Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 203 266327 243336 2026-08-18T01:34:05Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266327 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |C++ |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:ISO_C++_Logo.svg|120px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-style:italic;" |C++ standartlar komiteti tárepinen tastıyıqlanǵan logotip |- ! [[Programmalastırıw paradigması|Paradigmaları]] | [[Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw|Kóp paradigmalı]]: [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]], [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]], [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]], [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]], ulıwma, [[Modulli programmalastırıw|modulli]] |- ! Shańaraǵı | [[C (programmalastırıw tili)|C]] |- ! Dóretiwshi | Byarn Straustrup |- ! Baǵdarlamashı | ISO/IEC JTC 1 (Birlesken texnikalıq komitet 1) / SC 22 (Qosımsha komitet 22) / WG 21 (21-jumıs toparı) |- ! Birinshi shıǵarılıwı | 1985 |- ! Turaqlı versiyası | C++23 (ISO/IEC 14882:2024) / 19 oktyabr 2024 |- ! Sınaq versiyası | C++26 / 5 avgust 2025 |- ! Tiplestiriw tártibi | Statikalıq, kúshli, nominativ, tolıq emes shıǵarılǵan |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | Kross-platforma |- ! Fayl keńeytpeleri | .C, .cc, .cpp, .cxx, .c++, .h, .H, .hh, .hpp, .hxx, .h++ .cppm, .ixx |- ! [[Veb-sayt]]ı | [http://isocpp.org isocpp.org] |- ! Tiykarǵı implementaciyalar | GCC, LLVM Clang, [[Microsoft Visual C++]], Embarcadero C++Builder, Intel C++ Compiler, IBM XL C++, EDG |- ! Tásir etken tiller | [[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]], [[ALGOL 68]], BCPL, [[C (programmalastırıw tili)|C]], CLU, F#, ML, Mesa, Modula-2, Simula, Smalltalk |- ! Tásirlengen tiller | Ada 95, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], C99, Carbon, Chapel, [[Clojure]], D, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], JS++, Lua, Nim, Objective-C++, Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Rust, Seed7 |} '''C++''' — daniyalı kompyuter ilimpazı [[Byarn Straustrup]] tárepinen jaratılǵan [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]], [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]] [[programmalastırıw tili]]. Dáslep 1985-jılı C programmalastırıw tiliniń keńeytpesi retinde [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) imkaniyatların qostı, sonnan keyin waqıt ótiwi menen jáne de kóp [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|OBP]] hám basqa imkaniyatlardı qosıp, ádewir keńeydi; 1997/C++98 standartlastırıwınan baslap, C++ mikrokompyuterler sıyaqlı sistemalar ushın yaki [[Linux]] yamasa [[Microsoft Windows|Windows]] sıyaqlı [[operaciyalıq sistema]]lardı jaratıw ushın tómen dárejeli yadtı manipulyaciyalaw qurallarına qosımsha retinde funkcional imkaniyatlardı qostı, hátte keyinirek ulıwma programmalastırıw (shablonlar arqalı) sıyaqlı imkaniyatlar da payda boldı. C++ ádette [[Kompilyator|kompilyaciyalanatuǵın]] til retinde ámelge asırıladı hám kóp islep shıǵarıwshılar, sonıń ishinde Free Software Foundation, LLVM, [[Microsoft]], [[Intel]], Embarcadero, Oracle hám [[IBM]] C++ [[kompilyator]]ların usınadı<ref name="stroustruptcpppl">{{Cite book |last=Stroustrup |first=Bjarne |author-link=Bjarne Stroustrup |title=The C++ Programming Language |year=1997 |edition=Third |chapter=1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-88954-4 |oclc=59193992 |url=https://archive.org/details/cprogramminglang00stro_0 }}</ref>. C++ [[sistemalı programmalastırıw]] hám ornatılǵan, resursları sheklengen programmalıq támiynat hám úlken sistemalardı esapqa alıp, onıń dizaynınıń tiykarǵı ózgeshelikleri retinde islew ónimdarlıǵı, nátiyjeliligi hám qollanıw beyimliligi menen joybarlanǵan<ref name=Stroustrup1>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=86xWVb4XIyE| avtor = Stroustrup, B.| bet = Lecture:The essence of C++. University of Edinburgh.| jumıs = [[YouTube]]| sáne = 2014-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-iyun | arxivsáne = 2015-jıl 28-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150428003608/https://www.youtube.com/watch?v=86xWVb4XIyE| url-status = live}}</ref>. C++ sonday-aq, basqa da kóp tarawlarda paydalı bolıp tabıldı, onıń tiykarǵı kúshli tárepleri programmalıq támiynat infrastrukturası hám resursları sheklengen qosımshalar, sonıń ishinde kompyuter qosımshaları, video oyınlar, serverler (mısalı, elektron kommerciya, veb-izlew yaki [[maǵlıwmatlar bazası]]) hám ónimdarlıǵı áhmiyetli qosımshalar (mısalı, telefon kommutatorları yaki kosmos zondları) bolıp tabıladı<ref name="applications">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/applications.html| bet = C++ Applications| sáne = 2014-jıl 17-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-may | at = Bjarne| familiya = Stroustrup| jumıs = stroustrup.com| arxivsáne = 2021-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210404065717/https://www.stroustrup.com/applications.html| url-status = live}}</ref>. C++ Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) tárepinen standartlastırılǵan, eń sońǵı standart versiyası 2024-jıl oktyabr ayında ISO/IEC 14882:2024 (rásmiy emes túrde C++23 dep ataladı) retinde ISO tárepinen ratifikaciyalanǵan hám járiyalanǵan. C++ programmalastırıw tili dáslep 1998-jılı ISO/IEC 14882:1998 retinde standartlastırılǵan, soń oǵan C++03, C++11, C++14, C++17 hám C++20 standartları menen ózgerisler kirgizilgen. Házirgi C++23 standartı olardıń ornın jańa imkaniyatlar hám keńeytilgen standart kitapxana menen basadı. 1998-jılǵı dáslepki standartlastırıwdan aldın, C++ 1979-jıldan baslap Bell Labs kompaniyasında Straustrup tárepinen C tiliniń keńeytpesi retinde islep shıǵılǵan; ol C tiline uqsas, biraq programmanı shólkemlestiriw ushın joqarı dárejeli imkaniyatlardı usınatuǵın nátiyjeli hám qolaylı tildi qálegen<ref>{{Web deregi | bet = Bjarne Stroustrup's Homepage| url = http://www.stroustrup.com| jumıs = www.stroustrup.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-may | arxivsáne = 2019-jıl 14-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190514123147/http://www.stroustrup.com/| url-status = live}}</ref>. 2012-jıldan baslap, C++ úsh jıllıq shıǵarıw kestesinde bolıp,<ref>{{Web deregi | url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2020/p1000r4.pdf| bet = C++ IS schedule| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-avgust | arxivsáne = 2020-jıl 10-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200810105609/http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2020/p1000r4.pdf| url-status = live}}</ref> C++26 keyingi jobalastırılǵan standart bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = C++; Where it's heading| url = https://dzone.com/articles/c-where-is-it-heading-and-what-are-the-new-feature| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2018-jıl 3-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181203104022/https://dzone.com/articles/c-where-is-it-heading-and-what-are-the-new-feature| url-status = live}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:BjarneStroustrup.jpg|thumb|[[Byarn Straustrup]], C++ tilin jaratıwshı, óziniń AT&T Nyu-Djersidegi keńsesinde, shama menen 2000-jıl]] 1979-jılı daniyalı kompyuter ilimpazı Byarn Straustrup C++ tiliniń baslawshısı bolǵan «Klasslı C» ústinde isley basladı<ref name="invention3">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#invention| bet = Bjarne Stroustrup's FAQ: When was C++ invented?| at = Bjarne| familiya = Stroustrup| jumıs = stroustrup.com| sáne = 2010-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2016-jıl 6-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160206214150/http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#invention| url-status = live}}</ref>. Jańa tildi jaratıw motivaciyası Straustruptıń PhD dissertaciyası ushın programmalastırıw tájiriybesinen kelip shıqqan. Straustrup Simula tiliniń úlken programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın júdá paydalı imkaniyatları bar ekenin, biraq bul tildiń ámeliy qollanıw ushın júdá áste ekenin, al BCPL tez, biraq úlken programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın dım tómen dárejeli ekenin anıqladı. Straustrup AT&T Bell Labs kompaniyasında isley baslaǵanda, ol bólistirilgen esaplawlarǵa baylanıslı UNIX yadrosın analizlew mashqalasına ushıradı. Óziniń PhD tájiriybesin eslep, Straustrup C tilin Simula sıyaqlı imkaniyatlar menen jetilistiriwge kiristi<ref name="evolving">{{Web deregi | url = http://stroustrup.com/hopl-almost-final.pdf| bet = Evolving a language in and for the real world: C++ 1991-2006| at = Bjarne| familiya = Stroustrup| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 20-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071120015600/http://www.research.att.com/~bs/hopl-almost-final.pdf| url-status = live}}</ref>. C tili onıń ulıwma maqsetli, tez, portativ hám keńnen qollanılatuǵını ushın tańlandı. C hám Simula tilleriniń tásirinen tısqarı, bul jańa tilge ALGOL 68, Ada, CLU hám ML sıyaqlı basqa tiller de tásir etti. Dáslep, Straustruptıń «Klasslı C» tili C kompilyatorına, Cpre-ge, klasslar, tuwındı klasslar, qatań tiplestiriw, ishki funkciyalar (inlining) hám standart argumentler sıyaqlı imkaniyatlardı qostı<ref name="hopl2">{{Web deregi | last1 = Stroustrup| first1 = Bjarne| bet = A History of C ++ : 1979− 1991| url = http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202050609/http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| url-status = live}}</ref>. [[Fayl:20160121 CppFRUG Joel Falcou CppQuiz 3.jpg|thumb|left|2015-jılı Parijde C++11 imkaniyatları boyınsha ótkerilip atırǵan viktorina]] 1982-jılı Straustrup «Klasslı C» tiliniń miyrasxorın islep shıǵıwdı basladı, onı bir neshe basqa atamalardan keyin «C++» dep atadı (++ C tilindegi inkrement operatorı bolıp esaplanadı). Jańa imkaniyatlar qosıldı, sonıń ishinde virtual funkciyalar, funkciya hám operatorlardı qayta júklew, siltemeler, konstantalar, tipke qáwipsiz erkin yadtı bólistiriw (new/delete), jaqsılanǵan tipti tekseriw hám eki qıya sızıq (//) penen jazılatuǵın BCPL stilindegi bir qatarlı kommentariyalar. Sonıń menen birge, Straustrup C++ ushın jańa, óz aldına kompilyator Cfront-tı islep shıqtı. 1984-jılı Straustrup birinshi aǵımlı kirgiziw/shıǵarıw kitapxanasın ámelge asırdı. Atalǵan shıǵarıw funkciyasınıń ornına shıǵarıw operatorın usınıw ideyasın Dag MakIlroy usınǵan (ol burın Unix kanalların usınǵan edi). 1985-jılı «C++ programmalastırıw tili» kitabınıń birinshi basılımı shıǵarıldı, bul kitap sol waqıtta rásmiy standart bolmaǵanlıqtan, til ushın tiykarǵı derek boldı<ref name="1st-edition3">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/1st.html| bet = The C++ Programming Language| edition = First| at = Bjarne| familiya = Stroustrup| qaralǵan sáne = 2010-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 9-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120809032136/http://www.stroustrup.com/1st.html| url-status = live}}</ref>. C++ tiliniń birinshi kommerciyalıq realizaciyası sol jıldıń oktyabr ayında shıǵarıldı. 1989-jılı C++ 2.0 shıǵarıldı, onıń izinen 1991-jılı «C++ programmalastırıw tili» kitabınıń jańartılǵan ekinshi basılımı shıqtı<ref name="2nd-edition3">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/2nd.html| bet = The C++ Programming Language| edition = Second| at = Bjarne| familiya = Stroustrup| qaralǵan sáne = 2010-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 9-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120809032141/http://www.stroustrup.com/2nd.html| url-status = live}}</ref>. 2.0 versiyasındaǵı jańa imkaniyatlarǵa kóp miyrasxorlıq, abstrakt klasslar, statikalıq klass aǵzaları funkciyaları, konstantalıq klass aǵzaları funkciyaları hám qorǵalǵan aǵzalar kirdi. 1990-jılı «Annotaciyalanǵan C++ maǵlıwmatnaması» járiyalandı. Bul jumıs keleshektegi standart ushın tiykar boldı. Keyinirek qosılǵan imkaniyatlarǵa shablonlar, ayrıqsha jaǵdaylar, atamalar keńisligi, jańa túrlendiriwler hám logikalıq tipi kirdi. 1998-jılı C++98 shıǵarılıp, tildi standartlastırdı, al 2003-jılı kishi jańalaw (C++03) shıǵarıldı. C++98 den keyin, C++ salıstırmalı túrde áste rawajlandı, tek 2011-jılı C++11 standartı shıǵarılǵanǵa shekem. Bul standart kóp sanlı jańa imkaniyatlardı qostı, standart kitapxananı jáne de keńeytti hám C++ baǵdarlamashılarına kóbirek qolaylıqlar usındı. 2014-jıldıń dekabr ayında shıǵarılǵan kishi C++14 jańalawınan keyin, C++17 de túrli jańa qosımshalar kirgizildi<ref name="herbsutter.com">{{Web deregi | url = https://herbsutter.com/2016/06/30/trip-report-summer-iso-c-standards-meeting-oulu/| bet = Trip report: Summer ISO C++ standards meeting (Oulu)| familiya = Sutter| at = Herb| jumıs = herbsutter.com| sáne = 2016-jıl 30-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161008031743/https://herbsutter.com/2016/06/30/trip-report-summer-iso-c-standards-meeting-oulu/| arxivsáne = 2016-jıl 8-oktyabr | citata = the next standard after C++17 will be C++20}}</ref>. 2020-jıldıń fevral ayında juwmaqlanǵannan keyin,<ref>{{Web deregi | url = http://open-std.org/JTC1/SC22/WG21/docs/papers/2019/n4817.pdf| bet = N4817: 2020 Prague Meeting Invitation and Information| familiya = Dusíková| at = Hana| sáne = 2019-jıl 6-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 29-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191229102449/http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2019/n4817.pdf| url-status = live}}</ref> C++20 standartınıń joybarı 2020-jıl 4-sentyabrde maqullandı hám 2020-jıl 15-dekabrde rásmiy túrde járiyalandı<ref>{{Web deregi | bet = Current Status| url = https://isocpp.org/std/status| jumıs = isocpp.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 8-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200908083135/https://isocpp.org/std/status| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = C++20 Approved -- Herb Sutter| url = https://isocpp.org/blog/2020/09/cpp20-approved-herb-sutter| jumıs = isocpp.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 11-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200911150359/https://isocpp.org/blog/2020/09/cpp20-approved-herb-sutter| url-status = live}}</ref>. 2018-jıl 3-yanvarda Straustrup «C++ programmalastırıw tilin konceptuallastırǵanı hám islep shıqqanı ushın» injeneriya tarawındaǵı Charlz Stark Dreyper sıylıǵınıń 2018-jılǵı jeńimpazı dep járiyalandı<ref>{{cite press release |url=https://www.nae.edu/177355.aspx |title=Computer Science Pioneer Bjarne Stroustrup to Receive the 2018 Charles Stark Draper Prize for Engineering |publisher=National Academy of Engineering |date=3 January 2018 |access-date=14 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103190112/https://www.nae.edu/177355.aspx |archive-date=3 January 2018}}</ref>. 2022-jıl dekabr ayında C++ TIOBE indeksinde úshinshi orındı iyelep, indeks tariyxında birinshi ret Java-dan ozdı. 2024-jıl noyabr ayınıń maǵlıwmatlarına sáykes, bul til [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-nan keyin ekinshi orında, al Java úshinshi orında<ref>{{Web deregi | url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| bet = TIOBE Index for November 2024| avtor = TIOBE| sáne = November 2024 | jumıs = TIOBE.com| baspaxana = TIOBE Company| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 18-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20241118090936/https://www.tiobe.com/tiobe-index/| url-status = live}}</ref>. 2025-jıl mart ayında Straustrup til birlespesin onı qorǵawǵa shaqırdı. Bul til yadtı qol menen basqarıwǵa imkaniyat beretuǵınlıqtan, baǵdarlamashı tárepinen abaysızda qáte qollanılǵanda, programmalarǵa buferdiń tolıp ketiwi sıyaqlı qáwipsizlik qáwiplerin payda etetuǵın qáteler kirgiziliwi múmkin<ref>{{Cite news |last=Claburn |first=Thomas |date=2 March 2025 |title=C++ creator calls for help to defend programming language from 'serious attacks' |url=https://www.theregister.com/2025/03/02/c_creator_calls_for_action/ |access-date=5 March 2025 |work=The Register}}</ref>. === Etimologiyası === Straustruptıń pikirinshe, «bul atama C tilinen evolyuciyalıq ózgerislerdiń tábiyatın kórsetedi»<ref name="name">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#name| bet = Bjarne Stroustrup's FAQ&nbsp;– Where did the name "C++" come from?| qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-yanvar | arxivsáne = 2016-jıl 6-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160206214150/http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#name| url-status = live}}</ref>. Bul atama Rik Maskittige tiyisli (1983-jıldıń ortası) hám birinshi ret 1983-jılı dekabrde qollanılǵan. 1992-jılı Maskittiden rásmiy emes túrde atama haqqında soralǵanda, ol onıń házil retinde berilgenin aytqan. Atama C tiliniń <code>++</code> [[Operator (programmalastırıw)|operatorınan]] (ol ózgeriwshiniń mánisin arttıradı) hám jetilistirilgen kompyuter programmasın kórsetiw ushın «+» belgisin qollanıwdıń keń tarqalǵan atama konvenciyasınan kelip shıqqan. C++ tilin islep shıǵıw dáwirinde, ol óziniń sońǵı atamasın alǵanǵa shekem «jańa C» hám «Klasslı C»<ref>{{Web deregi | bet = C For C++ Programmers| url = https://www.ccs.neu.edu/course/com3620/parent/C-for-Java-C++/c-for-c++-alt.html| baspaxana = [[Northeastern University]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 7-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20101117003419/http://www.ccs.neu.edu/course/com3620/parent/C-for-Java-C++/c-for-c++-alt.html| arxivsáne = 2010-jıl 17-noyabr | url-status = dead| df = dmy-all}}</ref> dep atalǵan. === Filosofiyası === C++ tiliniń pútkil ómiri dawamında, onıń rawajlanıwı hám evolyuciyası bir qatar principlerge tiykarlanǵan: * Ol haqıyqıy máseleler menen basqarılıwı kerek hám onıń qásiyetleri real dúnya programmalarında dárhal paydalı bolıwı tiyis. * Hárbir qásiyet ámelge asırılatuǵın bolıwı kerek (bunı islewdiń anıq jolı bolıwı kerek). * Baǵdarlamashılar ózleriniń programmalastırıw stilin erkin tańlawı kerek, hám bul stil C++ tárepinen tolıq qollap-quwatlanıwı tiyis. * Paydalı qásiyetke ruqsat beriw C++ tiliniń hár qanday múmkin bolǵan qáte qollanılıwınıń aldın alıwdan áhmiyetlirek. * Ol programmalardı óz aldına, anıq belgilengen bóleklerge shólkemlestiriw ushın imkaniyatlar beriwi kerek, hám óz aldına islep shıǵılǵan bóleklerdi birlestiriw ushın imkaniyatlar beriwi tiyis. * Tipler sistemasın jasırın buzıwlarǵa jol qoyılmaydı (biraq anıq buzıwlarǵa ruqsat etiledi; yaǵnıy, baǵdarlamashı tárepinen anıq soralǵanlarǵa). * Paydalanıwshılar tárepinen jaratılǵan tipler ornatılǵan tipler sıyaqlı birdey qollap-quwatlawǵa hám ónimdarlıqqa iye bolıwı kerek. * Paydalanılmaǵan qásiyetler jaratılǵan orınlanıwshı fayllarǵa unamsız tásir etpewi kerek (mısalı, tómen ónimdarlıqta). * C++ tilinen tómen til bolmawı kerek (assembler tilinen basqa). * C++ basqa bar bolǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] menen birge islewi kerek, óziniń ayrıqsha hám úylesimsiz [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|programmalastırıw ortalıǵın]] rawajlandırıwdıń ornına. * Eger baǵdarlamashınıń maqseti belgisiz bolsa, baǵdarlamashıǵa qol menen basqarıwdı usınıw arqalı onı kórsetiwge ruqsat beriliwi kerek. === Standartlastırıw === {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1.5em;" |+C++ standartları |- !scope="col"| Jıl !scope="col"| ISO/IEC standartı !scope="col"| Rásmiy emes ataması |- !scope="row"| 1998 | | 14882:1998<ref name="isocpp1998">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:1998| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=25845| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170115080045/http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=25845| url-status = live}}</ref> || C++98 |- !scope="row"| 2003 | | 14882:2003<ref name="isocpp2003">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2003| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=38110| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210813193332/https://www.iso.org/standard/38110.html| url-status = live}}</ref> || C++03 |- !scope="row"| 2011 | | 14882:2011<ref name="isocpp2011">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2011| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=50372| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2016-jıl 27-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160527084921/http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=50372| url-status = live}}</ref> || C++11, C++0x |- !scope="row"| 2014 | | 14882:2014<ref name="isocpp2014">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2014| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=64029&ICS1=35&ICS2=60| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2016-jıl 29-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160429201210/http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=64029&ICS1=35&ICS2=60| url-status = live}}</ref> || C++14, C++1y |- !scope="row"| 2017 | | 14882:2017<ref name="isocpp2017">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2017| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/standard/68564.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-dekabr | arxivsáne = 2013-jıl 29-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130129110331/http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=50372| url-status = live}}</ref> || C++17, C++1z |- !scope="row"| 2020 | | 14882:2020<ref name="isocpp2020">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2020| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/standard/79358.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-dekabr | arxivsáne = 2020-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201216154357/https://www.iso.org/standard/79358.html| url-status = live}}</ref> || C++20, C++2a |- !scope="row"| 2024 | | 14882:2024<ref name="isocpp2024">{{Web deregi | bet = ISO/IEC 14882:2024| baspaxana = International Organization for Standardization| url = https://www.iso.org/standard/83626.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-oktyabr }}</ref> || C++23, C++2b |- !TBA | | || C++26, C++2c |} C++ tili JTC1/SC22/WG21 dep atalatuǵın ISO jumıs toparı tárepinen standartlastırılǵan. Jumıs toparı hár jılı úsh háptelik ushırasıwlar ótkeredi<ref>{{Web deregi | bet = Meetings and Participation| url = https://isocpp.org/std/meetings-and-participation| jumıs = News, Status & Discussion About Standard C++| baspaxana = The Standard C++ Foundation| qaralǵan sáne = 2025-jıl 6-sentyabr }}</ref>. Házirgi waqıtqa shekem ol C++ standartınıń jeti redakciyasın shıǵardı hám házirgi waqıtta kelesi redakciya, yaǵnıy C++26 ústinde islemekte. [[Fayl:C++ Standards Committee meeting - July 1996 Stockholm - Wednesday general session.jpg|thumb|right|1996-jılı Stokgolmde ótkerilgen C++ standartları komitetiniń jıynalısınan kórinis]] 1998-jılı ISO jumıs toparı C++ tilin birinshi ret ISO/IEC 14882:1998 retinde standartlastırdı, ol rásmiy emes túrde C++98 dep ataladı. 2003-jılı ol C++ standartınıń ISO/IEC 14882:2003 dep atalatuǵın jańa versiyasın shıǵardı, ol C++98 de anıqlanǵan mashqalalardı dúzetti. Standarttıń kelesi úlken redakciyası rásmiy emes túrde «C++0x» dep ataldı, biraq ol 2011-jılǵa shekem shıǵarılmadı<ref name="0xapprove">{{Web deregi | url = https://herbsutter.com/2011/08/12/we-have-an-international-standard-c0x-is-unanimously-approved/| bet = We have an international standard: C++0x is unanimously approved| jumıs = Sutter's Mill| sáne = 2011-jıl 12-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2018-jıl 28-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180628182816/https://herbsutter.com/2011/08/12/we-have-an-international-standard-c0x-is-unanimously-approved/| url-status = live}}</ref>. C++11 (14882:2011) tiykarǵı tilge de, standart kitapxanaǵa da kóp qosımshalardı kirgizdi. 2014-jılı C++14 (C++1y dep te ataladı) tiykarınan qátelerdi dúzetiw hám kishi jetilistiriwlerdi óz ishine alǵan C++11 ge kishi keńeytpe retinde shıǵarıldı<ref name="The Future of C">{{Web deregi | url = https://channel9.msdn.com/Events/Build/2012/2-005| bet = The Future of C++| via = channel9.msdn.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2018-jıl 23-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181023213741/https://channel9.msdn.com/Events/Build/2012/2-005| url-status = live}}</ref>. Xalıqaralıq standart joybarı boyınsha dawıs beriw proceduraları 2014-jıldıń avgust ayınıń ortalarında juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://isocpp.org/blog/2014/08/we-have-cpp14| bet = We have C++14! : Standard C++| jumıs = isocpp.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 19-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140819083101/https://isocpp.org/blog/2014/08/we-have-cpp14| url-status = live}}</ref>. C++14 ten keyin, rásmiy emes túrde C++1z dep atalatuǵın úlken redakciya - C++17, ISO C++ komiteti tárepinen 2017-jıldıń iyul ayınıń ortalarında tamamlandı hám 2017-jılı dekabrde maqullandı hám basıp shıǵarıldı<ref name="Toronto meeting report">{{Web deregi | url = https://herbsutter.com/2017/07/15/trip-report-summer-iso-c-standards-meeting-toronto/| bet = Trip report: Summer ISO C++ standards meeting (Toronto)| at = Herb| familiya = Sutter| sáne = 2017-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 6-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170806182136/https://herbsutter.com/2017/07/15/trip-report-summer-iso-c-standards-meeting-toronto/| url-status = live}}</ref>. Standartlastırıw procesiniń bir bólimi retinde, ISO sonday-aq texnikalıq esabatlardı hám specifikaciyalardı da járiyalaydı: * ISO/IEC TR 18015:2006<ref>{{Web deregi | baspaxana = International Organization for Standardization| bet = ISO/IEC TR 18015:2006| url = https://www.iso.org/standard/43351.html| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115203236/https://www.iso.org/standard/43351.html| url-status = live}}</ref> C++ tilin ornatılǵan sistemalarda qollanıw hám C++ tili menen kitapxana ózgesheliklerin ónimdarlıqqa tásiri haqqında, * ISO/IEC TR 19768:2007<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/43289.html| bet = ISO/IEC TR 19768:2007| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304045148/http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=43289| url-status = live}}</ref> (C++ Texnikalıq Esabatı 1 dep te belgili) tiykarınan C++11 ge integraciyalanǵan kitapxana keńeytpeleri haqqında, * ISO/IEC TR 29124:2010<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/50511.html| bet = ISO/IEC TR 29124:2010| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190112054620/https://www.iso.org/standard/50511.html| url-status = live}}</ref> C++17 ge integraciyalanǵan arnawlı matematikalıq funkciyalar haqqında, * ISO/IEC TR 24733:2011<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/38843.html| bet = ISO/IEC TR 24733:2011| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115203556/https://www.iso.org/standard/38843.html| url-status = live}}</ref> onlıq útirli arifmetika haqqında, * ISO/IEC TS 18822:2015<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/63483.html| bet = ISO/IEC TS 18822:2015| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201441/https://www.iso.org/standard/63483.html| url-status = live}}</ref> C++17 ge integraciyalanǵan standart fayl sisteması kitapxanası haqqında, * ISO/IEC TS 19570:2015<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/65241.html| bet = ISO/IEC TS 19570:2015| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201509/https://www.iso.org/standard/65241.html| url-status = live}}</ref> C++17 ge integraciyalanǵan standart kitapxana algoritmleriniń parallel versiyaları haqqında, * ISO/IEC TS 19841:2015<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/66343.html| bet = ISO/IEC TS 19841:2015| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201300/https://www.iso.org/standard/66343.html| url-status = live}}</ref> programmalıq támiynat tranzakciyalıq yadı haqqında, * ISO/IEC TS 19568:2015<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/65238.html| bet = ISO/IEC TS 19568:2015| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115202436/https://www.iso.org/standard/65238.html| url-status = live}}</ref> ayırımları C++17 ge integraciyalanǵan kitapxana keńeytpeleriniń jańa toplamı haqqında, * ISO/IEC TS 19217:2015<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/64031.html| bet = ISO/IEC TS 19217:2015| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201732/https://www.iso.org/standard/64031.html| url-status = live}}</ref> C++20 ǵa integraciyalanǵan C++ koncepciyaları haqqında, * ISO/IEC TS 19571:2016<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/65242.html| bet = ISO/IEC TS 19571:2016| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201226/https://www.iso.org/standard/65242.html| url-status = live}}</ref> ayırımları C++20 ǵa integraciyalanǵan parallellik ushın kitapxana keńeytpeleri haqqında, * ISO/IEC TS 19568:2017<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/70587.html| bet = ISO/IEC TS 19568:2017| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115202428/https://www.iso.org/standard/70587.html| url-status = live}}</ref> ulıwma maqsetli kitapxana keńeytpeleriniń jańa toplamı haqqında, * ISO/IEC TS 21425:2017<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/70910.html| bet = ISO/IEC TS 21425:2017| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201957/https://www.iso.org/standard/70910.html| url-status = live}}</ref> C++20 ǵa integraciyalanǵan diapazonlar ushın kitapxana keńeytpeleri haqqında, * ISO/IEC TS 22277:2017<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/73008.html| bet = ISO/IEC TS 22277:2017| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115202004/https://www.iso.org/standard/73008.html| url-status = live}}</ref> C++20 ǵa integraciyalanǵan korutinler (qosımsha baǵdarlamalar) haqqında, * ISO/IEC TS 19216:2018<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/64030.html| bet = ISO/IEC TS 19216:2018| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201923/https://www.iso.org/standard/64030.html| url-status = live}}</ref> tarmaq kitapxanası haqqında, * ISO/IEC TS 21544:2018<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/71051.html| bet = ISO/IEC TS 21544:2018| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201858/https://www.iso.org/standard/71051.html| url-status = live}}</ref> C++20 ǵa integraciyalanǵan moduller haqqında, * ISO/IEC TS 19570:2018<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/70588.html| bet = ISO/IEC TS 19570:2018| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190115201519/https://www.iso.org/standard/70588.html| url-status = live}}</ref> parallelizm ushın kitapxana keńeytpeleriniń jańa toplamı haqqında, * ISO/IEC TS 23619:2021<ref>{{Web deregi | url = https://www.iso.org/standard/76425.html| bet = ISO/IEC TS 23619:2021| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-oktyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181215153205/https://www.iso.org/standard/76425.html| arxivsáne = 2018-jıl 15-dekabr }}</ref> refleksiv programmalastırıw (sáwleleniw) ushın jańa keńeytpeler haqqında, * ISO/IEC TS 9922:2024<ref>{{Web deregi | bet = ISO/IEC TS 9922:2024| url = https://www.iso.org/standard/83630.html| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250401173108/https://www.iso.org/standard/83630.html| arxivsáne = 2025-jıl 1-aprel | url-status = live}}</ref> parallellik keńeytpeleriniń jańa toplamı haqqında, hám * ISO/IEC TS 19568:2024<ref>{{Web deregi | bet = ISO/IEC TS 19568:2024| url = https://www.iso.org/standard/86293.html| baspaxana = International Organization for Standardization| qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250225094830/https://www.iso.org/standard/86293.html| arxivsáne = 2025-jıl 25-fevral | url-status = live}}</ref> kitapxana keńeytpeleriniń taǵı bir jańa toplamı haqqında. Kóbirek texnikalıq specifikaciyalar islep shıǵılmaqta hám maqullawdı kútpekte. == Til == C++ tiliniń eki tiykarǵı komponentti bar: tiykarınan C ishki toplamı tárepinen usınılatuǵın apparatlıq támiynat ózgeshelikleriniń tikkeley sáykesligi hám sol sáykesliklerge tiykarlanǵan nol-qosımsha shıǵınlı abstrakciyalar. Straustrup C++ tilin «nátiyjeli hám kórkem abstrakciyalardı qurıw hám qollanıw ushın [arnalǵan] jeńil salmaqlı abstrakciyalıq programmalastırıw tili» dep súwretleydi; hám «apparatlıq támiynatqa kiriwdi de, abstrakciyanı da usınıw C++ tiliniń tiykarı bolıp tabıladı. Bunı nátiyjeli orınlaw onı basqa tillerden ajıratıp turadı»<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2015/04/stroustrup-cpp17-interview| avtor = B. Stroustrup (interviewed by Sergio De Simone)| sáne = 2015-jıl 30-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-iyul | bet = Stroustrup: Thoughts on C++17 - An Interview| arxivsáne = 2015-jıl 8-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150708132155/http://www.infoq.com/news/2015/04/stroustrup-cpp17-interview| url-status = live}}</ref>. C++ tili C [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisiniń]] kópshilik bólegin miyras etip alǵan. C standartına sáykes keletuǵın [[«Hello, World» programması|"Hello world" programması]], sonday-aq jaramlı C++ "Hello world" programması bolıp tabıladı. Tómende standart shıǵarıwǵa xabar jazıw ushın C++ standart kitapxanasınıń aǵım imkaniyatın qollanatuǵın Byarn Straustruptıń "Hello world" programmasınıń versiyası keltirilgen:<ref>{{Cite book |first=Bjarne |last=Stroustrup |year=2000 |page=[https://archive.org/details/cprogramminglang0000stro/page/46 46] |title=The C++ Programming Language |url=https://archive.org/details/cprogramminglang0000stro |edition=Special |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-70073-5 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/3rd_issues.html| bet = Open issues for The C++ Programming Language (3rd Edition)| at = Bjarne| familiya = Stroustrup| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-may | arxivsáne = 2014-jıl 5-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505221112/http://www.stroustrup.com/3rd_issues.html| url-status = live}}</ref><syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> #include <iostream> int main() { std::cout << "Hello, world!\n"; } </syntaxhighlight> == Standart kitapxana == [[Fayl:ANSI ISO C++ WP.jpg|thumb|right|C++98 retinde maqullanǵan «Jumısshı hújjet» standartınıń joybarı; onıń kóleminiń yarımı C++ standart kitapxanasına arnalǵan.]] C++ standartı eki bólimnen ibarat: tiykarǵı til hám standart kitapxana. C++ baǵdarlamashıları sońǵısın C++ tiliniń hárbir úlken implementaciyasında kútedi; ol agregat tiplerdi (vektorlar, dizimler, kartalar, toplamlar, gezekler, stekler, massivler, kortejler), [[algoritm]]lerdi (tabıw, hár biri ushın, binar izlew, tosınnan aralastırıw hám t.b.), kirgiziw/shıǵarıw quralların (iostream, konsoldan hám fayllardan oqıw hám jazıw ushın), fayl sisteması kitapxanasın, lokalizaciyanı qollap-quwatlawdı, yadtı avtomat túrde basqarıw ushın aqıllı kórsetkishlerdi, turaqlı ańlatpalardı qollap-quwatlawdı, kóp aǵımlı kitapxananı, atomlıq operaciyalardı qollap-quwatlawdı (hesh qanday sırtqı sinxronizaciyasız bir waqıttıń ózinde eń kóbi bir aǵım tárepinen ózgeriwshini oqıwǵa yamasa jazıwǵa imkaniyat beredi), waqıt utilitlerin (ólshew, aǵımdaǵı waqıttı alıw hám t.b.), C++ ózgesheliklerin qolanbaytuǵın qáteler haqqında xabar beriwdi C++ ózgesheliklerine aylandırıw sistemasın, tosınnan sanlar generatorın hám C standartı kitapxanasınıń sál ózgerilgen versiyasın (onı C++ tipler sistemasına sáykes keltiriw ushın) óz ishine aladı. C++ standart kitapxanasınıń dizaynı, C standart kitapxanası sıyaqlı, minimalistik bolıp, tek programmalastırıw ushın tiykarǵı ózgesheliklerdi óz ishine aladı, Java standart kitapxanası yamasa [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] standart kitapxanası tárepinen usınılatuǵın kópshilik qánigelestirilgen ózgesheliklerge iye emes. Kóbirek ózgeshelikler ushın, standart kitapxananı tolıqtırıw maqsetinde qosımsha imkaniyatlardı usınatuǵın Boost kitapxanaları hám POCO C++ kitapxanaları sıyaqlı ayırım úshinshi tárep kitapxanaları qollanılıwı múmkin. C++ kitapxanasınıń úlken bólegi Standart shablon kitapxanasına (STL) tiykarlanǵan. STL tárepinen usınılǵan paydalı qurallarǵa obektler toplamları retinde konteynerler (mısalı, vektorlar hám dizimler), konteynerlerge massiv sıyaqlı kiriwdi támiyinleytuǵın iteratorlar hám izlew hám sortlaw sıyaqlı operaciyalardı orınlaytuǵın algoritmler kiredi. Sonıń menen bir qatarda, (multi)kartalar (associativ massivler) hám (multi)toplamlar usınılǵan, olardıń barlıǵı úylesimli interfeyslerdi eksportlaydı. Sonlıqtan, shablonlardı qollanıp, hár qanday konteyner menen yamasa iteratorlar menen belgilengen hár qanday izbe-izlikte isleytuǵın ulıwma algoritmlerdi jazıw múmkin. C tilindegidey, kitapxananıń ózgesheliklerine standart temanı (baslama faylın) qosıw ushın <code>#include</code> direktivasın qollanıw arqalı kiriwge boladı. C++ standart kitapxanası 105 standart temanı (baslama faylın) usınadı, olardıń 27 si gónergen. C++20 da modullerdiń kirgiziliwi menen bul temalarǵa `import` arqalı kiriwge boladı, al C++23 te pútkil standart kitapxananı endi tikkeley modul retinde `import std;` arqalı importlaw múmkin. Házirgi waqıtta, C++ standart kitapxanası eki moduldi usınadı: `std` hám `std.compat` (C standart kitapxanasınıń imkaniyatların global atlar keńisligine eksportlaytuǵın `std` ushın úylesimlilik moduli). Standart óziniń ishine Aleksandr Stepanov tárepinen dáslepki ret islep shıǵılǵan STL-di óz ishine aladı, ol kóp jıllar dawamında ulıwma algoritmler hám konteynerler menen tájiriybe ótkergen. Ol C++ penen isley baslaǵanda, aqırı `inlining` (kodtı ornatıw) hám funkciya kórsetkishleriniń ornına kompilyaciya waqtında baylanıstırıw sıyaqlı C++ ózgeshelikleriniń arqasında, mısalı, C standart kitapxanasınıń `qsort` funkciyasınan da jaqsıraq isleytuǵın ulıwma algoritmlerdi (mısalı, STL sortlaw) jaratıw múmkin bolǵan tildi taptı. Standartta ol «STL» dep atalmaydı, sebebi ol tek standart kitapxananıń bir bólegi bolıp tabıladı, biraq bul termin onı standart kitapxananıń qalǵan bóleginen (kirgiziw/shıǵarıw aǵımları, xalıqaralıqlastırıw, diagnostika, C kitapxanasınıń ishki toplamı, hám t.b.) ajıratıw ushın ele de keńnen qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.stlport.org/resources/StepanovUSA.html| avtor = Graziano Lo Russo| bet = An Interview with A. Stepanov| jıl = 2008| qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-oktyabr | jumıs = stlport.org| arxivsáne = 2009-jıl 4-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090304120628/http://www.stlport.org/resources/StepanovUSA.html| url-status = live}}</ref>. Kóplegen C++ kompilyatorları, hám barlıq tiykarǵıları, C++ standart kitapxanasınıń standartlarǵa sáykes implementaciyasın usınadı. == C++ tiykarǵı kórsetpeleri == C++ Core Guidelines<ref>{{Web deregi | url = https://isocpp.github.io/CppCoreGuidelines/| bet = C++ Core Guidelines| jumıs = isocpp.github.io| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 16-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200216200622/http://isocpp.github.io/CppCoreGuidelines/| url-status = live}}</ref> – bul C++ tiń avtorı Byarn Straustrup hám C++ ISO Jumıs toparınıń jetekshisi hám baslıǵı Gerb Satter basshılıǵındaǵı baslama bolıp, baǵdarlamashılarǵa C++11 hám onnan jańa til standartları ushın eń jaqsı ámeliyatlardı qollanıp, 'Zamanagóy C++' jazıwǵa járdem beriwge hám kompilyatorlar hám statikalıq tekseriw quralların islep shıǵıwshılarǵa jaman programmalastırıw ámeliyatların anıqlaw ushın qaǵıydalar jaratıwǵa járdemlesiwge baǵdarlanǵan. Tiykarǵı maqset – tip hám resurslar qáwipsizligin támiyinleytuǵın C++ kodın nátiyjeli hám izbe-iz jazıw. Core Guidelines CPPCon 2015 konferenciyasınıń ashılıw bayanatında járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://isocpp.org/blog/2015/09/bjarne-stroustrup-announces-cpp-core-guidelines| bet = Bjarne Stroustrup announces C++ Core Guidelines : Standard C++| jumıs = isocpp.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-mart | arxivsáne = 2020-jıl 11-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200511035635/https://isocpp.org/blog/2015/09/bjarne-stroustrup-announces-cpp-core-guidelines| url-status = live}}</ref>. Kórsetpeler Guideline Support Library (GSL)<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/microsoft/GSL| bet = microsoft/GSL| sáne = 2021-jıl 18-iyul | via = GitHub| qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 18-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210718130829/https://github.com/microsoft/GSL| url-status = live}}</ref> menen birge usınıladı, bul Core Guidelines-tı ámelge asırıw ushın tek tema fayllarınan ibarat tipler hám funkciyalar kitapxanası hám Kórsetpe qaǵıydaların orınlawdı qadaǵalaytuǵın statikalıq tekseriw quralları<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/cpp/code-quality/using-the-cpp-core-guidelines-checkers| bet = Using the C++ Core Guidelines checkers| jumıs = Microsoft Learn| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-mart | arxivsáne = 2021-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210813193329/https://docs.microsoft.com/en-us/cpp/code-quality/using-the-cpp-core-guidelines-checkers?view=msvc-160| url-status = live}}</ref>. == Úylesimlilik == Kompilyator islep shıǵarıwshılarına kóbirek erkinlik beriw ushın, C++ standartları komiteti atamalardı ózgertiw, ózgesheliklerdi qayta islew hám basqa da implementaciyaǵa tán qásiyetlerdiń orınlanıwın belgilemewge sheshim qabıl etti. Bul sheshimniń unamsız tárepi – hár qıylı kompilyatorlar tárepinen islep shıǵarılǵan obekt kodınıń úylesimsiz bolıwı kútiledi. Degen menen, belgili bir mashinalar yamasa operaciyalıq sistemalar ushın kompilyatorlardı standartlastırıwǵa háreketler bar. Mısalı, Itanium C++ ABI (atına qaramastan) processorǵa ǵárezsiz hám GCC hám Clang tárepinen ámelge asırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://mentorembedded.github.io/cxx-abi/| bet = C++ ABI Summary| sáne = 2001-jıl 20-mart | qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-may | arxivsáne = 2018-jıl 10-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180710195559/https://mentorembedded.github.io/cxx-abi/| url-status = live}}</ref>. === C tili menen === C++ kóbinese C tiliniń ústingi toplamı dep esaplanadı, biraq bul qatań túrde durıs emes<ref name="superset">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#C-is-subset| bet = Bjarne Stroustrup's FAQ&nbsp;– Is C a subset of C++?| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-may | arxivsáne = 2016-jıl 6-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160206214150/http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#C-is-subset| url-status = live}}</ref>. Kóplegen C kodın C++ te durıs kompilyaciyalanatuǵın etip ańsat keltiriw múmkin, biraq ayırım jaramlı C kodın C++ te jaramsız etetuǵın yamasa basqasha islewine sebep bolatuǵın birneshe ayırmashılıqlar bar. Mısalı, C tili `void` tan basqa kórsetkish tiplerine jasırın túrlendiriwge ruqsat beredi, biraq C++ (tip qáwipsizligi sebepleri boyınsha) ruqsat bermeydi. Sonday-aq, C++ `new` hám `class` sıyaqlı kóp jańa gilt sózlerdi anıqlaydı, olar C programmasında identifikatorlar (mısalı, ózgeriwshi atamaları) retinde qollanılıwı múmkin. Ayırım úylesimsizlikler C standartınıń 1999-jılǵı redakciyası (C99) menen saplastırıldı, ol endi bir qatarlı kommentariyalar (`//`) hám kod penen aralas deklaraciyalar sıyaqlı C++ qásiyetlerin qollap-quwatlaydı. Ekinshi jaǵınan, C99 C++ qollap-quwatlamaytuǵın bir qatar jańa qásiyetlerdi kirgizdi, olar C++ ushın úylesimsiz yamasa artıqsha edi, mısalı: ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivler, jergilikli kompleks san tipleri (degen menen, C++ standart kitapxanasındaǵı `std::complex` klassı uqsas funkcionallıqtı usınadı, biraq kod penen úylesimli emes), belgilengen inicializatorlar, qurama literallar hám `restrict` gilt sózi.[75] C99 tárepinen kirgizilgen ayırım ózgeshelikler C++ standartınıń kelesi versiyası, C++11 ge kirgizildi (artıqsha bolmaǵanlarınan)<ref>{{Web deregi | bet = C++0x Support in GCC| url = https://gcc.gnu.org/projects/cxx0x.html| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-oktyabr | arxivsáne = 2010-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100721215324/http://gcc.gnu.org/projects/cxx0x.html| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = C++0x Core Language Features In VC10: The Table| url = https://blogs.msdn.com/b/vcblog/archive/2010/04/06/c-0x-core-language-features-in-vc10-the-table.aspx| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-oktyabr | arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821114635/http://blogs.msdn.com/b/vcblog/archive/2010/04/06/c-0x-core-language-features-in-vc10-the-table.aspx| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://clang.llvm.org/cxx_status.html| bet = Clang - C++98, C++11, and C++14 Status| baspaxana = Clang.llvm.org| sáne = 2013-jıl 12-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-iyun | arxivsáne = 2013-jıl 4-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130704124639/http://clang.llvm.org/cxx_status.html| url-status = live}}</ref>. Degen menen, C++11 standartı jańa úylesimsizliklerdi kirgizedi, mısalı, simvollıq kórsetkishke qatar literalın menshiklewge tıyım salıw, bul C de durıs bolıp qala beredi. C hám C++ kodların aralastırıw ushın, C hám C++ tillerinde shaqırılatuǵın/qollanılatuǵın hár qanday funkciya járiyalanıwı yamasa anıqlaması C baylanısına iye ekenligin kórsetiw ushın `extern "C" {/.../}` blogı ishinde járiyalanıwı kerek. Bunday funkciya atamalardı ózgertiwge baylanıslı qásiyetlerge (yaǵnıy, funkciyanı qayta júklewge) súyene almaydı. === Ishki assembler === C yamasa C++ tilinde islep shıǵılǵan programmalar kóbinese ónimlilikti optimallastırıw zárúr bolǵanda, joqarı dárejeli programmalastırıw tillerine<ref name="Bokil2021">Bokil, Milind A. (2021). "[https://www.researchgate.net/publication/354744729_Writing_Assembly_Routines_within_CC_and_Java_Programs Writing Assembly Routines within C/C++ and Java Programs]". ResearchGate. Retrieved 1 April 2025.</ref><ref name="Vilhena2024">{{cite journal | url=https://doi.org/10.1145/3689749 | doi=10.1145/3689749 | title=Extending the C/C++ Memory Model with Inline Assembly | date=2024 | last1=De Vilhena | first1=Paulo Emílio | last2=Lahav | first2=Ori | last3=Vafeiadis | first3=Viktor | last4=Raad | first4=Azalea | journal=Proceedings of the ACM on Programming Languages | volume=8 | pages=1081–1107 | arxiv=2408.17208 }}</ref> salıstırǵanda tómengi dárejedegi funkcionallıqlar, joqarıraq tezlik hám keńeytilgen basqarıw imkaniyatlarınan paydalanıw ushın ishki assemblerdi qollanadı. C++ `asm` járiyalawların<ref name="cppreferenceAsm">cppreference.com contributors. "[https://en.cppreference.com/w/cpp/language/asm asm declaration]". ''cppreference.com''. Retrieved 1 April 2025.</ref> qollanıp, assembler kodın ornatıwdı qollap-quwatlaydı, biraq ishki assemblerdiń úylesimliligi [[kompilyator]]lar hám arxitekturalar arasında aytarlıqtay dárejede ózgeshelenedi. [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tillerdiń]] qásiyetlerinen ayırmashılıǵı, assembler kodı tiykarǵı processorǵa hám kompilyator implementaciyasına júdá ǵárezli boladı. ==== Kompilyatorlar arasındaǵı ayırmashılıqlar ==== Hár qıylı C++ kompilyatorları ishki assemblerdi hár qıylı usıllar menen ámelge asıradı. * GCC (GNU Compiler Collection) hám Clang:<ref>{{Web deregi | bet = Extended Asm (Using the GNU Compiler Collection)| url = https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Extended-Asm.html| jumıs = GCC Online Documentation| baspaxana = GNU Project| qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel }}</ref> GCC keńeytilgen ishki assembler sintaksisin qollanadı. `-ansi` hám `-std` opciyaları menen kompilyaciyalanıwı múmkin bolǵan kod jazǵanda `asm` ornına `__asm__` gilt sózin qollanıp, kirgiziw/shıǵarıw operandları hám buzılǵan registrlerdi kórsetiwge imkaniyat beredi. Bul usıl Intel<ref name="IntelInlineAssembly">Intel Corporation. "[https://www.intel.com/content/www/us/en/docs/cpp-compiler/developer-guide-reference/2021-9/inline-assembly.html Inline Assembly]". ''Intel® C++ Compiler Classic Developer Guide and Reference'', Version 2021.9. Retrieved 1 April 2025.</ref> hám IBM<ref name="IBMInlineAssembly">IBM. "[https://www.ibm.com/docs/en/xl-c-aix/13.1.3?topic=statements-inline-assembly-extension Inline assembly statements (IBM extension)]". ''IBM Documentation''. Retrieved 1 April 2025.</ref> kompilyatorları tárepinen de keńnen qabıl etilgen. * MSVC ([[Microsoft Visual C++]]): Ishki assembler kompilyatorǵa ornatılǵan. Burın `__asm` gilt sózi arqalı ishki assemblerdi qollap-quwatlaǵan, biraq bul imkaniyat 64-bitli rejimde alıp taslanǵan hám onıń ornına bólek `.asm` modullerin talap etedi<ref>{{Web deregi | bet = Inline Assembler Overview| url = https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/assembler/inline/inline-assembler-overview?view=msvc-170| jumıs = Microsoft Learn| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel }}</ref>. * TI ARM Clang hám Ornatılǵan Kompilyatorlar:<ref>{{Web deregi | bet = Interfacing C and C++ With Assembly Language| url = https://software-dl.ti.com/codegen/docs/tiarmclang/compiler_tools_user_guide/compiler_manual/runtime_environment/interfacing-c-and-c-with-assembly-language-stdz0544217.html#interfacing-c-and-c-with-assembly-language| jumıs = Texas Instruments| baspaxana = Texas Instruments Incorporated| sáne = 2025-jıl 23-fevral | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel }}</ref> Texas Instruments'tiń TI Arm Clang sıyaqlı ayırım ornatılǵan sistemalar ushın kompilyatorlar ishki assemblerge ruqsat beredi, biraq registr konvenciyaları hám shaqırıw konvenciyaları menen kelispewshiliklerdiń aldın alıw ushın qatańıraq qaǵıydalar qoyadı. ==== C++ hám Assembler arasındaǵı óz-ara islesiw ==== C++ ASM kodın integraciyalawdıń eki tiykarǵı usılın usınadı. 1. Óz aldına assembler faylları – Assembler kodı bólek jazıladı hám C++ kodı menen baylanıstırıladı<ref>{{Web deregi | url = https://wiki.osdev.org/C%2B%2B_to_ASM_linkage_in_GCC| bet = C++ to ASM linkage in GCC| jumıs = OSDev Wiki| qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-aprel }}</ref>. 2. Ishki assembler – Assembler kodı kompilyatorǵa tán keńeytpeler arqalı C++ kodı ishine kiritiledi. ;ASM beyimlesiwi ushın kodqa mısal * C++ tilinen assembler funkciyasın shaqırǵanda, C++ atamaların burmalanıwdıń aldın alıw ushın `extern "C" qollanıń. <syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> // main.cpp import std; extern "C" int add_asm(int, int); // Assembler funkciyasın járiyalaw int main() { int result = add_asm(5, 7); std::println("ASM-nen alınǵan nátiyje: {}", result); return 0; } </syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> # RISC-V arxitekturasın qollanıp jazılǵan asm kod .section .text .global add_asm add_asm: add a0, a0, a1 # Birinshi argumentti (a0) hám ekinshi argumentti (a1) qosıp, nátiyjeni a0 ge saqlaw ret # Qaytarıw (a0 qaytarılatuǵın mánisti saqlaydı) </syntaxhighlight> *Assemblerdegi global ózgeriwshiler C++ tilinde `extern` dep járiyalanıwı hám assemblerde `.global` dep belgileniwi kerek. <syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> // main.cpp import std; extern "C" int global_var; // Assemblerden global ózgeriwshini járiyalaw int main() { std::println("ASM-nen alınǵan global ózgeriwshi: {}", global_var); return 0; } </syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> # RISC-V arxitekturasın qollanıp jazılǵan asm .section .data .global global_var .align 4 global_var: .word 42 # Pútin san mánisin belgilew </syntaxhighlight> * Ishki assembler `asm` gilt sózin qollanıp, ASM kodın tikkeley C++ ishine ornatıwǵa múmkinshilik beredi. <syntaxhighlight lang="cpp" line="1"> // main.cpp (GCC/CLANG kompilyatorın qollanıp) import std; int main() { int x = 10, y = 20, sum; asm volatile ( "add %0, %1, %2" : "=r" (sum) // Shıǵarıw operandı (registrde saqlanadı) : "r" (x), "r" (y) // Kirgiziw operandları (registrlerde saqlanadı) ); std::println("Ishki ASM arqalı alınǵan summa: {}", sum); return 0; } </syntaxhighlight> == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Klassqa tiykarlanǵan programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri]] 1cv5q0az0jiedgdzfvwh58k2dnoioq2 0 205 266117 203143 2026-08-17T19:50:29Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266117 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Xristofor Kolumb | negizgi atı = Cristoforo Colombo | súwret = Portrait of a Man, Said to be Christopher Columbus.jpg | súwret túsindirmesi = Kolumbniń óliminen keyingi portreti ekenligi aytılatuǵın súwret, [[Sebastiano del Piombo]], 1519-jıl{{efn|Kolumbtıń anıq haqıyqıy portretleri saqlanıp qalınbaǵan.<ref>{{cite journal |last1=Lester |first1=Paul M. |title=Looks are deceiving: The portraits of Christopher Columbus |url=https://archive.org/details/visual-anthropology_1993_5_3-4/page/211 |journal=Visual Anthropology |date=January 1993 |volume=5 |issue=3–4 |pages=211–227 |doi=10.1080/08949468.1993.9966590 |issn=0894-9468}}</ref>}} | qatarlıq sanı = 1-shi | lawazım = [[Hindistanlar gubernatorı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1492-jıl | lawazımnan ketiw sánesi = 1499-jıl | prezident = [[Kastiliya xanımı Izabella I|Izabella I]] | aldınǵısı = Lawazım jaratılǵan | keyingisi = [[Fransisko de Bobadilla]] | tuwılǵan sánesi = 1451-jıl 25-avgust hám 31-oktyabr aralıǵı | tuwılǵan ornı = [[Genuya]], [[Genuya respublikası]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Valyadolid]], [[Kastiliya korolligi]] | jerlengen ornı = [[Sevilya kafedrallıq soborı]], Sevilya, Ispaniya | ómirlik joldası = [[Filipa Monish Perestrelu]] (1479–1484) | nekesiz zayıbı = [[Beatris Enrikes de Arana]] | balaları = [[Diyego Kolumb|Diyego]], [[Ferdinand Kolumb|Ferdinand]] | ákesi = [[Domeniko Kolombo]] | anası = [[Suzanna Fontanarossa]] | tuwısqanları = [[Bartolomeo Kolumb]] (úkesi) | kásibi = [[teńizshi]], [[izertlewshi]] | ataǵı = Okean-teńiz admiralı | qolı = Columbus Signature.svg }} '''Cristoforo Colombo''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}; aytılıwı: ''Xristofor Kolumb'') belgili sawdager hám [[sayaxatshı]]. Ol 1451-jılı tuwılǵan hám 1506-jılı 20-Mayda [[Valladolid]] qalasında qaytıs bolǵan. Onı bir waqıtları Amerikanı ashqan birinshi Evropalı dep esaplaǵan, bıraq házirgi waqıtta [[Vikingler]] Amerikanı onnan aldın ashqanlıǵı belgili. Cristoforo Colombo [[Hindistan]] hám [[Qıtay|Qıtayǵa]] qısqa jol tabıw úmitinde [[Atlantika okeanı]]nan júzedi. Ol [[Ispaniya]] patshası Ferdinand II Aragon hám xanshayım Isabella I Castile larǵa ósimlikler hám altın alıp keliwdi qáleydi. Ol jer shar formasında ekenligin biledi, bıraq onıń qansha úlkenligin haqqında xabarı bolmaydı. Cristoforo Colombo [[Marko Polo|Marko Polonıń]] Qıtaydıń shıǵısınan teńiz tapqanın esitken edi hám bul teńiz [[Evropa|Evropanıń]] batısında jaylasqan teńizdiń ózi dep isengen edi. Cristoforo Colombo [[Tınısh okeanı]] hám Amerika kontinenti haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye emes edi hámde [[Atlantika okeanı]] tuwrıdan-tuwrı Qıtayǵa alıp barmaytuǵınlıǵın bilmeytuǵın edi. Sayaxatınıń aqırında Christopher bir neshe atawlardı ushıratadı hám Shıǵıs [[İndiya|İndiyaǵa]] jetip keldik dep oylaydı. Sonıń ushın ol sol jerdegi jergilikli xalıqtı "Indiyalılar" dep ataǵan. Ulıwma Cristoforo Colombo Amerika kontinentine tórt márte sayaxat qılǵan. [[Kolumbiya]] mámleketide onıń atına atalǵan. == Cristoforo Colombonıń kelip shıǵıwı == Cristoforo Colombonıń kelip shıǵıwı haqqında kóp tartıslar bar. Kópshiliktiń oylawı boyınsha ol [[Italiya|Italiyanıń]] [[Djenoa]] qalasında tuwılǵan. Ekspertler Cristoforo Colombonıń tuwılǵan jeri haqqında kóp maǵlıwmatlardı úyrenip shıqqan, biraq usı waqıtqa shekem aqırǵı sheshimge kelmegen. == Eskertpeler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Sayaxatshılar]] rfyveke1xw07kuev0498omis9h76uqo 0 231 266262 212051 2026-08-18T00:38:03Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266262 wikitext text/x-wiki [[Lingvistika|Til biliminde]] '''grammatika''' — bul [[Tábiyiy til|tábiyiy tildiń]] sóylewshileri yamasa jazıwshıları tárepinen kórsetilgendey, tildiń strukturasın anıqlaytuǵın qaǵıydalar jıynaǵı. Grammatikalıq qaǵıydalar [[Gáp|gáplerdiń]], sóz dizbekleriniń hám [[Sóz|sózlerdiń]] qollanılıwına baylanıslı bolıwı múmkin. Bul termin sonday-aq usınday qaǵıydalardı úyreniwge de qatnaslı bolıwı múmkin, bul pán [[fonologiya]], [[morfologiya]] hám [[Sintaksis|sintaksisti]], sonıń menen birge [[fonetika]], [[semantika]] hám [[Pragmatika|pragmatikanı]] óz ishine aladı. Ulıwma alǵanda, grammatikanı úyreniwdiń eki túrli usılı bar: [[dástúrli grammatika]] hám [[teoriyalıq grammatika]]. Belgili bir til túrindegi erkin sóylew qábileti sóylewshiniń bul qaǵıydalardı ishki dúnyasına sińdiriwin talap etedi, olardıń kópshiligi yamasa kóbisi basqa sóylewshilerdi baqlaw arqalı úyrenilip alınadı, maqsetli úyreniw yamasa kórsetpe alıw arqalı emes. Bul ishki sińdiriwdiń kóp bólegi erte balalıq dáwirinde ámelge asadı; keyinirek jasta til úyreniw ádette kóbirek tikkeley kórsetpelerdi talap etedi<ref>{{Cite book |last1=O'Grady |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=djhsAAAAIAAJ&q=Contemporary+Linguistics |title=Contemporary Linguistics: An Introduction |last2=Dobrovolsky |first2=Michael |last3=Katamba |first3=Francis |publisher=Longman |year=1996 |isbn=978-0-582-24691-1 |location=Harlow, Essex |pages=4–7, 464–539}}</ref>. Grammatika termini sonday-aq jeke adamlardıń emes, al sóylewshiler hám jazıwshılar toparlarınıń lingvistikalıq minez-qulqın súwretlew ushın da qollanıladı. Kólem ayırmashılıqları bul mánide áhmiyetli: mısalı, inglis tili grammatikası usı tilde sóyleytuǵın hárbir adam qollanatuǵın qaǵıydalardı súwretlewi múmkin<ref>{{Cite book |last=Holmes |first=Janet |url=https://books.google.com/books?id=qjdqxecifHcC&q=Introduction+to+Sociolinguistics+Holmes |title=An Introduction to Sociolinguistics |publisher=Longman |year=2001 |isbn=978-0-582-32861-7 |edition=2nd |location=Harlow, Essex |pages=73–94}}</ref>. Kishkene kólemlerde bul termin sóylewshilerdiń kishi toparları tárepinen bólisilgen qaǵıydalarǵa qatnaslı bolıwı múmkin. Usınday qaǵıydalardıń sıpatlaması, izertlewi yamasa analizi de grammatika, yamasa [[grammatika kitabı]] dep atalıwı múmkin. Tildiń grammatikasın súwretleytuǵın anıqlama miyneti — anıqlama grammatikası yamasa ápiwayı túrde grammatika dep ataladı. Belgili bir sóylew túriniń grammatikalıq qurılısların tolıq hám detallı súwretleytuǵın tolıq ashılǵan grammatika sıpatlama grammatika dep ataladı. Lingvistikalıq súwretlewdiń bul túri lingvistikalıq normalaw menen salıstırıladı, bul ayırım qurılıslardı marginizaciyalaw, al basqaların kodifikaciyalaw jobası bolıp, ol ya tolıq túrde, ya standart til sheńberinde ámelge asırıladı. Grammatika sózi lingvistikadan tıs kontekstlerde qollanılǵanda kóbinese hár qıylı mánilerge iye boladı. Ol keńirek mánide jazba tildiń orfografiyalıq qaǵıydaların, mısalı, imla hám punktuaciyanı da óz ishine alıwı múmkin, bul qaǵıydalar ádette lingvistler tárepinen grammatikanıń bir bólegi dep esaplanbaydı; yaǵnıy, tildi jazıw ushın qollanılatuǵın qaǵıydalar. Ol jáne de tarıraq mánide tek normativlik qaǵıydalar toplamına qatnaslı bolıwı múmkin, bunda tildiń grammatikasınıń ózgermeytuǵın yamasa talqılawlarsız anıq qabıl etiletuǵın (yamasa etilmeytuǵın) aspektleri kirgizilmeydi. == Etimologiya == «Grammatika» sózi [[Grek tili|grek tilindegi]] γραμματικὴ τέχνη (grammatikḕ téchnē) sózinen kelip shıqqan, onıń mánisi «háripler óneri», γράμμα (grámma) sózinen, yaǵnıy «hárip», al ol óz gezeginde γράφειν (gráphein) sózinen, yaǵnıy «sızıw, jazıw» degendi ańlatadı<ref>{{Web deregi | familiya = Harper| at = Douglas| avtorsilteme = Douglas Harper| bet = Grammar| url = http://www.etymonline.com/index.php?term=grammar| qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-aprel | jumıs = Online Etymological Dictionary| arxivsáne = 2013-jıl 9-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130309182125/http://www.etymonline.com/index.php?term=grammar| url-status = live}}</ref>. Usı grek tilindegi túbir «grafika», «grafema» hám «fotografiya» sózlerinde de ushırasadı. == Alǵı sóz == Til — oǵada quramalı qubılıs bolǵanlıqtan til haqqında tereń bilimge iye bolıw ushın onıń birliklerin túrli aspektte úyreniwge tuwra keledi. Tildiń mánili birlikleriniń biri bolǵan sózler tek leksikologiyanıń izertlew obyekti emes, sonıń menen birge grammatikanıń da izertlew obyekti bolıp tabıladı. Grammatikada sózlerdiń mánilik tárepine emes, al olardıń qurılısına, túrli grammatikalıq usıllardıń tásiri menen ózgerislerge ushırawına kóbirek itibar beriledi. Sózler leksikologiyada bir túrli aspektte, grammatikada ekinshi túrli aspektte izertlenedi. Leksikalıq birlik retinde sózler zat, háreket, qubılıslardı jeke tursında atap kórsetedi. Sózlerdi shashılıp jatırǵan shiyki zat yaki qurılıs materialı dep qaraytuǵın bolsaq, olardan tayar buyım yamasa imárat soǵıw ushın sózler grammatikanıń qaramaǵına ótip, belgili bir nızamlılıqlar tiykarında «elekten» ótkerilip, uyımlastırılıwı kerek. Demek, tildegi sózler oy-pikirdi bildiriw ushın olar óz ara úylesip, qarım-qatnasqa túsiwi, gáp qurawı shárt. Gáp — oy-pikirdi bildiriwshi shólkemlesken iri tillik birlik. Sóz grammatikanıń qaramaǵında túrli ózgerislerge ushırawı arqalı gáptiń qurılısında iykemlesip, beyimlesip turadı. Solay etip tildegi sózlerdiń ózgeriwi, olardıń qurılısı, túrli ózgerislerge ushıraw qádeleri, uluwmalıq belgilerine qaray sózlerdi sóz shaqaplarına klassifikaciyalaw, sóz dizbegi menen gápler hám olardıń túrleri haqqındaǵı quramalı máselelerdi grammatika ilimi izertleydi. Qısqası, grammatika — hár bir tildiń grammatikalıq qurılısı haqqındaǵı ilim. Grammatika óz ara tıǵız baylanıslı bolǵan úsh tarawdan turadı: morfologiya, sóz jasalıw hám sintaksis. [[Morfologiya]] sózlerdiń morfologiyalıq qurılısın, morfemalardıń túrlerin, grammatikalıq máni ańlatıw usılların, sózlerdiń leksika-grammatikalıq toparların (sóz shaqapların) izertleytuǵın grammatikanıń ayrıqsha bir tarawı bolıp tabıladı. Sóz jasalıw tarawında túrli usıllar menen sózlerdiń jasalıwı izertlenedi. [[Sintaksis]] — sózlerdiń dizbeklesiw usılların, gáp hám gáp aǵzaların, olardıń túrlerin izertleytuǵın ilim. Qısqası, sóz jasalıw hám morfologiyanı sózlerdiń grammatikası, al sintaksisti sózlerden úlkenirek bolǵan til birlikleriniń grammatikası dewge boladı<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013. 130-bet</ref>. == Tariyxı == Sanskrit tiliniń birinshi sistemalı grammatikası Temir dáwirindegi Hindstanda payda boldı, onı dóretkenler Yaska (b.e.sh. VI ásir), Panini (b.e.sh. VI-V-ásirler<ref name="britpanini">{{Cite book |url=https://www.britannica.com/topic/Ashtadhyayi |title=Ashtadhyayi, Work by Panini |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2013 |quote=Ashtadhyayi, Sanskrit Aṣṭādhyāyī ("Eight Chapters"), Sanskrit treatise on grammar written in the 6th to 5th century BCE by the Indian grammarian Panini. |access-date=23 October 2017 |archive-date=5 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805063047/https://www.britannica.com/topic/Ashtadhyayi |url-status=live }}</ref>) hám onıń sholıwshıları Pingala (shama menen b.e.sh. 200-jıl), Katyayana hám Patandjali (b.e.sh. II ásir). Eń erte tamil grammatikası Tolkappiyam kóbinese b.e. V ásirine shekemgi dáwirge tiyisli dep esaplanadı. Vavilonlılar da tildi súwretlewde dáslepki háreketlerdi jasaǵan<ref>{{Cite book |last=McGregor |first=William B.|author-link=William B. McGregor |title=Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/linguisticsintro02edmcgr |publisher=Bloomsbury Academic |year=2015|edition=2nd |isbn=978-0-567-58352-9 |pages=[https://archive.org/details/linguisticsintro02edmcgr/page/15 15]–16}}</ref>. Grammatika b.e.sh. III ásirden baslap Ellinizm dáwirinde Rianus hám Samofrakiyalı Aristarx sıyaqlı avtorlar menen pán sıpatında payda boldı. Eń eski belgili grammatika qollanbası — «Grammatika óneri» (Τέχνη Γραμματική), anıq hám tásirli sóylew hám jazıw boyınsha qısqasha kórsetpe, onı áyyemgi grek ilimpazı Dionisiy Frakiyskiy (shama menen b.e.sh. 170-90 jıllar) jazǵan. Ol Greciyanıń Rodos atawında mektep qurǵan Samofrakiyalı Aristarxtıń shákirti edi. Dionisiy Frakiyskiydiń grammatika kitabı b.e. XII ásirine shekem grek mektep oqıwshıları ushın tiykarǵı grammatika sabaqlıǵı bolıp qaldı. Rimliler óz grammatikalıq jazbaların usı kitapqa tiykarladı hám onıń tiykarǵı formatı házirgi kúnde de kóplegen tillerdegi grammatika qollanbalarınıń tiykarı bolıp qalmaqta<ref name="Casson2001">{{Cite book |last=Casson |first=Lionel |url=https://books.google.com/books?id=ECBkVPQkNSsC&q=Library+of+Alexandria |title=Libraries in the Ancient World |date=2001 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09721-4 |location=New Haven, Connecticut |page=45 |author-link=Lionel Casson |access-date=11 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824033514/https://books.google.com/books?id=ECBkVPQkNSsC&q=Library+of+Alexandria |archive-date=24 August 2021 |url-status=live}}</ref>. Latın grammatikası b.e.sh. I ásirden baslap grek úlgilerine erip rawajlandı, bul Orbiliy Pupill, Remmiy Palemon, Mark Valeriy Prob, Verriy Flakk hám Emiliy Asper sıyaqlı avtorlardıń miynetleri arqasında boldı. Irland tili grammatikası VII ásirde Auraicept na n-Éces penen baslandı. Arab grammatikası VII ásirde payda boldı. Evrey grammatikası haqqındaǵı dáslepki traktatlar Joqarı Orta ásirlerde payda boldı<ref>G. Khan, J. B. Noah, ''The Early Karaite Tradition of Hebrew Grammatical Thought'' (2000)</ref>. == Abstrakciya == Grammatikada abstrakciya [[Leksikologiya|leksikologiyadaǵı]] abstrakciyadan basqasharaq boladı. Grammatikalıq abstrakciya tiykarında ''aǵash, taw, tas, jer, suw, saat'' hám t.b. sózler birdey grammatikalıq formalar menen ózgeredi. Mısalı; grammatikalıq forma bolǵan -'''lar/-ler''' kóplik jalǵawı joqarıda kórsetilgen sózlerge jalǵanıw menen birge qaraqalpaq tilindegi tolıp atırǵan basqa da atlıqlarǵa jalǵana beredi; ''al, bar, júr, oqı, kel, bil, il, bol'' sıyaqlı buyrıq meyillerge -'''dı/-di''' ótken máhál formaları jalǵanıwı menen birge, olar basqa da tolıp atırǵan buyrıq meyillerge teńdey dárejede jalǵana beredi. Sonday-aq, feyildiń -'''q/-k''' kóplik formaları ''aldı, bardı, turdı, oqıdı, keldi, bildi, ildi, boldı'' hám t.b. sózlerge jalǵanıw menen birge tolıp atırǵan basqa da predikativ (túp) feyilleriniń ótken máháline jalǵanadı: {| class="wikitable" |aǵash |al |aldı |- |taw |bar |bardı |- |tas |tur |turdı |- |jer lar//-ler |oqıdı//-di kel |oqıdı q//k |- |suw |bil |keldi |- |saat |il |bildi |- | |bol |ildi |- | | |boldı |} Grammatikalıq mániler leksikalıq máni sıyaqlı tikkeley kórinip turmastan, jónekey, leksikalıq mániler menen birlikte tutas gáptegi sózlerdiń qarımqatnasında kórinedi. Grammatikalıq máni, ásirese qarama-qarsı qoyılıw arqalı anıqlanadı. Grammatikalıq formalardıń qarama-qarsı qoyılıwınan payda bolatuǵın sistemanı grammatikalıq kategoriyalar dep ataydı. Basqasha aytqanda, anaw ya mınaw grammatikalıq belgiler arqalı anıqlanatuǵın grammatikalıq mánilerdiń qarama-qarsı qoyılǵan sistemalarınıń jıynaǵınan grammatikalıq kategoriyalardı túsinemiz. Grammatikalıq kategoriyalar grammemalardıń sanı boyınsha da, grammatikalıq mánilerdi ańlatıw usılı boyınsha da, grammatikalıq mánilerdiń haqıyqatlıqqa qatnası boyınsha da olar oǵada hár qıylı. Grammatikalıq kategoriyalar eki aǵzalı, úsh aǵzalı hám onnan da kóp aǵzalı bolıwı múmkin. Al bir aǵzalı kategoriya bolmaydı. Keminde eki birgelki grammatikalıq formalar bar jerde ǵana grammatikalıq kategoriya boladı. Mısalı, qaraqalpaq tilinde san kategoriyası (kóplik, birlik) eki aǵzalı, tartım hám betlik kategoriyaları (birinshi, ekinshi, úshinshi betler) úsh aǵzalı,seplik kategoriyası (ataw, iyelik, barıs t.b) kóp aǵzalı kategoriyalar bolıp sanaladı. Sonday-aq grammatikalıq kategoriyalar sózlerde, sóz dizbeklerinde, gáplerde kórinetuǵın bolǵanlıqtan olar sózde bolatuǵın grammatikalıq kategoriyalar bolıp, ózara qarama-qarsı qoyıladı. Sózdegi grammatikalıq kategoriyalarǵa morfologiyalıq kategoriyalar, al sóz dizbegi hám gápte bolatuǵın grammatikalıq kategoriyalarǵa sintaksislik kategoriyalar jatadı. Grammatikatinıń tiykarǵı maqseti grammatikalıq máni ayırmashılıqların ashıw, grammatikalıq máni memen grammatikalıq kategoriyalardı anıqlaw, olardıń ózara qarım-qatnasın belgilew bolıp tabıladı. Al barlıq grammatikalıq qaǵıydalar usılardı tastıyıqlaw ushın xızmet etedi<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Lingvistika]] [[Kategoriya:Grammatika]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ imfjwrp9nc7pfrawb27iryyg7eciu8x 0 943 266130 265615 2026-08-17T20:39:15Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266130 wikitext text/x-wiki [[Fayl: Internet_map_1024_-_transparent,_inverted.png|nobaý|Internettiń bir bólegi arqalı ótetuǵın marshrutlastırıw jollarınıń Opte Project vizualizaciyası]] '''Internet''' (yamasa '''internet''') — bul tarmaqlar hám qurılmalar arasında baylanıs ornatıw ushın Internet protokol toplamın (TCP/IP) qollanatuǵın óz-ara baylanısqan [[Kompyuter tarmaǵı|kompyuter tarmaqlarınıń]] global sisteması. Bul lokal dárejeden global dárejege shekem bolǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqlarınan ibarat tarmaqlar tarmaǵı bolıp, elektron, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń sheńberi menen baylanısqan. Internet Dúnya júzilik tor (WWW) dıń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetleri hám qosımshaları, elektron pochta, internet telefoniyası, aǵımlı media hám fayl bólisiw sıyaqlı keń kólemli informaciya resursları hám xızmetlerin óz ishine aladı. Internettiń kelip shıǵıwı kompyuter resursların waqıt bólisiw arqalı paydalanıwǵa múmkinshilik bergen izertlewlerge, 1960-jıllardaǵı paketli kommutaciyanıń rawajlanıwına hám maǵlıwmatlar baylanısı ushın kompyuter tarmaqlarınıń dizaynınan baslanadı<ref name="The Washington Post">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|title=A Flaw in the Design|date=30 May 2015|newspaper=The Washington Post|quote=The Internet was born of a big idea: Messages could be chopped into chunks, sent through a network in a series of transmissions, then reassembled by destination computers quickly and efficiently. Historians credit seminal insights to Welsh scientist Donald W. Davies and American engineer Paul Baran. ... The most important institutional force ... was the Pentagon's Advanced Research Projects Agency (ARPA) ... as ARPA began work on a groundbreaking computer network, the agency recruited scientists affiliated with the nation's top universities.|access-date=20 February 2020|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108111512/https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite book |last=Yates |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&q=packet+switch |title=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995 |date=1997 |publisher=National Museum of Science and Industry |isbn=978-0-901805-94-2 |pages=132–4 |language=en |quote=Davies's invention of packet switching and design of computer communication networks ... were a cornerstone of the development which led to the Internet}}</ref>. Internette tarmaq aralıq baylanıstı ámelge asırıw ushın qaǵıydalar toplamı (baylanıs protokolları) 1970-jılları AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Qorǵanıw boyınsha aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) tárepinen AQSH, Ullı Britaniya hám Franciyanıń universitetleri hám izertlewshileri menen birge alıp barılǵan izertlew hám rawajlandırıw jumıslarınan kelip shıqtı<ref name="Abbatep3">{{harvnb|Abbate|1999|p=[https://books.google.com/books?id=9BfZxFZpElwC&pg=PA3 3] "The manager of the ARPANET project, Lawrence Roberts, assembled a large team of computer scientists ... and he drew on the ideas of network experimenters in the United States and the United Kingdom. Cerf and Kahn also enlisted the help of computer scientists from England, France and the United States"}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 27-oktyabr | bet = The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet| url = https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | baspaxana = SRI International| citata = But the ARPANET itself had now become an island, with no links to the other networks that had sprung up. By the early 1970s, researchers in France, the UK, and the U.S. began developing ways of connecting networks to each other, a process known as internetworking.}}</ref><ref>{{Web deregi | author1 = by Vinton Cerf, as told to Bernard Aboba| sáne = 1993 | bet = How the Internet Came to Be| url = http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | citata = We began doing concurrent implementations at Stanford, BBN, and University College London. So effort at developing the Internet protocols was international from the beginning.}}</ref>. ARPANET dáslep AQSHtaǵı akademiyalıq hám áskeriy tarmaqlardı óz-ara baylanıstırıw ushın tiykarǵı tarmaq retinde xızmet etti, bul resurslardı bólisiwge múmkinshilik berdi. 1980-jılları Milliy ilim qorı tarmaǵınıń jańa tiykarǵı tarmaq retinde qarjılandırılıwı, sonday-aq basqa kommerciyalıq keńeytiwler ushın jeke qarjılandırıw, jańa tarmaq texnologiyaların rawajlandırıwda dúnya júzilik qatnasıwdı hám DARPAnıń Internet protokol toplamın qollanatuǵın kóplegen tarmaqlardıń birlesiwin xoshametledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| bet = Internet History – One Page Summary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140702210150/http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| arxivsáne = 2014-jıl 2-iyul | jumıs = The Living Internet| at = Bill| familiya = Stewart| sáne = January 2000 }}</ref>. 1990-jıllardıń basında kommerciyalıq tarmaqlar menen kárxanalardıń baylanısıwı, sonday-aq Dúnya júzilik tordıń payda bolıwı<ref>{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |page=312}}</ref> házirgi zaman Internetine ótiwdiń baslanıwın belgiledi[9] hám institucional, jeke hám mobil kompyuterlerdiń áwladları tarmaq aralıq baylanısqa qosılǵan sayın turaqlı eksponencial ósimdi payda etti. Internet 1980-jıllarda akademiyalıq ortalıqlarda keńnen qollanılǵan bolsa da, 1990-jıllar hám onnan keyingi dáwirlerde Internettiń kommerciyalıq maqsetlerde qollanılıwı onıń xızmetleri menen texnologiyaların zamanagóy turmısınıń derlik hár tárepine engizdi. Telefon, [[radio]], televidenie, qaǵaz pochta hám gazetalar sıyaqlı kópshilik dástúrli kommunikaciya quralları Internet tárepinen qayta qáliplestirildi, qayta anıqlandı yamasa hátte aylanıp ótildi, bul elektron pochta, Internet telefonı, Internet radiosı, Internet televideniesı, onlayn muzıka, cifrlı gazetalar hám audio hám video aǵımlı [[veb-sayt]]lar sıyaqlı jańa xızmetlerdiń payda bolıwına alıp keldi. Gazetalar, kitaplar hám basqa da baspa basılımları veb-sayt texnologiyasına beyimlesti yamasa blog jazıw, veb-aǵımlar hám onlayn jańalıqlar jıynawshıları túrinde qayta qáliplestirildi. Internet tez xabar almasıw, Internet forumları hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri arqalı jeke qatnasıqtıń jańa formalarına jol ashtı hám tezlestirdi. Onlayn sawda iri usaqlap satıwshılar, kishi biznes hám isbilermenler ushın eksponencial túrde ósti, óytkeni ol firmalarǵa ózleriniń «gerbish hám cement» qatnasıǵın keńeytip, úlkenirek bazarǵa xızmet kórsetiw yamasa hátte tolıǵı menen onlayn túrde tovar hám xızmetlerdi satıw imkaniyatın beredi. Internettegi biznesten-bizneske hám finans xızmetleri pútkil sanaatlar boyınsha jetkiziw shınjırlarına tásir etedi. Internettiń texnologiyalıq ámelge asırılıwı yamasa oǵan kiriw hám paydalanıw siyasatları boyınsha birde-bir oraylastırılǵan basqarıwı joq; hárbir qurawshı tarmaq óz siyasatların belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619070159/http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | at = Jonathan| familiya = Strickland| bet = How Stuff Works: Who owns the Internet?| sáne = 2008-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}</ref>. Internettegi eki tiykarǵı atamalar keńisliginiń - Internet Protokolı adresi (IP adres) keńisligi hám Domen Atamaları Sisteması (DNS) - ulıwma anıqlamaların qollap-quwatlawshı shólkem, Internet Korporaciyası Berilgen Atamalar hám Sanlar ushın (ICANN) basqaradı. Tiykarǵı protokollardıń texnikalıq tiykarı hám standartlastırılıwı Internet Injenerlik Wazıypa Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin qosıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. 2006-jıldıń noyabr ayında Internet USA Today gazetasınıń «Jańa jeti káramat» dizimine kirgizilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm| bet = New Seven Wonders panel| jumıs = USA Today| sáne = 2006-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2010-jıl 15-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100715032114/http://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm}}</ref>. == Terminologiya == «Internetted» sózi 1849-jıldan baslap qollanılǵan bolıp, jalǵanǵan yamasa bir-birine toqılǵan degen mánisti ańlatqan. «Internet» sózi 1945-jılı AQSH Urıs departamenti tárepinen radio operatorınıń qollanbasında<ref>{{Web deregi | bet = United States Army Field Manual FM 24-6 Radio Operator's Manual Army Ground Forces June 1945| sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | url = https://archive.org/details/Fm24-6/mode/2up| baspaxana = United States War Department}}</ref>, al 1974-jılı «Internetwork» sóziniń qısqartılǵan forması retinde qollanılǵan. Búgingi kúnde «Internet» termini kóbinese óz-ara jalǵanǵan kompyuter tarmaqlarınıń global sistemasın ańlatadı, biraq ol kishi tarmaqlardıń hár qanday toparına da tiyisli bolıwı múmkin<ref name="The New York Times">{{Cite news|last=Corbett|first=Philip B.|date=1 June 2016|title=It's Official: The 'Internet' Is Over|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|access-date=29 August 2020|issn=0362-4331|archive-date=14 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014142148/https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|url-status=live}}</ref>. Keń qollanıwǵa kirgen waqıtta, kópshilik basılımlar «Internet» sózin bas hárip penen jazılǵan atama retinde qollanǵan; bul ádet házirgi waqıtta azayıp baratır. Bul inglis tilinde jańa terminlerdi dáslep bas hárip penen jazıw, keyin olar ádettegi bolǵan sayın kishi háripke ótkeriw tendenciyasın kórsetedi<ref name="Wired">{{Cite news|last=Herring|first=Susan C.|date=19 October 2015|title=Should You Be Capitalizing the Word 'Internet'?|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|access-date=29 August 2020|issn=1059-1028|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031024342/https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|url-status=live}}</ref>. Bul sóz házirgi waqıtta da global internetti kishi tarmaqlardan ayırıw ushın geyde bas hárip penen jazıladı, biraq kóplegen basılımlar, sonıń ishinde 2016-jıldan baslap AP Stylebook, hárbir jaǵdayda kishi hárip penen jazıwdı usınıs etedi. 2016-jılı Oksford inglis tili sózligi shama menen 2.5 milliard baspa hám onlayn dereklerdi izertlew tiykarında «Internet» sóziniń 54% jaǵdayda bas hárip penen jazılǵanın anıqlaǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Coren| at = Michael J.| bet = One of the internet's inventors thinks it should still be capitalized| url = https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | jumıs = Quartz| sáne = 2016-jıl 2-iyun | til = en| arxivsáne = 2020-jıl 27-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200927102759/https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| url-status = live}}</ref>. «Internet» hám «World Wide Web» terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı; [[veb-bet]]lerdi kóriw ushın brauzerdi paydalanǵanda «Internetke kiriw» haqqında aytıw ádettegi jaǵday. Biraq, World Wide Web, yamasa qısqasha Veb, Internet xızmetleriniń kóp sanlı túrleriniń tek birewi bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 11-mart | bet = World Wide Web Timeline| url = http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150729162322/http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| arxivsáne = 2015-jıl 29-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-avgust | baspaxana = Pews Research Center}}</ref>, ol gipersiltemeler hám URLler arqalı baylanısqan hújjetler (veb-betler) hám basqa da veb-resurslar jıynaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = HTML 4.01 Specification| url = http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081006131915/http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html| arxivsáne = 2008-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | baspaxana = World Wide Web Consortium| citata = [T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web.}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:A sketch of the ARPANET in December 1969.png|thumb|1969-jıldıń dekabr ayındaǵı ARPANETtiń súwreti. UCLA hám Stanford Research Institute (SRI) taǵı túyinler súwretlengenler arasında bar<ref>{{Web deregi | familiya = Waldrop| at = Mitch| sáne = 2015 | bet = DARPA and the Internet Revolution| url = https://www.darpa.mil/attachments/(2O15)%20Global%20Nav%20-%20About%20Us%20-%20History%20-%20Resources%20-%2050th%20-%20Internet%20(Approved).pdf| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = darpa.mil}}</ref>.]] 1960-jıllarda kompyuter ilimpazları kompyuter resursların bólisiw sistemaların islep shıǵıwdı basladı<ref name="Lee1992">{{cite journal |last1=Lee |first1=J.A.N. |last2=Rosin |first2=Robert F |date=1992 |title=Time-Sharing at MIT |url=https://archive.org/details/time-sharing-at-mit |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=14 |issue=1 |page=16 |doi=10.1109/85.145316 |s2cid=30976386 |access-date=October 3, 2022|issn=1058-6180 }}</ref><ref name="ctsspg">F. J. Corbató, et al., ''[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]'' (MIT Press, 1963) {{ISBN|978-0-262-03008-3}}. "To establish the context of the present work, it is informative to trace the development of time-sharing at MIT. Shortly after the first paper on time-shared computers by C. Strachey at the June 1959 UNESCO Information Processing conference, H.M. Teager and J. McCarthy delivered an unpublished paper "Time-Shared Program Testing" at the August 1959 ACM Meeting."</ref>. Dj. S. R. Liklider Bolt Beranek & Newman kompaniyasında islegen waqtında, keyinirek AQSH Qorǵanıw ministrliginiń (DoD) Aldıńǵı izertlew joybarları agentliginiń (ARPA) Informaciyanı qayta islew texnikaları bólimin (IPTO) basqarǵan waqtında universal tarmaq ideyasın usındı. Internettiń tiykarǵı texnologiyalarınıń biri bolǵan paketlik kommutaciyanı izertlew 1960-jıllardıń basında RAND kompaniyasında Pol Barannnıń jumıslarında baslandı hám ǵárezsiz túrde 1965-jılı Ullı Britaniyanıń Milliy fizikalıq laboratoriyasında (NPL) Donald Devis tárepinen alıp barıldı<ref name="NIHF2007">{{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| bet = Inductee Details – Paul Baran| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091231/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr | postscript = none}}; {{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| bet = Inductee Details – Donald Watts Davies| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr }}</ref>. 1967-jılı Operaciyalıq sistemalar principleri boyınsha simpoziumnan keyin, usınılǵan NPL tarmaǵınan paketlik kommutaciya hám Baran usınǵan marshrutlaw koncepciyaları ARPA usınǵan tájiriybelik resurslardı bólisiw tarmaǵı bolǵan ARPANET dizaynına kirgizildi<ref>{{Cite book |last1=Hauben |first1=Michael |url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |title=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet |last2=Hauben |first2=Ronda |date=1997 |publisher=Wiley |isbn=978-0-8186-7706-9 |language=en |chapter=5 The Vision of Interactive Computing And the Future |access-date=2 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103184558/http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |archive-date=3 January 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Zelnick |first1=Bob |url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66 |title=The Illusion of Net Neutrality: Political Alarmism, Regulatory Creep and the Real Threat to Internet Freedom |last2=Zelnick |first2=Eva |publisher=Hoover Press |year=2013 |isbn=978-0-8179-1596-4 |language=en |access-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110133435/https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66 |archive-date=10 January 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Peter| at = Ian| jıl = 2004| bet = So, who really did invent the Internet?| url = http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110903001108/http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivsáne = 2011-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun | jumıs = The Internet History Project}}</ref>. ARPANET rawajlanıwı 1969-jıl 29-oktyabrde Kaliforniya universiteti, Los-Andjeles (UCLA) hám Stenford izertlew institutı (házirgi SRI International) arasında baylanısqan eki tarmaq noqatınan baslandı<ref name="NetValley">{{Web deregi | url = http://www.netvalley.com/intval.html| bet = Roads and Crossroads of Internet History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160127082435/http://www.netvalley.com/intval.html| arxivsáne = 2016-jıl 27-yanvar | at = Gregory| familiya = Gromov| jıl = 1995}}</ref>. Úshinshi orın Kaliforniya universiteti, Santa-Barbarada boldı, onnan keyin Yuta universiteti qosıldı. Keleshektegi ósiwdiń belgisi retinde, 1971-jıldıń aqırına kelip 15 orın jas ARPANETke jalǵanǵan edi<ref>{{cite book | author-link = Katie Hafner | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = Hauben, Ronda| bet = From the ARPANET to the Internet| jıl = 2001| url = http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090721093920/http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul dáslepki jıllar 1972-jılǵı «Kompyuter tarmaqları: Resurslardı bólisiwdiń xabarshıları» filminde hújjetlestirilgen<ref>{{Web deregi | bet = Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972| url = https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-avgust | jumıs = Paleofuture| sáne = 2013-jıl 23-iyul | til = en-us| arxivsáne = 2020-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201017141323/https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| url-status = live}}</ref>. Sonnan keyin, ARPANET áste-aqırın Qurama Shtatlardaǵı alıs oraylar hám áskeriy bazalardı jalǵawshı oraylastırılmaǵan kommunikaciya tarmaǵına aylandı<ref>{{Cite journal |last=Townsend |first=Anthony |date=2001 |title=The Internet and the Rise of the New Network Cities, 1969–1999 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1068/b2688 |journal=Environment and Planning B: Planning and Design |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=39–58 |doi=10.1068/b2688 |bibcode=2001EnPlB..28...39T |issn=0265-8135 |s2cid=11574572|url-access=subscription }}</ref>. Basqa paydalanıwshı tarmaqları hám izertlew tarmaqları, mısalı Merit Network hám CYCLADES, 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında rawajlandı<ref>{{cite book |last1=Kim |first1=Byung-Keun |url=https://books.google.com/books?id=lESrw3neDokC |title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology |date=2005 |publisher=Edward Elgar |isbn=978-1-84542-675-0 |pages=51–55}}</ref>. ARPANETtiń dáslepki xalıqaralıq birge islesiwleri siyrek edi. 1973-jılı Norvegiya (NORSAR hám NDRE) menen<ref>{{Web deregi | bet = NORSAR and the Internet| url = http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| baspaxana = NORSAR| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121220318/http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar }}</ref>, hám London universitet kolledjindegi (UCL) Piter Kirsteynniń izertlew toparı menen baylanıslar ornatıldı, bul Britaniya akademiyalıq tarmaqlarına shlyuz bolıp, resurslardı bólisiw ushın birinshi intertarmaqtı qurdı<ref>{{Cite journal|last=Kirstein|first=P.T.|date=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom|url=https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207092443/https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-date=2020-02-07|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=21|issue=1|pages=38–44|doi=10.1109/85.759368|s2cid=1558618|issn=1934-1547}}</ref>. ARPA joybarları, Xalıqaralıq tarmaq jumıs toparı hám kommerciyalıq baslamalar kóp sanlı ayırım tarmaqlardıń bir tarmaqqa yamasa «tarmaqlar tarmaǵına» aylanıwı ushın hár túrli protokollar hám standartlardıń rawajlanıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet#concepts| bet = Brief History of the Internet: The Initial Internetting Concepts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160409105511/http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet| arxivsáne = 2016-jıl 9-aprel | at = Barry M.| familiya = Leiner| jumıs = Internet Society| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}</ref>. 1974-jılı Stenford universitetindegi Vint Serf hám DARPAdaǵı Bob Kan «Paketlik tarmaq aralıq baylanıs ushın protokol» usınısın járiyaladı<ref name="IEEE Transactions on Communications">{{Cite journal |last1=Cerf |first1=V. |last2=Kahn |first2=R. |date=1974 |title=A Protocol for Packet Network Intercommunication |url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |journal=IEEE Transactions on Communications |volume=22 |issue=5 |pages=637–648 |doi=10.1109/TCOM.1974.1092259 |issn=1558-0857 |quote=The authors wish to thank a number of colleagues for helpful comments during early discussions of international network protocols, especially R. Metcalfe, R. Scantlebury, D. Walden, and H. Zimmerman; D. Davies and L. Pouzin who constructively commented on the fragmentation and accounting issues; and S. Crocker who commented on the creation and destruction of associations. |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913213037/https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |archive-date=13 September 2006 |url-status=live }}</ref>. Serf hám onıń studentleri <nowiki>RFC 675</nowiki> te hám keyingi RFC lerde «internet» sózin «internetwork» tiń qısqartılǵan túri retinde qollandı. Serf hám Kan nátiyjedegi TCP/IP dizaynına Lui Puzin hám basqalardıń áhmiyetli tásirin atap ótedi<ref>{{Cite news|date=30 November 2013|title=The internet's fifth man|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|access-date=22 April 2020|issn=0013-0613|quote=In the early 1970s Mr Pouzin created an innovative data network that linked locations in France, Italy and Britain. Its simplicity and efficiency pointed the way to a network that could connect not just dozens of machines, but millions of them. It captured the imagination of Dr Cerf and Dr Kahn, who included aspects of its design in the protocols that now power the internet.|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419230318/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|url-status=live}}</ref>. Milliy PTT ler hám kommerciyalıq provayderler X.25 standartın islep shıqtı hám onı jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqlarında engizdi<ref>{{cite book|last=Schatt|first=Stan|title=Linking LANs: A Micro Manager's Guide|publisher=McGraw-Hill|year=1991|isbn=0-8306-3755-9|page=200}}</ref>. 1981-jılı Milliy ilim fondı (NSF) Kompyuter ilimi tarmaǵın (CSNET) qarjılandırǵanda ARPANETke kiriw keńeytildi. 1982-jılı Internet protokol toplamı (TCP/IP) standartlastırıldı, bul jalǵanǵan tarmaqlardıń dúnya júzi boyınsha keń tarqalıwına járdem berdi. 1986-jılı Milliy ilim fondı tarmaǵı (NSFNet) izertlewshilerge AQSHtaǵı superkompyuter orınlarına kiriw múmkinshiligin bergende TCP/IP tarmaǵına kiriw jáne de keńeydi, dáslep 56 kbit/s tezlikte, keyin 1.5 Mbit/s hám 45 Mbit/s tezliklerinde<ref>{{Web deregi | url = http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150210181738/http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 10-fevral | bet = NSFNET: A Partnership for High-Speed Networking, Final Report 1987–1995| at = Karen D.| familiya = Frazer| jumıs = Merit Network, Inc.| jıl = 1995}}</ref>. NSFNet 1988-89-jılları [[Evropa]], [[Avstraliya]], [[Jańa Zelandiya]] hám Yaponiyadaǵı akademiyalıq hám izertlew shólkemlerine keńeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Ben Segal| avtorsilteme = Ben Segal (computer scientist)| jıl = 1995| bet = A Short History of Internet Protocols at CERN| url = http://www.cern.ch/ben/TCPHIST.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608153730/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| bet = Internet History in Asia| jumıs = 16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2005-jıl 25-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| bet = The History of NORDUnet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304031416/http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart }}</ref>. Bul waqıtqa shekem UUCP hám PTT jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqları sıyaqlı basqa tarmaq protokolları global qoljetimlilikke iye bolsa da, bul Internettiń kontinentler aralıq tarmaq retinde baslanıwın belgiledi. 1989-jılı AQSH hám Avstraliyada kommerciyalıq Internet xızmet kórsetiwshiler (ISP ler) payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| bet = Origins and Nature of the Internet in Australia| familiya = Clarke| at = Roger| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209201253/http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| url-status = live}}</ref>. ARPANET 1990-jılı paydalanıwdan shıǵarıldı. [[Fayl:NSFNET-backbone-T3.png|thumb|T3 NSFNET tiykarǵı tarmaǵı, shama menen 1992-jıl]] Yarım ótkizgishler texnologiyası hám optikalıq tarmaq taraw salasındaǵı turaqlı rawajlanıwlar tarmaqtıń orayın keńeytiwde hám xalıqqa xızmet kórsetiwde kommerciyalıq qatnasıw ushın jańa ekonomikalıq múmkinshilikler jarattı. 1989-jıldıń ortasında MCI Mail hám Compuserve Internetke jalǵanıwlar ornattı, Internettiń yarım million paydalanıwshılarına elektron pochta hám jámiyetlik kiriw ónimlerin jetkizip berdi<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&q=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet&pg=PT31| bet = InfoWorld| sáne = 1989-jıl 25-sentyabr | via = Google Books| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170129225422/https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&pg=PT31&lpg=PT31&dq=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet| arxivsáne = 2017-jıl 29-yanvar }}</ref>. Bir neshe aydan soń, 1990-jıldıń 1-yanvarında, PSInet kommerciyalıq paydalanıw ushın alternativ Internet tiykarǵı tarmaǵın iske qostı; bul keyingi jıllardaǵı kommerciyalıq Internettiń ózegine qosılǵan tarmaqlardıń biri edi. 1990-jıldıń mart ayında NSFNET penen Evropa arasındaǵı birinshi joqarı tezlikli T1 (1.5 Mbit/s) baylanısı Kornell universiteti menen CERN arasında ornatıldı, bul sputnikler arqalı múmkin bolǵannan ádewir kúshli baylanıslarǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | sáne = February 1990 | bet = INTERNET MONTHLY REPORTS| url = http://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20170525080041/ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr }}</ref>. 1990-jıldıń aqırlarında, Tim Berners-Li CERN basqarmasına eki jıl dawamında lobbilik etkennen keyin, birinshi [[veb-brauzer]] WorldWideWebti jazıwdı basladı. 1990-jıldıń jańa jıl qarsańına kelip, Berners-Li jumıs isleytuǵın Veb ushın zárúr bolǵan barlıq qurallardı dúzgen edi: HyperText Transfer Protocol (HTTP) 0.9<ref>{{Web deregi | url = http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/19970605071155/http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivsáne = 1997-jıl 5-iyun | at = Tim| familiya = Berners-Lee| bet = The Original HTTP as defined in 1991| jumıs = W3C.org}}</ref>, HyperText Markup Language (HTML), birinshi Veb brauzer (ol jáne HTML redaktorı bolıp, Usenet jańalıqlar toparlarına hám FTP fayllarına kire alatuǵın edi), birinshi HTTP server programmalıq támiynatı (keyinirek CERN httpd dep atalǵan), birinshi [[veb-server]]<ref>{{Web deregi | url = http://info.cern.ch/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100105103513/http://info.cern.ch/| bet = The website of the world's first-ever web server| arxivsáne = 2010-jıl 5-yanvar | jumıs = info.cern.ch}}</ref>, hám joybardıń ózin súwretleytuǵın birinshi Veb-betler. 1991-jılı Commercial Internet eXchange dúzildi, bul PSInetke basqa kommerciyalıq tarmaqlar CERFnet hám Alternet penen baylanısıwǵa múmkinshilik berdi. Stanford Federal Credit Union 1994-jıldıń oktyabr ayında barlıq aǵzalarına onlayn Internet bank xızmetlerin usınǵan birinshi finans mákemesi boldı<ref>{{cite press release|title=Stanford Federal Credit Union Pioneers Online Financial Services.|date=21 June 1995|url=http://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|access-date=21 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041632/https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|archive-date=21 December 2018|url-status=live}}</ref>. 1996-jılı, OP Financial Group, ol da kooperativ bank bolıp, dúnyadaǵı ekinshi onlayn bank hám Evropadaǵı birinshi onlayn bank boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| bet = History – About us – OP Group| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181221041413/https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| arxivsáne = 2018-jıl 21-dekabr | url-status = live}}</ref>. 1995-jılǵa kelip, AQSHta Internet tolıq kommerciyalastırıldı, sebebi NSFNet toqtatılıp, Internetti kommerciyalıq trafik ushın paydalanıwǵa bolǵan sońǵı sheklewler alıp taslandı<ref name="ConneXions-April1996">{{cite journal |url=http://www.merit.edu/research/nsfnet_article.php |title=Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era |first1=Susan R. |last1=Harris |first2=Elise |last2=Gerich |journal=ConneXions |volume=10 |number=4 |date=April 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817124939/http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |archive-date=17 August 2013 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshıları ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Dúnya xalqı (milliardlar) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Dúnya júzi boyınsha |16% |30% |48% |67% |- !Rawajlanıp atırǵan ellerde |8% |21% |41.3% |60% |- !Rawajlanǵan ellerde |51% |67% |81% |93% |} Texnologiya rawajlanıp, kommerciyalıq múmkinshilikler óz-ara ósiwdi tezlestirgen sayın, Internet trafiginiń kólemi MOS tranzistorlarınıń masshtablaw sıpatlamalarına uqsas bolıp basladı, bunı Mur nızamı mısalında kóriwge boladı, hár 18 ayda eki ese arttı. Bul ósiw, Edxolm nızamı retinde rásmiylestirilgen, MOS texnologiyasındaǵı, lazer jaqtı tolqın sistemalarındaǵı hám shawqım kórsetkishlerindegi jetiskenlikler arqasında tezletildi<ref name="Jindal">{{cite book |last1=Jindal |first1=R. P. |title=2009 2nd International Workshop on Electron Devices and Semiconductor Technology |chapter=From millibits to terabits per second and beyond - over 60 years of innovation |s2cid=25112828 |year=2009 |volume=49 |pages=1–6 |doi=10.1109/EDST.2009.5166093 |chapter-url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |isbn=978-1-4244-3831-0 |access-date=24 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823230141/https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |archive-date=23 August 2019 }}</ref>. 1995-jıldan baslap, Internet mádeniyat penen sawdaǵa úlken tásir etti, sonıń ishinde elektron pochta, tez xabar almasıw, telefoniya (Internet protokolı arqalı dawıs yamasa VoIP), eki tárepleme interaktiv video qońırawlar hám Pútkil dúnyajúzilik tor<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm|title=How the web went world wide|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121092636/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm |archive-date=21 November 2011|first=Mark|last=Ward|website=Technology Correspondent|date=3 August 2006|publisher=BBC News|access-date=24 January 2011}}</ref> arqalı derlik tez baylanıs imkaniyatlarınıń payda bolıwı, onıń talqılaw forumları, blogları, [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri hám onlayn sawda saytları menen birge. Kóbirek maǵlıwmatlar 1 Gbit/s, 10 Gbit/s yamasa onnan da joqarı tezlikte optikalıq talshıqlı tarmaqlar arqalı jiberilmekte. Internet rawajlanıwın dawam etpekte, bul onlayn informaciya hám bilim, sawda, oyın-zawıq hám sociallıq tarmaq xızmetleriniń kóbeyiwi menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = http://clickz.com/showPage.html?page=3626274| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081004000237/http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274| bet = Brazil, Russia, India and China to Lead Internet Growth Through 2011| baspaxana = Clickz.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | arxivsáne = 2008-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 1990-jıllardıń aqırında, ashıq Internettegi trafiktiń jılına 100 procentke ósip atırǵanı boljanǵan, al Internet paydalanıwshıları sanınıń ortasha jıllıq ósimi 20% hám 50% arasında dep esaplanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| bet = The size and growth rate of the Internet| qaralǵan sáne = 2007-jıl 21-may | author1 = Coffman, K.G| author2 = Odlyzko, A.M.| author-link2 = Andrew Odlyzko| baspaxana = AT&T Labs| sáne = 1998-jıl 2-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614012344/http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}</ref>. Bul ósiw kóbinese oraylıq basqarıwdıń joqlıǵına baylanıslı, bul tarmaqtıń tábiyiy ósiwine múmkinshilik beredi, sonday-aq Internet protokollarınıń menshikli emes tábiyatına baylanıslı, bul jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara islesiwdi xoshametleydi hám bir kompaniyanıń tarmaq ústinen shamadan tıs baqlaw alıp barıwına jol qoymaydı<ref>{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | publisher = Prentice Hall | page = [https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 64] | isbn = 978-0-13-233553-9 | year = 2006 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 }}</ref>. 2011-jıldıń 31-martına kelip, Internet paydalanıwshılarınıń ulıwma sanı 2.095 milliard (dúnya xalqınıń 30%) dep boljanǵan<ref name="stats1">{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users and Population Stats| sáne = 2011-jıl 22-iyun | jumıs = Internet World Stats| baspaxana = Miniwatts Marketing Group| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110623200007/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2011-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-iyun }}<!-- previous cite {{Web deregi|url=http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |title=AMD 50x15 – World Internet Usage |publisher=50x15.com |access-date=6 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831063352/http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |archive-date=31 August 2009 |df= }} --></ref>. 1993-jılı Internet eki tárepleme telekommunikaciya arqalı ótetuǵın informaciyanıń tek 1% ǵana tasıǵanı boljanǵan. 2000-jılǵa kelip bul kórsetkish 51% ke jetken, al 2007-jılǵa kelip telekommunikaciya arqalı berilgen barlıq informaciyanıń 97% ten aslamı Internet arqalı jetkerip berilgen<ref>{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-01_332_6025/page/60 |first1=Martin |last1=Hilbert |first2=Priscila |last2=López |s2cid=206531385 |date=April 2011 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=332 |pages=60–65 |doi=10.1126/science.1200970 |issue=6025 |bibcode=2011Sci...332...60H |pmid=21310967 |doi-access=free }}</ref>. == Basqarıw == [[Fayl:Icannheadquartersplayavista.jpg|thumb|ICANN bas keńsesi AQSHtıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń [[Los-Andjeles]] qalasınıń Playa Vista rayonında jaylasqan]] Internet - kóp sanlı ıqtıyarlı túrde baylanısqan avtonom tarmaqlardan ibarat global tarmaq. Ol oraylıq basqarıw organısız jumıs isleydi. Tiykarǵı protokollardıń (IPv4 hám IPv6) texnikalıq tiykarı hám standartlastırıwı Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin usınıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. Óz-ara islesiwdi saqlap qalıw ushın, Internettiń tiykarǵı atamalar keńisligi Atamalar hám Sanlar boyınsha Internet Korporaciyası (ICANN) tárepinen basqarıladı. ICANN Internettiń texnikalıq, biznes, akademiyalıq hám basqa da kommerciyalıq emes jámiyetlerinen alınǵan xalıqaralıq direktorlar keńesi tárepinen basqarıladı. ICANN Internette paydalanıw ushın domen atamaları, IP adresleri, transport protokollarındaǵı qosımsha port nomerleri hám basqa da kóp parametrler kiretuǵın unikal identifikatorlardı tayınlawdı muwapıqlastıradı. Global birlesken atamalar keńisligi Internettiń global qoljetimliligin saqlap qalıw ushın áhmiyetli. ICANNnıń bul roli onı global Internettiń bálkim jalǵız oraylıq muwapıqlastırıwshı organı retinde ajıratıp turadı<ref>{{Web deregi | familiya = Klein| at = Hans| jıl = 2004| url = http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| bet = ICANN and Non-Territorial Sovereignty: Government Without the Nation State| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130524035251/http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| arxivsáne = 2013-jıl 24-may | jumıs = Internet and Public Policy Project| baspaxana = [[Georgia Institute of Technology]]}}</ref>. Dúnyanıń bes aymaǵı ushın Aymaqlıq Internet Reestrleri (RIRs) dúzildi. Afrika ushın Afrika Tarmaq Informaciya Orayı (AfriNIC), Arqa Amerika ushın Amerika Internet Nomerleri Reestri (ARIN), Aziya hám Tınısh okean aymaǵı ushın Aziya-Tınısh okean Tarmaq Informaciya Orayı (APNIC), Latın Amerikası hám Karib basseyni aymaǵı ushın Latın Amerikası hám Karib basseyni Internet Adresleri Reestri (LACNIC), hám Evropa, Orta Shıǵıs hám Oraylıq Aziya ushın Evropa IP Tarmaqları – Tarmaq Koordinaciyalaw Orayı (RIPE NCC) hárbir aymaq ushın ajıratılǵan adresler toplamınan jergilikli reestrlerge, mısalı, Internet xızmet kórsetiwshilerge IP adress blokların hám basqa Internet parametrlerin tayınlaw wákilligi berildi. AQSH Sawda ministrliginiń agentligi Milliy Telekommunikaciyalar hám Informaciya Basqarması 2016-jıldıń 1-oktyabrine shekem DNS tiykarǵı aymaǵındaǵı ózgerislerdi aqırǵı maqullaw huqıqına iye boldı<ref>{{cite book |last= Packard |first= Ashley |title= Digital Media Law |publisher= Wiley-Blackwell |year= 2010 |isbn= 978-1-4051-8169-3 |page= 65}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| bet = Bush administration annexes internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110919130539/https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| arxivsáne = 2011-jıl 19-sentyabr | at = Kieren| familiya = McCarthy| jumıs = The Register| sáne = 2005-jıl 1-iyul }}</ref><ref>{{cite book |last= Mueller |first= Milton L. |title= Networks and States: The Global Politics of Internet Governance |publisher= MIT Press |year= 2010 |isbn= 978-0-262-01459-5 |page= 61}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = ICG Applauds Transfer of IANA Stewardship| url = https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| jumıs = IANA Stewardship Transition Coordination Group (ICG)| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170712190131/https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| arxivsáne = 2017-jıl 12-iyul | url-status = live}}</ref>. Internet Jámiyeti (ISOC) 1992-jılı «pútkil dúnya júzi xalıqlarınıń paydası ushın Internettiń ashıq rawajlanıwın, evolyuciyasın hám qollanılıwın támiyinlew» missiyası menen dúzildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| bet = Internet Society (ISOC) All About The Internet: History of the Internet| baspaxana = ISOC| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111127114016/http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| arxivsáne = 2011-jıl 27-noyabr }}</ref>. Onıń aǵzaları arasında jeke adamlar (hár kim qosıla aladı), sonday-aq korporaciyalar, shólkemler, húkimetler hám universitetler bar. Basqa iskerlikler menen birge, ISOC Internetti rawajlandırıw hám basqarıwǵa qatnasatuǵın bir qatar rásmiy emes shólkemlestirilgen toparlar ushın basqarıw úyin támiyinleydi, olardıń qatarına: IETF, Internet Arxitekturası Keńesi (IAB), Internet Injenerlik Basqarıw Toparı (IESG), Internet Izertlew Wazıypa Kúshi (IRTF) hám Internet Izertlew Basqarıw Toparı (IRSG) kiredi. 2005-jıldıń 16-noyabrinde [[Tunis]]te Birlesken Milletler Shólkemi qollap-quwatlaǵan Informaciya Jámiyeti boyınsha Dúnya Júzilik Sammitte Internetke baylanıslı máselelerdi dodalaw ushın Internet Basqarıw Forumı (IGF) dúzildi. == Infrastruktura == [[Fayl:World map of submarine cables.png|thumb|2007-jılǵı dúnya júzi boyınsha suw astı optikalıq talshıqlı telekommunikaciya kabellerin kórsetetuǵın karta]] Internettiń kommunikaciya infrastrukturası onıń apparatlıq támiynat komponentlerinen hám arxitekturanıń hár túrli aspektlerin basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamları sistemasınan turadı. Hár qanday kompyuter tarmaǵı sıyaqlı, Internet fizikalıq jaqtan marshrutizatorlar, media (mısalı, kabeller hám radio baylanıslar), qaytalaǵıshlar, modemler hám t.b. turadı. Biraq, tarmaq aralıq baylanıstıń mısalı retinde, kóp tarmaq túyinleri ózi Internet úskenesi bolıp esaplanbaydı. Internet paketleri basqa tolıq qánigeli tarmaq protokolları arqalı tasıladı, bunda Internet bir tekli tarmaq standartı retinde hár túrli apparatlıq támiynatlarda isleydi, al paketler IP marshrutizatorları arqalı óz baǵdarlarına jóneltiledi. Kolokaciya orayları kóbinese óz klientleri arasında jeke piring baylanısların, Internet tranzit provayderlerin, bult provayderlerin<ref>{{Web deregi | url = https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/| bet = Touring the PhoenixNAP Data Center| at = Patrick| familiya = Kennedy| sáne = 2021-jıl 22-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/| bet = The rise and rebirth of carrier hotels| at = Dan Swinhoe| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 6-oktyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}</ref>, klientlerdi bir-birine jalǵaw ushın ushırasıw bólmelerin<ref>{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |accessdate=2022-06-16}}</ref>, Internet almasıw noqatların<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/| bet = AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman| at = Georgia Butler| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 13-sentyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia| bet = Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia| at = Matt| familiya = Vincent| sáne = 2024-jıl 16-iyul | jumıs = Data Center Frontier}}</ref>, hám Internetti baylanıstırıwshı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/| bet = How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables| at = Ars| familiya = Staff| sáne = 2016-jıl 26-may | jumıs = Ars Technica}}</ref> optikalıq talshıqlı suw astı kommunikaciya kabelleri ushın qonıw noqatları hám terminal úskenelerin<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity| bet = Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity| jumıs = www.datacenterknowledge.com}}</ref> jaylastıradı. === Xızmet dárejeleri === [[Fayl:Internet Connectivity Distribution & Core.svg|thumb|Internet arqalı paketlerdi marshrutlaw bir neshe dárejedegi Internet xızmet provayderlerin óz ishine aladı.]] Internet xızmet provayderleri (ISP) hár túrli kólemdegi jeke tarmaqlar arasında dúnya júzilik baylanıstı ornatadı. Tek kerek bolǵanda ǵana funkciyanı orınlaw yamasa informaciya alıw ushın Internetke kiriwshi aqırǵı paydalanıwshılar marshrutlaw ierarxiyasınıń eń tómengi basqıshın quraydı. Marshrutlaw ierarxiyasınıń eń joqarǵı basqıshında 1-dárejeli tarmaqlar, yaǵnıy bir-biri menen júdá joqarı tezliktegi optikalıq talshıqlı kabeller arqalı tikkeley trafik almasatuǵın hám piring kelisimleri menen basqarılatuǵın iri telekommunikaciya kompaniyaları turadı. 2-dárejeli hám tómengi dárejeli tarmaqlar global Internettegi ayırım táreplerge jetiw ushın basqa provayderlerden Internet tranzitin satıp aladı, degen menen olar da piringke qatnasıwı múmkin. ISP baylanıs ushın bir joqarı dárejeli provayderdi paydalanıwı yamasa artıqmashılıq hám júklemeni teńlestiriw ushın kóp provayderli qosılıwdı ámelge asırıwı múmkin. Internet almasıw noqatları - bul bir neshe ISP lerge fizikalıq baylanısı bar úlken trafik almasıw orayları. Akademiyalıq mákemeler, iri kárxanalar hám húkimetler sıyaqlı iri shólkemler ózleriniń ishki tarmaqları atınan piring hám tranzit satıp alıw arqalı ISP funkciyasın atqarıwı múmkin. Ilimiy-izertlew tarmaqları ádette GEANT, GLORIAD, Internet2 hám Ullı Britaniyanıń milliy ilimiy-izertlew hám bilimlendiriw tarmaǵı JANET sıyaqlı iri subtarmaqlar menen óz-ara baylanısadı. === Kiriw múmkinshiligi === Paydalanıwshılardıń Internetke kiriwiniń keń tarqalǵan usılları tómendegilerdi óz ishine aladı: telefon tarmaqları arqalı kompyuter [[modem]]i menen nomir teriw, koaksial kabel, optikalıq talshıqlı yamasa mıs sımlar arqalı keń polosalı baylanıs, Wi-Fi, sputnik hám uyalı telefon texnologiyası (mısalı, 3G, 4G). Internetke kóbinese kitapxanalar hám Internet-kafelerdegi kompyuterlerden kiriwge boladı. Aeroport zalı hám kofexanalar sıyaqlı kóplegen jámiyetlik orınlarda Internetke kiriw noqatları bar. Jámiyetlik Internet-kiosk, jámiyetlik kiriw terminalı hám veb-telefon sıyaqlı hár túrli atamalar qollanıladı. Kóplegen miymanxanalarda da ádette pullı bolǵan jámiyetlik terminallar bar. Bul terminallar bilet bronlaw, bankke aqsha salıw yamasa onlayn tólem sıyaqlı hár túrli maqsetlerde keń qollanıladı. Wi-Fi lokal kompyuter tarmaqları arqalı Internetke sımsız kiriw múmkinshiligin beredi. Usınday kiriw múmkinshiligin beretuǵın ıssı noqatlarǵa Wi-Fi kafeleri kiredi, onda paydalanıwshılar noutbuk yamasa PDA sıyaqlı ózleriniń sımsız qurılmaların alıp keliwi kerek. Bul xızmetler hámme ushın biypul, tek tutınıwshılar ushın biypul yamasa pullı bolıwı múmkin. Xalıqlıq háreketler sımsız jámiyetlik tarmaqlardıń payda bolıwına alıp keldi. [[Nyu-York]], [[London]], [[Vena]], [[Toronto]], [[San-Francisko]], Filadelfiya, [[Chikago]] hám Pittsburg sıyaqlı kóplegen qalalarda úlken maydanlardı qamtıytuǵın kommerciyalıq Wi-Fi xızmetleri bar, onda Internetke park otırǵıshı sıyaqlı orınlardan kiriwge boladı<ref>{{Web deregi | familiya = Pasternak| at = Sean B.| url = https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&sid=aQ0ZfhMa4XGQ| bet = Toronto Hydro to Install Wireless Network in Downtown Toronto| baspaxana = Bloomberg| sáne = 2006-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060410104717/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&sid=aQ0ZfhMa4XGQ| arxivsáne = 2006-jıl 10-aprel }}</ref>. Sonday-aq, Ricochet sıyaqlı menshikli mobil sımsız tarmaqlar, uyalı tarmaqlar arqalı hár túrli joqarı tezlikli maǵlıwmat xızmetleri hám turaqlı sımsız xızmetler menen tájiriybeler ótkerilgen. Zamanagóy smartfonlar da uyalı baylanıs operator tarmaǵı arqalı Internetke kire aladı. Veb-brauzing ushın bul qurılmalar Google Chrome, Safari hám Firefox sıyaqlı qosımshalardı usınadı, al qosımshalar dúkanlarınan basqa da kóplegen Internet programmalıq támiynatların ornatıwǵa boladı. 2016-jıldıń oktyabr ayında mobil hám planshet qurılmaları arqalı Internetti paydalanıw dúnya júzi boyınsha birinshi márte stacionar kompyuterlerden ozıp ketti<ref>{{Web deregi | citata = StatCounter Global Stats finds that mobile and tablet devices accounted for 51.3% of Internet usage worldwide in October compared to 48.7% by desktop.| url = http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| bet = Mobile and Tablet Internet Usage Exceeds Desktop for First Time Worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161101170640/http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| arxivsáne = 2016-jıl 1-noyabr | jumıs = StatCounter: Global Stats, Press Release| sáne = 2016-jıl 1-noyabr }}</ref>. ==== Mobil baylanıs ==== [[Fayl:Number of mobile cellular subscriptions 2012-2016.svg|thumb|2012-2016 jıllardaǵı mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı]] Xalıqaralıq telekommunikaciya birlespesi (XTB) bahalawı boyınsha, 2017-jıldıń aqırına kelip, jeke paydalanıwshılardıń 48% turaqlı Internetke jalǵanǵan, bul kórsetkish 2012-jılı 34% bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| bet = World Telecommunication/ICT Indicators Database 2020 (24th Edition/July 2020)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190421072228/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| arxivsáne = 2019-jıl 21-aprel | jumıs = International Telecommunication Union (ITU)| sáne = 2017a | citata = Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates). World Telecommunication/ICT Indicators database}}</ref>. Sońǵı jıllarda, ásirese Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında hám Afrikada mobil Internet baylanısı kiriw múmkinshiligin keńeytiwde áhmiyetli orın iyeledi<ref name="UNESCO">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018|publisher=UNESCO|year=2018|access-date=29 May 2018|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920181419/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|url-status=live}}</ref>. Unikal mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı 2012-jıldaǵı 3,9 milliardtan 2016-jılı 4,8 milliardqa shekem ósti, bul dúnya júzi xalqınıń úshten ekisin quraydı, abonentlerdiń yarımınan kóbisi Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında jaylasqan. 2020-jılǵa kelip abonentler sanı 5,7 milliard paydalanıwshıǵa jetedi dep boljanǵan<ref name="GSMA The Mobile Economy 2019">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 11-mart | bet = GSMA The Mobile Economy 2019| url = https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190311062226/https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| arxivsáne = 2019-jıl 11-mart }}</ref>. 2018-jılǵa kelip, dúnya júzi xalqınıń 80% 4G tarmaǵı menen qamtılǵan. Paydalanıwshılardıń mobil qosımshalar arqalı informaciyaǵa kiriw múmkinshiligindegi sheklewler Internettiń keńirek fragmentaciya procesi menen sáykes keledi. Fragmentaciya media mazmunǵa kiriwdi shekleydi hám kóbinese eń jarlı paydalanıwshılarǵa tásir etedi. «Nol tarif» - Internet xızmet kórsetiwshileriniń paydalanıwshılarǵa belgili bir mazmun yamasa qosımshalarǵa haqısız kiriw múmkinshiligin beriw ámeliyatı - ekonomikalıq tosqınlıqlardı jeńiw ushın múmkinshilikler bergen, biraq sın pikir bildiriwshiler tárepinen eki basqıshlı Internet jaratıwda ayıplanǵan. «Nol tarif» máselesin sheshiw ushın alternativ model «teńdey tarif» túsinigi retinde payda boldı hám Afrikada Mozilla hám Orange tárepinen sınaqtan ótkerilmekte. Teńdey tarif bir túrdegi mazmunnıń artıqmashlıǵın saplastıradı hám belgilengen maǵlıwmat limitine shekem barlıq mazmundı nol tarifleydi. Chatham House tárepinen járiyalanǵan izertlewde, Latın Amerikasında izertlengen 19 mámlekettiń 15-inde qanday da bir gibrid yamasa nol tarifli ónim usınılǵan. Aymaqtaǵı ayırım mámleketlerde (barlıq mobil tarmaq operatorları boyınsha) bir neshe joba tańlawı bar edi, al Kolumbiya sıyaqlı basqa mámleketlerde 30 ǵa shekem aldın tólew hám 34 ke shekem keyin tólew jobaları usınılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Galpaya| at = Helani| sáne = 2019-jıl 12-aprel | bet = Zero-rating in Emerging Economies| url = https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062932/https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Global Commission on Internet Governance}}</ref>. Global Qubladaǵı segiz mámlekette ótkerilgen izertlew nátiyjesinde, hárbir mámlekette nol tarifli maǵlıwmat jobaları bar ekenligi anıqlandı, biraq olardıń usınıw jiyiligi hám haqıyqıy qollanılıwında úlken ayırmashılıqlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://a4ai.org/the-impacts-of-emerging-mobiledata-services-in-developing-countries/| bet = Alliance for Affordable Internet (A4AI). 2015. Models of Mobile Data Services in Developing Countries. Research brief. The Impacts of Emerging Mobile Data Services in Developing Countries.}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Izertlew Bangladesh, Kolumbiya, Gana, Hindstan, Keniya, Nigeriya, Peru hám [[Filippin]]de bazar úlesi boyınsha joqarı úsh-bes operatordı qarap shıqtı. Izertlengen 181 jobanıń 13 procenti nol tarifli xızmetlerdi usınǵan. Gana, Keniya, [[Nigeriya]] hám [[Qubla Afrika]]nı qamtıǵan basqa bir izertlew, [[Facebook]] kompaniyasınıń Free Basics hám Wikipedia Zero xızmetleri eń keń tarqalǵan nol tarifli mazmun ekenligin anıqladı<ref>{{Web deregi | last1 = Gillwald| first1 = Alison| first2 = Chenai| last2 = Chair| first3 = Ariel| last3 = Futter| first4 = Kweku| last4 = Koranteng| first5 = Fola| last5 = Odufuwa| first6 = John| last6 = Walubengo| sáne = 2016-jıl 12-sentyabr | bet = Much Ado About Nothing? Zero Rating in the African Context| url = https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Researchictafrica| arxivsáne = 2020-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201216150858/https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| url-status = live}}</ref>. == Internet Protokol Toplamı == Internet standartları Internet protokol toplamı (sonday-aq birinshi eki komponentke tiykarlanıp TCP/IP dep te ataladı) dep atalatuǵın strukturanı súwretleydi. Bul protokollar toplamı dáslep <nowiki>RFC 1122</nowiki> hám <nowiki>RFC 1123</nowiki> hújjetlerinde sáwlelendirilgen, olardıń islew kólemine qaray tórt konceptual qatlamǵa bólingen. Eń joqarǵı qatlam - qosımsha qatlamı, bunda baylanıs hárbir qosımsha ushın eń qolaylı obektler yamasa maǵlıwmat strukturaları tiykarında súwretlenedi. Mısalı, veb-brauzer klient-server qosımsha úlgisinde isleydi hám HyperText Transfer Protocol (HTTP) hám qosımshaǵa baylanıslı maǵlıwmat strukturası, máselen, [[HTML|HyperText Markup Language]] (HTML) arqalı informaciya almasadı. Bul joqarǵı qatlamnıń astında, tasıw qatlamı hár túrli xostlardaǵı qosımshalardı tarmaq arqalı logikalıq kanal menen baylanıstıradı. Ol bul xızmetti hár túrli múmkin bolǵan sıpatlamalar menen, máselen, tártipli, isenimli jetkiziw (TCP) hám isenimsiz datagramma xızmeti (UDP) menen támiyinleydi. Bul qatlamlardıń astında tarmaqlardı shegaralarında baylanıstıratuǵın hám olar arqalı trafikti almastıratuǵın tarmaqlastırıw texnologiyaları jaylasqan. Internet qatlamı Internet Protokolın (IP) ámelge asıradı, ol kompyuterlerge bir-birin IP adres arqalı anıqlaw hám tabıwǵa, sonday-aq óz trafigin aralıq (tranzit) tarmaqlar arqalı jiberiwge múmkinshilik beredi. Internet Protokolı qatlamınıń kodı ol fizikalıq túrde qanday tarmaq ústinde jumıs islep atırǵanına ǵárezsiz. Arxitekturanıń eń tómengi qatlamında baylanıs qatlamı jaylasqan, ol bir fizikalıq baylanıstaǵı túyinlerdi jalǵaydı hám basqa baylanıslarǵa ótiw ushın marshrutizatorlardı talap etpeytuǵın protokollardı óz ishine aladı. Protokol toplamı bitlerdi jetkiziwdiń apparatlıq usılların yamasa usınday apparatlıq támiynattı basqarıw protokolların anıq kórsetpeydi, biraq sáykes texnologiyanıń bar ekenin boljaydı. Bunday texnologiyalarǵa Wi-Fi, Ethernet hám DSL mısal bola aladı. [[Fayl:UDP encapsulation.svg|thumb|Paydalanıwshı maǵlıwmatları protokol stegi arqalı ótkende, hár abstrakciya qatlamı jiberiwshi xostta qaplaw informaciyasın qosadı. Maǵlıwmatlar xostlar hám marshrutizatorlar arasında baylanıs dárejesinde sım arqalı jiberiledi. Qaplaw qabıllawshı xost tárepinen alıp taslanadı. Aralıq releyler hár adımda baylanıs qaplawın jańalaydı hám marshrutlastırıw maqsetinde IP qatlamın tekseredi.]] === Internet protokolı === [[Image:IP stack connections.svg|thumb|Eki xosttan (A hám B) ibarat ápiwayı tarmaq topologiyasında, olardıń tiyisli marshrutizatorları arasındaǵı baylanıs arqalı konceptual maǵlıwmat aǵımı. Hár xosttaǵı qosımsha, processler bir-birine tikkeley qanday da bir maǵlıwmat qubırı menen jalǵanǵanday oqıw hám jazıw operaciyaların orınlaydı. Bul qubır ornatılǵannan keyin, baylanıstıń kópshilik detalları hár processten jasırın boladı, sebebi baylanıstıń tiykarǵı principleri tómengi protokol qatlamlarında ámelge asırıladı. Uqsaslıq boyınsha, tasıw qatlamında baylanıs qosımsha maǵlıwmat strukturaların hám jalǵawshı marshrutizatorlardı bilmey, xosttan xostqa bolıp kórinedi, al tarmaqaralıq qatlamda hár marshrutizatorda ayırım tarmaq shegaraları kesip ótiledi.]] Internet modeliniń eń kórnekli komponenti - Internet Protokolı (IP). IP tarmaqaralıq baylanıstı múmkin etedi hám, mánisi boyınsha, Internettiń ózin quradı. Internet Protokolınıń eki versiyası bar: IPv4 hám IPv6. ==== IP Adresleri ==== [[Fayl:An example of theoretical DNS recursion.svg|right|thumb|DNS sheshiwshi paydalanıwshıǵa kórinetuǵın «www.wikipedia.org» domen atın IPv4 Adresi 207.142.131.234 ke aylandırıw ushın úsh ataw serverin paydalanadı.]] Tarmaqtaǵı ayırım kompyuterlerdi anıqlaw ushın Internet IP adreslerin támiyinleydi. IP adresleri internet paketlerin olardıń adreslerine baǵdarlaw ushın Internet infrastrukturası tárepinen qollanıladı. Olar paket ishinde jaylasqan turaqlı uzınlıqtaǵı sanlardan ibarat. IP adresleri ádette úskenelerge ya avtomatik túrde DHCP arqalı beriledi, ya konfiguraciyalanadı. Biraq, tarmaq basqa da adreslew sistemaların qollaydı. Paydalanıwshılar ádette IP adresleri ornına domen atların (mısalı, «en.wikipedia.org») kirgizedi, sebebi olardı este saqlaw ańsat; olar Domen Atamaları Sisteması (DNS) arqalı marshrutlastırıw maqsetleri ushın kóbirek nátiyjeli bolǵan IP adreslerine aylandırıladı. ==== IPv4 ==== Internet Protokolı 4-versiyası (IPv4) IP adresin 32-bitli san retinde anıqlaydı. IPv4 - Internettiń birinshi áwladında qollanılǵan dáslepki versiya bolıp, házirge shekem basım qollanılıp atır. Ol 1981-jılı shama menen 4.3 milliard (109) xosttı qamtıw ushın jobalanǵan edi. Biraq, Internettiń jedel ósiwi IPv4 adresleriniń tawsılıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | familiya = Huston| at = Geoff| bet = IPv4 Address Report, daily generated| url = http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090401001902/http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 1-aprel }}</ref>, bul process 2011-jılı global IPv4 adres bólistiriw basseyni tawsılǵanda aqırǵı basqıshına ótti. ==== IPv6 ==== Internettiń ósiwi hám qoljetimli IPv4 adresleriniń azayıwı sebepli, 1990-jıllardıń ortasında IP protokolınıń jańa versiyası - IPv6 islep shıǵıldı. Bul versiya ádewir úlken adreslew múmkinshiliklerin hám Internet trafigin nátiyjelirek marshrutlastırıwdı támiyinleydi. IPv6 IP adresi ushın 128 bit qollanadı hám 1998-jılı standartlastırılǵan. IPv6 di engiziw 2000-jıllardıń ortasınan baslap ámelge asırılıp atır hám házirgi waqıtta pútkil dúnya boyınsha keńeyip atır, sebebi Internet adreslerin dizimge alıw orayları (RIRs) barlıq resurs basqarıwshıların tez qabıllaw hám ótiwdi rejelestiriwge shaqırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| bet = Notice of Internet Protocol version 4 (IPv4) Address Depletion| qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100107095025/https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 7-yanvar }}</ref>. IPv6 dizaynı boyınsha IPv4 penen tikkeley úylesimli emes. Negizinde, ol IPv4 programmalıq támiynatı menen tikkeley erisiw múmkin bolmaǵan Internettiń parallel versiyasın dúzedi. Sonlıqtan, tarmaqlar aralıq baylanıs ushın awdarma qurılmaları bolıwı kerek yamasa túyinler eki tarmaq ushın de qos tarmaqlıq programmalıq támiynatqa iye bolıwı kerek. Derlik barlıq zamanagóy kompyuter operaciyalıq sistemaları Internet Protokolınıń eki versiyasın da qollaydı. Biraq, tarmaq infrastrukturası bul rawajlanıwda artta qalıp atır. Onıń infrastrukturasın quraytuǵın fizikalıq baylanıslardıń quramalı toparınan tısqarı, Internet eki tárepleme yamasa kóp tárepleme kommerciyalıq shártnamalar, mısalı, piring kelisimleri hám tarmaq arqalı maǵlıwmat almasıwdı súwretleytuǵın texnikalıq specifikaciyalar yamasa protokollar arqalı ámelge asırıladı. Shınında da, Internet óziniń óz-ara baylanısları hám marshrutlastırıw siyasatları menen anıqlanadı. ==== Subtarmaq ==== [[Fayl:Subnetting Concept-en.svg|thumb|300px|right|Xost identifikatorın bóliw arqalı subtarmaq jaratıw]] Subtarmaq yamasa subnet - bul IP tarmaǵınıń logikalıq bóliniwi. Tarmaqtı eki yamasa onnan kóp tarmaqqa bóliw ámeliyatı subneting dep ataladı. Subtarmaqqa tiyisli kompyuterler IP adresleriniń eń áhmiyetli bit toparında birdey etip adreslengen. Bul IP adresiniń eki maydanǵa logikalıq bóliniwine alıp keledi: tarmaq nomeri yamasa marshrutlastırıw prefiksi hám qalǵan maydan yamasa xost identifikatorı. Qalǵan maydan belgili bir xost yamasa tarmaq interfeysi ushın identifikator bolıp xızmet etedi. Marshrutlastırıw prefiksi Klassız Domen Aralıq Marshrutlastırıw (CIDR) notaciyasında tarmaqtıń birinshi adresi retinde jazılıp, keyin slesh belgisi (/) hám prefikstiń bit uzınlıǵı menen tamamlanıwı múmkin. Mısalı, 198.51.100.0/24 - bul berilgen adresten baslanatuǵın Internet Protokolı 4-versiyası tarmaǵınıń prefiksi bolıp, 24 bit tarmaq prefiksi ushın ajıratılǵan hám qalǵan 8 bit xost adreslewi ushın saqlanǵan. 198.51.100.0 den 198.51.100.255 ke shekemgi adresler usı tarmaqqa tiyisli. IPv6 adres specifikaciyası 2001:db8::/32 - bul 2<sup>96</sup> adreske iye úlken adress blogı bolıp, 32-bitlik marshrutlastırıw prefiksine iye. IPv4 ushın tarmaq onıń subnet maskası yamasa netmaskası menen de sıpatlanıwı múmkin, ol tarmaqtaǵı hár qanday IP adresine bit boyınsha AND operaciyası qollanılǵanda marshrutlastırıw prefiksin beriwshi bit maskası bolıp tabıladı. Subnet maskaları da adress sıyaqlı noqatalı-onlıq notaciyada kórsetiledi. Mısalı, 255.255.255.0 - bul 198.51.100.0/24 prefiksi ushın subnet maskası bolıp esaplanadı. Derek adresi hám baǵdar adresiniń marshrutlastırıw prefiksleri parıq etkende, trafik subtarmaqlar arasında marshrutizatorlar arqalı almasadı. Marshrutizator subtarmaqlar arasında logikalıq yamasa fizikalıq shegara xızmetin atqaradı. Bar bolǵan tarmaqtı subtarmaqlarǵa bóliwdiń paydaları hárbir ornatıw scenariyine baylanıslı ózgeredi. CIDR qollanılatuǵın Internettiń adress bólistiriw arxitekturasında hám iri shólkemlerde adress keńisligin nátiyjeli bólistiriw zárúr. Subtarmaqlarǵa bóliw marshrutlastırıw nátiyjeliligin arttırıwı múmkin yamasa úlken shólkemde subtarmaqlar hár túrli bólimler tárepinen basqarılǵanda tarmaqtı basqarıwda artıqmashlıqlarǵa iye bolıwı múmkin. Subtarmaqlar logikalıq jaqtan ierarxiyalıq arxitekturada jaylastırılıp, shólkemniń tarmaq adress keńisligin terek tárizli marshrutlastırıw qurılısına bóliwi múmkin. ==== Marshrutlaw ==== Kompyuterler hám marshrutizatorlar ózleriniń operaciyalıq sistemalarında marshrutlaw kestelerin paydalanıp, IP paketlerin basqa subtarmaqqa jaylasqan túyinge jiberiw ushın qollanadı. Marshrutlaw kesteleri qoldan konfiguraciya etiw arqalı yamasa avtomatlı túrde marshrutlaw protokolları arqalı saqlanıp turıladı. Aqırǵı túyinler ádette tranzit beriwshi Internet xızmet kórsetiwshisine (ISP) qaray baǵıtlanǵan ádepki marshruttı paydalanadı, al ISP marshrutizatorları bolsa global Internettiń quramalı baylanıslarında eń nátiyjeli marshruttı anıqlaw ushın Shegara Shlyuz Protokolın (Border Gateway Protocol) qollanadı. Ádepki shlyuz - bul pakettiń belgilengen IP adresine basqa hesh qanday marshrut sáykes kelmegende, basqa tarmaqlarǵa qayta jiberiwshi xost (marshrutizator) xızmetin atqaratuǵın túyin<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| bet = How to Find Your Default Gateway IP Address| familiya = Fisher| at = Tim| jumıs = [[Lifewire]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190225162425/https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| bet = Default Gateway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201026160616/https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| arxivsáne = 2020-jıl 26-oktyabr | jumıs = techopedia.com| sáne = 2020-jıl 30-iyun }}</ref>. === IETF === Internet infrastrukturasındaǵı apparatlıq támiynat komponentleri kóbinese basqa programmalıq támiynat sistemaların qollaw ushın paydalanılsa da, Internetti sıpatlaytuǵın hám onıń keńeyiwi hám tabısı ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın nárse - bul programmalıq támiynattıń dizaynı hám standartlastırıw processi. Internet programmalıq támiynat sistemalarınıń arxitekturalıq dizaynı ushın juwapkershilikti Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) óz moynına alǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.ietf.org/| bet = IETF Home Page| baspaxana = Ietf.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090618032558/http://www.ietf.org/| arxivsáne = 2009-jıl 18-iyun }}</ref>. IETF Internet arxitekturasınıń hár túrli aspektleri boyınsha standart belgilewshi jumıs toparların júrgizedi, olar hár qanday jeke adamǵa ashıq. Nátiyjede alınǵan úlesler hám standartlar IETF veb-saytında Pikir Soraw (RFC) hújjetleri túrinde járiyalanadı. Internetti ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı tarmaqlaw usılları Internet Standartların quraytuǵın arnawlı belgilengen RFC hújjetlerinde jaylastırılǵan. Basqa, anaǵurlım az qatań hújjetler tek informaciyalıq, eksperimental yamasa tariyxıy bolıp, yamasa Internet texnologiyaların ámelge asırıwda házirgi eń jaqsı ámeliyatlardı (BCP) sáwlelendiredi. == Qollanıwlar hám xızmetler == Internet kóplegen qollanıwlar hám xızmetlerdi, eń baslısı Dúnya júzilik tordı, sonıń ishinde sociallıq mediyanı, elektron poshtanı, mobil qosımshalardı, kóp oyınshılı onlayn oyınlardı, Internet telefoniyasın, fayl bólisiwdi hám aǵımlı media xızmetlerin qamtıydı. Búgingi kúnde bul xızmetlerdi usınatuǵın serverlerdiń kópshiligi maǵlıwmat oraylarında jaylasqan hám mazmunǵa kóbinese joqarı ónimli mazmun jetkiziw tarmaqları arqalı kirilip atır. === Dúnya júzilik tor === [[Fayl:First Web Server.jpg|thumb|Bul NeXT Kompyuteri Tim Berners-Li tárepinen CERN-de qollanılǵan hám dúnyadaǵı birinshi Veb server bolǵan.]] Dúnya júzilik tor - bul hújjetler, súwretler, multimediya, qosımshalar hám basqa da resurslardıń global toplamı bolıp, olar logikalıq jaqtan gipersiltemeler menen baylanısqan hám Birdeylestirilgen Resurs Identifikatorları (URI) menen belgilengen, bul global atalǵan siltemeler sistemasın támiyinleydi. URI-ler simvollıq túrde xızmetlerdi, veb serverlerdi, maǵlıwmatlar bazaların hám olar usına alatuǵın hújjetler hám resurslardı anıqlaydı. HyperText Transfer Protocol (HTTP) Dúnya júzilik tordıń tiykarǵı kiriw protokolı bolıp tabıladı. Veb xızmetler de programmalıq támiynat sistemaları arasında informaciya alıp beriw, biznes maǵlıwmatların hám logistikanı bólisiw hám almasıw ushın HTTP di qollanadı hám ol Internette baylanıs ushın qollanılatuǵın kóplegen tiller yamasa protokollardıń biri bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| bet = The Difference Between the Internet and the World Wide Web| jumıs = Webopedia| baspaxana = QuinStreet Inc.| sáne = 2010-jıl 24-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140502001005/http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| arxivsáne = 2014-jıl 2-may }}</ref>. [[Microsoft]]tıń Internet Explorer/Edge, Mozilla Firefox, Opera, [[Apple Inc.|Appledıń]] Safari hám Google Chrome sıyaqlı Dúnya júzilik tarmaq brauzer programmalıq támiynatı paydalanıwshılarǵa hújjetlerge engizilgen gipersiltemeler arqalı bir veb betinen ekinshisine ótiwge múmkinshilik beredi. Bul hújjetler kompyuter maǵlıwmatlarınıń hár qanday kombinaciyasın, sonıń ishinde grafika, sesler, tekst, video, multimediya hám paydalanıwshı bet penen óz-ara tásir etip atırǵanda isleytuǵın interaktiv mazmundı óz ishine alıwı múmkin. Klient tárepindegi programmalıq támiynat animaciyalar, oyınlar, ofis qosımshaları hám ilimiy demonstraciyalardı óz ishine alıwı múmkin. [[Yahoo!]], Bing hám [[Google]] sıyaqlı izlew sistemaları arqalı gilt sózlerge tiykarlanǵan Internet izertlewleri arqalı dúnya júzi boyınsha paydalanıwshılar onlayn informaciyanıń úlken hám hár túrli kólemine ańsat hám tez kire aladı. Baspa mediyası, kitaplar, enciklopediyalar hám dástúrli kitapxanalar menen salıstırǵanda, Dúnya júzilik tor úlken masshtabta informaciyanıń oraysızlandırılıwına imkaniyat berdi. Internet jeke adamlar hám shólkemlerge ideyalar hám informaciyanı potencial úlken auditoriyaǵa onlayn túrde ádewir azaytılǵan shıǵın hám waqıt keshigiwi menen járiyalawǵa múmkinshilik berdi. Veb-betti, blogtı járiyalaw yamasa veb-sayt qurıw dáslepki az shıǵındı talap etedi hám kóplegen biypul xızmetler bar. Biraq, úlken, kásiplik veb-saytlardı tartımlı, hár túrli hám jańalanǵan informaciya menen járiyalaw hám saqlaw ele de qıyın hám qımbat másele bolıp qalmaqta. Kóplegen adamlar hám ayırım kompaniyalar hám toparlar veb jurnallardı yamasa bloglardı paydalanadı, olar tiykarınan onlayn kúndeliklerdi ańsat jańalaw ushın qollanıladı. Ayırım kommerciyalıq shólkemler xızmetkerlerdi óz qánigelik tarawlarında másláhát beriwge xoshametleydi, sebebi keliwshiler ekspert bilimi hám biypul informaciyadan tásirlenip, nátiyjede korporaciyaǵa tartıladı degen úmitte boladı. Keń tarqalǵan veb betterde reklama beriw paydalı bolıwı múmkin, al elektron sawda, yaǵnıy ónimler hám xızmetlerdi tikkeley Veb arqalı satıw, rawajlanıwdı dawam etpekte. Onlayn reklama - bul [[marketing]] hám reklama túri bolıp, tutınıwshılarǵa reklamalıq marketing xabarların jetkiziw ushın Internetti paydalanadı. Ol elektron pochta marketingi, izlew sisteması marketingi (SEM), sociallıq media marketingi, kóplegen túrdegi displey reklamaları (sonıń ishinde veb banner reklaması) hám mobil reklamanı óz ishine aladı. 2011-jılı AQSHta Internet reklama tabısları kabel televideniesiniń tabıslarınan asıp ketti hám efir televideniesiniń tabıslarına jaqınlastı<ref name="IAB2012">{{Web deregi | url = http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| bet = IAB Internet advertising revenue report: 2012 full year results| sáne = April 2013 | baspaxana = PricewaterhouseCoopers, Internet Advertising Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004001439/http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Kóplegen keń tarqalǵan onlayn reklama ámeliyatları dawlı bolıp, olar barǵan sayın kóbirek retlestiriwge ushıramaqta. 1990-jılları Veb rawajlanǵanda, ádettegi veb-bet tolıq túrde veb-serverde saqlanıp, [[HTML]] formatında formatlanǵan hám sorawǵa juwap retinde veb-brauzerge jiberiwge tayar turǵan edi. Waqıttıń ótiwi menen, veb-betlerdi jaratıw hám usınıw processi dinamikalıq bolıp, beyimlesiwshi dizayn, maket hám kontentti payda etti. Veb-saytlar kóbinese dáslep júdá az mazmun menen kontentti basqarıw programmalıq támiynatı járdeminde jaratıladı. Bul sistemalarǵa úles qosıwshılar (olar haqı tólenetuǵın xızmetkerler, shólkemniń aǵzaları yamasa jámiyetshilik wákilleri bolıwı múmkin) usı maqsette islengen redakciyalaw betlerin paydalanıp tiykarǵı maǵlıwmatlar bazasın kontent penen toltıradı, al kásiplik emes keliwshiler bul kontentti HTML formatında kóredi hám oqıydı. Jańadan kirgizilgen kontentti qabıl etiw hám onı maqsetli keliwshilerge jetkiziw processine redaktorlaw, maqullaw hám qáwipsizlik sistemaları kirgizilgen bolıwı da, bolmawı da múmkin. === Baylanıs === Elektron pochta - Internet arqalı jetkeriletuǵın áhmiyetli baylanıs xızmeti. Tárepler arasında elektron tekst xabarların jiberiw koncepciyası, xat yamasa eskertpelerdi jiberiwge uqsas bolıp, Internettiń payda bolıwınan burın jaratılǵan<ref>{{cite journal|first=Ron|last=Brown|title=Fax invades the mail market|url=https://books.google.com/books?id=Ry64sjvOmLkC&pg=PA218|journal=New Scientist|volume=56|issue=817|date=October 26, 1972|pages=218–221}}</ref><ref>{{cite journal|first=Herbert P.|last=Luckett|title=What's News: Electronic-mail delivery gets started|url=https://books.google.com/books?id=cKSqa8u3EIoC&pg=PA85|journal=Popular Science|volume=202|issue=3|date=March 1973|page=85}}</ref>. Súwretler, hújjetler hám basqa fayllar elektron pochta qosımshaları retinde jiberiledi. Elektron pochta xabarları bir neshe elektron pochta mánzillerine kóshirme etip jiberiliwi múmkin. Baylanıs ushın Internetti paydalanatuǵın kóplegen tez xabar almasıw qosımshaları da bar, biraq olardıń óz-ara islesiw múmkinshiligi sheklengen. Internet telefoniyası - Internet arqalı ámelge asırılatuǵın keń tarqalǵan baylanıs xızmeti. Tiykarǵı tarmaqaralıq protokoldıń atı, Internet Protokolı, óz atın Internet Protokolı arqalı dawıs jiberiw (VoIP) texnologiyasına bergen. Bul ideya 1990-jıllardıń basında jeke kompyuterler ushın raciya sıyaqlı dawıslı qosımshalar menen baslandı. Házirgi waqıtta VoIP sistemaları kóplegen bazarlarda ústemlik etedi hám dástúrli telefon sıyaqlı qolaylı hám paydalanıwǵa ańsat. Bul texnologiya, ásirese uzaq aralıqlarǵa baylanıs ornatıwda, dástúrli telefon qońırawlarına salıstırǵanda ádewir qarjı únemlewge múmkinshilik berdi. Kabel, ADSL hám mobil maǵlıwmat tarmaqları tutınıwshılarǵa Internetke kiriw múmkinshiligin beredi<ref name=EBSCOhost>{{cite journal|last=Booth|first=C|title=Chapter 2: IP Phones, Software VoIP, and Integrated and Mobile VoIP|journal=Library Technology Reports|year=2010|volume=46|issue=5|pages=11–19}}</ref>, al arzan VoIP tarmaq adapterleri dástúrli analog telefon apparatları ushın baylanıstı támiyinleydi. VoIP dawıs sapası kóbinese dástúrli qońırawlardan asıp ketedi. VoIP ushın ele de sheshilmegen máseleler bar, mısalı, ayrıqsha jaǵdaylar xızmetleriniń nomerleri hámme jerde qoljetimli bolmawı múmkin hám qurılmalar jergilikli elektr támiynatına baylanıslı, al eski dástúrli telefonlar jergilikli tarmaqtan quwat aladı hám ádette elektr quwatı óshken jaǵdayda da isley beredi. === Fayl bólisiw === Fayl bólisiw - Internet arqalı úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı jiberiwdiń bir mısalı. Kompyuter faylı tutınıwshılarǵa, kásipleslerge hám doslarǵa qosımsha retinde elektron pochta arqalı jiberiliwi múmkin. Onı basqalar ańsat júklep alıwı ushın veb-saytqa yamasa Fayl Transfer Protokolı (FTP) serverine júklewge boladı. Onı kásiplesler dárhal paydalanıwı ushın «bólisilgen orınǵa» yamasa fayl serverine jaylastırıwǵa boladı. Kóp paydalanıwshılarǵa toparlı júklep alıwdıń júgin «ayna» serverlerin yamasa teń qatnasıwshılar tarmaqların paydalanıw arqalı jeńilletiwge boladı. Bul jaǵdaylardıń hár qaysısında faylǵa kiriw paydalanıwshını autentifikaciyalaw arqalı basqarılıwı múmkin, fayldıń Internet arqalı ótiwi shifrlaw arqalı jasırılıwı múmkin, hám faylǵa kiriw ushın aqsha tóleniwi múmkin. Baha, mısalı, maǵlıwmatları da - ádette tolıq shifrlanǵan túrde - Internet arqalı jiberiletuǵın kredit kartasınan qarjını uzaqtan esaptan shıǵarıw arqalı tóleniwi múmkin. Alınǵan fayldıń kelip shıǵıwı hám haqıyqıylıǵı cifrlı qollar yamasa MD5 ya bolmasa basqa xabar daydjestleri arqalı tekseriliwi múmkin. Internettiń bul ápiwayı ózgeshelikleri, dúnya júzi boyınsha, kompyuter faylına aylandırılıp jiberile alatuǵın hár qanday nárseniń óndiriliwin, satılıwın hám tarqatılıwın ózgertpekte. Oǵan barlıq túrdegi baspa basılımları, programmalıq támiynat ónimleri, jańalıqlar, muzıka, film, video, fotografiya, grafika hám basqa da kórkem óner túrleri kiredi. Bul óz gezeginde, burın usı ónimlerdiń óndiriliwi hám tarqatılıwın qadaǵalaǵan hárbir bar sanaatta úlken ózgerislerge alıp keldi. === Media tarqatıw === ==== Aǵımlı media ==== Aǵımlı media - bul paydalanıwshılar tárepinen dárhal paydalanıw yamasa ráhátleniw ushın cifrlı medianı real waqıt rejiminde jetkerip beriw. Kóplegen radio hám televidenie translyaciyaların ámelge asırıwshılar ózleriniń tikkeley audio hám video ónimleriniń Internet aǵımların usınadı. Olar sonday-aq aldın ala kóriw, klassikalıq úzindiler hám qayta tıńlaw sıyaqlı waqıttı ózgertip kóriw yamasa tıńlaw múmkinshiligin bere aladı. Yaǵnıy, Internetke jalǵanǵan qurılma, máselen kompyuter yamasa basqa da arnawlı qurılma, burın tek televizor yamasa radio qabıllaǵısh penen múmkin bolǵan usılda onlayn medianı paydalanıw ushın qollanılıwı múmkin. Mazmunnıń bar bolǵan túrleriniń kólemi ádewir keń, arnawlı texnikalıq veb-translyaciyalardan baslap sorawǵa iye kóp funkciyalı multimediyalıq xızmetlerge shekem. Podkasting - bul usı ideyanıń bir variaciyası, onda - ádette audio - material júklep alınadı hám kompyuterde oynatıladı yamasa jolda tıńlaw ushın kóshpeli media pleerge ótkeriledi. Bul ápiwayı úskenelerdi qollanatuǵın usıllar hár kimge, az ǵana cenzura yamasa licenziyalaw baqlawı menen, audio-vizual materiallardı dúnya júzi boyınsha translyaciya etiw imkaniyatın beredi. Cifrlı medianıń aǵımlı jetkeriliwi tarmaq ótkiziw qábiletine bolǵan talaptı arttıradı. Mısalı, video aǵımları ádette eski 480p «standart sapa» video ushın 1 Mbit/s baylanıs tezligin, 1080p «Tolıq HD» video ushın 4.5 Mbit/s<ref>{{Web deregi | familiya = Morrison| at = Geoff| url = http://www.nbcnews.com/id/40241749| bet = What to know before buying a 'connected' TV – Technology & science – Tech and gadgets – Tech Holiday Guide| baspaxana = NBC News| sáne = 2010-jıl 18-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200212091603/http://www.nbcnews.com/id/40241749| arxivsáne = 2020-jıl 12-fevral | url-status = dead}}</ref>, hám joqarı sapalı 4K video ushın 40 tan 80 Mbit/s ke shekem talap etedi<ref>{{Web deregi | bet = A beginner’s guide to bit rate {{!}} Adobe| url = https://www.adobe.com/uk/creativecloud/video/discover/bit-rate.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = www.adobe.com}}</ref>. Bul provayderlerge Netflix, Disney+, Amazon kompaniyasınıń Prime Video xızmeti, Mubi, Hulu hám [[Apple TV+]] sıyaqlı hesh qashan efirlik licenziyaǵa iye bolmaǵan bir qatar taza Internet «translyatorları» qosıldı. Bul aǵımlı kompaniyalar házirgi waqıtta dástúriy translyatorlardı artta qaldırıp, oyın-zawıq sanaatında ústemlik etpekte<ref>{{Web deregi | familiya = Bajarin| at = Tim| sáne = 2024-jıl 26-noyabr | bet = The Future Of Media: Streaming Dominates| url = https://www.forbes.com/sites/timbajarin/2024/11/26/the-future-of-media-streaming-dominance-and-the-data-revolution/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = Forbes| til = en}}</ref>. Spotify hám [[Apple Music]] sıyaqlı audio aǵım xızmetleri de audio oyın-zawıq bazarında áhmiyetli úleske iye. Veb-kameralar bul qubılıstıń arzan keńeytiliwi bolıp tabıladı. Internet paydalanıwshıları Afrikadaǵı suw ishiw ornındaǵı haywanlardı, Panama kanalındaǵı kemelerdi, jergilikli aylanba joldaǵı qatnastı yamasa óz jayların tikkeley hám real waqıt rejiminde baqlay aladı. Video chat bólmeleri hám video konferenciyalar da keń tarqalǵan bolıp, jeke veb-kameralar eki tárepleme dawıs penen hám dawıssız kóp maqsetlerde qollanılmaqta. ==== Video bólisiw saytları ==== Video bólisiw veb-saytları da oyın-zawıq ekosistemasında úlken áhmiyetke iye. YouTube 2005-jıldıń 15-fevralında qurılǵan hám házirgi waqıtta eki milliardtan aslam paydalanıwshısı menen biypul aǵımlı video kórsetiw boyınsha jetekshi veb-sayt bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = Press| url = https://www.youtube.com/about/press/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = YouTube| arxivsáne = 2017-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171111094352/https://www.youtube.com/yt/about/press/| url-status = live}}</ref>. Ol ádette video fayllardı aǵımlı jetkeriw hám kórsetiw ushın veb-pleerdi paydalanadı. Dizimnen ótken paydalanıwshılar sheksiz muǵdarda video júkley aladı hám ózleriniń jeke profillerin dúze aladı. [[YouTube]] óz paydalanıwshıları hár kúni júzlegen million video kóretuǵının hám júzlegen mıń video júkleytuǵının málimleydi. Basqa video bólisiw veb-saytlarına Vimeo, [[Instagram]] hám [[TikTok]] kiredi. ==== Tikkeley translyaciya ==== Tikkeley translyaciya xızmetleri onlayn kontent dóretiwshilerden sheklengen auditoriyaǵa birme-bir yamasa birden kópke video translyaciyasın tikkeley alıp barıwǵa múmkinshilik beredi. == Jámiyetlik tásir == Internet jámiyetlik qatnasıqtıń, iskerliktiń hám jámiyetlik birlespelerdiń jańa túrlerin payda etti. Bul qubılıs Internet sociologiyasın ilimiy izertlewdiń payda bolıwına alıp keldi. Dáslepki Internet ayırım jazıwshılarǵa tásir etip, olar Internetti simvollıq túrde súwretlewge májbúr boldı, mısalı, Internetti «adamlardı pútkil jer júzi boylap úlken kórinbeytuǵın tor menen baylanıstırıw quralı» dep táriyiplegen<ref>{{Cite book |last1=Carlson |first1=Kathie |title=The Book of Symbols: Reflections on Archetypal Images |last2=Flanagin |first2=Michael N. |last3=Martin |first3=Kathleen |last4=Martin |first4=Mary E. |last5=Mendelsohn |first5=John |last6=Rodgers |first6=Priscilla Young |last7=Ronnberg |first7=Ami |last8=Salman |first8=Sherry |last9=Wesley |first9=Deborah A. |publisher=[[Taschen]] |year=2010 |isbn=978-3-8365-1448-4 |editor-last=Arm |editor-first=Karen |location=Köln |page=518 |editor-last2=Ueda |editor-first2=Kako |editor-last3=Thulin |editor-first3=Anne |editor-last4=Langerak |editor-first4=Allison |editor-last5=Kiley |editor-first5=Timothy Gus |editor-last6=Wolff |editor-first6=Mary}}</ref>. === Paydalanıwshılar === [[Fayl:Graph depicting share of the population using the Internet.png|thumb|Internetti paydalanıwshı xalıqtıń úlesi<ref>{{cite journal|last1=Ritchie|first1=Hannah|author1-link=Hannah Ritchie |last2=Roser|first2=Max|author2-link=Max Roser |date=2 October 2017|title=Technology Adoption|url=https://ourworldindata.org/technology-adoption|url-status=live|journal=Our World in Data|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012121855/https://ourworldindata.org/technology-adoption|archive-date=12 October 2019|access-date=12 October 2019}}</ref> [[c:Data:Share of population using the Internet.tab|Source data]]. ]] [[Fayl:Internet users for 100 people by GDP per capita.svg|alt=A scatter plot showing Internet usage per capita versus GDP per capita. It shows Internet usage increasing with GDP.|thumb|Tańlanǵan mámleketler boyınsha hár 100 adamǵa Internet paydalanıwshıları hám adam basına JIÓ]] [[Fayl:Internet users per 100 inhabitants ITU.svg|thumb|upright=1.3|<div style="text-align: center">'''Hár 100 turǵınǵa Internet paydalanıwshıları'''</div><small>Derek: Xalıqaralıq telekommunikaciya awqamı</small><ref>[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls "Individuals using the Internet 2005 to 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528031339/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls |date=28 May 2015 }}, Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.</ref><ref>[http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ "Internet users per 100 inhabitants 1997 to 2007"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517033104/http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ |date=17 May 2015 }}, ICT Data and Statistics (IDS), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.</ref>]] 2000-jıldan 2009-jılǵa shekem dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshılarınıń sanı 390 millionnan 1.9 milliardqa shekem ósti<ref>[https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/ Internet users graphs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509175322/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/default.aspx |date=9 May 2020 }}, Market Information and Statistics, International Telecommunication Union</ref>. 2010-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń 22% kompyuterlerge eristi, kúnine 1 milliard [[Google]] izlewi ámelge asırıldı, 300 million Internet paydalanıwshısı bloglardı oqıdı hám [[YouTube]]ta kúnine 2 milliard video kórildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| bet = Google Earth demonstrates how technology benefits RI's civil society, govt| baspaxana = Antara News| sáne = 2011-jıl 26-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121029074528/http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| arxivsáne = 2012-jıl 29-oktyabr }}</ref>. 2014-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń sanı 3 milliardtan asıp ketti yamasa dúnya xalqınıń 44 procentin quradı, biraq olardıń eki úlesi eń bay ellerden boldı, evropalılardıń 78 procenti Internetti paydalandı, onnan keyin Amerikaınıń 57 procenti<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| bet = There are now 3 billion Internet users, mostly in rich countries| avtor = Steve Dent| sáne = 2014-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141128020032/http://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| arxivsáne = 2014-jıl 28-noyabr }}</ref>. Degen menen, 2018-jılǵa kelip, tek Aziyanıń ózi dúnyadaǵı 4.3 milliard Internet paydalanıwshısınıń 2.2 milliardın qurap, barlıq Internet paydalanıwshılarınıń 51% in iyeledi. Qıtaydıń Internet paydalanıwshıları 2018-jılı úlken belgige jetti, eldiń Internetti tártiplestiriwshi uyımı, Qıtay Internet Tarmaǵı Informaciya Orayı, Qıtayda 802 million paydalanıwshı bar ekenin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| jumıs = Cnnic.com| bet = Statistical Report on Internet Development in China| sáne = January 2018 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062935/https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | url-status = live}}</ref>. Qıtaydan keyin Hindstan turdı, shama menen 700 million paydalanıwshısı bar, al Qurama Shtatlar 275 million paydalanıwshı menen úshinshi orında turdı. Biraq, engiziliw dárejesi boyınsha, 2022-jılı Qıtayda 70% engiziliw dárejesi bolsa, Hindstanda 60% hám Qurama Shtatlarda 90% boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2019 World Population Stats| jumıs = internetworldstats.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171124192836/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 24-noyabr | url-status = live}}</ref>. 2022-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń 54% Aziyada, 14% Evropada, 7% Arqa Amerikada, 10% Latın Amerikası hám Karibte, 11% Afrikada, 4% Orta Shıǵısta hám 1% Okeaniyada jaylasqan<ref name="inetstats">{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Usage Statistics News and Population Stats| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170319013935/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 19-mart | sáne = 2023-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. 2019-jılı Kuveyt, Qatar, Folklend atawlarında, Bermud hám Islandiyada paydalanıwshılar sanı boyınsha eń joqarı Internet engiziliw dárejesi boldı, xalıqtıń 93% yamasa onnan da kóbireginiń kirisi bar edi<ref name="ITU-IndividualsUsingTheInternet">[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls "Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141641/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls |date=9 February 2014 }}, International Telecommunication Union (Geneva), June 2013. Retrieved 22 June 2013.</ref>. 2022-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń úshten ekisinen kóbiregin quraytuǵın 5.4 milliard adam Internetti paydalanadı dep bahalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2023 World Population Stats| jumıs = Internet World Stats| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240319110853/https://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2024-jıl 19-mart }}</ref>. Internet arqalı baylanıs ushın eń keń tarqalǵan til hámme waqıtta inglis tili bolǵan. Bul Internettiń kelip shıǵıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonday-aq bul tildiń lingva franka hám dúnya tili retindegi roli menen baylanıslı bolıwı múmkin. Dáslepki kompyuter sistemaları Amerika Standart Informaciya Almasıw Kodı (ASCII) ishindegi háripler menen sheklengen edi, bul latın álipbesiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Inglis tilinen keyin (27%), Pútkil dúnyajúzilik torda eń kóp soraw jiberiletuǵın tiller qıtay (25%), ispan (8%), yapon (5%), portugal hám nemis (hárbiri 4%), arab, francuz hám orıs (hárbiri 3%) hám koreys (2%) tilleri bolıp tabıladı. Sońǵı jıllarda Internet texnologiyaları, ásirese Unicode qollanıwında, jetkilikli dárejede rawajlandı, sonlıqtan dúnyada keń qollanılatuǵın tillerde rawajlanıw hám baylanıs ushın jaqsı imkaniyatlar bar. Biraq, máselen, moјibake (ayırım tillerdiń háripleriniń nadurıs kórsetiliwi) sıyaqlı ayırım kemshilikler ele de saqlanıp qalmaqta. 2005-jılı AQSHta ótkerilgen izertlewde, Internetti paydalanıwshı erkeklerdiń procenti hayallardikinen azǵana joqarı bolǵan, biraq 30 jastan tómenlerde bul ayırmashılıq keri bolǵan. Erkekler kóbirek kiriw, kóbirek waqıt jumsaw hám keń polosalı baylanıs paydalanıwshıları bolıwǵa beyim bolǵan, al hayallar baylanısıw múmkinshiliklerinen (mısalı, elektron pochtadan) kóbirek paydalanıwǵa beyim bolǵan. Erkekler Internetti esap-fakturalardı tólew, aukcionlarǵa qatnasıw hám muzıka hám videolardı júklep alıw sıyaqlı oyın-zawıq maqsetlerinde paydalanıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Erkekler menen hayallar Internetti satıp alıw hám bank xızmetleri ushın birdey dárejede paydalanǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Fallows| at = Deborah| sáne = 2005-jıl 28-dekabr | bet = How Women and Men Use the Internet| url = https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| jumıs = Pew Research Center| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608191432/https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun }}</ref>. 2008-jılı hayallar kópshilik sociallıq tarmaq xızmetlerinde, mısalı Facebook hám Myspace te, erkeklerden ádewir kóp bolǵan, biraq bul qatnas jasqa qaray ózgerip turǵan<ref>{{Web deregi | url = http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090320211742/http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivsáne = 2009-jıl 20-mart | bet = Rapleaf Study Reveals Gender and Age Data of Social Network Users| jumıs = Rapleaf| sáne = 2008-jıl 29-iyul }}</ref>. Hayallar kóbirek aǵımlı kontentti kórgen, al erkekler kóbirek júklep alǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| bet = Women Ahead of Men in Online Tv, Dvr, Games, And Social Media.| baspaxana = Entrepreneur| sáne = 2008-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080916094836/http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Erkekler blog jazıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Blog jazatuǵınlar arasında erkekler kásiplik blog alıp barıwǵa beyim bolsa, hayallar jeke blog alıp barıwǵa kóbirek beyim bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| bet = State of the Blogosphere| baspaxana = Technorati| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091002101707/http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| arxivsáne = 2009-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Internet paydalanıwshılarına qatnaslı bir neshe jańa sózler bar: Netizen («tor puqarası» mánisinde)<ref>{{cite book|last1=Seese|first1=Michael|isbn=978-1-60005-132-6|page=130|url=https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&q=citizen+of+the+net&pg=PA130|title=Scrappy Information Security|access-date=5 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905151414/https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=citizen+of+the+net|archive-date=5 September 2017|year=2009|publisher=Happy About }}</ref> onlayn jámiyetlerdi, ulıwma Internetti yamasa sóz erkinligi sıyaqlı baylanıslı siyasiy máseleler hám huqıqlardı jaqsılawǵa belsene qatnasıwshılarǵa qollanıladı<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/netizen netizen]", Dictionary.com. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421223939/http://dictionary.reference.com/browse/netizen |date=21 April 2012 }}.</ref><ref name=Hauben>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| bet = The Net and Netizens| at = Michael| familiya = Hauben| sáne = 1996-jıl 5-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110604214312/http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| arxivsáne = 2011-jıl 4-iyun | baspaxana = Columbia University}}</ref>, Internavt Internetti basqarıwshılar yamasa texnikalıq jaqtan joqarı qábiletli paydalanıwshılarǵa qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| bet = A Brief History of the Internet| sáne = 2003-jıl 10-dekabr | first1 = B M.| last1 = Leiner| first2 = V G.| last2 = Cerf| first3 = D D.| last3 = Clark| first4 = R E.| last4 = Kahn| first5 = L| last5 = Kleinrock| first6 = D C.| last6 = Lynch| first7 = J| last7 = Postel| first8 = L G.| last8 = Roberts| first9 = S| last9 = Wolff| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070604153304/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 4-iyun | jumıs = the Internet Society}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = internaut| url = https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| jumıs = Oxford Dictionaries| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150613002443/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| arxivsáne = 2015-jıl 13-iyun }}</ref>, cifrlı puqara bolsa Internetti jámiyet, siyasat hám húkimet qatnasıwında qollanıw ushın paydalanatuǵın adamǵa qollanıladı<ref>{{cite book|first1=Karen|last1=Mossberger|title=Digital Citizenship – The Internet, Society and Participation|first2=Caroline J.|last2=Tolbert|first3=Ramona S.|last3=McNeal|year=2011|publisher=SPIE Press |isbn=978-0-8194-5606-9}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="300px"> InternetUsersByLanguagePieChart.svg|<div style="text-align: center">'''Til boyınsha Internet paydalanıwshıları'''<ref name=NIUBL-IWS>{{Web deregi|url=http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|title=Top Ten Internet Languages |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426122721/http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|archive-date=26 April 2012|website=Internet World Stats, Miniwatts Marketing Group|date=18 March 2012 |access-date=22 April 2012}}</ref></div> WebsitesByLanguagePieChart.svg|<div style="text-align: center">'''Veb-sayt kontenti tilleri'''<ref name=UofCLBWApril2013>{{Web deregi|title=Usage of content languages for websites|url=http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|work=W3Techs|access-date=26 April 2013|archive-url=https://archive.today/20120717235405/http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref></div> </gallery> === Paydalanıw === [[Fayl:Share_of_individuals_using_the_internet.png|thumb|360px|<div style="text-align: center">'''2021-jıldaǵı Internet paydalanıwshıları mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Our World in Data.]][[Fayl:FixedBroadbandInternetPenetrationWorldMap.svg|thumb |360px |<div style="text-align: center">'''2012-jıldaǵı turaqlı keń polosalı Internet jazılıwshıları<br />mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı<ref name="FixedBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.</ref>.]] [[Fayl:MobileBroadbandInternetPenetrationWorldMap 2013.svg|thumb |360px |<div style="text-align: center">'''2012-jıldaǵı mobil keń polosalı Internet jazılıwshıları<br />mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı<ref name="MobleBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.</ref>.]] Internet, ásirese ólshenbegen joqarı tezlikli baylanıslardıń keń tarqalıwı menen, jumıs saatları hám ornında kóbirek beyimlilikke múmkinshilik beredi. Internetke kóplegen qurallar arqalı, sonıń ishinde mobil Internet qurılmaları arqalı da, derlik hár jerden kiriwge boladı. Mobil telefonlar, maǵlıwmat kartaları, qolda alıp júretuǵın oyın konsolleri hám uyalı routerler paydalanıwshılarǵa Internetke sımsız jalǵanıwǵa múmkinshilik beredi. Kishi ekranlar hám usınday qalta ólshemindegi qurılmalardıń basqa da sheklengen múmkinshilikleri sheńberinde, elektron pochta hám veb sıyaqlı Internet xızmetleri jetkilikli bolıwı múmkin. Xızmet kórsetiwshiler usınılatuǵın xızmetlerdi sheklewi múmkin hám mobil maǵlıwmatlar ushın tólemler basqa kiriw usıllarına qaraǵanda ádewir joqarı bolıwı múmkin. Mektepke shekemgi tárbiyadan baslap doktorlıqtan keyingi dárejege shekem barlıq dárejedegi bilimlendiriw materialları veb-saytlardan tabıladı. Mısallar CBeebies-ten baslap, mektep hám joqarı mektep qaytalaw qosımshaları hám virtual universitetlerge shekem, [[Google Scholar]] sıyaqlı platformalar arqalı joqarı dárejeli ilimiy ádebiyatlarǵa kiriw múmkinshiligin óz ishine aladı. Aralıqtan bilim alıw, úy tapsırmaları hám basqa tapsırmalardı orınlawda járdem, óz betinshe oqıw, bos waqıttı ótkiziw yamasa qızıqlı fakt haqqında kóbirek maǵlıwmat izlew ushın, adamlardıń hár qanday dárejedegi bilimlendiriw informaciyasına hár qanday jerden kiriwi burınǵıdan da ańsat boldı. Ulıwma alǵanda Internet hám ayrıqsha Pútkil dúnyajúzilik tor hám rásmiy, hám rásmiy emes bilimlendiriwdiń áhmiyetli quralı bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Internet izertlewshilerge (ásirese sociallıq hám miynet psixologiyası ilimleri boyınsha) virtual laboratoriyalar arqalı aralıqtan izertlew alıp barıwǵa múmkinshilik beredi, bul nátiyjelerdiń kólemi hám ulıwmalastırılıwında, sonday-aq ilimpazlar arasındaǵı baylanısta hám nátiyjelerdi járiyalawda tereń ózgerislerge alıp keledi<ref>{{cite book|last=Reips|first=U.-D.|year=2008|chapter=How Internet-mediated research changes science|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|title=Psychological aspects of cyberspace: Theory, research, applications|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809235408/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|archive-date=9 August 2014|pages=268–294|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-69464-3}}</ref>. Birge islesiwge arnalǵan programmalıq támiynattıń járdeminde ideyalar, bilim hám kónlikpelerdi tómen bahada hám derlik tez payıtta bólisiw birgelikte islewdi ádewir ańsatlastırdı. Topar tek arzan bahada baylanısıp hám ideyalardı bólisip qoymastan, Internettiń keń qamtıwı usınday toparlardıń ańsat payda bolıwına múmkinshilik beredi. Oǵan mısal retinde ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketin keltiriwge boladı, ol basqa nárseler menen birge [[Linux]], Mozilla Firefox hám OpenOffice.org (keyinnen LibreOffice bolıp bólingen) sıyaqlı programmalardı dóretti. Internet chat, meyli IRC chat bólmesi, tez xabar almasıw sisteması yamasa sociallıq tarmaq xızmeti bolsın, sheriklerge kún dawamında kompyuterlerinde islep atırǵanda baylanısta qalıwdıń júdá qolaylı usılın beredi. Xabarlar elektron pochtaǵa qaraǵanda jáne de tezirek hám qolaylıraq almasılıwı múmkin. Bul sistemalar fayllardı almasıwǵa, súwretler hám kóriniwlerdi bólisiwge yamasa komanda aǵzaları arasında dawıslı hám video baylanıstı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Kontentti basqarıw sistemaları birge islesiwshi toparlarǵa bir-biriniń jumısın tosınnan joq qılmastan, bólisilgen hújjetler toplamları ústinde bir waqıtta islewge múmkinshilik beredi. Biznes hám joybar toparları kalendarlardı, sonday-aq hújjetlerdi hám basqa da informaciyanı bólise aladı. Bunday birge islesiw ilimiy izertlew, programmalıq támiynattı islep shıǵıw, konferenciyalardı jobalastırıw hám dóretiwshilik jazıw sıyaqlı keń kólemli tarawlarda ámelge asırıladı. Sociallıq hám siyasiy birge islesiw de Internetke kiriw múmkinshiligi hám kompyuter sawatlılıǵı keńeygen sayın keńeyip barmaqta. Internet kompyuter paydalanıwshılarına hár qanday kiriw noqatınan basqa kompyuterlerge hám informaciya saqlaw orınlarına ańsat aralıqtan kiriwge múmkinshilik beredi. Kiriw kompyuter qáwipsizligi menen bolıwı múmkin; yaǵnıy, talaplarǵa baylanıslı autentifikaciya hám shifrlaw texnologiyaları. Bul kóplegen sanaatlarda aralıqtan jumıs islewdiń, birge islesiwdiń hám informaciya bólisiwdiń jańa usılların xoshametlemekte. Úyinde otırǵan esapshı tórtinshi mámlekettegi IT qánigeleri tárepinen aralıqtan saqlanatuǵın úshinshi mámlekette jaylasqan serverde, basqa mámlekette jaylasqan kompaniyanıń esap kitapların tekseriwi múmkin. Bul esaplar dúnyanıń hár tárepinen keńselerden olarǵa elektron pochta arqalı jiberilgen informaciya tiykarında, basqa aralıqtaǵı orınlarda úyde isleytuǵın buxgalterler tárepinen dúzilgen bolıwı múmkin. Bul nárselerdiń ayırımları Internettiń keń tarqalıwınan aldın da múmkin edi, biraq jeke ijara baylanıs sızıqlarınıń qımbatlıǵı olardıń kópshiligin ámelde orınlanbaytuǵın edi. Mısalı, xızmet saparında yaki demalısta dúnyanıń arǵı shetinde bolǵan keńse xızmetkeri óziniń elektron xatlarına kire aladı, bultlı esaplawlar járdeminde óz maǵlıwmatlarına kire aladı, yamasa Internettegi qáwipsiz virtual jeke tarmaq (VPN) baylanısı arqalı óziniń keńse kompyuterine aralıqtan kiriw seansın asha aladı. Bul xızmetkerge keńseden tısqarı jerde bolǵan waqıtta da óziniń barlıq ádettegi fayllarına hám maǵlıwmatlarına, sonıń ishinde elektron pochta hám basqa qosımshalarǵa tolıq kiriw múmkinshiligin bere aladı. Sistema administratorları arasında bul «Virtual jeke qorqınısh» dep atalǵan<ref>{{Web deregi | bet = The Virtual Private Nightmare: VPN| url = http://librenix.com/?inode=5013| baspaxana = Librenix| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyul | sáne = 2004-jıl 4-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110515152637/http://librenix.com/?inode=5013| arxivsáne = 2011-jıl 15-may }}</ref>, sebebi ol korporativ tarmaqtıń qáwipsiz shegarasın aralıqtaǵı orınlarǵa hám onıń xızmetkerleriniń úylerine keńeytedi. 2010-jıllardıń aqırına kelip, Internet «global Arqa xalqınıń kópshiligi ushın ilimiy informaciyanıń tiykarǵı deregi» retinde táriyiplengen<ref>{{cite book|author1=Dariusz Jemielniak|url=https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|title=Collaborative Society|author2=Aleksandra Przegalinska|year= 2020|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-35645-9|access-date=26 November 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123045652/https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. === Sociallıq tarmaqlar hám oyın-zawıq === Kóplegen adamlar jańalıqlar, hawa rayı hám sport xabarlarına kiriw, demalıslardı jobalastırıw hám bronlaw hám ózleriniń jeke qızıǵıwshılıqların qanaatlandırıw ushın Pútkil dúnyajúzilik tarmaǵın paydalanadı. Adamlar dúnya júzi boyınsha doslar menen baylanıs ornatıw hám saqlap qalıw ushın chat, xabar almasıw hám elektron pochtadan paydalanadı, geyde burın xat jazısıp turǵan doslar menen baylanısqanday etip. [[Facebook]] sıyaqlı [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri sociallasıw hám óz-ara tásir etiwdiń jańa usılların dóretti. Bul saytlardıń paydalanıwshıları betlerge kóp túrli informaciyalardı qosa aladı, ulıwma qızıǵıwshılıqlardı quwıp, basqalar menen baylanısa aladı. Sonday-aq bar tanıslardı tabıw, adamlardıń bar toparları arasında baylanıstı támiyinlew múmkin. LinkedIn sıyaqlı saytlar kommerciyalıq hám biznes baylanısların rawajlandıradı. YouTube hám Flickr paydalanıwshılardıń video hám súwretlerine qánigelesken. Sociallıq tarmaq xızmetleri sonday-aq biznesler hám basqa shólkemler tárepinen óz brendlerin alǵa ilgeriletiw, tutınıwshılarǵa marketing qılıw hám postlardıń «en jayıwın» xoshametlew ushın keń qollanıladı. Adamlar hám shólkemler ushın sociallıq tarmaq xızmetlerinde postlar (ásirese ashıq postlar) jazıwdıń bir qáwipi - ásirese aqmaq yamasa dawlı postlar geyde basqa Internet paydalanıwshıları tárepinen kútilmegen hám múmkin úlken kólemli qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin. Bul qáwip sonday-aq dawlı oflayn minez-qulıqqa da baylanıslı, eger ol keń túrde málim bolsa. Bul qarsı reakciyanıń tábiyatı qarsı pikirler hám ashıq masqaralawdan baslap, mazaqlawlar hám jekkóriw sózleri arqalı, eń tómen jaǵdaylarda, zorlaw hám ólim qáwpine shekem keń kólemde bolıwı múmkin. Onlayn tosqınlıqtıń joqlıǵı effekti kóp adamlardıń júzbe-júz bolǵanǵa qaraǵanda onlaynda kóbirek qatal yamasa mazaq etiwshi minez-qulıq kórsetiw tendenciyasın súwretleydi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |title=Twitter 'report abuse' button calls after rape threats |last=Moore |first=Keith |date=27 July 2013 |work=[[BBC News]] |access-date=7 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904014545/http://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |archive-date=4 September 2014 }}</ref>.. Shólkemler ushın, bunday qarsı reakciya, ásirese media tárepinen xabar etilse, ulıwma brend zıyanına alıp keliwi múmkin. Biraq, bul bárhama olay emes, sebebi shólkem usınǵan pikirge qarsı adamlardıń názerindegi brend zıyanı geyde basqalardıń názerinde brendti kúsheytiw menen teńlestiriliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, eger shólkem yamasa jeke adam basqalar nadurıs dep esaplaytuǵın talaplarǵa boysınsa, bul qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin. Reddit sıyaqlı ayırım veb-saytlar, jeke adamlar haqqında jeke informaciyanı járiyalawǵa tıyım salatuǵın qaǵıydalarǵa iye (sonday-aq doksing dep te ataladı), sebebi bunday postlar úlken sandaǵı Internet paydalanıwshılarınıń usılayınsha anıqlanǵan belgili jeke adamlarǵa qarsı basım kórsetiwine alıp keliwi múmkin degen táshiwishler bar. Atap aytqanda, Reddit-tiń jeke informaciyanı járiyalawdı qadaǵan etetuǵın qaǵıydası, Reddit ke júklengen Facebook skrinshotlarındaǵı barlıq sáykeslendiriwshi súwretler hám atlar cenzuradan ótiwi kerek degendi ańlatadı dep keń túrde túsiniledi. Biraq, bul qaǵıydanıń ashıq Twitter postlarına qatnası anıq emes, hám hár qanday jaǵdayda da, pikirles adamlardıń onlaynda bir-biriniń dıqqatın olar kelispeytuǵın ashıq sociallıq media postlarına qaratıwdıń kóp basqa jolları bar. Balalar da onlayn ortalıqta kiberqorqıtıw hám jınıslıq niyetli adamlardıń jaqınlasıwı sıyaqlı qáwiplerge ushıraydı, olar geyde ózlerin bala etip kórsetedi. Balalar jáne de ózlerin táshiwishlendiretuǵın yaki ata-anaları jas shegarasına say emes dep esaplaytuǵın materiallardı ushıratıwı múmkin. Tájiriybesizlik sebepli, olar ózleri haqqında jeke informaciyanı onlaynda járiyalawı múmkin, bul olardı yaki olardıń shańaraqların, eger eskertilmese, qáwip astına qoyıwı múmkin. Kóp ata-analar balaların Internettegi jaman materiallardan qorǵaw maqsetinde Internet filtrlewdi qosıwdı yaki balalarınıń onlayn iskerligin baqılawdı tańlaydı. Facebook hám Twitter sıyaqlı eń keń tarqalǵan sociallıq tarmaq xızmetleri ádette 13 jastan kishi paydalanıwshılarǵa qadaǵan etedi. Biraq, bul siyasatlardı jalǵan tuwılǵan sáneni kórsetip dizimnen ótiw arqalı aylanıp ótiw ańsat, hám 13 jastan kishi balalardıń ádewir bólegi báribir bunday saytlarǵa qosılıwı múmkin. Balalar ushın jaqsıraq qorǵaw dárejesin támiyinleytuǵının aytatuǵın kishi jastaǵı balalar ushın sociallıq tarmaq xızmetleri de bar. Internet óziniń payda bolıwınan baslap bos waqıttı ótkeriw ushın tiykarǵı orın bolıp kelgen, universitet serverlerinde MUD hám MOO sıyaqlı qızıqlı sociallıq tájiriybeler ótkerilip, házil-dálkekke baylanıslı Usenet toparları kóp trafik alǵan. Kóplegen Internet forumlarında oyınlar hám kúlkili videolarǵa arnalǵan bólimler bar. Internettegi bos waqıttı ótkeriwdiń jáne bir tarawı - kóp oyınshılı oyınlar. Oyın-zawıqtıń bul túri jámiyetler dúzedi, onda hár túrli jas hám shıǵısı bar adamlar kóp oyınshılı oyınlardıń tez pátli dúnyasınan lázzet aladı.Jazılmaǵan paydalanıwshılar belgili bir oyın túrleri yamasa belgili bir oyınlar menen sheklengen. Kóp adamlar Internetti muzıka, filmler hám basqa shıǵarmalarǵa kiriw hám júklep alıw ushın paydalanadı, olardan ráhátleniw hám dem alıw ushın qollanadı. Bul iskerliklerdiń hámmesi ushın oraylastırılǵan serverler hám tarqatılǵan teń qatnasıwshı texnologiyaların paydalanıp, pullı hám pulsız xızmetler bar. Bul dereklerdiń ayırımları dóretiwshilerdiń avtorlıq huqıqlarına basqalarǵa qaraǵanda kóbirek itibar beredi. Internetti paydalanıw paydalanıwshılardıń jalǵızlıǵı menen baylanıslı ekenligi anıqlanǵan. Jalǵız adamlar Internetti óz sezimlerin bildiriw hám óz tariyxların basqalar menen bólisiw ushın qollanıwǵa beyim, mısalı, «Men jalǵızban, állekim meniń menen sóylese me?» degen temadaǵı jazbalar. 2017-jılǵı bir kitapta Internet adam iskerliginiń kópshilik táreplerin pútkil insaniyat aǵzaları hám básekilesi bolıwı múmkin bolǵan birden-bir maydanǵa biriktiredi hám nátiyjede psixikalıq densawlıqqa tiykarınan unamsız tásir etedi dep aytılǵan. Hár bir iskerlik tarawındaǵı tabıslar keń tarqalǵan hám dawıslı túrde járiyalanǵan bolsa da, olar dúnyanıń eń ayrıqsha adamlarınıń júdá jińishke bólegine ǵana tiyisli bolıp, qalǵanlardı artta qaldıradı. Internetke shekem hár qanday tarawda jetiskenlikke erisiw úmiti awıl, shetki aymaq, qala yamasa hátte mámleket dárejesinde ámelge asırıwdıń aqılǵa muwapıq itimallıǵı menen qollap-quwatlanǵan bolsa, Internet dúnyasında usınday úmitler búgingi kúnde ámelge aspaytuǵını anıq: planetanıń qanday da bir jerinde bárhama jaqsıraq isley alatuǵın hám házir jalǵız bolǵan joqarı orındı iyeley alatuǵın birew bar<ref>{{cite book|last=Barker|first=Eric|title=Barking Up the Wrong Tree|publisher=HarperCollins|date=2017|isbn=978-0-06-241604-9|pages=235–236}}</ref>. Kiberbuzıwshılıq korporativ resurslardıń jumsalıwına alıp keliwi múmkin; Peninsula Business Services kompaniyasınıń 2003-jılǵı izertlewine sáykes, Britaniyadaǵı ortasha xızmetker jumıs waqtında kúnine 57 minut Internette sharlap júrgen<ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |title=Net abuse hits small city firms |work=The Scotsman |date=11 September 2003 |access-date=7 August 2009 |location=Edinburgh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020041820/http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |archive-date=20 October 2012 }}</ref>. Internetke ǵárezlilik buzılıwı - bul kúndelikli turmısqa kesent etetuǵın kompyuterdi shamadan tıs paydalanıw. Nikolas G. Karr Internetti paydalanıwdıń adamlarǵa basqa da tásirleri bar dep esaplaydı, mısalı, tez oqıw uqıplılıǵın jaqsılaydı hám haqıyqıy dóretiwshilikke alıp baratuǵın tereń oylawǵa kesent etedi<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276|title=The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains|first=Nicholas G.|last=Carr|author-link=Nicholas G. Carr|publisher=W.W. Norton|year=2010|page=[https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276 276]|isbn=978-0-393-07222-8}}</ref>. === Elektron biznes === Elektron biznes (e-biznes) pútkil qádir-qımbat dizbegin qamtıytuǵın biznes processlerin óz ishine aladı: satıp alıw, jetkerip beriw dizbegin basqarıw, marketing, satıw, klientlerge xızmet kórsetiw hám biznes qatnasıqlar. Elektron kommerciya klientler hám sherikler menen qatnasıqlardı qurıw hám jaqsılaw ushın Internetti paydalanıp tabıs aǵımların qosıwǵa umtıladı. International Data Corporation maǵlıwmatları boyınsha, dúnya júzilik elektron kommerciyanıń kólemi, global biznesten bizneske hám tutınıwshıǵa tranzakciyalar birlestirilgende, 2013-jıl ushın 16 trillion dollardı quraydı. Oxford Economics esabatında bul ekewi birlestirilip, cifrlı ekonomikanıń ulıwma kólemi 20,4 trillion dollar dep bahalanǵan, bul dúnya júzilik satıwlardıń shama menen 13,8% ine teń<ref>{{Web deregi | url = http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| bet = The New Digital Economy: How it will transform business| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140706101452/http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 6-iyul | jumıs = Oxford Economics| sáne = 2011-jıl 2-iyul }}</ref>. Internet arqalı ámelge asırılatuǵın sawdanıń ekonomikalıq artıqmashlıqları haqqında kóp jazılǵan bolsa da, Internettiń ayırım tárepleri, máselen kartalar hám jaylasıw ornın anıqlaytuǵın xızmetler ekonomikalıq teńsizlikti hám cifrlı ayırmashılıqtı kúsheytiwi múmkin ekenligin kórsetetuǵın dáliller de bar<ref>{{Web deregi | bet = How the Internet Reinforces Inequality in the Real World| jumıs = The Atlantic| avtor = Badger, Emily| sáne = 2013-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-fevral | url = http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130211095334/http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivsáne = 2013-jıl 11-fevral }}</ref>. Elektron kommerciya kishi shańaraq biznesleriniń hám dástúriy dúkanlardıń birlesiwine hám qulawına sebepshi bolıp, tabıs teńsizliginiń artıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland/| bet = E-commerce will make the shopping mall a retail wasteland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130219011301/http://www.zdnet.com/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland-7000009960/| arxivsáne = 2013-jıl 19-fevral | jumıs = ZDNet| url-status = live| sáne = 2013-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| bet = 'Free Shipping Day' Promotion Spurs Late-Season Online Spending Surge, Improving Season-to-Date Growth Rate to 16 Percent vs. Year Ago| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130128191411/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| arxivsáne = 2013-jıl 28-yanvar | jumıs = Comscore| sáne = 2012-jıl 23-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| bet = The Death of the American Shopping Mall| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130215044619/http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| arxivsáne = 2013-jıl 15-fevral | jumıs = The Atlantic – Cities| sáne = 2012-jıl 26-dekabr }}</ref>. Avtor Endryu Kin, Internet sebepli júz bergen sociallıq ózgerislerdiń uzaq waqıtlı sınshısı, Internet biznesleriniń birlesiwiniń ekonomikalıq tásirlerine itibar qaratqan. Kin 2013-jılǵı Jergilikli Ózin-ózi Támiyinlew Institutınıń esabatına tiykarlanıp, dástúriy usaqlap satıw dúkanları hár 10 million dollar satıw ushın 47 adamdı jumısqa alatuǵının, al Amazon bolsa tek 14 adamdı jumısqa alatuǵının keltiredi. Usıǵan uqsas, 700 xızmetkeri bar bólme ijaraǵa beriw startabı Airbnb 2014-jılı 10 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul 152,000 adamdı jumısqa alǵan Hilton Worldwide qunınıń shama menen yarımına teń. Sol waqıtta Uber 1,000 tolıq shtatlı xızmetkerdi jumısqa alǵan hám 18,2 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul birge alǵanda 60,000 ǵa jaqın adamdı jumısqa alǵan Avis Rent a Car hám The Hertz Corporation kompaniyalarınıń ulıwma bahasına teń<ref>{{cite news| last1=Harris |first1=Michael |title=Book review: 'The Internet Is Not the Answer' by Andrew Keen |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |access-date=25 January 2015 |newspaper=The Washington Post|date=2 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120000258/https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |archive-date=20 January 2015 }}</ref>. === Aralıqtan jumıs islew === Aralıqtan jumıs islew toparlıq programmalıq támiynat, virtual jeke tarmaqlar, konferenciya baylanısları, videotelefoniya hám VoIP sıyaqlı qurallar arqalı ámelge asırıladı, solay etip jumıs hár qanday jerde, kóbinese xızmetkerdiń úyinde orınlanıwı múmkin. Bul kompaniyalar ushın nátiyjeli hám paydalı bolıwı múmkin, sebebi xızmetkerlerge uzaq aralıqlarda baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul arqalı ádewir jol waqtı hám qarjı únemlenedi. Kóbirek xızmetkerler úylerinde usı qurallardı paydalanıp, ózleriniń úyin kompaniyanıń ishki tarmaǵına hám ishki baylanıs tarmaqlarına jalǵaw ushın jetkilikli tezliktegi internetke iye. === Birge islesip baspadan shıǵarıw === Vikiler akademiyalıq jámiyette de institucional hám xalıqaralıq shegaralar arqalı informaciyanı bólisiw hám tarqatıw ushın qollanılǵan. Bul ortalarda olar grant jazıwda birge islesiw, strategiyalıq jobalaw, bólim hújjetlestiriwi hám komitet jumısı ushın paydalı ekenligi anıqlanǵan<ref>{{Cite journal|title=Putting Wikis to Work in Libraries|author=Nancy T. Lombardo|s2cid=11552140|volume=27|issue=2|date=June 2008|journal=Medical Reference Services Quarterly|pages=129–145|doi=10.1080/02763860802114223|pmid=18844087}}</ref>. AQSH Patent hám tovar belgileri basqarması jámiyetshilikke qaralıp atırǵan patent ótinishlerin tekseriwge tiyisli aldıńǵı texnologiyalardı tabıwda birge islesiwge múmkinshilik beriw ushın vikiden paydalanadı. Nyu-Yorktıń Kuins rayonı puqaralarǵa jergilikli parktiń dizaynı hám jobalawında birge islesiw ushın vikiden paydalanǵan<ref name="Noveck">{{cite journal|title=Wikipedia and the Future of Legal Education |author=Noveck, Beth Simone |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals/jled57&div=8&id=&page= |date=March 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703005842/http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals%2Fjled57&div=8&id=&page= |archive-date=3 July 2014 }}{{subscription required}}</ref>. Inglis tilindegi Vikipediya Dúnya júzilik tarmaqta<ref>{{Web deregi | url = http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&th=8000&lines=500| bet = WikiStats by S23| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-aprel | baspaxana = S23Wiki| sáne = 2008-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140825164715/http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&th=8000&lines=500| arxivsáne = 2014-jıl 25-avgust }}</ref> vikiler arasında eń úlken paydalanıwshı bazasına iye hám trafik boyınsha barlıq saytlar arasında aldıńǵı 10 qatarǵa kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.alexa.com/topsites| bet = Alexa Web Search – Top 500| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-mart | baspaxana = [[Alexa Internet]]| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150302173920/http://www.alexa.com/topsites| arxivsáne = 2015-jıl 2-mart }}</ref>. == Qáwipsizlik == Internet resursları, apparatlıq támiynat hám programmalıq támiynat komponentlerin ruqsatsız baqlawǵa alıw, úzilisler payda etiw, aldaw, qorqıtıp aqsha alıw yamasa jeke informaciyaǵa kiriw maqsetinde jınayatshı yamasa zıyanlı háreketlerdiń obekti bolıp tabıladı<ref>{{cite book|last=Gralla|first=Preston|title=How the Internet Works|year=2007|publisher=Que Pub|location=Indianapolis|isbn=978-0-7897-2132-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howinternetworks00gral}}</ref>. === Zıyanlı programmalıq támiynat === Zıyanlı programmalıq támiynat - bul Internet arqalı qollanılatuǵın hám tarqalatuǵın zıyanlı programmalıq támiynat. Oǵan adamlardıń járdeminde kóshiriletuǵın kompyuter virusları, ózin-ózi avtomatik túrde kóshiretuǵın kompyuter qurtları, xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleri ushın programmalıq támiynat, tólem talap etetuǵın zıyanlı programmalar, botnetler hám paydalanıwshılardıń háreketleri hám terip jazıwları haqqında xabar beretuǵın shpionlıq programmalar kiredi. Ádette, bul háreketler kiberjınayatshılıqtı quraydı. Qorǵanıw teoretikleri sonday-aq xakerlerdiń usıǵan uqsas usıllardı úlken kólemde qollanıp, kiber urıs alıp barıw múmkinshilikleri haqqında boljawlar islegen<ref>{{Web deregi | familiya = Andriole| at = Steve| bet = Cyberwarfare Will Explode In 2020 (Because It's Cheap, Easy And Effective)| url = https://www.forbes.com/sites/steveandriole/2020/01/14/cyberwarfare-will-explode-in-2020-because-its-cheap-easy--effective/| sáne = 2020-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-may | jumıs = Forbes| til = en}}</ref>. Zıyanlı programmalıq támiynat Internettegi jeke adamlar hám biznesler ushın úlken mashqalalar tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Kim |first1=Jin-Young |last2=Bu |first2=Seok-Jun |last3=Cho |first3=Sung-Bae |date=2018-09-01 |title=Zero-day malware detection using transferred generative adversarial networks based on deep autoencoders |url=http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |s2cid-access=free |via=Soft Computing Laboratory, Dept. of Computer Science, Yonsei University |journal=Information Sciences |language=en |volume=460–461 |pages=83–102 |doi=10.1016/j.ins.2018.04.092 |issn=0020-0255 |s2cid=51882216 |access-date=2 December 2021 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20220430072512/http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |archive-date= Apr 30, 2022 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of "malware": Bibliometric analysis of malware study |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |language=en |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |access-date=30 April 2022|url-access=subscription }}</ref>. Symantec kompaniyasınıń 2018-jılǵı Internet qáwipsizligi qáwipleri boyınsha esabatına (ISTR) tiykarlanıp, 2017-jılı zıyanlı programmalıq támiynat túrleriniń sanı 669,947,865 ke jetken, bul 2016-jılǵa salıstırǵanda eki ese kóp<ref>{{Cite journal |last1=Xiao |first1=Fei |last2=Sun |first2=Yi |last3=Du |first3=Donggao |last4=Li |first4=Xuelei |last5=Luo |first5=Min |date=2020-03-21 |title=A Novel Malware Classification Method Based on Crucial Behavior |journal=Mathematical Problems in Engineering |volume=2020 |pages=1–12 |doi=10.1155/2020/6804290 |issn=1024-123X |doi-access=free}}</ref>. Kompyuter arqalı ámelge asırılatuǵın basqa da jınayatlardı óz ishine alatuǵın kiberjınayatshılıqtıń 2021-jılı dúnya júzi ekonomikasına 6 trillion AQSH dolları muǵdarında zıyan keltiriwi boljanǵan hám ol jılına 15% tezlik penen ósip atır<ref name="Morgan">{{Web deregi | familiya = Morgan| at = Steve| sáne = 2020-jıl 13-noyabr | bet = Cybercrime To Cost The World $10.5 Trillion Annually By 2025| url = https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220305072352/https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| arxivsáne = 2022-jıl 5-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-mart | jumıs = Cybercrime magazine website| baspaxana = Cybersecurity ventures| format = | doi = }}</ref>. 2021-jıldan baslap, zıyanlı programmalıq támiynat elektr tarqatıw tarmaǵı sıyaqlı áhmiyetli infrastrukturanı basqaratuǵın kompyuter sistemaların obektke alıwǵa arnalıp islengen<ref>{{Cite journal |last1=Eder-Neuhauser |first1=Peter |last2=Zseby |first2=Tanja |last3=Fabini |first3=Joachim |date=2019-06-01 |title=Malware propagation in smart grid networks: metrics, simulation and comparison of three malware types |journal=Journal of Computer Virology and Hacking Techniques |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=109–125 |doi=10.1007/s11416-018-0325-y |issn=2263-8733 |s2cid=255164530 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of "malware": Bibliometric analysis of malware study |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |issn=1084-8045|url-access=subscription }}</ref>. Zıyanlı programmalıq támiynat antivirus programmalıq támiynatınıń anıqlaw algoritmlerinen qashıp ótiwge arnalıp islengen bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = Spring| at = Tom| sáne = 2023-jıl 12-iyun | bet = Obfuscation tool 'BatCloak' can evade 80% of AV engines| url = https://www.scmagazine.com/news/obfuscation-batcloak-80-percent-av-engines| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = SC Media| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Amos| at = Zac| bet = How Ransomware Can Evade Antivirus Software| url = https://gca.isa.org/blog/how-ransomware-can-evade-antivirus-software| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = gca.isa.org| til = en}}</ref>. === Baqlaw === Kompyuterli baqlawdıń kópshilik bólegi Internettegi maǵlıwmatlar hám trafikti monitoring etiwdi óz ishine aladı<ref name="sciam-internet">{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|title=Internet Eavesdropping: A Brave New World of Wiretapping|last=Diffie|first=Whitfield|author2=Susan Landau|date=August 2008|work=Scientific American|access-date=13 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113212137/http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|archive-date=13 November 2008|url-status=live}}</ref>. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarında Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, barlıq telefon qońırawları hám keń polosalı Internet trafigi (elektron xatlar, veb trafik, tez xabar almasıw hám t.b.) federal huqıq qorǵaw uyımları tárepinen real waqıt rejiminde tosqınlıqsız monitoring etiliwi ushın qoljetimli bolıwı talap etiledi<ref name="eff-calea-archive">{{Web deregi | url = http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081025074518/http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivsáne = 2008-jıl 25-oktyabr | bet = CALEA Archive| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart }}</ref><ref name="eff-calea-summary">{{Web deregi | url = https://www.eff.org/issues/calea| bet = CALEA: The Perils of Wiretapping the Internet| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090316041313/http://www.eff.org/issues/calea| arxivsáne = 2009-jıl 16-mart }}</ref><ref name="eff-calea-faq">{{Web deregi | url = https://www.eff.org/pages/calea-faq| bet = CALEA: Frequently Asked Questions| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090501072553/http://www.eff.org/pages/calea-faq| arxivsáne = 2009-jıl 1-may | sáne = 2007-jıl 20-sentyabr }}</ref>. Paketlerdi uslap qalıw - bul kompyuter tarmaǵındaǵı maǵlıwmatlar trafigin monitoring etiw. Kompyuterler Internet arqalı xabarlardı (elektron xatlar, súwretler, videolar, veb betler, fayllar hám t.b.) «paketler» dep atalatuǵın kishi bóleklerge bóliw arqalı baylanısadı, olar óz mánziline jetkenshe kompyuterler tarmaǵı arqalı jóneltiledi, sol jerde olar qaytadan tolıq «xabar» ǵa jıynaladı. Paketlerdi uslap qalıw qurılması bul paketlerdi tarmaq arqalı ótip baratırǵanda uslap qaladı, olardı basqa programmalar járdeminde tekseriw ushın. Paketlerdi uslap qalıw - bul informaciya jıynaw quralı, biraq analiz quralı emes. Yaǵnıy, ol «xabarlardı» jıynaydı, biraq olardı analizlemeydi hám olardıń mánisin anıqlamaydı. Trafikti analizlew hám uslap alınǵan maǵlıwmatlardı áhmiyetli/paydalı informaciyanı izlep tekseriw ushın basqa programmalar kerek boladı. Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, AQSHtaǵı barlıq telekommunikaciya provayderleri federal huqıq qorǵaw hám barlaw uyımlarına óz klientleriniń barlıq keń polosalı Internet hám VoIP trafigin uslap qalıwǵa múmkinshilik beriw ushın paketlerdi uslap qalıw texnologiyasın ornatıwı talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120907032500/http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| bet = American Council on Education vs. FCC, Decision, United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit| sáne = 2006-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 7-sentyabr }}</ref>. Paketlerdi uslap qalıwdan alınǵan úlken kólemdegi maǵlıwmatlar belgili sózler yamasa sóz dizbekleriniń qollanılıwı, belgili bir túrdegi veb-saytlarǵa kiriw yamasa belgili tárepler menen elektron pochta yamasa chat arqalı baylanısıw sıyaqlı tiyisli informaciyanı filtrleytuǵın hám xabarlaytuǵın baqlaw programmalıq támiynatın talap etedi<ref name="usatoday-chatroom">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|title=Government funds chat room surveillance research|last=Hill|first=Michael|date=11 October 2004|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=19 March 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100511220550/http://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|archive-date=11 May 2010}}</ref>. Informaciya xabardarlıǵı byurosı, NSA, GCHQ hám FBR sıyaqlı uyımlar maǵlıwmatlardı uslap qalıw hám analizlew sistemaların islep shıǵıw, satıp alıw, engiziw hám paydalanıw ushın jılına milliardlaǵan dollar jumsaydı<ref name="zdnet-fbi">{{cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407040227/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|title=FBI turns to broad new wiretap method|last=McCullagh|first=Declan|date=30 January 2007|work=ZDNet News|access-date=13 March 2009|archive-date=7 April 2010}}</ref>. == Ónimdarlıq == Internet geterogen tarmaq bolǵanlıqtan, onıń fizikalıq qásiyetleri, sonıń ishinde mısalı, baylanıslardıń maǵlıwmat uzatıw tezligi keń kólemde ózgeredi. Ol óziniń keń kólemli shólkemlesiwine baylanıslı payda bolatuǵın qubılıslardı kórsetedi<ref>{{cite journal |last1=Albert |first1=Réka |last2=Jeong |first2=Hawoong |last3=Barabási |first3=Albert-László |s2cid=4419938 |title=Diameter of the World-Wide Web |journal=Nature |date=9 September 1999 |volume=401 |issue=6749 |pages=130–131 |doi=10.1038/43601|arxiv=cond-mat/9907038 |bibcode=1999Natur.401..130A }}</ref>. === Trafik kólemi === Internet trafiginiń kólemin ólshew qıyın, sebebi kóp qatlamlı, ierarxiyalıq emes topologiyada bir ǵana ólshew noqatı joq. Trafik maǵlıwmatları 1-dárejeli tarmaq provayderleriniń óz-ara baylanıs noqatları arqalı ótetuǵın ulıwma kólemnen bahalanıwı múmkin, biraq iri provayder tarmaqlarında jergilikli qalatuǵın trafik esapqa alınbawı múmkin. === Úzilisler === Internettiń tolıq toqtawı yamasa úzilisi jergilikli signal beriw toqtawlarınan kelip shıǵıwı múmkin. Suw astı baylanıs kabelleriniń buzılıwı úlken aymaqlarda tolıq toqtawlarǵa yamasa páseyiwlerge alıp keliwi múmkin, mısalı 2008-jılǵı suw astı kabeliniń buzılıwı sıyaqlı. Rawajlanbaǵan eller joqarı ótkizgishlik uqıplılıǵına iye baylanıslardıń az bolıwına baylanıslı bunday jaǵdaylarǵa kóbirek ushıraydı. Qurǵaqlıqtaǵı kabeller de zıyanlanıwǵa beyim, mısalı 2011-jılı bir hayal temir qaldıqların izlep, Armeniya mámleketiniń derlik pútkil baylanısın úzip taslaǵan<ref>{{cite news|work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |title=Georgian woman cuts off web access to whole of Armenia |date=6 April 2011 |access-date=11 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825075603/http://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |archive-date=25 August 2013 }}</ref>. === Energiya paydalanıw === 2014-jılǵı bir-birin tekseriwden ótken ilimiy maqalaǵa sáykes, Internettiń elektr energiyasın paydalanıwı haqqındaǵı bahalawlar tartıslı másele bolǵan. Bul maqalada aldıńǵı on jıl dawamında járiyalanǵan maǵlıwmatlarda berilgen kórsetkishler bir-birinen 20,000 ese parıq qılǵanı anıqlanǵan, yaǵnıy bir gigabayt maǵlıwmat jiberiw ushın jumsalatuǵın energiya muǵdarı 0.0064 kilovatt-saattan 136 kilovatt-saatqa shekem bolǵan<ref name="Environmental Impact Assessment Review">{{Cite journal|last1=Coroama|first1=Vlad C.|last2=Hilty|first2=Lorenz M.|date=February 2014|title=Assessing Internet energy intensity: A review of methods and results|url=http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|journal=Environmental Impact Assessment Review|language=en|volume=45|pages=63–68|doi=10.1016/j.eiar.2013.12.004|bibcode=2014EIARv..45...63C |access-date=9 March 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923042203/http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|url-status=live}}</ref>. Izertlewshiler bul ayırmashılıqlardı tiykarınan eki faktorǵa baylanıslı dep esaplaydı: birinshi - salıstırıw jılı (yaǵnıy, waqıt ótiwi menen nátiyjeliliktiń artıwı esapqa alınǵan ba yamasa joq pa), ekinshi - analizge «jeke kompyuterler hám serverler sıyaqlı aqırǵı qurılmalar kirgizilgen be» yamasa joq pa?! 2011-jılı ilimpazlar Internet tárepinen paydalanılatuǵın ulıwma energiya muǵdarın 170 hám 307 GVt aralıǵında dep bahaladı, bul adamzat paydalanatuǵın energiyanıń eki procentinen de az. Bul bahalawǵa dúnya júzi boyınsha boljanǵan 750 million noutbuk, bir milliard smartfon hám 100 million serverdi qurıw, paydalanıw hám dáwirli túrde almastırıw ushın zárúr bolǵan energiya, sonday-aq marshrutizatorlar, uyalı baylanıs minaraları, optikalıq awıstırǵıshlar, Wi-Fi uzatqıshlar hám bultlı saqlaw qurılmaları Internet trafigin jibergende paydalanatuǵın energiya kirgizilgen<ref>{{Web deregi | at = Jim| familiya = Giles| bet = Internet responsible for 2 per cent of global energy usage| jumıs = New Scientist| sáne = 2011-jıl 26-oktyabr | url = http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html| arxivsáne = 2014-jıl 1-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141001113334/http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html}},</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810075940/http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf |archive-date=10 August 2014|first1=Barath|last1=Raghavan|first2=Justin|last2=Ma|title=Proceedings of the 10th ACM Workshop on Hot Topics in Networks |chapter=The energy and emergy of the internet |date=14 November 2011|pages=1–6|location=Cambridge, MA.|publisher=ACM SIGCOMM|doi=10.1145/2070562.2070571|isbn=978-1-4503-1059-8|s2cid=6125953}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Internet| ]] [[Kategoriya:Telekommunikaciya]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 37oy1w6zw8sh8sjsv6eh1qskh9uukpb 266272 266130 2026-08-18T00:48:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266272 wikitext text/x-wiki [[Fayl: Internet_map_1024_-_transparent,_inverted.png|nobaý|Internettiń bir bólegi arqalı ótetuǵın marshrutlastırıw jollarınıń Opte Project vizualizaciyası]] '''Internet''' (yamasa '''internet''') — bul tarmaqlar hám qurılmalar arasında baylanıs ornatıw ushın Internet protokol toplamın (TCP/IP) qollanatuǵın óz-ara baylanısqan [[Kompyuter tarmaǵı|kompyuter tarmaqlarınıń]] global sisteması. Bul lokal dárejeden global dárejege shekem bolǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqlarınan ibarat tarmaqlar tarmaǵı bolıp, elektron, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń sheńberi menen baylanısqan. Internet Dúnya júzilik tor (WWW) dıń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetleri hám qosımshaları, elektron pochta, internet telefoniyası, aǵımlı media hám fayl bólisiw sıyaqlı keń kólemli informaciya resursları hám xızmetlerin óz ishine aladı. Internettiń kelip shıǵıwı kompyuter resursların waqıt bólisiw arqalı paydalanıwǵa múmkinshilik bergen izertlewlerge, 1960-jıllardaǵı paketli kommutaciyanıń rawajlanıwına hám maǵlıwmatlar baylanısı ushın kompyuter tarmaqlarınıń dizaynınan baslanadı<ref name="The Washington Post">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|title=A Flaw in the Design|date=30 May 2015|newspaper=The Washington Post|quote=The Internet was born of a big idea: Messages could be chopped into chunks, sent through a network in a series of transmissions, then reassembled by destination computers quickly and efficiently. Historians credit seminal insights to Welsh scientist Donald W. Davies and American engineer Paul Baran. ... The most important institutional force ... was the Pentagon's Advanced Research Projects Agency (ARPA) ... as ARPA began work on a groundbreaking computer network, the agency recruited scientists affiliated with the nation's top universities.|access-date=20 February 2020|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108111512/https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite book |last=Yates |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&q=packet+switch |title=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995 |date=1997 |publisher=National Museum of Science and Industry |isbn=978-0-901805-94-2 |pages=132–4 |language=en |quote=Davies's invention of packet switching and design of computer communication networks ... were a cornerstone of the development which led to the Internet}}</ref>. Internette tarmaq aralıq baylanıstı ámelge asırıw ushın qaǵıydalar toplamı (baylanıs protokolları) 1970-jılları AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Qorǵanıw boyınsha aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) tárepinen AQSH, Ullı Britaniya hám Franciyanıń universitetleri hám izertlewshileri menen birge alıp barılǵan izertlew hám rawajlandırıw jumıslarınan kelip shıqtı<ref name="Abbatep3">{{harvnb|Abbate|1999|p=[https://books.google.com/books?id=9BfZxFZpElwC&pg=PA3 3] "The manager of the ARPANET project, Lawrence Roberts, assembled a large team of computer scientists ... and he drew on the ideas of network experimenters in the United States and the United Kingdom. Cerf and Kahn also enlisted the help of computer scientists from England, France and the United States"}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 27-oktyabr | bet = The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet| url = https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | baspaxana = SRI International| citata = But the ARPANET itself had now become an island, with no links to the other networks that had sprung up. By the early 1970s, researchers in France, the UK, and the U.S. began developing ways of connecting networks to each other, a process known as internetworking.}}</ref><ref>{{Web deregi | author1 = by Vinton Cerf, as told to Bernard Aboba| sáne = 1993 | bet = How the Internet Came to Be| url = http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | citata = We began doing concurrent implementations at Stanford, BBN, and University College London. So effort at developing the Internet protocols was international from the beginning.}}</ref>. ARPANET dáslep AQSHtaǵı akademiyalıq hám áskeriy tarmaqlardı óz-ara baylanıstırıw ushın tiykarǵı tarmaq retinde xızmet etti, bul resurslardı bólisiwge múmkinshilik berdi. 1980-jılları Milliy ilim qorı tarmaǵınıń jańa tiykarǵı tarmaq retinde qarjılandırılıwı, sonday-aq basqa kommerciyalıq keńeytiwler ushın jeke qarjılandırıw, jańa tarmaq texnologiyaların rawajlandırıwda dúnya júzilik qatnasıwdı hám DARPAnıń Internet protokol toplamın qollanatuǵın kóplegen tarmaqlardıń birlesiwin xoshametledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| bet = Internet History – One Page Summary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140702210150/http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| arxivsáne = 2014-jıl 2-iyul | jumıs = The Living Internet| at = Bill| familiya = Stewart| sáne = January 2000 }}</ref>. 1990-jıllardıń basında kommerciyalıq tarmaqlar menen kárxanalardıń baylanısıwı, sonday-aq Dúnya júzilik tordıń payda bolıwı<ref>{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |page=312}}</ref> házirgi zaman Internetine ótiwdiń baslanıwın belgiledi[9] hám institucional, jeke hám mobil kompyuterlerdiń áwladları tarmaq aralıq baylanısqa qosılǵan sayın turaqlı eksponencial ósimdi payda etti. Internet 1980-jıllarda akademiyalıq ortalıqlarda keńnen qollanılǵan bolsa da, 1990-jıllar hám onnan keyingi dáwirlerde Internettiń kommerciyalıq maqsetlerde qollanılıwı onıń xızmetleri menen texnologiyaların zamanagóy turmısınıń derlik hár tárepine engizdi. Telefon, [[radio]], televidenie, qaǵaz pochta hám gazetalar sıyaqlı kópshilik dástúrli kommunikaciya quralları Internet tárepinen qayta qáliplestirildi, qayta anıqlandı yamasa hátte aylanıp ótildi, bul elektron pochta, Internet telefonı, Internet radiosı, Internet televideniesı, onlayn muzıka, cifrlı gazetalar hám audio hám video aǵımlı [[veb-sayt]]lar sıyaqlı jańa xızmetlerdiń payda bolıwına alıp keldi. Gazetalar, kitaplar hám basqa da baspa basılımları veb-sayt texnologiyasına beyimlesti yamasa blog jazıw, veb-aǵımlar hám onlayn jańalıqlar jıynawshıları túrinde qayta qáliplestirildi. Internet tez xabar almasıw, Internet forumları hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri arqalı jeke qatnasıqtıń jańa formalarına jol ashtı hám tezlestirdi. Onlayn sawda iri usaqlap satıwshılar, kishi biznes hám isbilermenler ushın eksponencial túrde ósti, óytkeni ol firmalarǵa ózleriniń «gerbish hám cement» qatnasıǵın keńeytip, úlkenirek bazarǵa xızmet kórsetiw yamasa hátte tolıǵı menen onlayn túrde tovar hám xızmetlerdi satıw imkaniyatın beredi. Internettegi biznesten-bizneske hám finans xızmetleri pútkil sanaatlar boyınsha jetkiziw shınjırlarına tásir etedi. Internettiń texnologiyalıq ámelge asırılıwı yamasa oǵan kiriw hám paydalanıw siyasatları boyınsha birde-bir oraylastırılǵan basqarıwı joq; hárbir qurawshı tarmaq óz siyasatların belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619070159/http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | at = Jonathan| familiya = Strickland| bet = How Stuff Works: Who owns the Internet?| sáne = 2008-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}</ref>. Internettegi eki tiykarǵı atamalar keńisliginiń - Internet Protokolı adresi (IP adres) keńisligi hám Domen Atamaları Sisteması (DNS) - ulıwma anıqlamaların qollap-quwatlawshı shólkem, Internet Korporaciyası Berilgen Atamalar hám Sanlar ushın (ICANN) basqaradı. Tiykarǵı protokollardıń texnikalıq tiykarı hám standartlastırılıwı Internet Injenerlik Wazıypa Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin qosıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. 2006-jıldıń noyabr ayında Internet USA Today gazetasınıń «Jańa jeti káramat» dizimine kirgizilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm| bet = New Seven Wonders panel| jumıs = USA Today| sáne = 2006-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2010-jıl 15-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100715032114/http://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm}}</ref>. == Terminologiya == «Internetted» sózi 1849-jıldan baslap qollanılǵan bolıp, jalǵanǵan yamasa bir-birine toqılǵan degen mánisti ańlatqan. «Internet» sózi 1945-jılı AQSH Urıs departamenti tárepinen radio operatorınıń qollanbasında<ref>{{Web deregi | bet = United States Army Field Manual FM 24-6 Radio Operator's Manual Army Ground Forces June 1945| sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | url = https://archive.org/details/Fm24-6/mode/2up| baspaxana = United States War Department}}</ref>, al 1974-jılı «Internetwork» sóziniń qısqartılǵan forması retinde qollanılǵan. Búgingi kúnde «Internet» termini kóbinese óz-ara jalǵanǵan kompyuter tarmaqlarınıń global sistemasın ańlatadı, biraq ol kishi tarmaqlardıń hár qanday toparına da tiyisli bolıwı múmkin<ref name="The New York Times">{{Cite news|last=Corbett|first=Philip B.|date=1 June 2016|title=It's Official: The 'Internet' Is Over|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|access-date=29 August 2020|issn=0362-4331|archive-date=14 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014142148/https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|url-status=live}}</ref>. Keń qollanıwǵa kirgen waqıtta, kópshilik basılımlar «Internet» sózin bas hárip penen jazılǵan atama retinde qollanǵan; bul ádet házirgi waqıtta azayıp baratır. Bul inglis tilinde jańa terminlerdi dáslep bas hárip penen jazıw, keyin olar ádettegi bolǵan sayın kishi háripke ótkeriw tendenciyasın kórsetedi<ref name="Wired">{{Cite news|last=Herring|first=Susan C.|date=19 October 2015|title=Should You Be Capitalizing the Word 'Internet'?|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|access-date=29 August 2020|issn=1059-1028|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031024342/https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|url-status=live}}</ref>. Bul sóz házirgi waqıtta da global internetti kishi tarmaqlardan ayırıw ushın geyde bas hárip penen jazıladı, biraq kóplegen basılımlar, sonıń ishinde 2016-jıldan baslap AP Stylebook, hárbir jaǵdayda kishi hárip penen jazıwdı usınıs etedi. 2016-jılı Oksford inglis tili sózligi shama menen 2.5 milliard baspa hám onlayn dereklerdi izertlew tiykarında «Internet» sóziniń 54% jaǵdayda bas hárip penen jazılǵanın anıqlaǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Coren| at = Michael J.| bet = One of the internet's inventors thinks it should still be capitalized| url = https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | jumıs = Quartz| sáne = 2016-jıl 2-iyun | til = en| arxivsáne = 2020-jıl 27-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200927102759/https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| url-status = live}}</ref>. «Internet» hám «World Wide Web» terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı; [[veb-bet]]lerdi kóriw ushın brauzerdi paydalanǵanda «Internetke kiriw» haqqında aytıw ádettegi jaǵday. Biraq, World Wide Web, yamasa qısqasha Veb, Internet xızmetleriniń kóp sanlı túrleriniń tek birewi bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 11-mart | bet = World Wide Web Timeline| url = http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150729162322/http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| arxivsáne = 2015-jıl 29-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-avgust | baspaxana = Pews Research Center}}</ref>, ol gipersiltemeler hám URLler arqalı baylanısqan hújjetler (veb-betler) hám basqa da veb-resurslar jıynaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = HTML 4.01 Specification| url = http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081006131915/http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html| arxivsáne = 2008-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | baspaxana = World Wide Web Consortium| citata = [T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web.}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:A sketch of the ARPANET in December 1969.png|thumb|1969-jıldıń dekabr ayındaǵı ARPANETtiń súwreti. UCLA hám Stanford Research Institute (SRI) taǵı túyinler súwretlengenler arasında bar<ref>{{Web deregi | familiya = Waldrop| at = Mitch| sáne = 2015 | bet = DARPA and the Internet Revolution| url = https://www.darpa.mil/attachments/(2O15)%20Global%20Nav%20-%20About%20Us%20-%20History%20-%20Resources%20-%2050th%20-%20Internet%20(Approved).pdf| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = darpa.mil}}</ref>.]] 1960-jıllarda kompyuter ilimpazları kompyuter resursların bólisiw sistemaların islep shıǵıwdı basladı<ref name="Lee1992">{{cite journal |last1=Lee |first1=J.A.N. |last2=Rosin |first2=Robert F |date=1992 |title=Time-Sharing at MIT |url=https://archive.org/details/time-sharing-at-mit |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=14 |issue=1 |page=16 |doi=10.1109/85.145316 |s2cid=30976386 |access-date=October 3, 2022|issn=1058-6180 }}</ref><ref name="ctsspg">F. J. Corbató, et al., ''[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]'' (MIT Press, 1963) {{ISBN|978-0-262-03008-3}}. "To establish the context of the present work, it is informative to trace the development of time-sharing at MIT. Shortly after the first paper on time-shared computers by C. Strachey at the June 1959 UNESCO Information Processing conference, H.M. Teager and J. McCarthy delivered an unpublished paper "Time-Shared Program Testing" at the August 1959 ACM Meeting."</ref>. Dj. S. R. Liklider Bolt Beranek & Newman kompaniyasında islegen waqtında, keyinirek AQSH Qorǵanıw ministrliginiń (DoD) Aldıńǵı izertlew joybarları agentliginiń (ARPA) Informaciyanı qayta islew texnikaları bólimin (IPTO) basqarǵan waqtında universal tarmaq ideyasın usındı. Internettiń tiykarǵı texnologiyalarınıń biri bolǵan paketlik kommutaciyanı izertlew 1960-jıllardıń basında RAND kompaniyasında Pol Barannnıń jumıslarında baslandı hám ǵárezsiz túrde 1965-jılı Ullı Britaniyanıń Milliy fizikalıq laboratoriyasında (NPL) Donald Devis tárepinen alıp barıldı<ref name="NIHF2007">{{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| bet = Inductee Details – Paul Baran| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091231/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr | postscript = none}}; {{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| bet = Inductee Details – Donald Watts Davies| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr }}</ref>. 1967-jılı Operaciyalıq sistemalar principleri boyınsha simpoziumnan keyin, usınılǵan NPL tarmaǵınan paketlik kommutaciya hám Baran usınǵan marshrutlaw koncepciyaları ARPA usınǵan tájiriybelik resurslardı bólisiw tarmaǵı bolǵan ARPANET dizaynına kirgizildi<ref>{{Cite book |last1=Hauben |first1=Michael |url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |title=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet |last2=Hauben |first2=Ronda |date=1997 |publisher=Wiley |isbn=978-0-8186-7706-9 |language=en |chapter=5 The Vision of Interactive Computing And the Future |access-date=2 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103184558/http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |archive-date=3 January 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Zelnick |first1=Bob |url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66 |title=The Illusion of Net Neutrality: Political Alarmism, Regulatory Creep and the Real Threat to Internet Freedom |last2=Zelnick |first2=Eva |publisher=Hoover Press |year=2013 |isbn=978-0-8179-1596-4 |language=en |access-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110133435/https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66 |archive-date=10 January 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Peter| at = Ian| jıl = 2004| bet = So, who really did invent the Internet?| url = http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110903001108/http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivsáne = 2011-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun | jumıs = The Internet History Project}}</ref>. ARPANET rawajlanıwı 1969-jıl 29-oktyabrde Kaliforniya universiteti, Los-Andjeles (UCLA) hám Stenford izertlew institutı (házirgi SRI International) arasında baylanısqan eki tarmaq noqatınan baslandı<ref name="NetValley">{{Web deregi | url = http://www.netvalley.com/intval.html| bet = Roads and Crossroads of Internet History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160127082435/http://www.netvalley.com/intval.html| arxivsáne = 2016-jıl 27-yanvar | at = Gregory| familiya = Gromov| jıl = 1995}}</ref>. Úshinshi orın Kaliforniya universiteti, Santa-Barbarada boldı, onnan keyin Yuta universiteti qosıldı. Keleshektegi ósiwdiń belgisi retinde, 1971-jıldıń aqırına kelip 15 orın jas ARPANETke jalǵanǵan edi<ref>{{cite book | author-link = Katie Hafner | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = Hauben, Ronda| bet = From the ARPANET to the Internet| jıl = 2001| url = http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090721093920/http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul dáslepki jıllar 1972-jılǵı «Kompyuter tarmaqları: Resurslardı bólisiwdiń xabarshıları» filminde hújjetlestirilgen<ref>{{Web deregi | bet = Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972| url = https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-avgust | jumıs = Paleofuture| sáne = 2013-jıl 23-iyul | til = en-us| arxivsáne = 2020-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201017141323/https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| url-status = live}}</ref>. Sonnan keyin, ARPANET áste-aqırın Qurama Shtatlardaǵı alıs oraylar hám áskeriy bazalardı jalǵawshı oraylastırılmaǵan kommunikaciya tarmaǵına aylandı<ref>{{Cite journal |last=Townsend |first=Anthony |date=2001 |title=The Internet and the Rise of the New Network Cities, 1969–1999 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1068/b2688 |journal=Environment and Planning B: Planning and Design |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=39–58 |doi=10.1068/b2688 |bibcode=2001EnPlB..28...39T |issn=0265-8135 |s2cid=11574572|url-access=subscription }}</ref>. Basqa paydalanıwshı tarmaqları hám izertlew tarmaqları, mısalı Merit Network hám CYCLADES, 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında rawajlandı<ref>{{cite book |last1=Kim |first1=Byung-Keun |url=https://books.google.com/books?id=lESrw3neDokC |title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology |date=2005 |publisher=Edward Elgar |isbn=978-1-84542-675-0 |pages=51–55}}</ref>. ARPANETtiń dáslepki xalıqaralıq birge islesiwleri siyrek edi. 1973-jılı Norvegiya (NORSAR hám NDRE) menen<ref>{{Web deregi | bet = NORSAR and the Internet| url = http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| baspaxana = NORSAR| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121220318/http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar }}</ref>, hám London universitet kolledjindegi (UCL) Piter Kirsteynniń izertlew toparı menen baylanıslar ornatıldı, bul Britaniya akademiyalıq tarmaqlarına shlyuz bolıp, resurslardı bólisiw ushın birinshi intertarmaqtı qurdı<ref>{{Cite journal|last=Kirstein|first=P.T.|date=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom|url=https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207092443/https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-date=2020-02-07|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=21|issue=1|pages=38–44|doi=10.1109/85.759368|s2cid=1558618|issn=1934-1547}}</ref>. ARPA joybarları, Xalıqaralıq tarmaq jumıs toparı hám kommerciyalıq baslamalar kóp sanlı ayırım tarmaqlardıń bir tarmaqqa yamasa «tarmaqlar tarmaǵına» aylanıwı ushın hár túrli protokollar hám standartlardıń rawajlanıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet#concepts| bet = Brief History of the Internet: The Initial Internetting Concepts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160409105511/http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet| arxivsáne = 2016-jıl 9-aprel | at = Barry M.| familiya = Leiner| jumıs = Internet Society| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}</ref>. 1974-jılı Stenford universitetindegi Vint Serf hám DARPAdaǵı Bob Kan «Paketlik tarmaq aralıq baylanıs ushın protokol» usınısın járiyaladı<ref name="IEEE Transactions on Communications">{{Cite journal |last1=Cerf |first1=V. |last2=Kahn |first2=R. |date=1974 |title=A Protocol for Packet Network Intercommunication |url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |journal=IEEE Transactions on Communications |volume=22 |issue=5 |pages=637–648 |doi=10.1109/TCOM.1974.1092259 |issn=1558-0857 |quote=The authors wish to thank a number of colleagues for helpful comments during early discussions of international network protocols, especially R. Metcalfe, R. Scantlebury, D. Walden, and H. Zimmerman; D. Davies and L. Pouzin who constructively commented on the fragmentation and accounting issues; and S. Crocker who commented on the creation and destruction of associations. |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913213037/https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |archive-date=13 September 2006 |url-status=live }}</ref>. Serf hám onıń studentleri <nowiki>RFC 675</nowiki> te hám keyingi RFC lerde «internet» sózin «internetwork» tiń qısqartılǵan túri retinde qollandı. Serf hám Kan nátiyjedegi TCP/IP dizaynına Lui Puzin hám basqalardıń áhmiyetli tásirin atap ótedi<ref>{{Cite news|date=30 November 2013|title=The internet's fifth man|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|access-date=22 April 2020|issn=0013-0613|quote=In the early 1970s Mr Pouzin created an innovative data network that linked locations in France, Italy and Britain. Its simplicity and efficiency pointed the way to a network that could connect not just dozens of machines, but millions of them. It captured the imagination of Dr Cerf and Dr Kahn, who included aspects of its design in the protocols that now power the internet.|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419230318/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|url-status=live}}</ref>. Milliy PTT ler hám kommerciyalıq provayderler X.25 standartın islep shıqtı hám onı jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqlarında engizdi<ref>{{cite book|last=Schatt|first=Stan|title=Linking LANs: A Micro Manager's Guide|publisher=McGraw-Hill|year=1991|isbn=0-8306-3755-9|page=200}}</ref>. 1981-jılı Milliy ilim fondı (NSF) Kompyuter ilimi tarmaǵın (CSNET) qarjılandırǵanda ARPANETke kiriw keńeytildi. 1982-jılı Internet protokol toplamı (TCP/IP) standartlastırıldı, bul jalǵanǵan tarmaqlardıń dúnya júzi boyınsha keń tarqalıwına járdem berdi. 1986-jılı Milliy ilim fondı tarmaǵı (NSFNet) izertlewshilerge AQSHtaǵı superkompyuter orınlarına kiriw múmkinshiligin bergende TCP/IP tarmaǵına kiriw jáne de keńeydi, dáslep 56 kbit/s tezlikte, keyin 1.5 Mbit/s hám 45 Mbit/s tezliklerinde<ref>{{Web deregi | url = http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150210181738/http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 10-fevral | bet = NSFNET: A Partnership for High-Speed Networking, Final Report 1987–1995| at = Karen D.| familiya = Frazer| jumıs = Merit Network, Inc.| jıl = 1995}}</ref>. NSFNet 1988-89-jılları [[Evropa]], [[Avstraliya]], [[Jańa Zelandiya]] hám Yaponiyadaǵı akademiyalıq hám izertlew shólkemlerine keńeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Ben Segal| avtorsilteme = Ben Segal (computer scientist)| jıl = 1995| bet = A Short History of Internet Protocols at CERN| url = http://www.cern.ch/ben/TCPHIST.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608153730/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| bet = Internet History in Asia| jumıs = 16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2005-jıl 25-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| bet = The History of NORDUnet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304031416/http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart }}</ref>. Bul waqıtqa shekem UUCP hám PTT jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqları sıyaqlı basqa tarmaq protokolları global qoljetimlilikke iye bolsa da, bul Internettiń kontinentler aralıq tarmaq retinde baslanıwın belgiledi. 1989-jılı AQSH hám Avstraliyada kommerciyalıq Internet xızmet kórsetiwshiler (ISP ler) payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| bet = Origins and Nature of the Internet in Australia| familiya = Clarke| at = Roger| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209201253/http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| url-status = live}}</ref>. ARPANET 1990-jılı paydalanıwdan shıǵarıldı. [[Fayl:NSFNET-backbone-T3.png|thumb|T3 NSFNET tiykarǵı tarmaǵı, shama menen 1992-jıl]] Yarım ótkizgishler texnologiyası hám optikalıq tarmaq taraw salasındaǵı turaqlı rawajlanıwlar tarmaqtıń orayın keńeytiwde hám xalıqqa xızmet kórsetiwde kommerciyalıq qatnasıw ushın jańa ekonomikalıq múmkinshilikler jarattı. 1989-jıldıń ortasında MCI Mail hám Compuserve Internetke jalǵanıwlar ornattı, Internettiń yarım million paydalanıwshılarına elektron pochta hám jámiyetlik kiriw ónimlerin jetkizip berdi<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&q=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet&pg=PT31| bet = InfoWorld| sáne = 1989-jıl 25-sentyabr | via = Google Books| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170129225422/https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&pg=PT31&lpg=PT31&dq=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet| arxivsáne = 2017-jıl 29-yanvar }}</ref>. Bir neshe aydan soń, 1990-jıldıń 1-yanvarında, PSInet kommerciyalıq paydalanıw ushın alternativ Internet tiykarǵı tarmaǵın iske qostı; bul keyingi jıllardaǵı kommerciyalıq Internettiń ózegine qosılǵan tarmaqlardıń biri edi. 1990-jıldıń mart ayında NSFNET penen Evropa arasındaǵı birinshi joqarı tezlikli T1 (1.5 Mbit/s) baylanısı Kornell universiteti menen CERN arasında ornatıldı, bul sputnikler arqalı múmkin bolǵannan ádewir kúshli baylanıslarǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | sáne = February 1990 | bet = INTERNET MONTHLY REPORTS| url = http://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20170525080041/ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr }}</ref>. 1990-jıldıń aqırlarında, Tim Berners-Li CERN basqarmasına eki jıl dawamında lobbilik etkennen keyin, birinshi [[veb-brauzer]] WorldWideWebti jazıwdı basladı. 1990-jıldıń jańa jıl qarsańına kelip, Berners-Li jumıs isleytuǵın Veb ushın zárúr bolǵan barlıq qurallardı dúzgen edi: HyperText Transfer Protocol (HTTP) 0.9<ref>{{Web deregi | url = http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/19970605071155/http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivsáne = 1997-jıl 5-iyun | at = Tim| familiya = Berners-Lee| bet = The Original HTTP as defined in 1991| jumıs = W3C.org}}</ref>, HyperText Markup Language (HTML), birinshi Veb brauzer (ol jáne HTML redaktorı bolıp, Usenet jańalıqlar toparlarına hám FTP fayllarına kire alatuǵın edi), birinshi HTTP server programmalıq támiynatı (keyinirek CERN httpd dep atalǵan), birinshi [[veb-server]]<ref>{{Web deregi | url = http://info.cern.ch/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100105103513/http://info.cern.ch/| bet = The website of the world's first-ever web server| arxivsáne = 2010-jıl 5-yanvar | jumıs = info.cern.ch}}</ref>, hám joybardıń ózin súwretleytuǵın birinshi Veb-betler. 1991-jılı Commercial Internet eXchange dúzildi, bul PSInetke basqa kommerciyalıq tarmaqlar CERFnet hám Alternet penen baylanısıwǵa múmkinshilik berdi. Stanford Federal Credit Union 1994-jıldıń oktyabr ayında barlıq aǵzalarına onlayn Internet bank xızmetlerin usınǵan birinshi finans mákemesi boldı<ref>{{cite press release|title=Stanford Federal Credit Union Pioneers Online Financial Services.|date=21 June 1995|url=http://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|access-date=21 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041632/https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|archive-date=21 December 2018|url-status=live}}</ref>. 1996-jılı, OP Financial Group, ol da kooperativ bank bolıp, dúnyadaǵı ekinshi onlayn bank hám Evropadaǵı birinshi onlayn bank boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| bet = History – About us – OP Group| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181221041413/https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| arxivsáne = 2018-jıl 21-dekabr | url-status = live}}</ref>. 1995-jılǵa kelip, AQSHta Internet tolıq kommerciyalastırıldı, sebebi NSFNet toqtatılıp, Internetti kommerciyalıq trafik ushın paydalanıwǵa bolǵan sońǵı sheklewler alıp taslandı<ref name="ConneXions-April1996">{{cite journal |url=http://www.merit.edu/research/nsfnet_article.php |title=Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era |first1=Susan R. |last1=Harris |first2=Elise |last2=Gerich |journal=ConneXions |volume=10 |number=4 |date=April 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817124939/http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |archive-date=17 August 2013 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshıları ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Dúnya xalqı (milliardlar) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Dúnya júzi boyınsha |16% |30% |48% |67% |- !Rawajlanıp atırǵan ellerde |8% |21% |41.3% |60% |- !Rawajlanǵan ellerde |51% |67% |81% |93% |} Texnologiya rawajlanıp, kommerciyalıq múmkinshilikler óz-ara ósiwdi tezlestirgen sayın, Internet trafiginiń kólemi MOS tranzistorlarınıń masshtablaw sıpatlamalarına uqsas bolıp basladı, bunı Mur nızamı mısalında kóriwge boladı, hár 18 ayda eki ese arttı. Bul ósiw, Edxolm nızamı retinde rásmiylestirilgen, MOS texnologiyasındaǵı, lazer jaqtı tolqın sistemalarındaǵı hám shawqım kórsetkishlerindegi jetiskenlikler arqasında tezletildi<ref name="Jindal">{{cite book |last1=Jindal |first1=R. P. |title=2009 2nd International Workshop on Electron Devices and Semiconductor Technology |chapter=From millibits to terabits per second and beyond - over 60 years of innovation |s2cid=25112828 |year=2009 |volume=49 |pages=1–6 |doi=10.1109/EDST.2009.5166093 |chapter-url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |isbn=978-1-4244-3831-0 |access-date=24 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823230141/https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |archive-date=23 August 2019 }}</ref>. 1995-jıldan baslap, Internet mádeniyat penen sawdaǵa úlken tásir etti, sonıń ishinde elektron pochta, tez xabar almasıw, telefoniya (Internet protokolı arqalı dawıs yamasa VoIP), eki tárepleme interaktiv video qońırawlar hám Pútkil dúnyajúzilik tor<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm|title=How the web went world wide|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121092636/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm |archive-date=21 November 2011|first=Mark|last=Ward|website=Technology Correspondent|date=3 August 2006|publisher=BBC News|access-date=24 January 2011}}</ref> arqalı derlik tez baylanıs imkaniyatlarınıń payda bolıwı, onıń talqılaw forumları, blogları, [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri hám onlayn sawda saytları menen birge. Kóbirek maǵlıwmatlar 1 Gbit/s, 10 Gbit/s yamasa onnan da joqarı tezlikte optikalıq talshıqlı tarmaqlar arqalı jiberilmekte. Internet rawajlanıwın dawam etpekte, bul onlayn informaciya hám bilim, sawda, oyın-zawıq hám sociallıq tarmaq xızmetleriniń kóbeyiwi menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = http://clickz.com/showPage.html?page=3626274| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081004000237/http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274| bet = Brazil, Russia, India and China to Lead Internet Growth Through 2011| baspaxana = Clickz.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | arxivsáne = 2008-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 1990-jıllardıń aqırında, ashıq Internettegi trafiktiń jılına 100 procentke ósip atırǵanı boljanǵan, al Internet paydalanıwshıları sanınıń ortasha jıllıq ósimi 20% hám 50% arasında dep esaplanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| bet = The size and growth rate of the Internet| qaralǵan sáne = 2007-jıl 21-may | author1 = Coffman, K.G| author2 = Odlyzko, A.M.| author-link2 = Andrew Odlyzko| baspaxana = AT&T Labs| sáne = 1998-jıl 2-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614012344/http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}</ref>. Bul ósiw kóbinese oraylıq basqarıwdıń joqlıǵına baylanıslı, bul tarmaqtıń tábiyiy ósiwine múmkinshilik beredi, sonday-aq Internet protokollarınıń menshikli emes tábiyatına baylanıslı, bul jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara islesiwdi xoshametleydi hám bir kompaniyanıń tarmaq ústinen shamadan tıs baqlaw alıp barıwına jol qoymaydı<ref>{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | publisher = Prentice Hall | page = [https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 64] | isbn = 978-0-13-233553-9 | year = 2006 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 }}</ref>. 2011-jıldıń 31-martına kelip, Internet paydalanıwshılarınıń ulıwma sanı 2.095 milliard (dúnya xalqınıń 30%) dep boljanǵan<ref name="stats1">{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users and Population Stats| sáne = 2011-jıl 22-iyun | jumıs = Internet World Stats| baspaxana = Miniwatts Marketing Group| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110623200007/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2011-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-iyun }}<!-- previous cite {{Web deregi|url=http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |title=AMD 50x15 – World Internet Usage |publisher=50x15.com |access-date=6 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831063352/http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |archive-date=31 August 2009 |df= }} --></ref>. 1993-jılı Internet eki tárepleme telekommunikaciya arqalı ótetuǵın informaciyanıń tek 1% ǵana tasıǵanı boljanǵan. 2000-jılǵa kelip bul kórsetkish 51% ke jetken, al 2007-jılǵa kelip telekommunikaciya arqalı berilgen barlıq informaciyanıń 97% ten aslamı Internet arqalı jetkerip berilgen<ref>{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-01_332_6025/page/60 |first1=Martin |last1=Hilbert |first2=Priscila |last2=López |s2cid=206531385 |date=April 2011 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=332 |pages=60–65 |doi=10.1126/science.1200970 |issue=6025 |bibcode=2011Sci...332...60H |pmid=21310967 |doi-access=free }}</ref>. == Basqarıw == [[Fayl:Icannheadquartersplayavista.jpg|thumb|ICANN bas keńsesi AQSHtıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń [[Los-Andjeles]] qalasınıń Playa Vista rayonında jaylasqan]] Internet - kóp sanlı ıqtıyarlı túrde baylanısqan avtonom tarmaqlardan ibarat global tarmaq. Ol oraylıq basqarıw organısız jumıs isleydi. Tiykarǵı protokollardıń (IPv4 hám IPv6) texnikalıq tiykarı hám standartlastırıwı Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin usınıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. Óz-ara islesiwdi saqlap qalıw ushın, Internettiń tiykarǵı atamalar keńisligi Atamalar hám Sanlar boyınsha Internet Korporaciyası (ICANN) tárepinen basqarıladı. ICANN Internettiń texnikalıq, biznes, akademiyalıq hám basqa da kommerciyalıq emes jámiyetlerinen alınǵan xalıqaralıq direktorlar keńesi tárepinen basqarıladı. ICANN Internette paydalanıw ushın domen atamaları, IP adresleri, transport protokollarındaǵı qosımsha port nomerleri hám basqa da kóp parametrler kiretuǵın unikal identifikatorlardı tayınlawdı muwapıqlastıradı. Global birlesken atamalar keńisligi Internettiń global qoljetimliligin saqlap qalıw ushın áhmiyetli. ICANNnıń bul roli onı global Internettiń bálkim jalǵız oraylıq muwapıqlastırıwshı organı retinde ajıratıp turadı<ref>{{Web deregi | familiya = Klein| at = Hans| jıl = 2004| url = http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| bet = ICANN and Non-Territorial Sovereignty: Government Without the Nation State| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130524035251/http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| arxivsáne = 2013-jıl 24-may | jumıs = Internet and Public Policy Project| baspaxana = [[Georgia Institute of Technology]]}}</ref>. Dúnyanıń bes aymaǵı ushın Aymaqlıq Internet Reestrleri (RIRs) dúzildi. Afrika ushın Afrika Tarmaq Informaciya Orayı (AfriNIC), Arqa Amerika ushın Amerika Internet Nomerleri Reestri (ARIN), Aziya hám Tınısh okean aymaǵı ushın Aziya-Tınısh okean Tarmaq Informaciya Orayı (APNIC), Latın Amerikası hám Karib basseyni aymaǵı ushın Latın Amerikası hám Karib basseyni Internet Adresleri Reestri (LACNIC), hám Evropa, Orta Shıǵıs hám Oraylıq Aziya ushın Evropa IP Tarmaqları – Tarmaq Koordinaciyalaw Orayı (RIPE NCC) hárbir aymaq ushın ajıratılǵan adresler toplamınan jergilikli reestrlerge, mısalı, Internet xızmet kórsetiwshilerge IP adress blokların hám basqa Internet parametrlerin tayınlaw wákilligi berildi. AQSH Sawda ministrliginiń agentligi Milliy Telekommunikaciyalar hám Informaciya Basqarması 2016-jıldıń 1-oktyabrine shekem DNS tiykarǵı aymaǵındaǵı ózgerislerdi aqırǵı maqullaw huqıqına iye boldı<ref>{{cite book |last= Packard |first= Ashley |title= Digital Media Law |url= https://archive.org/details/digitalmedialaw0000pack_x5j6 |publisher= Wiley-Blackwell |year= 2010 |isbn= 978-1-4051-8169-3 |page= [https://archive.org/details/digitalmedialaw0000pack_x5j6/page/65 65]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| bet = Bush administration annexes internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110919130539/https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| arxivsáne = 2011-jıl 19-sentyabr | at = Kieren| familiya = McCarthy| jumıs = The Register| sáne = 2005-jıl 1-iyul }}</ref><ref>{{cite book |last= Mueller |first= Milton L. |title= Networks and States: The Global Politics of Internet Governance |url= https://archive.org/details/networksstatesgl0000muel |publisher= MIT Press |year= 2010 |isbn= 978-0-262-01459-5 |page= [https://archive.org/details/networksstatesgl0000muel/page/61 61]}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = ICG Applauds Transfer of IANA Stewardship| url = https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| jumıs = IANA Stewardship Transition Coordination Group (ICG)| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170712190131/https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| arxivsáne = 2017-jıl 12-iyul | url-status = live}}</ref>. Internet Jámiyeti (ISOC) 1992-jılı «pútkil dúnya júzi xalıqlarınıń paydası ushın Internettiń ashıq rawajlanıwın, evolyuciyasın hám qollanılıwın támiyinlew» missiyası menen dúzildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| bet = Internet Society (ISOC) All About The Internet: History of the Internet| baspaxana = ISOC| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111127114016/http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| arxivsáne = 2011-jıl 27-noyabr }}</ref>. Onıń aǵzaları arasında jeke adamlar (hár kim qosıla aladı), sonday-aq korporaciyalar, shólkemler, húkimetler hám universitetler bar. Basqa iskerlikler menen birge, ISOC Internetti rawajlandırıw hám basqarıwǵa qatnasatuǵın bir qatar rásmiy emes shólkemlestirilgen toparlar ushın basqarıw úyin támiyinleydi, olardıń qatarına: IETF, Internet Arxitekturası Keńesi (IAB), Internet Injenerlik Basqarıw Toparı (IESG), Internet Izertlew Wazıypa Kúshi (IRTF) hám Internet Izertlew Basqarıw Toparı (IRSG) kiredi. 2005-jıldıń 16-noyabrinde [[Tunis]]te Birlesken Milletler Shólkemi qollap-quwatlaǵan Informaciya Jámiyeti boyınsha Dúnya Júzilik Sammitte Internetke baylanıslı máselelerdi dodalaw ushın Internet Basqarıw Forumı (IGF) dúzildi. == Infrastruktura == [[Fayl:World map of submarine cables.png|thumb|2007-jılǵı dúnya júzi boyınsha suw astı optikalıq talshıqlı telekommunikaciya kabellerin kórsetetuǵın karta]] Internettiń kommunikaciya infrastrukturası onıń apparatlıq támiynat komponentlerinen hám arxitekturanıń hár túrli aspektlerin basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamları sistemasınan turadı. Hár qanday kompyuter tarmaǵı sıyaqlı, Internet fizikalıq jaqtan marshrutizatorlar, media (mısalı, kabeller hám radio baylanıslar), qaytalaǵıshlar, modemler hám t.b. turadı. Biraq, tarmaq aralıq baylanıstıń mısalı retinde, kóp tarmaq túyinleri ózi Internet úskenesi bolıp esaplanbaydı. Internet paketleri basqa tolıq qánigeli tarmaq protokolları arqalı tasıladı, bunda Internet bir tekli tarmaq standartı retinde hár túrli apparatlıq támiynatlarda isleydi, al paketler IP marshrutizatorları arqalı óz baǵdarlarına jóneltiledi. Kolokaciya orayları kóbinese óz klientleri arasında jeke piring baylanısların, Internet tranzit provayderlerin, bult provayderlerin<ref>{{Web deregi | url = https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/| bet = Touring the PhoenixNAP Data Center| at = Patrick| familiya = Kennedy| sáne = 2021-jıl 22-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/| bet = The rise and rebirth of carrier hotels| at = Dan Swinhoe| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 6-oktyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}</ref>, klientlerdi bir-birine jalǵaw ushın ushırasıw bólmelerin<ref>{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |accessdate=2022-06-16}}</ref>, Internet almasıw noqatların<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/| bet = AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman| at = Georgia Butler| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 13-sentyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia| bet = Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia| at = Matt| familiya = Vincent| sáne = 2024-jıl 16-iyul | jumıs = Data Center Frontier}}</ref>, hám Internetti baylanıstırıwshı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/| bet = How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables| at = Ars| familiya = Staff| sáne = 2016-jıl 26-may | jumıs = Ars Technica}}</ref> optikalıq talshıqlı suw astı kommunikaciya kabelleri ushın qonıw noqatları hám terminal úskenelerin<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity| bet = Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity| jumıs = www.datacenterknowledge.com}}</ref> jaylastıradı. === Xızmet dárejeleri === [[Fayl:Internet Connectivity Distribution & Core.svg|thumb|Internet arqalı paketlerdi marshrutlaw bir neshe dárejedegi Internet xızmet provayderlerin óz ishine aladı.]] Internet xızmet provayderleri (ISP) hár túrli kólemdegi jeke tarmaqlar arasında dúnya júzilik baylanıstı ornatadı. Tek kerek bolǵanda ǵana funkciyanı orınlaw yamasa informaciya alıw ushın Internetke kiriwshi aqırǵı paydalanıwshılar marshrutlaw ierarxiyasınıń eń tómengi basqıshın quraydı. Marshrutlaw ierarxiyasınıń eń joqarǵı basqıshında 1-dárejeli tarmaqlar, yaǵnıy bir-biri menen júdá joqarı tezliktegi optikalıq talshıqlı kabeller arqalı tikkeley trafik almasatuǵın hám piring kelisimleri menen basqarılatuǵın iri telekommunikaciya kompaniyaları turadı. 2-dárejeli hám tómengi dárejeli tarmaqlar global Internettegi ayırım táreplerge jetiw ushın basqa provayderlerden Internet tranzitin satıp aladı, degen menen olar da piringke qatnasıwı múmkin. ISP baylanıs ushın bir joqarı dárejeli provayderdi paydalanıwı yamasa artıqmashılıq hám júklemeni teńlestiriw ushın kóp provayderli qosılıwdı ámelge asırıwı múmkin. Internet almasıw noqatları - bul bir neshe ISP lerge fizikalıq baylanısı bar úlken trafik almasıw orayları. Akademiyalıq mákemeler, iri kárxanalar hám húkimetler sıyaqlı iri shólkemler ózleriniń ishki tarmaqları atınan piring hám tranzit satıp alıw arqalı ISP funkciyasın atqarıwı múmkin. Ilimiy-izertlew tarmaqları ádette GEANT, GLORIAD, Internet2 hám Ullı Britaniyanıń milliy ilimiy-izertlew hám bilimlendiriw tarmaǵı JANET sıyaqlı iri subtarmaqlar menen óz-ara baylanısadı. === Kiriw múmkinshiligi === Paydalanıwshılardıń Internetke kiriwiniń keń tarqalǵan usılları tómendegilerdi óz ishine aladı: telefon tarmaqları arqalı kompyuter [[modem]]i menen nomir teriw, koaksial kabel, optikalıq talshıqlı yamasa mıs sımlar arqalı keń polosalı baylanıs, Wi-Fi, sputnik hám uyalı telefon texnologiyası (mısalı, 3G, 4G). Internetke kóbinese kitapxanalar hám Internet-kafelerdegi kompyuterlerden kiriwge boladı. Aeroport zalı hám kofexanalar sıyaqlı kóplegen jámiyetlik orınlarda Internetke kiriw noqatları bar. Jámiyetlik Internet-kiosk, jámiyetlik kiriw terminalı hám veb-telefon sıyaqlı hár túrli atamalar qollanıladı. Kóplegen miymanxanalarda da ádette pullı bolǵan jámiyetlik terminallar bar. Bul terminallar bilet bronlaw, bankke aqsha salıw yamasa onlayn tólem sıyaqlı hár túrli maqsetlerde keń qollanıladı. Wi-Fi lokal kompyuter tarmaqları arqalı Internetke sımsız kiriw múmkinshiligin beredi. Usınday kiriw múmkinshiligin beretuǵın ıssı noqatlarǵa Wi-Fi kafeleri kiredi, onda paydalanıwshılar noutbuk yamasa PDA sıyaqlı ózleriniń sımsız qurılmaların alıp keliwi kerek. Bul xızmetler hámme ushın biypul, tek tutınıwshılar ushın biypul yamasa pullı bolıwı múmkin. Xalıqlıq háreketler sımsız jámiyetlik tarmaqlardıń payda bolıwına alıp keldi. [[Nyu-York]], [[London]], [[Vena]], [[Toronto]], [[San-Francisko]], Filadelfiya, [[Chikago]] hám Pittsburg sıyaqlı kóplegen qalalarda úlken maydanlardı qamtıytuǵın kommerciyalıq Wi-Fi xızmetleri bar, onda Internetke park otırǵıshı sıyaqlı orınlardan kiriwge boladı<ref>{{Web deregi | familiya = Pasternak| at = Sean B.| url = https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&sid=aQ0ZfhMa4XGQ| bet = Toronto Hydro to Install Wireless Network in Downtown Toronto| baspaxana = Bloomberg| sáne = 2006-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060410104717/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&sid=aQ0ZfhMa4XGQ| arxivsáne = 2006-jıl 10-aprel }}</ref>. Sonday-aq, Ricochet sıyaqlı menshikli mobil sımsız tarmaqlar, uyalı tarmaqlar arqalı hár túrli joqarı tezlikli maǵlıwmat xızmetleri hám turaqlı sımsız xızmetler menen tájiriybeler ótkerilgen. Zamanagóy smartfonlar da uyalı baylanıs operator tarmaǵı arqalı Internetke kire aladı. Veb-brauzing ushın bul qurılmalar Google Chrome, Safari hám Firefox sıyaqlı qosımshalardı usınadı, al qosımshalar dúkanlarınan basqa da kóplegen Internet programmalıq támiynatların ornatıwǵa boladı. 2016-jıldıń oktyabr ayında mobil hám planshet qurılmaları arqalı Internetti paydalanıw dúnya júzi boyınsha birinshi márte stacionar kompyuterlerden ozıp ketti<ref>{{Web deregi | citata = StatCounter Global Stats finds that mobile and tablet devices accounted for 51.3% of Internet usage worldwide in October compared to 48.7% by desktop.| url = http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| bet = Mobile and Tablet Internet Usage Exceeds Desktop for First Time Worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161101170640/http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| arxivsáne = 2016-jıl 1-noyabr | jumıs = StatCounter: Global Stats, Press Release| sáne = 2016-jıl 1-noyabr }}</ref>. ==== Mobil baylanıs ==== [[Fayl:Number of mobile cellular subscriptions 2012-2016.svg|thumb|2012-2016 jıllardaǵı mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı]] Xalıqaralıq telekommunikaciya birlespesi (XTB) bahalawı boyınsha, 2017-jıldıń aqırına kelip, jeke paydalanıwshılardıń 48% turaqlı Internetke jalǵanǵan, bul kórsetkish 2012-jılı 34% bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| bet = World Telecommunication/ICT Indicators Database 2020 (24th Edition/July 2020)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190421072228/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| arxivsáne = 2019-jıl 21-aprel | jumıs = International Telecommunication Union (ITU)| sáne = 2017a | citata = Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates). World Telecommunication/ICT Indicators database}}</ref>. Sońǵı jıllarda, ásirese Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında hám Afrikada mobil Internet baylanısı kiriw múmkinshiligin keńeytiwde áhmiyetli orın iyeledi<ref name="UNESCO">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018|publisher=UNESCO|year=2018|access-date=29 May 2018|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920181419/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|url-status=live}}</ref>. Unikal mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı 2012-jıldaǵı 3,9 milliardtan 2016-jılı 4,8 milliardqa shekem ósti, bul dúnya júzi xalqınıń úshten ekisin quraydı, abonentlerdiń yarımınan kóbisi Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında jaylasqan. 2020-jılǵa kelip abonentler sanı 5,7 milliard paydalanıwshıǵa jetedi dep boljanǵan<ref name="GSMA The Mobile Economy 2019">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 11-mart | bet = GSMA The Mobile Economy 2019| url = https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190311062226/https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| arxivsáne = 2019-jıl 11-mart }}</ref>. 2018-jılǵa kelip, dúnya júzi xalqınıń 80% 4G tarmaǵı menen qamtılǵan. Paydalanıwshılardıń mobil qosımshalar arqalı informaciyaǵa kiriw múmkinshiligindegi sheklewler Internettiń keńirek fragmentaciya procesi menen sáykes keledi. Fragmentaciya media mazmunǵa kiriwdi shekleydi hám kóbinese eń jarlı paydalanıwshılarǵa tásir etedi. «Nol tarif» - Internet xızmet kórsetiwshileriniń paydalanıwshılarǵa belgili bir mazmun yamasa qosımshalarǵa haqısız kiriw múmkinshiligin beriw ámeliyatı - ekonomikalıq tosqınlıqlardı jeńiw ushın múmkinshilikler bergen, biraq sın pikir bildiriwshiler tárepinen eki basqıshlı Internet jaratıwda ayıplanǵan. «Nol tarif» máselesin sheshiw ushın alternativ model «teńdey tarif» túsinigi retinde payda boldı hám Afrikada Mozilla hám Orange tárepinen sınaqtan ótkerilmekte. Teńdey tarif bir túrdegi mazmunnıń artıqmashlıǵın saplastıradı hám belgilengen maǵlıwmat limitine shekem barlıq mazmundı nol tarifleydi. Chatham House tárepinen járiyalanǵan izertlewde, Latın Amerikasında izertlengen 19 mámlekettiń 15-inde qanday da bir gibrid yamasa nol tarifli ónim usınılǵan. Aymaqtaǵı ayırım mámleketlerde (barlıq mobil tarmaq operatorları boyınsha) bir neshe joba tańlawı bar edi, al Kolumbiya sıyaqlı basqa mámleketlerde 30 ǵa shekem aldın tólew hám 34 ke shekem keyin tólew jobaları usınılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Galpaya| at = Helani| sáne = 2019-jıl 12-aprel | bet = Zero-rating in Emerging Economies| url = https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062932/https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Global Commission on Internet Governance}}</ref>. Global Qubladaǵı segiz mámlekette ótkerilgen izertlew nátiyjesinde, hárbir mámlekette nol tarifli maǵlıwmat jobaları bar ekenligi anıqlandı, biraq olardıń usınıw jiyiligi hám haqıyqıy qollanılıwında úlken ayırmashılıqlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://a4ai.org/the-impacts-of-emerging-mobiledata-services-in-developing-countries/| bet = Alliance for Affordable Internet (A4AI). 2015. Models of Mobile Data Services in Developing Countries. Research brief. The Impacts of Emerging Mobile Data Services in Developing Countries.}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Izertlew Bangladesh, Kolumbiya, Gana, Hindstan, Keniya, Nigeriya, Peru hám [[Filippin]]de bazar úlesi boyınsha joqarı úsh-bes operatordı qarap shıqtı. Izertlengen 181 jobanıń 13 procenti nol tarifli xızmetlerdi usınǵan. Gana, Keniya, [[Nigeriya]] hám [[Qubla Afrika]]nı qamtıǵan basqa bir izertlew, [[Facebook]] kompaniyasınıń Free Basics hám Wikipedia Zero xızmetleri eń keń tarqalǵan nol tarifli mazmun ekenligin anıqladı<ref>{{Web deregi | last1 = Gillwald| first1 = Alison| first2 = Chenai| last2 = Chair| first3 = Ariel| last3 = Futter| first4 = Kweku| last4 = Koranteng| first5 = Fola| last5 = Odufuwa| first6 = John| last6 = Walubengo| sáne = 2016-jıl 12-sentyabr | bet = Much Ado About Nothing? Zero Rating in the African Context| url = https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Researchictafrica| arxivsáne = 2020-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201216150858/https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| url-status = live}}</ref>. == Internet Protokol Toplamı == Internet standartları Internet protokol toplamı (sonday-aq birinshi eki komponentke tiykarlanıp TCP/IP dep te ataladı) dep atalatuǵın strukturanı súwretleydi. Bul protokollar toplamı dáslep <nowiki>RFC 1122</nowiki> hám <nowiki>RFC 1123</nowiki> hújjetlerinde sáwlelendirilgen, olardıń islew kólemine qaray tórt konceptual qatlamǵa bólingen. Eń joqarǵı qatlam - qosımsha qatlamı, bunda baylanıs hárbir qosımsha ushın eń qolaylı obektler yamasa maǵlıwmat strukturaları tiykarında súwretlenedi. Mısalı, veb-brauzer klient-server qosımsha úlgisinde isleydi hám HyperText Transfer Protocol (HTTP) hám qosımshaǵa baylanıslı maǵlıwmat strukturası, máselen, [[HTML|HyperText Markup Language]] (HTML) arqalı informaciya almasadı. Bul joqarǵı qatlamnıń astında, tasıw qatlamı hár túrli xostlardaǵı qosımshalardı tarmaq arqalı logikalıq kanal menen baylanıstıradı. Ol bul xızmetti hár túrli múmkin bolǵan sıpatlamalar menen, máselen, tártipli, isenimli jetkiziw (TCP) hám isenimsiz datagramma xızmeti (UDP) menen támiyinleydi. Bul qatlamlardıń astında tarmaqlardı shegaralarında baylanıstıratuǵın hám olar arqalı trafikti almastıratuǵın tarmaqlastırıw texnologiyaları jaylasqan. Internet qatlamı Internet Protokolın (IP) ámelge asıradı, ol kompyuterlerge bir-birin IP adres arqalı anıqlaw hám tabıwǵa, sonday-aq óz trafigin aralıq (tranzit) tarmaqlar arqalı jiberiwge múmkinshilik beredi. Internet Protokolı qatlamınıń kodı ol fizikalıq túrde qanday tarmaq ústinde jumıs islep atırǵanına ǵárezsiz. Arxitekturanıń eń tómengi qatlamında baylanıs qatlamı jaylasqan, ol bir fizikalıq baylanıstaǵı túyinlerdi jalǵaydı hám basqa baylanıslarǵa ótiw ushın marshrutizatorlardı talap etpeytuǵın protokollardı óz ishine aladı. Protokol toplamı bitlerdi jetkiziwdiń apparatlıq usılların yamasa usınday apparatlıq támiynattı basqarıw protokolların anıq kórsetpeydi, biraq sáykes texnologiyanıń bar ekenin boljaydı. Bunday texnologiyalarǵa Wi-Fi, Ethernet hám DSL mısal bola aladı. [[Fayl:UDP encapsulation.svg|thumb|Paydalanıwshı maǵlıwmatları protokol stegi arqalı ótkende, hár abstrakciya qatlamı jiberiwshi xostta qaplaw informaciyasın qosadı. Maǵlıwmatlar xostlar hám marshrutizatorlar arasında baylanıs dárejesinde sım arqalı jiberiledi. Qaplaw qabıllawshı xost tárepinen alıp taslanadı. Aralıq releyler hár adımda baylanıs qaplawın jańalaydı hám marshrutlastırıw maqsetinde IP qatlamın tekseredi.]] === Internet protokolı === [[Image:IP stack connections.svg|thumb|Eki xosttan (A hám B) ibarat ápiwayı tarmaq topologiyasında, olardıń tiyisli marshrutizatorları arasındaǵı baylanıs arqalı konceptual maǵlıwmat aǵımı. Hár xosttaǵı qosımsha, processler bir-birine tikkeley qanday da bir maǵlıwmat qubırı menen jalǵanǵanday oqıw hám jazıw operaciyaların orınlaydı. Bul qubır ornatılǵannan keyin, baylanıstıń kópshilik detalları hár processten jasırın boladı, sebebi baylanıstıń tiykarǵı principleri tómengi protokol qatlamlarında ámelge asırıladı. Uqsaslıq boyınsha, tasıw qatlamında baylanıs qosımsha maǵlıwmat strukturaların hám jalǵawshı marshrutizatorlardı bilmey, xosttan xostqa bolıp kórinedi, al tarmaqaralıq qatlamda hár marshrutizatorda ayırım tarmaq shegaraları kesip ótiledi.]] Internet modeliniń eń kórnekli komponenti - Internet Protokolı (IP). IP tarmaqaralıq baylanıstı múmkin etedi hám, mánisi boyınsha, Internettiń ózin quradı. Internet Protokolınıń eki versiyası bar: IPv4 hám IPv6. ==== IP Adresleri ==== [[Fayl:An example of theoretical DNS recursion.svg|right|thumb|DNS sheshiwshi paydalanıwshıǵa kórinetuǵın «www.wikipedia.org» domen atın IPv4 Adresi 207.142.131.234 ke aylandırıw ushın úsh ataw serverin paydalanadı.]] Tarmaqtaǵı ayırım kompyuterlerdi anıqlaw ushın Internet IP adreslerin támiyinleydi. IP adresleri internet paketlerin olardıń adreslerine baǵdarlaw ushın Internet infrastrukturası tárepinen qollanıladı. Olar paket ishinde jaylasqan turaqlı uzınlıqtaǵı sanlardan ibarat. IP adresleri ádette úskenelerge ya avtomatik túrde DHCP arqalı beriledi, ya konfiguraciyalanadı. Biraq, tarmaq basqa da adreslew sistemaların qollaydı. Paydalanıwshılar ádette IP adresleri ornına domen atların (mısalı, «en.wikipedia.org») kirgizedi, sebebi olardı este saqlaw ańsat; olar Domen Atamaları Sisteması (DNS) arqalı marshrutlastırıw maqsetleri ushın kóbirek nátiyjeli bolǵan IP adreslerine aylandırıladı. ==== IPv4 ==== Internet Protokolı 4-versiyası (IPv4) IP adresin 32-bitli san retinde anıqlaydı. IPv4 - Internettiń birinshi áwladında qollanılǵan dáslepki versiya bolıp, házirge shekem basım qollanılıp atır. Ol 1981-jılı shama menen 4.3 milliard (109) xosttı qamtıw ushın jobalanǵan edi. Biraq, Internettiń jedel ósiwi IPv4 adresleriniń tawsılıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | familiya = Huston| at = Geoff| bet = IPv4 Address Report, daily generated| url = http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090401001902/http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 1-aprel }}</ref>, bul process 2011-jılı global IPv4 adres bólistiriw basseyni tawsılǵanda aqırǵı basqıshına ótti. ==== IPv6 ==== Internettiń ósiwi hám qoljetimli IPv4 adresleriniń azayıwı sebepli, 1990-jıllardıń ortasında IP protokolınıń jańa versiyası - IPv6 islep shıǵıldı. Bul versiya ádewir úlken adreslew múmkinshiliklerin hám Internet trafigin nátiyjelirek marshrutlastırıwdı támiyinleydi. IPv6 IP adresi ushın 128 bit qollanadı hám 1998-jılı standartlastırılǵan. IPv6 di engiziw 2000-jıllardıń ortasınan baslap ámelge asırılıp atır hám házirgi waqıtta pútkil dúnya boyınsha keńeyip atır, sebebi Internet adreslerin dizimge alıw orayları (RIRs) barlıq resurs basqarıwshıların tez qabıllaw hám ótiwdi rejelestiriwge shaqırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| bet = Notice of Internet Protocol version 4 (IPv4) Address Depletion| qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100107095025/https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 7-yanvar }}</ref>. IPv6 dizaynı boyınsha IPv4 penen tikkeley úylesimli emes. Negizinde, ol IPv4 programmalıq támiynatı menen tikkeley erisiw múmkin bolmaǵan Internettiń parallel versiyasın dúzedi. Sonlıqtan, tarmaqlar aralıq baylanıs ushın awdarma qurılmaları bolıwı kerek yamasa túyinler eki tarmaq ushın de qos tarmaqlıq programmalıq támiynatqa iye bolıwı kerek. Derlik barlıq zamanagóy kompyuter operaciyalıq sistemaları Internet Protokolınıń eki versiyasın da qollaydı. Biraq, tarmaq infrastrukturası bul rawajlanıwda artta qalıp atır. Onıń infrastrukturasın quraytuǵın fizikalıq baylanıslardıń quramalı toparınan tısqarı, Internet eki tárepleme yamasa kóp tárepleme kommerciyalıq shártnamalar, mısalı, piring kelisimleri hám tarmaq arqalı maǵlıwmat almasıwdı súwretleytuǵın texnikalıq specifikaciyalar yamasa protokollar arqalı ámelge asırıladı. Shınında da, Internet óziniń óz-ara baylanısları hám marshrutlastırıw siyasatları menen anıqlanadı. ==== Subtarmaq ==== [[Fayl:Subnetting Concept-en.svg|thumb|300px|right|Xost identifikatorın bóliw arqalı subtarmaq jaratıw]] Subtarmaq yamasa subnet - bul IP tarmaǵınıń logikalıq bóliniwi. Tarmaqtı eki yamasa onnan kóp tarmaqqa bóliw ámeliyatı subneting dep ataladı. Subtarmaqqa tiyisli kompyuterler IP adresleriniń eń áhmiyetli bit toparında birdey etip adreslengen. Bul IP adresiniń eki maydanǵa logikalıq bóliniwine alıp keledi: tarmaq nomeri yamasa marshrutlastırıw prefiksi hám qalǵan maydan yamasa xost identifikatorı. Qalǵan maydan belgili bir xost yamasa tarmaq interfeysi ushın identifikator bolıp xızmet etedi. Marshrutlastırıw prefiksi Klassız Domen Aralıq Marshrutlastırıw (CIDR) notaciyasında tarmaqtıń birinshi adresi retinde jazılıp, keyin slesh belgisi (/) hám prefikstiń bit uzınlıǵı menen tamamlanıwı múmkin. Mısalı, 198.51.100.0/24 - bul berilgen adresten baslanatuǵın Internet Protokolı 4-versiyası tarmaǵınıń prefiksi bolıp, 24 bit tarmaq prefiksi ushın ajıratılǵan hám qalǵan 8 bit xost adreslewi ushın saqlanǵan. 198.51.100.0 den 198.51.100.255 ke shekemgi adresler usı tarmaqqa tiyisli. IPv6 adres specifikaciyası 2001:db8::/32 - bul 2<sup>96</sup> adreske iye úlken adress blogı bolıp, 32-bitlik marshrutlastırıw prefiksine iye. IPv4 ushın tarmaq onıń subnet maskası yamasa netmaskası menen de sıpatlanıwı múmkin, ol tarmaqtaǵı hár qanday IP adresine bit boyınsha AND operaciyası qollanılǵanda marshrutlastırıw prefiksin beriwshi bit maskası bolıp tabıladı. Subnet maskaları da adress sıyaqlı noqatalı-onlıq notaciyada kórsetiledi. Mısalı, 255.255.255.0 - bul 198.51.100.0/24 prefiksi ushın subnet maskası bolıp esaplanadı. Derek adresi hám baǵdar adresiniń marshrutlastırıw prefiksleri parıq etkende, trafik subtarmaqlar arasında marshrutizatorlar arqalı almasadı. Marshrutizator subtarmaqlar arasında logikalıq yamasa fizikalıq shegara xızmetin atqaradı. Bar bolǵan tarmaqtı subtarmaqlarǵa bóliwdiń paydaları hárbir ornatıw scenariyine baylanıslı ózgeredi. CIDR qollanılatuǵın Internettiń adress bólistiriw arxitekturasında hám iri shólkemlerde adress keńisligin nátiyjeli bólistiriw zárúr. Subtarmaqlarǵa bóliw marshrutlastırıw nátiyjeliligin arttırıwı múmkin yamasa úlken shólkemde subtarmaqlar hár túrli bólimler tárepinen basqarılǵanda tarmaqtı basqarıwda artıqmashlıqlarǵa iye bolıwı múmkin. Subtarmaqlar logikalıq jaqtan ierarxiyalıq arxitekturada jaylastırılıp, shólkemniń tarmaq adress keńisligin terek tárizli marshrutlastırıw qurılısına bóliwi múmkin. ==== Marshrutlaw ==== Kompyuterler hám marshrutizatorlar ózleriniń operaciyalıq sistemalarında marshrutlaw kestelerin paydalanıp, IP paketlerin basqa subtarmaqqa jaylasqan túyinge jiberiw ushın qollanadı. Marshrutlaw kesteleri qoldan konfiguraciya etiw arqalı yamasa avtomatlı túrde marshrutlaw protokolları arqalı saqlanıp turıladı. Aqırǵı túyinler ádette tranzit beriwshi Internet xızmet kórsetiwshisine (ISP) qaray baǵıtlanǵan ádepki marshruttı paydalanadı, al ISP marshrutizatorları bolsa global Internettiń quramalı baylanıslarında eń nátiyjeli marshruttı anıqlaw ushın Shegara Shlyuz Protokolın (Border Gateway Protocol) qollanadı. Ádepki shlyuz - bul pakettiń belgilengen IP adresine basqa hesh qanday marshrut sáykes kelmegende, basqa tarmaqlarǵa qayta jiberiwshi xost (marshrutizator) xızmetin atqaratuǵın túyin<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| bet = How to Find Your Default Gateway IP Address| familiya = Fisher| at = Tim| jumıs = [[Lifewire]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190225162425/https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| bet = Default Gateway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201026160616/https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| arxivsáne = 2020-jıl 26-oktyabr | jumıs = techopedia.com| sáne = 2020-jıl 30-iyun }}</ref>. === IETF === Internet infrastrukturasındaǵı apparatlıq támiynat komponentleri kóbinese basqa programmalıq támiynat sistemaların qollaw ushın paydalanılsa da, Internetti sıpatlaytuǵın hám onıń keńeyiwi hám tabısı ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın nárse - bul programmalıq támiynattıń dizaynı hám standartlastırıw processi. Internet programmalıq támiynat sistemalarınıń arxitekturalıq dizaynı ushın juwapkershilikti Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) óz moynına alǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.ietf.org/| bet = IETF Home Page| baspaxana = Ietf.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090618032558/http://www.ietf.org/| arxivsáne = 2009-jıl 18-iyun }}</ref>. IETF Internet arxitekturasınıń hár túrli aspektleri boyınsha standart belgilewshi jumıs toparların júrgizedi, olar hár qanday jeke adamǵa ashıq. Nátiyjede alınǵan úlesler hám standartlar IETF veb-saytında Pikir Soraw (RFC) hújjetleri túrinde járiyalanadı. Internetti ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı tarmaqlaw usılları Internet Standartların quraytuǵın arnawlı belgilengen RFC hújjetlerinde jaylastırılǵan. Basqa, anaǵurlım az qatań hújjetler tek informaciyalıq, eksperimental yamasa tariyxıy bolıp, yamasa Internet texnologiyaların ámelge asırıwda házirgi eń jaqsı ámeliyatlardı (BCP) sáwlelendiredi. == Qollanıwlar hám xızmetler == Internet kóplegen qollanıwlar hám xızmetlerdi, eń baslısı Dúnya júzilik tordı, sonıń ishinde sociallıq mediyanı, elektron poshtanı, mobil qosımshalardı, kóp oyınshılı onlayn oyınlardı, Internet telefoniyasın, fayl bólisiwdi hám aǵımlı media xızmetlerin qamtıydı. Búgingi kúnde bul xızmetlerdi usınatuǵın serverlerdiń kópshiligi maǵlıwmat oraylarında jaylasqan hám mazmunǵa kóbinese joqarı ónimli mazmun jetkiziw tarmaqları arqalı kirilip atır. === Dúnya júzilik tor === [[Fayl:First Web Server.jpg|thumb|Bul NeXT Kompyuteri Tim Berners-Li tárepinen CERN-de qollanılǵan hám dúnyadaǵı birinshi Veb server bolǵan.]] Dúnya júzilik tor - bul hújjetler, súwretler, multimediya, qosımshalar hám basqa da resurslardıń global toplamı bolıp, olar logikalıq jaqtan gipersiltemeler menen baylanısqan hám Birdeylestirilgen Resurs Identifikatorları (URI) menen belgilengen, bul global atalǵan siltemeler sistemasın támiyinleydi. URI-ler simvollıq túrde xızmetlerdi, veb serverlerdi, maǵlıwmatlar bazaların hám olar usına alatuǵın hújjetler hám resurslardı anıqlaydı. HyperText Transfer Protocol (HTTP) Dúnya júzilik tordıń tiykarǵı kiriw protokolı bolıp tabıladı. Veb xızmetler de programmalıq támiynat sistemaları arasında informaciya alıp beriw, biznes maǵlıwmatların hám logistikanı bólisiw hám almasıw ushın HTTP di qollanadı hám ol Internette baylanıs ushın qollanılatuǵın kóplegen tiller yamasa protokollardıń biri bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| bet = The Difference Between the Internet and the World Wide Web| jumıs = Webopedia| baspaxana = QuinStreet Inc.| sáne = 2010-jıl 24-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140502001005/http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| arxivsáne = 2014-jıl 2-may }}</ref>. [[Microsoft]]tıń Internet Explorer/Edge, Mozilla Firefox, Opera, [[Apple Inc.|Appledıń]] Safari hám Google Chrome sıyaqlı Dúnya júzilik tarmaq brauzer programmalıq támiynatı paydalanıwshılarǵa hújjetlerge engizilgen gipersiltemeler arqalı bir veb betinen ekinshisine ótiwge múmkinshilik beredi. Bul hújjetler kompyuter maǵlıwmatlarınıń hár qanday kombinaciyasın, sonıń ishinde grafika, sesler, tekst, video, multimediya hám paydalanıwshı bet penen óz-ara tásir etip atırǵanda isleytuǵın interaktiv mazmundı óz ishine alıwı múmkin. Klient tárepindegi programmalıq támiynat animaciyalar, oyınlar, ofis qosımshaları hám ilimiy demonstraciyalardı óz ishine alıwı múmkin. [[Yahoo!]], Bing hám [[Google]] sıyaqlı izlew sistemaları arqalı gilt sózlerge tiykarlanǵan Internet izertlewleri arqalı dúnya júzi boyınsha paydalanıwshılar onlayn informaciyanıń úlken hám hár túrli kólemine ańsat hám tez kire aladı. Baspa mediyası, kitaplar, enciklopediyalar hám dástúrli kitapxanalar menen salıstırǵanda, Dúnya júzilik tor úlken masshtabta informaciyanıń oraysızlandırılıwına imkaniyat berdi. Internet jeke adamlar hám shólkemlerge ideyalar hám informaciyanı potencial úlken auditoriyaǵa onlayn túrde ádewir azaytılǵan shıǵın hám waqıt keshigiwi menen járiyalawǵa múmkinshilik berdi. Veb-betti, blogtı járiyalaw yamasa veb-sayt qurıw dáslepki az shıǵındı talap etedi hám kóplegen biypul xızmetler bar. Biraq, úlken, kásiplik veb-saytlardı tartımlı, hár túrli hám jańalanǵan informaciya menen járiyalaw hám saqlaw ele de qıyın hám qımbat másele bolıp qalmaqta. Kóplegen adamlar hám ayırım kompaniyalar hám toparlar veb jurnallardı yamasa bloglardı paydalanadı, olar tiykarınan onlayn kúndeliklerdi ańsat jańalaw ushın qollanıladı. Ayırım kommerciyalıq shólkemler xızmetkerlerdi óz qánigelik tarawlarında másláhát beriwge xoshametleydi, sebebi keliwshiler ekspert bilimi hám biypul informaciyadan tásirlenip, nátiyjede korporaciyaǵa tartıladı degen úmitte boladı. Keń tarqalǵan veb betterde reklama beriw paydalı bolıwı múmkin, al elektron sawda, yaǵnıy ónimler hám xızmetlerdi tikkeley Veb arqalı satıw, rawajlanıwdı dawam etpekte. Onlayn reklama - bul [[marketing]] hám reklama túri bolıp, tutınıwshılarǵa reklamalıq marketing xabarların jetkiziw ushın Internetti paydalanadı. Ol elektron pochta marketingi, izlew sisteması marketingi (SEM), sociallıq media marketingi, kóplegen túrdegi displey reklamaları (sonıń ishinde veb banner reklaması) hám mobil reklamanı óz ishine aladı. 2011-jılı AQSHta Internet reklama tabısları kabel televideniesiniń tabıslarınan asıp ketti hám efir televideniesiniń tabıslarına jaqınlastı<ref name="IAB2012">{{Web deregi | url = http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| bet = IAB Internet advertising revenue report: 2012 full year results| sáne = April 2013 | baspaxana = PricewaterhouseCoopers, Internet Advertising Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004001439/http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Kóplegen keń tarqalǵan onlayn reklama ámeliyatları dawlı bolıp, olar barǵan sayın kóbirek retlestiriwge ushıramaqta. 1990-jılları Veb rawajlanǵanda, ádettegi veb-bet tolıq túrde veb-serverde saqlanıp, [[HTML]] formatında formatlanǵan hám sorawǵa juwap retinde veb-brauzerge jiberiwge tayar turǵan edi. Waqıttıń ótiwi menen, veb-betlerdi jaratıw hám usınıw processi dinamikalıq bolıp, beyimlesiwshi dizayn, maket hám kontentti payda etti. Veb-saytlar kóbinese dáslep júdá az mazmun menen kontentti basqarıw programmalıq támiynatı járdeminde jaratıladı. Bul sistemalarǵa úles qosıwshılar (olar haqı tólenetuǵın xızmetkerler, shólkemniń aǵzaları yamasa jámiyetshilik wákilleri bolıwı múmkin) usı maqsette islengen redakciyalaw betlerin paydalanıp tiykarǵı maǵlıwmatlar bazasın kontent penen toltıradı, al kásiplik emes keliwshiler bul kontentti HTML formatında kóredi hám oqıydı. Jańadan kirgizilgen kontentti qabıl etiw hám onı maqsetli keliwshilerge jetkiziw processine redaktorlaw, maqullaw hám qáwipsizlik sistemaları kirgizilgen bolıwı da, bolmawı da múmkin. === Baylanıs === Elektron pochta - Internet arqalı jetkeriletuǵın áhmiyetli baylanıs xızmeti. Tárepler arasında elektron tekst xabarların jiberiw koncepciyası, xat yamasa eskertpelerdi jiberiwge uqsas bolıp, Internettiń payda bolıwınan burın jaratılǵan<ref>{{cite journal|first=Ron|last=Brown|title=Fax invades the mail market|url=https://books.google.com/books?id=Ry64sjvOmLkC&pg=PA218|journal=New Scientist|volume=56|issue=817|date=October 26, 1972|pages=218–221}}</ref><ref>{{cite journal|first=Herbert P.|last=Luckett|title=What's News: Electronic-mail delivery gets started|url=https://books.google.com/books?id=cKSqa8u3EIoC&pg=PA85|journal=Popular Science|volume=202|issue=3|date=March 1973|page=85}}</ref>. Súwretler, hújjetler hám basqa fayllar elektron pochta qosımshaları retinde jiberiledi. Elektron pochta xabarları bir neshe elektron pochta mánzillerine kóshirme etip jiberiliwi múmkin. Baylanıs ushın Internetti paydalanatuǵın kóplegen tez xabar almasıw qosımshaları da bar, biraq olardıń óz-ara islesiw múmkinshiligi sheklengen. Internet telefoniyası - Internet arqalı ámelge asırılatuǵın keń tarqalǵan baylanıs xızmeti. Tiykarǵı tarmaqaralıq protokoldıń atı, Internet Protokolı, óz atın Internet Protokolı arqalı dawıs jiberiw (VoIP) texnologiyasına bergen. Bul ideya 1990-jıllardıń basında jeke kompyuterler ushın raciya sıyaqlı dawıslı qosımshalar menen baslandı. Házirgi waqıtta VoIP sistemaları kóplegen bazarlarda ústemlik etedi hám dástúrli telefon sıyaqlı qolaylı hám paydalanıwǵa ańsat. Bul texnologiya, ásirese uzaq aralıqlarǵa baylanıs ornatıwda, dástúrli telefon qońırawlarına salıstırǵanda ádewir qarjı únemlewge múmkinshilik berdi. Kabel, ADSL hám mobil maǵlıwmat tarmaqları tutınıwshılarǵa Internetke kiriw múmkinshiligin beredi<ref name=EBSCOhost>{{cite journal|last=Booth|first=C|title=Chapter 2: IP Phones, Software VoIP, and Integrated and Mobile VoIP|journal=Library Technology Reports|year=2010|volume=46|issue=5|pages=11–19}}</ref>, al arzan VoIP tarmaq adapterleri dástúrli analog telefon apparatları ushın baylanıstı támiyinleydi. VoIP dawıs sapası kóbinese dástúrli qońırawlardan asıp ketedi. VoIP ushın ele de sheshilmegen máseleler bar, mısalı, ayrıqsha jaǵdaylar xızmetleriniń nomerleri hámme jerde qoljetimli bolmawı múmkin hám qurılmalar jergilikli elektr támiynatına baylanıslı, al eski dástúrli telefonlar jergilikli tarmaqtan quwat aladı hám ádette elektr quwatı óshken jaǵdayda da isley beredi. === Fayl bólisiw === Fayl bólisiw - Internet arqalı úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı jiberiwdiń bir mısalı. Kompyuter faylı tutınıwshılarǵa, kásipleslerge hám doslarǵa qosımsha retinde elektron pochta arqalı jiberiliwi múmkin. Onı basqalar ańsat júklep alıwı ushın veb-saytqa yamasa Fayl Transfer Protokolı (FTP) serverine júklewge boladı. Onı kásiplesler dárhal paydalanıwı ushın «bólisilgen orınǵa» yamasa fayl serverine jaylastırıwǵa boladı. Kóp paydalanıwshılarǵa toparlı júklep alıwdıń júgin «ayna» serverlerin yamasa teń qatnasıwshılar tarmaqların paydalanıw arqalı jeńilletiwge boladı. Bul jaǵdaylardıń hár qaysısında faylǵa kiriw paydalanıwshını autentifikaciyalaw arqalı basqarılıwı múmkin, fayldıń Internet arqalı ótiwi shifrlaw arqalı jasırılıwı múmkin, hám faylǵa kiriw ushın aqsha tóleniwi múmkin. Baha, mısalı, maǵlıwmatları da - ádette tolıq shifrlanǵan túrde - Internet arqalı jiberiletuǵın kredit kartasınan qarjını uzaqtan esaptan shıǵarıw arqalı tóleniwi múmkin. Alınǵan fayldıń kelip shıǵıwı hám haqıyqıylıǵı cifrlı qollar yamasa MD5 ya bolmasa basqa xabar daydjestleri arqalı tekseriliwi múmkin. Internettiń bul ápiwayı ózgeshelikleri, dúnya júzi boyınsha, kompyuter faylına aylandırılıp jiberile alatuǵın hár qanday nárseniń óndiriliwin, satılıwın hám tarqatılıwın ózgertpekte. Oǵan barlıq túrdegi baspa basılımları, programmalıq támiynat ónimleri, jańalıqlar, muzıka, film, video, fotografiya, grafika hám basqa da kórkem óner túrleri kiredi. Bul óz gezeginde, burın usı ónimlerdiń óndiriliwi hám tarqatılıwın qadaǵalaǵan hárbir bar sanaatta úlken ózgerislerge alıp keldi. === Media tarqatıw === ==== Aǵımlı media ==== Aǵımlı media - bul paydalanıwshılar tárepinen dárhal paydalanıw yamasa ráhátleniw ushın cifrlı medianı real waqıt rejiminde jetkerip beriw. Kóplegen radio hám televidenie translyaciyaların ámelge asırıwshılar ózleriniń tikkeley audio hám video ónimleriniń Internet aǵımların usınadı. Olar sonday-aq aldın ala kóriw, klassikalıq úzindiler hám qayta tıńlaw sıyaqlı waqıttı ózgertip kóriw yamasa tıńlaw múmkinshiligin bere aladı. Yaǵnıy, Internetke jalǵanǵan qurılma, máselen kompyuter yamasa basqa da arnawlı qurılma, burın tek televizor yamasa radio qabıllaǵısh penen múmkin bolǵan usılda onlayn medianı paydalanıw ushın qollanılıwı múmkin. Mazmunnıń bar bolǵan túrleriniń kólemi ádewir keń, arnawlı texnikalıq veb-translyaciyalardan baslap sorawǵa iye kóp funkciyalı multimediyalıq xızmetlerge shekem. Podkasting - bul usı ideyanıń bir variaciyası, onda - ádette audio - material júklep alınadı hám kompyuterde oynatıladı yamasa jolda tıńlaw ushın kóshpeli media pleerge ótkeriledi. Bul ápiwayı úskenelerdi qollanatuǵın usıllar hár kimge, az ǵana cenzura yamasa licenziyalaw baqlawı menen, audio-vizual materiallardı dúnya júzi boyınsha translyaciya etiw imkaniyatın beredi. Cifrlı medianıń aǵımlı jetkeriliwi tarmaq ótkiziw qábiletine bolǵan talaptı arttıradı. Mısalı, video aǵımları ádette eski 480p «standart sapa» video ushın 1 Mbit/s baylanıs tezligin, 1080p «Tolıq HD» video ushın 4.5 Mbit/s<ref>{{Web deregi | familiya = Morrison| at = Geoff| url = http://www.nbcnews.com/id/40241749| bet = What to know before buying a 'connected' TV – Technology & science – Tech and gadgets – Tech Holiday Guide| baspaxana = NBC News| sáne = 2010-jıl 18-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200212091603/http://www.nbcnews.com/id/40241749| arxivsáne = 2020-jıl 12-fevral | url-status = dead}}</ref>, hám joqarı sapalı 4K video ushın 40 tan 80 Mbit/s ke shekem talap etedi<ref>{{Web deregi | bet = A beginner’s guide to bit rate {{!}} Adobe| url = https://www.adobe.com/uk/creativecloud/video/discover/bit-rate.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = www.adobe.com}}</ref>. Bul provayderlerge Netflix, Disney+, Amazon kompaniyasınıń Prime Video xızmeti, Mubi, Hulu hám [[Apple TV+]] sıyaqlı hesh qashan efirlik licenziyaǵa iye bolmaǵan bir qatar taza Internet «translyatorları» qosıldı. Bul aǵımlı kompaniyalar házirgi waqıtta dástúriy translyatorlardı artta qaldırıp, oyın-zawıq sanaatında ústemlik etpekte<ref>{{Web deregi | familiya = Bajarin| at = Tim| sáne = 2024-jıl 26-noyabr | bet = The Future Of Media: Streaming Dominates| url = https://www.forbes.com/sites/timbajarin/2024/11/26/the-future-of-media-streaming-dominance-and-the-data-revolution/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = Forbes| til = en}}</ref>. Spotify hám [[Apple Music]] sıyaqlı audio aǵım xızmetleri de audio oyın-zawıq bazarında áhmiyetli úleske iye. Veb-kameralar bul qubılıstıń arzan keńeytiliwi bolıp tabıladı. Internet paydalanıwshıları Afrikadaǵı suw ishiw ornındaǵı haywanlardı, Panama kanalındaǵı kemelerdi, jergilikli aylanba joldaǵı qatnastı yamasa óz jayların tikkeley hám real waqıt rejiminde baqlay aladı. Video chat bólmeleri hám video konferenciyalar da keń tarqalǵan bolıp, jeke veb-kameralar eki tárepleme dawıs penen hám dawıssız kóp maqsetlerde qollanılmaqta. ==== Video bólisiw saytları ==== Video bólisiw veb-saytları da oyın-zawıq ekosistemasında úlken áhmiyetke iye. YouTube 2005-jıldıń 15-fevralında qurılǵan hám házirgi waqıtta eki milliardtan aslam paydalanıwshısı menen biypul aǵımlı video kórsetiw boyınsha jetekshi veb-sayt bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = Press| url = https://www.youtube.com/about/press/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = YouTube| arxivsáne = 2017-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171111094352/https://www.youtube.com/yt/about/press/| url-status = live}}</ref>. Ol ádette video fayllardı aǵımlı jetkeriw hám kórsetiw ushın veb-pleerdi paydalanadı. Dizimnen ótken paydalanıwshılar sheksiz muǵdarda video júkley aladı hám ózleriniń jeke profillerin dúze aladı. [[YouTube]] óz paydalanıwshıları hár kúni júzlegen million video kóretuǵının hám júzlegen mıń video júkleytuǵının málimleydi. Basqa video bólisiw veb-saytlarına Vimeo, [[Instagram]] hám [[TikTok]] kiredi. ==== Tikkeley translyaciya ==== Tikkeley translyaciya xızmetleri onlayn kontent dóretiwshilerden sheklengen auditoriyaǵa birme-bir yamasa birden kópke video translyaciyasın tikkeley alıp barıwǵa múmkinshilik beredi. == Jámiyetlik tásir == Internet jámiyetlik qatnasıqtıń, iskerliktiń hám jámiyetlik birlespelerdiń jańa túrlerin payda etti. Bul qubılıs Internet sociologiyasın ilimiy izertlewdiń payda bolıwına alıp keldi. Dáslepki Internet ayırım jazıwshılarǵa tásir etip, olar Internetti simvollıq túrde súwretlewge májbúr boldı, mısalı, Internetti «adamlardı pútkil jer júzi boylap úlken kórinbeytuǵın tor menen baylanıstırıw quralı» dep táriyiplegen<ref>{{Cite book |last1=Carlson |first1=Kathie |title=The Book of Symbols: Reflections on Archetypal Images |url=https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse |last2=Flanagin |first2=Michael N. |last3=Martin |first3=Kathleen |last4=Martin |first4=Mary E. |last5=Mendelsohn |first5=John |last6=Rodgers |first6=Priscilla Young |last7=Ronnberg |first7=Ami |last8=Salman |first8=Sherry |last9=Wesley |first9=Deborah A. |publisher=[[Taschen]] |year=2010 |isbn=978-3-8365-1448-4 |editor-last=Arm |editor-first=Karen |location=Köln |page=[https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse/page/518 518] |editor-last2=Ueda |editor-first2=Kako |editor-last3=Thulin |editor-first3=Anne |editor-last4=Langerak |editor-first4=Allison |editor-last5=Kiley |editor-first5=Timothy Gus |editor-last6=Wolff |editor-first6=Mary}}</ref>. === Paydalanıwshılar === [[Fayl:Graph depicting share of the population using the Internet.png|thumb|Internetti paydalanıwshı xalıqtıń úlesi<ref>{{cite journal|last1=Ritchie|first1=Hannah|author1-link=Hannah Ritchie |last2=Roser|first2=Max|author2-link=Max Roser |date=2 October 2017|title=Technology Adoption|url=https://ourworldindata.org/technology-adoption|url-status=live|journal=Our World in Data|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012121855/https://ourworldindata.org/technology-adoption|archive-date=12 October 2019|access-date=12 October 2019}}</ref> [[c:Data:Share of population using the Internet.tab|Source data]]. ]] [[Fayl:Internet users for 100 people by GDP per capita.svg|alt=A scatter plot showing Internet usage per capita versus GDP per capita. It shows Internet usage increasing with GDP.|thumb|Tańlanǵan mámleketler boyınsha hár 100 adamǵa Internet paydalanıwshıları hám adam basına JIÓ]] [[Fayl:Internet users per 100 inhabitants ITU.svg|thumb|upright=1.3|<div style="text-align: center">'''Hár 100 turǵınǵa Internet paydalanıwshıları'''</div><small>Derek: Xalıqaralıq telekommunikaciya awqamı</small><ref>[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls "Individuals using the Internet 2005 to 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528031339/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls |date=28 May 2015 }}, Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.</ref><ref>[http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ "Internet users per 100 inhabitants 1997 to 2007"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517033104/http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ |date=17 May 2015 }}, ICT Data and Statistics (IDS), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.</ref>]] 2000-jıldan 2009-jılǵa shekem dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshılarınıń sanı 390 millionnan 1.9 milliardqa shekem ósti<ref>[https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/ Internet users graphs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509175322/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/default.aspx |date=9 May 2020 }}, Market Information and Statistics, International Telecommunication Union</ref>. 2010-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń 22% kompyuterlerge eristi, kúnine 1 milliard [[Google]] izlewi ámelge asırıldı, 300 million Internet paydalanıwshısı bloglardı oqıdı hám [[YouTube]]ta kúnine 2 milliard video kórildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| bet = Google Earth demonstrates how technology benefits RI's civil society, govt| baspaxana = Antara News| sáne = 2011-jıl 26-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121029074528/http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| arxivsáne = 2012-jıl 29-oktyabr }}</ref>. 2014-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń sanı 3 milliardtan asıp ketti yamasa dúnya xalqınıń 44 procentin quradı, biraq olardıń eki úlesi eń bay ellerden boldı, evropalılardıń 78 procenti Internetti paydalandı, onnan keyin Amerikaınıń 57 procenti<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| bet = There are now 3 billion Internet users, mostly in rich countries| avtor = Steve Dent| sáne = 2014-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141128020032/http://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| arxivsáne = 2014-jıl 28-noyabr }}</ref>. Degen menen, 2018-jılǵa kelip, tek Aziyanıń ózi dúnyadaǵı 4.3 milliard Internet paydalanıwshısınıń 2.2 milliardın qurap, barlıq Internet paydalanıwshılarınıń 51% in iyeledi. Qıtaydıń Internet paydalanıwshıları 2018-jılı úlken belgige jetti, eldiń Internetti tártiplestiriwshi uyımı, Qıtay Internet Tarmaǵı Informaciya Orayı, Qıtayda 802 million paydalanıwshı bar ekenin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| jumıs = Cnnic.com| bet = Statistical Report on Internet Development in China| sáne = January 2018 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062935/https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | url-status = live}}</ref>. Qıtaydan keyin Hindstan turdı, shama menen 700 million paydalanıwshısı bar, al Qurama Shtatlar 275 million paydalanıwshı menen úshinshi orında turdı. Biraq, engiziliw dárejesi boyınsha, 2022-jılı Qıtayda 70% engiziliw dárejesi bolsa, Hindstanda 60% hám Qurama Shtatlarda 90% boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2019 World Population Stats| jumıs = internetworldstats.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171124192836/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 24-noyabr | url-status = live}}</ref>. 2022-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń 54% Aziyada, 14% Evropada, 7% Arqa Amerikada, 10% Latın Amerikası hám Karibte, 11% Afrikada, 4% Orta Shıǵısta hám 1% Okeaniyada jaylasqan<ref name="inetstats">{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Usage Statistics News and Population Stats| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170319013935/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 19-mart | sáne = 2023-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. 2019-jılı Kuveyt, Qatar, Folklend atawlarında, Bermud hám Islandiyada paydalanıwshılar sanı boyınsha eń joqarı Internet engiziliw dárejesi boldı, xalıqtıń 93% yamasa onnan da kóbireginiń kirisi bar edi<ref name="ITU-IndividualsUsingTheInternet">[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls "Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141641/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls |date=9 February 2014 }}, International Telecommunication Union (Geneva), June 2013. Retrieved 22 June 2013.</ref>. 2022-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń úshten ekisinen kóbiregin quraytuǵın 5.4 milliard adam Internetti paydalanadı dep bahalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2023 World Population Stats| jumıs = Internet World Stats| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240319110853/https://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2024-jıl 19-mart }}</ref>. Internet arqalı baylanıs ushın eń keń tarqalǵan til hámme waqıtta inglis tili bolǵan. Bul Internettiń kelip shıǵıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonday-aq bul tildiń lingva franka hám dúnya tili retindegi roli menen baylanıslı bolıwı múmkin. Dáslepki kompyuter sistemaları Amerika Standart Informaciya Almasıw Kodı (ASCII) ishindegi háripler menen sheklengen edi, bul latın álipbesiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Inglis tilinen keyin (27%), Pútkil dúnyajúzilik torda eń kóp soraw jiberiletuǵın tiller qıtay (25%), ispan (8%), yapon (5%), portugal hám nemis (hárbiri 4%), arab, francuz hám orıs (hárbiri 3%) hám koreys (2%) tilleri bolıp tabıladı. Sońǵı jıllarda Internet texnologiyaları, ásirese Unicode qollanıwında, jetkilikli dárejede rawajlandı, sonlıqtan dúnyada keń qollanılatuǵın tillerde rawajlanıw hám baylanıs ushın jaqsı imkaniyatlar bar. Biraq, máselen, moјibake (ayırım tillerdiń háripleriniń nadurıs kórsetiliwi) sıyaqlı ayırım kemshilikler ele de saqlanıp qalmaqta. 2005-jılı AQSHta ótkerilgen izertlewde, Internetti paydalanıwshı erkeklerdiń procenti hayallardikinen azǵana joqarı bolǵan, biraq 30 jastan tómenlerde bul ayırmashılıq keri bolǵan. Erkekler kóbirek kiriw, kóbirek waqıt jumsaw hám keń polosalı baylanıs paydalanıwshıları bolıwǵa beyim bolǵan, al hayallar baylanısıw múmkinshiliklerinen (mısalı, elektron pochtadan) kóbirek paydalanıwǵa beyim bolǵan. Erkekler Internetti esap-fakturalardı tólew, aukcionlarǵa qatnasıw hám muzıka hám videolardı júklep alıw sıyaqlı oyın-zawıq maqsetlerinde paydalanıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Erkekler menen hayallar Internetti satıp alıw hám bank xızmetleri ushın birdey dárejede paydalanǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Fallows| at = Deborah| sáne = 2005-jıl 28-dekabr | bet = How Women and Men Use the Internet| url = https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| jumıs = Pew Research Center| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608191432/https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun }}</ref>. 2008-jılı hayallar kópshilik sociallıq tarmaq xızmetlerinde, mısalı Facebook hám Myspace te, erkeklerden ádewir kóp bolǵan, biraq bul qatnas jasqa qaray ózgerip turǵan<ref>{{Web deregi | url = http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090320211742/http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivsáne = 2009-jıl 20-mart | bet = Rapleaf Study Reveals Gender and Age Data of Social Network Users| jumıs = Rapleaf| sáne = 2008-jıl 29-iyul }}</ref>. Hayallar kóbirek aǵımlı kontentti kórgen, al erkekler kóbirek júklep alǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| bet = Women Ahead of Men in Online Tv, Dvr, Games, And Social Media.| baspaxana = Entrepreneur| sáne = 2008-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080916094836/http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Erkekler blog jazıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Blog jazatuǵınlar arasında erkekler kásiplik blog alıp barıwǵa beyim bolsa, hayallar jeke blog alıp barıwǵa kóbirek beyim bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| bet = State of the Blogosphere| baspaxana = Technorati| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091002101707/http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| arxivsáne = 2009-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Internet paydalanıwshılarına qatnaslı bir neshe jańa sózler bar: Netizen («tor puqarası» mánisinde)<ref>{{cite book|last1=Seese|first1=Michael|isbn=978-1-60005-132-6|page=130|url=https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&q=citizen+of+the+net&pg=PA130|title=Scrappy Information Security|access-date=5 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905151414/https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=citizen+of+the+net|archive-date=5 September 2017|year=2009|publisher=Happy About }}</ref> onlayn jámiyetlerdi, ulıwma Internetti yamasa sóz erkinligi sıyaqlı baylanıslı siyasiy máseleler hám huqıqlardı jaqsılawǵa belsene qatnasıwshılarǵa qollanıladı<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/netizen netizen]", Dictionary.com. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421223939/http://dictionary.reference.com/browse/netizen |date=21 April 2012 }}.</ref><ref name=Hauben>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| bet = The Net and Netizens| at = Michael| familiya = Hauben| sáne = 1996-jıl 5-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110604214312/http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| arxivsáne = 2011-jıl 4-iyun | baspaxana = Columbia University}}</ref>, Internavt Internetti basqarıwshılar yamasa texnikalıq jaqtan joqarı qábiletli paydalanıwshılarǵa qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| bet = A Brief History of the Internet| sáne = 2003-jıl 10-dekabr | first1 = B M.| last1 = Leiner| first2 = V G.| last2 = Cerf| first3 = D D.| last3 = Clark| first4 = R E.| last4 = Kahn| first5 = L| last5 = Kleinrock| first6 = D C.| last6 = Lynch| first7 = J| last7 = Postel| first8 = L G.| last8 = Roberts| first9 = S| last9 = Wolff| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070604153304/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 4-iyun | jumıs = the Internet Society}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = internaut| url = https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| jumıs = Oxford Dictionaries| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150613002443/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| arxivsáne = 2015-jıl 13-iyun }}</ref>, cifrlı puqara bolsa Internetti jámiyet, siyasat hám húkimet qatnasıwında qollanıw ushın paydalanatuǵın adamǵa qollanıladı<ref>{{cite book|first1=Karen|last1=Mossberger|title=Digital Citizenship – The Internet, Society and Participation|first2=Caroline J.|last2=Tolbert|first3=Ramona S.|last3=McNeal|year=2011|publisher=SPIE Press |isbn=978-0-8194-5606-9}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="300px"> InternetUsersByLanguagePieChart.svg|<div style="text-align: center">'''Til boyınsha Internet paydalanıwshıları'''<ref name=NIUBL-IWS>{{Web deregi|url=http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|title=Top Ten Internet Languages |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426122721/http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|archive-date=26 April 2012|website=Internet World Stats, Miniwatts Marketing Group|date=18 March 2012 |access-date=22 April 2012}}</ref></div> WebsitesByLanguagePieChart.svg|<div style="text-align: center">'''Veb-sayt kontenti tilleri'''<ref name=UofCLBWApril2013>{{Web deregi|title=Usage of content languages for websites|url=http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|work=W3Techs|access-date=26 April 2013|archive-url=https://archive.today/20120717235405/http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref></div> </gallery> === Paydalanıw === [[Fayl:Share_of_individuals_using_the_internet.png|thumb|360px|<div style="text-align: center">'''2021-jıldaǵı Internet paydalanıwshıları mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Our World in Data.]][[Fayl:FixedBroadbandInternetPenetrationWorldMap.svg|thumb |360px |<div style="text-align: center">'''2012-jıldaǵı turaqlı keń polosalı Internet jazılıwshıları<br />mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı<ref name="FixedBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.</ref>.]] [[Fayl:MobileBroadbandInternetPenetrationWorldMap 2013.svg|thumb |360px |<div style="text-align: center">'''2012-jıldaǵı mobil keń polosalı Internet jazılıwshıları<br />mámleket xalqınıń procenti retinde'''</div>Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı<ref name="MobleBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.</ref>.]] Internet, ásirese ólshenbegen joqarı tezlikli baylanıslardıń keń tarqalıwı menen, jumıs saatları hám ornında kóbirek beyimlilikke múmkinshilik beredi. Internetke kóplegen qurallar arqalı, sonıń ishinde mobil Internet qurılmaları arqalı da, derlik hár jerden kiriwge boladı. Mobil telefonlar, maǵlıwmat kartaları, qolda alıp júretuǵın oyın konsolleri hám uyalı routerler paydalanıwshılarǵa Internetke sımsız jalǵanıwǵa múmkinshilik beredi. Kishi ekranlar hám usınday qalta ólshemindegi qurılmalardıń basqa da sheklengen múmkinshilikleri sheńberinde, elektron pochta hám veb sıyaqlı Internet xızmetleri jetkilikli bolıwı múmkin. Xızmet kórsetiwshiler usınılatuǵın xızmetlerdi sheklewi múmkin hám mobil maǵlıwmatlar ushın tólemler basqa kiriw usıllarına qaraǵanda ádewir joqarı bolıwı múmkin. Mektepke shekemgi tárbiyadan baslap doktorlıqtan keyingi dárejege shekem barlıq dárejedegi bilimlendiriw materialları veb-saytlardan tabıladı. Mısallar CBeebies-ten baslap, mektep hám joqarı mektep qaytalaw qosımshaları hám virtual universitetlerge shekem, [[Google Scholar]] sıyaqlı platformalar arqalı joqarı dárejeli ilimiy ádebiyatlarǵa kiriw múmkinshiligin óz ishine aladı. Aralıqtan bilim alıw, úy tapsırmaları hám basqa tapsırmalardı orınlawda járdem, óz betinshe oqıw, bos waqıttı ótkiziw yamasa qızıqlı fakt haqqında kóbirek maǵlıwmat izlew ushın, adamlardıń hár qanday dárejedegi bilimlendiriw informaciyasına hár qanday jerden kiriwi burınǵıdan da ańsat boldı. Ulıwma alǵanda Internet hám ayrıqsha Pútkil dúnyajúzilik tor hám rásmiy, hám rásmiy emes bilimlendiriwdiń áhmiyetli quralı bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Internet izertlewshilerge (ásirese sociallıq hám miynet psixologiyası ilimleri boyınsha) virtual laboratoriyalar arqalı aralıqtan izertlew alıp barıwǵa múmkinshilik beredi, bul nátiyjelerdiń kólemi hám ulıwmalastırılıwında, sonday-aq ilimpazlar arasındaǵı baylanısta hám nátiyjelerdi járiyalawda tereń ózgerislerge alıp keledi<ref>{{cite book|last=Reips|first=U.-D.|year=2008|chapter=How Internet-mediated research changes science|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|title=Psychological aspects of cyberspace: Theory, research, applications|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809235408/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|archive-date=9 August 2014|pages=268–294|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-69464-3}}</ref>. Birge islesiwge arnalǵan programmalıq támiynattıń járdeminde ideyalar, bilim hám kónlikpelerdi tómen bahada hám derlik tez payıtta bólisiw birgelikte islewdi ádewir ańsatlastırdı. Topar tek arzan bahada baylanısıp hám ideyalardı bólisip qoymastan, Internettiń keń qamtıwı usınday toparlardıń ańsat payda bolıwına múmkinshilik beredi. Oǵan mısal retinde ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketin keltiriwge boladı, ol basqa nárseler menen birge [[Linux]], Mozilla Firefox hám OpenOffice.org (keyinnen LibreOffice bolıp bólingen) sıyaqlı programmalardı dóretti. Internet chat, meyli IRC chat bólmesi, tez xabar almasıw sisteması yamasa sociallıq tarmaq xızmeti bolsın, sheriklerge kún dawamında kompyuterlerinde islep atırǵanda baylanısta qalıwdıń júdá qolaylı usılın beredi. Xabarlar elektron pochtaǵa qaraǵanda jáne de tezirek hám qolaylıraq almasılıwı múmkin. Bul sistemalar fayllardı almasıwǵa, súwretler hám kóriniwlerdi bólisiwge yamasa komanda aǵzaları arasında dawıslı hám video baylanıstı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Kontentti basqarıw sistemaları birge islesiwshi toparlarǵa bir-biriniń jumısın tosınnan joq qılmastan, bólisilgen hújjetler toplamları ústinde bir waqıtta islewge múmkinshilik beredi. Biznes hám joybar toparları kalendarlardı, sonday-aq hújjetlerdi hám basqa da informaciyanı bólise aladı. Bunday birge islesiw ilimiy izertlew, programmalıq támiynattı islep shıǵıw, konferenciyalardı jobalastırıw hám dóretiwshilik jazıw sıyaqlı keń kólemli tarawlarda ámelge asırıladı. Sociallıq hám siyasiy birge islesiw de Internetke kiriw múmkinshiligi hám kompyuter sawatlılıǵı keńeygen sayın keńeyip barmaqta. Internet kompyuter paydalanıwshılarına hár qanday kiriw noqatınan basqa kompyuterlerge hám informaciya saqlaw orınlarına ańsat aralıqtan kiriwge múmkinshilik beredi. Kiriw kompyuter qáwipsizligi menen bolıwı múmkin; yaǵnıy, talaplarǵa baylanıslı autentifikaciya hám shifrlaw texnologiyaları. Bul kóplegen sanaatlarda aralıqtan jumıs islewdiń, birge islesiwdiń hám informaciya bólisiwdiń jańa usılların xoshametlemekte. Úyinde otırǵan esapshı tórtinshi mámlekettegi IT qánigeleri tárepinen aralıqtan saqlanatuǵın úshinshi mámlekette jaylasqan serverde, basqa mámlekette jaylasqan kompaniyanıń esap kitapların tekseriwi múmkin. Bul esaplar dúnyanıń hár tárepinen keńselerden olarǵa elektron pochta arqalı jiberilgen informaciya tiykarında, basqa aralıqtaǵı orınlarda úyde isleytuǵın buxgalterler tárepinen dúzilgen bolıwı múmkin. Bul nárselerdiń ayırımları Internettiń keń tarqalıwınan aldın da múmkin edi, biraq jeke ijara baylanıs sızıqlarınıń qımbatlıǵı olardıń kópshiligin ámelde orınlanbaytuǵın edi. Mısalı, xızmet saparında yaki demalısta dúnyanıń arǵı shetinde bolǵan keńse xızmetkeri óziniń elektron xatlarına kire aladı, bultlı esaplawlar járdeminde óz maǵlıwmatlarına kire aladı, yamasa Internettegi qáwipsiz virtual jeke tarmaq (VPN) baylanısı arqalı óziniń keńse kompyuterine aralıqtan kiriw seansın asha aladı. Bul xızmetkerge keńseden tısqarı jerde bolǵan waqıtta da óziniń barlıq ádettegi fayllarına hám maǵlıwmatlarına, sonıń ishinde elektron pochta hám basqa qosımshalarǵa tolıq kiriw múmkinshiligin bere aladı. Sistema administratorları arasında bul «Virtual jeke qorqınısh» dep atalǵan<ref>{{Web deregi | bet = The Virtual Private Nightmare: VPN| url = http://librenix.com/?inode=5013| baspaxana = Librenix| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyul | sáne = 2004-jıl 4-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110515152637/http://librenix.com/?inode=5013| arxivsáne = 2011-jıl 15-may }}</ref>, sebebi ol korporativ tarmaqtıń qáwipsiz shegarasın aralıqtaǵı orınlarǵa hám onıń xızmetkerleriniń úylerine keńeytedi. 2010-jıllardıń aqırına kelip, Internet «global Arqa xalqınıń kópshiligi ushın ilimiy informaciyanıń tiykarǵı deregi» retinde táriyiplengen<ref>{{cite book|author1=Dariusz Jemielniak|url=https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|title=Collaborative Society|author2=Aleksandra Przegalinska|year= 2020|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-35645-9|access-date=26 November 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123045652/https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. === Sociallıq tarmaqlar hám oyın-zawıq === Kóplegen adamlar jańalıqlar, hawa rayı hám sport xabarlarına kiriw, demalıslardı jobalastırıw hám bronlaw hám ózleriniń jeke qızıǵıwshılıqların qanaatlandırıw ushın Pútkil dúnyajúzilik tarmaǵın paydalanadı. Adamlar dúnya júzi boyınsha doslar menen baylanıs ornatıw hám saqlap qalıw ushın chat, xabar almasıw hám elektron pochtadan paydalanadı, geyde burın xat jazısıp turǵan doslar menen baylanısqanday etip. [[Facebook]] sıyaqlı [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri sociallasıw hám óz-ara tásir etiwdiń jańa usılların dóretti. Bul saytlardıń paydalanıwshıları betlerge kóp túrli informaciyalardı qosa aladı, ulıwma qızıǵıwshılıqlardı quwıp, basqalar menen baylanısa aladı. Sonday-aq bar tanıslardı tabıw, adamlardıń bar toparları arasında baylanıstı támiyinlew múmkin. LinkedIn sıyaqlı saytlar kommerciyalıq hám biznes baylanısların rawajlandıradı. YouTube hám Flickr paydalanıwshılardıń video hám súwretlerine qánigelesken. Sociallıq tarmaq xızmetleri sonday-aq biznesler hám basqa shólkemler tárepinen óz brendlerin alǵa ilgeriletiw, tutınıwshılarǵa marketing qılıw hám postlardıń «en jayıwın» xoshametlew ushın keń qollanıladı. Adamlar hám shólkemler ushın sociallıq tarmaq xızmetlerinde postlar (ásirese ashıq postlar) jazıwdıń bir qáwipi - ásirese aqmaq yamasa dawlı postlar geyde basqa Internet paydalanıwshıları tárepinen kútilmegen hám múmkin úlken kólemli qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin. Bul qáwip sonday-aq dawlı oflayn minez-qulıqqa da baylanıslı, eger ol keń túrde málim bolsa. Bul qarsı reakciyanıń tábiyatı qarsı pikirler hám ashıq masqaralawdan baslap, mazaqlawlar hám jekkóriw sózleri arqalı, eń tómen jaǵdaylarda, zorlaw hám ólim qáwpine shekem keń kólemde bolıwı múmkin. Onlayn tosqınlıqtıń joqlıǵı effekti kóp adamlardıń júzbe-júz bolǵanǵa qaraǵanda onlaynda kóbirek qatal yamasa mazaq etiwshi minez-qulıq kórsetiw tendenciyasın súwretleydi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |title=Twitter 'report abuse' button calls after rape threats |last=Moore |first=Keith |date=27 July 2013 |work=[[BBC News]] |access-date=7 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904014545/http://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |archive-date=4 September 2014 }}</ref>.. Shólkemler ushın, bunday qarsı reakciya, ásirese media tárepinen xabar etilse, ulıwma brend zıyanına alıp keliwi múmkin. Biraq, bul bárhama olay emes, sebebi shólkem usınǵan pikirge qarsı adamlardıń názerindegi brend zıyanı geyde basqalardıń názerinde brendti kúsheytiw menen teńlestiriliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, eger shólkem yamasa jeke adam basqalar nadurıs dep esaplaytuǵın talaplarǵa boysınsa, bul qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin. Reddit sıyaqlı ayırım veb-saytlar, jeke adamlar haqqında jeke informaciyanı járiyalawǵa tıyım salatuǵın qaǵıydalarǵa iye (sonday-aq doksing dep te ataladı), sebebi bunday postlar úlken sandaǵı Internet paydalanıwshılarınıń usılayınsha anıqlanǵan belgili jeke adamlarǵa qarsı basım kórsetiwine alıp keliwi múmkin degen táshiwishler bar. Atap aytqanda, Reddit-tiń jeke informaciyanı járiyalawdı qadaǵan etetuǵın qaǵıydası, Reddit ke júklengen Facebook skrinshotlarındaǵı barlıq sáykeslendiriwshi súwretler hám atlar cenzuradan ótiwi kerek degendi ańlatadı dep keń túrde túsiniledi. Biraq, bul qaǵıydanıń ashıq Twitter postlarına qatnası anıq emes, hám hár qanday jaǵdayda da, pikirles adamlardıń onlaynda bir-biriniń dıqqatın olar kelispeytuǵın ashıq sociallıq media postlarına qaratıwdıń kóp basqa jolları bar. Balalar da onlayn ortalıqta kiberqorqıtıw hám jınıslıq niyetli adamlardıń jaqınlasıwı sıyaqlı qáwiplerge ushıraydı, olar geyde ózlerin bala etip kórsetedi. Balalar jáne de ózlerin táshiwishlendiretuǵın yaki ata-anaları jas shegarasına say emes dep esaplaytuǵın materiallardı ushıratıwı múmkin. Tájiriybesizlik sebepli, olar ózleri haqqında jeke informaciyanı onlaynda járiyalawı múmkin, bul olardı yaki olardıń shańaraqların, eger eskertilmese, qáwip astına qoyıwı múmkin. Kóp ata-analar balaların Internettegi jaman materiallardan qorǵaw maqsetinde Internet filtrlewdi qosıwdı yaki balalarınıń onlayn iskerligin baqılawdı tańlaydı. Facebook hám Twitter sıyaqlı eń keń tarqalǵan sociallıq tarmaq xızmetleri ádette 13 jastan kishi paydalanıwshılarǵa qadaǵan etedi. Biraq, bul siyasatlardı jalǵan tuwılǵan sáneni kórsetip dizimnen ótiw arqalı aylanıp ótiw ańsat, hám 13 jastan kishi balalardıń ádewir bólegi báribir bunday saytlarǵa qosılıwı múmkin. Balalar ushın jaqsıraq qorǵaw dárejesin támiyinleytuǵının aytatuǵın kishi jastaǵı balalar ushın sociallıq tarmaq xızmetleri de bar. Internet óziniń payda bolıwınan baslap bos waqıttı ótkeriw ushın tiykarǵı orın bolıp kelgen, universitet serverlerinde MUD hám MOO sıyaqlı qızıqlı sociallıq tájiriybeler ótkerilip, házil-dálkekke baylanıslı Usenet toparları kóp trafik alǵan. Kóplegen Internet forumlarında oyınlar hám kúlkili videolarǵa arnalǵan bólimler bar. Internettegi bos waqıttı ótkeriwdiń jáne bir tarawı - kóp oyınshılı oyınlar. Oyın-zawıqtıń bul túri jámiyetler dúzedi, onda hár túrli jas hám shıǵısı bar adamlar kóp oyınshılı oyınlardıń tez pátli dúnyasınan lázzet aladı.Jazılmaǵan paydalanıwshılar belgili bir oyın túrleri yamasa belgili bir oyınlar menen sheklengen. Kóp adamlar Internetti muzıka, filmler hám basqa shıǵarmalarǵa kiriw hám júklep alıw ushın paydalanadı, olardan ráhátleniw hám dem alıw ushın qollanadı. Bul iskerliklerdiń hámmesi ushın oraylastırılǵan serverler hám tarqatılǵan teń qatnasıwshı texnologiyaların paydalanıp, pullı hám pulsız xızmetler bar. Bul dereklerdiń ayırımları dóretiwshilerdiń avtorlıq huqıqlarına basqalarǵa qaraǵanda kóbirek itibar beredi. Internetti paydalanıw paydalanıwshılardıń jalǵızlıǵı menen baylanıslı ekenligi anıqlanǵan. Jalǵız adamlar Internetti óz sezimlerin bildiriw hám óz tariyxların basqalar menen bólisiw ushın qollanıwǵa beyim, mısalı, «Men jalǵızban, állekim meniń menen sóylese me?» degen temadaǵı jazbalar. 2017-jılǵı bir kitapta Internet adam iskerliginiń kópshilik táreplerin pútkil insaniyat aǵzaları hám básekilesi bolıwı múmkin bolǵan birden-bir maydanǵa biriktiredi hám nátiyjede psixikalıq densawlıqqa tiykarınan unamsız tásir etedi dep aytılǵan. Hár bir iskerlik tarawındaǵı tabıslar keń tarqalǵan hám dawıslı túrde járiyalanǵan bolsa da, olar dúnyanıń eń ayrıqsha adamlarınıń júdá jińishke bólegine ǵana tiyisli bolıp, qalǵanlardı artta qaldıradı. Internetke shekem hár qanday tarawda jetiskenlikke erisiw úmiti awıl, shetki aymaq, qala yamasa hátte mámleket dárejesinde ámelge asırıwdıń aqılǵa muwapıq itimallıǵı menen qollap-quwatlanǵan bolsa, Internet dúnyasında usınday úmitler búgingi kúnde ámelge aspaytuǵını anıq: planetanıń qanday da bir jerinde bárhama jaqsıraq isley alatuǵın hám házir jalǵız bolǵan joqarı orındı iyeley alatuǵın birew bar<ref>{{cite book|last=Barker|first=Eric|title=Barking Up the Wrong Tree|url=https://archive.org/details/barkingupwrongtr0000bark|publisher=HarperCollins|date=2017|isbn=978-0-06-241604-9|pages=[https://archive.org/details/barkingupwrongtr0000bark/page/235 235]–236}}</ref>. Kiberbuzıwshılıq korporativ resurslardıń jumsalıwına alıp keliwi múmkin; Peninsula Business Services kompaniyasınıń 2003-jılǵı izertlewine sáykes, Britaniyadaǵı ortasha xızmetker jumıs waqtında kúnine 57 minut Internette sharlap júrgen<ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |title=Net abuse hits small city firms |work=The Scotsman |date=11 September 2003 |access-date=7 August 2009 |location=Edinburgh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020041820/http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |archive-date=20 October 2012 }}</ref>. Internetke ǵárezlilik buzılıwı - bul kúndelikli turmısqa kesent etetuǵın kompyuterdi shamadan tıs paydalanıw. Nikolas G. Karr Internetti paydalanıwdıń adamlarǵa basqa da tásirleri bar dep esaplaydı, mısalı, tez oqıw uqıplılıǵın jaqsılaydı hám haqıyqıy dóretiwshilikke alıp baratuǵın tereń oylawǵa kesent etedi<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276|title=The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains|first=Nicholas G.|last=Carr|author-link=Nicholas G. Carr|publisher=W.W. Norton|year=2010|page=[https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276 276]|isbn=978-0-393-07222-8}}</ref>. === Elektron biznes === Elektron biznes (e-biznes) pútkil qádir-qımbat dizbegin qamtıytuǵın biznes processlerin óz ishine aladı: satıp alıw, jetkerip beriw dizbegin basqarıw, marketing, satıw, klientlerge xızmet kórsetiw hám biznes qatnasıqlar. Elektron kommerciya klientler hám sherikler menen qatnasıqlardı qurıw hám jaqsılaw ushın Internetti paydalanıp tabıs aǵımların qosıwǵa umtıladı. International Data Corporation maǵlıwmatları boyınsha, dúnya júzilik elektron kommerciyanıń kólemi, global biznesten bizneske hám tutınıwshıǵa tranzakciyalar birlestirilgende, 2013-jıl ushın 16 trillion dollardı quraydı. Oxford Economics esabatında bul ekewi birlestirilip, cifrlı ekonomikanıń ulıwma kólemi 20,4 trillion dollar dep bahalanǵan, bul dúnya júzilik satıwlardıń shama menen 13,8% ine teń<ref>{{Web deregi | url = http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| bet = The New Digital Economy: How it will transform business| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140706101452/http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 6-iyul | jumıs = Oxford Economics| sáne = 2011-jıl 2-iyul }}</ref>. Internet arqalı ámelge asırılatuǵın sawdanıń ekonomikalıq artıqmashlıqları haqqında kóp jazılǵan bolsa da, Internettiń ayırım tárepleri, máselen kartalar hám jaylasıw ornın anıqlaytuǵın xızmetler ekonomikalıq teńsizlikti hám cifrlı ayırmashılıqtı kúsheytiwi múmkin ekenligin kórsetetuǵın dáliller de bar<ref>{{Web deregi | bet = How the Internet Reinforces Inequality in the Real World| jumıs = The Atlantic| avtor = Badger, Emily| sáne = 2013-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-fevral | url = http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130211095334/http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivsáne = 2013-jıl 11-fevral }}</ref>. Elektron kommerciya kishi shańaraq biznesleriniń hám dástúriy dúkanlardıń birlesiwine hám qulawına sebepshi bolıp, tabıs teńsizliginiń artıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland/| bet = E-commerce will make the shopping mall a retail wasteland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130219011301/http://www.zdnet.com/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland-7000009960/| arxivsáne = 2013-jıl 19-fevral | jumıs = ZDNet| url-status = live| sáne = 2013-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| bet = 'Free Shipping Day' Promotion Spurs Late-Season Online Spending Surge, Improving Season-to-Date Growth Rate to 16 Percent vs. Year Ago| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130128191411/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| arxivsáne = 2013-jıl 28-yanvar | jumıs = Comscore| sáne = 2012-jıl 23-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| bet = The Death of the American Shopping Mall| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130215044619/http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| arxivsáne = 2013-jıl 15-fevral | jumıs = The Atlantic – Cities| sáne = 2012-jıl 26-dekabr }}</ref>. Avtor Endryu Kin, Internet sebepli júz bergen sociallıq ózgerislerdiń uzaq waqıtlı sınshısı, Internet biznesleriniń birlesiwiniń ekonomikalıq tásirlerine itibar qaratqan. Kin 2013-jılǵı Jergilikli Ózin-ózi Támiyinlew Institutınıń esabatına tiykarlanıp, dástúriy usaqlap satıw dúkanları hár 10 million dollar satıw ushın 47 adamdı jumısqa alatuǵının, al Amazon bolsa tek 14 adamdı jumısqa alatuǵının keltiredi. Usıǵan uqsas, 700 xızmetkeri bar bólme ijaraǵa beriw startabı Airbnb 2014-jılı 10 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul 152,000 adamdı jumısqa alǵan Hilton Worldwide qunınıń shama menen yarımına teń. Sol waqıtta Uber 1,000 tolıq shtatlı xızmetkerdi jumısqa alǵan hám 18,2 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul birge alǵanda 60,000 ǵa jaqın adamdı jumısqa alǵan Avis Rent a Car hám The Hertz Corporation kompaniyalarınıń ulıwma bahasına teń<ref>{{cite news| last1=Harris |first1=Michael |title=Book review: 'The Internet Is Not the Answer' by Andrew Keen |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |access-date=25 January 2015 |newspaper=The Washington Post|date=2 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120000258/https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |archive-date=20 January 2015 }}</ref>. === Aralıqtan jumıs islew === Aralıqtan jumıs islew toparlıq programmalıq támiynat, virtual jeke tarmaqlar, konferenciya baylanısları, videotelefoniya hám VoIP sıyaqlı qurallar arqalı ámelge asırıladı, solay etip jumıs hár qanday jerde, kóbinese xızmetkerdiń úyinde orınlanıwı múmkin. Bul kompaniyalar ushın nátiyjeli hám paydalı bolıwı múmkin, sebebi xızmetkerlerge uzaq aralıqlarda baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul arqalı ádewir jol waqtı hám qarjı únemlenedi. Kóbirek xızmetkerler úylerinde usı qurallardı paydalanıp, ózleriniń úyin kompaniyanıń ishki tarmaǵına hám ishki baylanıs tarmaqlarına jalǵaw ushın jetkilikli tezliktegi internetke iye. === Birge islesip baspadan shıǵarıw === Vikiler akademiyalıq jámiyette de institucional hám xalıqaralıq shegaralar arqalı informaciyanı bólisiw hám tarqatıw ushın qollanılǵan. Bul ortalarda olar grant jazıwda birge islesiw, strategiyalıq jobalaw, bólim hújjetlestiriwi hám komitet jumısı ushın paydalı ekenligi anıqlanǵan<ref>{{Cite journal|title=Putting Wikis to Work in Libraries|author=Nancy T. Lombardo|s2cid=11552140|volume=27|issue=2|date=June 2008|journal=Medical Reference Services Quarterly|pages=129–145|doi=10.1080/02763860802114223|pmid=18844087}}</ref>. AQSH Patent hám tovar belgileri basqarması jámiyetshilikke qaralıp atırǵan patent ótinishlerin tekseriwge tiyisli aldıńǵı texnologiyalardı tabıwda birge islesiwge múmkinshilik beriw ushın vikiden paydalanadı. Nyu-Yorktıń Kuins rayonı puqaralarǵa jergilikli parktiń dizaynı hám jobalawında birge islesiw ushın vikiden paydalanǵan<ref name="Noveck">{{cite journal|title=Wikipedia and the Future of Legal Education |author=Noveck, Beth Simone |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals/jled57&div=8&id=&page= |date=March 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703005842/http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals%2Fjled57&div=8&id=&page= |archive-date=3 July 2014 }}{{subscription required}}</ref>. Inglis tilindegi Vikipediya Dúnya júzilik tarmaqta<ref>{{Web deregi | url = http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&th=8000&lines=500| bet = WikiStats by S23| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-aprel | baspaxana = S23Wiki| sáne = 2008-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140825164715/http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&th=8000&lines=500| arxivsáne = 2014-jıl 25-avgust }}</ref> vikiler arasında eń úlken paydalanıwshı bazasına iye hám trafik boyınsha barlıq saytlar arasında aldıńǵı 10 qatarǵa kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.alexa.com/topsites| bet = Alexa Web Search – Top 500| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-mart | baspaxana = [[Alexa Internet]]| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150302173920/http://www.alexa.com/topsites| arxivsáne = 2015-jıl 2-mart }}</ref>. == Qáwipsizlik == Internet resursları, apparatlıq támiynat hám programmalıq támiynat komponentlerin ruqsatsız baqlawǵa alıw, úzilisler payda etiw, aldaw, qorqıtıp aqsha alıw yamasa jeke informaciyaǵa kiriw maqsetinde jınayatshı yamasa zıyanlı háreketlerdiń obekti bolıp tabıladı<ref>{{cite book|last=Gralla|first=Preston|title=How the Internet Works|year=2007|publisher=Que Pub|location=Indianapolis|isbn=978-0-7897-2132-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howinternetworks00gral}}</ref>. === Zıyanlı programmalıq támiynat === Zıyanlı programmalıq támiynat - bul Internet arqalı qollanılatuǵın hám tarqalatuǵın zıyanlı programmalıq támiynat. Oǵan adamlardıń járdeminde kóshiriletuǵın kompyuter virusları, ózin-ózi avtomatik túrde kóshiretuǵın kompyuter qurtları, xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleri ushın programmalıq támiynat, tólem talap etetuǵın zıyanlı programmalar, botnetler hám paydalanıwshılardıń háreketleri hám terip jazıwları haqqında xabar beretuǵın shpionlıq programmalar kiredi. Ádette, bul háreketler kiberjınayatshılıqtı quraydı. Qorǵanıw teoretikleri sonday-aq xakerlerdiń usıǵan uqsas usıllardı úlken kólemde qollanıp, kiber urıs alıp barıw múmkinshilikleri haqqında boljawlar islegen<ref>{{Web deregi | familiya = Andriole| at = Steve| bet = Cyberwarfare Will Explode In 2020 (Because It's Cheap, Easy And Effective)| url = https://www.forbes.com/sites/steveandriole/2020/01/14/cyberwarfare-will-explode-in-2020-because-its-cheap-easy--effective/| sáne = 2020-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-may | jumıs = Forbes| til = en}}</ref>. Zıyanlı programmalıq támiynat Internettegi jeke adamlar hám biznesler ushın úlken mashqalalar tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Kim |first1=Jin-Young |last2=Bu |first2=Seok-Jun |last3=Cho |first3=Sung-Bae |date=2018-09-01 |title=Zero-day malware detection using transferred generative adversarial networks based on deep autoencoders |url=http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |s2cid-access=free |via=Soft Computing Laboratory, Dept. of Computer Science, Yonsei University |journal=Information Sciences |language=en |volume=460–461 |pages=83–102 |doi=10.1016/j.ins.2018.04.092 |issn=0020-0255 |s2cid=51882216 |access-date=2 December 2021 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20220430072512/http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |archive-date= Apr 30, 2022 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of "malware": Bibliometric analysis of malware study |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |language=en |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |access-date=30 April 2022|url-access=subscription }}</ref>. Symantec kompaniyasınıń 2018-jılǵı Internet qáwipsizligi qáwipleri boyınsha esabatına (ISTR) tiykarlanıp, 2017-jılı zıyanlı programmalıq támiynat túrleriniń sanı 669,947,865 ke jetken, bul 2016-jılǵa salıstırǵanda eki ese kóp<ref>{{Cite journal |last1=Xiao |first1=Fei |last2=Sun |first2=Yi |last3=Du |first3=Donggao |last4=Li |first4=Xuelei |last5=Luo |first5=Min |date=2020-03-21 |title=A Novel Malware Classification Method Based on Crucial Behavior |journal=Mathematical Problems in Engineering |volume=2020 |pages=1–12 |doi=10.1155/2020/6804290 |issn=1024-123X |doi-access=free}}</ref>. Kompyuter arqalı ámelge asırılatuǵın basqa da jınayatlardı óz ishine alatuǵın kiberjınayatshılıqtıń 2021-jılı dúnya júzi ekonomikasına 6 trillion AQSH dolları muǵdarında zıyan keltiriwi boljanǵan hám ol jılına 15% tezlik penen ósip atır<ref name="Morgan">{{Web deregi | familiya = Morgan| at = Steve| sáne = 2020-jıl 13-noyabr | bet = Cybercrime To Cost The World $10.5 Trillion Annually By 2025| url = https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220305072352/https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| arxivsáne = 2022-jıl 5-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-mart | jumıs = Cybercrime magazine website| baspaxana = Cybersecurity ventures| format = | doi = }}</ref>. 2021-jıldan baslap, zıyanlı programmalıq támiynat elektr tarqatıw tarmaǵı sıyaqlı áhmiyetli infrastrukturanı basqaratuǵın kompyuter sistemaların obektke alıwǵa arnalıp islengen<ref>{{Cite journal |last1=Eder-Neuhauser |first1=Peter |last2=Zseby |first2=Tanja |last3=Fabini |first3=Joachim |date=2019-06-01 |title=Malware propagation in smart grid networks: metrics, simulation and comparison of three malware types |journal=Journal of Computer Virology and Hacking Techniques |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=109–125 |doi=10.1007/s11416-018-0325-y |issn=2263-8733 |s2cid=255164530 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of "malware": Bibliometric analysis of malware study |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |issn=1084-8045|url-access=subscription }}</ref>. Zıyanlı programmalıq támiynat antivirus programmalıq támiynatınıń anıqlaw algoritmlerinen qashıp ótiwge arnalıp islengen bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = Spring| at = Tom| sáne = 2023-jıl 12-iyun | bet = Obfuscation tool 'BatCloak' can evade 80% of AV engines| url = https://www.scmagazine.com/news/obfuscation-batcloak-80-percent-av-engines| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = SC Media| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Amos| at = Zac| bet = How Ransomware Can Evade Antivirus Software| url = https://gca.isa.org/blog/how-ransomware-can-evade-antivirus-software| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = gca.isa.org| til = en}}</ref>. === Baqlaw === Kompyuterli baqlawdıń kópshilik bólegi Internettegi maǵlıwmatlar hám trafikti monitoring etiwdi óz ishine aladı<ref name="sciam-internet">{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|title=Internet Eavesdropping: A Brave New World of Wiretapping|last=Diffie|first=Whitfield|author2=Susan Landau|date=August 2008|work=Scientific American|access-date=13 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113212137/http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|archive-date=13 November 2008|url-status=live}}</ref>. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarında Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, barlıq telefon qońırawları hám keń polosalı Internet trafigi (elektron xatlar, veb trafik, tez xabar almasıw hám t.b.) federal huqıq qorǵaw uyımları tárepinen real waqıt rejiminde tosqınlıqsız monitoring etiliwi ushın qoljetimli bolıwı talap etiledi<ref name="eff-calea-archive">{{Web deregi | url = http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081025074518/http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivsáne = 2008-jıl 25-oktyabr | bet = CALEA Archive| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart }}</ref><ref name="eff-calea-summary">{{Web deregi | url = https://www.eff.org/issues/calea| bet = CALEA: The Perils of Wiretapping the Internet| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090316041313/http://www.eff.org/issues/calea| arxivsáne = 2009-jıl 16-mart }}</ref><ref name="eff-calea-faq">{{Web deregi | url = https://www.eff.org/pages/calea-faq| bet = CALEA: Frequently Asked Questions| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090501072553/http://www.eff.org/pages/calea-faq| arxivsáne = 2009-jıl 1-may | sáne = 2007-jıl 20-sentyabr }}</ref>. Paketlerdi uslap qalıw - bul kompyuter tarmaǵındaǵı maǵlıwmatlar trafigin monitoring etiw. Kompyuterler Internet arqalı xabarlardı (elektron xatlar, súwretler, videolar, veb betler, fayllar hám t.b.) «paketler» dep atalatuǵın kishi bóleklerge bóliw arqalı baylanısadı, olar óz mánziline jetkenshe kompyuterler tarmaǵı arqalı jóneltiledi, sol jerde olar qaytadan tolıq «xabar» ǵa jıynaladı. Paketlerdi uslap qalıw qurılması bul paketlerdi tarmaq arqalı ótip baratırǵanda uslap qaladı, olardı basqa programmalar járdeminde tekseriw ushın. Paketlerdi uslap qalıw - bul informaciya jıynaw quralı, biraq analiz quralı emes. Yaǵnıy, ol «xabarlardı» jıynaydı, biraq olardı analizlemeydi hám olardıń mánisin anıqlamaydı. Trafikti analizlew hám uslap alınǵan maǵlıwmatlardı áhmiyetli/paydalı informaciyanı izlep tekseriw ushın basqa programmalar kerek boladı. Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, AQSHtaǵı barlıq telekommunikaciya provayderleri federal huqıq qorǵaw hám barlaw uyımlarına óz klientleriniń barlıq keń polosalı Internet hám VoIP trafigin uslap qalıwǵa múmkinshilik beriw ushın paketlerdi uslap qalıw texnologiyasın ornatıwı talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120907032500/http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| bet = American Council on Education vs. FCC, Decision, United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit| sáne = 2006-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 7-sentyabr }}</ref>. Paketlerdi uslap qalıwdan alınǵan úlken kólemdegi maǵlıwmatlar belgili sózler yamasa sóz dizbekleriniń qollanılıwı, belgili bir túrdegi veb-saytlarǵa kiriw yamasa belgili tárepler menen elektron pochta yamasa chat arqalı baylanısıw sıyaqlı tiyisli informaciyanı filtrleytuǵın hám xabarlaytuǵın baqlaw programmalıq támiynatın talap etedi<ref name="usatoday-chatroom">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|title=Government funds chat room surveillance research|last=Hill|first=Michael|date=11 October 2004|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=19 March 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100511220550/http://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|archive-date=11 May 2010}}</ref>. Informaciya xabardarlıǵı byurosı, NSA, GCHQ hám FBR sıyaqlı uyımlar maǵlıwmatlardı uslap qalıw hám analizlew sistemaların islep shıǵıw, satıp alıw, engiziw hám paydalanıw ushın jılına milliardlaǵan dollar jumsaydı<ref name="zdnet-fbi">{{cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407040227/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|title=FBI turns to broad new wiretap method|last=McCullagh|first=Declan|date=30 January 2007|work=ZDNet News|access-date=13 March 2009|archive-date=7 April 2010}}</ref>. == Ónimdarlıq == Internet geterogen tarmaq bolǵanlıqtan, onıń fizikalıq qásiyetleri, sonıń ishinde mısalı, baylanıslardıń maǵlıwmat uzatıw tezligi keń kólemde ózgeredi. Ol óziniń keń kólemli shólkemlesiwine baylanıslı payda bolatuǵın qubılıslardı kórsetedi<ref>{{cite journal |last1=Albert |first1=Réka |last2=Jeong |first2=Hawoong |last3=Barabási |first3=Albert-László |s2cid=4419938 |title=Diameter of the World-Wide Web |journal=Nature |date=9 September 1999 |volume=401 |issue=6749 |pages=130–131 |doi=10.1038/43601|arxiv=cond-mat/9907038 |bibcode=1999Natur.401..130A }}</ref>. === Trafik kólemi === Internet trafiginiń kólemin ólshew qıyın, sebebi kóp qatlamlı, ierarxiyalıq emes topologiyada bir ǵana ólshew noqatı joq. Trafik maǵlıwmatları 1-dárejeli tarmaq provayderleriniń óz-ara baylanıs noqatları arqalı ótetuǵın ulıwma kólemnen bahalanıwı múmkin, biraq iri provayder tarmaqlarında jergilikli qalatuǵın trafik esapqa alınbawı múmkin. === Úzilisler === Internettiń tolıq toqtawı yamasa úzilisi jergilikli signal beriw toqtawlarınan kelip shıǵıwı múmkin. Suw astı baylanıs kabelleriniń buzılıwı úlken aymaqlarda tolıq toqtawlarǵa yamasa páseyiwlerge alıp keliwi múmkin, mısalı 2008-jılǵı suw astı kabeliniń buzılıwı sıyaqlı. Rawajlanbaǵan eller joqarı ótkizgishlik uqıplılıǵına iye baylanıslardıń az bolıwına baylanıslı bunday jaǵdaylarǵa kóbirek ushıraydı. Qurǵaqlıqtaǵı kabeller de zıyanlanıwǵa beyim, mısalı 2011-jılı bir hayal temir qaldıqların izlep, Armeniya mámleketiniń derlik pútkil baylanısın úzip taslaǵan<ref>{{cite news|work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |title=Georgian woman cuts off web access to whole of Armenia |date=6 April 2011 |access-date=11 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825075603/http://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |archive-date=25 August 2013 }}</ref>. === Energiya paydalanıw === 2014-jılǵı bir-birin tekseriwden ótken ilimiy maqalaǵa sáykes, Internettiń elektr energiyasın paydalanıwı haqqındaǵı bahalawlar tartıslı másele bolǵan. Bul maqalada aldıńǵı on jıl dawamında járiyalanǵan maǵlıwmatlarda berilgen kórsetkishler bir-birinen 20,000 ese parıq qılǵanı anıqlanǵan, yaǵnıy bir gigabayt maǵlıwmat jiberiw ushın jumsalatuǵın energiya muǵdarı 0.0064 kilovatt-saattan 136 kilovatt-saatqa shekem bolǵan<ref name="Environmental Impact Assessment Review">{{Cite journal|last1=Coroama|first1=Vlad C.|last2=Hilty|first2=Lorenz M.|date=February 2014|title=Assessing Internet energy intensity: A review of methods and results|url=http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|journal=Environmental Impact Assessment Review|language=en|volume=45|pages=63–68|doi=10.1016/j.eiar.2013.12.004|bibcode=2014EIARv..45...63C |access-date=9 March 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923042203/http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|url-status=live}}</ref>. Izertlewshiler bul ayırmashılıqlardı tiykarınan eki faktorǵa baylanıslı dep esaplaydı: birinshi - salıstırıw jılı (yaǵnıy, waqıt ótiwi menen nátiyjeliliktiń artıwı esapqa alınǵan ba yamasa joq pa), ekinshi - analizge «jeke kompyuterler hám serverler sıyaqlı aqırǵı qurılmalar kirgizilgen be» yamasa joq pa?! 2011-jılı ilimpazlar Internet tárepinen paydalanılatuǵın ulıwma energiya muǵdarın 170 hám 307 GVt aralıǵında dep bahaladı, bul adamzat paydalanatuǵın energiyanıń eki procentinen de az. Bul bahalawǵa dúnya júzi boyınsha boljanǵan 750 million noutbuk, bir milliard smartfon hám 100 million serverdi qurıw, paydalanıw hám dáwirli túrde almastırıw ushın zárúr bolǵan energiya, sonday-aq marshrutizatorlar, uyalı baylanıs minaraları, optikalıq awıstırǵıshlar, Wi-Fi uzatqıshlar hám bultlı saqlaw qurılmaları Internet trafigin jibergende paydalanatuǵın energiya kirgizilgen<ref>{{Web deregi | at = Jim| familiya = Giles| bet = Internet responsible for 2 per cent of global energy usage| jumıs = New Scientist| sáne = 2011-jıl 26-oktyabr | url = http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html| arxivsáne = 2014-jıl 1-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141001113334/http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html}},</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810075940/http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf |archive-date=10 August 2014|first1=Barath|last1=Raghavan|first2=Justin|last2=Ma|title=Proceedings of the 10th ACM Workshop on Hot Topics in Networks |chapter=The energy and emergy of the internet |date=14 November 2011|pages=1–6|location=Cambridge, MA.|publisher=ACM SIGCOMM|doi=10.1145/2070562.2070571|isbn=978-1-4503-1059-8|s2cid=6125953}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Internet| ]] [[Kategoriya:Telekommunikaciya]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 1vherptqzg9msuivxnp82qs9h2ynr3f 0 968 266227 233845 2026-08-18T00:02:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266227 wikitext text/x-wiki {{Kompaniya infoqutısı | company_name = Google, Inc. | company_logo = Google 2026 logo.svg | company_type = [[public company|Public]]<br /> | foundation = <!--Creation: [[Stanford University]], [[California]] (January 1996<br />Incorporation:-->[[Menlo Park, California]] (September 4, 1998)<ref>{{cite journal |url=http://kepler.sos.ca.gov/corpdata/ShowAllList?QueryCorpNumber=C2119530 |title=Incorporation document |date=April 29, 2004 |accessdate=2008-09-27}}</ref> | founder = [[Sergey Brin]]<br />[[Larry Page]] | location_city = {{flagicon|U.S.}} [[Googleplex]], [[Mountain View, California|Mountain View]], [[California]] | location_country = [[United States|US]] | area_served = [[Worldwide]] | key_people = [[Eric E. Schmidt|Dr. Eric E. Schmidt]]<br /><small>([[Chairman]]) & ([[CEO]])</small><br />[[Sergey Brin]]<br /><small>([[Technology President]])</small><br />[[Larry Page]]<br /><small>([[Products President]])</small> | industry = [[Internet]], [[Computer software]] | products = See [[list of Google products]] | market cap = [[United States dollar|US$]] 179.07 Billion (''2008'') | revenue = {{profit}}55.97% [[United States dollar|US$]] 16.593 Billion (''2007'')<ref name="financialtables">{{Web deregi | url = http://investor.google.com/fin_data.html| bet = Financial Tables| baspaxana = Google Investor Relations| qaralǵan sáne = 2008-jıl 31-yanvar }}</ref> | operating_income = {{profit}}30.64% [[United States dollar|US$]] 5.084 Billion (''2007'')<ref name="financialtables" /> | net_income = {{profit}}25.33% [[United States dollar|US$]] 4.203 Billion (''2007'')<ref name="financialtables" /> | assets= {{Increase}} [[United States dollar|US$]] 25.335 Billion (''2007'')<ref name="financialtables" /> | equity= {{Increase}} [[United States dollar|US$]] 22.689 Billion (''2007'')<ref name="financialtables" /> | num_employees = 20,222 - December 31, 2008<ref name="q42008results">{{Web deregi | url = http://www.google.com/intl/en/press/pressrel/revenues_q408.html| bet = Google Announces Fourth Quarter And Fiscal Year 2008 Results| sáne = [[July 17]], [[2008]] | qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-iyul }}</ref> | company_slogan = [[Don't be evil]] | homepage = [http://www.google.com/ Google.com] }} '''Google LLC''' ‒ bul Amerikalı kóp milletli korporaciya hám texnologiya kompaniyası bolıp, ol onlayn reklama, izlew sistema texnologiyası, bultlı esaplaw, [[Programmalıq támiynat|kompyuter baǵdarlamalıq támiynatı]], kvant esaplaw, elektron kommerciya, tutınıwshı elektronikası hám [[jasalma intellekt]] (JI) tarawlarına itibar qaratadı<ref>{{Web deregi | familiya = Condon| at = Stephanie| sáne = 2019-jıl 7-may | bet = Google I/O: From 'AI first' to AI working for everyone| url = https://www.zdnet.com/article/google-io-from-ai-first-to-ai-working-for-everyone/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220402134913/https://www.zdnet.com/article/google-io-from-ai-first-to-ai-working-for-everyone/| arxivsáne = 2022-jıl 2-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-aprel | jumıs = ZDNet| til = en-US}}</ref>. Ol "dúnyadaǵı eń kúshli kompaniya"<ref>{{Cite news |last=Jack |first=Simon |date=November 21, 2017 |title=Google – powerful and responsible? | til =en-GB | jumıs =[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/business-42060091 |url-status=live |access-date=March 29, 2022 |archive-date=March 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329031631/https://www.bbc.com/news/business-42060091}}</ref> dep atalǵan hám bazardaǵı ústemligi, maǵlıwmat jıynawı hám [[Jasalma intellekt|JI]] tarawındaǵı texnologiyalıq artıqmashlıqları sebepli dúnyadaǵı eń qımbatlı brendlerdiń biri bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | familiya = McCormick| at = Rich| sáne = 2016-jıl 2-iyun | bet = Elon Musk: There's only one AI company that worries me| url = https://www.theverge.com/2016/6/2/11837566/elon-musk-one-ai-company-that-worries-me| url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-mart | jumıs = [[The Verge]]| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220329031133/https://www.theverge.com/2016/6/2/11837566/elon-musk-one-ai-company-that-worries-me}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 20-oktyabr | bet = Justice Department Sues Monopolist Google For Violating Antitrust Laws| url = https://www.justice.gov/opa/pr/justice-department-sues-monopolist-google-violating-antitrust-laws| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-mart | jumıs = U.S. Department of Justice| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210120170848/https://www.justice.gov/opa/pr/justice-department-sues-monopolist-google-violating-antitrust-laws| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Land of the Giants: The Titans of Tech| url = https://plus.cnn.com/plus/title-2244411| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-aprel | jumıs = CNN+| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 17-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220417230628/https://plus.cnn.com/plus/title-2244411| url-status = live}}</ref>. Google kompaniyasınıń bas kompaniyası Alphabet Inc. - Amazon, [[Apple Inc.|Apple]], [[Meta Platforms|Meta]] hám [[Microsoft]] penen bir qatarda bes Big Tech kompaniyalarınıń biri bolıp tabıladı. Google 1998-jılı 4-sentyabrde amerikalı kompyuter ilimpazları Larri Peydj hám Sergey Brin tárepinen shólkemlestirildi. Olar sol waqıtta [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadaǵı]] [[Stanford universiteti|Stenford]] universitetinde PhD studentleri edi. Birge olar kompaniyanıń ashıq bazardaǵı akciyalarınıń shama menen 14% iyelik etedi hám super-dawıs beriw akciyaları arqalı akcionerlerdiń dawıs beriw huqıqınıń 56% ın basqaradı. Kompaniya 2004-jılı dáslepki ashıq usınıs (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. 2015-jılı Google Alphabet Inc. kompaniyasınıń tolıq iyeliktegi filialı sıpatında qayta shólkemlestirildi. Google Alphabet kompaniyasınıń eń úlken filialı bolıp, Alphabet kompaniyasınıń internet múlkleri hám mápleri ushın xolding kompaniya bolıp xızmet etedi. Sundar Pichai 2015-jılı 24-oktyabrde Google kompaniyasınıń bas direktorı etip tayınlandı, Larri Peydjdiń ornın basıp, ol Alphabet kompaniyasınıń bas direktorı boldı. 2019-jılı 3-dekabrde Pichai jáne de Alphabet kompaniyasınıń bas direktorı boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Feiner| at = Lauren| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | bet = Larry Page steps down as CEO of Alphabet, Sundar Pichai to take over| url = https://www.cnbc.com/2019/12/03/larry-page-steps-down-as-ceo-of-alphabet.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-iyun | jumıs = [[CNBC]]| til = en| arxivsáne = 2020-jıl 24-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200824015937/https://www.cnbc.com/2019/12/03/larry-page-steps-down-as-ceo-of-alphabet.html| url-status = live}}</ref>. Kompaniya sońınan Google Izlewden tısqarı kóplegen ónim hám xızmetlerdi usınıw ushın tez pát penen ósti, olardıń kópshiligi bazarda ústem orındı iyeleydi. Bul ónimler hár qıylı qollanıw tarawların qamtıydı, sonıń ishinde elektron pochta ([[Gmail]]), navigaciya hám kartalastırıw (Waze, Maps hám Earth), bult esaplaw (Cloud), veb-navigaciya (Chrome), video bólisiw ([[YouTube]]), ónimdarlıq (Workspace), operaciyalıq sistemalar ([[Android]]), bultlı saqlaw (Drive), til awdarıw (Translate), foto saqlaw (Photos), videotelefoniya (Meet), aqıllı úy (Nest), smartfonlar (Pixel), kiyiletuǵın texnologiyalar (Pixel Watch hám Fitbit), muzıka aǵımı (YouTube Music), talap boyınsha video (YouTube TV), JI (Google Assistant hám [[Gemini (chatbot)|Gemini]]), [[mashinalıq oqıtıw]] API leri (TensorFlow), JI chipleri (TPU) hám basqalar bar. Toqtatılǵan Google ónimlerine oyın (Stadia)<ref>{{Web deregi | bet = Google is shutting down Stadia in January 2023 - The Verge| first1 = Jay| last1 = Peters| first2 = Alex| last2 = Cranz| sáne = 2022-jıl 30-sentyabr | url = https://www.theverge.com/2022/9/29/23378713/google-stadia-shutting-down-game-streaming-january-2023| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20241010060211/https://www.theverge.com/2022/9/29/23378713/google-stadia-shutting-down-game-streaming-january-2023| arxivsáne = 2024-jıl 10-oktyabr }}</ref>, Glass, Google+, Reader, Play Music, Nexus, Hangouts hám Inbox by Gmail kiredi<ref>{{Web deregi | bet = The Google Graveyard| first1 = Heather| last1 = Brady| first2 = Chris| last2 = Kirk| sáne = 2013-jıl 15-mart | url = http://www.slate.com/articles/technology/map_of_the_week/2013/03/google_reader_joins_graveyard_of_dead_google_products.html| magazine = [[Slate (magazine)|Slate]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 16-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130316085610/http://www.slate.com/articles/technology/map_of_the_week/2013/03/google_reader_joins_graveyard_of_dead_google_products.html| arxivsáne = 2013-jıl 16-mart | url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Booker| first1 = Logan| sáne = 2013-jıl 17-mart | bet = Google Graveyard Does Exist| url = https://www.gizmodo.com.au/2013/03/google-graveyard-does-exist-you-can-even-place-flowers-on-your-deceased-favourites/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180518055717/https://www.gizmodo.com.au/2013/03/google-graveyard-does-exist-you-can-even-place-flowers-on-your-deceased-favourites/| arxivsáne = 2018-jıl 18-may | qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-may | jumıs = gizmodo}}</ref>. Google kompaniyasınıń internet xızmetleri hám tutınıwshı elektronikasınan tısqarı basqa proektlerine kvant esaplaw (Sycamore), ózi júretuǵın avtomobiller (Waymo, burınǵı Google Self-Driving Car Project), aqıllı qalalar (Sidewalk Labs) hám transformer modelleri (Google DeepMind) kiredi<ref>{{Cite magazine |title=Inside X, Google's top-secret moonshot factory | til =en-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/ten-years-of-google-x |access-date=May 17, 2022 |issn=1357-0978 |archive-date=May 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519211935/https://www.wired.co.uk/article/ten-years-of-google-x |url-status=live }}</ref>. Google Izlew hám [[YouTube]] dúnya júzi boyınsha eń kóp kiriletuǵın eki veb-sayt bolıp, olardan keyin [[Facebook]] hám X (burınǵı [[Twitter]]) turadı. Google jáne de bazar úlesi boyınsha dúnyadaǵı eń iri izlew sisteması, kartalastırıw hám navigaciya qosımshası, elektron pochta provayderi, ofis baǵdarlaması, onlayn video platforması, foto hám bultlı saqlaw provayderi, mobil operaciyalıq sisteması, veb-brauzer, mashinalıq oqıtıw freymvorki hám JI virtual járdemshi provayderi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Hanief| at = Mohammad| sáne = 2023-jıl 7-aprel | bet = How Google has made our life easy| url = https://www.greaterkashmir.com/op-ed-2/how-google-has-made-our-life-easy/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-dekabr | jumıs = Greater Kashmir| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 23-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231223193822/https://www.greaterkashmir.com/op-ed-2/how-google-has-made-our-life-easy/| url-status = live}}</ref>. Eń qunlı brendler diziminde Google Forbes boyınsha ekinshi<ref>{{Web deregi | familiya = Swant| at = Marty| bet = The World's Valuable Brands| url = https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-yanvar | jumıs = [[Forbes]]| til = en-US| arxivsáne = 2020-jıl 18-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201018162839/https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/| url-status = live}}</ref> hám Interbrand boyınsha tórtinshi orındı iyeleydi<ref>{{Web deregi | bet = Best Global Brands| url = https://interbrand.com/best-global-brands/| qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-mart | baspaxana = Interbrand| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 1-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220201213456/https://interbrand.com/best-global-brands/| url-status = live}}</ref>. Ol jeke ómir qupıyalıǵı máseleleri, salıqtan qashıw, cenzura, izlew biytárepligi, antimonopoliyalıq hám monopoliyalıq jaǵdayın asıra paydalanıw sıyaqlı máselelerge baylanıslı ádewir sınǵa ushıradı. 2024-jıldıń 5-avgustında Kolumbiya okrugi apellyaciya sudı sudyası Amit P. Mexta Google kompaniyasınıń internet izlewinde nızamsız monopoliyaǵa iye ekenin qarar etti<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/google-antitrust-search-engine-verdict-apple-319a61f20fb11510097845a30abaefd8|title=Google illegally maintains monopoly over internet search, judge rules|first1=Matthew|last1=Barakat|first2=Michale|last2=Liedtke|publisher=Associated Press| sáne =August 5, 2024|accessdate=August 6, 2024}}</ref>. == Tariyxı == === Dáslepki jıllar === [[Fayl:Google page brin.jpg|thumb|Larri Peydj hám Sergey Brin 2003-jılı|alt=|left]] Google 1996-jıldıń yanvar ayında Larri Peydj hám Sergey Brinnіń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadaǵı]] [[Stanford universiteti|Stenford]] universitetinde PhD studentleri bolǵan waqtında izertlew proekti sıpatında baslandı<ref name="howwestarted">{{Web deregi | bet = How we started and where we are today – Google| url = https://about.google/our-story/| url-status = live| arxivurl = https://archive.today/20200422134018/https://about.google/our-story/| arxivsáne = 2020-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-aprel | jumıs = about.google| til = en}}</ref><ref name="Coronabook">{{Cite book |last=Brezina |first=Corona |title=Sergey Brin, Larry Page, Eric Schmidt, and Google |url=https://archive.org/details/sergeybrinlarryp0000brez |publisher=Rosen Publishing Group |year=2013 |isbn=978-1-4488-6911-4 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/sergeybrinlarryp0000brez/page/n21 18] |lccn=2011039480}}</ref><ref name="milestones">{{Web deregi | bet = Our history in depth| url = https://www.google.com/about/company/history/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120401035737/http://www.google.com/about/company/history/| arxivsáne = 2012-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyul | jumıs = Google Company}}</ref>. Proekt dáslep rásmiy emes "úshinshi qurıwshı", dáslepki Google Izlew sisteması ushın kodtıń kóp bólegin jazǵan baslı programmist Skott Xassandı da óz ishine alǵan edi, biraq ol Google rásmiy túrde kompaniya bolıp qurılmastan burın ketip qaldı<ref name="vanityfair">{{Web deregi | familiya = Fisher| at = Adam| sáne = 2018-jıl 10-iyul | bet = Brin, Page, and Mayer on the Accidental Birth of the Company that Changed Everything| url = https://www.vanityfair.com/news/2018/07/valley-of-genius-excerpt-google| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190704184309/https://www.vanityfair.com/news/2018/07/valley-of-genius-excerpt-google| arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-avgust | jumıs = [[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=McHugh |first=Josh |date=January 1, 2003 |title=Google vs. Evil |url=https://www.wired.com/2003/01/google-10/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602064540/https://www.wired.com/2003/01/google-10/ |archive-date=June 2, 2019 |access-date=August 24, 2019 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref>; Xassan robototexnika tarawında karera qurıwdı dawam etti hám 2006-jılı Willow Garage kompaniyasın dúzdi<ref>{{Cite news |date=September 5, 2014 |title=Willow Garage Founder Scott Hassan Aims To Build A Startup Village | jumıs =[[IEEE Spectrum]] |url=https://spectrum.ieee.org/willow-garage-founder-scott-hassan-aims-to-build-a-startup-village |url-status=live |access-date=September 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824075356/https://spectrum.ieee.org/view-from-the-valley/at-work/start-ups/willow-garage-founder-scott-hassan-aims-to-build-a-startup-village |archive-date=August 24, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |last=D'Onfro |first=Jillian |date=February 13, 2016 |title=How a billionaire who wrote Google's original code created a robot revolution |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/a-look-back-at-willow-garage-2016-2 |url-status=live |access-date=August 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824075346/https://www.businessinsider.com/a-look-back-at-willow-garage-2016-2 |archive-date=August 24, 2019}}</ref>. Ádettegi izlew sistemaları nátiyjelerdi bette izlew sózleriniń qansha ret payda bolǵanın esaplaw arqalı dárejelegen bolsa, olar veb-saytlar arasındaǵı baylanıslardı analizleytuǵın jaqsıraq sistema haqqında teoriya jarattı<ref>{{Web deregi | last1 = Page| first1 = Lawrence| avtorsilteme = Larry Page| last2 = Brin| first2 = Sergey| author-link2 = Sergey Brin| last3 = Motwani| first3 = Rajeev| last4 = Winograd| first4 = Terry| sáne = 1999-jıl 11-noyabr | bet = The PageRank Citation Ranking: Bringing Order to the Web| url = http://ilpubs.stanford.edu:8090/422/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091118014915/http://ilpubs.stanford.edu:8090/422/| arxivsáne = 2009-jıl 18-noyabr | jumıs = Stanford University}}</ref>. Olar bul algoritmdi PageRank dep atadı; ol veb-sayttıń áhmiyetliligin betler sanı hám dáslepki saytqa qaytadan baylanıs jasaytuǵın betlerdiń áhmiyetliligi boyınsha anıqladı<ref>{{Web deregi | bet = Helpful products. For everyone.| url = https://about.google/products/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100210175913/http://www.google.com/corporate/tech.html| arxivsáne = 2010-jıl 10-fevral | jumıs = Google, Inc.}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Page| at = Larry| avtorsilteme = Larry Page| sáne = 1997-jıl 18-avgust | bet = PageRank: Bringing Order to the Web| url = http://ilpubs.stanford.edu:8090/422/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20020506051802/http://www-diglib.stanford.edu/cgi-bin/WP/get/SIDL-WP-1997-0072?1| arxivsáne = 2002-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 27-noyabr | jumıs = Stanford Digital Library Project}}</ref>. Peydj óz ideyaların Xassanǵa ayttı, ol bolsa Peydjdiń ideyaların ámelge asırıw ushın kod jazıwdı basladı<ref name="vanityfair" /> Peydj hám Brin 1998-jılı izlew sisteması ornatılǵanda óz dostı Syuzan Voycickiydiń garajın keńse sıpatında da paydalandı.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/08/10/business/susan-wojcicki-dead.html|title=Susan Wojcicki, Former Chief of YouTube, Dies at 56|first1=John|last1=Yoon|first2=Mike|last2=Isaac| jumıs =New York Times|date=August 10, 2024|accessdate=August 10, 2024}}</ref>. Peydj hám Brin dáslep jańa izlew sistemasına "BackRub" degen laqap at berdi, sebebi sistema sayttıń áhmiyetliligin bahalaw ushın keri baylanıslardı teksergen<ref name="howwestarted" /><ref>{{Cite news |last=Battelle |first=John |date=August 2005 |title=The Birth of Google |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/wired/archive/13.08/battelle.html |url-status=live |access-date=October 12, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107160749/http://www.wired.com/wired/archive/13.08/battelle.html?tw=wn_tophead_4 |archive-date=November 7, 2012}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Backrub search engine at Stanford University| url = http://huron.stanford.edu| arxivurl = https://web.archive.org/web/19961224105215/http://huron.stanford.edu/| arxivsáne = 1996-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-mart }}</ref>. Peydj hám Brin Google-dıń rawajlanıwında Xassan hám Alan Steremberg sheshiwshi rol oynaǵanın atap ótti. Keyinirek Radjiv Motvani hám Terri Vinograd Peydj hám Brin menen birge proekt haqqında birinshi maqalanı jazıp shıqtı, onda PageRank hám Google izlew sistemasınıń dáslepki prototipi súwretlenip, 1998-jılı járiyalandı. Ektor Garsiya-Molina hám Djeffri Ullman da proektke úles qosqanlar qatarında kórsetildi<ref name="originalpaper" /> PageRank 1996-jılı Robin Li tárepinen islep shıǵılǵan RankDex ushın burın qollanılǵan uqsas bet-dárejelew hám sayt-ballaw algoritminen tásirlengen, Larri Peydjdiń PageRank patentinde Lidiń aldıńǵı RankDex patentine silteme bar; Li keyinirek qıtay izlew sisteması Baidu-dı dúzdi.<ref>{{Web deregi | url = http://www.rankdex.com/about.html| bet = About: RankDex| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120120002301/http://www.rankdex.com/about.html| arxivsáne = 2012-jıl 20-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-sentyabr | url-status = dead}}, ''[[RankDex]]''</ref><ref>{{Web deregi | bet = Method for node ranking in a linked database| url = https://patents.google.com/patent/US6285999| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151015185034/http://www.google.com/patents/US6285999| arxivsáne = 2015-jıl 15-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Google Patents}}</ref>. Aqır-aqıbetinde, olar atın Google-ǵa ózgertti; izlew sistemasınıń atı googol sóziniń qáte jazılıwı edi<ref name="howwestarted" /><ref>{{Web deregi | familiya = Koller| at = David| sáne = January 2004 | bet = Origin of the name "Google"| url = http://graphics.stanford.edu/~dk/google_name_origin.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120627081942/http://graphics.stanford.edu/~dk/google_name_origin.html| arxivsáne = 2012-jıl 27-iyun | jumıs = Stanford University}}</ref><ref>{{Cite news |last=Hanley |first=Rachael |date=February 12, 2003 |title=From Googol to Google | jumıs =The Stanford Daily |publisher=Stanford University |url=http://www.stanforddaily.com/2003/02/12/from-googol-to-google |access-date=February 15, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327141327/http://www.stanforddaily.com/2003/02/12/from-googol-to-google |archive-date=March 27, 2010}}</ref>, bul 10100 (1 hám onıń izinen 100 nol) túrinde jazılatuǵın júdá úlken san bolıp, izlew sistemasınıń úlken muǵdardaǵı informaciyanı beriwge mólsherlengenin ańlatıw ushın tańlanǵan edi<ref>{{Web deregi | bet = Google! Beta website| url = https://www.google.com/company.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/19990221202430/https://www.google.com/company.html| arxivsáne = 1999-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-oktyabr | jumıs = Google, Inc.}}</ref>. [[Fayl:Google1998.png|thumb|upright=1.15|Google-dıń dáslepki bas beti ápiwayı dizaynǵa iye edi, sebebi kompaniya qurıwshıları veb-betlerdi jobalaw ushın qollanılatuǵın [[HTML]] belgilew tilinde az tájiriybege iye edi<ref>{{Web deregi | familiya = Williamson| at = Alan| sáne = 2005-jıl 12-yanvar | bet = An evening with Google's Marissa Mayer| url = http://alan.blog-city.com/an_evening_with_googles_marissa_mayer.htm| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110930021302/http://alan.blog-city.com/an_evening_with_googles_marissa_mayer.htm| arxivsáne = 2011-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-iyul | jumıs = Alan Williamson}}</ref>|alt=Google's homepage in 1998]] Google dáslep 1998-jıldıń avgust ayında [[Sun Microsystems]] kompaniyasınıń qurıwshılarınıń biri Endi Bextolsxaymnıń $100,000 investiciyası menen qarjılandırıldı<ref name="howwestarted" /> Bul dáslepki investiciya qarjını paydalanıw ushın kompaniyanı rásmiy dizimnen ótkeriwge túrtki boldı.<ref>{{Cite news |last=Long |first=Tony |date=September 7, 2007 |title=Sept. 7, 1998: If the Check Says 'Google Inc.,' We're 'Google Inc.' |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |url=https://www.wired.com/2007/09/dayintech-0907/ |url-access=limited |access-date=April 6, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502183045/https://www.wired.com/2007/09/dayintech-0907/ |url-status=live }}</ref><ref name="Bechtolsheim">{{Cite news |last=Kopytoff |first=Verne |date=April 29, 2004 |title=For early Googlers, key word is $ | jumıs =[[San Francisco Chronicle]] |url=https://www.sfgate.com/news/article/For-early-Googlers-key-word-is-Founders-2786378.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919030812/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2004%2F04%2F29%2FMNGLD6CFND34.DTL |archive-date=September 19, 2009}}</ref>. Peydj hám Brin dáslep Devid Cheritonǵa másláhát sorap bardı, sebebi onıń Stenfordta jaqın ofisi bar edi hám olar onıń jaqında ózi qurǵan Granite Systems kompaniyasın Cisco-ǵa $220 millionǵa satıp, startap tájiriybesine iye ekenin biletuǵın edi. Devid Peydj hám Brin menen óziniń Granite dúziwshisi Endi Bextolsxaym arasında ushırasıw shólkemlestirdi. Ushırasıw Devidtiń Palo-Altodaǵı úyiniń aldıńǵı háwlisinde saat 8:00 de belgilengen edi hám ol qısqa bolıwı kerek edi, sebebi Endidiń satıp alıwdan keyin házir isleytuǵın Cisco-da saat 9:00 de basqa ushırasıwı bar edi. Endi veb-sayttıń demo versiyasın qısqasha sınap kórdi, kórgenin unattı, sońınan chekti alıw ushın mashinasına qayttı. Keyinirek Devid Cheriton da $250,000 investiciya menen qosıldı<ref>{{Web deregi | last1 = Jolis| first1 = Jacob| bet = Frugal after Google| url = https://stanforddaily.com/2010/04/16/frugal-after-google/| jumıs = The Stanford Daily| sáne = 2010-jıl 16-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220603050109/https://stanforddaily.com/2010/04/16/frugal-after-google/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = The Invention And History Of Google {{!}} Silicon Valley: The Untold Story| url = https://www.youtube.com/watch?v=85Nyi4Xb9PY&t=262s| jumıs = [[YouTube]]| sáne = 2018-jıl 10-iyun | baspaxana = Discovery UK| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220603050109/https://www.youtube.com/watch?v=85Nyi4Xb9PY&t=262s| url-status = live}}</ref>. Google 1998-jılı eki basqa «perishte» investorlardan qarjı aldı: Amazon.com qurıwshısı Djeff Bezos hám isbilermen Ram Shriram<ref name="endofworld">{{Cite book |last=Auletta |first=Ken |title=Googled: The End of the World as We Know It |url=https://archive.org/details/googledendofworl2009aule |publisher=Penguin Books |year=2010 |isbn=978-0-14-311804-6 |edition=Reprint |location=New York |oclc=515456623 |quote=On September 7, 1998, the day Google officially incorporated, he [Shriram] wrote out a check for just over $250,000, one of four of this size the founders received. |author-link=Ken Auletta}}</ref>. Peydj hám Brin dáslep venchurlıq kapitalist bolǵan Shriramǵa qarjılandırıw hám másláhát sorap barǵan edi, hám Shriram 1998-jıldıń fevral ayında Google-ǵa $250,000 investiciya saldı. Shriram Bezostı biletuǵın edi, sebebi Amazon Shriram prezident bolǵan Junglee kompaniyasın satıp alǵan edi. Google haqqında Bezosqa aytqan Shriram boldı. Bezos Shriramnan Google tiykarshıları menen ushırasıwdı soradı hám olar Shriram óz investiciyasın salǵannan keyin altı ay ótkende, Bezos hám onıń hayalı Bey aymaǵına demalıs saparı menen kelgende ushırastı. Google-dıń dáslepki qarjılandırıw raundı álle qashan rásmiy jabılǵan edi, biraq Bezostıń Amazon bas direktorı sıpatındaǵı mártebesi Peydj hám Brindi raundtı keńeytiwge hám onıń investiciyasın qabıl etiwge kóndiriw ushın jetkilikli boldı<ref>{{Web deregi | last1 = Canales| first1 = Katie| bet = The unlikely way Jeff Bezos became one of the first investors in Google, which probably made him a billionaire outside of Amazon| url = https://www.businessinsider.com/how-jeff-bezos-became-first-investors-in-google-2018-4?r=US&IR=T| jumıs = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220603054945/https://www.businessinsider.com/how-jeff-bezos-became-first-investors-in-google-2018-4?r=US&IR=T| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Bhagat| first1 = Rasheeda| bet = The sherpa who funded Google's ascent| url = https://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/rasheeda-bhagat/the-sherpa-who-funded-googles-ascent/article64554661.ece| jumıs = The Hindu Business Line| sáne = 2012-jıl 12-yanvar | qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220603054946/https://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/rasheeda-bhagat/the-sherpa-who-funded-googles-ascent/article64554661.ece| url-status = live}}</ref>. Usı dáslepki investorlar, dosları hám shańaraq aǵzaları arasında Google shama menen $1,000,000 jıynadı, bul olarǵa Kaliforniyadaǵı Menlo-Parkta ózleriniń dáslepki ofisin ashıwǵa múmkinshilik berdi<ref name="Google Inc">{{Web deregi | last1 = Hosch| first1 = William L.| last2 = Hall| first2 = Mark| bet = Google Inc.| url = https://www.britannica.com/topic/Google-Inc| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190220013941/https://www.britannica.com/topic/Google-Inc| arxivsáne = 2019-jıl 20-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-mart | jumıs = Britannica}}</ref>. Stenfordtaǵı PhD studenti bolǵan Kreyg Silversteyn birinshi xızmetker sıpatında jumısqa alındı<ref name="milestones" /><ref>{{Web deregi | bet = Craig Silverstein's website| url = http://www-cs-students.stanford.edu/~csilvers/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/19991002122809/http://www-cs-students.stanford.edu/~csilvers/| arxivsáne = 1999-jıl 2-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-oktyabr | jumıs = Stanford University}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kopytoff |first=Verne | sáne =September 7, 2008 |title=Craig Silverstein grew a decade with Google | jumıs =[[San Francisco Chronicle]] |url=https://www.sfgate.com/news/article/Craig-Silverstein-grew-a-decade-with-Google-3270079.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107075029/http://www.sfgate.com/news/article/Craig-Silverstein-grew-a-decade-with-Google-3270079.php |archive-date=November 7, 2012}}</ref>. 1998-jıldıń aqırınan 1999-jıldıń basına shekem bir neshe qosımsha, kishi investiciyalardan keyin<ref name="endofworld" /> 1999-jıldıń 7-iyuninde jańa $25 millionlıq qarjılandırıw raundı járiyalandı,<ref>{{Cite press release |title=Google Receives $25&nbsp;Million in Equity Funding |date=June 7, 1999 |location=Palo Alto, Calif. |url=https://www.google.com/pressrel/pressrelease1.html |access-date=February 16, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010212052759/http://www.google.com/pressrel/pressrelease1.html |archive-date=February 12, 2001}}</ref>, onıń tiykarǵı investorları arasında Kleiner Perkins hám Sequoia Capital venchurlıq kapital firmaları bar edi<ref name="Bechtolsheim" /> Dáslep eki firma da Google-ǵa birgelikte investiciya salıwǵa qısınıp turdı, sebebi hárbiri kompaniyanıń úlkenirek procentin óz baqılawında saqlap qalıwdı qáledi. Biraq Larri hám Sergey eki tárepten de investiciya alıwda qatań turdı. Aqır-aqıbette, eki venchurlıq kompaniya da Google-dıń úlken potencialına isengenlikten hám burınǵı «perishte» investorlar Ron Konvey hám Ram Shriramnıń venchurlıq kompaniyalardaǵı baylanısları arqalı dáldállıǵı sebepli hárbiri $12.5 millionnan birgelikte investiciya salıwǵa kelisti.<ref>{{cite book |last1=Vise |first1=David |last2=Malseed |first2=Mark |title=The Google Story |url=https://archive.org/details/googlestory00vise |date=2005 |chapter=Chapter 5. Divide and Conquer}}</ref>. === Ósiw === 1999-jıldıń mart ayında kompaniya óz keńselerin Kaliforniyadaǵı Palo-Altoǵa kóshirdi<ref>{{Web deregi | familiya = Weinberger| at = Matt| sáne = 2015-jıl 12-oktyabr | bet = Google's cofounders are stepping down from their company. Here are 43 photos showing Google's rise from a Stanford dorm room to global internet superpower| url = https://www.businessinsider.com/google-history-in-photos-2015-10| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170819101107/http://www.businessinsider.com/google-history-in-photos-2015-10| arxivsáne = 2017-jıl 19-avgust | jumıs = [[Business Insider]]| baspaxana = [[Axel Springer SE]]}}</ref>, bul jer bir neshe belgili Silikon maydanı texnologiya startaplarınıń mákanı bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = A building blessed with tech success| url = https://www.cnet.com/news/a-building-blessed-with-tech-success/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170523115134/https://www.cnet.com/news/a-building-blessed-with-tech-success/| arxivsáne = 2017-jıl 23-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyul | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}</ref>. Kelesi jılı Google izlew gilt sózleri menen baylanıslı reklamalardı satıwdı basladı, bul Peydj hám Brinniń dáslepki reklama menen qarjılandırılatuǵın izlew sistemasına qarsı poziciyasına qarama-qarsı edi<ref>{{Cite book |last=Stross |first=Randall |url=https://books.google.com/books?id=xOk3EIUW9VgC |title=Planet Google: One Company's Audacious Plan to Organize Everything We Know | sáne =September 2008 |publisher=Free Press |isbn=978-1-4165-4691-7 |location=New York |pages=3–4 |chapter=Introduction |access-date=February 14, 2010 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xOk3EIUW9VgC}}</ref><ref name="milestones" /> Betti tártipli saqlaw ushın reklamalar tek tekst túrinde boldı.<ref>{{Web deregi | sáne = 2000-jıl 23-oktyabr | bet = Google Launches Self-Service Advertising Program| url = https://www.google.com/press/pressrel/pressrelease39.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120401005413/http://www.google.com/press/pressrel/pressrelease39.html| arxivsáne = 2012-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyul | jumıs = News from Google}}</ref>. 2000-jıldıń iyun ayında Google sol waqıttaǵı eń ataqlı veb-saytlardıń biri bolǵan [[Yahoo!]] ushın ádepki izlew sisteması bolatuǵını járiyalandı, Inktomi ornın iyeledi<ref>{{Cite news |last=Naughton |first=John |date=July 2, 2000 |title=Why's Yahoo gone to Google? Search me | jumıs =[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/technology/2000/jul/02/searchengines.columnists |url-status=live |access-date=January 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190131040317/https://www.theguardian.com/technology/2000/jul/02/searchengines.columnists |archive-date=January 31, 2019 |via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Yahoo! Selects Google as its Default Search Engine Provider – News announcements – News from Google – Google| url = https://googlepress.blogspot.com/2000/06/yahoo-selects-google-as-its-default.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190131041155/https://googlepress.blogspot.com/2000/06/yahoo-selects-google-as-its-default.html| arxivsáne = 2019-jıl 31-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-yanvar | jumıs = googlepress.blogspot.com}}</ref>. [[Fayl:Google’s First Production Server.jpg|upright|thumb|Google-diń birinshi óndiris serveri<ref>{{Cite book |url=http://www.computerhistory.org/collections/accession/102662167 |title=Google Server Assembly |publisher=Computer History Museum |year=1999 |access-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722083804/http://www.computerhistory.org/collections/accession/102662167 |archive-date=July 22, 2010 |url-status=live}}</ref>|alt=Google's first servers, showing lots of exposed wiring and circuit boards]] 2003-jılı, eki basqa orınnan ósip shıqqannan keyin, kompaniya Silicon Graphics firmasınan Kaliforniyadaǵı Mauntin-Vyude jaylasqan 1600 Amphitheatre Parkway mánzilindegi ofis kompleksin ijaraǵa aldı<ref name="sgibldg">{{Cite news |last=Olsen |first=Stephanie | sáne =July 11, 2003 |title=Google's movin' on up | jumıs =[[CNET]] |publisher=CBS Interactive |url=http://news.cnet.com/Googles-movin-on-up/2110-1032_3-1025111.html |url-status=live |access-date=February 15, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102053103/http://news.cnet.com/Googles-movin-on-up/2110-1032_3-1025111.html |archive-date=November 2, 2012}}</ref>. Bul kompleks Googleplex dep atalıp ketti, bul "googolplex" sóziniń oynatılıwı edi, yaǵnıy bir sanı hám onnan keyingi gugol nóller. Úsh jıldan soń Google bul múlkti SGI kompaniyasınan $319 millionǵa satıp aldı<ref name="googleplexpurchase">{{Cite news |date=June 16, 2006 |title=Google to buy headquarters building from Silicon Graphics |work=[[American City Business Journals]] |url=https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2006/06/19/newscolumn3.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418071152/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2006/06/19/newscolumn3.html |archive-date=April 18, 2010}}</ref>. Sol waqıtqa kelip "Google" ataması kúndelikli tilge kirip bolǵan edi, nátiyjede "google" feyili Merriam-Webster Collegiate sózligi hám Oxford English sózligine qosıldı, ol jerde bılay anıqlama berilgen: "internetten informaciya alıw ushın Google izlew sistemasın paydalanıw"<ref>{{Web deregi | familiya = Krantz| at = Michael| sáne = 2006-jıl 25-oktyabr | bet = Do You "Google"?| url = http://googleblog.blogspot.com/2006/10/do-you-google.html| url-status = live| arxivurl = https://archive.today/20120530/http://googleblog.blogspot.com/2006/10/do-you-google.html| arxivsáne = 2012-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-fevral | jumıs = Google, Inc.}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Bylund| at = Anders| sáne = 2006-jıl 5-iyul | bet = To Google or Not to Google| url = http://msnbc.msn.com/id/13720643/| url-status = dead| arxivurl = https://archive.today/20060707062623/http://msnbc.msn.com/id/13720643/| arxivsáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-fevral | jumıs = msnbc.com}}</ref>. Bul feyildiń televideniede birinshi ret qollanılıwı 2002-jıldıń oktyabr ayında "Buffy the Vampire Slayer" serialınıń bir bóliminde boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Meyer| at = Robinson| sáne = 2014-jıl 27-iyun | bet = The First Use of 'to Google' on Television? Buffy the Vampire Slayer| url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/06/the-first-use-of-the-verb-to-google-on-television-buffy-the-vampire-slayer/373599/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 30-iyun | jumıs = [[The Atlantic]]| arxivsáne = 2016-jıl 29-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160929140230/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/06/the-first-use-of-the-verb-to-google-on-television-buffy-the-vampire-slayer/373599/| url-status = live}}</ref>. Oǵan qosımsha, 2001-jılı Google-diń investorları kúshli ishki basqarıwdıń zárúrligin sezdi hám olar Erik Shmidtti Google-diń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktorı etip jallawǵa kelisti<ref name="Google Inc" /> Erikti Kleiner Perkins kompaniyasınan Djon Dyorr usınǵan edi. Ol bir neshe ay dawamında Sergey menen Larri qabıl etetuǵın bas atqarıwshı direktordı tabıwǵa háreket etken edi, biraq olar bir neshe kandidattı qabıl etpedi, sebebi kompaniya ústinen qadaǵalawdı saqlap qalıwdı qáledi. Hátte bir waqıtta Sequoia Capital kompaniyasınan Maykl Moritc, eger olar bas atqarıwshı direktordı jallaw haqqındaǵı wádesin orınlamasa (bul wáde investiciya sóylesiwleri waqtında awızsha berilgen edi), Google-den Sequoia-nıń $12.5 million investiciyasın dárhal qaytarıp beriwdi talap etiwi múmkinligi menen qorqıttı. Erik dáslep Google-ge qosılıwǵa qızıqpadı, sebebi sol waqıtta kompaniyanıń tolıq potencialı ele keń tán alınbaǵan edi hám ol Novell kompaniyasındaǵı bas atqarıwshı direktor lawazımındaǵı wazıypaları menen bánt edi. Qosılıwınıń bir bólegi sıpatında, Erik óziniń baǵdarlanǵanlıǵın kórsetiw hám Google-ge kerek bolǵan qarjını beriw ushın $1 millionlıq Google artıqmashılıqlı akciyaların satıp alıwǵa kelisti.<ref>{{cite book |last1=Vise |first1=David |last2=Malseed |first2=Mark |title=The Google Story |url=https://archive.org/details/googlestory00vise |date=2005 |chapter=Chapter 9. Hiring a Pilot}}</ref>. === Dáslepki ashıq satılıw === 2004-jıl 19-avgust kúni Google dáslepki ashıq satılıw arqalı ashıq kompaniyaǵa aylandı hám Nasdaq Global Select Market birjasında GOOG tiker belgisi astında dizimge alındı. Sol waqıtta Peydj, Brin hám Shmidt Google-de 20 jıl birge islewge, yaǵnıy 2024-jılǵa shekem islewge kelisti<ref>{{Cite news |last=Lashinsky |first=Adam |date=January 29, 2008 |title=Google wins again | jumıs =[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=Time Warner |url=https://money.cnn.com/2008/01/18/news/companies/google.fortune/index.htm |url-status=live |access-date=January 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022200031/http://money.cnn.com/2008/01/18/news/companies/google.fortune/index.htm |archive-date=October 22, 2012}}</ref>. Kompaniya 19,605,052 akciyanı hárbiri $85 bahasında usındı<ref name="IPO">{{Web deregi | bet = GOOG Stock| sáne = 2023-jıl 31-iyul | url = https://markets.businessinsider.com/stocks/goog-stock| baspaxana = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210410114859/https://markets.businessinsider.com/stocks/goog-stock| url-status = live}}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | jıl = 2004| bet = 2004 Annual Report| url = http://investor.google.com/pdf/2004_AnnualReport.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120114064401/http://investor.google.com/pdf/2004_AnnualReport.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-fevral | jumıs = Google, Inc.| location = Mountain View, California| page = 29}}</ref>. Akciyalar onlayn aukcion formatında satıldı, bunda kelisimniń anderrayterleri bolǵan Morgan Stanley hám Credit Suisse tárepinen dúzilgen sistema qollanıldı<ref>{{Cite news |last=La Monica |first=Paul R. | sáne =April 30, 2004 |title=Google sets $2.7&nbsp;billion IPO | jumıs =[[CNN]] Money |url=https://money.cnn.com/2004/04/29/technology/google/ |url-status=live |access-date=February 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022154717/http://money.cnn.com/2004/04/29/technology/google/ |archive-date=October 22, 2012}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Kawamoto| at = Dawn| sáne = 2004-jıl 29-aprel | bet = Want In on Google's IPO?| url = https://www.zdnet.com/article/want-in-on-googles-ipo/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111228131306/http://www.zdnet.com/news/want-in-on-googles-ipo/135799| arxivsáne = 2011-jıl 28-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-fevral | jumıs = ZDNet}}</ref>. $1.67 milliard muǵdarındaǵı satılıw Google-ge $23 milliardtan aslamıraq bazar kapitalizaciyasın berdi<ref name="washpost">{{Cite news |last=Webb |first=Cynthia L. |date=August 19, 2004 |title=Google's IPO: Grate Expectations |newspaper=[[The Washington Post]] |location=Washington, D.C. |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A14939-2004Aug19.html |url-status=live |access-date=February 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112172750/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A14939-2004Aug19.html |archive-date=November 12, 2012}}</ref>. [[Fayl:Eric Schmidt at the 37th G8 Summit in Deauville 037.jpg|thumb|upright|Erik Shmidt, 2001-jıldan 2011-jılǵa shekem Google-dıń bas atqarıwshı direktorı]] 2006-jıl 13-noyabr kúni Google [[YouTube]]-tı $1.65 milliard muǵdarındaǵı Google akciyaları arqalı satıp aldı<ref>{{Web deregi | familiya = Arrington| at = Michael| sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | bet = Google Has Acquired YouTube| url = https://techcrunch.com/2006/10/09/google-has-acquired-youtube/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170316024815/https://techcrunch.com/2006/10/09/google-has-acquired-youtube/| arxivsáne = 2017-jıl 16-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Sorkin| first1 = Andrew Ross| last2 = Peters| first2 = Jeremy W.| sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | bet = Google to Acquire YouTube for $1.65 Billion| url = https://www.nytimes.com/2006/10/09/business/09cnd-deal.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170609080519/http://www.nytimes.com/2006/10/09/business/09cnd-deal.html| arxivsáne = 2017-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-mart | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Arrington| at = Michael| sáne = 2006-jıl 13-noyabr | bet = Google Closes YouTube Acquisition| url = https://techcrunch.com/2006/11/13/google-closes-youtube-acquisition/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170316024500/https://techcrunch.com/2006/11/13/google-closes-youtube-acquisition/| arxivsáne = 2017-jıl 16-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Auchard| at = Eric| sáne = 2006-jıl 14-noyabr | bet = Google closes YouTube deal| url = https://www.reuters.com/article/us-google-idUSWEN973120061114| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170316113147/http://www.reuters.com/article/us-google-idUSWEN973120061114| arxivsáne = 2017-jıl 16-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-mart | jumıs = [[Reuters]]| baspaxana = [[Thomson Reuters]]}}</ref>, 2007-jıl 20-iyul kúni Google FCC tárepinen ótkerilgen sımsız spektr aukcionına $4.6 milliard usındı<ref>{{Web deregi | familiya = Sarkar| at = Dibya| sáne = 2007-jıl 20-iyul | bet = Google to bid $4.6 billion at wireless auction — with conditions| url = https://www.seattletimes.com/business/google-to-bid-46-billion-at-wireless-auction-8212-with-conditions/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-mart | jumıs = The Seattle Times| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240326144446/https://www.seattletimes.com/business/google-to-bid-46-billion-at-wireless-auction-8212-with-conditions/| url-status = live}}</ref>. 2008-jıl 11-mart kúni Google DoubleClick-ti $3.1 milliardqa satıp aldı, bul arqalı DoubleClick-tiń veb-baspalar hám reklama agentlikleri menen bolǵan qunlı baylanısları Google-ge ótti<ref>{{Cite news |last=Lawsky |first=David |date=March 11, 2008 |title=Google closes DoubleClick merger after EU approval | jumıs =[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-google-doubleclick-eu-idUSBFA00058020080311 |access-date=April 8, 2021 |archive-date=December 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222191224/https://www.reuters.com/article/us-google-doubleclick-eu-idUSBFA00058020080311 |url-status=live }}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Story| first1 = Louise| last2 = Helft| first2 = Miguel| sáne = 2007-jıl 14-aprel | bet = Google Buys DoubleClick for $3.1 Billion| url = https://www.nytimes.com/2007/04/14/technology/14DoubleClick.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170404014741/http://www.nytimes.com/2007/04/14/technology/14DoubleClick.html| arxivsáne = 2017-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. 2011-jılǵa kelip, Google kúnine shama menen 3 milliard izlewdi qayta islep shıǵarıp atırǵan edi. Bul jumıs kólemin basqarıw ushın, Google dúnya boylap 11 maǵlıwmat orayın qurdı, hárbirine bir neshe mıń server jaylastırıldı. Bul maǵlıwmat orayları Google-ge úzliksiz ózgerip turatuǵın jumıs kólemin kóbirek nátiyjeli basqarıwǵa múmkinshilik berdi.<ref name="Google Inc" /> 2011-jıldıń may ayında Google-ge ay sayınǵı unikal keliwshiler sanı birinshi márte bir milliardtan astı<ref>{{Cite news |last=Worstall |first=Tim |date=June 22, 2011 |title=Google Hits One Billion Visitors in Only One Month | jumıs =[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/timworstall/2011/06/22/google-hits-one-billion-visitors-in-only-one-month/ |url-access=limited |access-date=April 8, 2021 |archive-date=April 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428202935/https://www.forbes.com/sites/timworstall/2011/06/22/google-hits-one-billion-visitors-in-only-one-month/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Efrati |first=Amir |date=June 21, 2011 |title=Google Notches One Billion Unique Visitors Per Month |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-22656 |url-access=subscription |access-date=April 8, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416191216/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-22656 |url-status=live }}</ref>. 2012-jıldıń may ayında Google óziniń eń iri satıp alıwı sıpatında Motorola Mobility kompaniyasın $12.5 milliardqa satıp aldı<ref>{{Cite news |date=May 22, 2012 |title=Google Completes Takeover of Motorola Mobility |publisher=[[IndustryWeek]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.industryweek.com/finance/governance-risk-compliance/article/21957658/google-completes-takeover-of-motorola-mobility |access-date=April 6, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414225112/https://www.industryweek.com/finance/governance-risk-compliance/article/21957658/google-completes-takeover-of-motorola-mobility |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Tsukayama |first=Hayley |date=August 15, 2011 |title=Google agrees to acquire Motorola Mobility |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/faster-forward/post/google-agrees-to-acquire-motorola-mobility/2011/08/15/gIQABmTkGJ_blog.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113035358/http://www.washingtonpost.com/blogs/faster-forward/post/google-agrees-to-acquire-motorola-mobility/2011/08/15/gIQABmTkGJ_blog.html |archive-date=November 13, 2012}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Google to Acquire Motorola Mobility&nbsp;— Google Investor Relations| url = http://investor.google.com/releases/2011/0815.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110817101741/http://investor.google.com/releases/2011/0815.html| arxivsáne = 2011-jıl 17-avgust | qaralǵan sáne = 2011-jıl 17-avgust | jumıs = Google}}</ref>. Bul satıp alıwdıń bir bólegi Google-ge Motorola-nıń mobil telefonlar hám sımsız texnologiyalar boyınsha áhmiyetli patent portfelin alıwǵa járdem beriw ushın islendi. Bul Google-ge basqa kompaniyalar, tiykarınan [[Apple Inc.|Apple]] hám [[Microsoft]] penen bolǵan patent tartıslarında ózin qorǵawǵa<ref>{{Web deregi | familiya = Page| at = Larry| avtorsilteme = Larry Page| sáne = 2011-jıl 15-avgust | bet = Official Google Blog: Supercharging Android: Google to Acquire Motorola Mobility| url = https://googleblog.blogspot.com/2011/08/supercharging-android-google-to-acquire.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110921134344/https://googleblog.blogspot.com/2011/08/supercharging-android-google-to-acquire.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-sentyabr | jumıs = Official Google Blog}}</ref>, sonday-aq Android-ti burınǵıday biypul usınıwdı dawam ettiriwge múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Hughes| at = Neil| sáne = 2011-jıl 15-avgust | bet = Google CEO: 'Anticompetitive' Apple, Microsoft forced Motorola deal| url = https://appleinsider.com/articles/11/08/15/google_ceo_anticompetitive_apple_microsoft_forced_motorola_deal.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111210181127/http://www.appleinsider.com/articles/11/08/15/google_ceo_anticompetitive_apple_microsoft_forced_motorola_deal.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-dekabr | jumıs = [[AppleInsider]]}}</ref><ref name="cnet">{{Web deregi | familiya = Cheng| at = Roger| sáne = 2011-jıl 15-avgust | bet = Google to buy Motorola Mobility for $12.5B| url = http://news.cnet.com/8301-1035_3-20092362-94/google-to-buy-motorola-mobility-for-$12.5b/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111006062539/http://news.cnet.com/8301-1035_3-20092362-94/google-to-buy-motorola-mobility-for-$12.5b/| arxivsáne = 2011-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 15-avgust | jumıs = CNet News}}</ref>. === 2012-jıldan keyin === 2013-jıldıń iyun ayında Google Waze kompaniyasın $966 millionǵa satıp aldı<ref>{{Web deregi | familiya = Kerr| at = Dara| sáne = 2013-jıl 25-iyul | bet = Google reveals it spent $966 million in Waze acquisition| url = https://www.cnet.com/news/google-reveals-it-spent-966-million-in-waze-acquisition/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170216011658/https://www.cnet.com/news/google-reveals-it-spent-966-million-in-waze-acquisition/| arxivsáne = 2017-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = CBS Interactive}}</ref>. Waze ǵárezsiz subekt bolıp qalsa da, onıń sociallıq ózgeshelikleri, máselen, jámiyetlik tiykarda jumıs isleytuǵın jaylasıw platforması, Waze hám Google Maps, yaǵnıy Google-diń óz kartagrafiyalıq xızmeti arasındaǵı qunlı integraciyalar sıpatında xabarlandı<ref>{{Web deregi | familiya = Lunden| at = Ingrid| sáne = 2013-jıl 11-iyun | bet = Google Bought Waze For $1.1B, Giving A Social Data Boost To Its Mapping Business| url = https://techcrunch.com/2013/06/11/its-official-google-buys-waze-giving-a-social-data-boost-to-its-location-and-mapping-business/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170706051802/https://techcrunch.com/2013/06/11/its-official-google-buys-waze-giving-a-social-data-boost-to-its-location-and-mapping-business/| arxivsáne = 2017-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]}}</ref>. Google 2013-jıldıń 19-sentyabr kúni Calico dep atalatuǵın jańa kompaniyanıń ashılǵanın járiyaladı, oǵan Apple Inc. kompaniyasınıń baslıǵı Artur Levinson basshılıq etedi. Rásmiy járiyalanıw málimlemede Peydj bul "densawlıq hám abadanlıq" kompaniyası "qartayıw hám oǵan baylanıslı kesellikler" máselesine itibar qaratajaǵın túsindirdi<ref>{{Cite news |last=Wakefield |first=Jane |date=September 19, 2013 |title=Google spin-off Calico to search for answers to ageing | jumıs =[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-24158924 |url-status=live |access-date=September 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919201510/http://www.bbc.co.uk/news/technology-24158924 |archive-date=September 19, 2013}}</ref>. [[Fayl:Google-Deep Mind headquarters in London, 6 Pancras Square.jpg|thumb|upright|Google hám onıń filial kompaniyası Deep Mind jaylasqan imarattıń bosaǵası 6 Pankras maydanında, London|alt=]] 2014-jıldıń 26-yanvar kúni Google [[London|Londonnan]] shıqqan jeke jasalma intellekt kompaniyası DeepMind Technologies-ti satıp alıwǵa keliskenin járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Chowdhry |first=Amit |date=January 27, 2014 |title=Google To Acquire Artificial Intelligence Company DeepMind |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/amitchowdhry/2014/01/27/google-to-acquire-artificial-intelligence-company-deepmind/ |url-status=live |access-date=January 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129142153/http://www.forbes.com/sites/amitchowdhry/2014/01/27/google-to-acquire-artificial-intelligence-company-deepmind/ |archive-date=January 29, 2014}}</ref>. Texnologiya jańalıqları saytı Recode kompaniyanıń $400 millionǵa satıp alınǵanın xabarladı, biraq informaciya deregi ashıp aytılmadı. Google-diń wákili baha haqqında pikir bildiriwden bas tarttı<ref name="Helgren- DeepMind">{{Cite news |last=Helgren |first=Chris |date=January 27, 2014 |title=Google to buy artificial intelligence company DeepMind |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-google-deepmind-idUSBREA0Q03220140127 |url-status=live |access-date=January 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140127042513/http://www.reuters.com/article/2014/01/27/us-google-deepmind-idUSBREA0Q03220140127 |archive-date=January 27, 2014}}</ref><ref name="Ribeiro- DeepMind">{{Cite news |last=Ribeiro |first=Jon |date=January 27, 2014 |title=Google buys artificial intelligence company DeepMind |work=PC World |url=http://www.pcworld.com/article/2091500/google-acquires-artificial-intelligence-company-deepmind.html |url-status=live |access-date=January 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130042946/http://www.pcworld.com/article/2091500/google-acquires-artificial-intelligence-company-deepmind.html |archive-date=January 30, 2014}}</ref>. DeepMind-ti satıp alıw Google-diń jasalma intellekt hám robototexnika jámiyetindegi jaqında bolǵan ósiwine járdem berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Opam| at = Kwame| sáne = 2014-jıl 26-yanvar | bet = Google buying AI startup DeepMind for a reported $400 million| url = https://www.theverge.com/2014/1/26/5348640/google-deepmind-acquisition-robotics-ai| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170708161602/https://www.theverge.com/2014/1/26/5348640/google-deepmind-acquisition-robotics-ai| arxivsáne = 2017-jıl 8-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]}}</ref>. 2015-jılı DeepMind-tiń AlphaGo baǵdarlaması Go oyınında joqarı dárejeli adam-isbilermendi jeńgen birinshi kompyuter baǵdarlaması boldı. Interbrand-tıń jıllıq Eń Jaqsı Global Brendler esabatına muwapıq, Google 2013<ref>{{Web deregi | bet = Rankings – 2013 – Best Global Brands – Interbrand| url = http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2013/ranking/#?listFormat=ls| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161022013506/http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2013/ranking/#?listFormat=ls| arxivsáne = 2016-jıl 22-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-oktyabr | jumıs = Interbrand}}</ref>, 2014<ref>{{Web deregi | bet = Rankings – 2014 – Best Global Brands – Interbrand| url = http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2014/ranking/#?listFormat=ls| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161103140119/http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2014/ranking/#?listFormat=ls| arxivsáne = 2016-jıl 3-noyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-oktyabr | jumıs = Interbrand}}</ref>, 2015<ref>{{Web deregi | bet = Rankings – 2015 – Best Global Brands – Interbrand| url = http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2015/ranking/#?listFormat=ls| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161021100708/http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2015/ranking/#?listFormat=ls| arxivsáne = 2016-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-oktyabr | jumıs = Interbrand}}</ref>, hám 2016-jıllarda dúnyadaǵı ekinshi eń qımbatlı brend bolǵan (Apple Inc. kompaniyasınan keyin), onıń bahası $133 milliard bolǵan<ref>{{Web deregi | bet = Rankings – 2016 – Best Global Brands| url = http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2016/ranking/#?listFormat=ls| url-status = live| arxivurl = https://archive.today/20161220191226/http://interbrand.com/best-brands/best-global-brands/2016/ranking/#?listFormat=ls| arxivsáne = 2016-jıl 20-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-oktyabr | jumıs = Interbrand}}</ref>. 2015-jıldıń 10-avgust kúni Google óziniń hár qıylı qızıǵıwshılıqların Alphabet Inc. dep atalǵan konglomerat sıpatında qayta shólkemlestiriw jobaların járiyaladı. Google Alphabet-tiń eń úlken filialı hám Alphabet-tiń Internet qızıǵıwshılıqları ushın bas kompaniya boldı. Qayta qurıw juwmaqlanǵannan keyin, Sundar Pichai Google-diń bas direktorı boldı, Larri Peydj ornına, ol bolsa Alphabet-tiń bas direktorı boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Womack| at = Brian| sáne = 2015-jıl 10-avgust | bet = Google Rises After Creating Holding Company Called Alphabet| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-10/google-to-adopt-new-holding-structure-under-name-alphabet-| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161123054841/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-10/google-to-adopt-new-holding-structure-under-name-alphabet-| arxivsáne = 2016-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-noyabr | baspaxana = [[Bloomberg L.P.]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Barr |first1=Alistair |last2=Winkler |first2=Rolf |date=August 10, 2015 |title=Google Creates Parent Company Called Alphabet in Restructuring | jumıs =[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/google-creates-new-company-alphabet-1439240645 |url-status=live |access-date=November 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161128112043/http://www.wsj.com/articles/google-creates-new-company-alphabet-1439240645 |archive-date=November 28, 2016}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Dougherty| at = Conor| sáne = 2015-jıl 10-avgust | bet = Google to Reorganize as Alphabet to Keep Its Lead as an Innovator| url = https://www.nytimes.com/2015/08/11/technology/google-alphabet-restructuring.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161019164806/http://www.nytimes.com/2015/08/11/technology/google-alphabet-restructuring.html| arxivsáne = 2016-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-noyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. [[Fayl:The CEO of Google, Mr. Sundar Pichai calls on the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in New Delhi on December 17, 2015 (1).jpg|thumb|Házirgi bas direktor Sundar Pichai Hindistan Premer-Ministri Narendra Modi menen birge]] Google hám onıń filialı Deep Mind jaylasqan imarattıń kiriw bólimi, 6 Pancras Square, London 2017-jıldıń 8-avgust kúni Google xızmetkeri Djeyms Damordı jumıstan bosattı. Bul onıń kompaniya boylap taratqan memorandumınan keyin boldı. Memorandumda Damor Google-diń kóz-qarası hám "Google-diń ideologiyalıq hawazı" olardıń kóp túrlilik hám inklyuzivlik haqqındaǵı oylawın bılǵaytuǵının ayttı. Sonday-aq, ol tek kemsitiw emes, al biologiyalıq faktorlar da ortasha hayaldıń texnikalıq lawazımlarǵa erlerge qaraǵanda kemirek qızıǵıwına sebep bolatuǵının ayttı<ref>{{Cite news|title=Google Fires Engineer Who Wrote Memo Questioning Women in Tech|website=[[The New York Times]]|date=August 8, 2017|url=https://www.nytimes.com/2017/08/07/business/google-women-engineer-fired-memo.html|last1=Wakabayashi|first1=Daisuke|access-date=August 10, 2017|archive-date=August 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810185646/https://www.nytimes.com/2017/08/07/business/google-women-engineer-fired-memo.html|url-status=dead}}. ''[[The New York Times]]'', August 7, 2017</ref>. Google-diń bas direktorı Sundar Pichai Damordı "jumıs ornımızda zıyanlı genderlik stereotiplerdi alǵa súriw" arqalı kompaniya qaǵıydaların buzǵanı ushın ayıpladı hám onı sol kúni jumıstan bosattı<ref>{{Cite news|title=Contentious Memo Strikes Nerve Inside Google and Out|website=[[The New York Times]]|date=August 8, 2017|url=https://www.nytimes.com/2017/08/08/technology/google-engineer-fired-gender-memo.html|last1=Wakabayashi|first1=Daisuke|access-date=August 10, 2017|archive-date=August 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809012140/https://www.nytimes.com/2017/08/08/technology/google-engineer-fired-gender-memo.html|url-status=dead}}. ''[[The New York Times]]'', August 8, 2017</ref><ref>diversitymemo.com</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Friedersdorf| at = Conor| sáne = 2017-jıl 8-avgust | bet = The Most Common Error in Media Coverage of the Google Memo| url = https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/the-most-common-error-in-coverage-of-the-google-memo/536181/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170808230220/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/the-most-common-error-in-coverage-of-the-google-memo/536181/| arxivsáne = 2017-jıl 8-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-avgust | jumıs = [[The Atlantic]]}}</ref>. 2018 hám 2019-jıllar aralıǵında kompaniya basshılıǵı menen xızmetkerleri arasındaǵı qarama-qarsılıqlar kúsheydi. Xızmetkerler kompaniyanıń ishki jınıslıq basım kórsetiw, Dragonfly (cenzuralanǵan Qıtay izlew sisteması) hám Project Maven (áskeriy dronlar ushın jasalma intellekt) boyınsha qararlarına qarsı narazılıq bildirdi. Bul proektler kompaniya ushın tabıs deregi sıpatında qaralǵan edi<ref>{{Cite news |last=Bergen |first=Mark |date=November 22, 2019 |title=Google Workers Protest Company's 'Brute Force Intimidation' | til =en | jumıs =[[Bloomberg.com]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-11-22/google-workers-protest-company-s-brute-force-intimidation |access-date=November 27, 2019 |archive-date=November 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127180949/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-11-22/google-workers-protest-company-s-brute-force-intimidation |url-status=live }}</ref><ref name="Verge busting">{{Web deregi | familiya = Hollister| at = Sean| sáne = 2019-jıl 25-noyabr | bet = Google is accused of union busting after firing four employees| url = https://www.theverge.com/2019/11/25/20983053/google-fires-four-employees-memo-rebecca-rivers-laurence-berland-union-busting-accusation-walkout| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 26-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191126091658/https://www.theverge.com/2019/11/25/20983053/google-fires-four-employees-memo-rebecca-rivers-laurence-berland-union-busting-accusation-walkout| url-status = live}}</ref>. 2018-jıldıń 25-oktyabr kúni The New York Times gazetası "Google Android-tiń ákesi Endi Rubindi qalay qorǵadı" degen áshkaralawshı maqalanı járiyaladı. Bunnan soń kompaniya "sońǵı eki jıl ishinde 48 xızmetker jınıslıq zorlıq-zombılıq sebepli jumıstan bosatılǵanın" málim etti<ref>{{Web deregi | familiya = Welch| at = Chris| sáne = 2018-jıl 25-oktyabr | bet = Google says 48 people have been fired for sexual harassment in the last two years| url = https://www.theverge.com/2018/10/25/18024486/google-sexual-harassment-people-fired-rubin-2-years-ceo| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181031133020/https://www.theverge.com/2018/10/25/18024486/google-sexual-harassment-people-fired-rubin-2-years-ceo| arxivsáne = 2018-jıl 31-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 31-oktyabr | jumıs = [[The Verge]]}}</ref>. 2018-jıldıń 1-noyabr kúni 20 mıńnan aslam Google xızmetkeri hám shártnamalı jumısshıları kompaniyanıń jınıslıq basım kórsetiw shaǵımların sheshiw usılına qarsı dúnya júzlik narazılıq akciyasın ótkerdi<ref>{{Web deregi | familiya = Hamilton| at = Isobel Asher| display-authors = etal| sáne = 2018-jıl 1-noyabr | bet = PHOTOS: Google employees all over the world left their desk and walked out in protest over sexual misconduct| url = https://www.businessinsider.com/google-walkout-live-pictures-of-protesting-google-workers-2018-11| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181102174328/https://www.businessinsider.com/google-walkout-live-pictures-of-protesting-google-workers-2018-11| arxivsáne = 2018-jıl 2-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-noyabr | jumıs = [[Business Insider]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Segarra |first=Lisa Marie |date=November 3, 2018 |title=More Than 20,000 Google Employees Participated in Walkout Over Sexual Harassment Policy |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|url=http://fortune.com/2018/11/03/google-employees-walkout-demands/ |url-status=live |access-date=November 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107013331/http://fortune.com/2018/11/03/google-employees-walkout-demands/ |archive-date=November 7, 2018}}</ref>. Bas direktor Sundar Pichaidiń bul narazılıqlardı qollap-quwatlaǵanı xabar etildi<ref>{{Cite news |last=Liedtke |first=Michael |date=November 1, 2018 |title=Google workers walk out to protest sexual misconduct |publisher=Akron Beacon/Journal |agency=[[Associated Press]] |location=San Francisco, Calf. |url=https://www.ohio.com/news/20181101/google-workers-walk-out-to-protest-sexual-misconduct |access-date=November 6, 2018 |archive-date=November 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107010412/https://www.ohio.com/news/20181101/google-workers-walk-out-to-protest-sexual-misconduct |url-status=live }}</ref>. 2019-jıldıń keyingi waqıtlarında ayırım xızmetkerler kompaniyanı ishki aktivistlerden ósh alıwda ayıpladı.{{r|Verge busting}} 2019-jıldıń 19-mart kúni Google video oyınlar bazarına kirip baratırǵanın hám Google Stadia dep atalatuǵın bultlı oyın platformasın iske qosatuǵının járiyaladı<ref name="unveils">{{Web deregi | familiya = Warren| at = Tom| sáne = 2019-jıl 19-mart | bet = Google unveils Stadia cloud gaming service, launches in 2019| url = https://www.theverge.com/2019/3/19/18271702/google-stadia-cloud-gaming-service-announcement-gdc-2019| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190319173136/https://www.theverge.com/2019/3/19/18271702/google-stadia-cloud-gaming-service-announcement-gdc-2019| arxivsáne = 2019-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-aprel | jumıs = [[The Verge]]}}</ref>. 2019-jıldıń 3-iyun kúni AQSH Ádillik ministrligi Google kompaniyasın monopoliyaǵa qarsı nızam buzıwların tekseriwden ótkeretuǵının xabarladı<ref>{{Web deregi | bet = Google shares take a dive with reports of US DoJ 'competition' probe| url = https://www.theregister.com/2019/06/03/google_shares_take_a_dive_on_doj_reports/| jumıs = www.theregister.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 27-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 27-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200927011823/https://www.theregister.com/2019/06/03/google_shares_take_a_dive_on_doj_reports/| url-status = live}}</ref>. Bul 2020-jıldıń oktyabr ayında monopoliyaǵa qarsı shaǵım ashılıwına alıp keldi. Shaǵımda kompaniyanıń izlew hám izlew reklaması bazarlarında monopoliyalıq jaǵdayın asıra paydalanǵanı aytıldı<ref>{{Cite news |title=U.S. Files Antitrust Suit Against Google | jumıs =[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2020/10/20/925895658/u-s-files-antitrust-suit-against-google |access-date=October 25, 2020 |archive-date=October 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025210439/https://www.npr.org/2020/10/20/925895658/u-s-files-antitrust-suit-against-google |url-status=live }}</ref>. 2019-jıldıń dekabr ayında PayPal kompaniyasınıń burınǵı operaciyalıq direktorı Bill Redi Google kompaniyasınıń jańa sawda bólimi basshısı boldı. Rediniń lawazımı Google Pay menen tuwrıdan-tuwrı baylanıslı bolmaydı<ref>{{Web deregi | familiya = Perez| at = Sarah| sáne = 2019-jıl 11-dekabr | bet = PayPal's exiting COO Bill Ready to join Google as its new president of Commerce| url = https://techcrunch.com/2019/12/11/paypals-exiting-coo-bill-ready-to-join-google-as-its-new-president-of-commerce/| jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 13-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210513124523/https://techcrunch.com/2019/12/11/paypals-exiting-coo-bill-ready-to-join-google-as-its-new-president-of-commerce/| url-status = live}}</ref>. 2020-jıldıń aprel ayında [[COVID-19 pandemiyası]] sebepli Google bir qatar shıǵınlardı qısqartıw ilajların járiyaladı. Bul ilajlarǵa 2020-jıldıń qalǵan bóleginde strategiyalıq áhmiyetke iye bolǵan az sanlı tarawlardı esapqa almaǵanda, jumısqa qabıllawdı páseytiw, maǵlıwmat orayları hám mashinalar sıyaqlı tarawlarǵa investiciya salıw baǵdarı hám pátin qayta kórip shıǵıw, hámde biznes ushın áhmiyetli bolmaǵan marketing hám sayaxatlardı sheklew kiredi<ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 15-aprel | bet = Bloomberg – Google to Slow Hiring for Rest of 2020, CEO Tells Staff| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-04-15/google-to-slow-hiring-for-rest-of-2020-ceo-pichai-tells-staff| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel | jumıs = www.bloomberg.com| arxivsáne = 2020-jıl 16-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200416050831/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-04-15/google-to-slow-hiring-for-rest-of-2020-ceo-pichai-tells-staff| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, kópshilik xızmetkerler [[COVID-19 pandemiyası]] sebepli úyden islep atır edi hám bunıń tabıslı bolıwı Google kompaniyasın ayırım jumıs orınların turaqlı túrde úyden isleytuǵın etip ózgertiwge alıp keldi. <ref>{{Cite journal |last1=Bonacini |first1=Luca |last2=Gallo |first2=Giovanni |last3=Scicchitano |first3=Sergio |date=2021 |title=Working from home and income inequality: risks of a 'new normal' with COVID-19 |journal=Journal of Population Economics | til =en |volume=34 |issue=1 |pages=303–360 |doi=10.1007/s00148-020-00800-7 |issn=0933-1433 |pmc=7486597 |pmid=32952308}}</ref> 2020-jılǵı Google xızmetleriniń úziliwleri Google xızmetlerine keri tásir etti: avgust ayındaǵı birinshi úzilis Google Drive hám basqa xızmetlerge tásir etti, noyabr ayındaǵı ekinshi úzilis [[YouTube]]-ti qamtıdı, al dekabr ayındaǵı úshinshi úzilis Google qosımshalarınıń pútkil toplamına tásir etti. Úsh úzilistiń hámmesi bir neshe saat ishinde saplastırıldı<ref>{{Web deregi | bet = Google services including Gmail hit by serious disruption| url = https://news.sky.com/story/google-services-including-gmail-hit-by-serious-disruption-12052892| jumıs = Sky News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-dekabr | arxivsáne = 2020-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201214132214/https://news.sky.com/story/google-services-including-gmail-hit-by-serious-disruption-12052892| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Li| at = Abner| sáne = 2020-jıl 12-noyabr | bet = YouTube is currently down amid widespread outage| url = https://9to5google.com/2020/11/11/youtube-tv-down-2/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-dekabr | arxivsáne = 2020-jıl 23-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201223191848/https://9to5google.com/2020/11/11/youtube-tv-down-2/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 14-dekabr | bet = YouTube back online, all services restored as Google apologizes for 'system outage' &#124; TechRadar| url = https://www.techradar.com/news/google-suite-youtube-and-other-services-are-down| jumıs = www.techradar.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201214235555/https://www.techradar.com/amp/news/google-suite-youtube-and-other-services-are-down%26ved%3D0ahUKEwjT_qTet83tAhVJJzQIHcFXB-kQyM8BCCgwAQ%26usg%3DAOvVaw0HFBmVnTnarPXLRK7ok2jE%26ampcf%3D1| url-status = dead}}</ref>. 2021-jılı tiykarınan Google xızmetkerlerinen quralǵan Alphabet Workers Union (Alphabet Jumısshılar Awqamı) dúzildi<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 4-yanvar | bet = Google employees are forming a union| url = https://www.androidpolice.com/2021/01/04/google-employees-are-forming-a-union/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-mart | jumıs = Android Police| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324193401/https://www.androidpolice.com/2021/01/04/google-employees-are-forming-a-union/| url-status = live}}</ref>. 2021-jıldıń yanvar ayında Avstraliya húkimeti Google hám Facebook kompaniyalarınan media kompaniyalarınıń mazmunın paydalanıw huqıqı ushın tólem talap etetuǵın nızam joybarın usındı. Oǵan juwap retinde Google Avstraliyada óziniń izlew sistemasına kiriwdi jawıp taslaw menen qorqıttı<ref>{{Cite news |last=Jose |first=Renju |date=January 22, 2021 |title=Google says to block search engine in Australia if forced to pay for news | til =en | jumıs =[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-australia-media-google-idUSKBN29R04O |access-date=January 22, 2021 |archive-date=September 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918073029/https://www.reuters.com/article/us-australia-media-google-idUSKBN29R04O |url-status=live }}</ref>. 2021-jıldıń mart ayında Google kompaniyası Ubisoft oyınların Google Stadia-ǵa kóshiriw ushın 20 million dollar tólegeni haqqında xabarlar payda boldı<ref>{{Web deregi | bet = Google reportedly paid $20m for Ubisoft ports on Stadia| url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-03-01-google-reportedly-paid-usd20m-for-ubisoft-ports-on-stadia| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-mart | jumıs = GamesIndustry.biz| sáne = March 2021 | til = en| arxivsáne = 2021-jıl 1-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210301103546/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-03-01-google-reportedly-paid-usd20m-for-ubisoft-ports-on-stadia| url-status = live}}</ref>. Google Ubisoft hám Take-Two sıyaqlı iri baspalardiń eń iri oyınlarınıń ayırımların Stadia-ǵa alıp keliw ushın "on millionlaǵan dollar" jumsadı<ref>{{Web deregi | familiya = Schreier| at = Jason| sáne = 2021-jıl 28-fevral | bet = Google had big video game ambitions. Then reality hit| url = https://fortune.com/2021/02/27/google-stadia-video-game-streaming-reality-check-consoles/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-fevral | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 3-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220203054851/https://fortune.com/2021/02/27/google-stadia-video-game-streaming-reality-check-consoles/| url-status = live}}</ref>. 2021-jıldıń aprel ayında The Wall Street Journal gazetası Google kompaniyasınıń bir neshe jıl dawamında "Bernanke joybarı" dep atalǵan baǵdarlamanı ámelge asırǵanın xabarladı. Bul baǵdarlama ótken reklama sawdalarınan alınǵan maǵlıwmatlardı basqa reklama xızmetleri menen básekilesiwde artıqmashlıq alıw ushın paydalanǵan. Bul maǵlıwmat dekabr ayında AQSH-tıń on shtatı tárepinen Google-ǵa qarsı qozǵalǵan monopoliyaǵa qarsı shaǵım boyınsha hújjetlerde ashıp berilgen<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 11-aprel | bet = Google's Secret 'Project Bernanke' Revealed in Texas Antitrust Case| url = https://www.wsj.com/articles/googles-secret-project-bernanke-revealed-in-texas-antitrust-case-11618097760| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-aprel | jumıs = [[The Wall Street Journal]]| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210413012105/https://www.wsj.com/articles/googles-secret-project-bernanke-revealed-in-texas-antitrust-case-11618097760| url-status = live}}</ref>. 2021-jıldıń sentyabr ayında Avstraliya húkimeti Google kompaniyasınıń maqsetli reklamalardı satıw múmkinshiligin sheklew jobaların járiyaladı. Húkimet Google kompaniyasınıń bazarda monopoliyaǵa iye ekenin hám bul baspalarǵa, reklama beriwshilerge hám tutınıwshılarǵa zıyan keltirip atırǵanın ayttı<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 28-sentyabr | bet = Australian Government Plans to Curb Google's Capability to Sell Targeted Ads – September 28, 2021| url = https://dailynewsbrief.com/2021/09/28/australian-government-plans-to-curb-googles-capability-to-sell-targeted-ads/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-oktyabr | jumıs = Daily News Brief| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 4-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211004124647/https://dailynewsbrief.com/2021/09/28/australian-government-plans-to-curb-googles-capability-to-sell-targeted-ads/| url-status = live}}</ref>. 2022-jılı Google óziniń izlew nátiyjelerinen telefon nomerlerin, fizikalıq mánzillerdi hám elektron pochta mánzillerin alıp taslaw boyınsha sorawlardı qabıl etiwdi basladı. Burın kompaniya tek jasırın maǵlıwmatlardı, mısalı, sociallıq qáwipsizlik nomerlerin, bank esap-sanaq hám kredit karta nomerlerin, jeke qoltańbalardı hám medicinalıq jazbalardı alıp taslaw boyınsha sorawlardı qabıl etken edi. Jańa siyasatqa qaramastan, Google maǵlıwmatlardı tek ayırım izlew sorawlarınan alıp taslawı múmkin, biraq hámmesinen emes. Kompaniya "keń kólemde paydalı" bolǵan mazmundı, mısalı, jańalıqlar maqalaların yamasa álleqashan jámiyetlik jazbanıń bir bólegi bolǵan maǵlıwmatlardı alıp taslamaydı<ref>{{cite news |last1=Picchi |first1=Aimee |title=Google will now remove your phone number and other info from search results. Here's how to do it. |url=https://www.cbsnews.com/news/google-search-remove-phone-number-personal-information/ | jumıs =[[CBS News]] |date=April 28, 2022 |access-date=May 4, 2022 |archive-date=May 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504084126/https://www.cbsnews.com/news/google-search-remove-phone-number-personal-information/ |url-status=live }}</ref>. 2022-jıldıń may ayında Google kompaniyası Kaliforniyada jaylasqan, MicroLED displey texnologiyasın rawajlandırıw hám óndiriw menen shuǵıllanatuǵın Raxium atlı jańa kompaniyanı satıp alǵanın járiyaladı. Raxium Google kompaniyasınıń Qurılmalar hám Xızmetler bólimine qosılıp, mikro-optika, monolit integraciya hám sistema integraciyasın rawajlandırıwǵa járdem beredi<ref>{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 5-may | url = https://www.devdiscourse.com/article/technology/2025894-google-announces-acquisition-of-microled-startup-raxium| bet = Google announces acquisition of MicroLED startup Raxium| jumıs = Devdiscourse| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220506121844/https://www.devdiscourse.com/article/technology/2025894-google-announces-acquisition-of-microled-startup-raxium| arxivsáne = 2022-jıl 6-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computerworld.com/article/3646533/noteworthy-tech-acquisitions-2022.html| bet = Noteworthy tech acquisitions 2022| jumıs = Computer World| sáne = 2022-jıl 6-iyul | avtor = Charlotte Trueman| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-iyul | arxivsáne = 2022-jıl 16-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220716040142/https://www.computerworld.com/article/3646533/noteworthy-tech-acquisitions-2022.html| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń dekabr ayında Google OSV-Scanner<ref>{{Web deregi | bet = Google debuts OSV-Scanner to find vulns in open source apps • The Register| first1 = Thomas| last1 = Claburn| sáne = 2022-jıl 15-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-oktyabr | url = https://www.theregister.com/2022/12/15/google_debuts_osvscanner_a_gobased/| arxivsáne = 2022-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221215090350/https://www.theregister.com/2022/12/15/google_debuts_osvscanner_a_gobased/}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Google Launches OSV-Scanner Tool to Identify Open Source Vulnerabilities| first1 = Ravie| last1 = Lakshmanan| sáne = 2022-jıl 13-dekabr | url = https://thehackernews.com/2022/12/google-launches-largest-distributed.html| arxivsáne = 2022-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221213191239/https://thehackernews.com/2022/12/google-launches-largest-distributed.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-oktyabr }}</ref> dep atalatuǵın quraldı islep shıqtı. Bul Go tilinde jazılǵan qural ashıq kodlı baǵdarlamalıq támiynatta qáwipsizlik kemshiliklerin tabıw ushın arnalǵan. Ol óz túrindegi eń úlken ashıq kodlı hálsizlikler bazasınan paydalanıp, támiyinlew dizbegi hújimlerine qarsı qorǵanıwǵa járdem beredi. 2023-jıldıń basında, [[ChatGPT]]-diń tabısqa erisiwi hám Google kompaniyasınıń jasalma intellekt jarısında artta qalıp atırǵanı haqqındaǵı táshwishler sebepli, Google kompaniyasınıń joqarı basshılıǵı "qızıl kod" hám "bir milliardtan artıq paydalanıwshısı bar barlıq eń áhmiyetli ónimler bir neshe ay ishinde generativlik jasalma intellektti óz ishine alıwı kerek" degen buyrıq berdi<ref>{{Cite news |last1=Love |first1=Julia |last2=Alba |first2=Davey |date=March 8, 2023 |title=Google's Plan to Catch ChatGPT Is to Stuff AI Into Everything | til =en | jumıs =[[Bloomberg News|Bloomberg]] Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-08/chatgpt-success-drives-google-to-put-ai-in-all-its-products |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312010416/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-08/chatgpt-success-drives-google-to-put-ai-in-all-its-products |url-status=live }}</ref>. 2023-jıldıń may ayınıń basında Google Ogayo shtatında eki qosımsha maǵlıwmat orayın qurıw jobasın járiyaladı. Kolumbus hám Lankaster qalalarında qurılatuǵın bul oraylar kompaniyanıń quralları, sonıń ishinde jasalma intellekt texnologiyasın quwatlandıradı. Atalǵan maǵlıwmat orayı Kolumbus qalası janında házirden islep turǵan orayǵa qosılıp, Google kompaniyasınıń Ogayodaǵı ulıwma investiciyasın 2 milliard dollardan asıradı<ref>{{Cite news |url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/google-open-data-centers-ohio-99041576 |title=Google to open two more data centers in Ohio |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=May 6, 2023 |archive-date=May 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506082230/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/google-open-data-centers-ohio-99041576 |url-status=live }}</ref>. 2024-jıldıń avgust ayında Google 2020-jılı tómengi sudta baslanǵan dawda jeńiliske ushıraydı, sebebi kompaniyanıń Internet izlew tarawında nızamsız monopoliyaǵa iye ekenligi anıqlanadı<ref>{{cite news|url=https://www.theverge.com/2024/8/6/24214641/google-us-monopoly-ruling-what-happens|title=Now that Google is a monopolist, what's next? / Reaching a decision on what to do about Google Search could take a very long time.|first=Jay|last=Peters|publisher=The Verge|date=August 6, 2024|accessdate=August 6, 2024}}</ref>. Okrug sudı sudyası Amit Mexta bul monopoliyanıń Sherman nızamınıń 2-bólimin buzǵanın tastıyıqlaydı<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Business/google-violated-antitrust-laws-maintain-dominance-online-search/story?id=112591120|title=Google violated antitrust laws to maintain dominance over online search, judge says|first=Alexander|last=Mallin|publisher=ABC News|date=August 5, 2024|accessdate=August 6, 2024}}</ref>. 2024-jıldıń sentyabr ayında [[Evropa Awqamı|Evropada]] jaylasqan Evropa Awqamı Ádillik sudı da Google kompaniyasınıń, bul jaǵdayda onıń satıp alıw izlew xızmetine baylanıslı, nızamsız monopoliyaǵa iye ekenligin anıqlaydı hám kompaniya 2,4 milliard evro mólsherindegi shtraftan qutıla almaydı<ref name="eushoppingruling">{{cite news|url=https://www.politico.eu/article/google-loses-court-battle-over-first-eu-antitrust-fine/|title=Google loses EU court battle over €2.4B antitrust fine|first=Edith|last=Hancock|publisher=Politico|date=September 10, 2024|accessdate=September 10, 2024}}</ref>. Evropa Awqamı Ádillik sudı Google kompaniyasınıń básekiles satıp alıw izlew xızmetlerine qatnasın "kemsitiwshi" dep atap, onıń Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzǵanın anıqlaydı.<ref name="eushoppingruling" /> 2024-jıldıń oktyabr ayında Google kompaniyası Kreml tárepdarı propagandanı bloklaǵanı ushın Rossiya tárepinen 2,5 decilion dollar mólsherinde shtrafqa tartıldı<ref>{{Cite news |last=Anthony Cuthbertson |date=31 October 2024 |title=Russia fines Google $20 decillion (that's 2.5 trillion trillion trillion dollars) |url=https://www.independent.co.uk/tech/russia-fines-google-decillion-youtube-lawsuit-b2638752.html |access-date=31 October 2024 |work=[[The Independent]]}}</ref>. 2024-jıldıń noyabr ayında Google Saud Arabstanında jańa [[jasalma intellekt]] (JI) orayın qurıw haqqında járiyaladı. Bul oray patshalıqtıń ekonomikalıq ósiwi hám texnologiyalıq rawajlanıwın qollap-quwatlawdı maqset etip, onıń 2030-jılǵı kórinisi baslamasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Bul JI orayınıń aymaqtıń ózine tán mútájliklerine ılayıqlastırılǵan JI tiykarındaǵı sheshimlerdi rawajlandırıw hám jergilikli talantlardı oqıtıw arqalı Saud Arabstanı ekonomikasına 71 milliard dollarǵa shekem úles qosıwı kútilmekte<ref>{{Cite news |date=2024-11-06 |title=Saudis Plan $100 Billion AI Powerhouse to Rival UAE Tech Hub |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-11-06/saudis-plan-100-billion-ai-powerhouse-to-rival-uae-s-tech-hub?embedded-checkout=true |access-date=2024-11-08 |work=Bloomberg.com | til =en}}</ref>. Google hám Saud Arabstanı arasındaǵı sheriklik Mámleketlik investiciya fondı (PIF) sıyaqlı tiykarǵı mápli tárepler menen birge islesiwdi óz ishine alıp, densawlıqtı saqlaw, finans, neft hám gaz, logistika sıyaqlı tarawlarǵa payda keltiretuǵın JI qollanbaların rawajlandırıwdı názerde tutadı. Bul baslama jergilikli JI texnologiyaların jaratıwǵa baǵdarlanǵan bolıp, arab tili múmkinshiliklerin integraciyalawǵa hám keń kólemli bult texnologiyaların qabıllawǵa ayrıqsha itibar qaratadı<ref>{{Web deregi | familiya = Kahil| at = Nadine| sáne = 2024-jıl 7-noyabr | bet = Google's new AI hub in Saudi Arabia aims to add $71 billion to local economy| url = https://wired.me/technology/googles-ai-hub-saudi-arabia/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-noyabr | jumıs = WIRED Middle East| til = en-GB}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:IT kompaniyalar]] [[Kategoriya:Internet izlew sistemaları]] [[Kategoriya:Alphabet Inc.]] blie2lyiy4xwazspmcbgfunjq2jzp4o 0 1000 266267 265797 2026-08-18T00:42:58Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266267 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold;" class="fn org" | Apple Inc. |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Apple_logo_black.svg|100px|Apple logotipi]] |- | colspan="2" style="text-align: center;" | 1998-jıldan berli qollanılıp kiyatırǵan Apple logotibi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Aerial_view_of_Apple_Park_dllu.jpg|300px]] |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya shtatınıń]] Kupertino qalasındaǵı kompaniyanıń bas keńsesi Apple Parktıń joqarıdan kórinisi |- | '''Burınǵı atamaları''' | *Apple Computer Company (1976–1977) *Apple Computer, Inc. (1977–2007) |- | '''Kompaniya túri''' | Ashıq akcionerlik jámiyet |- | '''Birjada sawda belgileri''' | *Nasdaq: AAPL *Nasdaq-100 komponenti *DJIA komponenti *S&P 100 komponenti *S&P 500 komponenti |- | '''ISIN''' | US0378331005 |- | '''Tarawı''' | *Tutınıwshı elektronikası *Programmalıq támiynat xızmetleri *Onlayn xızmetler |- | '''Dúzilgen sánesi''' | [[1-aprel]], [[1976]]; Los-Altos, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- | '''Tiykarın salǵanlar''' | *[[Stiv Djobs]] *Stiv Voznyak *Ronald Ueyn |- | '''Bas keńse''' | 1 Apple Park Way, Kupertino, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- | '''Dúkanlar sanı''' | 535 [[Apple Store]] dúkanları (2025) |- | '''Xızmet kórsetiw aymaǵı''' | Dúnya júzi boyınsha |- | '''Tiykarǵı tulǵalar''' | *Tim Kuk (Bas direktor) *Artur Levinson (direktorlar keńesiniń baslıǵı) |- | '''Ónimleri''' | *[[AirPods]] *[[Apple TV]] *[[Apple Watch]] *[[iPad]] *[[iPhone]] *[[Mac]] |- | '''Xızmetleri''' | *[[App Store]] *[[Apple Card]] *[[Apple Music]] *[[Apple Pay]] *[[Apple TV+]] *[[iCloud]] |- | '''Tabıs''' | {{profit}} US$391 milliard (2024-finans jılı) |- | '''Operaciyalıq tabıs''' | {{profit}} US$123 milliard (2024-finans jılı) |- | '''Taza tabıs''' | {{decrease}} US$94 milliard (2024-finans jılı) |- | '''Barlıq aktivler''' | {{profit}} US$365 milliard (2024-finans jılı) |- | '''Barlıq kapital''' | {{decrease}} US$57 milliard (2024-finans jılı) |- | '''Xızmetkerler sanı''' | 164,000 (2024-jıl) |- | '''[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]''' | *Apple Studios *Beats Electronics *Beddit *Braeburn Capital *Claris *Globalstar (20%) |- | '''ASN''' | 714 |- | '''[[Veb-sayt|Veb-saytı]]''' | [https://www.apple.com apple.com] |- | colspan="2" style="font-size: 85%;" | Finans maǵlıwmatları 2024-jıldıń 28-sentyabrinde juwmaqlanǵan finans jılına tiyisli. |} '''Apple Inc.''' – Amerika kóp milletli korporaciyası hám texnologiya kompaniyası bolıp, onıń bas keńsesi [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń Kupertino qalasında, [[Silikon oypatlıǵı|Silikon oypatlıǵında]] jaylasqan. Ol tiykarınan tutınıwshı elektronikası, [[programmalıq támiynat]] hám xızmetleri menen ataqlı. 1976-jılı [[Stiv Djobs]], Stiv Voznyak hám Ronald Ueyn tárepinen Apple Computer Company retinde shólkemlestirilgen, keyingi jılı Djobs hám Voznyak tárepinen Apple Computer, Inc. retinde dizimge alındı. 2007-jılı kompaniyanıń dıqqatı kompyuterlerden tutınıwshı elektronikasına keńeygenlikten, Apple Inc. dep qayta ataldı. Apple 2024-jılǵı finans jılında 391.04 milliard AQSH dolları tabıs penen eń iri texnologiya kompaniyası bolıp tabıladı. Kompaniya Voznyaktıń Apple I jeke kompyuterin islep shıǵarıw hám satıw ushın shólkemlestirilgen. Onıń ekinshi kompyuteri, Apple II, dáslep kóplegen islep shıǵarılǵan mikrokompyuterlerdiń biri retinde eń kóp satılatuǵın ónimge aylandı. Apple 1983-jılı Lisa hám 1984-jılı Macintosh kompyuterlerin usındı, olar grafikalıq paydalanıwshı interfeysi hám tıshqanshanı qollanǵan dáslepki kompyuterlerdiń biri boldı. 1985-jılǵa kelip, kompaniya ishindegi mashqalalar sebepli Djobs NeXT kompaniyasın shólkemlestiriw ushın ketti, al Voznyak basqa joybarlarǵa ketti; Djon Skalli on jıldan aslam waqıt dawamında bas direktor lawazımın atqardı. 1990-jılları Apple jeke kompyuter sanaatında [[Microsoft Windows]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sisteması]] hám [[Intel]] processorlı JK klonlarınıń arzan bahalı duopoliyasına salıstırǵanda ádewir bazar úlesin joǵalttı. 1997-jılı Apple bankrotlıqqa bir neshe hápte qalǵan edi. Sátsiz operaciyalıq sistema strategiyasın sheshiw ushın, ol NeXT kompaniyasın satıp aldı, bul Djobstı kompaniyaǵa qaytarıwǵa alıp keldi. Ol keyingi on jıl ishinde [[iMac]], [[iPod]], [[iPhone]] hám iPad qurılmaların úlken maqtawǵa ılayıq etip usınıw, sonday-aq [[iTunes Store]] dúkanın iske qosıw, «Basqasha oyla» reklama kampaniyasın baslaw hám [[Apple Store]] usaqlap satıw tarmaǵın ashıw arqalı Appledı qaytadan paydalılıqqa qaytardı. Bul háreketler Appledı shama menen 2010-jıldan baslap dúnyadaǵı eń qımbat brendlerdiń biri bolıwın támiyinledi. Djobs 2011-jılı densawlıǵına baylanıslı lawazımınan ketti hám eki aydan soń qaytıs boldı; onıń ornına bas direktor lawazımına Tim Kuk keldi. Apple ónimler qatarına [[iPhone]], [[iPad]], [[Apple Watch]], Mac hám [[Apple TV]] sıyaqlı kóshpeli hám úy apparatlıq támiynatı; [[iOS]], iPadOS hám macOS sıyaqlı [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]]; hám [[Apple Pay]], [[iCloud]], sonday-aq [[Apple Music]] hám [[Apple TV+]] sıyaqlı multimediyalıq aǵımlı xızmetler kiredi. Apple Amerikadaǵı bes úlken informaciyalıq texnologiya kompaniyalarınıń biri bolıp tabıladı; kóbinese 2011-jıldan baslap, Apple dúnyadaǵı bazar kapitalizaciyası boyınsha eń iri kompaniya bolıp kelgen, al 2023-jılǵa kelip, payda boyınsha eń iri óndiriwshi kompaniya, satılǵan birlikler boyınsha tórtinshi eń iri jeke kompyuter jetkiziwshi, eń iri planshet kompyuterler jetkiziwshi hám dúnyadaǵı eń iri mobil telefonlar jetkiziwshi bolıp tabıladı. Apple 2018-jılı bahası 1 trillion dollardan asqan birinshi AQSH akcionerlik kompaniyası boldı hám 2024-jıldıń dekabr ayına kelip, onıń bahası 3,74 trillion dollardan astı. Apple Nasdaq birjasındaǵı eń iri kompaniya bolıp, onda «AAPL» belgisi astında sawda isleydi. Apple óz jallawshılarınıń miynet ámeliyatları, kásiplik awqamlar menen qarım-qatnası, ekologiyalıq ámeliyatları hám básekige qarsı ámeliyatlar menen materiallardı alıw usılların óz ishine alǵan biznes etikası boyınsha sınǵa ushıraǵan. Soǵan qaramastan, kompaniyanıń úlken qollap-quwatlawshılar toparı bar hám brend sadıqlıǵınıń joqarı dárejesinen paydalanadı. == Tariyxı == === 1976–1980: Shólkemlestiriw hám korporaciya bolıw === [[Fayl:Apple Garage.jpg|thumb|left|1976-jılı [[Stiv Djobs]] hám Stiv Voznyak Kaliforniya shtatınıń Los-Altos qalasındaǵı Krist-drayvta jaylasqan Djobstıń ata-anasınıń úyinde Apple kompaniyasın birge shólkemlestirdi.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}} Voznyak kompaniyanıń garajda qurılǵanı haqqındaǵı keń tarqalǵan pikirdi «azǵana ápsana» dep atadı<ref>{{Web deregi | familiya = Gibbs| at = Samuel| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = Steve Wozniak: Apple starting in a garage is a myth| url = https://www.theguardian.com/technology/2014/dec/05/steve-wozniak-apple-starting-in-a-garage-is-a-myth| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150425011132/https://www.theguardian.com/technology/2014/dec/05/steve-wozniak-apple-starting-in-a-garage-is-a-myth| arxivsáne = 2015-jıl 25-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-noyabr | jumıs = [[The Guardian]]}}</ref>, biraq jataq bólme tarlıq etip baslaǵanda, olar ayırım jumısların garajǵa kóshirdi<ref name="Linzmayer01">{{Cite news |last=Linzmayer |first=Owen W. |title=Apple Confidential: The Real Story of Apple Computer, Inc |work=The Denver Post |url=http://extras.denverpost.com/books/chap0411h.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414125259/http://extras.denverpost.com/books/chap0411h.htm |archive-date=April 14, 2012}}</ref>.]] [[Fayl:2019-08-04 Apple I computer.jpg|thumb|Apple I - bul Apple kompaniyasınıń dáslepki ónimi bolıp, Voznyak tárepinen islep shıǵarılǵan hám zárúr [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter monitorı|monitor]], quwat blogı hám qosımsha korpussız jıynalǵan sxema taxtası túrinde satılǵan.]] '''Apple Computer Company''' 1976-jılı 1-aprelde Stiv Djobs, Stiv Voznyak hám Ronald Ueyn tárepinen sheriklik retinde shólkemlestirildi.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}}<ref>{{Cite news |last=Williams |first=Rhiannon |date=April 1, 2015 |title=Apple celebrates 39th year on April 1 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=July 9, 2017 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html |archive-date=January 10, 2022}}{{cbignore}}</ref> Kompaniyanıń birinshi ónimi - Apple I kompyuteri bolıp, onı tolıǵı menen Voznyak dizayn islegen hám qoldan islegen<ref>{{Web deregi | sáne = 2006-jıl 28-sentyabr | bet = Apple co-founder tells his side of the story| url = https://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-iyul | jumıs = [[The Sydney Morning Herald]]| arxivsáne = 2017-jıl 3-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170703154618/http://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html| url-status = live}}; {{Cite news |title=A Chat with Computing Pioneer Steve Wozniak |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297 |website=[[NPR]] |date=September 29, 2006 |access-date=July 9, 2017 |archive-date=March 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091333/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297 |url-status=live}}</ref>. Onıń jaratılıwın qarjılandırıw ushın Djobs óziniń Volkswagen avtobusın, al Voznyak bolsa HP-65 kalkulyatorın sattı<ref>{{Cite book |last=Isaacson |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=26ev_abfrU8C |title=Steve Jobs: The Exclusive Biography |date=October 24, 2011 |publisher=Little, Brown Book Group |isbn=978-0-7481-3132-7 |language=en}}</ref>. Ekewi de tolıq satıw bahasın almadı, biraq ulıwma 1,300 dollar (2024-jılǵa kelip 7,200 dollarǵa teń) tabıs taptı. Voznyak birinshi Apple I prototipin 1976-jıldıń iyul ayında Homebrew Computer Club-ta tanıstırdı<ref>{{Harvnb|O'Grady|2009|pages=2–3}}; {{Web deregi | bet = The Homebrew Computer Club| url = http://www.computerhistory.org/revolution/personal-computers/17/312| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-iyul | baspaxana = [[Computer History Museum]]| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327102109/https://www.computerhistory.org/revolution/personal-computers/17/312| url-status = live}}</ref>. Apple I oraylıq processor (CPU), yad (RAM) hám tiykarǵı tekstli-video chipleri bar tiykarǵı plata retinde satıldı – bul tolıq jeke kompyuter retinde bazarda ele usınılmaǵan tiykarǵı jıynaqlı koncepciyası edi<ref>{{Cite magazine |last=Kahney |first=Leander |date=November 19, 2002 |title=Rebuilding an Apple From the Past |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2002/12/56426/ |access-date=November 7, 2022 |issn=1059-1028 |archive-date=November 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107195134/https://www.wired.com/2002/12/56426/ |url-status=live}}</ref>. Ol dáslepki tanıstırılǵannan keyin tez arada 666.66 dollarǵa (2024-jılǵa kelip 3,700 dollarǵa teń) bahalandı<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |work=[[BBC News]] |title=Building the digital age |access-date=January 19, 2008 |date=November 15, 2007 |archive-date=November 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128173707/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |url-status=live}}; {{Web deregi | bet = Apple I| url = http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070326115844/http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-yanvar | baspaxana = [[Computer History Museum]]}}; [https://web.archive.org/web/20170204212503/http://www.g4tv.com/gamemakers/episodes/3781/Apple_II.html Game Makers (TV Show)]: Apple II. Originally aired January 6, 2005; {{Web deregi | url = http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg| bet = Picture of original ad featuring US666.66 price| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200115222510/http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg| url-status = live}}</ref><ref name="iWoz">{{Cite book |last1=Wozniak |first1=Steve |title=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It |title-link=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It |last2=Smith |first2=Gina |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2006 |isbn=978-0-393-06143-7 |oclc=502898652 |author-link=Steve Wozniak |author-link2=Gina Smith (author)}}</ref>. Voznyak keyinirek 666 sanındaǵı haywannıń belgisiniń tosınnan ekenliginen xabarı bolmaǵanın hám bul bahanı «qaytalanatuǵın sanlardı» unatqanı ushın oylap tapqanın ayttı<ref name="VintageNews">{{Cite news |last=Blazeski |first=Goran |date=November 25, 2017 |title=Apple-1, Steve Wozniak's hand-built creation, was Apple's first official product, priced at $666.66 |work=The Vintage News |url=https://www.thevintagenews.com/2017/11/25/apples-first-official-product-was-priced-at-666-66 |access-date=November 24, 2019 |archive-date=July 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726090158/https://www.thevintagenews.com/2017/11/25/apples-first-official-product-was-priced-at-666-66/ |url-status=live}}</ref>. '''Apple Computer, Inc.''' 1977-jılı 3-yanvarda Kaliforniyanıń Kupertino qalasında rásmiy túrde dizimge alındı, bul waqıtta Ueyn kompaniyadan ketken edi, ol kompaniyanı birgelikte qurǵannan 12 kún ótkennen soń óz úlesin Djobs hám Voznyak-qa 800 dollarǵa satıp jibergen. Multimillioner Mayk Markkula Appledı dizimge alıw barısında Djobs hám Voznyak-qa zárúrli biznes tájiriybe hám 250,000 dollar (2024-jılǵı 1,297,000 dollarǵa teń) qarjı menen járdem berdi<ref>{{Web deregi | sáne = 1998-jıl 6-yanvar | bet = Apple chronology| url = https://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | baspaxana = [[CNNMoney]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081036/http://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono/| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ben| familiya = Gilbert| bet = Where are the first 10 Apple employees today?| url = http://www.businessinsider.com/the-first-10-apple-employees-2016-12| jumıs = [[Business Insider]]| sáne = 2016-jıl 26-dekabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330085628/https://www.businessinsider.com/the-first-10-apple-employees-2016-12| url-status = live}}</ref>. Jumıs islewdiń dáslepki bes jılında tabıs tez ósti, shama menen hár tórt ayda eki ese kóbeydi. 1977-jıldıń sentyabrinen 1980-jıldıń sentyabrine shekem jıllıq satıw kólemi 775,000 dollardan 118 million AQSH dollarına shekem ósti, bul ortasha jıllıq ósiw páti 533% degendi ańlatadı<ref>[[Infinite Loop]] {{Cite book|author-link=Michael S. Malone|first=Michael S.|last=Malone|year=1999|title=Infinite loop: how the world's most insanely great computer company went insane|isbn=978-0-385-48684-2|oclc=971131326|url=https://archive.org/details/infiniteloophoww00malo|location=New York|publisher=Currency/Doubleday|page=157}}; {{Web deregi | url = https://news.fastcompany.com/apples-sales-grew-150x-between-1977-1980-4001956| bet = Apple's sales grew 150x between 1977–1980| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081616/https://news.fastcompany.com/apples-sales-grew-150x-between-1977-1980-4001956| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | familiya = McCracken| at = Harry| sáne = 2016-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | jumıs = [[Fast Company]]| url-status = dead}}</ref>. Sonday-aq Voznyak tárepinen dizayn islengen Apple II 1977-jılı 16-aprelde birinshi West Coast Computer Faire kórgizbesinde kórsetildi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=12}} Ol óziniń tiykarǵı básekilesi TRS-80 hám Commodore PET-ten simvollıq yacheykalarǵa tiykarlanǵan reńli grafikası hám ashıq arxitekturası menen ayırmashılıq qıladı. Apple I hám dáslepki Apple II modelleri saqlaw qurılması sıpatında ádettegi audio kassetalardı paydalanǵan, olar 1978-jılı 5+1⁄4 dyuymli disketa diskovodı hám Disk II dep atalǵan interfeys tárepinen almastırıldı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}}<ref>{{Web deregi | familiya = Weyhrich| at = Steven| sáne = 2002-jıl 21-aprel | bet = Apple II History Chapter 4| url = http://apple2history.org/history/ah04| qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 1-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100801191644/http://apple2history.org/history/ah04/| url-status = live}}</ref> [[Fayl:Apple II Plus cropped.jpg|thumb|left|1977-jılı shıǵarılǵan hám tiykarınan Voznyak tárepinen dizayn islengen Apple II kompaniyanıń birinshi úlken tabısı boldı.]] Apple II biznes dúnyasınıń birinshi «killer qosımshası» VisiCalc programması ushın stol ústi platforması sıpatında tańlandı. VisiCalc - bul 1979-jılı shıǵarılǵan elektron keste programması.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}} VisiCalc Apple II ushın biznes bazarın jarattı hám úy paydalanıwshılarına Apple II satıp alıwdıń qosımsha sebebin berdi: keńse menen úylesimlilik,{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}} biraq Apple II bazar úlesi Atari, Commodore hám Tandy sıyaqlı básekilesler tárepinen islep shıǵarılǵan úy kompyuterlerinen artta qaldı<ref>{{Cite book |last=Bagnall |first=Brian |title=On the Edge: The Spectacular Rise and Fall of Commodore |url=https://archive.org/details/onedgespectacula0000bagn |publisher=Variant Press |year=2005 |isbn=978-0-9738649-0-8 |pages=[https://archive.org/details/onedgespectacula0000bagn/page/109 109]–112}}; [http://www.jeremyreimer.com/total_share.html Personal Computer Market Share: 1975–2004] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120606003537/http://www.jeremyreimer.com/total_share.html |date=June 6, 2012}} The figures show Mac higher, but that is not a single model.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/| bet = Total share: 30 years of personal computer market share figures| at = Jeremy| familiya = Reimer| sáne = 2005-jıl 15-dekabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120607023023/http://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/| url-status = live}}</ref>. 1980-jılı 12-dekabrde Apple tolıǵı menen elektron NASDAQ birjasında dáslepki jámiyetlik usınıs (IPO) penen shıqtı, hárbir akciyanı 22 dollardan (2022-jıldıń 3-sentyabrine shekemgi akciya bóliniwlerin esapqa alǵanda $.10) 4.6 million akciya sattı<ref name="Apple FAQ">{{Web deregi | url = https://investor.apple.com/faq/default.aspx| bet = Frequently Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200312205405/https://investor.apple.com/faq/default.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 12-mart | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-yanvar | url-status = live}}</ref>, bul 100 million dollardan artıq kapital jarattı, bul 1956-jıldan berli Ford Motor Company kompaniyasınan keyingi eń úlken IPO boldı<ref name="EDNAAPLSTOCK">{{Web deregi | familiya = Deffree| at = Suzanne| sáne = 2018-jıl 12-dekabr | bet = Apple IPO makes instant millionaires, December 12, 1980| url = https://www.edn.com/electronics-blogs/edn-moments/4403276/Apple-IPO-makes-instant-millionaires--December-12--1980| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-may | arxivsáne = 2019-jıl 10-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190610002442/https://www.edn.com/electronics-blogs/edn-moments/4403276/Apple-IPO-makes-instant-millionaires--December-12--1980| url-status = live}}</ref> Kúnniń aqırına kelip, akciya bahası 29 dollarǵa<ref name="DEDIPO">{{Web deregi | familiya = Dilger| at = Daniel Eran| sáne = 2013-jıl 12-dekabr | bet = Apple, Inc. stock IPO created 300 millionaires 33 years ago today| url = http://appleinsider.com/articles/13/12/12/apple-inc-stock-ipo-created-300-millionaires-33-years-ago-today| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[AppleInsider]]| arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330102914/https://appleinsider.com/articles/13/12/12/apple-inc-stock-ipo-created-300-millionaires-33-years-ago-today| url-status = live}}</ref> hám bazar kapitalizaciyası 1.778 milliard dollarǵa<ref name="EDNAAPLSTOCK" /><ref name="DEDIPO" /> jetip, Djobs hám Voznyak qosılǵan shama menen 300 millioner payda boldı. === 1980–1990: Macintosh penen jetiskenlik === [[Fayl:Steve Jobs and Macintosh computer, January 1984, by Bernard Gotfryd - edited 2.jpg|thumb|1984-jılı [[Stiv Djobs]] Macintosh penen, integraciyalanǵan [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] hám tıshqanshası bar birinshi ǵalabalıq bazardaǵı jeke kompyuter menen.]] 1979-jıldıń dekabr ayında Stiv Djobs hám Djef Raskin qosılǵan Apple xızmetkerleri Xerox PARC-qa bardı, onda olar [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) bar Xerox Alto-nı kórdi. Keyin Apple PARC texnologiyasına kiriw múmkinshiligi boyınsha kelisimge keldi, bul Apple kompaniyasına artıqmashlıqlı bahada akciyalardı satıp alıw múmkinshiligin berdi. Bul sapar Djobsqa Apple ónimlerinde GUI engiziwge tásir etti, Apple Lisa menen baslap. Ǵalabalıq bazarǵa shıǵarılǵan GUI kompyuteri retinde novator bolıwına qaramastan, Lisa joqarı bahası hám sheklengen programmalıq támiynat múmkinshilikleri sebepli kommerciyalıq sátsizlikke ushıradı. Djobs, Lisa komandasınan shıǵarılǵanına ashıwlanıp, kompaniyanıń Macintosh bólimin óz qolına aldı. Voznyak hám Raskin Macintosh-tı Apple II sıyaqlı tekstke tiykarlanǵan interfeysi bar arzan kompyuter etip jobalastırǵan edi, biraq 1981-jılǵı samolyot apatı Voznyaktıń joybardan sheginiwine májbúr etti. Djobs tez arada Macintosh-tı Lisa-dan arzanıraq bolatuǵın grafikalıq sistema retinde qayta anıqladı, burınǵı bóliminiń bahasın tómenletip<ref name="TheVerge">{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 27-iyun | bet = Steve Wozniak on Newton, Tesla, and why the original Macintosh was a 'lousy' product| url = https://www.theverge.com/2013/6/27/4468314/steve-wozniak-on-how-the-newton-changed-his-life| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160312014832/http://www.theverge.com/2013/6/27/4468314/steve-wozniak-on-how-the-newton-changed-his-life| arxivsáne = 2016-jıl 12-mart | qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-iyun }}</ref>. Sonday-aq, Djobs sol waqıtta kompaniyanıń kópshilik tabısın keltirip atırǵan Apple II bólimine de jaqtırmay qaradı.<ref name="rice19850415" /> 1984-jılı Apple Macintosh-tı iske qostı, ol [[programmalastırıw tili]] bolmaǵan birinshi jeke kompyuter edi<ref name="IsProgramingObsolete">{{Web deregi | familiya = Harvey| at = Brian| sáne = 1994 | bet = Is Programing Obsolete?| url = http://www.eecs.berkeley.edu/~bh/obsolete.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131005000323/http://www.eecs.berkeley.edu/~bh/obsolete.html| arxivsáne = 2013-jıl 5-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun | baspaxana = Electrical Engineering and Computer Sciences, [[University of California, Berkeley]]}}</ref>. Onıń debyutı «1984» dep atalǵan, Ridli Skott tárepinen rejissyorlıq etilgen hám 1984-jıl 22-yanvarda Super Bowl XVIII-diń úshinshi shereginde kórsetilgen 1.5 million AQSH dollarlıq telereklama menen belgilendi<ref>{{Web deregi | familiya = Friedman| at = Ted| bet = Apple's 1984: The Introduction of the Macintosh in the Cultural History of Personal Computers| url = http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121014051705/http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm| arxivsáne = 2012-jıl 14-oktyabr }}</ref>. Bul Apple kompaniyasınıń tabısı ushın ayrıqsha waqıya dep bahalandı<ref>{{Cite news |last=Maney |first=Kevin |date=January 28, 2004 |title=Apple's '1984' Super Bowl commercial still stands as watershed event |work=[[USA Today]] |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |access-date=April 18, 2017 |archive-date=March 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313054828/https://usatoday30.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |url-status=live}}</ref> hám CNN tárepinen «shedevr»<ref>{{Web deregi | familiya = Leopold| at = Todd| sáne = 2006-jıl 3-fevral | bet = Why 2006 isn't like '1984'| url = https://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | baspaxana = [[CNN]]| arxivsáne = 2014-jıl 5-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140405133016/http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials| url-status = live}}</ref>, al TV Guide tárepinen barlıq waqıtlardaǵı eń ullı telereklamalardıń biri dep tán alındı<ref>{{Web deregi | sáne = 1999-jıl 12-oktyabr | bet = The greatest commercials of all time| url = https://www.tvguide.com/tv/magazine/990628/ftr6.asp| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/19991012071246/http://www.tvguide.com/tv/magazine/990628/ftr6.asp| arxivsáne = 1999-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[TV Guide]]}}; {{Web deregi | at = Aaron| familiya = Taube| bet = How The Greatest Super Bowl Ad Ever – Apple's '1984' – Almost Didn't Make It To Air| url = http://www.businessinsider.com/apple-super-bowl-retrospective-2014-1| jumıs = [[Business Insider]]| sáne = 2014-jıl 22-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330104642/https://www.businessinsider.com/apple-super-bowl-retrospective-2014-1| url-status = live}}</ref>. Reklama Macintoshqa úlken qızıǵıwshılıq payda etti, hám dáslepki satıwlar jaqsı boldı, biraq úsh aydan keyin pikirler kele baslaǵanda satıwlar ádewir tómenley basladı. Djobs 128 kilobayt RAM talap etken edi, bul onıń tezligin hám programmalıq támiynatın sheklep, 1,000 dollar (2024-jılda 3,000 dollarǵa teń) bahaǵa umtılıwǵa alıp keldi. Macintosh 2,495 dollarǵa (2024-jılda 7,600 dollarǵa teń) satıldı, bul baha áste islewi sebepli sınshılar tárepinen qattı sınǵa alındı<ref>{{Harvnb|Linzmayer|2004|page=98}}; {{Harvnb|Swaine|2014|pages=441–443}}; {{Cite book |last=Isaacson |first=Walter |title=Steve Jobs |title-link=Steve Jobs (book) |publisher=[[Simon and Schuster]] |year=2015 |isbn=978-1-5011-2762-5}} pp. 186–187; {{Cite book |first=Andy |last=Hertzfeld |year=2005 |title=Revolution in The Valley: The Insanely Great Story of How the Mac Was Made |url=https://archive.org/details/bwb_O8-BYB-875 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-0-596-00719-5}}</ref>. 1985-jıldıń basında bul satıwlardıń tómenlewi Stiv Djobs penen eki jıl burın Pepsi kompaniyasınan Djobstıń «Siz ómirińizdiń qalǵan bólegin qant suwın satıwǵa arnaysız ba, yamasa meniń menen birge dúnyanı ózgertesiz be?»<ref>{{Harvnb|Linzmayer|2004|page=156}}; {{Harvnb|Isaacson|2015|pages=153–154}}</ref> degen sózleri menen shaqırılǵan CEO Djon Skalli arasında biylik gúresin qozǵadı<ref>{{Web deregi | familiya = Gallo| at = Carmine| sáne = 2014-jıl 22-yanvar | bet = How Steve Jobs And Bill Gates Inspired John Sculley To Pursue The 'Noble Cause| url = https://www.forbes.com/sites/carminegallo/2016/11/12/how-steve-jobs-and-bill-gates-inspired-john-sculley-to-pursue-the-noble-cause/#9eaee3232bd5| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-mart | jumıs = [[Forbes]]| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331065556/https://www.forbes.com/sites/carminegallo/2016/11/12/how-steve-jobs-and-bill-gates-inspired-john-sculley-to-pursue-the-noble-cause/#9eaee3232bd5| url-status = live}}</ref>. Skalli Apple direktorlar keńesiniń bir awızdan qollawı menen Djobstı Macintosh bóliminiń basshısı lawazımınan bosattı<ref>{{Cite book |last1=Schlender |first1=Brent |title=Becoming Steve Jobs: The Evolution of a Reckless Upstart into a Visionary Leader |last2=Tetzeli |first2=Rick |date=2016 |publisher=Crown Business; Reprint edition |isbn=978-0-385-34742-6 |ref={{harvid|Schlender|2016}} |pages=87–92}}; {{Harvnb|Linzmayer|2004|page=156}}</ref>. Direktorlar keńesi Skallige Djobstı hám onıń sınaqtan ótpegen ónimlerge qımbat kirisiwlerdi baslaw múmkinshiligin sheklewdi tapsırdı. Skallidiń basqarıwına boysınıwdıń ornına, Djobs onı basshılıqtan shetletiwge urındı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=156–157}} Jan-Lui Gasse Skallige Djobstıń direktorlar keńesinde awdarıspaq shólkemlestiriwge urınıp atırǵanın xabarladı hám shuǵıl jıynalısqa shaqırdı, onda Apple kompaniyasınıń atqarıwshı xızmetkerleri Skallidiń tárepin alıp, Djobstı barlıq operaciyalıq wazıypalardan bosattı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=156–157}} Djobs 1985-jıldıń sentyabr ayında Apple kompaniyasınan ketti hám NeXT kompaniyasın shólkemlestiriw ushın bir neshe Apple xızmetkerlerin ózi menen birge alıp ketti<ref>{{Cite news |last=Spector |first=G |date=September 24, 1985 |title=Apple's Jobs Starts New Firm, Targets Education Market |page=109 |work=[[PC Week]]}}</ref>. Voznyak ta 1985-jıldıń basında basqa joybarlar menen shuǵıllanıw ushın Apple kompaniyasındaǵı aktiv jumısınan ketken edi, Apple II bólimine kompaniyanıń qatnasına narazılıǵın bildirip hám kompaniya «sońǵı bes jıl dawamında nadurıs baǵıtta ketip atır» dep aytqan edi<ref name="rice19850415">{{Cite news |last=Rice |first=Valerie |date=April 15, 1985 |title=Unrecognized Apple II Employees Exit |page=35 |work=[[InfoWorld]] |url=https://books.google.com/books?id=zC4EAAAAMBAJ&pg=PA35 |access-date=November 6, 2017 |archive-date=March 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301054845/https://books.google.com/books?id=zC4EAAAAMBAJ&pg=PA35 |url-status=live}}</ref><ref name="wozemployee">{{Cite news |date=January 3, 2018 |title=I Never Left Apple |language=en-US |work=Offally Woz |url=http://woz.org/letters/never-left-apple |access-date=October 2, 2018 |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215223/http://woz.org/letters/never-left-apple/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=CNN.com Video |work=[[CNN]] |url=http://www.cnn.com/video/?/video/bestoftv/2011/08/25/exp.piers.wozniak.jobs.reaction.cnn |access-date=March 27, 2019 |archive-date=February 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203113642/http://www.cnn.com/video/?%2Fvideo%2Fbestoftv%2F2011%2F08%2F25%2Fexp.piers.wozniak.jobs.reaction.cnn |url-status=live}}</ref>. Voznyak Apple kompaniyasında wákil sıpatında jumıs islewin dawam etti, jılına shama menen 120,000 dollar kóleminde stipendiya alıp turdı<ref name="wozemployee" /><ref name="iWoz" /> Djobs hám Voznyak ketkennen keyin de Apple kompaniyasınıń akcionerleri bolıp qaldı.<ref name="wozstock">[https://web.archive.org/web/20061019134707/http://www.fool.com/research/2000/features000302.htm Apple's ''Other'' Steve (Stock Research)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20061019134707/http://www.fool.com/research/2000/features000302.htm|date=October 19, 2006}} March 2, 2000, [[The Motley Fool]].</ref>. 1985-jılı Djobs hám Voznyak ketkennen keyin, Skalli sol jılı yadı tórt ese kóp bolǵan Macintosh 512K kompyuterin shıǵardı hám birinshi aqılǵa muwapıq bahadaǵı PostScript lazer printeri LaserWriter'di tanıstırdı. Sonday-aq, PostScript tiliniń artıqmashılıqlarınan paydalanǵan dáslepki stol ústi baspa qosımshası PageMaker, Aldus Corporation tárepinen 1985-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=158–159}} Macintosh, LaserWriter hám PageMaker birikpesiniń stol ústi baspa bazarın jaratıwǵa sebepshi bolǵanı aytıladı<ref>{{Web deregi | bet = The History of Desktop Publishing| url = https://www.lifewire.com/when-was-desktop-publishing-invented-1073863| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227131823/https://www.lifewire.com/when-was-desktop-publishing-invented-1073863| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2007-jıl 30-aprel | baspaxana = [[Lifewire]]}}</ref>. Stol ústi baspa bazarındaǵı bul ústem poziciya<ref>{{Cite book |last=Swaine |first=Michael |title=Fire in the Valley: The Birth and Death of the Personal Computer |publisher=Pragmatic Bookshelf |year=2014 |isbn=978-1-68050-352-4}} pp. 359–363</ref> kompaniyaǵa joqarı bahalı segmentlerine itibar qaratıwǵa múmkinshilik berdi, bul «joqarı-oń siyasatı» dep atalıp, baha hám payda diagrammasındaǵı ornı menen baylanıslı edi. Joqarıraq baha noqatlarında satılatuǵın jańa modeller joqarı payda shegarasın usındı hám tájiriybeli paydalanıwshılar tezliktiń hárbir artıwın qabıl etkenlikten, ulıwma satıwlarǵa hesh qanday tásir etpegendey kórindi. Ayırımlar ózlerin bazardan shıǵarıp taslawı múmkin dep táshiwishlense de, 1980-jıllardıń ortasına kelip «joqarı-oń siyasatı» tolıq kúshke kirdi, bul Jan-Lui Gasseniń Macintosh II kompyuteriniń 55% payda shegine tiykarlanǵan «eliw bes yamasa ólim» uranına baylanıslı edi<ref name="insidestoryCarlton">{{Cite book |last=Carlton |first=Jim |url=https://archive.org/details/appleinsidestory00carl |title=Apple: The inside story of intrigue, egomania, and business blunders |publisher=[[Random House]] |year=1997 |isbn=978-0-8129-2851-8 |location=New York}}</ref>. Bul siyasat 1980-jıllardıń aqırında keri tásir ete basladı, sebebi IBM PC úylesimli kompyuterlerde Macintoshtıń ayırım funkciyalarına iye bolǵan, biraq ádewir arzan bahadaǵı stol ústi baspa programmaları payda boldı. Kompaniya stol ústi baspa bazarındaǵı ústem poziciyasınan ayrıldı hám Apple ónimlerin endi satıp ala almaytuǵın kóplegen dáslepki tutınıwshı bazasınan alıslap ketti. 1989-jılǵı Rojdestvo máwsimi kompaniya tariyxında birinshi ret satıwlardıń tómenlewi menen belgilendi, bul Apple akciyalarınıń bahasınıń 20% tómenlewine alıp keldi.<ref name="insidestoryCarlton" /> Usı dáwir dawamında Skalli menen Gasse arasındaǵı qatnasıqlar jamanlastı, bul Skallidiń 1990-jıldıń yanvar ayında Maykl Spindlerdi bas operaciyalıq direktor etip tayınlaw arqalı Gasseni lawazımınan túsiriwine alıp keldi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=184–185}} Sol jılı Gasse kompaniyadan ketip, básekiles Be Inc. kompaniyasın shólkemlestiredi<nowiki/>[[Be Inc.|.]]{{Sfn|Linzmayer|2004|page=160}} === 1990–1997: Qulaw hám qayta shólkemlestiriw === [[Fayl:Apple macintosh lcII.jpg|thumb|Macintosh LC II]] Kompaniya strategiyasın ózgertti hám 1990-jıldıń oktyabr ayında úsh arzan modeldi usındı: Macintosh Classic, Macintosh LC hám Macintosh IIsi. Bulardıń hámmesi jıynalǵan talap sebepli ádewir satılıwlarǵa eristi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=128}} 1991-jılı Apple házirgi derlik barlıq zamanagóy noutbuklardıń formasın belgilep bergen dizaynı menen úlken tabısqa erisken PowerBooktı usındı. Sol jılı Apple System 7 di de usındı, bul Macintosh operaciyalıq sistemasınıń úlken jańalanıwı bolıp, interfeyske reńlerdi qostı hám jańa tarmaq imkaniyatların kirgizdi. Arzan Maclerdiń hám PowerBooktıń tabısı kirislerdiń artıwına alıp keldi<ref name="lemsculley">{{Web deregi | familiya = Hormby| at = Thomas| sáne = 2006-jıl 22-fevral | bet = Growing Apple with the Macintosh: The Sculley years| url = http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 2-mart | jumıs = [[Low End Mac]]| arxivsáne = 2014-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140325231124/http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html| url-status = live}}</ref>. Bir qansha waqıt dawamında Apple júdá jaqsı islep, paydanı arttırıp jańa ónimlerdi usındı. MacAddict jurnalı 1989-jıllar menen 1991-jıllar arasındaǵı dáwirdi Macintoshtıń «birinshi altın dáwiri» dep atadı<ref>{{Cite magazine |date=January 2004 |title=MacAddict |url=https://archive.org/stream/MacAddict-089-200401/MacAddict-089-200401-BobKiwi-v1_djvu.txt |magazine=[[MacAddict]] |issue=89 |access-date=April 1, 2017}}</ref>.[[Fayl:Apple PenLite prototype, 1992.jpg|thumb|PenLite - bul Appledıń 1992-jılı Mac OS ti planshetke alıp keliw ushın jaratılǵan birinshi planshet kompyuter prototipi. Ol Newton paydasına biykar etildi<ref>{{Web deregi | bet = Exclusive: New pics of Apple's unreleased tablet prototype from 1992 – and the Mac that flew on the Space Shuttle| url = http://www.stuff.tv/news/exclusive-new-pics-apples-unreleased-tablet-prototype-1992-and-mac-flew-space-shuttle| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = stuff.tv| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331081051/https://www.stuff.tv/news/exclusive-new-pics-apples-unreleased-tablet-prototype-1992-and-mac-flew-space-shuttle| url-status = live}}</ref>.]] Arzan turmıslıq Maclerdiń, ásirese LC niń tabısı, qımbat mashinalardıń satılıwın kemeytti. Bunı sheshiw ushın basqarma bir neshe jańa brendlerdi kirgizdi, birdey mashinalardı hár túrli bahalarda, hár qıylı bazarlar ushın sattı: joqarı dárejeli Quadra seriyası, orta dárejeli Centris seriyası hám turmıslıq Performa seriyası. Bul kóp modeller arasında ádewir turmıslıq aljasıwlarǵa alıp keldi<ref name="vawperforma">{{Web deregi | bet = Macintosh Performa| url = http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130419164519/http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html| arxivsáne = 2013-jıl 19-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-noyabr | baspaxana = Vectronics Apple World}}</ref>. 1993-jılı Apple II seriyası toqtatıldı. Onı islep shıǵarıw qımbat edi, hám kompaniya onıń ele de arzan Macintosh modelleriniń satılıwın azaytıp atırǵanın sheshti. LC di shıǵarǵannan keyin, Apple baǵdarlamashılardı Apple II ornına Macintosh ushın qosımshalar jaratıwǵa shaqırdı hám satıwshılarǵa tutınıwshılardı Apple II den Macintosh qa qaray baǵdarlawǵa ruqsat berdi<ref>{{Web deregi | sáne = 2002-jıl 10-iyul | bet = The Apple IIGS, Cont| url = http://apple2history.org/history/ah11.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080912044443/http://apple2history.org/history/ah11.html| arxivsáne = 2008-jıl 12-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyul | jumıs = Apple II History}}</ref>. Apple IIe 1993-jılı toqtatıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Edwards| at = Benj| sáne = 2013-jıl 18-yanvar | bet = 30 years of the Apple Lisa and the Apple IIe| url = https://www.macworld.com/article/2025408/30-years-of-the-apple-lisa-and-the-apple-iie.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyul | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| arxivsáne = 2020-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200819175606/https://www.macworld.com/article/2025408/30-years-of-the-apple-lisa-and-the-apple-iie.html| url-status = live}}</ref>. Apple 1990-jıllar dawamında bir neshe sátsiz turmıslıq ónimlerdi sınap kórdi, sonıń ishinde QuickTake cifrlı kameraları, PowerCD kóshpeli CD audio pleerleri, kolonkalar, Pippin video oyın konsoli, eWorld onlayn xızmeti hám Apple Interactive Television Box bar. Djon Skallidiń real emes bazar boljawlarına tiykarlanǵan mashqalalı Newton planshet bólimine úlken resurslar jumsaldı<ref>{{Web deregi | familiya = Huddleston| at = Tom Jr.| sáne = 2021-jıl 12-yanvar | bet = From Atari's 'Pong' console to the first CD player and Xbox: 10 of the biggest tech products to debut at Las Vegas' famous Consumer Electronics Show| url = https://www.cnbc.com/2021/01/12/biggest-tech-products-to-debut-at-ces-over-the-years.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218151001/https://www.cnbc.com/2021/01/12/biggest-tech-products-to-debut-at-ces-over-the-years.html| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-may | jumıs = [[CNBC]]| til = en-US}}</ref>. Usı dáwir dawamında, Microsoft arzan jeke kompyuterlerge programmalıq támiynat jetkiziwge itibar qaratıp, [[Microsoft Windows|Windows]] penen bazar úlesin alıwdı dawam etti, al Apple qımbat bolsa da jaqsı injenerlik tájiriybe usındı<ref>{{Web deregi | bet = 1990–1995: Why the World Went Windows| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120104160236/http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | jumıs = Roughly Drafted}}</ref>. Apple joqarı payda normalarına isendi hám hesh qashan anıq juwap bergen joq; ol Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corp. isinde Lisaǵa uqsas grafikalıq interfeys islep shıǵarǵanı ushın Microsofttı sudqa berdi''[[Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corp.|.]]''<ref name="lemms">Hormby, Thomas. [https://web.archive.org/web/20131017092348/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html The Apple vs. Microsoft GUI lawsuit] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080304145809/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html|date=March 4, 2008}}, ''[[Low End Mac]]'', August 25, 2006. Retrieved March 2, 2007.</ref> Sud isleri jıllar dawamında sozıldı hám aqırında biykar etildi. Úlken ónim sátsizlikleri hám Windows qa bazar úlesiniń tez joǵalıwı Applediń abıroyına zıyan jetkerdi, hám 1993-jılı Skallidiń ornına Maykl Spindler bas direktor bolıp tayınlandı<ref>{{Web deregi | bet = Michael Spindler: The Peter Principle at Apple| url = http://lowendmac.com/orchard/06/michael-spindler-apple.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080908030156/http://lowendmac.com/orchard//06/michael-spindler-apple.html| arxivsáne = 2008-jıl 8-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust }}</ref>. [[Fayl:PowerMac 6100-66b.JPG|left|thumb|1994-jılı shıǵarılǵan Power Macintosh 6100, PowerPC processorlarına ótkennen keyingi Applediń birinshi jańa úy kompyuter modeli boldı.]] Spindler basshılıǵında, Apple, [[IBM]] hám Motorola 1994-jılı jańa esaplaw platformasın (PowerPC Reference Platform yamasa PReP) jaratıw ushın AIM birlespesin dúzdi, onda IBM hám Motorola apparatlıq támiynatı Apple programmalıq támiynatı menen birlestirildi. AIM birlespesi PReP tiń ónimdarlıǵı hám Applediń programmalıq támiynatı PC di artta qaldırıp, usılayınsha Windowstıń ústemligine qarsı turadı dep úmit etti. Sol jılı Apple Motorola nıń PowerPC processorı menen jumıs isleytuǵın kóplegen kompyuterlerdiń birinshi bolǵan Power Macintosh-tı tanıstırdı<ref>{{Web deregi | bet = Power Macintosh 6100| url = http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery&model=6100&performa=off&sort=date&order=ASC&range=| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 11-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070911010221/http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery| url-status = live}}</ref>. Birlespeden soń, Apple Motorola hám basqa kompaniyalarǵa Macintosh klonların islewge ruqsat beriw ideyasına ashıq boldı. Keyingi eki jıl ishinde 75 túrli Macintosh klon modeli shıǵarıldı. Biraq, 1996-jılǵa kelip, Apple basshıları klonlar kompaniyanıń óz joqarı klasslı kompyuterleriniń satılıwın, yaǵnıy payda norması eń joqarı bolǵan ónimlerdiń satılıwın kemsitip atırǵanınan táshiwishlene basladı.{{sfn|Linzmayer|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=mXnw5tM8QRwC&pg=PA254 254–256]}} 1996-jılı Spindler ornına Gil Amelio bas direktor etip tayınlandı, ol korporativ qayta tiklewshi sıpatındaǵı abıroyı ushın jumısqa alınǵan edi. Amelio tereń ózgerisler engizdi, sonıń ishinde keń kólemli jumıstan bosatıwlar hám shıǵınlardı qısqartıw da bar edi<ref>Chaffin, Bryan. [https://web.archive.org/web/20171128173134/https://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml "Former Apple CEO Gil Amelio Lands A New CEO Job | The Mac Observer"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173134/https://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml |date=November 28, 2017 }}, The Mac Observer, February 6, 2001. Retrieved August 15, 2008.</ref>. Bul dáwir jáne de Macintosh operaciyalıq sistemasın (MacOS) modernizaciyalawdıń kóplegen sátsiz háreketleri menen belgilendi. Dáslepki Macintosh operaciyalıq sisteması (System 1) kóp wazıypalılıq (bir waqıtta bir neshe qosımshalardı isletiw) ushın dúzilmegen edi. Kompaniya bunı System 5-te kooperativ kóp wazıypalı rejim engiziw arqalı dúzetiwge háreket etti, biraq jáne de zamanagóy usıldıń kerek ekenin sheshti<ref>{{Web deregi | bet = 1990–1995: Hitting the Wall| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080924063130/http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html| arxivsáne = 2008-jıl 24-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 14-avgust | jumıs = Roughly Drafted}}</ref>. Bul 1988-jılı Pink joybarına, sol jılı A/UX-ke, 1994-jılı Copland-qa alıp keldi hám 1996-jılı BeOS-tı satıp alıwdı bahaladı. Be menen sóylesiwler kompaniyanıń bas direktorı, burınǵı Apple basshısı Jan-Lui Gasse $300 million talap etkende toqtap qaldı, Apple bolsa $125 million usınǵan edi<ref>{{Web deregi | familiya = Tom| at = Hormby| sáne = 2013-jıl 10-avgust | bet = The Rise and Fall of Apple's Gil Amelio| url = http://lowendmac.com/2013/the-rise-and-fall-of-apples-gil-amelio| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-mart | jumıs = Low End Mac| baspaxana = Cobweb Publishing, Inc.| arxivsáne = 2015-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150329041618/http://lowendmac.com/2013/the-rise-and-fall-of-apples-gil-amelio/| url-status = live}}</ref>. Bankrotlıqtan bir neshe hápte aldın<ref>{{Web deregi | familiya = Thompson| at = Ben| avtorsilteme = Ben Thompson (writer)| sáne = 2018-jıl 5-fevral | bet = Apple's Middle Age| url = https://stratechery.com/2018/apples-middle-age| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-mart | jumıs = [[Stratechery]]| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331171319/https://stratechery.com/2018/apples-middle-age/| url-status = live}}</ref>, Apple direktorlar keńesi NeXTSTEP-ti maqul kórdi hám 1996-jıldıń aqırında NeXT-ti $400 millionǵa satıp aldı, Stiv Djobstı saqlap qaldı<ref>{{Web deregi | familiya = Kawamoto| at = Dawn| sáne = 1996-jıl 20-dekabr | bet = Apple acquires Next, Jobs| url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/apple-acquires-next-jobs/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-oktyabr | jumıs = CNET| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220606093742/https://www.cnet.com/tech/tech-industry/apple-acquires-next-jobs/| url-status = live}}</ref>. === 1997–2007: Paydaǵa qaytıw === NeXT kompaniyasın satıp alıw 1997-jılı 9-fevralda juwmaqlandı<ref name="archive">{{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/*/product.info.apple.com/pr/press.releases/1997/q2/970207.pr.rel.next.html |date=* |title=Apple Computer, Inc. Finalizes Acquisition of NeXT Software Inc.}}, ''Apple Inc.'', February 7, 1997. Retrieved June 25, 2006.</ref>, hám direktorlar keńesi Djobstı Applege keńesshi sıpatında qaytardı. 1997-jılı 9-iyulda Djobs direktorlar keńesinde awdarıspaq ámelge asırdı, nátiyjede Amelioda úsh jıl dawamında rekord tómen akciya bahası hám aqshalay joǵaltıwlar baqlaǵannan keyin jumıstan ketti. Keńes Djobstı waqıtsha bas direktor etip tayınladı hám ol dárhal ónim qatarın qayta kórip shıqtı. Djobs modellerdiń 70% in biykar etti, 3000 jumıs ornın qısqarttı hám kompyuter ónimleriniń tiykarǵı baǵdarların saqlap qaldı<ref name="Entrepreneur20111027">{{Web deregi | familiya = Fell| at = Jason| sáne = 2011-jıl 27-oktyabr | bet = How Steve Jobs Saved Apple| url = https://www.entrepreneur.com/article/220604| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-yanvar | jumıs = Entrepreneur| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 24-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220124054654/https://www.entrepreneur.com/article/220604| url-status = live}}</ref>. Keleyingi ayda, 1997-jıldıń avgust ayında, Stiv Djobs Microsofttı Appleǵa 150 million dollar investiciya salıwǵa hám Mac ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwdı dawam ettiriwge isendirdi<ref>{{Cite news |last1=Chrasekaran |first1=Rajiv |last2=Shannon |first2=Victoria |date=August 7, 1997 |title=Struggling Apple gets boost from Microsoft |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/07/struggling-apple-gets-boost-from-microsoft/41cfacec-5ec8-413b-a967-dd0f98a7c1e7/ |access-date=January 24, 2022 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119143823/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/07/struggling-apple-gets-boost-from-microsoft/41cfacec-5ec8-413b-a967-dd0f98a7c1e7/ |url-status=live}}</ref>. Bul Microsoft ushın «antimonopoliyalıq qorǵanıw siyasatı» dep qabıl etildi, sebebi kompaniya jaqında ǵana AQSH húkimeti menen monopoliyaǵa qarsı is boyınsha kelisimge kelgen edi<ref>{{Cite news |last=Young |first=Steve |date=August 8, 1997 |title=Apple bailout questioned |work=CNN Money |url=https://money.cnn.com/1997/08/08/technology/apple_microsoft_pkg/ |access-date=January 24, 2022 |archive-date=January 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124054636/https://money.cnn.com/1997/08/08/technology/apple_microsoft_pkg/ |url-status=live}}</ref>. Sol waqıtları Djobs Applediń ishki kitapxanası hám arxivlerin Stenford universitetine berdi, bul arqalı ótmishke qaraǵanda házirgi waqıt hám keleshekke kóbirek itibar beriwdi názerde tuttı<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Stanford archives offer look into Apple history| url = https://www.engadget.com/2011-12-29-stanford-archives-offer-look-into-apple-history.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-yanvar | jumıs = Yahoo Finance| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240118204645/https://www.engadget.com/2011-12-29-stanford-archives-offer-look-into-apple-history.html| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Apple's origins stored in secret Stanford archive| url = https://www.seattletimes.com/business/apples-origins-stored-in-secret-stanford-archive/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-yanvar | jumıs = The Seattle Times| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240118204645/https://www.seattletimes.com/business/apples-origins-stored-in-secret-stanford-archive/| url-status = live}}</ref>. Ol Mac klon kelisimlerin toqtattı hám 1997-jıldıń sentyabr ayında eń iri klon óndiriwshi Power Computing kompaniyasın satıp aldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 18-fevral | bet = Power Computing Corporation| url = https://support.apple.com/kb/TA37306?locale=en_US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-may | jumıs = Official Apple Support| baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2021-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210325120812/https://support.apple.com/kb/TA37306?locale=en_US| url-status = live}}</ref>. 1997-jılı 10-noyabrde [[Apple Store]] [[Veb-sayt|veb-saytı]] iske tústi, ol JK óndiriwshi Dell kompaniyasınıń tabıslı modeli sıyaqlı jańa buyırtpa boyınsha óndiriw modeline baylanıslı edi<ref>{{Web deregi | familiya = Harreld| at = Heather| sáne = 1997-jıl 5-yanvar | bet = Apple gains tech, agency customers in Next deal| url = http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081206061012/http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf| arxivsáne = 2008-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 15-avgust | jumıs = [[Federal Computer Week]]}}; {{Cite news |date=November 10, 1997 |title=Apple unveils new marketing strategy |work=[[Knight Ridder]]/[[Tribune News Service]] |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-5564882_ITM|url-status=dead|access-date=August 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113132409/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-5564882_ITM|archive-date=November 13, 2008}}</ref>. Bul basqıshlar Djobs ushın paydalı boldı; onıń bas direktor sıpatındaǵı birinshi jılınıń aqırında kompaniya 309 million dollar payda taptı.<ref name="Entrepreneur20111027" /> {{Multiple image | direction = horizontal | total_width = 250 | image1 = IMac G3 Bondi Blue, three-quarters view.png | caption1 = iMac | image2 = Clamshell iBook G3.jpg | caption2 = iBook | image3 = Apple Yosemite.JPG | caption3 = Power Macintosh G3 | image4 = Apple PowerBook G3 500 Pismo-2763.jpg | caption4 = PowerBook G3 | perrow = 2 / 2 }} 1998-jılı 6-mayda Apple dáslepki Macintosh ti eske salatuǵın jańa hámmesi bir qurılmadaǵı kompyuterdi usındı: iMac. iMac úlken jetiskenlikke erisip, birinshi bes ayda 800,000 dana satıldı<ref name="800kimacs">{{Web deregi | familiya = Apple Canada Inc| sáne = 1999-jıl 5-yanvar | bet = 800,000 iMacs Sold in First 139 Days| url = http://www.ebooklyn.net/p/800000-imacs-sold-in-first-139-days.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141108074139/http://www.ebooklyn.net/p/800000-imacs-sold-in-first-139-days.html| arxivsáne = 2014-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 26-yanvar }}</ref>, hám 3+1⁄2 dyuymlik disketalar sıyaqlı eski texnologiyalardan bas tartıw, USB jalǵaǵıshın erte qabıllaw hám Ethernet hám telefon modemi arqalı internetke qosılıw múmkinshiligi («i» háribi iMac atamasında)<ref name="Alyson Raletz">{{Web deregi | familiya = Raletz| at = Alyson| sáne = 2012-jıl 7-iyun | bet = Man who came up with iMac name tells what the 'i' stands for| url = http://www.bizjournals.com/kansascity/blog/2012/06/man-who-came-up-with-imac-name-tells.html?page=all| qaralǵan sáne = 2013-jıl 30-mart | jumıs = Kansas City Business Journal| arxivsáne = 2012-jıl 6-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121106125948/http://www.bizjournals.com/kansascity/blog/2012/06/man-who-came-up-with-imac-name-tells.html?page=all| url-status = live}}</ref> menen aldın ala ornatılıp keliwi arqalı sanaatta úlken ózgerislerge alıp keldi. Onıń kózge kóringen tamshı forması hám yarım móldir materialları Amelio tárepinen jumısqa alınǵan Djonatan Ayv tárepinen dizayn islengen edi, ol Djobs penen on jıldan aslam waqıt birge islesip, Apple ónimleriniń dizaynın qayta quradı<ref name="Time">{{Cite magazine |last=John Arlidge |date=March 17, 2014 |title=Jonathan Ive Designs Tomorrow |magazine=Time |url=https://time.com/jonathan-ive-apple-interview/ |access-date=March 22, 2014 |archive-date=March 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321233000/http://time.com/jonathan-ive-apple-interview/ |url-status=live}}</ref><ref>[[Lev Grossman|Grossman, Lev]]. [https://web.archive.org/web/20070114062907/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html The Apple Of Your Ear], ''[[Time (magazine)|Time]]'', January 12, 2007. Retrieved February 1, 2007; Wilson, Greg. [https://web.archive.org/web/20080228235549/http://www.nydailynews.com/news/2007/01/14/2007-01-14_private_icreator_is_genius_behind_apples.html Private iCreator is genius behind Apple's polish], ''[[New York Daily News]]'', January 14, 2007. Retrieved February 1, 2007.</ref>. Bir jıldan sál kóbirek waqıt ótkennen keyin, 1999-jılı 21-iyulda, Apple iBook atlı tutınıwshılar ushın noutbuktı usındı. Bul Djobstıń tek tórt ónim shıǵarıw strategiyasın juwmaqladı: professionallar ushın Power Macintosh G3 stol ústi kompyuteri hám PowerBook G3 noutbuginiń jetilistirilgen versiyaları, hám tutınıwshılar ushın iMac stol ústi kompyuteri hám iBook noutbugi. Djobs kishi ónim qatarı sapa hám innovaciyaǵa kóbirek itibar beriwge múmkinshilik beretuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 26-iyul | bet = The one thing Steve Jobs did that turned around Apple| url = https://www.launchtomorrow.com/2019/07/the-one-thing-steve-jobs-did-that-turned-around-apple| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-yanvar | jumıs = Launch Tomorrow| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220330020730/https://www.launchtomorrow.com/2019/07/the-one-thing-steve-jobs-did-that-turned-around-apple| url-status = dead}}</ref>. Sol waqıtları Apple professionallar hám tutınıwshılar ushın cifrlı media óndiriw programmalıq támiynatınıń portfelin jaratıw ushın kóplegen satıp alıwlardı ámelge asırdı. Apple Macromedia kompaniyasınıń Key Grip cifrlı video montajlaw programmalıq támiynat joybarın satıp aldı, ol 1999-jılı aprelde Final Cut Pro sıpatında iske túsirildi<ref>{{Web deregi | sáne = 2006-jıl 25-oktyabr | bet = Why Apple Bounced Back| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/8F4B780E-674F-4421-A44D-7B1EAE9C1BA6.html| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = Roughly Drafted| arxivsáne = 2018-jıl 15-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180815205629/http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/8F4B780E-674F-4421-A44D-7B1EAE9C1BA6.html| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2013-jıl 7-iyun | bet = A new beginning or swan song for Final Cut Pro X| url = http://www.grreporter.info/en/new_beginning_or_swan_song_final_cut_pro_x/9411| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = GR Reporter| baspaxana = GRRreporter Ltd| arxivsáne = 2019-jıl 2-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190402132734/http://www.grreporter.info/en/new_beginning_or_swan_song_final_cut_pro_x/9411| url-status = live}}</ref>. Key Grip tiń islep shıǵılıwı jáne de Apple kompaniyasınıń 1999-jılı oktyabrde tutınıwshılar ushın video montajlaw ónimi iMovie di shıǵarıwına alıp keldi<ref name="Bell">{{Web deregi | familiya = Matt Bell, Mark Wherry| sáne = September 2002 | bet = APPLE/EMAGIC TAKEOVER The Inside Story Of The Deal That Changed The Music World| url = http://www.soundonsound.com/sos/sep02/articles/emagic.asp| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141108080250/https://www.soundonsound.com/sos/sep02/articles/emagic.asp| arxivsáne = 2014-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = Sound on Sound| baspaxana = SOS Publications Group}}</ref>. Apple 2000-jılı aprelde DVD avtorlıq programmalıq támiynatı DVDirector di islep shıqqan nemis kompaniyası Astarte ni satıp aldı, Apple onı professionallarǵa baǵdarlanǵan DVD Studio Pro etip qayta qapladı hám onıń texnologiyasın tutınıwshılar bazarı ushın iDVD di jaratıw ushın qayta paydalandı<ref name="Bell" /> 2000-jılı Apple Casady & Greene kompaniyasınan SoundJam MP audio pleer programmalıq támiynatın satıp aldı. Apple baǵdarlamanı [[iTunes]] dep qayta atadı hám paydalanıwshı interfeysin ápiwayılastırıp, CD jazıw funkciyasın qostı.<ref>{{Web deregi | familiya = Seff| at = Jonathan| sáne = 2001-jıl 1-may | bet = The Song Is Over for SoundJam| url = https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| arxivsáne = 2019-jıl 2-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190402152452/https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| url-status = live}}</ref>. 2001-jılı Apple úsh xabarlandırıw menen baǵdarın ózgertti. Birinshi, 2001-jılı 24-martta, Apple jańa zamanagóy operaciyalıq sistema, Mac OS X tiń shıǵarılıwın járiyaladı. Bul 1990-jıllardıń basındaǵı bir neshe sátsiz urınıwlardan hám bir neshe jıllıq rawajlanıwdan keyin boldı. Mac OS X, [[Unix]] tiń turaqlılıǵı, isenimliligi hám qáwipsizligin qayta islengen paydalanıwshı interfeysiniń qolaylılıǵı menen biriktiriw ushın NeXTSTEP, OpenStep hám BSD Unix ke tiykarlanǵan. Ekinshi, 2001-jılı mayda, birinshi eki [[Apple Store]] usaqlap satıw orınları Virginiya hám Kaliforniyada ashıldı, kompaniya ónimleriniń jaqsılanǵan prezentaciyasın usındı<ref>{{Web deregi | bet = Apple Stores 2001–2003| url = http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110927210608/http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html| arxivsáne = 2011-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | baspaxana = IFO Apple Store}}</ref>. Sol waqıtta kóplegen dúkanlardıń sátsizlikke ushıraytuǵının boljaǵan edi, biraq olar úlken tabısqa erisip, pútkil dúnya boyınsha 500 den aslam dúkannıń birinshi boldı. Úshinshi, 2001-jılı 23-oktyabrde [[iPod]] kóshpeli cifrlı audio pleerdi debyut isledi. Ónim dáslep 2001-jılı 10-noyabrde satıwǵa shıqtı hám oǵada tabıslı boldı, altı jıl ishinde 100 millionnan aslam dana satıldı<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4625262.stm Apple enjoys ongoing iPod demand] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173200/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4625262.stm|date=November 28, 2017}}, [[BBC News]], January 18, 2006. Retrieved April 27, 2007; Cantrell, Amanda. [https://web.archive.org/web/20200915151355/https://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/ Apple's remarkable comeback story] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200915151355/https://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/|date=September 15, 2020}}, [[CNN]], March 29, 2006. Retrieved March 2, 2007.</ref>.[[Fayl:ITunes Store Songs Sales.jpg|thumb|[[iTunes Store]] nızamlı muzıka júklep alıw industriyasın qáliplestiriwde júdá tabıslı boldı; diagramma 2003-jıldan 2010-jılǵa shekem satılǵan qosıqlar sanın kórsetedi.]] 2003-jılı [[iTunes Store]] bir qosıq ushın 99 cent bahasında muzıka júklep alıw hám [[iPod]] integraciyası menen iske qosıldı. Ol tez arada onlayn muzıka xızmetleri bazarında jetekshige aylandı, 2008-jıldıń 19-iyunına kelip 5 milliardtan aslam júklep alıwǵa eristi<ref>{{Web deregi | familiya = Chacksfield| at = Marc| sáne = 2008-jıl 19-iyun | bet = iTunes hits 5 billion downloads| url = http://www.techradar.com/news/internet/itunes-hits-5-billion-downloads-397997| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[TechRadar]]| baspaxana = [[Future plc]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403082332/https://www.techradar.com/news/internet/itunes-hits-5-billion-downloads-397997| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Skillings| at = Jon| sáne = 2008-jıl 19-iyun | bet = Apple's iTunes hits 5 billion mark| url = https://www.cnet.com/news/apples-itunes-hits-5-billion-mark| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081517/https://www.cnet.com/news/apples-itunes-hits-5-billion-mark/| url-status = live}}</ref>. Eki jıldan soń, iTunes Store dúnyadaǵı eń iri muzıka usaqlap satıwshısına aylandı<ref>{{Cite news |last1=Griggs |first1=Brandon |last2=Leopold |first2=Todd |date=April 26, 2013 |title=How iTunes changed music, and the world |publisher=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2013/04/26/tech/web/itunes-10th-anniversary |access-date=May 24, 2017 |archive-date=December 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003319/http://edition.cnn.com/2013/04/26/tech/web/itunes-10th-anniversary |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Arthur| at = Charles| sáne = 2013-jıl 28-aprel | bet = iTunes is 10 years old today. Was it the best idea Apple ever had?| url = https://www.theguardian.com/technology/2013/apr/28/itunes-10-years-old-best-idea-apple-ever-had| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403082324/https://www.theguardian.com/technology/2013/apr/28/itunes-10-years-old-best-idea-apple-ever-had| url-status = live}}</ref>. 2002-jılı Apple Nothing Real kompaniyasın onıń rawajlanǵan cifrlı kompoziciya dúziw qosımshası Shake ushın<ref>Chaffin, Bryan. [http://www.macobserver.com/article/2002/02/07.6.shtml "Apple Shake: Apple Buys Nothing Real, A High End Compositing Software Maker"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173026/https://www.macobserver.com/article/2002/02/07.6.shtml |date=November 28, 2017 }}, ''The Mac Observer'', February 7, 2002. Retrieved August 15, 2008.</ref>, hám Emagic ti muzıkalıq ónimdarlıq qosımshası Logic ushın satıp aldı. Emagic ti satıp alıw Apple di muzıkalıq programmalıq támiynat kompaniyasına iye bolǵan birinshi kompyuter óndiriwshige aylandırdı. Bul satıp alıwdan soń Apple dıń turmıslıq dárejedegi GarageBand qosımshası rawajlandırıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Deitrich| at = Andy| sáne = 2004-jıl 2-fevral | bet = Garage Band| url = https://arstechnica.com/features/2004/02/garageband| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084409/https://arstechnica.com/features/2004/02/garageband/| url-status = live}}</ref>. Sol jılı iPhoto nıń shıǵarılıwı iLife toplamın tolıqtırdı<ref>[https://web.archive.org/web/20151030021825/https://www.apple.com/pr/library/2002/01/07Apple-Introduces-iPhoto.html Apple Introduces iPhoto], Apple Inc., January 7, 2002. Retrieved October 30, 2015.</ref>. [[Fayl:MacBook Pro.jpg|thumb|left|MacBook Pro - Apple dıń 2006-jılı tanıstırılǵan [[Intel]] [[Mikroprocessor|mikroprocessorı]] menen úskenelengen birinshi noutbugı.]] 2005-jıldıń 6-iyunında [[Dúnya júzlik baǵdarlamashılar konferenciyası|Dúnya júzilik baǵdarlamashılar konferenciyasınıń]] ashılıw sózinde Djobs Apple kompaniyasınıń PowerPC processorlarınan bas tartıp, 2006-jılı Mac kompyuterleriniń Intel processorlarına ótetuǵının járiyaladı. 2006-jıldıń 10-yanvarında jańa MacBook Pro hám iMac Intel kompaniyasınıń Core Duo processorın qollanǵan birinshi Apple kompyuterleri boldı. 2006-jıldıń 7-avgustına kelip, Apple pútkil Mac ónim qatarın Intel chiplerine ótkerdi - járiyalanǵan múddetten bir jıldan kóbirek erte<ref name="printel">[https://www.apple.com/newsroom/2005/06/06Apple-to-Use-Intel-Microprocessors-Beginning-in-2006 Apple to Use Intel Microprocessors Beginning in 2006] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180130185804/https://www.apple.com/newsroom/2005/06/06Apple-to-Use-Intel-Microprocessors-Beginning-in-2006|date=January 30, 2018}}, Apple Inc., June 6, 2005. Retrieved March 2, 2007.</ref>. Ótiw dáwirinde Power Mac, iBook hám PowerBook brendleri toqtatıldı; Mac Pro, MacBook hám MacBook Pro olardıń ornın basıwshıları boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Johnson| at = Bobbie| sáne = 2006-jıl 10-avgust | bet = Bye-bye Power Mac... hello Mac Pro| url = https://www.theguardian.com/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403090703/https://www.theguardian.com/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2006-jıl 16-may | bet = Apple Unveils New MacBook Featuring Intel Core Duo Processors| url = https://www.apple.com/newsroom/2006/05/16Apple-Unveils-New-MacBook-Featuring-Intel-Core-Duo-Processors| baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171107002431/https://www.apple.com/newsroom/2006/05/16Apple-Unveils-New-MacBook-Featuring-Intel-Core-Duo-Processors/| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, Apple 2006-jılı paydalanıwshılarǵa ózleriniń Intel Mac kompyuterlerinde Mac OS X menen birge Windows XP yamasa Windows Vista operaciyalıq sistemaların ornatıwǵa járdem beriw ushın Boot Camp di tanıstırdı<ref>{{Cite news |last=Hesseldahl |first=Arik |date=April 5, 2006 |title=News Flash: Apple Introduces 'Boot Camp' To Run Windows XP on Macs |work=[[BusinessWeek]] |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |url=https://www.bloomberg.com/bw/stories/2006-04-04/news-flash-apple-introduces-boot-camp-to-run-windows-xp-on-macs |access-date=August 18, 2008 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001009/http://www.bloomberg.com/bw/stories/2006-04-04/news-flash-apple-introduces-boot-camp-to-run-windows-xp-on-macs |url-status=live}}</ref>. Apple kompaniyasınıń bul dáwirdegi tabısı onıń akciya bahasınan kórinip turdı. 2003-jıldıń basınan 2006-jılǵa shekem, Apple akciyalarınıń bahası on eseden de kóbirek ósti, shama menen 6 dollardan (bólistirilgen) 80 dollardan aslamǵa jetti<ref>{{Web deregi | last1 = Carter| first1 = Shawn M.| last2 = Martin| first2 = Emmie| sáne = 2018-jıl 2-avgust | bet = If you invested $1,000 in Apple 10 years ago, here's how much you'd have now| url = https://www.cnbc.com/2018/08/02/if-you-invested-1000-dollars-in-apple-10-years-ago-youd-have-this-now.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2020-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200403062834/https://www.cnbc.com/2018/08/02/if-you-invested-1000-dollars-in-apple-10-years-ago-youd-have-this-now.html| url-status = live}}</ref>. Apple 2006-jıldıń yanvar ayında Dell kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyasınan asıp ketkende<ref name="modell">Gamet, Jeff (January 16, 2006). [https://web.archive.org/web/20171128173617/https://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml Apple Passes Dell's Market Cap] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173617/https://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml |date=November 28, 2017 }}, ''The MacObserver''. Retrieved March 2, 2007.</ref>, Djobs Apple xızmetkerlerine Dell kompaniyasınıń bas direktorı Maykl Delldiń óz sózlerin jutıwı kerek degen xabar jiberdi<ref>{{Cite news |last=Markoff |first=John |author-link=John Markoff |date=January 16, 2006 |title=Michael Dell Should Eat His Words, Apple Chief Suggests |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/01/16/technology/michael-dell-should-eat-his-words-apple-chief-suggests.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318032151/http://www.nytimes.com/2006/01/16/technology/michael-dell-should-eat-his-words-apple-chief-suggests.html |archive-date=March 18, 2017}}</ref>. Toǵız jıl aldın, Dell eger ol Apple di basqarǵanda, «onı jawıp, akcionerlerge aqshaların qaytarıp beretuǵın edim» degen edi<ref>{{Web deregi | familiya = Singh| at = Jai| sáne = 1997-jıl 6-oktyabr | bet = Dell: Apple should close shop| url = https://www.cnet.com/news/dell-apple-should-close-shop| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085458/https://www.cnet.com/news/dell-apple-should-close-shop/| url-status = live}}</ref>. === 2007–2011: Mobil qurılmalar menen jetiskenlikke erisiw === [[Fayl:First iPhone Macworld 2007 DSCF1283.agr.jpg|thumb|Jańadan járiyalanǵan [[IPhone (1-áwlad)|birinshi áwlad iPhone]] 2007-jılǵı MacWorld kórgizbesinde kórsetildi.]] 2007-jıldıń 9-yanvarında Macworld Expo da óziniń tiykarǵı bayanatında, Djobs Apple Computer, Inc. kompaniyasınıń atın Apple Inc. dep ózgertilgenin járiyaladı, sebebi kompaniya óz dıqqatın kompyuterlerden tutınıwshı elektronikasına keńeytken edi<ref>{{Cite news |date=January 11, 2007 |title=Drop the Computer |newspaper=[[The Economist]] |publisher=[[Economist Group]] |url=https://www.economist.com/node/8521960 |access-date=May 24, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525090817/http://www.economist.com/node/8521960 |url-status=live}}; {{Cite news |title=What's In A Name Change? Look At Apple |url=https://www.forbes.com/2007/01/25/apple-microsoft-motorola-ent-sales-cx_kw_0125wharton.html |website=[[Forbes]] |date=January 25, 2007 |access-date= May 24, 2017 |archive-date= April 3, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190403110914/https://www.forbes.com/2007/01/25/apple-microsoft-motorola-ent-sales-cx_kw_0125wharton.html |url-status= live}}</ref>. Bul ilajda sonday-aq [[iPhone]]<ref>{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple Announces The iPhone| url = https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-the-iphone| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081631/https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-the-iphone/| url-status = live}}; {{Cite news |first=Michael |last=Arrington |author-link= Michael Arrington |title=Apple Announces iPhone, Stock Soars |url=https://techcrunch.com/2007/01/09/apple-announces-iphone-stock-soars |website=[[TechCrunch]] |publisher=[[AOL]] |date=January 9, 2007 |access-date= May 24, 2017 |archive-date= May 25, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170525081220/https://techcrunch.com/2007/01/09/apple-announces-iphone-stock-soars/ |url-status= live}}</ref> hám [[Apple TV]]<ref>{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple Announces Apple TV (Formerly 'iTV')| url = https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-apple-tv-formerly-itv| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525083813/https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-apple-tv-formerly-itv/| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple TV Coming to Your Living Room| url = https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-TV-Coming-to-Your-Living-Room| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525090605/https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-TV-Coming-to-Your-Living-Room/| url-status = live}}</ref> járiyalandı. Kompaniya satıwdıń dáslepki 30 saatında 270,000 birinshi áwlad iPhone ın sattı<ref>{{Web deregi | familiya = Miller| at = Paul| sáne = 2007-jıl 25-iyul | bet = Apple sold 270,000 iPhones in the first 30 hours| url = https://www.engadget.com/2007/07/25/apple-sold-270-000-iphones-in-the-first-30-hours| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Engadget]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081023/https://www.engadget.com/2007/07/25/apple-sold-270-000-iphones-in-the-first-30-hours/| url-status = live}}</ref>, hám bul qurılma «sanaat ushın oyınnıń qaǵıydaların ózgertken» dep ataldı<ref>{{Web deregi | familiya = Oyedele| at = Akin| sáne = 2016-jıl 21-mart | bet = Here's how Apple shares do right after the new iPhone launches| url = http://www.businessinsider.com/apple-stock-after-iphone-launches-2016-3| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Business Insider]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403110155/https://www.businessinsider.com/apple-stock-after-iphone-launches-2016-3| url-status = live}}</ref>. 2007-jıldıń 6-fevralında Apple veb-saytında járiyalanǵan maqalada, Djobs Apple kompaniyası iTunes Store da muzıkanı cifrlı huqıqlardı basqarıw texnologiyasısız satıwǵa tayar ekenin jazdı, eger jazba studiyaları bul texnologiyadan bas tartıwǵa kelisim berse, bul treklerdi úshinshi tárep oynatqıshlarında oynatıwǵa múmkinshilik beretuǵın edi<ref>{{Web deregi | familiya = Block| at = Ryan| avtorsilteme = Ryan Block| sáne = 2007-jıl 6-fevral | bet = A letter from Steve Jobs on DRM: let's get rid of it| url = https://www.engadget.com/2007/02/06/a-letter-from-steve-jobs-on-drm-lets-get-rid-of-it| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084248/https://www.engadget.com/2007/02/06/a-letter-from-steve-jobs-on-drm-lets-get-rid-of-it/| url-status = live}}</ref>. 2007-jıldıń 2-aprelinde Apple hám EMI birgelikte iTunes Store daǵı EMI katalogınan DRM texnologiyasın alıp taslawdı járiyaladı, bul 2007-jıldıń may ayınan baslap kúshke kirdi<ref>{{Web deregi | familiya = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2007-jıl 2-aprel | bet = Apple, EMI offer higher-quality DRM free downloads| url = https://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120104152526/http://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-noyabr | jumıs = [[Macworld]]}}</ref>. Basqa jazba studiyaları da sońında usılay isledi hám Apple 2009-jıldıń yanvar ayında iTunes Store daǵı barlıq qosıqlar FairPlay DRM siz jetkilikli ekenin xabarlaw arqalı járiyaladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 6-yanvar | bet = Changes Coming to the iTunes Store| url = https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Changes-Coming-to-the-iTunes-Store| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-mart | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525090607/https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Changes-Coming-to-the-iTunes-Store/| url-status = live}}</ref>. 2008-jıldıń iyul ayında Apple [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] ushın úshinshi tárep qosımshaların satıw ushın App Store nı iske qostı<ref>{{Cite news |last=Flandez |first=Raymund |date=August 5, 2008 |title=Programmers Jockey for iPhone Users at Apple Site |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB121789232442511743 |url-access=subscription |access-date=August 16, 2008 |archive-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403110148/https://www.wsj.com/articles/SB121789232442511743 |url-status=live}}</ref>. Bir ay ishinde dúkán 60 million qosımsha sattı hám ortasha kúnlik 1 million dollar tabıs aldı, Djobs 2008-jıldıń avgust ayında App Store Apple ushın milliard dollarlıq bizneske aylanıwı múmkin dep boljadı<ref>{{Web deregi | familiya = McLaughlin| at = Kevin| sáne = 2008-jıl 11-avgust | bet = Apple's Jobs Gushes Over App Store Success| url = http://www.crn.com/software/210002313| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100301213959/http://crn.com/software/210002313| arxivsáne = 2010-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-avgust | baspaxana = The Channel Wire}}</ref>. 2008-jıldıń oktyabr ayına kelip, iPhone nıń keń tarqalǵanlıǵı sebepli Apple dúnyadaǵı úshinshi eń iri [[mobil telefon]] jetkerip beriwshi boldı<ref>{{Cite magazine |last=Chen |first=Brian |date=October 21, 2008 |title=Jobs: Apple Is Third Largest Handset Supplier |url=https://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=March 23, 2014 |archive-date=November 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111185853/http://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app/ |url-status=live}}</ref>. [[Fayl:IPod classic in dock.jpg|thumb|Dok-stanciyaǵa qosılǵan [[iPod Classic]]; Apple basqa óndiriwshiler menen birge arnawlı «<nowiki/>[[iPod]] ushın islengen» dok-stanciyaların islep shıǵarıw ústinde islesti.]] 2009-jıldıń 14-yanvarında Djobs ishki xabarda 2009-jıldıń iyun ayınıń aqırına shekem Apple kompaniyasınan altı aylıq medicinalıq demalıs alatuǵının hám bul waqıttı óz densawlıǵına itibar beriwge jumsaytuǵının járiyaladı. Elektron xatta Djobs: «Meniń jeke densawlıǵıma bolǵan qızıǵıwshılıq tek men hám meniń shańaraǵım ushın ǵana emes, sonday-aq Apple daǵı hárbir adam ushın da dıqqattı bóliwshi faktor bolıp qalmaqta» dep ayttı hám bul úzilis kompaniyaǵa «ájayıp ónimlerdi jetkiziwge itibar qaratıwǵa» múmkinshilik beretuǵının túsindirdi<ref>{{Cite press release |title=Apple Media Advisory |date=January 14, 2009 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2009/01/14Apple-Media-Advisory |last1=Jobs |first1=Steve |access-date=March 23, 2014 |author-link1=Steve Jobs |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525091217/https://www.apple.com/newsroom/2009/01/14Apple-Media-Advisory/ |url-status=live}}</ref>. Djobstıń joqlıǵına qaramastan, Apple recessiya dáwirinde bayramnan tıs eń jaqsı kvartalın (2009-jılǵı birinshi kvartal) jazıp aldı, tabısı 8.16 milliard dollar hám paydası 1.21 milliard dollardı quradı<ref>{{Web deregi | bet = Apple Inc, Form 10-Q, Quarterly Report, Filing Date Apr 23, 2009| url = http://edgar.secdatabase.com/2508/119312509085781/filing-main.htm| qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-mart | baspaxana = secdatabase.com| arxivsáne = 2013-jıl 2-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130502065621/http://edgar.secdatabase.com/2508/119312509085781/filing-main.htm| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2009-jıl 22-aprel | bet = Apple reports the best non-holiday quarter in its history| url = http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-noyabr | baspaxana = [[Betanews]]| arxivsáne = 2009-jıl 25-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090425074450/http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273| url-status = live}}</ref>. Kóp jıllıq boljawlar hám bir neshe márte «aǵıwlar» haqqındaǵı gáp-sózlerden soń, Apple 2010-jıldıń 27-yanvarında iPad dep atalatuǵın úlken ekranlı, planshetke uqsas media qurılmanı kópshilikke usındı. iPad iPhone menen birdey sensorlı operaciyalıq sistemanı paydalandı hám barlıq iPhone qosımshaları iPad penen úylesimli boldı. Bul iPad-qa shıǵarılıw waqtında úlken qosımshalar katalogın berdi, degen menen onıń shıǵarılıwına shekem islep shıǵıw waqtı júdá az boldı. Sol jıldıń 3-aprelinde iPad AQSHta satıwǵa shıǵarıldı. Ol birinshi kúni 300,000 nan kóbirek, al birinshi hápteniń aqırına kelip 500,000 dana satıldı<ref>{{Cite news |title=Apple iPad reaches 1 million sales faster than iPhone |language=en-US |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-ipad/apple-ipad-reaches-1-million-sales-faster-than-iphone-idUSTRE64002T20100503 |access-date=September 10, 2018 |archive-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403110147/https://www.reuters.com/article/us-apple-ipad/apple-ipad-reaches-1-million-sales-faster-than-iphone-idUSTRE64002T20100503 |url-status=live}}</ref>. 2010-jıldıń may ayında Appledıń bazar kapitalizaciyası 1989-jıldan berli birinshi márte básekilesi [[Microsoft|Microsofttan]] ozıp ketti<ref>{{Cite news |date=May 27, 2010 |title=Apple passes Microsoft to be biggest tech company |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/10168684.stm |url-status=live |access-date=May 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529063247/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/10168684.stm |archive-date=May 29, 2010}}</ref>. 2010-jıldıń iyun ayında Apple [[IPhone 4|iPhone 4-ti]] shıǵardı<ref>{{Cite press release |title=Apple Presents iPhone 4 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/06/07Apple-Presents-iPhone-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903135840/http://www.apple.com/pr/library/2010/06/07Apple-Presents-iPhone-4.html |archive-date=September 3, 2011}}; {{Cite news |last=Beaumont |first=Claudine |date=June 24, 2010 |title=Apple iPhone 4: Full review |language=en-GB |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/7849655/Apple-iPhone-4-Full-review.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=September 10, 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/7849655/Apple-iPhone-4-Full-review.html |archive-date=January 10, 2022 |issn=0307-1235}}{{cbignore}}</ref>, ol FaceTime arqalı video qońırawlardı, kóp wazıypalıqtı hám telefonnıń antenna sisteması sıpatında ashıq turǵan tat baspaytuǵın polat ramkası bar jańa dizayndı usındı. Sol jıldıń keyinirek waqtında Apple jáne de [[iPod]] seriyasın jańaladı, kóp sensorlı [[iPod Nano]], FaceTime funkciyası bar [[iPod Touch]] hám aldıńǵı áwladlardıń basqarıw dóńgelegin qaytarǵan [[iPod Shuffle]]-dı tanıstırdı<ref>{{Web deregi | familiya = Topolsky| at = Joshua| avtorsilteme = Joshua Topolsky| sáne = 2010-jıl 7-sentyabr | bet = iPod touch review (2010)| url = https://www.engadget.com/2010/09/07/ipod-touch-review-2010| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084759/https://www.engadget.com/2010/09/07/ipod-touch-review-2010/| url-status = live}}; {{Cite press release |title=Apple Reinvents iPod nano With Multi-Touch Interface |date=September 1, 2010 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/09/01Apple-Reinvents-iPod-nano-With-Multi-Touch-Interface |access-date=November 11, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115202127/http://www.apple.com/pr/library/2010/09/01ipodnano.html |archive-date=November 15, 2010}}; {{Web deregi | familiya = Bell| at = Donald| sáne = 2010-jıl 7-sentyabr | bet = Apple iPod Shuffle 2010 (2&nbsp;GB) review| url = https://www.cnet.com/reviews/apple-ipod-shuffle-2010-2gb-review| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-aprel | jumıs = [[CNet]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404032559/https://www.cnet.com/reviews/apple-ipod-shuffle-2010-2gb-review/| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, ol filmler hám kórsetiwlerdi ijaraǵa alıwǵa múmkinshilik beretuǵın kishirek hám arzanıraq ekinshi áwlad [[Apple TV]]-dı da usındı<ref name="yahoo1">{{Cite news |last1=Mintz |first1=Jessica |last2=Robertson |first2=Jordan |title=Apple unveils new TV box for renting movies, shows |work=[[Yahoo! News]] |publisher=[[Yahoo!]] |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |access-date=September 2, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902211653/https://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |archive-date=September 2, 2010}}</ref>. 2011-jıldıń 17-yanvarında Djobs Apple-dıń ishki jazbasında óziniń densawlıǵına kóbirek dıqqat awdarıw ushın belgisiz múddetke jáne bir medicinalıq demalıs alatuǵının járiyaladı. Bas operaciyalıq direktor Tim Kuk Apple-daǵı Djobstıń kúndelikli jumısların óz moynına aldı, biraq Djobs ele de «úlken strategiyalıq sheshimlerge qatnasatuǵın» edi<ref name="JobsLeave2011">{{Cite news |date=January 17, 2011 |title=Apple boss Steve Jobs takes 'medical leave' |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-12205173 |url-status=live |access-date=January 17, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119050439/http://www.bbc.co.uk/news/technology-12205173 |archive-date=January 19, 2011}}</ref>. Apple dúnyadaǵı eń qunlı tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan brendke aylandı<ref>{{Web deregi | familiya = Indvik| at = Lauren| sáne = 2011-jıl 9-may | bet = Apple Now World's Most Valuable Brand| url = http://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study| qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = [[Mashable]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403110200/https://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study/| url-status = live}}</ref>. 2011-jıldıń iyun ayında Djobs kútilmegende saxnaǵa shıǵıp, muzıka, súwretler, fayllar hám programmalıq támiynat ushın onlayn saqlaw hám sinxronizaciyalaw xızmeti [[iCloud]]-tı tanıstırdı, ol Apple-dıń aldıńǵı kontentti sinxronizaciyalaw háreketi bolǵan [[MobileMe]]-niń ornın bastı<ref>{{Cite news |last=Helft |first=Miguel |date=June 6, 2011 |title=Apple Unveils a 'Cloud' Music and Storage Service |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/07/technology/07apple.html |url-access=limited |access-date=June 7, 2011 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2011/06/07/technology/07apple.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}</ref>. Bul Djobstıń qaytıs bolıwınan aldın qatnasqan aqırǵı ónim tanıstırıwı boldı. 2011-jıldıń 24-avgustında Djobs Apple-dıń bas direktorı lawazımınan ketti<ref>{{Web deregi | familiya = Primack| at = Doug| bet = Fallen Apple: Steve Jobs resigns| url = http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110926040400/http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns| arxivsáne = 2011-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 24-avgust | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| baspaxana = [[CNN]]}}</ref>. Onıń ornına Kuk keldi, al Djobs Apple-dıń baslıǵı boldı. Sol waqıtta Apple-dıń baslıǵı joq edi<ref>{{Cite news |last1=Olivarez-Giles |first1=Nathan |last2=Suh Lauder |first2=Thomas |date=August 24, 2011 |title=What does Steve Jobs' chairman role mean for Apple? |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/08/steve-jobs-apple-chairman.html |access-date=April 11, 2020 |archive-date=April 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411222157/https://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/08/steve-jobs-apple-chairman.html |url-status=live}}</ref> hám onıń ornına eki birge basqarıwshı direktor - Andrea Yung hám Artur D. Levinson<ref>{{Cite news |last=Foresman |first=Chris |date=November 15, 2011 |title=Genentech's Levinson replaces Steve Jobs as Apple chairman |work=ars technica |url=https://arstechnica.com/gadgets/2011/11/genetechs-levinson-now-apple-chairman-disneys-iger-joins-the-board |access-date=April 11, 2020 |archive-date=April 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411222157/https://arstechnica.com/gadgets/2011/11/genetechs-levinson-now-apple-chairman-disneys-iger-joins-the-board/ |url-status=live}}</ref> bar edi, olar Djobstıń qaytıs bolıwınan soń noyabr ayında Levinson direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp tayınlanǵanǵa shekem usı lawazımlarda qaldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 25-avgust | bet = Meet Apple's Board of Directors| url = http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120928000035/http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598| arxivsáne = 2012-jıl 28-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = [[Ethiopian Review]]}}</ref>. === 2011–házirgi kúnge shekem: Djobstan keyingi dáwir, Tim Kuk === 2011-jıldıń 5-oktyabr kúni Stiv Djobs qaytıs boldı, bul Apple kompaniyası ushın bir dáwirdiń juwmaqlanǵanın bildirdi<ref>{{Web deregi | familiya = Griggs| at = Brandon| sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | bet = Steve Jobs, Apple founder, dies| url = https://edition.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-mart | baspaxana = [[CNN]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404121737/https://edition.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ken| familiya = Hess| bet = October 5th, 2011. The day Apple died| url = https://www.zdnet.com/article/october-5th-2011-the-day-apple-died/| jumıs = [[ZDNet]]| sáne = 2011-jıl 5-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-mart | arxivsáne = 2017-jıl 28-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170328105730/http://www.zdnet.com/article/october-5th-2011-the-day-apple-died/| url-status = live}}</ref>. Apple kompaniyasınıń keyingi úlken ónim járiyalawı 2012-jıldıń 19-yanvarında boldı. Sol kúni Nyu-York qalasında Apple kompaniyasınıń wákili Fil Shiller iOS ushın iBooks Textbooks hám Mac OS X ushın iBook Author programmalıq támiynatların tanıstırdı<ref>{{Cite press release |title=Apple Reinvents Textbooks with iBooks 2 for iPad – New iBooks Author Lets Anyone Create Stunning iBooks Textbooks |date=January 19, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad |access-date=February 22, 2012 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092914/https://www.apple.com/newsroom/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad/ |url-status=live}}</ref>. «Stiv Djobs» atlı biografiyasında Djobs sabaqlıq kitaplar industriyası menen bilimlendiriw tarawın qayta dúziwdi qálegenin aytqan edi<ref>{{Web deregi | bet = Steve Jobs' Plans to Disrupt the Textbook Industry. How Disruptive Were They?| url = https://www.insidehighered.com/blogs/hack-higher-education/steve-jobs-plans-disrupt-textbook-industry-how-disruptive-were-they| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-noyabr | jumıs = Inside Higher Ed| first1 = Audrey| last1 = Watters| sáne = 2011-jıl 7-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084144/https://www.insidehighered.com/blogs/hack-higher-education/steve-jobs-plans-disrupt-textbook-industry-how-disruptive-were-they| url-status = live}}</ref>. 2011-jıldan 2012-jılǵa shekem Apple kompaniyası [[iPhone 4s]]<ref>{{Web deregi | familiya = Ziegler| at = Chris| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | bet = iPhone 4S announced, available October 14th starting at $199| url = https://www.theverge.com/apple/2011/10/4/2470139/iphone-4s-announced-available-october-14th-starting-at-199| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/apple/2011/10/4/2470139/iphone-4s-announced-available-october-14th-starting-at-199| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ben| familiya = Parr| bet = Apple Announces iPhone 4S| url = http://mashable.com/2011/10/04/apple-iphone-4s| jumıs = [[Mashable]]| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085238/http://mashable.com/2011/10/04/apple-iphone-4s/| url-status = dead}}</ref> hám [[iPhone 5]]<ref>{{Web deregi | familiya = Savov| at = Vlad| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | bet = Apple announces 4-inch iPhone 5 with LTE, Lightning connector, September 21st release date| url = https://www.theverge.com/2012/9/12/3316830/iphone-5-release-date-specs-features-price-announcement| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084145/https://www.theverge.com/2012/9/12/3316830/iphone-5-release-date-specs-features-price-announcement| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Anand Lal| familiya = Shimpi| bet = Apple iPhone 5: Announced| url = http://www.anandtech.com/show/6280/apple-iphone-5-announced| jumıs = [[AnandTech]]| baspaxana = [[Purch Group]]| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084149/https://www.anandtech.com/show/6280/apple-iphone-5-announced| url-status = live}}</ref>, smartfonların shıǵardı. Bul smartfonlarda jaqsılanǵan kameralar, Siri atlı aqıllı programmalıq járdemshi hám [[iCloud]] arqalı bult texnologiyası menen sinxronlanǵan maǵlıwmatlar bar edi. Sonıń menen birge, Retina displeyli úshinshi hám tórtinshi áwlad iPad planshetleri<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304459804577281472610072322 |title=New iPad: a Million More Pixels Than HDTV |work=[[The Wall Street Journal]] |date=March 15, 2012 |access-date= March 15, 2012 |last=Mossberg |first=Walter |author-link= Walter Mossberg |url-access= subscription |archive-date= April 4, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304459804577281472610072322 |url-status= live}}; {{Web deregi | familiya = Lowensohn| at = Josh| sáne = 2012-jıl 7-mart | bet = Apple iPad live blog (Wednesday, March 7)| url = https://www.cnet.com/news/apple-ipad-live-blog-wednesday-march-7| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324092526/https://www.cnet.com/news/apple-ipad-live-blog-wednesday-march-7/| url-status = live}}</ref><ref name="Lightning strikes again" /> hám iPad-tıń 9.7 dyuymlik ekranına qaraǵanda 7.9 dyuymlik ekranı bar iPad Mini de shıǵarıldı<ref name="mini" /> Bul ónimler úlken jetiskenlikke eristi. 2012-jıldıń 21-sentyabrinde shıǵarılǵan iPhone 5 eki millionnan aslam aldın ala buyırtpa menen Appledıń eń úlken iPhone shıǵarılıwı boldı.<ref>{{Web deregi | familiya = Stein| at = Scott| sáne = 2012-jıl 5-oktyabr | bet = Apple iPhone 5 review| url = https://www.cnet.com/uk/products/apple-iphone-5/review| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324095535/https://www.cnet.com/uk/products/apple-iphone-5/review/| url-status = live}}</ref>. Al 2012-jıldıń 3-noyabrinde shıǵarılǵan iPad Mini hám tórtinshi áwlad iPad-lardıń úsh kún ishinde úsh million dana satılıwı da ayrıqsha tabıs boldı<ref>{{Cite press release |title=Apple Sells Three Million iPads in Three Days |date=November 5, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/11/05Apple-Sells-Three-Million-iPads-in-Three-Days |access-date=February 22, 2013 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092916/https://www.apple.com/newsroom/2012/11/05Apple-Sells-Three-Million-iPads-in-Three-Days/ |url-status=live}}</ref>. Apple jáne de Retina displeyli úshinshi áwlad 13 dyuymlik MacBook Pro noutbugi menen jańa iMac hám Mac Mini kompyuterlerin de shıǵardı<ref name="Lightning strikes again">{{Web deregi | familiya = Wood| at = Molly| sáne = 2012-jıl 23-oktyabr | bet = The new 'new iPad': Lightning strikes again| url = https://www.cnet.com/news/the-new-new-ipad-lightning-strikes-again| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324092517/https://www.cnet.com/news/the-new-new-ipad-lightning-strikes-again/| url-status = live}}</ref><ref name="mini">{{Cite news |last=Dudley-Nicholson |first=Jennifer |date=October 24, 2012 |title=Apple unveils new iPad Mini, updated iPad and new Macs |work=Herald Sun |url=http://www.heraldsun.com.au/technology/apple-prepares-to-reveal-ipad-mini/story-fn7celvh-1226501774885 |url-status=dead |access-date=November 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217023327/http://www.heraldsun.com.au/technology/apple-prepares-to-reveal-ipad-mini/story-fn7celvh-1226501774885 |archive-date=February 17, 2013}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Brown| at = Rich| sáne = 2013-jıl 11-noyabr | bet = Apple Mac Mini with Fusion Drive review| url = https://www.cnet.com/products/apple-mac-mini/review| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085503/https://www.cnet.com/products/apple-mac-mini/review/| url-status = live}}</ref>. 2012-jıldıń 20-avgustında Apple kompaniyasınıń akciya bahasınıń kóteriliwi nátiyjesinde kompaniyanıń bazar kapitalizaciyası sol waqıttaǵı rekord bolǵan 624 milliard dollarǵa jetti. Bul [[Microsoft]] kompaniyası 1999-jılı ornatqan, inflyaciyaǵa dúzetiw kirgizilmegen bazar kapitalizaciyası rekordın jeńdi<ref>{{Cite news |last=Svensson |first=Peter |title=Apple Sets Record for Company Value at $624B |agency=[[Associated Press]] |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_TEC_APPLE_BIGGEST_COMPANY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT |url-status=dead |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822164535/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_TEC_APPLE_BIGGEST_COMPANY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT |archive-date=August 22, 2012}}</ref>. 2012-jıldıń 24-avgustında AQSH sud tóreshisi Samsung kompaniyasınıń Apple kompaniyasına intellektual múlk shaǵımı boyınsha 1.05 milliard dollar (665 million funt sterling) zıyan kompensaciya tólewi kerekligin qarar etti<ref>{{Cite news |date=August 25, 2012 |title=Apple awarded $1bn in damages from Samsung in US court |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19377261 |access-date=August 25, 2012 |archive-date=April 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405222055/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19377261 |url-status=live}}</ref>. Samsung bul qararǵa qarsı shaǵım berdi, nátiyjede zıyan kompensaciyası 450 million dollarǵa kemeytildi<ref name="FOSS Patents">{{Web deregi | bet = Judge strikes $450 million from $1 billion damages award in Apple v. Samsung: second trial needed| url = http://www.fosspatents.com/2013/03/judge-strikes-450-million-from-1.html| qaralǵan sáne = 2013-jıl 1-mart | baspaxana = FOSS Patents| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/http://www.fosspatents.com/2013/03/judge-strikes-450-million-from-1.html| url-status = live}}</ref> hám Samsungtıń jańa sud processi ótkeriw talabı qabıl etildi<ref name="FOSS Patents" /> 2012-jıldıń 10-noyabrinde Apple kompaniyası HTC kompaniyası menen global kelisimge kelgenin tastıyıqladı. Bul kelisim eki kompaniya arasındaǵı barlıq sóz etilip atırǵan sud shaǵımların jawıp, házirgi hám keleshektegi patentler boyınsha on jıllıq licenziya kelisimin dúzdi.<ref>{{Cite press release |title=HTC and Apple Settle Patent Dispute |date=November 10, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/11/11HTC-and-Apple-Settle-Patent-Dispute |access-date=February 22, 2013 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092921/https://www.apple.com/newsroom/2012/11/11HTC-and-Apple-Settle-Patent-Dispute/ |url-status=live}}</ref>. Boljawlarǵa qaraǵanda, Apple bul HTC menen dúzilgen kelisimnen jılına 280 million AQSH dolları tabıs tabadı dep kútilmekte<ref>{{Web deregi | familiya = Reisinger| at = Don| sáne = 2012-jıl 12-noyabr | bet = Apple predicted to generate up to $280 million a year in HTC deal| url = https://www.cnet.com/news/apple-predicted-to-generate-up-to-280-million-a-year-in-htc-deal| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324173724/https://www.cnet.com/news/apple-predicted-to-generate-up-to-280-million-a-year-in-htc-deal/| url-status = live}}</ref>. 2014-jıldıń may ayında Apple kompaniyası Dr. Dre hám Djimmi Ayovin-niń audio kompaniyası Beats Electronicsti - «Beats by Dr. Dre» qulaqlıq hám dinamik ónimleri qatarın islep shıǵarıwshı hám Beats Music muzıka aǵımlı xızmetin basqarıwshı kompaniyanı - 3 milliard AQSH dollarına satıp alıw niyetin tastıyıqladı. Sonday-aq, olardıń ónimlerin Appledıń usaqlap satıw dúkanları hám qayta satıwshıları arqalı satıw jobalandı. Ayovinniń pikirinshe, Beats bárqulla Apple menen «birge bolıwı» kerek edi, óytkeni kompaniya ózin Appledıń «mádeniyat penen texnologiyanı biriktiriwdegi teńsiz qábiletine» qarap úlgi alǵan edi. Bul satıp alıw Apple tariyxındaǵı eń úlken satıp alıw boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Steele| at = Billy| sáne = 2014-jıl 28-may | bet = Apple acquires Beats Electronics for $3 billion| url = https://www.engadget.com/2014/05/28/apple-acquires-beats-electronics-for-3-billion| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084801/https://www.engadget.com/2014/05/28/apple-acquires-beats-electronics-for-3-billion/| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Welch| at = Chris| sáne = 2014-jıl 28-may | bet = Apple confirms it's buying Beats for $3 billion| url = https://www.theverge.com/2014/5/28/5700530/apple-confirms-beats-acquisition| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2014-jıl 29-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140529051629/http://www.theverge.com/2014/5/28/5700530/apple-confirms-beats-acquisition| url-status = live}}</ref>. [[Fayl:Apple Watch でチェックインしました！ 2015 (17187691969).jpg|thumb|Birinshi áwlad Apple Watch (2015)]] 2014-jıldıń 9-sentyabrinde ótkerilgen baspasóz ilajında Apple kompaniyası Apple Watch dep atalǵan aqıllı saattı tanıstırdı<ref name="verge-watchannounce">{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | bet = Apple Watch announced: available for $349 early next year| url = https://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-iyul | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2014-jıl 9-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140909183047/http://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | bet = The Apple Watch is poised to dominate the market for digital fitness trackers| url = https://www.theverge.com/2014/9/9/6127839/apple-watch-healthkit-digital-health-fitness| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-iyul | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2022-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220525110122/https://www.theverge.com/2014/9/9/6127839/apple-watch-healthkit-digital-health-fitness| url-status = live}}</ref>. Dáslep, Apple bul qurılmanı sán buyımı<ref name="wp-fashion">{{Cite news |title=Apple Watch is competing as a fashion accessory, and that's a risky move |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2015/03/05/apple-watch-is-competing-as-a-fashion-accessory-and-thats-a-risky-move |access-date=July 15, 2015 |archive-date=July 16, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716123229/http://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2015/03/05/apple-watch-is-competing-as-a-fashion-accessory-and-thats-a-risky-move |url-status=live}}</ref> hám iPhoneǵa qosımsha sıpatında bazarǵa shıǵardı. Bul arqalı adamlardıń smartfonlarına qaraw jiyiligin azaytıw itibarǵa alınǵan edi<ref name="wired.com">{{Cite magazine |title=iPhone Killer: The Secret History of the Apple Watch |url=https://www.wired.com/2015/04/the-apple-watch |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=January 31, 2022 |archive-date=June 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618223947/https://www.wired.com/2015/04/the-apple-watch |url-status=live}}</ref>. Waqıttıń ótiwi menen, kompaniya arnawlı fizikalıq aktivlik trekerleri menen básekilesiw maqsetinde saatta densawlıq hám fitneske baǵdarlanǵan funkciyalardı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar qarattı. 2016-jıldıń yanvar ayında Apple dúnya júzi boyınsha bir milliardtan aslam Apple qurılmasınıń belsendi qollanılıp atırǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | familiya = Statt| at = Nick| sáne = 2016-jıl 26-yanvar | bet = 1 billion Apple devices are in active use around the world| url = https://www.theverge.com/2016/1/26/10835748/apple-devices-active-1-billion-iphone-ipad-ios| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084144/https://www.theverge.com/2016/1/26/10835748/apple-devices-active-1-billion-iphone-ipad-ios| url-status = live}}; {{Cite news |last=Rossignol |first=Joe |date=January 26, 2016 |title=Apple Now Has Over 1 Billion Active Devices Worldwide |work=[[MacRumors]] |url=https://www.macrumors.com/2016/01/26/apple-1-billion-active-device-installed-base |access-date=May 24, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525083819/https://www.macrumors.com/2016/01/26/apple-1-billion-active-device-installed-base/ |url-status=live}}</ref>. 2016-jıldıń 6-iyunında Fortune jurnalı óziniń kompaniyalardı tabısqa erisiw boyınsha reytingke kirgizgen Fortune 500 dizimin járiyaladı. 2015-jıldıń fiskal jılı nátiyjeleri boyınsha Apple texnologiya kompaniyaları arasında birinshi orındı iyeledi<ref name="Top Tech Company">{{Web deregi | familiya = McBride| at = Sarah| sáne = 2016-jıl 6-iyun | bet = Apple leads Tech Industry in Fortune 500| url = https://www.yahoo.com/tech/apple-top-tech-company-fortune-132100720.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-iyun | jumıs = [[Yahoo Tech]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081107/https://www.yahoo.com/tech/apple-top-tech-company-fortune-132100720.html| url-status = live}}</ref>. Ulıwma esapta ol 233 milliard AQSH dolları tabısı menen úshinshi orındı iyeledi.<ref name="Top Tech Company" /> Bul aldıńǵı jılǵı dizimdegiden eki orın joqarılaǵanın kórsetedi.<ref name="Top Tech Company" /> 2017-jıldıń iyun ayında Apple HomePod dep atalǵan óziniń aqıllı dinamigin járiyaladı. Bul ónim Sonos, Google Home hám Amazon Echo menen básekilesiwge baǵdarlanǵan edi<ref>{{Cite news |last=Gartenberg |first=Chaim |date=June 5, 2017 |title=Apple announces HomePod speaker to take on Sonos |work=[[The Verge]] |publisher=[[Vox Media]] |url=https://www.theverge.com/2017/6/5/15732144/apple-homepod-speaker-announced-siri-price-release-date-wwdc-2017 |access-date=December 14, 2017 |archive-date=June 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605203335/https://www.theverge.com/2017/6/5/15732144/apple-homepod-speaker-announced-siri-price-release-date-wwdc-2017 |url-status=live}}</ref>. Sol jıldıń aqırına kelip TechCrunch basılımı Apple kompaniyasınıń Shazam kompaniyasın satıp alıp atırǵanı haqqında xabar berdi. Shazam óz ónimlerin [[Dúnya júzlik baǵdarlamashılar konferenciyası|WWDC]] konferenciyasında tanıstırǵan hám muzıka, televidenie, kino hám reklama tanıw texnologiyalarına qánigelesken kompaniya edi<ref>{{Cite news |last1=Lunden |first1=Ingrid |last2=Roof |first2=Katie |date=December 8, 2017 |title=Sources: Apple is acquiring music recognition app Shazam |work=[[TechCrunch]] |publisher=[[Oath Inc.]] |url=https://techcrunch.com/2017/12/08/sources-apple-is-acquiring-music-recognition-app-shazam |access-date=December 14, 2017 |archive-date=December 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214023447/https://techcrunch.com/2017/12/08/sources-apple-is-acquiring-music-recognition-app-shazam/ |url-status=live}}</ref>. Bir neshe kúnnen soń bul satıp alıw tastıyıqlandı. Xabarlarǵa qaraǵanda, Apple bul kompaniyanı shama menen 400 million AQSH dollarına satıp alǵan. Media xabarlarında bul satıp alıwdıń [[Apple Music]] aǵımlı xızmetin kúsheytiw ushın maǵlıwmatlar hám qurallardı alıwǵa baǵdarlanǵan basqısh ekenligi aytıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Singleton| at = Micah| sáne = 2017-jıl 11-dekabr | bet = Apple confirms it has acquired Shazam| url = https://www.theverge.com/2017/12/11/16761984/apple-shazam-acquisition| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/2017/12/11/16761984/apple-shazam-acquisition| url-status = live}}</ref>. Bul satıp alıw 2018-jıldıń sentyabr ayında [[Evropa]] Awqamı tárepinen maqullandı<ref>{{Cite news |date=September 6, 2018 |title=EU clears Apple's purchase of song-recognition app Shazam |work=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2018/09/06/the-associated-press-eu-clears-apples-purchase-of-song-recognition-app-shazam.html |url-status=dead |access-date=September 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144731/https://www.cnbc.com/2018/09/06/the-associated-press-eu-clears-apples-purchase-of-song-recognition-app-shazam.html |archive-date=September 7, 2018}}; {{Cite news |last=Welch |first=Chris |date=September 24, 2018 |title=Apple completes Shazam acquisition, will make app ad-free for everyone |work=[[The Verge]] |url=https://www.theverge.com/2018/9/24/17896350/apple-shazam-app-acquisition-complete-free |access-date=September 24, 2018 |archive-date=April 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/2018/9/24/17896350/apple-shazam-app-acquisition-complete-free |url-status=live}}</ref>. 2017-jıldıń iyun ayında Apple kompaniyası Djeymi Erlixt hám Zak Van Amburgtı jańadan dúzilgen dúnyajúzlik video bólimin basqarıwǵa tayınladı. 2017-jıldıń noyabrinde Apple óziniń túpnusqa scenariyli baǵdarlamalarǵa tarmaqlanıp atırǵanın járiyaladı: Djennifer Eniston hám Riz Uizerspun baslı rollerde oynaytuǵın drama serialı hám Stiven Spilberg penen birge Amazing Stories antologiya serialın qayta islew<ref>{{Web deregi | familiya = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2017-jıl 8-noyabr | bet = Apple Gives Reese Witherspoon-Jennifer Aniston Morning Show Series 2-Season Order, Confirms 'Amazing Stories' Reboot| url = https://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190120044428/https://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293/| url-status = dead}}</ref>. 2018-jıldıń iyunında Apple Amerika Jazıwshılar gildiyasınıń minimal tiykarǵı kelisimine hám Opra Uinfri menen kóp jıllıq kontent boyınsha birge islesiw kelisimine qol qoydı<ref>{{Web deregi | familiya = Robb| at = David| sáne = 2018-jıl 7-iyun | bet = Apple Signs WGA Contract As It Ramps Up Scripted Shows| url = https://deadline.com/2018/06/apple-signs-wga-contract-as-it-ramps-up-scripted-shows-1202405862| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327091242/https://deadline.com/2018/06/apple-signs-wga-contract-as-it-ramps-up-scripted-shows-1202405862/| url-status = dead}}; {{Web deregi | familiya = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2018-jıl 15-iyun | bet = Oprah Winfrey Partners With Apple For Original Content| url = https://deadline.com/2018/06/oprah-winfrey-content-partnership-apple-for-original-programming-1202411370| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190326025016/https://deadline.com/2018/06/oprah-winfrey-content-partnership-apple-for-original-programming-1202411370/| url-status = dead}}</ref>. Túpnusqa seriallar ushın qosımsha birge islesiwler Sesame Workshop hám DHX Media hám onıń sıńar kompaniyası Peanuts Worldwide, sonday-aq túpnusqa filmler jaratıw ushın A24 penen birge islesiwdi óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | last1 = Andreeva| first1 = Nellie| last2 = Petski| first2 = Denise| sáne = 2018-jıl 20-iyun | bet = Apple Teams With Sesame Workshop On Children's Programming Slate| url = https://deadline.com/2018/06/apple-sesame-workshop-childrens-programming-slate-live-action-animated-series-1202414268| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327090610/https://deadline.com/2018/06/apple-sesame-workshop-childrens-programming-slate-live-action-animated-series-1202414268/| url-status = dead}}; {{Web deregi | last1 = Andreeva| first1 = Nellie| last2 = Petski| first2 = Denise| sáne = 2018-jıl 14-dekabr | bet = Apple Makes 'Peanuts' Deal; DHX Media To Produce New Series, Specials & Shorts With Classic Characters For Streamer| url = https://deadline.com/2018/12/apple-makes-peanuts-deal-dhx-media-to-produce-new-series-specials-shorts-with-classic-characters-for-streamer-1202520215| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 1-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190201080858/https://deadline.com/2018/12/apple-makes-peanuts-deal-dhx-media-to-produce-new-series-specials-shorts-with-classic-characters-for-streamer-1202520215/| url-status = dead}}; {{Web deregi | last1 = Hipes| first1 = Patrick| last2 = Andreeva| first2 = Nellie| sáne = 2018-jıl 15-noyabr | bet = Apple Inks Deal With A24 For Multiple Films As Part Of Push Into Movies| url = https://deadline.com/2018/11/apple-original-movies-a24-slate-deal-1202502828| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2018-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181117104937/https://deadline.com/2018/11/apple-original-movies-a24-slate-deal-1202502828/| url-status = dead}}</ref>. 2017-jıldıń sentyabrindegi Apple arnawlı ilajında AirPower sımsız zaryadlaw qurılması iPhone X, iPhone 8 hám Watch Series 3 penen birge járiyalandı. AirPower bir waqıtta bir neshe qurılmanı sımsız zaryadlaw ushın arnalǵan edi. Dáslep 2018-jıldıń basında shıǵarılıwı kerek bolsa da, AirPower 2019-jıldıń martında biykar etildi, bul Kuktıń basshılıǵındaǵı birinshi qurılma biykar etiliwi boldı<ref>{{Cite news |last=Gurman |first=Mark |author-link=Mark Gurman (journalist) |date=March 29, 2019 |title=Apple Cancels Plan for AirPower Wireless Charger |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-29/apple-cancels-anticipated-airpower-wireless-charging-accessory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805050713/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-29/apple-cancels-anticipated-airpower-wireless-charging-accessory |archive-date=August 5, 2021 |access-date=August 25, 2022 |work=Bloomberg.com}}; {{Web deregi | familiya = Panzarino| at = Matthew| sáne = 2019-jıl 29-mart | bet = Apple cancels AirPower product, citing inability to meet its high standards for hardware| url = https://techcrunch.com/2019/03/29/apple-cancels-airpower-product-citing-inability-to-meet-its-high-standards-for-hardware/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-avgust | jumıs = TechCrunch| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329231507/https://techcrunch.com/2019/03/29/apple-cancels-airpower-product-citing-inability-to-meet-its-high-standards-for-hardware/| url-status = live}}; {{Cite magazine |last=Goode |first=Lauren |date=March 29, 2019 |title=RIP AirPower: Apple Kills Its Elusive Wireless Charging Pad |url=https://www.wired.com/story/apple-kills-airpower |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825111224/https://www.wired.com/story/apple-kills-airpower/ |archive-date=August 25, 2022 |magazine=Wired |issn=1059-1028 |accessdate=August 25, 2022}}</ref>. 2020-jıldıń 19-avgustında Apple akciyalarınıń bahası qısqa waqıtqa 467,77 dollardan asıp ketti, bul onı bazar kapitalizaciyası 2 trillion AQSH dollarına jetken birinshi AQSH kompaniyasına aylandırdı<ref>{{Web deregi | familiya = Bursztynsky| at = Jessica| sáne = 2020-jıl 19-avgust | bet = Apple becomes first U.S. company to reach a $2 trillion market cap| url = https://www.cnbc.com/2020/08/19/apple-reaches-2-trillion-market-cap.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220721003235/https://www.cnbc.com/2020/08/19/apple-reaches-2-trillion-market-cap.html| url-status = live}}</ref>. [[Fayl:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|left|MacBook Air M1 (2020), Apple kompaniyasınıń Intel x86 processorınan ARM processorlarına ótiwinen keyingi birinshi noutbuk kompyuteri]] 2020-jıldıń 22-iyunında óziniń jıllıq WWDC bayanatında Apple Intel processorlarınan bas tartıp, Mac kompyuterleriniń kompaniya tárepinen islep shıǵılǵan processorlarǵa ótetuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Warren |first=Tom |date=June 22, 2020 |title=Apple announces it will switch to its own processors for future Macs |work=[[The Verge]] |url=https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=June 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622192505/https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |url-status=live}}</ref>. Bul járiyalaw taraw analitikleri tárepinen kútilgen edi hám Apple processorları menen úskenelengen Mac kompyuterleriniń házirgi Intelge tiykarlanǵan modellerge salıstırǵanda úlken ónimdarlıq artımshılıqlarına iye bolatuǵını atap ótildi<ref>{{Cite news |last=Haselton |first=Todd |date=June 22, 2020 |title=Apple will stop using Intel chips in all Macs by 2021, top analyst says |work=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2020/06/22/new-macbook-pro-and-imac-coming-with-arm-chips-instead-of-intel---kuo.html |access-date=June 22, 2020 |archive-date=June 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601092329/https://www.cnbc.com/2020/06/22/new-macbook-pro-and-imac-coming-with-arm-chips-instead-of-intel---kuo.html |url-status=live}}</ref>. 2020-jıldıń 10-noyabrinde MacBook Air, MacBook Pro hám Mac Mini Apple tárepinen joybarlanǵan processor - Apple M1 menen jumıs isleytuǵın birinshi Mac kompyuterleri boldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 2-noyabr | bet = Apple announces 'One More Thing' event for November 10th| url = https://www.theverge.com/2020/11/2/21546136/apple-event-date-time-november-10th-one-more-thing-arm-mac-silicon| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-noyabr | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220602162103/https://www.theverge.com/2020/11/2/21546136/apple-event-date-time-november-10th-one-more-thing-arm-mac-silicon| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń aprel ayında Samsung Electro-Mechanics kompaniyasınıń LG Innotek ornına Apple kompaniyasınıń M2 chipin islep shıǵıwda birge islesetuǵını haqqında xabar berildi<ref>{{Web deregi | familiya = McDaniel| at = Allison| sáne = 2022-jıl 21-aprel | bet = Apple's M2 chip nears as Samsung beats LG as processor packaging partner| url = https://9to5mac.com/2022/04/21/apple-m2-chip-samsung| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220422080359/https://9to5mac.com/2022/04/21/apple-m2-chip-samsung/| url-status = live}}</ref>. Baǵdarlamashı jazbaları tórt túrli M2 chipi menen keminde toǵız Mac modeli sınalıp atırǵanın kórsetti<ref>{{Cite news |date=April 14, 2022 |title=Apple tests several new Macs with next-generation M2 chips – Bloomberg News |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/technology/apple-tests-several-new-macs-with-next-generation-m2-chips-bloomberg-news-2022-04-14 |access-date=April 27, 2022 |archive-date=April 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427123652/https://www.reuters.com/technology/apple-tests-several-new-macs-with-next-generation-m2-chips-bloomberg-news-2022-04-14/ |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Clark| at = Mitchell| sáne = 2022-jıl 14-aprel | bet = Apple's M2 chips and the computers they'll power detailed in new leak| url = https://www.theverge.com/2022/4/14/23026073/apple-m2-silicon-macbook-air-pro-mac-mini-rumors| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = The Verge| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220602195315/https://www.theverge.com/2022/4/14/23026073/apple-m2-silicon-macbook-air-pro-mac-mini-rumors| url-status = live}}</ref>. The Wall Street Journal basılımınıń xabar beriwinshe, Apple kompaniyasınıń óz chiplerin islep shıǵıw boyınsha háreketleri oǵan [[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde payda bolǵan yarım ótkizgishler jetispewshiligi menen jaqsıraq gúresiwge járdem berdi, bul bolsa 2020 hám 2021-jıllarda M1 tiykarındaǵı Mac kompyuterleriniń satılıwınıń anaǵurlım ósiwi menen paydanıń artıwına alıp keldi. Bul jáne de Tesla, Amazon hám [[Meta Platforms]] sıyaqlı kompaniyalardı usınday joldan barıwǵa ruwxlandırdı<ref>{{Cite news |last=Higgins |first=Tim |date=April 16, 2022 |title=The Chips That Rebooted the Mac |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/the-chips-that-rebooted-the-mac-11650081649 |access-date=April 27, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=July 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729031056/https://www.wsj.com/articles/the-chips-that-rebooted-the-mac-11650081649 |url-status=live}}</ref>. 2022-jıldıń aprel ayında Apple AQSHtaǵı hárbir adamǵa ońlaw qollanbaların kóriw hám ayırım jańa iPhone modelleri ushın almastırıw bóleklerin buyırtpa beriw imkaniyatın beretuǵın onlayn dúkan ashtı, biraq bul usıl menen rásmiy ońlaw arasındaǵı baha ayırmashılıǵı minimal boladı dep kútilmekte<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Dalvin |date=April 27, 2022 |title=Apple Opens Self-Repair Store With $300 iPhone Screens, 19-Cent Screws |url=https://www.wsj.com/articles/apple-opens-self-repair-store-with-300-iphone-screens-19-cent-screws-11651031828 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801153719/https://www.wsj.com/articles/apple-opens-self-repair-store-with-300-iphone-screens-19-cent-screws-11651031828 |archive-date=August 1, 2022 |access-date=April 27, 2022 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}; {{Web deregi | familiya = Feiner| at = Lauren| sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple now lets you buy parts so you can fix your iPhone yourself| url = https://www.cnbc.com/2022/04/27/apple-now-lets-you-buy-iphone-parts-so-you-can-fix-it-yourself.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220625155230/https://www.cnbc.com/2022/04/27/apple-now-lets-you-buy-iphone-parts-so-you-can-fix-it-yourself.html| arxivsáne = 2022-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = CNBC| til = en}}; {{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple's DIY repair service is now available in the US| url = https://www.theverge.com/2022/4/27/23044301/apple-iphone-diy-repair-self-service-program-spare-parts-12-13| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220629180938/https://www.theverge.com/2022/4/27/23044301/apple-iphone-diy-repair-self-service-program-spare-parts-12-13| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = The Verge| til = en}}; {{Web deregi | sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple's Self Service Repair program is now open to iPhone owners in the US| url = https://www.engadget.com/apple-self-service-repair-release-date-122332505.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220802150900/https://www.engadget.com/apple-self-service-repair-release-date-122332505.html| arxivsáne = 2022-jıl 2-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = Engadget| til = en-US}}; {{Web deregi | sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple opens Self Service Repair to US iPhone users| url = https://techcrunch.com/2022/04/27/apple-opens-self-service-repair-to-us-iphone-users/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = TechCrunch| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220427120236/https://techcrunch.com/2022/04/27/apple-opens-self-service-repair-to-us-iphone-users/| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Sherr| at = Ian| bet = Apple Launches Do-It-Yourself Repairs For iPhone 13, iPhone 12 and iPhone SE| url = https://www.cnet.com/tech/mobile/apple-launches-do-it-yourself-repairs-for-iphone-13-iphone-12-and-iphone-se| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220427120621/https://www.cnet.com/tech/mobile/apple-launches-do-it-yourself-repairs-for-iphone-13-iphone-12-and-iphone-se/| arxivsáne = 2022-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = CNET| til = en}}; {{Web deregi | bet = Apple's Self-Service Repair Store Finally Launches| url = https://www.pcmag.com/news/apples-self-service-repair-store-finally-launches| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220613180932/https://www.pcmag.com/news/apples-self-service-repair-store-finally-launches| arxivsáne = 2022-jıl 13-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = PCMAG| sáne = 2022-jıl 27-aprel | til = en}}</ref>. 2022-jıldıń may ayında birinshi ret 2017-jılı aytılǵan, virtual hám tolıqtırılǵan reallıq garnituraları ushın arnalǵan operaciyalıq sistema - RealityOS ushın sawda belgisi tapsırıldı. Bloomberg basılımınıń maǵlıwmatına sáykes, garnitura 2023-jılı shıǵıwı múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2022-jıl 30-may | bet = Apple's RealityOS for rumored headset appears in trademark application| url = https://www.theverge.com/2022/5/30/23147213/realityos-os-ros-trademark-apple-virtual-augmented-reality-headset| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-may | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2022-jıl 8-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220708040805/https://www.theverge.com/2022/5/30/23147213/realityos-os-ros-trademark-apple-virtual-augmented-reality-headset| url-status = live}}; {{Web deregi | last1 = Gurman| first1 = Mark| author-link1 = Mark Gurman (journalist)| last2 = Mochizuki| first2 = Takashi| last3 = Wu| first3 = Debby| sáne = 2022-jıl 14-yanvar | bet = Apple's New VR/AR Headset Risks Being Delayed Until 2023| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-14/apple-s-hotly-anticipated-headset-risks-being-delayed-until-2023?sref=ExbtjcSG| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-may | jumıs = Bloomberg| arxivsáne = 2022-jıl 19-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220419120240/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-14/apple-s-hotly-anticipated-headset-risks-being-delayed-until-2023?sref=ExbtjcSG| url-status = live}}</ref>. Qosımsha insayderlik esabatlarda qurılmanıń tólemdi tastıyıqlaw hám akkauntlarǵa kiriw ushın kózdiń nurın skanerlewdi paydalanatuǵını aytıladı<ref>{{Web deregi | last1 = Fingas| first1 = Jon| bet = Apple's mixed reality headset reportedly uses iris scanning for payments and sign-ins| url = https://www.engadget.com/apple-mixed-reality-headset-iris-scanning-153036223.html| jumıs = Engadget| sáne = 2022-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivsáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221019194454/https://www.engadget.com/apple-mixed-reality-headset-iris-scanning-153036223.html| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń 18-iyunında Merilend shtatınıń Tauson qalasındaǵı [[Apple Store]] dúkanı AQSHtaǵı birinshi kásiplik awqam dúkanına aylandı, jumısshılar Xalıqaralıq mashina qurawshılar hám aerokosmos jumısshıları birlespesine qosılıw ushın dawıs berdi<ref>{{Cite news |last1=Lerman |first1=Rachel |last2=Gregg |first2=Aaron |last3=Somasundaram |first3=Praveena |date=June 19, 2022 |title=Apple Store workers approve union, the first in the U.S. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/18/apple-union-vote |access-date=June 19, 2022 |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619003224/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/18/apple-union-vote/ |url-status=live}}</ref>. 2022-jıldıń 7-iyulında Apple aldıńǵı Pegasus ashılıwlarına juwap retinde macOS 13 hám iOS 16 ǵa Lockdown Mode rejimin qostı; bul rejim joqarı qáwipli paydalanıwshılar ushın maqsetli nol kúnlik zıyanlı programmalıq támiynatlarǵa qarsı qáwipsizlik qorǵanıwın kúsheytedi<ref>{{Cite news |date=July 6, 2022 |title=Apple launches Lockdown Mode to block spyware attacks on at-risk users |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-62069255 |access-date=July 7, 2022 |archive-date=July 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728005310/https://www.bbc.com/news/technology-62069255 |url-status=live}}</ref>. Apple 2023-jıldıń mart ayında Apple Wallet paydalanıwshıları ushın 'Apple Pay Later' dep atalǵan házir satıp alıp, keyin tólew xızmetin iske qostı. Baǵdarlama paydalanıwshılarǵa onlayn yamasa qosımsha ishindegi satıp alıwlar ushın 50 dollardan 1000 dollarǵa shekem qarız alıwǵa hám olardı altı hápte dawamında tórt bólekke bólip, procentsiz hám qosımsha tólemsiz qaytarıw imkaniyatın beredi<ref>{{cite news |last1=Hunter |first1=Tatum |last2=Velazco |first2=Chris |date=March 28, 2023 |title=Now you can 'buy now, pay later' with Apple Wallet |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/03/28/apple-buy-now-pay-later/ |newspaper=The Washington Post |access-date=March 29, 2023 |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329102346/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/03/28/apple-buy-now-pay-later/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=De Avila |first=Joseph |date=March 28, 2023 |title=Apple Rolls Out Buy Now, Pay Later Plan |url=https://www.wsj.com/articles/apple-rolls-out-buy-now-pay-later-plan-640ae583 |newspaper=The Wall Street Journal |access-date=March 29, 2023 |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329053013/https://www.wsj.com/articles/apple-rolls-out-buy-now-pay-later-plan-640ae583 |url-status=live}}</ref>. 2023-jıldıń noyabr ayında Apple AQSH Ádillik ministrliginiń Apple kompaniyasın jumısqa alıwda AQSH puqaralarına qarsı kemsitiw boldı degen isinde 25 million dollarlıq kelisimge keldi. Apple onlayn járiyalanbaǵan hám qaǵaz túrinde ótinish beriwdi talap etetuǵın jumıs orınların dúzdi, sol waqıtta usı jumıs orınların PERM baǵdarlaması boyınsha shet ellik jumısshılarǵa járiyaladı<ref>{{cite news |last1=Gurman |first1=Mark |author-link1=Mark Gurman (journalist) |date=November 9, 2023 |title=Apple Settles DOJ Case That It Discriminated Against US Workers |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/apple-settles-doj-case-that-it-discriminated-against-us-workers |newspaper=Bloomberg News |access-date=November 27, 2023 |archive-date=November 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127152701/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/apple-settles-doj-case-that-it-discriminated-against-us-workers |url-status=live}}</ref>. 2024-jıldıń yanvar ayında Apple Evropa Awqamınıń básekilesiw nızamına boysınıwın, App Store hám basqa xızmetlerge 7-martta kúshke kiretuǵın úlken ózgerisler kirgiziletuǵının járiyaladı. Bul 27 mámleketten ibarat bloktaǵı iOS paydalanıwshılarına alternativ qosımshalar dúkanların hám qosımshalar ishinde alternativ tólem usılların paydalanıw imkaniyatın beredi. Bul Safari brauzerine Chrome yamasa Firefox sıyaqlı alternativ brauzerlerdi júklep alıw ushın menyu qosadı<ref>{{Cite news |language=en |url=https://www.nytimes.com/2024/01/25/technology/apple-app-store-europe.html |title=Apple Overhauls App Store in Europe, in Response to New Digital Law |work=The New York Times |date=January 25, 2024 |access-date=January 29, 2024|archive-date=January 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126040405/https://www.nytimes.com/2024/01/25/technology/apple-app-store-europe.html |last1=Satariano |first1=Adam |last2=Mickle |first2=Tripp}}</ref>. 2024-jıldıń iyun ayında Apple qurılmada jasalma intellekt imkaniyatların biriktiriw ushın Apple Intelligence ti tanıstırdı<ref>{{Cite news |last=Tilley |first=Aaron |title=Apple Introduces 'Apple Intelligence,' New OpenAI Partnership as AI Takes Center Stage |url=https://www.wsj.com/tech/ai/apple-wwdc-2024-ai-release-356c5303 |access-date=June 11, 2024 |work=WSJ |language=en-US}}</ref>. 2024-jıldıń 1-noyabrinde Apple iPhone hám Mac ushın súwretti redaktorlaw qosımshaları menen tanılǵan Pixelmator kompaniyasın satıp alǵanın járiyaladı. Apple burın Pixelmator qosımshaların óz ónimleriniń prezentaciyalarında kórsetken edi, sonıń ishinde 2018-jılı mashinalıq oqıtıw hám jasalma intellektti innovaciyalıq paydalanǵanı ushın Pixelmator Pro nı jıldıń Mac qosımshası dep ataǵan edi. Járiyalanıwda Pixelmator satıp alınıwdan keyin onıń bar qosımshalarında áhmiyetli ózgerisler bolmaytuǵının bildirdi<ref>{{cite news|last=Leswing |first=Kif |title=Apple to buy Pixelmator, the iPhone image editing app with AI features |date=1 November 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/11/01/apple-will-buy-pixelmator-iphone-image-editing-app-with-ai-features-.html |website=CNBC |access-date=3 November 2024}}</ref>. 2024-jıldıń 31-dekabrinde Kaliforniyanıń Oklend qalasındaǵı federal sudında Apple kompaniyasın Siri di qátelik penen aktivlestiriw arqalı jeke sáwbetlerdi nızamsız jazıp alıw hám olardı reklama beriwshiler qatarı úshinshi tárepler menen bólisiwde ayıplaǵan dáslepki kelisim tapsırıldı. Apple óziniń Siri járdemshisiniń paydalanıwshılar qupıyalıǵın buzǵanı boyınsha bul sudtı sheshiw ushın 95 million dollarlıq naq aqsha kelisimine kelisti. Apple qanday da bir nızam buzıwshılıqtı moyınlamasa da, isti kelisim menen juwmaqladı, bul arqalı zıyan kórgen paydalanıwshılarǵa hárbir qurılma ushın 20 dollarǵa shekem talap etiw imkaniyatı berildi. Advokatlar kelisim qorınan 28,5 million dollar kóleminde tólem talap etti<ref>{{cite news|last=Stempel |first=Jonathan |title=Apple to pay $95 million to settle Siri privacy lawsuit |date=2 January 2025 |url=https://www.reuters.com/legal/apple-pay-95-million-settle-siri-privacy-lawsuit-2025-01-02/ |website=Reuters |access-date=4 January 2025}}</ref>. == Ónimler == Kompaniyanıń qurılǵan waqtınan baslap 2000-jıllardıń basına shekem, Apple tiykarınan kompyuterler sattı, olar 1980-jıllardıń ortasınan baslap Macintosh dep ataldı. Sonnan keyin kompaniya óz ónim kategoriyaların keńeytip, házir óndiriwden shıǵarılǵan [[iPod]] (2001) penen baslap, keyinirek [[iPhone]] (2007) hám iPad (2010) sıyaqlı hár túrli portativ qurılmalardı qostı. Apple jáne de «Kiyiletuǵın buyımlar, Úy hám Aksessuarlar» dep kategoriyalanǵan bir qansha basqa ónimlerdi satadı, mısalı Apple Watch, [[Apple TV]], AirPods, HomePod hám Apple Vision Pro. Apple qurılmaları basqa Apple ónimleri menen birge qollanılǵanda bir pútin ekosistema jaratqanı ushın maqtawǵa ılayıq dep tabılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Ricker| at = Thomas| sáne = 2016-jıl 7-sentyabr | bet = Apple's greatest innovation is its ecosystem| url = https://www.theverge.com/2016/9/7/12828846/apple-s-greatest-product-is-its-ecosystem| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr | jumıs = The Verge| til = en-US}}</ref>, biraq básekiles qurılmalar menen birge qollanılǵanda sonday jaqsı islemegeni yaki kóp funkciyaları bolmaǵanı ushın sınǵa alınǵan hám onıń ornına kóbinese Apple tárepinen názerde tutılǵanday islewi ushın Apple dıń menshikli funkciyaları, programmalıq támiynatı hám xızmetlerine súyenedi, bul kózqaras kóbinese «diywallı baǵ» dep sıpatlanadı<ref>{{Web deregi | familiya = Johnson| at = Allison| sáne = 2024-jıl 27-aprel | bet = The walls of Apple's garden are tumbling down| url = https://www.theverge.com/24141929/apple-iphone-imessage-antitrust-dma-lock-in| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-dekabr | jumıs = The Verge| til = en}}</ref>. 2023-jılǵa kelip, dúnya júzi boyınsha 2 milliardtan aslam Apple qurılması belsendi qollanılıp atır. === Mac === {{Multiple image | total_width = 250 | image1 = M2 Macbook Air Midnight model - 1.jpg | caption1 = M2 chipli MacBook Air | image2 = M1 iMac blue model (cropped).jpg | caption2 = M1 chipli iMac | alt1 = Aǵash stolda turǵan túngi reńdegi MacBook Air. | alt2 = Stolda turǵan kók reńli jińishke iMac. }} Mac, yaǵnıy Macintosh - 1999-jılǵa shekem onıń rásmiy atı - Apple kompaniyasınıń óziniń menshikli macOS operaciyalıq sistemasın qollanatuǵın jeke kompyuterler qatarı. Jeke kompyuterler Apple kompaniyasınıń dáslepki biznes baǵdarı bolǵan, biraq 2024-jıldıń aqırına kelip olar kompaniya tabısınıń tek segiz procentin quraydı. Házirgi waqıtta óndirilip atırǵan altı Mac kompyuter toparı bar: * iMac: Tutınıwshılarǵa arnalǵan hámmesi bir qurılmada jámlengen stol ústi kompyuteri, 1998-jılı islep shıǵarılǵan. * Mac Mini: Tutınıwshılarǵa arnalǵan kishi kólemli stol ústi kompyuteri, 2005-jılı islep shıǵarılǵan. * MacBook Pro: Kásiplik noutbuk, 2006-jılı islep shıǵarılǵan. * Mac Pro: Kásiplik jumıs stanciyası, 2006-jılı islep shıǵarılǵan. * MacBook Air: Tutınıwshılarǵa arnalǵan júdá juqa noutbuk, 2008-jılı islep shıǵarılǵan. * Mac Studio: Kásiplik kishi kólemli jumıs stanciyası, 2022-jılı islep shıǵarılǵan. Kóbinese qorshalǵan baǵ sıpatında táriyiplenetuǵın Mac kompyuterleri Apple silicon chiplerin paydalanadı, macOS operaciyalıq sistemasında isleydi hám Safari veb-brauzeri, úy filmlerin montajlaw ushın iMovie, muzıka dóretiw ushın GarageBand hám iWork ónimdarlıq toplamı sıyaqlı Apple programmalıq támiynatların óz ishine aladı. Apple jáne de kásiplik qosımshalardı satadı: video óndiris ushın Final Cut Pro, muzıkantlar hám prodyuserler ushın Logic Pro hám baǵdarlamashılar ushın Xcode. Apple sonday-aq Mac ushın hár túrli qosımsha qurılmalardı satadı, sonıń ishinde Pro Display XDR, Apple Studio Display, Magic Mouse, Magic Trackpad hám Magic Keyboard. === iPhone === [[Fayl:IPhone 15 6.1".jpg|alt=|thumb|[[iPhone 15]] (shep tárepte) hám iPhone 15 Pro (oń tárepte)]] [[iPhone]] - bul Apple kompaniyasınıń [[iOS]] [[Mobil operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasında]] isleytuǵın [[Smartfon|smartfonlar]] qatarı. Birinshi iPhone [[Stiv Djobs]] tárepinen 2007-jıl 9-yanvarda kópshilikke kórsetilgen edi. Sol waqıttan baslap hár jılı jańa iPhone modelleri shıǵarılmaqta. Ol islep shıǵarılǵanda, onıń kóp sensorlı ekranı mobil telefon industriyası ushın «revolyuciyalıq» hám «oyındı ózgertiwshi» dep táriyiplengen edi. Bul qurılma qosımsha ekonomikasın jaratıwda úlken úles qostı dep esaplanadı. [[iOS]] - dúnyadaǵı eki tiykarǵı smartfon platformasınıń biri, [[Android]] penen birge. iPhone kompaniya ushın úlken tabıs alıp keldi hám Apple kompaniyasın dúnyadaǵı eń qımbat bahalanatuǵın ashıq akcionerlik jámiyetlerdiń birine aylandırıwǵa járdem berdi dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | familiya = Satariano| at = Adam| sáne = 2011-jıl 10-avgust | bet = Apple Surpasses Exxon as World's Most Valuable Company Before Retreating| url = https://www.bloomberg.com/news/2011-08-09/apple-rises-from-near-bankruptcy-to-become-most-valuable-company.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110810082324/http://www.bloomberg.com/news/2011-08-09/apple-rises-from-near-bankruptcy-to-become-most-valuable-company.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 28-may | jumıs = [[Bloomberg News]]}}</ref>. 2024-jıldıń aqırına kelip, iPhone kompaniya tabısınıń derlik yarımın quraydı. === iPad === [[iPad]] - bul Apple kompaniyasınıń iPadOS operaciyalıq sistemasında isleytuǵın planshetler qatarı. Birinshi áwlad iPad 2010-jıl 27-yanvarda járiyalanǵan edi. iPad tiykarınan multimediya tutınıw, kórkem óner dóretiw, hújjetler ústinde islew, videokonferenciya ótkeriw hám oyınlar oynaw ushın bazarǵa shıǵarıladı. iPad qatarına bir neshe tiykarǵı iPad modelleri, kishirek iPad Mini, jetilistirilgen iPad Air hám joqarı dárejeli iPad Pro kiredi. Apple iPad ónimdarlıǵın turaqlı jaqsılap kelmekte, iPad Pro modeline Mac kompyuterlerindegi sıyaqlı M1 hám M2 chipleri ornatılǵan; biraq iPad házirgi waqıtqa shekem sheklengen operaciyalıq sisteması ushın sınǵa ushıramaqta<ref>{{Web deregi | familiya = Bohn| at = Dieter| sáne = 2021-jıl 19-may | bet = iPad Pro (2021) review: the best screen, but is that enough?| url = https://www.theverge.com/22442084/ipad-pro-2021-review-features-screen-mini-led-m1-processor| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211105160939/https://www.theverge.com/22442084/ipad-pro-2021-review-features-screen-mini-led-m1-processor| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Ivanov| at = Dzhoro| bet = The M1 iPad Pro can run a desktop OS – Apple just won't let it| url = https://www.phonearena.com/news/The-M1-iPad-Pro-can-run-a-desktop-OS---Apple-just-wont-let-it_id142585| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = Phone Arena| sáne = 2022-jıl 18-sentyabr | til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 7-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221107210123/https://www.phonearena.com/news/The-M1-iPad-Pro-can-run-a-desktop-OS---Apple-just-wont-let-it_id142585| url-status = live}}</ref>. 2020-jıldıń sentyabr ayına kelip, Apple 500 millionnan aslam iPad satqan, biraq satıwlar 2013-jılı eń joqarı kórsetkishke jetken<ref name="500m ipads">{{Web deregi | bet = Apple has sold a total of 500 million iPads in the last 10 years| url = https://appleinsider.com/articles/20/09/15/apple-has-sold-a-total-of-500-million-ipads-in-the-last-10-years| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-sentyabr | jumıs = AppleInsider| sáne = 2020-jıl 15-sentyabr | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 30-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220130200317/https://appleinsider.com/articles/20/09/15/apple-has-sold-a-total-of-500-million-ipads-in-the-last-10-years| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Fried| at = Ina| sáne = 2017-jıl 31-yanvar | bet = iPad sales keep shrinking – down another 20 percent| url = https://www.recode.net/2017/1/31/14460952/apple-ipad-sales-still-falling| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-mart | jumıs = [[Recode]]| arxivsáne = 2019-jıl 29-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190429144854/https://www.recode.net/2017/1/31/14460952/apple-ipad-sales-still-falling| url-status = live}}; {{cite news |date=March 23, 2017 |title='Clearance sale' shows Apple's iPad is over. It's done |work=[[The Register]] |url=https://www.theregister.co.uk/2017/03/23/clearance_sale_shows_the_ipad_is_over_its_done|access-date=March 20, 2019|archive-date=December 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203202632/https://www.theregister.co.uk/2017/03/23/clearance_sale_shows_the_ipad_is_over_its_done/|url-status=live}}</ref>. 2020-jıldıń ekinshi kvartalına kelip, iPad ele de satılıw boyınsha eń kóp satılatuǵın planshet kompyuter bolıp qalmaqta<ref>{{Web deregi | familiya = Potuck| at = Michael| sáne = 2020-jıl 5-avgust | bet = Latest data suggests iPad sales hit highest growth rate in 6 years during Q2| url = https://9to5mac.com/2020/08/05/latest-data-suggests-ipad-sales-hit-highest-growth-rate-in-6-years-during-q2| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-sentyabr | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210118135627/https://9to5mac.com/2020/08/05/latest-data-suggests-ipad-sales-hit-highest-growth-rate-in-6-years-during-q2/| url-status = live}}</ref>, hám 2024-jıldıń aqırına kelip kompaniya tabısınıń jeti procentin quradı. Apple bir neshe iPad aksessuarların satadı, sonıń ishinde Apple Pencil, Smart Keyboard, Smart Keyboard Folio, Magic Keyboard hám bir qansha adapterler bar.. === Basqa ónimler === {{Multiple image | image1 = Apple AirPods Max 6.jpg | caption1 = AirPods Max | image2 = Apple Watch Ultra - 2.jpg | caption2 = Apple Watch Ultra | total_width = 250 | perrow = 2 / 2 }} Apple «Kiyiletuǵın buyımlar, Úy hám Aksessuarlar» dep kategoriyalanǵan bir qansha basqa ónimlerdi de islep shıǵaradı<ref>{{Web deregi | familiya = Leswing| at = Kif| sáne = 2020-jıl 28-yanvar | bet = Apple's fastest-growing business segment, which includes AirPods and Watch, is now bigger than Mac| url = https://www.cnbc.com/2020/01/28/apple-wearables-home-and-accessories-segment-now-bigger-than-mac.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221019225049/https://www.cnbc.com/2020/01/28/apple-wearables-home-and-accessories-segment-now-bigger-than-mac.html| url-status = live}}</ref>. Bul ónimlerge AirPods sımsız naushnikler qatarı, [[Apple TV]] cifrlı media pleerleri, Apple Watch aqıllı saatları, Beats naushnikleri, HomePod aqıllı dinamikleri hám Vision Pro aralas reallıq garniturası kiredi. 2024-jıldıń aqırına kelip, ónimlerdiń bul keń qatarı kompaniya tabısınıń on procentin quraydı. === Xızmetler === Apple keń kólemli xızmetler usınadı, sonıń ishinde [[App Store]] hám [[Apple News]] qosımshalarındaǵı reklama, [[AppleCare+]] keńeytilgen kepillik jobası, iCloud+ bultqa tiykarlanǵan maǵlıwmat saqlaw xızmeti, Apple Card kredit kartası hám [[Apple Pay]] tólem platforması arqalı tólem xızmetleri, [[Apple Books]], Apple Fitness+, [[Apple Music]], Apple News+, [[Apple TV+]] hám [[iTunes Store]] sıyaqlı cifrlı kontent xızmetleri bar. 2024-jıldıń aqırına kelip, xızmetler kompaniya tabısınıń shama menen 26 procentin quraydı. 2019-jılı Apple óziniń xızmet tabısların keńeytiw ushın birlesken háreket isleytuǵının járiyaladı<ref name="AppleVideoRevenue2">{{Cite news |last=Pullen |first=John Patrick |date=March 24, 2019 |title=Apple's Two-Word Plan for the Future of the Internet: Subscribe Now |work=[[Forbes]] |url=http://fortune.com/2019/03/24/watch-apple-event-live-stream-television-news-service |url-status=live |access-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325135825/http://fortune.com/2019/03/24/watch-apple-event-live-stream-television-news-service |archive-date=March 25, 2019}}</ref>. == Marketing == === Brend jaratıw === [[Fayl:Apple Computer Logo rainbow.svg|thumb|upright|Apple Inc. kompaniyasınıń birinshi rásmiy logotibi 1977-jıldan 1998-jılǵa shekem qollanılǵan<ref name="logo">{{Web deregi | bet = Logo Evolution: How Top Brands Redesigned Logos and Boosted Conversion| url = https://www.vardot.com/blog/logo-evolution-how-top-brands-redesigned-emblems-and-boosted-conversion-721| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-aprel | jumıs = Vardot| arxivsáne = 2022-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220329001610/https://www.vardot.com/en-us/ideas/blog/how-top-brands-redesigned-emblems-and-boosted-conversion| url-status = live}}</ref>.]] Stiv Djobstıń aytıwınsha, kompaniyanıń atı onıń miywe menen awqatlanıw dietasında bolǵan waqtında alma baǵına barǵanınan ilhamlanǵan<ref>{{Cite news |date=October 20, 2011 |title=Steve Jobs bio says Apple CEO abhorred 'corrupt' execs |publisher=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/science/steve-jobs-chose-herbal-medicine-delayed-cancer-surgery-1.1124855 |access-date=October 21, 2011 |archive-date=September 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909103558/http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/10/20/steve-jobs-bio.html |url-status=live}}</ref>. Appledıń birinshi logotibi, Ron Ueyn tárepinen dizayn islengen bolıp, onda ser Isaak Nyutonnıń alma tereginiń astında otırǵanı súwretlengen. Bul logotip derlik birden Rob Janoftıń «ayqulaq alması» logotibi menen almastırıldı, házir hámmege tanıs bolǵan tislengen almanıń ayqulaq reńli silueti<ref>{{Cite news |url=http://www.wired.com/2003/09/apple-doin-the-logo-motion/ |title=Wired News: Apple Doin' the Logo-Motion |date=September 26, 2003 |access-date=December 3, 2023 |archive-date=December 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203130321/https://www.wired.com/2003/09/apple-doin-the-logo-motion/ |url-status=live}}</ref>. 1999-jıl 27-avgustta<ref name="web.archive.org">{{Web deregi | sáne = 1999-jıl 27-avgust | bet = Apple Computer| url = https://www.apple.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/19990827174523/http://www.apple.com| arxivsáne = 1999-jıl 27-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-yanvar }}</ref> Apple rásmiy túrde ayqulaq sxemasın alıp taslap, aldıńǵı ayqulaq versiyasına forması boyınsha derlik uqsas bir reńli logotiplerdi qollanıwdı basladı. Bir reńli logotiptiń Aqua temasındaǵı nusqası 1998-jıldan 2003-jılǵa shekem, al shiyshe temasındaǵı versiyası 2007-jıldan 2013-jılǵa shekem qollanıldı<ref>{{Web deregi | bet = The Lost Apple Logos You've Never Seen| url = http://thebrainfever.com/apple/the-lost-apple-logos-you-ve-never-seen| baspaxana = thebrainfever}}</ref>. Apple evangelistleri bir waqıtları kompaniya tárepinen belsendi túrde tartılǵan, biraq bul qubılıs álleqashan bekkem ornatılǵannan keyin boldı. Apple evangelisti Gay Kavasaki brend fanatizmin «tosattan ushırasqan nárse» dep ataǵan<ref>{{Web deregi | last1 = McConnell| first1 = Ben| last2 = Huba| first2 = Jackie| bet = The father of evangelism marketing| url = http://creatingcustomerevangelists.com/resources/evangelists/guy_kawasaki.asp| arxivurl = https://web.archive.org/web/20030725064021/http://creatingcustomerevangelists.com/resources/evangelists/guy_kawasaki.asp| arxivsáne = 2003-jıl 25-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = Creating Customer Evangelists}}</ref>, al Ayv 2014-jılı «adamlardıń Apple ónimleri menen ayrıqsha jeke qatnası bar» dep málimledi. Fortune jurnalı Apple kompaniyasın 2008-jılı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı, al 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem dúnya júzindegi eń húrmetke ılayıq kompaniya dep atadı<ref>{{Cite magazine |last=Fisher |first=Anne |date=March 17, 2008 |title=America's Most Admired Companies |url=https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0802/gallery.mostadmired_top20.fortune/index.html |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |volume=157 |issue=5 |pages=65–67 |access-date=August 2, 2020 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523090601/https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0802/gallery.mostadmired_top20.fortune/index.html |url-status=live}}; {{Cite magazine |last=Colvin |first=Geoff |title=The World's Most Admired Companies 2009 |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |volume=159 |issue=5 |page=76 |date=March 16, 2009 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/full_list |access-date=August 2, 2020 |archive-date=August 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814123717/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/full_list/ |url-status=live}}; {{Cite magazine |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2010/snapshots/670.html |title=World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |date=March 2010 |access-date=March 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307092117/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2010/snapshots/670.html |archive-date=March 7, 2010 |url-status=live}}; {{Cite magazine |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2011/snapshots/670.html |title=World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |date=November 2011 |access-date=November 10, 2011 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627230421/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2011/snapshots/670.html |url-status=live}}; {{Cite magazine |title=The World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=March 19, 2012 |volume=165 |issue=4 |pages=139–140 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/snapshots/670.html?iid=splwinners |access-date=August 2, 2020 |archive-date=June 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623014503/https://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/snapshots/670.html?iid=splwinners |url-status=live}}</ref>. 2013-jıl 30-sentyabrde Apple Omnicom Grouptıń «Dúnyanıń eń jaqsı brendleri» esabatında Coca-Coladan ozıp, dúnyadaǵı eń qunlı brend boldı<ref>{{Cite news |last=Elliot |first=Stuart |date=September 29, 2013 |title=Apple Passes Coca-Cola as Most Valuable Brand |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/09/30/business/media/apple-passes-coca-cola-as-most-valuable-brand.html |url-access=limited |access-date=October 21, 2013 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2013/09/30/business/media/apple-passes-coca-cola-as-most-valuable-brand.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}</ref>. Boston Consulting Group 2005-jıldan baslap hár jılı Appledı dúnyadaǵı eń innovaciyalıq brend dep bahalap kelmekte<ref>[https://www.forbes.com/sites/susanadams/2013/09/27/is-apple-the-worlds-most-innovative-company-still Is Apple The World's Most Innovative Company (Still)?] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170910005018/https://www.forbes.com/sites/susanadams/2013/09/27/is-apple-the-worlds-most-innovative-company-still/|date=September 10, 2017}}, ''[[Forbes]]'', September 27, 2013.</ref>. 2021-jıldıń yanvar ayına kelip, 1.65 milliard Apple ónimi belsendi qollanısta boldı<ref>{{Cite news |date=January 27, 2021 |title=Apple sees revenue growth accelerating after setting record for iPhone sales, China strength |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-results-idUSKBN29W2TD |access-date=July 18, 2023 |archive-date=July 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718201014/https://www.reuters.com/article/us-apple-results-idUSKBN29W2TD |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=Apple Now Has 1.65 Billion Active Devices Worldwide |language=en |url=https://www.macrumors.com/2021/01/27/apple-active-devices-worldwide-january-2021 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127220139/https://www.macrumors.com/2021/01/27/apple-active-devices-worldwide-january-2021/ |url-status=live}}</ref>. 2023-jıldıń fevral ayında bul san 2 milliard qurılmadan asıp ketti<ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 2-fevral | bet = Apple Now Has More Than Two Billion Active Devices Worldwide| url = https://www.macrumors.com/2023/02/02/apple-two-billion-active-devices/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-iyul | jumıs = MacRumors| til = en| arxivsáne = 2023-jıl 18-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230718194120/https://www.macrumors.com/2023/02/02/apple-two-billion-active-devices/| url-status = live}}</ref><ref name="TheVerge20230202">{{Web deregi | familiya = Shakir| at = Umar| sáne = 2023-jıl 2-fevral | bet = Apple surpasses 2 billion active devices| url = https://www.theverge.com/2023/2/2/23583501/apple-iphone-ipad-active-2-billion-devices-q1-2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-iyul | jumıs = The Verge| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 18-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230718194119/https://www.theverge.com/2023/2/2/23583501/apple-iphone-ipad-active-2-billion-devices-q1-2023| url-status = live}}</ref>. 2023-jılı Pútkil dúnya júzlik intellektual múlk shólkemi (WIPO) niń Madrid jıllıq sholıwında Apple Inc. kompaniyasınıń Madrid sisteması boyınsha toltırılǵan belgiler ótinishi dúnya boyınsha 10-orındı iyeledi, 2023-jıl dawamında 74 sawda belgisi ótinishi berilgen<ref>{{Web deregi | bet = Madrid Yearly Review 2024| url = https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo-pub-940-2024-en-madrid-yearly-review-2024.pdf| page = 22}}</ref>. Apple 2024-jılǵı Fortune 500 diziminde dúnya boyınsha 3-orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | bet = Fortune 500| url = https://fortune.com/ranking/fortune500/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-oktyabr | jumıs = Fortune| til = en}}</ref>. === Reklama === Appledıń birinshi uranı «Byte into an Apple» («Almanı tisle») 1970-jıllardıń aqırında payda boldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 10-dekabr | bet = Apple Company| url = http://www.operating-system.org/betriebssystem/_english/fa-apple.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080921095608/http://www.operating-system.org/betriebssystem/_english/fa-apple.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | jumıs = Operating System Documentation Project}}</ref>. 1997-jıldan 2002-jılǵa shekem «Think different» («Basqasha oyla») uranı reklama kampaniyalarında qollanıldı hám házirgi waqıtqa shekem Apple menen tıǵız baylanıslı<ref>{{Web deregi | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | bet = Apple Think Different Campaign| url = http://www.theinspirationroom.com/daily/2005/apple-think-different| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | jumıs = The Inspiration Room Daily| arxivsáne = 2010-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100819174102/http://theinspirationroom.com/daily/2005/apple-think-different/| url-status = dead}}</ref>. Apple jáne de belgili ónim qatarları ushın arnawlı uranlarǵa iye - mısalı, 1998-jılı iMactı reklamalaw ushın «iThink, therefore iMac» («Men oylayman, demek men iMacpan») qollanılǵan<ref>{{Web deregi | bet = MacWorld New York: I think, therefore iMac| url = http://www.wap.org/tours/macworldny/ithink.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2011-jıl 21-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110521031031/http://wap.org/tours/macworldny/ithink.html| url-status = live}}</ref>, al iPhone reklamalarında «Say hello to iPhone» («iPhoneǵa sálem ayt») qollanılǵan<ref>{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 29-iyun | bet = Say hello to iPhone| url = http://billday.com/2007/06/29/say-hello-to-iphone| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080907003704/http://billday.com/2007/06/29/say-hello-to-iphone| arxivsáne = 2008-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | jumıs = BillDay.com}}</ref>. «Hello» («Sálem») sózi dáslepki Macintosh, Newton, iMac («hello (again)» - «jáne sálem») hám [[IPod|iPodtı]] tanıstırıwda da qollanılǵan<ref>{{Cite magazine |last=Manjoo |first=Farhad |date=January 11, 2002 |title=IMac: What's in a Design, Anyway? |url=https://www.wired.com/2002/01/imac-whats-in-a-design-anyway |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304092046/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2002/01/49652 |archive-date=March 4, 2014 |access-date=February 15, 2010}}</ref>. 1984-jılı Macintoshtıń 1984-jılǵı Super Bowl reklaması menen tanıstırılıwınan baslap, zamanagóy «Get a Mac» reklamalarına shekem, Apple óz ónimlerin nátiyjeli reklamalaw hám marketing jumısların alıp barǵanı ushın tanılǵan. Biraq, keyingi kampaniyalardaǵı ayırım pikirler sınǵa ushıradı<ref>{{Web deregi | familiya = Williams| at = Ian| sáne = 2007-jıl 13-iyun | bet = UK watchdog clears Apple ads| url = http://www.computing.co.uk/vnunet/news/2192019/asa-clears-apple-ads| arxivurl = https://archive.today/20080110012153/http://www.computing.co.uk/vnunet/news/2192019/asa-clears-apple-ads| arxivsáne = 2008-jıl 10-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = Computing| baspaxana = Incisive Media Ltd}}</ref>, ásirese 2005-jılǵı Power Mac reklamaları<ref>{{Cite news |date=June 11, 2004 |title=Apple Power Mac ads 'misleading' |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3797261.stm |access-date=April 18, 2017 |archive-date=June 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601142554/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3797261.stm |url-status=live}}</ref>. Apple ónim reklamaları óziniń kózdi qamastıratuǵın grafikası hám este qalatuǵın saz-sáwbetleri menen úlken dıqqatqa iye boldı. Apple reklamalarına qosılǵan qosıqları arqalı ataqlılıǵın arttırǵan muzıkantlar arasında kanadalı qosıqshı Feist «1234» qosıǵı menen hám Yael Naim «New Soul» qosıǵı menen belgili<ref name="Daily News">Farber, Jim. [http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/03/11/2008-03-11_apple_ad_creates_recognition_for_yael_na.html Apple ad creates recognition for Yael Naim] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111011102630/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/03/11/2008-03-11_apple_ad_creates_recognition_for_yael_na.html|date=October 11, 2011}}, ''[[New York Daily News]]'', March 11, 2008.</ref>. === Dúkanlar === [[Fayl:Apple store fifth avenue.jpg|thumb|Apple Fifth Avenue [[Nyu-York]] qalasındaǵı bas dúkan bolıp esaplanadı.]] [[Fayl:Apple Genius Bar Regentstreet London.jpg|thumb|2006-jılı tutınıwshılar Appledıń Regent Street dúkanındaǵı [[Genius Bar|Genius Barǵa]] barıp atır.]] Dáslepki Apple dúkanları 2001-jıldıń may ayında sol waqıttaǵı bas direktor Stiv Djobs tárepinen eki orında ashılǵan, dúkan ishindegi dúkan koncepciyasın ámelge asırıwǵa bir neshe jıl dawamında urınıp, biraq sátsizlikke ushıraǵannan keyin. Kompaniya ónimleriniń usaqlap satıw kórsetiliwin jaqsılaw zárúrligin sezip, ol 1997-jılı usaqlap satıw baǵdarlamasın qayta islep shıǵıw hám tutınıwshılar menen qarım-qatnastı jaqsılaw boyınsha jumıslardı basladı hám 2000-jılı Ron Djonsondı jumısqa aldı. Djobs 1997-jılı Appledıń onlayn dúkanın qayta iske qostı<ref>{{Web deregi | familiya = Fiegerman| at = Seth| sáne = 2014-jıl 16-may | bet = The Slow Evolution of Apple's Online Store| url = http://mashable.com/2014/05/16/apple-online-store-history| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[Mashable]]| arxivsáne = 2017-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170701015357/http://mashable.com/2014/05/16/apple-online-store-history/| url-status = live}}</ref>, al 2001-jılı dáslepki eki fizikalıq dúkandı ashtı<ref name="First stores">{{Cite press release |title=Apple to Open 25 Retail Stores in 2001 |date=May 15, 2001 |publisher=Apple |url=https://www.apple.com/newsroom/2001/05/15Apple-to-Open-25-Retail-Stores-in-2001 |access-date=May 27, 2017 |archive-date=July 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702110910/https://www.apple.com/newsroom/2001/05/15Apple-to-Open-25-Retail-Stores-in-2001/ |url-status=live}}</ref>. Dáslep ǵalaba xabar quralları Appledıń sátsizlikke ushıraytuǵının boljadı, biraq onıń dúkanları júdá tabıslı boldı, jaqın átiraptaǵı básekiles dúkanlardıń satıw kórsetkishlerinen ozıp ketti hám úsh jıl ishinde jıllıq satıw kólemi 1 milliard AQSH dollarına jetti, usılayınsha tariyxtaǵı eń tez ósip atırǵan usaqlap satıwshıǵa aylandı<ref name="fortune-best-retailer">{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402321/index.htm| bet = Apple: America's best retailer| familiya = Useem| at = Jerry| sáne = 2007-jıl 8-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref>. Jıllar dawamında Apple usaqlap satıw orınlarınıń sanın hám geografiyalıq qamtıw aymaǵın keńeytti, 2017-jıldıń dekabr ayına kelip dúnya júzi boyınsha 22 mámlekette 499 dúkanǵa iye boldı<ref name="storelist">{{Web deregi | bet = Store List| url = https://www.apple.com/retail/storelist| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr | jumıs = Apple Retail| baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171128172800/https://www.apple.com/retail/storelist/| url-status = live}}</ref>. Ónimlerdiń joqarı satılıwı Apple kompaniyasın joqarı dárejeli usaqlap satıwshılar qatarına qostı, 2011-jılı dúnya júzi boyınsha satıw kólemi 16 milliard AQSH dollarınan astı. 2016-jıldıń may ayınan baslap Apple dúkanları áhmiyetli qayta dizaynlaw dáwirin basınan keshirdi. Bul qayta dizaynlaw Apple dúkanlarınıń fizikalıq ózgerislerin, mısalı ashıq keńislikler hám qayta brendlengen bólmelerdi, sonday-aq tutınıwshılar menen isbilermenler arasındaǵı óz-ara tásirdi jeńillestiriw ushın funkciyalardaǵı ózgerislerdi óz ishine aldı<ref>{{Web deregi | familiya = Webb| at = Alex| sáne = 2016-jıl 19-may | bet = Inside the New Apple Retail Store Design| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-19/why-apple-is-building-a-town-inside-its-stores| url-access = subscription| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-aprel | baspaxana = [[Bloomberg L.P.]]| arxivsáne = 2017-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170427003823/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-19/why-apple-is-building-a-town-inside-its-stores| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Nick| familiya = Statt| bet = Apple just revealed the future of its retail stores| url = https://www.theverge.com/2016/5/19/11715726/apple-flagship-store-opening-san-francisco-photos| jumıs = [[The Verge]]| sáne = 2016-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | arxivsáne = 2017-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170427003737/http://www.theverge.com/2016/5/19/11715726/apple-flagship-store-opening-san-francisco-photos| url-status = live}}</ref>. Kóplegen Apple dúkanları sawda oraylarınıń ishinde jaylasqan, biraq Apple joqarı áhmiyetli orınlarda bir neshe óz aldına turǵan «bayraq» dúkanların da qurǵan<ref name="MacRumors stores">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/roundup/apple-retail-stores| bet = Apple Stores| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170527110627/https://www.macrumors.com/roundup/apple-retail-stores/| arxivsáne = 2017-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[MacRumors]]| url-status = live}}</ref>. Kompaniya óz dúkanlarınıń dizaynı hám qurılısı ushın, ásirese shiyshe teksheler hám kublardıń qollanılıwı ushın dizayn patentlerin alǵan hám dizayn sıylıqlarına iye bolǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Panzarino| at = Matthew| sáne = 2012-jıl 19-aprel | bet = Apple out to patent curved glass panels used in Shanghai Retail Store| url = https://thenextweb.com/apple/2012/04/19/apple-out-to-patent-curved-glass-panels-used-in-shanghai-retail-store| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[The Next Web]]| arxivsáne = 2017-jıl 26-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171026054352/https://thenextweb.com/apple/2012/04/19/apple-out-to-patent-curved-glass-panels-used-in-shanghai-retail-store/| url-status = live}}</ref>. Apple dúkanlarınıń tabısı basqa da elektronika usaqlap satıwshılarına áhmiyetli tásir kórsetti, olar Apple dúkanlarındaǵı xızmet hám ónimlerdiń sapası joqarıraq dep qabıl etiliwi sebepli klientler, baqlaw hám paydanı joyıttı<ref>{{Cite news |first=Stephen D. |last=Simpson |title=How Apple's fortunes affect other stocks |url=https://www.theglobeandmail.com/globe-investor/investment-ideas/how-apples-fortunes-affect-other-stocks/article4596866 |website=[[The Globe and Mail]] |publisher=[[The Woodbridge Company]] |date=October 8, 2012 |access-date=May 27, 2017 |archive-date=April 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415153836/http://www.theglobeandmail.com/globe-investor/investment-ideas/how-apples-fortunes-affect-other-stocks/article4596866/ |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Crothers| at = Brooke| sáne = 2012-jıl 29-mart | bet = Is Best Buy following CompUSA, Circuit City to certain doom?| url = https://www.cnet.com/news/is-best-buy-following-compusa-circuit-city-to-certain-doom| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2016-jıl 9-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160709072737/http://www.cnet.com/news/is-best-buy-following-compusa-circuit-city-to-certain-doom/| url-status = live}}</ref>. Brendtiń keń tanılǵanlıǵı sebepli, Apple kóp sanlı jumısqa kiriw ushın ótinish aladı, olardıń kópshiligi jas jumısshılardan keledi. Apple dúkanı xızmetkerleri ortashadan joqarı miynet haqı alsa da, bilim alıw hám medicinalıq xızmet ushın qarjılay járdem alsa da, hám ónim bahalarına jeńillikler berilse de, kásiplik ósiw jolları sheklengen yamasa joq<ref name="retail army">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2012/06/24/business/apple-store-workers-loyal-but-short-on-pay.html| bet = Apple's Retail Army, Long on Loyalty but Short on Pay| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2012/06/24/business/apple-store-workers-loyal-but-short-on-pay.html| arxivsáne = 2022-jıl 1-yanvar | familiya = Segal| at = David| sáne = 2012-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | url-access = limited| jumıs = [[The New York Times]]}}{{cbignore}}</ref>. === Bazar kúshi === 2020-jıldıń 16-martında Franciya Apple kompaniyasına eki ulıwma satıwshı menen birge básekelesti basıp, ǵárezsiz qayta satıwshılarǵa kesent beriw arqalı bahalardı joqarı saqlaǵanı ushın 1.1 milliard evro ayıp pul saldı. Bul kelisim Franciya usaqlap satıw bazarınıń shama menen yarımında iPad hám jeke kompyuterler sıyaqlı Apple ónimleri ushın birdey bahalardı dúzdi. Francuz qadaǵalawshı uyımlarınıń aytıwınsha, bul asıra paydalanıwlar 2005-jıldan 2017-jılǵa shekem bolǵan, biraq 2012-jılı ǵárezsiz qayta satıwshı eBizcuss tárepinen berilgen shaǵım tiykarında birinshi ret anıqlanǵan<ref>{{Cite news |last=Abboud |first=Leila |date=March 16, 2020 |title=France hits Apple with €1.1bn antitrust fine |work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/e9bb4da1-867a-40ba-abc0-4a63d3421e31 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 16, 2020 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/e9bb4da1-867a-40ba-abc0-4a63d3421e31 |archive-date=December 10, 2022}}</ref>. 2020-jıldıń 13-avgustında, ataqlı Fortnite oyınınıń jaratıwshısı Epic Games kompaniyası Apple hám [[Google]] kompaniyalarına qarsı sud isin qozǵadı, sebebi Fortnite oyını Apple hám Google dúkanlarınan alıp taslanǵan edi. Bul sud isleri Apple hám Google kompaniyaları oyındı bloklaǵannan keyin baslandı, sebebi oyın Apple hám Google salǵan tólemlerdi aylanıp ótetuǵın tuwrıdan-tuwrı tólem sistemasın engizgen edi<ref>{{Cite news |last1=Nicas |first1=Jack |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |date=August 13, 2020 |title=Fortnite Creator Sues Apple and Google After Ban From App Stores |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/08/13/technology/apple-fortnite-ban.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=August 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813200127/https://www.nytimes.com/2020/08/13/technology/apple-fortnite-ban.html |archive-date=August 13, 2020}}</ref>. 2020-jıldıń sentyabr ayında Epic Games kompaniyası basqa on úsh kompaniya menen birge Ádil qosımshalar koaliciyasın dúzdi, bul koaliciya qosımshalardı qosımsha dúkanlarına kirgiziw shártlerin jaqsılawdı maqset etedi<ref>{{Web deregi | familiya = Amadeo| at = Ron| sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | bet = Epic, Spotify, and others take on Apple with "Coalition for App Fairness"| url = https://arstechnica.com/gadgets/2020/09/epic-spotify-and-others-take-on-apple-with-coalition-for-app-fairness| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-sentyabr | jumıs = Ars Technica| til = en-us| arxivsáne = 2020-jıl 26-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200926044427/https://arstechnica.com/gadgets/2020/09/epic-spotify-and-others-take-on-apple-with-coalition-for-app-fairness/| url-status = live}}</ref>. Keyinirek, 2020-jıldıń dekabr ayında, [[Facebook]] kompaniyası Epic kompaniyasına Apple-ge qarsı nızamlı gúresinde járdem beriwge kelisti, kompaniyaǵa materiallar hám hújjetler beriw arqalı járdemlesiwdi jobalastırdı. Biraq, Facebook kompaniyası sud isine tikkeley qatnaspaytuǵının bildirgen bolsa da, 2021-jılǵı sud procesine baylanıslı dálillerdi tabıwǵa járdem beriwge wáde berdi. Olardıń kelisiminen aldınǵı aylarda Facebook kompaniyası pullı qosımshalardıń bahaları hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw qaǵıydalarınıń ózgeriwine baylanıslı Apple menen dawlasıp atırǵan edi<ref>{{Cite news |last=Horwitz |first=Patience Haggin and Jeff |date=August 26, 2020 |title=Facebook Says Apple's New iPhone Update Will Disrupt Online Advertising |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/facebook-says-apples-new-iphone-update-will-disrupt-online-advertising-11598458715 |access-date=December 25, 2020 |issn=0099-9660 |archive-date=December 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220162451/https://www.wsj.com/articles/facebook-says-apples-new-iphone-update-will-disrupt-online-advertising-11598458715 |url-status=live}}</ref>. Facebook kompaniyasınıń reklama ónimleri boyınsha basshısı Dan Levi bılay dep pikir bildirdi: «Bul olar ushın haqıyqatında da jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw haqqında emes, bul jekelestirilgen reklamalarǵa hújim hám onıń kishi biznes iyelerine keltiretuǵın aqıbetleri haqqında», - dep 2020-jıldıń dekabr ayında Facebook tárepinen hár túrli gazetalarǵa jaylastırılǵan tolıq betli reklamalar haqqında pikir bildirdi<ref>{{Cite news |date=December 17, 2020 |title=How Convincing is Facebook's Case Against Apple? |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2020-12-17/how-convincing-is-facebook-s-case-against-apple |access-date=December 25, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217121137/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2020-12-17/how-convincing-is-facebook-s-case-against-apple |url-status=live}}; {{Cite news |last=Horwitz |first=Sarah E. Needleman and Jeff |date=December 16, 2020 |title=Facebook Wades Into 'Fortnite' Maker's Dispute With Apple |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/facebook-looks-for-allies-in-privacy-battle-with-apple-11608138311 |access-date=December 25, 2020 |issn=0099-9660 |archive-date=March 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328001211/https://www.wsj.com/articles/facebook-looks-for-allies-in-privacy-battle-with-apple-11608138311 |url-status=live}}</ref>. === Jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw === Apple kompaniyası jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw tárepdarı sıpatında ashıq poziciyanı uslap, jeke maǵlıwmatlardı qorǵawǵa baǵdarlanǵan funkciyalar hám sazlawlardı óz konferenciyalarınıń, reklama kampaniyalarınıń hám jámiyetlik imidjiniń bir bólegi etip kelmekte<ref>{{Web deregi | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2016-jıl 13-iyun | bet = Apple promises to deliver AI smarts without sacrificing your privacy| url = https://www.theverge.com/2016/6/13/11924080/apple-ai-on-device-privacy-wwdc-2016| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2023-jıl 13-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230713024019/https://www.theverge.com/2016/6/13/11924080/apple-ai-on-device-privacy-wwdc-2016| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Heisler| at = Yoni| sáne = 2017-jıl 22-may | bet = Apple is expertly trolling Android users with its new iPhone ads| url = http://bgr.com/2017/05/22/iphone-vs-android-switchers-ad-campaign| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Boy Genius Report|BGR]]| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214014228/http://bgr.com/2017/05/22/iphone-vs-android-switchers-ad-campaign/| url-status = live}}; {{Cite journal |last=Greenberg |first=Andy |date=June 8, 2015 |title=Apple's latest selling point: how little it knows about you |url=https://www.wired.com/2015/06/apples-latest-selling-point-little-knows |journal=[[Wired (website)|Wired]] |access-date=December 9, 2017 |archive-date=March 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328115215/https://www.wired.com/2015/06/apples-latest-selling-point-little-knows/ |url-status=live}}</ref>. 2014-jılı [[iOS 8]] mobil operaciyalıq sisteması menen kompaniya [[iOS]] qurılmalarınıń barlıq mazmunın paydalanıwshılardıń parolleri arqalı shifrlawdı basladı, bul kompaniyaǵa sol waqıtta huqıq qorǵaw organlarınıń usınday informaciyanı talap etiwshi sorawlarına juwap beriwdi múmkin emes etti<ref>{{Web deregi | familiya = Farivar| at = Cyrus| sáne = 2014-jıl 18-sentyabr | bet = Apple expands data encryption under iOS 8, making handover to cops moot| url = https://arstechnica.com/gadgets/2014/09/apple-expands-data-encryption-under-ios-8-making-handover-to-cops-moot| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171213204234/https://arstechnica.com/gadgets/2014/09/apple-expands-data-encryption-under-ios-8-making-handover-to-cops-moot/| url-status = live}}</ref>. Bultlı saqlaw sheshimleriniń ataqlılıǵı artıwı menen, Apple 2016-jılı paydalanıwshınıń jergilikli qurılmasındaǵı súwretlerdegi bet maǵlıwmatların [[tereń oqıtıw]] skanerlewin ámelge asırıw hám mazmundı Apple kompaniyasınıń iCloud saqlaw sistemasına júklewden aldın shifrlaw usılın basladı<ref>{{Web deregi | familiya = Hall| at = Zac| sáne = 2017-jıl 16-noyabr | bet = Apple details how it performs on-device facial detection in latest machine learning journal entry| url = https://9to5mac.com/2017/11/16/apple-machine-learning-journal-facial-detection| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]| arxivsáne = 2017-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171213204531/https://9to5mac.com/2017/11/16/apple-machine-learning-journal-facial-detection/| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, ol «differencial jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw» usılın engizdi, bul jeke paydalanıwshılardı anonimli saqlap kóp paydalanıwshılardan jámáátlik maǵlıwmatlardı jıynawdıń bir usılı bolıp, Wired jurnalı bunı «topar haqqında múmkin bolǵanınsha kóbirek, biraq ondaǵı hárbir adam haqqında ilajı barınsha azıraq biliwge urınıw» dep táriyiplegen<ref>{{Cite journal |last=Greenberg |first=Andy |date=June 13, 2016 |title=Apple's 'differential privacy' is about collecting your data – but not ''your'' data |url=https://www.wired.com/2016/06/apples-differential-privacy-collecting-data |journal=[[Wired (website)|Wired]] |access-date=December 9, 2017 |archive-date=December 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213210548/https://www.wired.com/2016/06/apples-differential-privacy-collecting-data/ |url-status=live}}</ref>. Paydalanıwshılardan qatnasıwdı qáleytuǵın-qálemeytuǵını anıq soraladı hám olar óz qálewi boyınsha qatnasıwı yaki bas tartıwı múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = Rossignol| at = Joe| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | bet = Here's How Apple Improves the iOS and Mac User Experience While Protecting Your Privacy| url = https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-differential-privacy-journal| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210053953/https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-differential-privacy-journal/| url-status = live}}</ref>. Biraq, Apple kompaniyası paydalanıwshılardıń qurılmalarınıń iCloud rezerv kóshirmelerin beriw arqalı jınayatlardı tergew islerinde huqıq qorǵaw organlarına járdem bergen<ref>{{cite news |last1=Menn |first1=Joseph |date=January 21, 2020 |title=Exclusive: Apple dropped plan for encrypting backups after FBI complained – sources |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-fbi-icloud-exclusive-idUSKBN1ZK1CT |access-date=April 15, 2020 |ref=iCloudBackupsArePlainText |archive-date=April 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423192006/https://www.reuters.com/article/us-apple-fbi-icloud-exclusive-idUSKBN1ZK1CT |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Pagliery| at = Jose| sáne = 2016-jıl 22-fevral | bet = Apple promises privacy – but not on iCloud| url = https://money.cnn.com/2016/02/22/technology/apple-privacy-icloud/index.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[CNN]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210143010/http://money.cnn.com/2016/02/22/technology/apple-privacy-icloud/index.html| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2016-jıl 24-fevral | bet = The case for using iTunes, not iCloud, to back up your iPhone| url = https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/the-case-for-using-itunes-not-icloud-to-back-up-your-iphone| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214014102/https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/the-case-for-using-itunes-not-icloud-to-back-up-your-iphone/| url-status = live}}</ref>, hám kompaniyanıń jeke maǵlıwmatlardı qorǵawǵa bolǵan baǵdarı onıń jańa iPhone úlgilerinde biometrikalıq autentifikaciya texnologiyasın ilgeriletiw háreketleri sebepli gúman astına alınǵan, sebebi bul texnologiya AQSHta paroller menen birdey konstituciyalıq qorǵaw dárejesine iye emes<ref>{{Web deregi | familiya = Robertson| at = Adi| sáne = 2017-jıl 12-sentyabr | bet = Why Face ID won't give you the legal protection of a passcode| url = https://www.theverge.com/2017/9/12/16298192/apple-iphone-face-id-legal-security-fifth-amendment| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2018-jıl 7-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180507104714/https://www.theverge.com/2017/9/12/16298192/apple-iphone-face-id-legal-security-fifth-amendment| url-status = live}}</ref>. Apple kompaniyasınıń [[iOS 14]] ke jańalaw shıǵarıwı menen, [[iPhone]], [[iPad]] hám [[iPod Touch]] qosımshalarınıń barlıq baǵdarlamashılarınan iPhone paydalanıwshılarınan olardı qadaǵalawǵa tikkeley ruqsat sorawı talap etildi. «App Tracking Transparency» dep atalǵan bul funkciya [[Facebook]] tárepinen qattı sınǵa ushıradı, sebebi onıń tiykarǵı biznes modeli paydalanıwshılar maǵlıwmatların qadaǵalaw hám bul maǵlıwmatlardı reklama beriwshiler menen bólisiw arqalı paydalanıwshılarǵa kóbirek sáykes reklamalardı kórsetiwge tiykarlanǵan, bul usıl ádette maqsetli reklama dep ataladı. Facebooktıń App Tracking Transparency ke qarsı tolıq betli gazeta reklamaların satıp alıw sıyaqlı ilajlarınan soń, Apple 2021-jıldıń basında jańalawdı shıǵardı. Verizon kompaniyasınıń sıńar kompaniyası Flurry Analytics alıp barǵan izertlew AQSHtaǵı iOS paydalanıwshılarınıń tek 4% i hám dúnya boyınsha 12% i qadaǵalawǵa ruqsat bergenin xabarladı<ref>{{Web deregi | familiya = Aten| at = Jason| sáne = 2021-jıl 12-may | bet = Apple's App Tracking Transparency Update Is Turning Out to Be the Worst-Case Scenario for Facebook| url = https://www.inc.com/jason-aten/apples-privacy-update-is-turning-out-to-be-worst-case-scenario-for-facebook.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Inc.com| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512071734/https://www.inc.com/jason-aten/apples-privacy-update-is-turning-out-to-be-worst-case-scenario-for-facebook.html| url-status = live| postscript = ;}} {{Web deregi | bet = New data shows how devastating Apple's new anti-tracking feature is for Facebook| url = https://www.msn.com/en-us/news/technology/new-data-shows-how-devastating-apple-e2-80-99s-new-anti-tracking-feature-is-for-facebook/ar-BB1gCVJc?ocid=BingNewsSearch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = MSN| agency = BGR| first1 = Yoni| last1 = Heisler| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512124835/https://www.msn.com/en-us/news/technology/new-data-shows-how-devastating-apple-e2-80-99s-new-anti-tracking-feature-is-for-facebook/ar-BB1gCVJc?ocid=BingNewsSearch| url-status = dead| postscript = ;}} {{Web deregi | sáne = 2021-jıl 8-may | bet = Too Bad, Zuck: Just 4% of U.S. iPhone Users Let Apps Track Them After iOS Update| first1 = Alyse| last1 = Stanley| url = https://gizmodo.com/too-bad-zuck-just-4-of-u-s-iphone-users-let-apps-tra-1846851013| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Gizmodo| til = en-us| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512124834/https://gizmodo.com/too-bad-zuck-just-4-of-u-s-iphone-users-let-apps-tra-1846851013| url-status = live| postscript = ;}} {{Web deregi | familiya = Datti| at = Sharmishte| sáne = 2021-jıl 12-may | bet = Apple's App Tracking Transparency Becomes Facebook's Nightmare: Only 4% Allow Tracking| url = https://www.gizbot.com/mobile/news/apple-app-tracking-transparency-becomes-facebook-nightmare-only-4-percent-allow-tracking-074217.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Gizbot| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210604024443/https://www.gizbot.com/mobile/news/apple-app-tracking-transparency-becomes-facebook-nightmare-only-4-percent-allow-tracking-074217.html| url-status = live}}</ref>. [[iOS 15]] ti shıǵarıwdan aldın, Apple iOS hám Mac platformalarında balalarǵa qarsı jınısıy zorlıq materiallarına qarsı gúresiwdiń jańa usılların járiyaladı. Endi kishkentay iMessage paydalanıwshılarınıń ata-anaları, eger olardıń balaları jalańash súwretlerdi jiberse yaki alsa, xabardar etiledi. Sonıń menen birge, iCloud qa júklew ushın arnalǵan media fayllarda qurılmanıń ózinde xeshlew ámelge asırıladı hám xeshler huqıq qorǵaw organları tárepinen berilgen belgili zıyanlı súwretler dizimi menen salıstırıladı; eger jetkilikli sáykeslikler tabılsa, Apple eskertiledi hám biylik organlarına xabar beriledi. Jańa funkciyalar huqıq qorǵaw organları hám jábirleniwshilerdiń huqıqların qorǵawshılar tárepinen maqullawǵa eristi. Biraq, Electronic Frontier Foundation qosıp alǵanda, jeke turmıs qorǵawshıları jańa funkciyalardı basqınshılıq hám avtoritar húkimetler tárepinen ańsatlıq penen unamsız paydalanılıwı múmkin dep ayıpladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 5-avgust | bet = Apple to scan U.S. iPhones for images of child sexual abuse| url = https://apnews.com/article/technology-business-child-abuse-apple-inc-7fe2a09427d663cda8addfeeffc40196| first1 = Frank| last1 = Bajak| first2 = Barbara| last2 = Ortutay| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-avgust | jumıs = AP NEWS| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 5-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210805235943/https://apnews.com/article/technology-business-child-abuse-apple-inc-7fe2a09427d663cda8addfeeffc40196| url-status = live| postscript = ;}} {{Cite news |first1=India |last1=McKinney |first2=Erica |last2=Portnoy |date=August 5, 2021 |title=Apple's Plan to "Think Different" About Encryption Opens a Backdoor to Your Private Life |url=https://www.eff.org/deeplinks/2021/08/apples-plan-think-different-about-encryption-opens-backdoor-your-private-life |access-date=August 6, 2021 |website=Electronic Frontier Foundation |language=en |archive-date=October 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018221139/https://www.eff.org/deeplinks/2021/08/apples-plan-think-different-about-encryption-opens-backdoor-your-private-life |url-status=live}}</ref>. Irlandiyanıń Maǵlıwmatlardı Qorǵaw Komissiyası Apple kompaniyasınıń óz platformasında maqsetli reklamalar menen jeke maǵlıwmatlardı qalay qayta isleytuǵının tekseriwden keyin, kompaniyanıń Evropa Awqamınıń GDPR nızamına boysınıwın izertlew ushın jeke turmıs tekseriwin basladı<ref>{{Cite news |date=July 3, 2019 |title=Irish Regulator Opens Third Privacy Probe Into Apple |publisher=Gadgets360 |url=https://gadgets.ndtv.com/apps/news/apple-ireland-data-protection-commissioner-privacy-investigation-2063517 |agency=Reuters |access-date=July 24, 2019 |archive-date=July 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724113326/https://gadgets.ndtv.com/apps/news/apple-ireland-data-protection-commissioner-privacy-investigation-2063517 |url-status=live|postscript=; }} {{Cite news |date=July 2, 2019 |title=Data Protection Commission opens privacy investigation into Apple |publisher=RTE |url=https://www.rte.ie/news/ireland/2019/0702/1059764-apple-privacy |access-date=July 24, 2019 |archive-date=July 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724113325/https://www.rte.ie/news/ireland/2019/0702/1059764-apple-privacy/ |url-status=live}}</ref>. 2019-jıldıń dekabr ayında, qáwipsizlik izertlewshisi Brayan Krebs iPhone 11 Pro telefonında tiykarǵı ornalasıw xızmetleri qosılǵanda, barlıq jeke ornalasıw xızmetleri óshirilgen bolsa da, ekrannıń joqarǵı bóliminde ornalasıw xızmetleriniń qollanılıp atırǵanın bildiretuǵın kórsetkish belgisiniń kórinip turatuǵının anıqladı. Krebs bul jaǵdaydı eski modellerde qaytalay almadı hám Apple kompaniyasınan túsindirme soraǵanda, oǵan «Ornalasıw xızmetleri qosılǵan waqıtta status qatarında Ornalasıw xızmetleri belgishesiniń payda bolıwı kútilgen jaǵday. Bul belgishe Parametrlerde qosqıshı joq sistema xızmetleri ushın payda boladı» dep juwap berildi<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 3-dekabr | bet = The iPhone 11 Pro's Location Data Puzzler| url = https://krebsonsecurity.com/2019/12/the-iphone-11-pros-location-data-puzzler/| at = Brian| familiya = Krebs| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = KrebsonSecurity| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://krebsonsecurity.com/2019/12/the-iphone-11-pros-location-data-puzzler/| url-status = live}}</ref>. Keyinirek Apple bul jaǵdaydı anıǵıraq túsindirip, bul háreket belgili ellerde ultra keń diapazonlı texnologiyalarǵa baylanıslı nızamlarǵa sáykes keliw ushın ekenin ayttı. Apple bul texnologiyanı iPhone 11 Pro-dan baslap iPhone-larǵa engize baslaǵan edi. Olar «ultra keń diapazonlı texnologiyalarǵa sáykeslik hám onıń ornalasıw maǵlıwmatların qollanıwı tolıǵı menen qurılmanıń ózinde ámelge asırıladı hám Apple paydalanıwshınıń ornalasıw maǵlıwmatların jıynamaydı» dep toqtalıp ótti. Guardian Firewall qáwipsizlik kompaniyasınıń basshısı Uill Strafach ornalasıw maǵlıwmatlarınıń sırtqı serverge jiberilgenine hesh qanday dálil joq ekenin tastıyıqladı. Apple bul funkciya ushın jańa qosqısh qosıwǵa wáde berdi hám keyingi iOS versiyalarında paydalanıwshılarǵa Basqarıw orayındaǵı ornalasıw xızmetleri kórsetkishin basıp, qurılmanıń ornalasıwın qaysı xızmettiń paydalanıp atırǵanın kóriw múmkinshiligin berdi<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 5-dekabr | bet = Apple says its ultra wideband technology is why newer iPhones appear to share location data, even when the setting is disabled| url = https://techcrunch.com/2019/12/05/apple-ultra-wideband-newer-iphones-location/| at = Zack| familiya = Whittaker| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://techcrunch.com/2019/12/05/apple-ultra-wideband-newer-iphones-location/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Learn the meaning of the iPhone status icons| url = https://support.apple.com/guide/iphone/learn-the-meaning-of-the-status-icons-iphef7bb57dc/ios| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = iPhone User Guide| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://support.apple.com/guide/iphone/learn-the-meaning-of-the-status-icons-iphef7bb57dc/ios| url-status = live}}</ref>. Bloomberg News tiń 2022-jıldıń 30-martında járiyalanǵan esabatlarına muwapıq, Apple ózlerin huqıq qorǵaw organlarınıń wákilleri sıpatında kórsetken hám jalǵan hújjetlerden paydalanǵan xakerlerge telefon nomerleri, fizikalıq mánziller hám IP mánziller sıyaqlı maǵlıwmatlardı bergen. Huqıq qorǵaw organlarınıń sorawlarında geyde haqıyqıy yaki oydan shıǵarılǵan lawazımlı tulǵalardıń jalǵan qolları da bolǵan. Bul ayıplawlar haqqında soraǵanda, Apple wákili xabarshını kompaniyanıń huqıq qorǵaw organları ushın nızamlar bólimine jiberdi. Bul bólimde bılay delingen: «Biz hárbir maǵlıwmat sorawın nızam jaǵınan tekseremiz hám huqıq qorǵaw organlarınıń sorawların tastıyıqlaw hám qasaqanalıqtı anıqlaw ushın rawajlanǵan sistemalar hám processlerden paydalanamız.»<ref>{{Cite news |last=Turton |first=William |date=March 30, 2022 |title=Apple and Meta Gave User Data to Hackers Who Used Forged Legal Requests |work=[[Yahoo! Finance]] |url=https://ca.finance.yahoo.com/news/apple-meta-gave-user-data-175918825.html |access-date=March 30, 2022 |archive-date=May 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530182914/https://ca.finance.yahoo.com/news/apple-meta-gave-user-data-175918825.html |url-status=live}}</ref> == Korporativ isler == === Biznes baǵdarları === Apple ushın tiykarǵı baǵdarlar, hárbir finans jılınıń 24-sentyabrde juwmaqlanıwı boyınsha<ref name="investor-relations">{{Web deregi | bet = Investor Relations – Apple| url = https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = investor.apple.com| arxivsáne = 2020-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200504135459/https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx| url-status = live}}</ref><ref name="sec-fillings">{{Web deregi | bet = SEC Filings – Apple| url = https://investor.apple.com/sec-filings/default.aspx| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = investor.apple.com| arxivsáne = 2021-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211111032600/https://investor.apple.com/sec-filings/default.aspx| url-status = live}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |'''Finans jılı''' ! colspan="6" |'''Tabıs kórsetkishleri''' ! colspan="2" |'''Tabıstan tıs kórsetkishler''' ! rowspan="2" |'''Derek''' |- !'''Ulıwma tabıs''' '''(mlrd AQSH dolları)''' !'''iPhone tabısı''' '''(mlrd AQSH dolları)''' !'''Mac tabısı''' '''(mlrd AQSH dolları)''' !'''iPad tabısı''' '''(mlrd AQSH dolları)''' !'''Kiyiletuǵın qurılmalar,''' '''Úy hám Aksessuarlar tabısı (mlrd AQSH dolları)''' !'''Xızmetler tabısı (mlrd AQSH dolları)''' !'''Taza payda (mlrd AQSH dolları)''' !'''Xızmetkerler sanı (mıń, tolıq''' '''shtatlı ekvivalent)''' |- |2011 |108 |45.9 |21.7 |19.1 |11.9 |9.3 |25.9 |60.4 |<ref>{{Web deregi | bet = 2011 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/64c7905f-0468-48d9-8f25-e6ec8f3b5e32.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113212509/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/64c7905f-0468-48d9-8f25-e6ec8f3b5e32.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2012 |156 |78.6 |23.2 |30.9 |10.7 |12.8 |41.7 |72.8 |<ref>{{Web deregi | bet = 2012 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/da2b9499-7462-4333-bc37-75212f65699e.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113212507/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/da2b9499-7462-4333-bc37-75212f65699e.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2013 |170 |91.2 |21.4 |31.9 |10.1 |16.0 |37.0 |80.3 |<ref>{{Web deregi | bet = 2013 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/e3115d1d-4246-45ae-94f2-f8e3762d8e3e.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231109122616/http://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/e3115d1d-4246-45ae-94f2-f8e3762d8e3e.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2014 |182 |101 |24.0 |30.2 |8.3 |18.0 |39.5 |92.6 |<ref>{{Web deregi | bet = 2014 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/61236a14-a4e7-4bb2-8130-ddc2c66c9678.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/61236a14-a4e7-4bb2-8130-ddc2c66c9678.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2015 |233 |155 |25.4 |23.2 |10.0 |19.9 |53.3 |110 |<ref>{{Web deregi | bet = 2015 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/fae19475-b538-441b-ab15-0a311f161ebb.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/fae19475-b538-441b-ab15-0a311f161ebb.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2016 |215 |136 |22.8 |20.6 |11.1 |24.3 |45.6 |116 |<ref>{{Web deregi | bet = 2016 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ffb58afc-aa5d-4b55-8d12-8e0937575a35.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ffb58afc-aa5d-4b55-8d12-8e0937575a35.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2017 |229 |139 |25.5 |18.8 |12.8 |32.7 |48.3 |123 |<ref>{{Web deregi | bet = 2017 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ca6735cd-5ab7-4bb9-abf8-564739c3506b.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164632/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ca6735cd-5ab7-4bb9-abf8-564739c3506b.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2018 |265 |164 |25.1 |18.3 |17.3 |39.7 |59.3 |132 |<ref>{{Web deregi | bet = 2018 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/68027c6d-356d-46a4-a524-65d8ec05a1da.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412094749/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/68027c6d-356d-46a4-a524-65d8ec05a1da.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2019 |260 |142 |25.7 |21.2 |24.4 |46.2 |55.2 |137 |<ref>{{Web deregi | bet = 2019 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2019/ar/_10-K-2019-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200505181714/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2019/ar/_10-K-2019-%28As-Filed%29.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 5-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2020 |274 |137 |28.6 |23.7 |30.6 |53.7 |57.4 |147 |<ref>{{Web deregi | bet = 2020 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2020/ar/_10-K-2020-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231204044601/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2020/ar/_10-K-2020-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2021 |365 |191 |35.1 |31.8 |38.3 |68.4 |94.6 |154 |<ref>{{Web deregi | bet = 2021 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2021/q4/_10-K-2021-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127162909/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2021/q4/_10-K-2021-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2022 |394 |205 |40.1 |29.2 |41.2 |78.1 |99.8 |164 |<ref>{{Web deregi | bet = 2022 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2022/q4/_10-K-2022-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127162943/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2022/q4/_10-K-2022-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2023 |383 |200 |29.3 |28.3 |39.8 |85.2 |96.9 |161 |<ref>{{Web deregi | bet = 2023 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/faab4555-c69b-438a-aaf7-e09305f87ca3.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127073643/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/faab4555-c69b-438a-aaf7-e09305f87ca3.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}</ref> |- |2024 |391 |201 |29.9 |26.6 |37.0 |96.1 |93.7 |164 |<ref>{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 1-noyabr | bet = 2024 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/c87043b9-5d89-4717-9f49-c4f9663d0061.pdf| jumıs = Apple}}</ref> |} === Basshılıq === ==== Joqarı basqarıw ==== 2025-jıldıń 3-yanvar jaǵdayına muwapıq, Apple Inc. basqarıwı tómendegilerdi óz ishine aladı<ref name="aaplLeadership">{{Web deregi | bet = Apple Leadership| url = https://www.apple.com/leadership| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-yanvar | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2025-jıl 4-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250104061052/https://www.apple.com/leadership/| url-status = live}}</ref>: * Tim Kuk (bas atqarıwshı direktor) * Djeff Uilyams (bas operaciyalıq direktor) * Kevan Parex (bas vice-prezident hám bas finans direktorı) * Ketrin L. Adams (bas vice-prezident hám bas yurist) * Eddi Kyu (bas vice-prezident – Internet Programmalıq támiynatı hám Xızmetleri) * Kreyg Federigi (bas vice-prezident – Programmalıq támiynattı islep shıǵıw) * Djon Djannandrea (bas vice-prezident – Mashinalıq oqıtıw hám Jasalma intellekt strategiyası) * Deyrdre O'Brayen (bas vice-prezident – Usaqlap satıw + Adamlar) * Djon Ternus (bas vice-prezident – Apparatlıq támiynattı islep shıǵıw) * Greg Djozvyak (bas vice-prezident – Dúnya júzilik marketing) * Djonni Srudji (bas vice-prezident – Apparatlıq texnologiyalar) * Sabix Xan (bas vice-prezident – Operaciyalar) ==== Direktorlar keńesi ==== 2023-jıldıń 20-yanvar jaǵdayına muwapıq, Apple Inc. direktorlar keńesi tómendegilerdi óz ishine aladı:<ref name="aaplLeadership" /> * Artur D. Levinson (basshı) * Tim Kuk (atqarıwshı direktor hám bas atqarıwshı direktor) * Djeyms A. Bell * Aleks Gorski * Andrea Yung * Monika Lozano * Ronald Shugar * Syuzan Vagner ==== Aldıńǵı bas atqarıwshı direktorlar ==== # Maykl Skott (1977–1981) # Mayk Markulla (1981–1983) # Djon Skalli (1983–1993) # Maykl Spindler (1993–1996) # Gil Amelio (1996–1997) # [[Stiv Djobs]] (1997–2011) === Iyelik === 2024-jıldıń 30-dekabr jaǵdayına muwapıq, Apple kompaniyasınıń eń iri akcionerleri<ref>{{Web deregi | bet = Apple Inc. (AAPL) Stock Major Holders – Yahoo Finance| url = https://finance.yahoo.com/quote/AAPL/holders/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart | jumıs = finance.yahoo.com| til = en-US| arxivsáne = 2020-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200603173427/https://finance.yahoo.com/quote/AAPL/holders/| url-status = live}}</ref>: * The Vanguard Group (1,400,000,000 akciya, 9.29%) * BlackRock (1,120,000,0000 akciya, 7.48%) * State Street Corporation (595,500,000 akciya, 3.96%) * Fidelity Investments (341,640,000 akciya, 2.27%) * Geode Capital Management (340,160,000 akciya, 2.26%) * Berkshire Hathaway (300,000,000 akciya, 2.00%) * Morgan Stanley (238,260,000 akciya, 1.59%) * T. Rowe Price (220,110,000 akciya, 1.47%) * Norges Bank (187,160,000 akciya, 1.25%) * JPMorgan Chase (183,010,000 akciya, 1.22%) === Korporativ mádeniyat === [[Fayl:Steve Wozniak and Andy Hertzfeld 1985.jpg|thumb|Tiykarın salıwshılardıń biri Stiv Voznyak hám Macintosh injeneri Endi Xercfeld 1985-jılı Apple paydalanıwshılar toparı baylanıs klubına qatnastı.]] [[Fayl:Colleges with the most alumni at Apple.png|upright=1.25|thumb|right|Bul universitetler Apple xızmetkerlerine aylanǵan eń kóp pitkeriwshilerdi shıǵardı.]] Apple 1970-jılları qurılǵan, dástúrli korporativ mádeniyat túsiniklerine qarsı shıqqan bir neshe júdá tabıslı kompaniyalardıń biri. Djobs kóbinese Apple Fortune 500 kompaniyasına aylanǵannan keyin de keńsede jalań ayaq júretuǵın edi. «1984» televiziyalıq reklaması waqtına kelip, Appledıń rásmiy emes mádeniyatı onı básekileslerinen ajıratıp turatuǵın tiykarǵı ózgeshelik bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | familiya = Deutschman| at = Alan| sáne = 2000-jıl 11-oktyabr | bet = The once and future Steve Jobs| url = http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101202183854/http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt| arxivsáne = 2010-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-noyabr | jumıs = [[Salon.com]]}}</ref>. Fortune jurnalınıń 2011-jılǵı esabına sáykes, bul kóp milletli korporaciyadan góre startapqa uqsas korporativ mádeniyatqa alıp keldi<ref name="Fortune1">{{Cite news |last=Lashinsky |first=Adam |date=August 25, 2011 |title=How Apple works: inside the world's largest startup |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |url-status=dead |access-date=November 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113121932/http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |archive-date=November 13, 2011}}</ref>. 2017-jılǵı intervyude Voznyak jaslıǵında Star Trek-ti kóriw hám Star Trek konvenciyalarına qatnasıwdıń Appledı birge qurıwǵa ilham bergenin atap ótti<ref>[https://www.huffingtonpost.com/entry/interview-steve-wozniak-on-sci-fi-comic-books-and_us_58f7e86de4b081380af51897 Huffingtonpost Interview: Steve Wozniak on Sci-Fi, Comic Books, and How Star Trek Shaped the Future] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170918211621/http://www.huffingtonpost.com/entry/interview-steve-wozniak-on-sci-fi-comic-books-and_us_58f7e86de4b081380af51897 |date=September 18, 2017 }}. April 19, 2017.</ref>. Kompaniya ósip, hár túrli pikirdegi bas atqarıwshı direktorlar tárepinen basqarılǵanlıqtan, ayırım ǵalaba xabar quralları onıń dáslepki ayrım ózgesheliklerin joytqanın aytıp ótti<ref>{{Web deregi | familiya = Murphy| at = Margi| sáne = 2018-jıl 31-iyul | bet = Has the Apple brand really lost its bite?| url = https://www.smh.com.au/business/companies/has-the-apple-brand-really-lost-its-bite-20180731-p4zujl.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = The Sydney Morning Herald| til = en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=2022-05-06 |title=Apple Has Lost Its Soul. But Who Cares? |url=https://www.wired.com/story/plaintext-apple-soul-who-cares/ |access-date=2024-10-12 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite news |date=2021-10-04 |title=A decade after Steve Jobs's death, has Apple lost its magic? |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-decade-after-steve-jobss-death-has-apple-lost-its-magic/articleshow/86753764.cms?from=mdr |access-date=2024-10-12 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Shirky| at = Clay| sáne = 2022-jıl 1-may | bet = Apple Inc., 'After Steve'| url = https://www.nytimes.com/2022/05/01/books/review/after-steve-tripp-mickle.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. Soǵan qaramastan, ol óziniń jeke qábiletlerdi hám joqarı sapanı qollap-quwatlaw reputaciyasın saqlap qaldı, bul bolsa talantlı xızmetkerlerdi, ásirese Djobs qaytıp kelgennen keyin, isenimli túrde tarttı<ref>{{Web deregi | familiya = Haden| at = Jeff| sáne = 2023-jıl 9-mart | bet = 27 Years Ago, Steve Jobs Said the Best Employees Focus on Content, Not Process. Research Shows He Was Right| url = https://www.inc.com/jeff-haden/27-years-ago-steve-jobs-said-best-employees-focus-on-content-not-process-workplace-research-shows-he-was-right.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr | jumıs = [[Inc. (magazine)|Inc.]]}}</ref>. Kóplegen Apple xızmetkerleri Djobs qatnaspaǵan joybarlardıń basqalarǵa qaraǵanda kóbirek waqıt alatuǵının bildirgen<ref name="cultofmacwork">{{Web deregi | familiya = Brownlee| at = John| sáne = 2010-jıl 7-iyul | bet = What It's Like To Work At Apple| url = http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple| jumıs = [[Cult of Mac]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-noyabr | arxivsáne = 2011-jıl 25-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110725052719/http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple| url-status = live}}</ref>. Apple Fellows baǵdarlaması xızmetkerlerge jeke kompyuterler tarawındaǵı ayrıqsha texnikalıq yamasa basshılıq úlesleri ushın sıylıqlar beredi. Alıwshılar qatarına Bill Atkinson<ref name="hertzfeld">[[Andy Hertzfeld|Hertzfeld, Andy]]. [http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&story=Credit_Where_Due.txt Credit Where Due] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140326024714/http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh|date=March 26, 2014}}, ''Folklore.org'', January 1983. Retrieved May 26, 2006.</ref>, Stiv Kaps<ref>{{Cite news |title=Newton Hall of Fame! |url=https://msu.edu/~luckie/hallofame.htm |newspaper=Technology at Msu |date=August 7, 2015 |access-date=March 26, 2019 |archive-date=March 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326202443/https://msu.edu/~luckie/hallofame.htm |url-status=live}}</ref>, Rod Xolt<ref name="hertzfeld" /> Alan Key,<ref name="yoyow">Eisenhart, Mary. [http://www.yoyow.com/marye/mtstories/kawasaki.html Fighting Back For Mac] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170525081647/http://www.yoyow.com/marye/mtstories/kawasaki.html |date=May 25, 2017 }}, ''MicroTimes'', 1997. Retrieved May 26, 2006.</ref><ref>[[Andy Hertzfeld|Hertzfeld, Andy]]. [http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&story=Leave_Of_Absence.txt Leave of Absence] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140326024714/http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh|date=March 26, 2014}}, ''Folklore.org'', March 1984. Retrieved May 26, 2006.</ref>, Gay Kavasaki<ref name="yoyow" /><ref>Kawakami, John. [http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.11/11.09/Sep95Newsbits/index.html Apple Taps Guy Kawasaki For Apple Fellows Program] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170903042644/http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.11/11.09/Sep95Newsbits/index.html|date=September 3, 2017}}, ''[[MacTech]]'', September 1995. Retrieved May 26, 2006.</ref>, Al Alkorn<ref>{{Cite news |last=Montfort |first=Nick |title=Wired 4.10: Spawn of Atari |url=https://www.wired.com/wired/archive/4.10/atari.html |access-date=March 5, 2017 |archive-date=November 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103195502/http://www.wired.com/wired/archive/4.10/atari.html |url-status=live}}</ref>, Don Norman<ref name="yoyow" /> Rich Peydj,<ref name="hertzfeld" /> Stiv Voznyak,<ref name="hertzfeld" /> hám Fil Shiller kiredi.<ref>{{Web deregi | bet = Phil Schiller advances to Apple Fellow| url = https://www.apple.com/newsroom/2020/08/phil-schiller-advances-to-apple-fellow| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-avgust | jumıs = Apple Newsroom| til = en-US| arxivsáne = 2020-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200808213814/https://www.apple.com/newsroom/2020/08/phil-schiller-advances-to-apple-fellow/| url-status = live}}</ref>, Djobs xızmetkerlerdiń óz tarawınan tısqarı funkciyalarǵa tartılmaytuǵın qánigeler bolıwın maqset etken. Mısalı, Ron Djonson — 2011-jıldıń 1-noyabrine shekem Usaqlap satıw operaciyaları boyınsha bas vice-prezident — dúkan ornın tańlaw, dúkanda xızmet kórsetiw hám dúkan dúzilisine juwapker bolǵan, biraq óz dúkanlarındaǵı tovar qorına baqlaw júrgizbegen. Bul jumıstı jetkerip beriw sistemasın basqarıw tájiriybesine iye bolǵan Tim Kuk ámelge asırǵan<ref name="Lashinsky2011">{{Cite news |last=Lashinsky |first=Adam |title=How Apple works: Inside the world's biggest startup – Fortune Tech |publisher=Tech.fortune.cnn.com |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |url-status=dead |access-date=December 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102064844/http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |archive-date=January 2, 2012}}</ref>. Apple juwapkershilikti qatań túrde ámelge asırıwı menen belgili. Hárbir joybardıń Apple jargonında «tikkeley juwapker adam» yamasa «DRI» bar<ref name="Fortune1" /><ref>{{Cite book |last1=Lichty |first1=Ron |title=Managing the Unmanageable: Rules, Tools, and Insights for Managing Software |last2=Mantle |first2=Mickey |page=207}}</ref>. Basqa iri AQSH kompaniyalarınan ayırmashılıǵı, Apple basshılar ushın basqa bas atqarıwshı direktorlar paydalanatuǵın golf klubları yamasa kompaniya samolyotinen jeke paydalanıw sıyaqlı qosımsha tólemlerdi óz ishine almaytuǵın salıstırmalı túrde ápiwayı kompensaciya siyasatın usınadı. Kompaniya ádette hár eki jılda bir ret basshılarǵa akciya opcionların beredi<ref>{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 27-dekabr | bet = Apple CEO gets modest 2012 pay after huge 2011| url = http://www.ctvnews.ca/sci-tech/apple-ceo-gets-modest-2012-pay-after-huge-2011-1.1092906| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230627232805/https://www.ctvnews.ca/sci-tech/apple-ceo-gets-modest-2012-pay-after-huge-2011-1.1092906| url-status = live}}</ref>. 2015-jılı Apple kompaniyasında 110,000 tolıq shtatlı xızmetker bolǵan. Keyingi jılı bul san 116,000 ǵa jetken, bul aytarlıqtay jumısqa alıw páseyiwin kórsetedi, tiykarınan birinshi ret túsimniń tómenlewine baylanıslı. Apple óz xızmetkerleriniń neshewi usaqlap satıwda isleytuǵının anıq kórsetpeydi, biraq 2014-jılǵı SEC esabatında xızmetkerler bazasınıń shama menen yarımı ekenligi aytılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Leswing| at = Kif| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | bet = Apple added only 6,000 people last year – its slowest growth since 2009| url = http://nordic.businessinsider.com/apple-hired-only-6000-people-fin-fy-2016-2016-10| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-may | jumıs = [[Business Insider]]| arxivsáne = 2018-jıl 26-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180926130646/https://nordic.businessinsider.com/apple-hired-only-6000-people-fin-fy-2016-2016-10| url-status = live}}</ref>. 2017-jıldıń sentyabr ayında Apple 123,000 nan aslam tolıq shtatlı xızmetkeri bar ekenligin járiyaladı<ref>{{Cite news |date=November 3, 2017 |title=BRIEF-Apple says had 123,000 full-time employees as of Sept. 30 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/brief-apple-says-had-123000-full-time-em/brief-apple-says-had-123000-full-time-employees-as-of-sept-30-idUSFWN1N914R |access-date=November 9, 2017 |archive-date=July 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713025416/https://www.reuters.com/article/brief-apple-says-had-123000-full-time-em/brief-apple-says-had-123000-full-time-employees-as-of-sept-30-idUSFWN1N914R |url-status=live}}</ref>. Apple kúshli korporativ qupıyalıq mádeniyatına iye hám Milliy qáwipsizlik agentligi, Federallıq tergew byurosı hám AQSH Qupıya xızmetinen kadrlar jıynaytuǵın informaciya aǵıp ketiwine qarsı Global qáwipsizlik komandasına iye<ref>{{Web deregi | familiya = Turton| at = William| sáne = 2017-jıl 20-iyun | bet = Leaked recording: Inside Apple's global war on leakers| url = https://theoutline.com/post/1766/leaked-recording-inside-apple-s-global-war-on-leakers| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | jumıs = [[The Outline (website)|The Outline]]| arxivsáne = 2023-jıl 20-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230920003844/https://theoutline.com/post/1766/leaked-recording-inside-apple-s-global-war-on-leakers| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Dani| familiya = Deahl| bet = Internal Apple presentation on how to handle leaks gets leaked| url = https://www.theverge.com/2017/6/20/15837522/apple-internal-presentation-leaks| jumıs = [[The Verge]]| sáne = 2017-jıl 20-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 13-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230713023601/https://www.theverge.com/2017/6/20/15837522/apple-internal-presentation-leaks| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Benjamin| familiya = Mayo| bet = Report details Apple's efforts to increase product secrecy, more leaks from Apple campus than supply chain in 2016| url = https://9to5mac.com/2017/06/20/apple-product-secrecy-leaks-leaked-meeting| jumıs = [[9to5Mac]]| sáne = 2017-jıl 20-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivsáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170620225032/https://9to5mac.com/2017/06/20/apple-product-secrecy-leaks-leaked-meeting/| url-status = live}}</ref>. 2017-jıldıń dekabr ayında Glassdoor Appledıń jumıs islew ushın 48-orındaǵı eń jaqsı orın ekenligin málimledi. Kompaniya dáslep 2009-jılı 19-orınǵa kirgen, 2012-jılı 10-orınǵa shekem kóterilgen hám keyingi jıllarda tómenlep barǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | bet = Facebook named Glassdoor's 'best place to work' as Apple falls 48 places to No. 84| url = https://9to5mac.com/2017/12/06/apple-glassdoor-rating-2017-2018| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215110749/https://9to5mac.com/2017/12/06/apple-glassdoor-rating-2017-2018/| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Joe| familiya = Rossignol| bet = Apple Plummets to Lowest Ranking Ever in Glassdoor's Annual List of Best Places to Work| url = https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-drops-on-best-of-glassdoor| jumıs = [[MacRumors]]| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215053427/https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-drops-on-best-of-glassdoor/| url-status = live}}</ref>. 2023-jılı Bloomberg tiń Mark Gurman Appledıń Izertlew dizayn toparı (XDG) bar ekenligin ashtı, ol Apple Watch qa glyukozanı baqlaw funkciyasın qosıw ústinde jumıs alıp barǵan. Gurman XDG dı Alphabet tiń X «ay túsiretuǵın zavodı» menen salıstırdı<ref>{{Cite news |last=Gurman |first=Mark |author-link=Mark Gurman (journalist) |date=February 26, 2023 |title=Apple's Secret 'XDG' Team Is Working on More Than Just a Glucose Monitor |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-02-26/apple-aapl-exploratory-design-group-xdg-no-prick-glucose-tracker |access-date=February 28, 2023 |archive-date=February 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228003203/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-02-26/apple-aapl-exploratory-design-group-xdg-no-prick-glucose-tracker |url-status=live}}</ref>. === Keńseler === Apple Inc. kompaniyasınıń dúnya júzilik korporativ bas keńsesi Kaliforniyanıń Silikon oypatlıǵınıń ortasında, Kupertino qalasında jaylasqan Apple Park te ornalasqan. Bul jer átirapı bir mil (1.6 km) bolǵan úlken dóńgelek jer ústi imaratı. Imarat 2017-jıldıń aprel ayında ashılǵan hám 12,000 nan aslam xızmetkerdi jumıs penen támiyinleydi. Apple diń teń tiykarshısı Stiv Djobs Apple Park tiń biznes parkinen góre tábiyat qorǵawxanasına uqsawın qáledi hám 2011-jıldıń iyun ayında óziniń qaytıs bolıwınan aldınǵı aqırǵı jámiyetlik sózinde usı usınıstı beriw ushın Kupertino qala keńesine jeke ózi keldi. [[Fayl:Apple Headquarters in Cupertino.jpg|thumb|Dáslepki Apple Campus tiń kóshe mákan jayı: 1 Infinite Loop, Sunnyvale, California.]] Apple sonday-aq Apple Campus ten (1 Infinite Loop mákan jayı menen de belgili) jumıs alıp baradı. Bul Kupertinoda jaylasqan altı imarattan ibarat kompleks bolıp, ulıwma maydanı 850,000 kvadrat fut (79,000 m²) di quraydı hám Apple Park ten shama menen 1 mil (1.6 km) qubla-batısta jaylasqan<ref>{{Cite news |last=Simonson |first=Sharon |date=October 2, 2005 |title=Apple gobbles up Cupertino office space |url=http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |access-date=July 31, 2006 |archive-date=August 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811164932/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |url-status=live}}</ref>. Apple Campus 1993-jılı ashılǵannan baslap 2017-jılı Apple Park ashılǵanǵa shekem kompaniyanıń bas keńsesi bolǵan. 1–6 Infinite Loop mákan jayında jaylasqan imaratlar oraylıq jasıl maydan átirapında dóńgelek formada jaylasqan bolıp, bul dizayn universitet dizaynına uqsas. Apple Park hám Apple Campus ten tısqarı, Apple Kupertino qalası boylap jaylasqan qosımsha otız keńse imaratın iyeleydi. Buǵan aldınǵı úsh bas keńse de kiredi: 1977-jıldan 1978-jılǵa shekem Stephens Creek Three, 1978-jıldan 1982-jılǵa shekem Bandley One hám 1982-jıldan 1993-jılǵa shekem Mariani One<ref>{{Web deregi | familiya = Steeber| at = Michael| sáne = 2017-jıl 13-noyabr | bet = Before the spaceship: A look back at the previous campuses that Apple called home| url = https://9to5mac.com/2017/11/13/apple-original-campus-headquarters| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-yanvar | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 8-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220108225101/https://9to5mac.com/2017/11/13/apple-original-campus-headquarters/| url-status = live}}</ref>. Ulıwma alǵanda, Apple qaladaǵı bar bolǵan keńse maydanınıń derlik 40% in iyeleydi<ref>{{Web deregi | familiya = Simonson| at = Sharon| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = Apple gobbles up Cupertino office space| url = http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html?page=1| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-may | jumıs = San Jose Business Journal| arxivsáne = 2006-jıl 20-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060320204822/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html?page=1| url-status = live}}</ref>. Apple kompaniyasınıń Evropa, Orta Shıǵıs hám Afrika (EMEA) boyınsha bas keńsesi Irlandiyanıń qublasında jaylasqan Kork qalasındaǵı Hollyhill kampusında ornalasqan<ref>{{Web deregi | familiya = Shead| at = Sam| bet = We went to see Apple's European HQ in Ireland — here's what we found| url = https://www.businessinsider.com/apples-growing-irish-empire-in-pictures-2016-2| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-yanvar | jumıs = Business Insider| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220107223809/https://www.businessinsider.com/apples-growing-irish-empire-in-pictures-2016-2| url-status = live}}</ref>. 1980-jılı ashılǵan bul orayda 5,500 adam jumıs isleydi hám ol Apple kompaniyasınıń AQSHtan tısqarıdaǵı birinshi ornı bolǵan<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | bet = Irish Examiner Article| url = http://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-aprel | jumıs = [[Irish Examiner]]| arxivsáne = 2012-jıl 11-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120711192309/http://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2/| url-status = dead}}</ref>. Appledıń xalıqaralıq satıw hám tarqatıw bólimleri Korktegi usı kampustan jumıs alıp baradı<ref>{{Web deregi | bet = Bloomberg Businessweek Profile of Apple Sales International| url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130501232104/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l| url-status = dead| arxivsáne = 2013-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-aprel | jumıs = [[Bloomberg Businessweek]]}}{{Verify source|date=November 2017}}; {{Web deregi | bet = Apple's Irish website with contact information for Apple Distribution International at Cork| url = https://www.apple.com/ie/contact| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-aprel | jumıs = [[Apple.com]]| arxivsáne = 2012-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120414024251/http://www.apple.com/ie/contact/| url-status = live}}</ref>. Apple kompaniyasınıń Texas shtatınıń Ostin qalası janında eki kampusı bar: 2014-jılı ashılǵan 216,000 kvadrat futlıq (20,100 m²) kampusta Apple kremniyi ústinde jumıs alıp baratuǵın<ref>{{Web deregi | familiya = Goel| at = Vindu| sáne = 2016-jıl 20-noyabr | bet = How Apple Empowers, and Employs, the American Working Class| url = https://www.nytimes.com/2016/11/21/technology/how-apple-empowers-and-employs-the-american-working-class.html| url-access = limited| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/11/21/technology/how-apple-empowers-and-employs-the-american-working-class.html| arxivsáne = 2022-jıl 1-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyul | jumıs = [[The New York Times]]}}{{cbignore}}</ref> 500 injener jumıs isleydi hám 2021-jılı ashılǵan 1.1 million kvadrat futlıq (100,000 m²) kampusta 6,000 adam texnikalıq qollap-quwatlaw, jetkerip beriw sistemasın basqarıw, onlayn dúkan mazmunın saylaw hám Apple Maps maǵlıwmatların basqarıw boyınsha jumıs alıp baradı. Kompaniyanıń sonday-aq Bolder (Kolorado), Kalver-Siti (Kaliforniya), Gercliya (Izrail), London, Nyu-York, Pittsburg, San-Diego hám Sietlde de bir neshe júzlegen adamdı jumıs penen támiyinleytuǵın basqa da orınları bar<ref>{{Cite news |last1=Tsang |first1=Amie |last2=Satariano |first2=Adam |date=December 13, 2018 |title=Apple to Add $1 Billion Campus in Austin, Tex., in Broad U.S. Hiring Push |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/12/13/business/apple-austin-campus.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181213121245/https://www.nytimes.com/2018/12/13/business/apple-austin-campus.html |archive-date=December 13, 2018 |issn=0362-4331}}; {{Cite news |title=Apple CEO Tim Cook to inaugurate new Israeli headquarters next week |url=http://www.jpost.com/Israel-News/New-Tech/Apple-CEO-Tim-Cook-to-inaugurate-new-Israeli-headquarters-next-week-390866 |access-date=February 12, 2015 |website=[[The Jerusalem Post]] |archive-date=June 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627235000/https://www.jpost.com/Israel-News/New-Tech/Apple-CEO-Tim-Cook-to-inaugurate-new-Israeli-headquarters-next-week-390866 |url-status=live}}</ref>. === Sud isleri === Apple óz jumısın baslaǵannan berli hár túrli huqıqıy processler hám talaplarǵa qatnasıp kelgen<ref>{{Web deregi | bet = Federal Court Cases Involving Apple, Inc| url = https://www.docketalarm.com/cases/AllNaturesOfSuit/Apple%2C%20Inc.| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-may | baspaxana = Docket Alarm, Inc.| arxivsáne = 2014-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140706223129/https://www.docketalarm.com/cases/AllNaturesOfSuit/Apple%2C%20Inc./| url-status = live}}</ref>. Ásirese, Apple óziniń intellektual múlk huqıqların belsendi hám qatań túrde qorǵaytuǵını menen tanılǵan hám bunı ózi de járiyalaydı. Sud isleriniń ayırım mısalları - Apple Samsung qa qarsı, Apple Microsoft ke qarsı, Motorola Mobility Apple Inc. ke qarsı hám Apple Corps Apple Computer ge qarsı shaǵımlar. Sonday-aq, Apple kóp márte intellektual múlk huqıqların buzǵanı ushın ayıplanıwlarǵa qarsı ózin qorǵawǵa májbúr bolǵan. Olardıń kópshiligi sudlar tárepinen patent trolleri dep atalatuǵın qabıq kompaniyalar sıpatında biykar etilgen, sebebi nızamda kórsetilgen patentlerdiń haqıyqıy qollanılǵanına hesh qanday dálil tabılmaǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Mullin| at = Joe| sáne = 2016-jıl 26-yanvar | bet = Patent troll VirnetX wants jury to give it a half-billion dollars of Apple's cash| url = https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/virnetx-kicks-off-final-massive-patent-trolling-attempt-vs-apple| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324173704/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/virnetx-kicks-off-final-massive-patent-trolling-attempt-vs-apple/| url-status = live}}</ref>. 2016-jıldıń 21-dekabrinde Nokia AQSH hám Germaniyada Appleǵa qarsı sud isin qozǵaǵanın járiyaladı. Bunda Nokia Apple ónimleriniń Nokia patentlerin buzıp atırǵanında ayıplaǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Novet| at = Jordan| sáne = 2016-jıl 21-dekabr | bet = Nokia sues Apple for patent infringement in the U.S. and Germany| url = https://venturebeat.com/2016/12/21/nokia-sues-apple-for-patent-infringement-in-the-u-s-and-germany| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[VentureBeat]]| arxivsáne = 2017-jıl 11-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170511194947/https://venturebeat.com/2016/12/21/nokia-sues-apple-for-patent-infringement-in-the-u-s-and-germany/| url-status = live}}; {{Cite news |last=Swartz |first=Jon |date=December 21, 2016 |title=Nokia sues Apple for patent infringement |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2016/12/21/nokia-sues-apple-patent-infringement/95709378 |access-date=March 23, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525081228/https://www.usatoday.com/story/tech/2016/12/21/nokia-sues-apple-patent-infringement/95709378/ |url-status=live}}</ref>. Eń sońǵı waqıtta, 2017-jıldıń noyabr ayında, Amerika Qurama Shtatları Xalıqaralıq Sawda Komissiyası Apple kompaniyasınıń aralıqtan basqarıw texnologiyasına baylanıslı patent buzıwshılıq ayıplawları boyınsha tergew baslaǵanın járiyaladı; aralıqtan basqarıw programmalıq támiynatın islep shıǵaratuǵın Aqua Connect kompaniyası Apple óziniń eki patentin buzǵanında ayıpladı<ref>{{Web deregi | familiya = Orlowski| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-noyabr | bet = US trade cops agree to investigate Apple's 'embrace and extend| url = https://www.theregister.co.uk/2017/11/15/trade_cops_probe_apples_embrace_nextend| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-noyabr | jumıs = [[The Register]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171115212535/https://www.theregister.co.uk/2017/11/15/trade_cops_probe_apples_embrace_nextend/| url-status = live}}</ref>. Epic Games kompaniyası 2020-jıldıń avgust ayında Appleǵa qarsı AQSHtıń Arqa Kaliforniya rayonlıq sudında shaǵım qozǵadı. Bul shaǵım Appledıń iOS App Store daǵı is-háreketlerine baylanıslı edi. 2022-jıldıń yanvar ayında Ericsson kompaniyası 5G texnologiyası ushın royalti tólewge baylanıslı Appleǵa qarsı sud isin qozǵadı<ref>{{Cite news |last=Mukherjee |first=Supantha |date=January 18, 2022 |title=Ericsson sues Apple again over 5G patent licensing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/technology/ericsson-sues-apple-again-over-5g-patent-licensing-2022-01-18 |access-date=January 18, 2022 |archive-date=January 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118112833/https://www.reuters.com/technology/ericsson-sues-apple-again-over-5g-patent-licensing-2022-01-18/ |url-status=live}}</ref>. 2024-jıldıń 24-iyun kúni Evropa Komissiyası Appledı «programma baǵdarlamashılarınıń tutınıwshılardı alternativ kanallarǵa usınıslar hám kontent ushın erkin baǵdarlawına» tosqınlıq qılıp, Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzǵanı ushın ayıpladı<ref>{{cite news| last= Brodkin| first= Jon| date= June 24, 2024| title= EU says Apple violated app developers' rights, could be fined 10% of revenue| url= https://arstechnica.com/tech-policy/2024/06/eu-says-apple-violated-app-developers-rights-could-be-fined-10-of-revenue/| work= arstechnica| access-date= June 25, 2024}}</ref>. 2025-jıldıń aprel ayında Apple ayıplı dep tabıldı hám Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzǵanı ushın 500 million evro (570 million dollar) ayıp pul tólewge húkim shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | bet = EU Commission fines Apple, Meta over digital law breaches – DW – 04/23/2025| url = https://www.dw.com/en/eu-commission-fines-apple-meta-over-digital-law-breaches/a-72317692| qaralǵan sáne = 2025-jıl 23-aprel | jumıs = dw.com| til = en}}</ref>. == Finans == {| class="wikitable floatright" |+Bazar boyınsha tabıs (2024)<ref>{{Web deregi | bet = Apple Inc.: Business Segments and Geographical Breakdown of Revenue| url = https://www.marketscreener.com/quote/stock/APPLE-INC-4849/finances-segments/#geography| qaralǵan sáne = 2025-jıl 10-may | jumıs = www.marketscreener.com| til = en-US}}</ref> !Mámleket !úles |- |[[Amerika]] |43.7% |- |EMEA (Evropa, Orta Shıǵıs hám Afrika) |25.9% |- |Úlken Qıtay |17.1% |- |Aziya-Tınısh okeanınıń qalǵan bólegi |7.8% |- |[[Yaponiya]] |6.1% |} 2023-jılǵa kelip, Apple 383.28 milliard AQSH dolları tabıs penen dúnyadaǵı eń iri texnologiya kompaniyası;<ref name="Global 500 2023">{{Web deregi | bet = Global 500| url = https://fortune.com/global500/2023/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-avgust | jumıs = Fortune| til = en}}</ref> ulıwma aktivleri boyınsha dúnyadaǵı eń iri texnologiya kompaniyası;<ref>{{Web deregi | familiya = Chen| at = Liyan| sáne = 2015-jıl 11-may | bet = The World's Largest Tech Companies: Apple Beats Samsung, Microsoft, Google| url = https://www.forbes.com/sites/liyanchen/2015/05/11/the-worlds-largest-tech-companies-apple-beats-samsung-microsoft-google| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Forbes]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525103525/https://www.forbes.com/sites/liyanchen/2015/05/11/the-worlds-largest-tech-companies-apple-beats-samsung-microsoft-google/| url-status = live}}</ref> satılǵan birlikler boyınsha tórtinshi eń iri jeke kompyuter jetkerip beriwshisi;<ref name="2023 PC">{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 11-yanvar | bet = Gartner Says Worldwide PC Shipments Increased 0.3% in Fourth Quarter of 2023 but Declined 14.8% for the Year| url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/01-10-2024-gartner-says-worldwide-pc-shipments-increased-zero-point-three-percent-in-fourth-quarter-of-2023-but-declined-fourteen-point-eight-percent-for-the-year| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240111045024/https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/01-10-2024-gartner-says-worldwide-pc-shipments-increased-zero-point-three-percent-in-fourth-quarter-of-2023-but-declined-fourteen-point-eight-percent-for-the-year| arxivsáne = 2024-jıl 11-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-yanvar | baspaxana = [[Gartner]]}}</ref> hám dúnyadaǵı eń iri mobil telefon óndiriwshisi bolıp tabıladı<ref name="Porter2024">{{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2024-jıl 16-yanvar | bet = Apple tops Samsung for first time in global smartphone shipments| url = https://www.theverge.com/2024/1/16/24039830/apple-bestselling-phone-manufacturer-2023-samsung-idc-canalys-research| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-yanvar | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2024-jıl 17-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240117014152/https://www.theverge.com/2024/1/16/24039830/apple-bestselling-phone-manufacturer-2023-samsung-idc-canalys-research| url-status = live}}</ref>. 2011-jıldıń sentyabr ayında juwmaqlanǵan finans jılında Apple Inc. 108 milliard dollar jıllıq tabıs haqqında xabarladı – bul 2010-jılǵı 65 milliard dollarlıq tabıstan áhmiyetli ósiw – hám derlik 82 milliard dollarlıq naq aqsha rezervlerine iye boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Nuttall| at = Chris| sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Apple in race to keep ahead in 2012| url = http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-dekabr | url-status = live| url-access = subscription| jumıs = [[Financial Times]]}}</ref>. 2012-jıl 19-martta Apple óziniń direktorlar keńesiniń maqullawı menen 2012-jıldıń tórtinshi shereginde baslanatuǵın bir akciyaǵa 2.65 dollarlıq [[dividend]] jobaların járiyaladı<ref name="dividendfaq">{{Cite news |last=Tsukayama |first=Hayley |date=March 20, 2012 |title=FAQ: Apple's Dividend |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/faq-apples-dividend/2012/03/20/gIQAVxMgPS_story.html |access-date=March 21, 2012 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119143820/https://www.washingtonpost.com/business/technology/faq-apples-dividend/2012/03/20/gIQAVxMgPS_story.html |url-status=live}}</ref>. Kompaniyanıń 2013-jılǵı dúnya júzilik jıllıq tabısı 170 milliard dollardı quradı<ref>{{Web deregi | bet = Annual Financials for Apple| url = http://www.marketwatch.com/investing/stock/aapl/financials| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral | jumıs = [[Marketwatch]]| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230708160347/https://www.marketwatch.com/investing/stock/aapl/financials| url-status = live}}</ref>. 2013-jıldıń may ayında Apple birinshi ret Fortune 500 kompaniyaları diziminiń eń jaqsı onlıǵına kirdi hám 2012-jılǵı reytinginen 11 orın kóterilip, altınshı orındı iyeledi<ref>{{Cite news |last=Rodriguez |first=Salvador |date=May 6, 2013 |title=Apple makes Fortune 500's top 10 for first time; Facebook makes list |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-apple-facebook-fortune-500-20130506,0,6186624.story |access-date=June 10, 2013 |archive-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527220117/http://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-apple-facebook-fortune-500-20130506,0,6186624.story |url-status=live}}</ref>. 2016-jılǵa kelip, Apple kompaniyasınıń shama menen 234 milliard AQSH dolları naq aqsha hám bazarǵa shıǵarılatuǵın bahalı qaǵazları bar, olardıń 90%-i salıq maqsetlerinde Amerika Qurama Shtatlarınan sırtta jaylasqan<ref name="b200">{{Web deregi | familiya = La Monica| at = Paul R.| sáne = 2015-jıl 22-iyul | bet = Apple has $203 billion in cash. Why?| url = https://money.cnn.com/2015/07/22/investing/apple-stock-cash-earnings| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150818101000/https://money.cnn.com/2015/07/22/investing/apple-stock-cash-earnings| arxivsáne = 2015-jıl 18-avgust | qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-sentyabr | baspaxana = [[CNNMoney]]}}</ref>. Canaccord Genuity esabatına sáykes, 2014-jıldıń birinshi shereginde dúnyadaǵı segiz eń iri smartfon óndiriwshileri tárepinen islengen barlıq paydanıń 65%-in Apple jıynadı. 2015-jıldıń birinshi shereginde kompaniya barlıq tabıstıń 92%-in iyeledi<ref>{{Web deregi | familiya = Farivar| at = Cyrus| sáne = 2015-jıl 13-iyul | bet = Apple makes 92 percent of all smartphone profits| url = https://arstechnica.com/apple/2015/07/apple-makes-92-percent-of-all-smartphone-profits| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170322024409/https://arstechnica.com/apple/2015/07/apple-makes-92-percent-of-all-smartphone-profits/| url-status = live}}</ref>. 2017-jıl 30-aprelde The Wall Street Journal Appledıń 250 milliard dollarlıq naq aqsha rezervi bar ekenin xabarladı,<ref>{{Cite news |last=Mickle |first=Tripp |date=April 30, 2017 |title=Apple's Cash Hoard Set to Top $250 Billion |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/apples-250-billion-cash-pile-enlivens-hopes-fuels-expectations-1493566748 |url-access=subscription |access-date=May 24, 2017 |archive-date=July 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713023324/https://www.wsj.com/articles/apples-250-billion-cash-pile-enlivens-hopes-fuels-expectations-1493566748 |url-status=live}}</ref> bul bir neshe kúnnen keyin Apple tárepinen rásmiy túrde 256.8 milliard dollar ekenligi tastıyıqlandı<ref>{{Web deregi | familiya = Wang| at = Christine| sáne = 2017-jıl 2-may | bet = Apple's cash hoard swells to record $256.8 billion| url = https://www.cnbc.com/2017/05/02/apples-cash-hoard-swells-to-record-256-8-billion.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | baspaxana = [[CNBC]]| arxivsáne = 2023-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230602132500/https://www.cnbc.com/2017/05/02/apples-cash-hoard-swells-to-record-256-8-billion.html| url-status = live}}</ref>. 2018-jıldıń 3-avgustına kelip, Apple bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń iri jámiyetlik akcionerlik korporaciyası boldı. 2018-jıl 2-avgustta Apple bahası 1 trillion dollarǵa jetken birinshi AQSH jámiyetlik akcionerlik kompaniyası boldı,<ref name="1t-CNBC">{{Cite news |last=Salinas |first=Sara |date=August 2, 2018 |title=Apple just hit a $1 trillion market cap |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |access-date=August 2, 2018 |archive-date=May 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528131244/https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |url-status=live}}</ref><ref name="1t-Guardian">{{Web deregi | familiya = Davies| at = Rob| sáne = 2018-jıl 2-avgust | bet = Apple becomes world's first trillion dollar company| url = https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-avgust | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2020-jıl 28-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200428201743/https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company| url-status = live}}</ref> al 2024-jıldıń iyun ayına kelip, onıń bahası 3.2 trillion dollardan sál astı. Apple 2018-jılǵı Fortune 500 reytinginde tabıs boyınsha eń iri Amerika Qurama Shtatları korporaciyaları arasında 4-orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | bet = Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List| url = http://fortune.com/fortune500/list| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181110190356/http://fortune.com/fortune500/list| arxivsáne = 2018-jıl 10-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-noyabr | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref>. 2022-jıldıń iyul ayında Apple 2021-jılǵa salıstırǵanda 3-sherektegi paydanıń 11% tómenlegenin xabarladı. Sol dáwirde onıń tabısı jıldan jılǵa 2% ósip, 83 milliard dollarǵa jetti, degen menen bul kórsetkish te 2021-jılǵa qaraǵanda tómen boldı, onda ósim 36% quradı. Ulıwma tómenlewdiń global ekonomikanıń tómenlewi hám Qıtaydaǵı jetkerip beriw dizbeginiń úzilisleri sebepli bolǵanı xabarlandı<ref>{{Web deregi | familiya = Duffy| at = Clare| sáne = 2022-jıl 28-iyul | bet = Apple's profit declines nearly 11%| url = https://us.cnn.com/2022/07/28/tech/apple-q3-earnings/index.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-avgust | jumıs = CNN Business| baspaxana = CNN| arxivsáne = 2022-jıl 1-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220801214200/https://us.cnn.com/2022/07/28/tech/apple-q3-earnings/index.html| url-status = live}}</ref>. Sol jılı Apple dúnya júzi boyınsha ilimiy-izertlew hám rawajlandırıwǵa eń kóp qarjı jumsaytuǵın korporativ kompaniyalardıń biri boldı, ilimiy-izertlew hám rawajlandırıw qárejetleri 27 milliard dollardan astı<ref>{{Web deregi | familiya = Irwin-Hunt| at = Alex| bet = Top 100 global innovation leaders| url = https://www.fdiintelligence.com/content/feature/global-innovation-leaders-2022-edition-82527| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyun | jumıs = [[fDi Intelligence]]| sáne = 2023-jıl 19-iyun | til = en}}</ref>. 2023-jıldıń may ayında Apple 2023-jıldıń birinshi sheregi ushın satıwlarınıń tómenlegenin xabarladı. 2022-jılǵa salıstırǵanda, 2023-jılǵı tabıs 3% azaydı. Bul Appledıń izbe-iz ekinshi sheregi satıw tómenlewi. Bul tómenlew ekonomikanıń tómenlewi hám tutınıwshılardıń bahanıń artıwı sebepli [[iPad]] hám kompyuterlerdi satıp alıwdı keyinge qaldırıwı menen baylanıslı. Degen menen, [[iPhone]] satıwları jıldan jılǵa 1.5% ósim menen turaqlı boldı. Appledıń aytıwınsha, bunday qurılmalarǵa talap, ásirese [[Latın Amerika|Latın Amerikası]] hám Qubla Aziyada, kúshli boldı<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/business-65487055 |title=Apple sales falter again but iPhone demand persists |work=BBC|access-date=May 5, 2023|archive-date=May 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505221331/https://www.bbc.com/news/business-65487055|url-status=live}}</ref>. === Salıqlar === Apple dúnya júzi boyınsha tóleytuǵın salıqların azaytıw ushın Irlandiya, Niderlandiya, Lyuksemburg hám Britaniya Virgin atawları sıyaqlı tómen salıqlı jerlerde sıńar kompaniyalar qurǵan. The New York Times basılımınıń jazıwınsha, 1980-jılları Apple joqarı salıqlı mámleketlerdegi shet el satıwshıların kompaniyaǵa basqa kontinentlerdegi tómen salıqlı sıńar kompaniyalar atınan satıwǵa múmkinshilik beretuǵın, tabıs salıqlarınan shetlep ótiw usılında belgilegen birinshi texnologiya kompaniyalarınıń biri bolǵan. 1980-jıllardıń aqırında Apple «Gollandiyalı sandvich penen qos Irlandiyalı» dep atalatuǵın buxgalterlik usılınıń jetekshisi boldı, bul paydanı irlandiyalı sıńar kompaniyalar hám Niderlandiya arqalı, sonnan keyin Karib teńizine baǵdarlaw arqalı salıqlardı azaytadı<ref>{{Cite news |last1=Duhigg |first1=Charles |last2=Kocieniewski |first2=David |date=April 28, 2012 |title=How Apple Sidesteps Billions in Taxes |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2012/04/29/business/apples-tax-strategy-aims-at-low-tax-states-and-nations.html |url-access=limited |access-date=April 29, 2012 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2012/04/29/business/apples-tax-strategy-aims-at-low-tax-states-and-nations.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Drawbaugh |first1=Kevin |last2=Temple-West |first2=Patrick |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |title=Untaxed U.S. corporate profits held overseas top $2.1 trillion: study |work=[[Reuters]] |access-date=February 11, 2015 |archive-date=November 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114065547/http://www.reuters.com/article/2014/04/09/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |url-status=live}}; {{Web deregi | bet = Apple Earnings Call| url = https://www.apple.com/investor/earnings-call| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-aprel | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2016-jıl 1-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160501141522/http://www.apple.com/investor/earnings-call/| url-status = live}}</ref>. Britaniya Konservativ Partiyası aǵzası Charli Elfikk 2012-jıl 30-oktyabrde<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Roland |date=October 30, 2012 |title=Foreign companies 'avoid billions in corporation tax' |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/foreign-companies-avoid-billions-in-corporation-tax-czt9jpjp9w3?region=global |access-date=November 4, 2012 |archive-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223191504/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/politics/article3583772.ece |url-status=live}}</ref> ayırım kóp milletli kompaniyalardıń, sonıń ishinde Apple Inc. bar, Ullı Britaniyada milliardlaǵan funt payda tawıp atırǵanın, biraq Ullı Britaniya ǵáziynesine tek 3 procentlik nátiyjeli salıq stavkasın tólep atırǵanın kórsetetuǵın izertlew járiyaladı, bul standart korporativ salıq stavkalarınan oǵada tómen. Ol bul izertlewden keyin Qarjı ministri Djorj Osbornǵa [[Google]] hám The Coca-Cola Company sıyaqlı kóp milletli kompaniyalardı ózleriniń Ullı Britaniyadaǵı tabıslarına tóleytuǵın nátiyjeli salıq stavkasın málimlewge májbúrlewdi shaqırdı. Elfikk sonıń menen bir qatarda Ullı Britaniya salıǵınıń ádil úlesin tólemeytuǵın kóp milletli kompaniyalardan húkimet shártnamaları uslap qalınıwı kerek ekenin de ayttı<ref>{{Cite news |last=Ebrahimi |first=Helia |date=November 2, 2012 |title=Foreign firms could owe UK £11bn in unpaid taxes |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/consumertips/tax/9652516/Foreign-firms-could-owe-UK-11bn-in-unpaid-taxes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102231901/http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/consumertips/tax/9652516/Foreign-firms-could-owe-UK-11bn-in-unpaid-taxes.html |archive-date=November 2, 2012}}</ref>. 2013-jıldıń may ayında juwmaqlanǵan AQSH Senatını kompaniyanıń offshor salıq strukturası haqqındaǵı esabatına sáykes, Apple ádettegi emes global salıq strukturasın paydalanıp, hesh qanday húkimetke az yamasa hesh qanday salıq tólemesten, irlandiyalı sıńar kompaniyalarda milliardlaǵan dollar payda saqlap kelgen<ref>{{Citation |last1=Levin |first1=Carl |title=Memorandum: Offshore profit shifting and the U.S. tax code – Part 2 (Apple Inc.) |date=May 2013 |url=http://levin.senate.gov/download/exhibit1a_profitshiftingmemo_apple |type=memorandum of the Permanent Subcommittee on Investigations |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629090950/http://www.levin.senate.gov/download/exhibit1a_profitshiftingmemo_apple |format=PDF |access-date=June 27, 2013 |archive-date=June 29, 2013 |last2=McCain |first2=John |url-status=dead}}</ref>. Evropa boyınsha Appledıń usaqlap satıw dúkanların óz ishine alǵan tiykarǵı sıńar kompaniya, xolding kompaniyası, sońǵı bes jılda hesh qanday korporativ tabıs salıǵın tólemegen. «Apple Irlandiya hám AQSH salıq rezidentligi qaǵıydaları arasındaǵı ayırmashılıqtı paydalanǵan», - delingen esabatta<ref>{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 20-may | bet = Senate Probe Finds Apple Used Unusual Tax Structure to Avoid Taxes| url = https://www.cnbc.com/2013/05/20/senate-probe-finds-apple-used-unusual-tax-structure-to-avoid-taxes.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-mart | jumıs = [[CNBC]]| agency = Reuters}}</ref>. 2013-jıl 21-mayda Apple bas direktorı Tim Kuk Senat tıńlawında óz kompaniyasınıń salıq taktikaların qorǵadı<ref>{{cite news |last1=McCoy |first1=Kevin |date=May 21, 2013 |title=Apple CEO defends tax tactics at Senate hearing |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/05/21/apple-tax-hearing/2344351/ |access-date=May 21, 2013 |archive-date=May 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522064737/http://www.usatoday.com/story/money/business/2013/05/21/apple-tax-hearing/2344351/ |url-status=live}}</ref>. Apple 2016-jıldıń 2-finanslıq sheregi jaǵdayına sáykes shama menen 26% nátiyjeli salıq stavkası menen AQSHtaǵı eń iri jeke salıq tólewshi ekenin aytadı<ref>{{Web deregi | bet = Investor Relations| url = http://investor.apple.com/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-aprel | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2018-jıl 30-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180830172647/http://investor.apple.com/| url-status = live}}</ref>. 2017-jıldıń oktyabr ayında nemis FAZ gazetasına bergen intervyuda Tim Kuk Apple kompaniyasınıń dúnya júzi boyınsha eń iri salıq tólewshi ekenin málimledi<ref>{{Cite news |last=Knop |first=Carsten |date=November 14, 2017 |title=Tim Cook im Interview: "Hoffentlich seid ihr Deutschen richtig stolz auf euch" |language=de |work=Faz.net |url=https://www.faz.net/1.5245252 |access-date=March 26, 2019 |archive-date=March 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305095121/https://www.faz.net/pro/d-economy/tim-cook-im-interview-hoffentlich-seid-ihr-deutschen-richtig-stolz-auf-euch-15245252.html |url-status=live}}</ref>. 2016-jılı, eki jıllıq tekseriwden keyin, Evropa Komissiyası Appledıń gibrid Qos Irlandiyalı salıq sxemasın paydalanıwı Irlandiyadan «nızamsız mámleketlik járdem» bolıp tabılatuǵının málimledi hám Appleǵa 13 milliard evro (14.5 milliard dollar) tólenbegen salıq tólewdi minnetledi, bul tariyxtaǵı eń úlken korporativ salıq shtrafı boldı. Bul keyinirek Evropa Ulıwma Sudı komissiyanıń jetkiliksiz dáliller usınǵanın húkim etkeninen keyin biykar etildi<ref>{{Cite news |date=July 15, 2020 |title=Apple ne devra pas rembourser 13 milliards d'euros à l'Irlande, a conclu la justice européenne |language=fr |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2020/07/15/la-justice-europeenne-annule-la-decision-sommant-apple-de-rembourser-13-milliards-d-euros-a-l-irlande_6046257_3234.html |access-date=June 22, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816095531/https://www.lemonde.fr/economie/article/2020/07/15/la-justice-europeenne-annule-la-decision-sommant-apple-de-rembourser-13-milliards-d-euros-a-l-irlande_6046257_3234.html |url-status=live}}</ref><ref name="IT11">{{cite news |last=Brennan |first=Joe |date=July 15, 2020 |title=Ireland wins appeal in €13bn Apple tax case |newspaper=[[Irish Times]] |url=https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-wins-appeal-in-13bn-apple-tax-case-1.4305044 |access-date=July 15, 2020 |archive-date=July 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715093010/https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-wins-appeal-in-13bn-apple-tax-case-1.4305044 |url-status=live}}</ref>. 2018-jılı Apple 285 milliard dollardı Amerika Qurama Shtatlarına qaytardı, bul keleshektegi segiz jıl dawamında tarqatılǵan 38 milliard dollarlıq salıq tólemine alıp keldi<ref>{{Cite news |last1=Wakabayashi |first1=Daisuke |last2=Chen |first2=Brian X. |date=January 17, 2018 |title=Apple, Capitalizing on New Tax Law, Plans to Bring Billions in Cash Back to U.S. |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/01/17/technology/apple-tax-bill-repatriate-cash.html}}</ref>. {| class="wikitable" |+Apple kompaniyasınıń nátiyjeli salıq stavkası % !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 |- |28 |30 |25 |26 |28 |26 |29 |30 |30 |31.8 |24.4 |24.2 |25.2 |26.2 |26.1 |26.4 |25.6 |24.6 |18.3 |15.9 |- !2020 !2021 !2022 !2023 | colspan="16" rowspan="2" | |- |14.4 |13.3 |16.2 |14.7 |} === Qayırqomlıq === Apple AIJS qayırqomlıq fondı ushın qarjı jıynaw kampaniyası Product Red-tiń sherigi bolıp tabıladı. 2014-jıldıń noyabr ayında Apple eki háptelik dáwirdegi barlıq App Store tabısın qarjı jıynawshıǵa jiberiwdi shólkemlestirdi,<ref>{{Web deregi | familiya = D'Orazio| at = Dante| sáne = 2014-jıl 23-noyabr | bet = Apple partners with app developers for major Product RED fundraising effort| url = https://www.theverge.com/2014/11/23/7272673/app-developers-partner-with-apple-for-major-red-charity-fundraising| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[The Verge]]}}</ref> bul 20 million AQSH dollarınan aslam qarjı payda ákeldi,<ref>{{Web deregi | familiya = Chmielewski| at = Dawn| sáne = 2014-jıl 17-dekabr | bet = Apple's Holiday Product Red Campaign Raises $20 Million for AIDS Research| url = https://www.recode.net/2014/12/17/11633904/apples-holiday-product-red-campaign-raises-20-million-for-aids| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[Recode]]}}; {{Web deregi | familiya = Clover| at = Juli| sáne = 2014-jıl 17-dekabr | bet = Apple's (Product) RED Holiday Campaign Raised $20 Million to Fight AIDS| url = https://www.macrumors.com/2014/12/17/apple-product-red-20-million| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[MacRumors]]}}</ref> al 2017-jıldıń mart ayında qızıl reńli [[iPhone 7]] shıǵardı<ref>{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 21-mart | bet = Apple officially announces (RED) iPhone 7 & 7 Plus, updated iPhone SE with double the storage| url = https://9to5mac.com/2017/03/21/apple-officially-announces-red-iphone-7-7-plus-updated-iphone-se-with-double-the-storage| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = 9to5Mac}}; {{Web deregi | familiya = Warren| at = Tom| sáne = 2017-jıl 21-mart | bet = Apple launches red iPhone 7| url = https://www.theverge.com/2017/3/21/14998164/apple-iphone-7-red-color-option| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[The Verge]]}}</ref>. 2021-jılǵa kelip, Apple Product Red-ke 250 million dollardan aslam qarjı ajıratqan<ref>{{Web deregi | bet = Apple| url = https://www.red.org/partner/apple/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-iyun | jumıs = RED| til = en-US}}</ref>. Apple tábiyiy apatshılıqlar waqtında qarjı jıynawshılarǵa finanslıq járdem kórsetedi. 2012-jıldıń noyabr ayında ol «Sendi» dawılınan keyingi járdem háreketlerine kómeklesiw ushın Amerika Qızıl Krestine 2.5 million dollar berdi,<ref>{{Web deregi | familiya = Weintraub| at = Seth| sáne = 2011-jıl 9-noyabr | bet = Apple donates $2.5M to Hurricane Sandy relief| url = http://9to5mac.com/2012/11/09/apple-donates-2-5-million-to-hurricane-sandy-relief| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-noyabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> al 2017-jılı hám «Irma» dawılı, hám «Xarvi» dawılı,<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 8-sentyabr | bet = Apple donates $5M to Hand in Hand Hurricane Irma/Harvey relief, sets up iTunes donations| url = https://9to5mac.com/2017/09/08/apple-hand-in-hand| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> sonday-aq 2017-jılǵı Oraylıq Meksika jer silkiniwi ushın járdem háreketlerine 5 million dollar berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 21-sentyabr | bet = Tim Cook says Apple is donating $1 million to earthquake recovery efforts in Mexico| url = https://9to5mac.com/2017/09/21/tim-cook-mexico-earthquake| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref>. Kompaniya óziniń [[iTunes]] platformasın 2010-jılǵı Gaiti jer silkiniwi,<ref>{{Web deregi | familiya = Weintraub| at = Seth| sáne = 2010-jıl 14-yanvar | bet = Apple sets up Haiti donation page in iTunes| url = https://9to5mac.com/2010/01/14/apple-sets-up-haiti-donation-page-in-itunes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> 2011-jılǵı Yaponiya jer silkiniwi,<ref>{{Web deregi | familiya = Gurman| at = Mark| avtorsilteme = Mark Gurman (journalist)| sáne = 2011-jıl 12-mart | bet = Apple now taking Red Cross donations through iTunes for Japan relief fund| url = https://9to5mac.com/2011/03/12/apple-now-taking-red-cross-donations-through-itunes-for-japan-relief-fund| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> 2013-jıldıń noyabr ayında Filippindegi Xayyan tayfunı<ref>{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2013-jıl 12-noyabr | bet = Apple invites donations to American Red Cross to support Philippine typhoon relief| url = https://9to5mac.com/2013/11/12/apple-invites-donations-to-american-red-cross-to-support-philippine-typhoon-relief| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> hám 2015-jılǵı Evropa migrantlar daǵdarısı<ref>{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2015-jıl 18-sentyabr | bet = Apple invites Red Cross donations through iTunes to help the Mediterranean refugee crisis [Updated]| url = https://9to5mac.com/2015/09/18/itunes-refugee-appeal-red-cross| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref> sıyaqlı ekologiyalıq apatshılıqlar hám gumanitarlıq daǵdarıslardan keyin qayır-saqawat jıynawdı xoshametlew ushın paydalandı. Apple iTunes qayırqomlıqları ushın hesh qanday qayta islew yamasa basqa tólemler almaytuǵının, tólemlerdiń 100%-in tikkeley járdem háreketlerine jiberetuǵının atap ótedi, degen menen ol sonıń menen birge Qızıl Krest qayırqomlıq etken paydalanıwshılar haqqında hesh qanday jeke informaciya almaytuǵının hám tólemlerdiń salıqtan shegerilmewi múmkinligin de moyınlaydı<ref>{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 27-avgust | bet = Apple now accepting donations via iTunes for Hurricane Harvey relief efforts| url = https://9to5mac.com/2017/08/27/apple-hurricane-harvey-itunes-relief| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}</ref>. 2016-jılı 14-aprelde Apple hám Dúnya júzilik jabayı tábiyat fondı (WWF) «planetamızdaǵı ómirdi qorǵawǵa járdem beriw» ushın sheriklikke kiriskenin járiyaladı. Apple iTunes App Store dúkanında arnawlı bet, Jer ushın Qosımshalar (Apps for Earth) shıǵardı. Kelisim boyınsha, Apple 24-aprelge shekem, App Store dúkanında qatnasatuǵın qosımshalardan túsken tabıstıń 100%-in hám pullı qosımshalardı satıp alıwdan, hám qosımsha ishindegi satıp alıwlardan WWF alatuǵının minnetledi. Apple hám WWF-tiń Jer ushın Qosımshalar kampaniyası WWF-tiń qorǵaw jumısların qollap-quwatlaw ushın ulıwma 8 million dollardan aslam qarjı jıynadı. WWF nátiyjelerdi San-Franciskodaǵı WWDC 2016 ilajında járiyaladı<ref>{{Web deregi | bet = Help the planet. One app at a time| url = https://www.worldwildlife.org/pages/help-the-planet-one-app-at-a-time| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = [[World Wildlife Fund]]}}; {{Web deregi | bet = Environment| url = https://www.apple.com/environment| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = Apple Inc.}}; {{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2016/06/global-apps-for-earth-campaign-with-wwf-raises-more-than--8m.html |title=Global Apps for Earth campaign with WWF raises more than $8M |publisher=Apple Inc. |access-date=June 18, 2016}}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında, Apple kompaniyasınıń bas direktorı Kuk kompaniyanıń Amerika Qurama Shtatları hám Evropadaǵı medicina xızmetkerlerine «millionlaǵan» maskalar beretuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | bet = Tech billionaires including Tim Cook, Elon Musk, and Mark Zuckerberg promised 18 million masks to fight COVID-19| url = https://www.businessinsider.com/tech-billionaires-promise-to-donate-18-million-masks-2020-3#apple-minimum-2-million-masks-1| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart | baspaxana = Business Insider}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Apple Inc.]] cd72p8ztlyt06o0met76aflq2hrmq28 0 1431 266160 167106 2026-08-17T22:49:04Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266160 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Ósimlikler | fossil_range = <br />[[Early Cambrian]] to recent, but [[#Fossils|see text]], | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_width = 250px | image_caption = | domain = [[Eukaryote|Eukaryota]] | unranked_regnum = [[Archaeplastida]] | regnum = '''Plantae''' | regnum_authority = [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866<ref>{{cite book | author = Haeckel G | year = 1866 | title = Generale Morphologie der Organismen | url = https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ | publisher = Verlag von Georg Reimer | location = Berlin | pages = vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref> | subdivision_ranks = Divisions | subdivision = '''[[Green algae]]''' * [[Chlorophyta]] * [[Charophyta]] '''[[Embryophyte|Land plants]] (embryophytes)''' * '''[[Bryophyte|Non-vascular land plants]] (bryophytes)''' ** [[Marchantiophyta]]—liverworts ** [[Hornwort|Anthocerotophyta]]—hornworts ** [[Moss|Bryophyta]]—mosses ** [[extinction|†]][[Horneophytopsida]] * '''[[Vascular plant]]s (tracheophytes)''' ** [[extinction|†]][[Rhyniophyta]]—rhyniophytes ** [[extinction|†]][[Zosterophyllophyta]]—zosterophylls ** [[Lycopodiophyta]]—clubmosses ** [[extinction|†]][[Trimerophytophyta]]—trimerophytes ** [[fern|Pteridophyta]]—ferns and horsetails ** [[extinction|†]][[Progymnospermophyta]] ** '''[[Spermatophyta|Seed plants]] (spermatophytes)''' *** [[extinction|†]][[Pteridospermatophyta]]—seed&nbsp;ferns *** [[Pinophyta]]—conifers *** [[Cycad]]ophyta—cycads *** [[Ginkgophyta]]—ginkgo *** [[Gnetophyta]]—gnetae *** [[Flowering plant|Magnoliophyta]]—flowering plants [[extinction|†]]'''[[Nematophytes]]''' }} '''Ósimlikler''' (''Plantae'') - kóp kletkalı '''Plantae''' túrine kiriwshi jasawshı [[organizm]]ler esaplanadı. Ósimliklerge [[terek]]ler, [[gúl]]ler, [[shóp]]ler, [[puta]]lar, [[shóp]]ler hám [[Suw ósimligi|suw ósimliklerin]] kiritiwge boladı. Ósimliklerdi ilimiy dárejede úyreniwshi pán [[botanika]] ataladı. 2010-jılǵa kelip, botanikler ósimliklerdiń 315,000 nan kóp túrin tapqan. == Sırtqı siltemeler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ósimlikler| ]] b5fimd5l9dssrvyo147k2ysw10lsx7c 0 1650 266231 175603 2026-08-18T00:05:28Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266231 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Adams and Westlake (3092762993).jpg|right|thumb|Maymıllar, primatlar, haywanlar minez-qulqı úlgisi]] '''Minez-qulıq''' — [[individ]]ler, [[organizm]]ler, [[sistema]]lar yamasa [[Jasalma intellekt|jasalma deneler]]diń qanday da bir ortalıqtaǵı háreketleri. Bul sistemalar basqa sistemalar yamasa organizmlerdi, sonday-aq, jansız fizikalıq ortalıqtı óz ishine alıwı múmkin. Bul sistema yamasa organizmniń ishki yamasa sırtqı, sanalı yamasa sanasız, ashıq yamasa jasırın, ıqtıyarlı yamasa ıqtıyarsız túrdegi hár qıylı stimul yamasa kirisiwlerge esaplanǵan juwabı bolıp tabıladı<ref>{{cite book|author=Elizabeth A. Minton, Lynn R. Khale|title=Belief Systems, Religion, and Behavioral Economics|url=https://archive.org/details/beliefsystemsrel0000mint|year=2014|location=New York|publisher=Business Expert Press LLC|isbn=978-1-60649-704-3}}</ref>. Bazı bir minez-qulıq organizmniń ortalıǵına juwap retinde islep shıǵarılsa da (sırtqı motivaciya), minez-qulıq «agentlik» yamasa «erkin erk» dep te atalatuǵın ishki motivaciyanıń ónimi bolıwı múmkin. [[Bixevioristikalıq informatika]] kóz-qarasınan alıp qaraǵanda, bixeviorizm aktyor, operaciya, óz ara tásir hám olardıń qásiyetlerinen ibarat. Bunı háreket vektorı sıpatında kórsetiw múmkin<ref name=":3">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|year=2010|title=In-depth Behavior Understanding and Use: the Behavior Informatics Approach|journal=Information Science|volume=180|issue=17|pages=3067–3085|doi=10.1016/j.ins.2010.03.025|arxiv=2007.15516|s2cid=7400761}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * Bateson, P. (2017) ''[[doi:10.11647/OBP.0097|behavior, Development and Evolution]]''. Open Book Publishers, Cambridge. {{ISBN|978-1-78374-250-9}}. * {{cite book|last1=Plomin |first1=Robert |last2=DeFries |first2=John C. |last3=Knopik |first3=Valerie S. |last4=Neiderhiser |first4=Jenae M. |title=Behavioral Genetics |others=Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behavioral Genetics) |url=https://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ |access-date=4 September 2013 |date=24 September 2012 |publisher=Worth Publishers |isbn=978-1-4292-4215-8 <!-- |lay-url=http://www.worthpublishers.com/catalog/Product/behavioralgenetics-sixthedition-plomin |lay-date=4 September 2013 --> }} * {{cite book |last1=Flint |first1=Jonathan |last2=Greenspan |first2=Ralph J. |last3=Kendler |first3=Kenneth S. |title=How Genes Influence Behavior |url=https://archive.org/details/howgenesinfl_flin_2010_000_10540804 |url-access=registration |date=28 January 2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-955990-9 <!-- |lay-url=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleID=115960 |lay-date=20 November 2013 -->}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Behavior}} * [https://earthlingnature.wordpress.com/2016/09/26/what-is-behavior-baby-dont-ask-me-dont-ask-me-no-more/ What is behavior? Baby don't ask me, don't ask me, no more] at Earthling Nature. * [http://www.behaviorinformatics.org behaviorinformatics.org] * [http://people.virginia.edu/~ent3c/vita1_turkheimer.htm Links to review articles by Eric Turkheimer and co-authors on behavior research] * [https://web.archive.org/web/20170705130700/http://www-staff.it.uts.edu.au/%7Elbcao/publication/behavior-informatics-tutorial-slidesx.pdf Links to IJCAI2013 tutorial on behavior informatics and computing] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Minez-qulıq| ]] [[Kategoriya:Bilimlendiriw terminleri]] 6dkrvbzq6r3cltosybstehce9sd1jxx 0 1677 266333 233781 2026-08-18T01:38:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266333 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Corbin Bleu | súwret = Corbin Bleu at MEGACON 2025 (cropped).jpg | súwret_táriypi = Bleu 2025-jılda | laqabı = | tuwılǵan_atı = Corbin Bleu Reivers | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Nyu-York]], AQSh | kelip_shıǵıwı = [[Los-Anjeles]], [[Kaliforniya]], AQSh | qaytıs_bolǵan_sánesi = | qaytıs_bolǵan_jeri = | ólim_sebebi = | bilimi = | janrı = [[Pop muzıka|Pop]], [[R&B]], [[Oyın muzıkası|Biy]], [[Dance-pop]], [[Teen pop]], [[Electropop]], [[Pop rock]] | kásibi = [[aktyor]], [[qosıqshı]], qosıq jazıwshı, oyınshı | ásbapları = vokal, fortepiano | iskerlik_jılları = 1996–házirge shekem | leybl = [[Walt Disney Records|Walt Disney]], [[Hollywood Records|Hollywood]], [[Sh-K-Boom Records|Ghostlight]] | aǵzası = | burınǵı_aǵzası = | ómirlik_joldası = [[Sasha Clements]] (2016-jıldan baslap) | sıylıqları = | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = {{Official URL}} }} '''Corbin Bleu Reivers''' ([[1989|1989-jıl]] [[21-fevral]])<ref>{{web deregi | familiya =Rose | at =Mike | sáne = 2022-jıl 21-fevral | bet =Today's famous birthdays list for February 21, 2022 includes celebrities Sophie Turner, Jennifer Love Hewitt | url =https://www.cleveland.com/entertainment/2022/02/todays-famous-birthdays-list-for-february-21-2022-includes-celebrities-sophie-turner-jennifer-love-hewitt.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-yanvar |website=[[Cleveland.com]]}}</ref> — amerikalı aktyor hám qosıqshı. Ol óziniń professional aktyorlıq iskerligin 1990-jıllardıń aqırında baslaǵan hám 2000-jıllardıń aqırında [[High School Musical (franshiza)|«High School Musical» trilogiyasında]] (2006–2008) [[List of High School Musical characters#Chad Danforth|Chad Danforth]] rolin atqarıp ataqlı bolǵan. Filmlerdegi qosıqlar da dúnya boyınsha chartlarda orın alǵan, atap aytqanda «[[I Don't Dance (High School Musical qosıǵı)|I Don't Dance]]» qosıǵı [[Billboard Hot 100]] chartında Top 70likke kirdi. Bul dáwirde ol sonıń menen birge, [[List of Disney Channel original films|Disney Channel Original Movie]] filmı bolǵan ''[[Jump In!]]'' (2007) hám ''[[To Write Love on Her Arms (film)|To Write Love on Her Arms]]'' (2015) filminde bas rollerdi atqardı. Ol ''[[Dancing with the Stars (U.S. TV series)|Dancing with the Stars]]'' kórsetiwiniń [[Dancing with the Stars (U.S. season 17)|17-máwsiminde]] qatnastı<ref>{{web deregi | sáne = 2012-jıl 5-iyun | bet =Meet the New 'DWTS' Season 67 Cast! | url =http://extratv.com/2013/09/03/dancing-with-the-stars-meet-the-new-dwts-season-17-cast/ | qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-iyun |website=[[Broadway theatre|Broadway]]}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book |last=Scott |first=Dee |title=Corbin Bleu: Up Close |url=https://archive.org/details/corbinbleuupclos0000scot |date=2006 |publisher=Pocket Books |edition=Pocket books |location=New York |isbn=978-1-4165-4114-1}} * {{Cite book |last=Betsy |first=West |title=Corbin Bleu to the Limit |url=https://archive.org/details/corbinbleutolimi0000west |date=2007 |publisher=Penguin Young Readers Group |location=New York City |isbn=978-0-8431-2685-3}} * {{Cite book |last=Boone |first=Mary |title=Corbin Bleu |year=2009 |url=https://archive.org/details/corbinbleu00boon |publisher=Mitchell Lane Publishers |location=Hockessin, Delaware |isbn=978-1-58415-674-1}} {{s-start}} {{s-ach}} {{s-bef|before=[[Zendaya]] & [[Valentin Chmerkovskiy]]}} {{s-ttl | title = [[Dancing with the Stars (U.S. TV series)|''Dancing with the Stars'' (US)]] runner up | years = 17-máwsim<br />(Fall 2013 with [[Karina Smirnoff]]) }} {{s-aft|after=[[Amy Purdy]] & [[Derek Hough]]}} {{s-end}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Bleu, Corbin}} [[Kategoriya:Corbin Bleu| ]] [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı sabın operası aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] 3ibum6s2zc8mtu55f1ep3jp3c6178g2 0 1845 266276 212080 2026-08-18T00:54:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266276 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | atı = Marcel Proust | súwret = Otto_Wegener_Proust_vers_1895_bis.jpg | tuwılǵandaǵı atı = Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust | qolı = Marcel Proust signature.svg | ákesi = [[Adrien Proust|Adrien Achille Proust]] | Anası = Jeanne Clémence Weil}} '''Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust''' ({{IPAc-en|p|r|uː|s|t}} {{respell|PROOST}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/proust "Proust"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222010903/http://dictionary.reference.com/browse/proust|date=22 December 2014}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{IPA|fr|maʁsɛl pʁust|lang}}; [[1871|1871-jıl]] [[10-iyul]] — [[1922|1922-jıl]] [[18-noyabr]]) — [[franciya]]lı [[jazıwshı]] hám kritik bolǵan. Onıń eń ataqlı jumısı jeti romannan ibarat bolǵan «Joytılǵan waqıttı izlewde» (''À la recherche du temps perdu'') shıǵarması esaplanadı. Ol sınshılar hám jazıwshılar tárepinen jigirmalanshı ásirdiń eń abıraylı avtorlarınan biri sıpatında bahalanadı<ref>Harold Bloom, ''Genius'', pp. 191–225.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html| bet = Marcel Proust| jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-oktyabr | arxivsáne = 2016-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161116033343/http://www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html| url-status = live}}</ref>. 1908-jılı Prust «A la recherche du temps perdu» temasında jumıs basladı. Roman 1,25 million sóz átirapındaǵı jeti tomnan ibarat edi. Onda yad, kórkem óner, muhabbat, joqarı jámiyet hám insan tájiriybesi temaları bayanlawshınıń eske túsiriwleri arqalı talqılanadı. Prust 38 jasında baslaǵan roman onıń tiriliginde-aq bir bólegi basıp shıǵarılǵan, dáslepki bólimleri 1913-jılı jarıq kórgen. Qalǵan tomlar onıń aǵası Robert tárepinen óliminen soń qayta islenip, joybarlar hám dáliller tiykarında basıp shıǵarılǵan. «A la recherche du temps perdu» sananıń aǵımın ádebiy texnikanıń baslanıwına járdem berdi. Romannıń kólemliligi, quramalılıǵı hám qálew, kórkem dóretiwshilik, jınısıylıq hám klass sıyaqlı temalarda pikir júrgiziwi onı modernizm ádebiyatınıń rawajlanıwında áhmiyetli miynetke aylandırdı. Shıǵarma [[C. K. Scott Moncrieff|K.K.Skott Monkriff]] hám basqalar tárepinen [[inglis tili]]ne awdarılǵan. == Biografiyası == Prust 1871-jılı 10-iyulde [[Parij]]degi Oteyl rayonında (sol waqıttaǵı rustikalıq 16-okrugtıń qubla-batıs sektorı) ájaǵasınıń úyinde, [[Frankfurt shártnaması]] [[Franciya-Prussiya urısı]]n rásmiy túrde juwmaqlaǵanınan eki ay ótkennen keyin tuwıldı. Onıń tuwılıwı Franciyada Úshinshi respublikanıń baslanıwı<ref>{{Cite book|last=Ellison|first=David|title=A Reader's Guide to Proust's 'In Search of Lost Time'|url=https://archive.org/details/readersguidetopr0000elli|year=2010|pages=[https://archive.org/details/readersguidetopr0000elli/page/8 8]}}</ref>, Parij kommunasın bastırıw átirapındaǵı zorlıqlar dáwirine tuwrı keledi, balalıǵı bolsa respublikanıń bekkemleniw dáwirine tuwra keledi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Marcel Proust| ]] [[kategoriya:1871 tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1922-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XIX ásir ateistleri]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz esseistleri]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz LGBTQ xalıqları]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz kórkem ádebiyat jazıwshıları]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz filosofları]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz qıssa jazıwshıları]] [[Kategoriya:XIX ásir francuz awdarmashıları]] [[Kategoriya:XIX ásir mistikleri]] [[Kategoriya:XX ásir ateistleri]] [[Kategoriya:XX ásir francuz esseistleri]] [[Kategoriya:XX ásir francuz LGBTQ xalıqları]] [[Kategoriya:XX ásir francuz roman jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir francuz filosofları]] [[Kategoriya:XX ásir francuz gúrriń jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir francuz awdarmashıları]] [[Kategoriya:XX ásir mistikleri]] [[Kategoriya:Aforistler]] [[Kategoriya:Franciyada pnevmoniyadan qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Burınǵı rim-katolikler]] [[Kategoriya:Modernist jazıwshılar]] [[Kategoriya:Francuz kórkem óner filosofları]] [[Kategoriya:Ádebiyat filosofları]] [[Kategoriya:Prix Goncourt jeńimpazları]] [[Kategoriya:Parijli jazıwshılar]] mk5lva6hm2ft28rfzsuxvbvydun6mlq 0 2441 266235 212087 2026-08-18T00:10:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266235 wikitext text/x-wiki {{Din infoqutısı | negizgi_atı = {{lang|ar|{{Script|Arab|الإسلام}}}}<br/>{{transliteration|ar|al-Islām}} | icon = The Kaaba during Hajj.jpg | icon_width = 275px | astjazıw = The [[Kaaba]] at [[Masjid al-Haram]] in [[Mecca]], [[Saudi Arabia]], the [[Holiest sites in Islam|holiest Islamic site]] | atı = Islam dini | tiykarǵı_klassifikaciyası = [[Abrahamic religions|Abrahamic]] | muqaddes_kitabı = [[Quran]]<br />Traditions: [[Hádis]]<ref>{{Web deregi | bet = The saheeh Sunnah is wahy (Revelation) from Allah| url = https://islamqa.info/en/answers/77243/the-saheeh-sunnah-is-wahy-(revelation)-from-allah| jumıs = islamqa.info| qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-iyun }}</ref><br />Exegesis: [[Tafsir]]<ref>Mir, Mustansir. (1995). "Tafsīr". In John L. Esposito. The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World. Oxford: Oxford University Press.</ref> | teologiyası = [[Tawhid|Jeke qudaylıq (monoteistlik)]] | area = [[Qubla-batıs Aziya|Batıs Aziya]], [[Orta Aziya]], [[Qubla Aziya]], [[Qubla-shıǵıs Aziya]], [[Arqa Afrika]], [[Shıǵıs Afrika]], [[Batıs Afrika]], [[Kavkaz]], [[Balqan]], [[Gviana]]<ref>{{Web deregi | familiya = Center| at = Pew Research| sáne = 2013-jıl 30-aprel | bet = The World's Muslims: Religion, Politics and Society| url = https://www.pewresearch.org/religion/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-overview/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart | baspaxana = Pew Research Center's Religion & Public Life Project| arxivsáne = 2023-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231025124036/https://www.pewresearch.org/religion/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-overview/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://spice.fsi.stanford.edu/docs/the_spread_of_islam_in_west_africa_containment_mixing_and_reform_from_the_eighth_to_the_twentieth_century#:~:text=While%20the%20motivations%20of%20early,intensified%20the%20Trans%2DSaharan%20trade| bet = The Spread of Islam in West Africa: Containment, Mixing, and Reform from}}</ref> | tili = [[Classical Arabic|Quranic Arabic]] | territory = [[Islamic world]] | tiykarın salıwshı = [[Muhammed]]<ref>{{cite encyclopedia |last1=Welch |first1=Alford T. |last2=Moussalli |first2=Ahmad S. |last3=Newby |first3=Gordon D. |date=2009 |entry=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |publisher=Oxford University Press |entry-url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archive-date=11 February 2017 }}</ref> | founded_date = {{circa|eramızdıń 610-jılları}} | founded_place = [[Jabal al-Nour]]<!-- Beginnings are understood to be where Muhammad is said to have received his first ever revelation, which was inside a cave in this mountain -->, [[Mekke]], [[Hejaz]], [[Arabian Peninsula]] | sıyınıwshılar_sanı = {{est.}} 2 milliard<ref name="pew2010–2020">{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 9-iyun | bet = How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020. Muslims grew fastest; Christians lagged behind global population increase| url = https://www.pewresearch.org/religion/2025/06/09/how-the-global-religious-landscape-changed-from-2010-to-2020/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 28-iyun | baspaxana = [[Pew Research Center]]}}</ref> {{increase}} (jeke tárizde [[musılmanlar]], al jámáátlik túrde {{transliteration|ar|[[úmmet]]}} dep qaraladı) | separations = [[Druze faith]]<ref>{{cite book |title=The Oxford Handbook of American Islam |url=https://archive.org/details/isbn_9780199862634_s2g7 |first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad |year=2014 |isbn=9780199862634 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199862634_s2g7/page/142 142]|publisher=Oxford University Press}}</ref><br />[[Yazidism]]<ref name="GG">[https://web.archive.org/web/20250126163831/https://www.britannica.com/topic/Yazidi "Yazīdī"]. ''[[Encyclopædia Britannica]]''. (2025) [1998].</ref><br />[[Baháʼí Faith]]<ref>{{Cite book |last=Van der Vyer |first=J. D. |year=1996 |title=Religious human rights in global perspective: religious perspectives |publisher=Martinus Nijhoff |isbn=90-411-0176-4 |page=449 |url=https://archive.org/details/religioushumanri0000unse |url-access=registration}}</ref> }} {{Islam dini}} '''Islam''' — ({{lang-ar|اَلْإِسْلَامُ}}, al-’Islām — «boysınıw», «sıyınıw») — dúnyada keń tarqalǵan úsh dinnen ([[xristianlıq]] hám [[Buddizm|buddalıq]] penen bir qatarda) biri. Islam dinine sıyınıwshılar arabsha «muslim» («sadıq»; kóplikte «muslimun») dep ataladı<ref>"[https://web.archive.org/web/20190913192608/https://www.lexico.com/en/definition/muslim Muslim] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160729005309/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim | }}." ''Lexico''. UK: Oxford University Press. 2020.</ref>. «Muslim», «Muslimun» sózleriniń basqa xalıqlarda basqasha aytılıwı (mısalı, [[parsılar]]da — musalmon, [[Qaraqalpaq tili|qaraqalpaq]], [[Qazaq tili|qazaq]], [[Qırǵız tіlі|qırǵız]], [[ózbekler]]de — musılman, [[Ukraina]] hám [[Rossiya]]da — basurman) nátiyjesinde bul dinge sıyınıwshılar túrlishe ataladı, biraq bulardıń ishinde házir musılman ibarası keń tarqalǵan. [[Fayl:FirstSurahKoran.jpg|thumb|200px|right|Súre]] Islam VII ásirde Hijaz (Batıs Arabstan) da payda boldı. Onıń tiykarshısı [[Muxammed|Muhammed]] sanaladı. Islam dininiń payda bolıwı haqqında Islam dereklerine tiykarlanǵan diniy dástúrde ol ilahiy hádiyse, insanlardı tuwrı jolǵa salıw ushın [[Alla|Alla taala]] tárepinen jiberilgen aqırǵı táliymat bolıp esaplanadı. Islam talqılawında dáslep [[yahudiyler]] hám [[xristianlar]] da musılmanlar sıyınǵan qudayǵa sıyınǵan. Alla adamlarǵa [[payǵambarlar]] hám elshiler jibergen, biraq insanlar payǵambarlardıń táliymatın buzǵan. Sonıń ushın Alla insanlarǵa aqırǵı rasul etip Muhammedti tańladı,oǵan óziniń kálamı – [[Quran]]dı názil qıldı. Muhammed aldın óziniń qalasındaǵılardı, soń barlıq arablardı qáwim qudaylarına sıyınıwdan waz keshiw hám birden-bir Quday – Allaǵa sıyınıw, hadal turmıs keshiriw, ol dúnyada jánnetke túsiw ushın bul dúnyada jaqsı isler qılıwǵa shaqırdı. Quranǵa kóre, arablar hám yahudiylerdiń babası [[Ibrahim]] Allaǵa birinshi bolıp iyman keltirgen. Demek, Islam jańa isenim emes,bálkim Ibrahimge názil bolǵan din. Muhammedge, 40 jasında (eramızdıń 610-jılı) vahiy(ilahıy kórsetpe) keliwdi baslaydı, biraq onıń birneshe abıroylı aǵayinlerin esapqa almaǵanda, [[Mekke]]niń kópshilik turǵınları, ásirese, Quraysh qawiminiń aqsaqalları onıń úgit-násiyatlarına ashıqtan-ashıq qarsı shıǵadı. Muhammedti ótirikshige shıǵarıp qattı zulım qılınadı. Dáslep bir topar musılmanlar Habashistanǵa hijrat qıladı, Yasribdegi Banu Avs hám Banu Hazraj qáwimleriniń wákilleri 622-jılda musılman jámáatin ózine qabıl qılıw, Muhammedti payǵambar hám Allanı jalǵız hám birden-bir dep tán aladı. Hijrat atın alǵan bul waqıya Islam tariyxında burılıs qıladı. Kóship ótken adamlar muhajirler(kóship kelgenler), [[Madina]]da Islamdı qabıl qılǵan Ansorlar(táreptarlar) dep ataladı. Madina hám Mekke ortasında baslanǵan gúres 8 jıl dawam etedi (Badr sawashı, Uhud sawashı, Xandaq sawashı h.t.b). 628-jılda Mekke aqsaqalları Muhammed penen kelisiwge májbúr boladı(Xudaybiye pitimi). 630-jılda musılmanlar armiyası heshqanday qarsılıqsız Mekkege kirip baradı. Mekke xalqı tolıǵı menen Islam dinin qabıl qıladı hám Muhammedti Allanıń elshisi dep tán aladı. Sonnan baslap, Mekke Islam dini orayına, [[Kaaba]] musılmanlardıń muqaddes ziyarat ornına aylanǵan. Muhammed qaytıs bolǵan 632-jılda [[Arabistan yarım atawı]] tolıq birlestirilgen, onıń kópshilik xalqı Islam dinin qabıllaǵan edi. Arabistannıń siyasıy, ekonomikalıq, etnikalıq hám mádeniy jaqtan birlesiwinde Islam dini áhmiyetli faktor bolıp xızmet etti. Muhammed qaytıs bolǵannan soń, [[Abu Bakr Siddıq,]] [[Umar ibn Xattob]], [[Usman ibn Affon]] hám [[Ali ibn Abu Talib]] payǵambardıń orınbasarı (xalifa) sıpatında húkimranlıq qıladı. Olar hám olardan keyingi xalifalar VII-VIII ásirlerde Irak, Falastin, Suriya, Iran, [[Mawarannaxr]], Mısr, Arqa Afrika, [[Pireney yarım atawı]], Arqa Hindstandı fath qıladı. Bir ásirden azıraq waqıt dawamında Arqa Qıtaydan Ispaniyaǵa shekem, Kavkaz artınan [[Hind okeanı]]na shekem bolǵan jerler basıp alınadı hám bul aymaqlarda Islam dini engiziledi. Islamnıń muqaddes kitabı Quran. Musılmanshılıqta bul kitaptıń pútkil mazmunı Allanıń vahiy qılǵan dálalatı dep túsiniledi. Islamnıń [[aqida]]ları, ibadat talapları, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normaları, sheklewleri Quran menen birge onıń tafsirlerinde, hadis toplamları hám sháriyat qollanbalarında, sonıńday-aq, VIII-XII ásirlerde júzege kelgen ilahiyat ádebiyatlarında óz sáwleleniwin tapqan. Islamnıń tiykarǵı aqidası – «Alladan basqa ilah joq hám Muhammed onıń rasuli». Islam ilahiyatınıń dáslepki forması – kálam bolıp, VIII ásirde Arab xalifalıǵında júzege kelgen. Mutakallimler Islam dini aqidaların islep shıǵadı. Islam dini 5 «tiykar» yaki «ústin» (arkon ad-din al-islomiy)ge iye : 1) [[Kalimai shahadat]]; 2) [[Namaz|Namaz oqıw]]; 3) [[Oraza|Oraza tutıw]]; 4) [[Zakat|Zakat beriw]]; 5) imkaniyat tabılsa [[haj]]ǵa barıw. Bulardan birinshisine [[Iyman|iyman]], qalǵanlarına ibadat dep ańlatılǵan. Iyman 7 aqidanı – Allaǵa, onıń perishtelerine, muqaddes kitaplarına(Quran [[Injil]], [[Tawrat]], [[Zabur]]) payǵambarlarına, [[aqıret kúni]]ne, taǵdirge(jaqsılıq hám jamanlıq Allanıń qálewi menen bolıwı) hám ólgennen keyin tiriliwine isenimdi óz ishine aladı. Islamda [[Oraza|Oraza hayıtı]], qurbanlıq qılıw hám [[Qurban Hayıtı]], [[aqiqa]], [[mavlid]] sıyaqlı ózine tán diniy máresim hám bayramlar bar. Jergilikli xalıqlarda Islamǵa shekem bar bolǵan úrp-ádetler, pal ashıw, dem saldırıw, ata-babalarǵa hám muqaddes jerlerge sıyınıw sıyaqlılar Islamiy dástúrlerge óz-ara maslasıp ketken. Bul nárse, ásirese, Orta-Aziya musılmanları arasında elege shekem saqlanıp qalǵan. Negizinde, Islam aqidasına kóre, orınlarǵa sıyınıw, shaxslarǵa sıyınıw, pal ashıw hám pal ashtırıw haram qılınǵan, yaǵnıy Alla taaladan basqa ózgesinen járdem soraw qadaǵan etilgen. Islamda eń dáslepki dáwirlerde payda bolǵan eń úlken mashqala – joqarı hákimiyattı iyelewge payǵambardan keyin kim haqlı degen másele edi. Ali táreptarları "Shia" atın alǵan hám Islamda birinshi bóliniwdi baslap bergen. Úshinshi xalifa Usman áyne usı bóliniwdiń qurbanı sıpatında jan táslim qıladı. Eki tárep – [[sunniylik]] hám [[shialıq]] ortasındaǵı gúres tiykarında [[xorijiy]]ler degen úshinshi jónelis payda boladı, biraq Islam tariyxında sunniylik (90%ten ziyat) tiykarǵı jónelis bolıp keldi. Orta ásirlerde húkimranlıq qılǵan [[abbasiyler]], [[seljukiyler]], [[ayyubiyler]], [[mamlukler]], [[Osmanlı túrkler]], [[temuriyler]] dinastiyaları sunniylik baǵdarında bolǵan. Házirgi kúnde de sunniyler musılmanlardıń basım kópshiligin (93%) quraydı. Birden-bir mámleket – Iranda shialıq rásmiy diniy jónelis sıpatında qabıllanǵan. Irak, Livan, Arqa Yaman, Azerbayjan hám Awǵanstanda shialardıń iri toparları bar. Umman hám Arqa Afrikada xorijiylerdiń bazı taypaları saqlanıp qalǵan. Musılman huquqtanıwshılıǵı — fiqhde 4 sunniy ([[hanafiylik]], [[shofiʼiylik]], [[molikiylik]], [[hanbaliylik]]) va 1 shia ([[Jaʼfariylik]]) [[mázheb]]leri qáliplesken. Mázhebler [[diniy firqa]]lardan parıqlanadı. Firqalar, tiykarınan, geografiyalıq hám klimat faktorları hámde Islamdı qabıllaǵan xalıqlardıń aldıńǵı mádeniyatı, dástúrleri hám diniy qarasları tásirinde payda bolǵan. Olardıń basım kópshiligi shia jónelisine tiyisli hám olardıń eń irileri – [[imamiyler]], [[ismailiyler]] hám [[zaydiyler]]. Islamda erte dáwirlerden baslap [[sháriyat]](hámme tolıq ámel etiwi kerek bolǵan nızamshılıq) penen [[tariqat]](tek ayırımlar Allanıń márhamatına miyassar bolıw ushın) teńbe-teń rawajlanıp kelgen. VIII-IX ásirlerde Islamda diniy-filisofiyalıq baǵdar [[tasavvuf]] payda boldı. Shıǵısta eń belgili bolǵan tasavvuf tariqatları - [[naqshbandiylik]], qodiriyler hám shoziliyler. Islam dininiń áhmiyetli ózgesheliklerinen biri — onı qabıl qılǵan xalıqlar wákilleri ushın Islam aqidaların islep shıǵıwda qatnasıw imkaniyatınıń berilgenligi. Din rawajlanıwdıń ózine tán 3 basqıshınan yamasa dáwirinen ótedi. Birinshisi, shártli tárizde, Quran dáwiri dep ataladı. Quranı Kárimde óz sáwleleniwin tapqan Arabistan xalqınıń diniy sanası dárejesin ańlatıwshı diniy-siyasıy hám sociallıq qaraslar, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normalar pútkil musılman álemi ushın házirge shekem ulıwmalıq qádiriyat bolıp tabıladı. Derlik 4 ásir dawam etken ekinshi dáwir Islamda ulıwmalıq islamiy ahkomlar húkimranlıǵı astında túrli pikirlerge jol qoyılǵanlıgı menen ajıralıp turadı. Áyne usı dáwirde Islamdaǵı jónelisler, mázhebler hám firqalar payda boldı. Musılmanlardıń diniy birligi sheshilmeytuǵın mashqala bolıp qaldı. X-XI ásirlerde dástúrlerge sadıq sunniyler menen imamiy shialar, moʻʼtaziliyler hám ashʼariyler ortasındaǵı múnasibetler keskinlesip bardı. Xalifa Qodir (991-1031) dástúriy Islamdı nızam tiykarında hámme ushın májbúriy bolǵan mámleketlik din sıpatında belgilewge urınıp kórdi. Sol maqsette dástúrge sadıq ilahiyatshılar tastıyıqlaǵan «Dinniń qodiriy nıshanı» járiyalandı. Onda «haq din» dep járiyalanǵan dástúriy diniy tálimattıń tiykarǵı qaǵıydaları mufassal bayan etildi, onnan shetke shıǵıw jazalawǵa ılayıq isenimsizlik dep qaraldı, biraq bul ilaj da Islamda diniy birlik ornatılıwına alıp kelmedi. Ideologiyalıq gúresler keyingi ásirlerde de dawam etti. Islamdaǵı úshinshi rawajlanıw basqıshı musılman dúnyası «shetki» úlkeleriniń ornı hám áhmiyeti asqanlıǵı menen baylanıslı. Pútkilley ózge mádeniy úrp-ádetlerge iye bolǵan xalıqlar musılman dúnyasınıń mánawiy turmısına qosılǵannan keyin, Islamǵa ózleriniń diniy hám ádep-ikramlılıq qarasları, huquqıy normaları hám ádetlerin alıp kiredi. Mawarannaxr, Iran, Arqa Afrika, Hindstan, Indoneziya sıyaqlı iri tariyxıy-mádeniy aymaqlarda Islam ózine tán ózgesheliklerge iye. Islamnıń rawajlanıwına Mawarannaxrda jetilisip shıqqan ulamalar úlken úles qosqan. [[Imam Buxariy]] kıtap halına keltirgen hádisler toplamı – «[[Al-Jome as-Sahih]]» Islam dininde Quranı Karimnen keyingi ekinshi derek esaplanadı. Buxariy hám onıń saplasları Islam ilahiyatınıń barlıq jónelisleri boyınsha áhmiyetli izertlewler alıp barǵan, yaǵnıy, Islam teoriyasında joqarı bahalanatuǵın «Ilal ashshariat va Xatm ul-Asliyot» shıǵarmasın jazǵan Hakim Termiziy, Islam huquqtanıwshılıǵın úyreniwdiń tiykarǵı qollanbası esaplanǵan «Hidaya» shıǵarmasınıń avtorı Burhaniddin Marǵunaniy, Islam aqidası tiykarların belgili bir tártipke salǵan, kálam iliminde mektep jaratqan [[Imam Moturidiy]], ullı faqih [[Abu Lays Samarqandiy]], musılman dúnyasınıń eń húrmetli muxaddislerinen [[Isa Termiziy]], keń qamrawlı ilimler iyesi, atap aytqanda, tafsir, hadis, shariyat nızamshılıǵında salmaqlı shıǵarmalar dóretken [[Zamaxshariy]], tasavvufta ózine tán iz qaldırǵan [[Axmet Yassawiy]], [[Bahauddin Naqshband]], [[Mahdumi Azam]], [[Najmiddin Kubro]], [[Suwpı Álliyar|Suwpı Allayar]], [[Xoja Ahrar]], [[Abduxoliq Ǵijduwaniy]] hám basqalardı mısal qılıp keltiriw múmkin. Olar musılman isenimin xalıq dúnyaqarası menen uyǵınlastırǵanı sebepli Orta Aziyada mádeniy ómirdiń ádebiyat, qurılıs, muzika sıyaqlı tarawlarında rawajlanıw júzege keldi. Islam dini musılman mámleketleri kórkem-ónerinde óz izin qaldırdı. Arxitektura tarawında bul process jańa imarat túrleriniń([[meshit]], [[minara]],[[xonaqoh]], [[medrese]] h.t.b) payda bolıwına hám keń tarqalıwına sebep boldı. Islam dini payda bolǵan dáwirde háwij alǵan butparaslıq, súwretparaslıqtıń aldın alıw maqsetinde Muhammed súwretshilikti qadaǵan qılıp qoyǵan edi. Sol tiykarda Islamnıń belgili oyshıl hám huquqtanıwshıları da súwretlew óneriniń bul túrin(ámeliy óner túrleri, naǵıs, bezek hám ósimliklerden tısqarı) sheklengen isler qatarına qosqan. Islamda insan súwretin sızıw yaki onıń háykelin salıwdıń qadaǵan etiliwine tiykarǵı sebep – payǵambar hám áziz-áwliyelerdiń súwretlerin yaki háykellerin salıp, olarǵa sıyınıw qáwpiniń bar ekenligi. XX-XXI ásirlerge kelip, Islam dúnyası ulamalarınıń bul ónerge bolǵan múnásibetlerine jáne bir márte anıqlıq kiritildi: ilahiylestiriw hám adamlardıń sıyınıw maqsetinde insan súwretin sızıw múmkin emesligi eskertildi. Ulamalardıń bergen fatvolarına kóre, musılmanlarǵa faxsh hám uyat nárselerdi ańlatıwshı súwretler, but, sánem hám ikona kórinisler qadaǵan etilgen. Musılman shıǵısı VIII-XI ásirlerde rawajlanıwda Batıstan aldında edi: batıs alımları musılman filosofları hám táwiplerinen sabaq alǵan; batıs sawdageri Islam dúnyasındaǵı sawdanıń kólemine hawes penen qaraǵan; shıǵıs tovarları batısta bezeniw buyımları esaplanǵan. Shıǵıs qalalarınıń baylıǵı hám sawlatlılıǵı batıs ushın ápsanaday túyilgen. Bulardıń bárshesinde tiykarǵı ideologiya wazıypasın atqarǵan Islamnıń xızmeti ullı, álbette, biraq XII-XIII ásirlerden keyin musılman dúnyası dáslep turǵınlıq, soń krizis baslanıp, rawajlanıw tómenleydi. Bazılar konservativ (qatıp qalǵan) din sıpatında Islam rawajlanıwǵa tosıq boldı, dep oǵan úlken ayıp qoyajaq boldı. Negizinde sońǵı orta ásirlerde júzbergen musılman dúnyasınıń túskinligi júda quramalı sociallıq-ekonomikalıq faktorlar menen baylanıslı edi. XIX ásirdiń basınan XX ásirdiń 2-yarımına shekem bolǵan bir yarım ásir waqıt dawamında Islamnıń rawajlanıwında áhmiyetli burılıw basqıshı boldı. Shıǵıs mámleketleriniń sociallıq-ekonomikalıq dúzilisindegi ózgerisler jańa klass – milliy burjuaziyanıń júzege keliwi, milliy-azatlıq háreketiniń háwij alıwı – bulardıń hámmesi Islamnıń jámiyetdegi abıroyına bolǵan qaraslarda da, sociallıq ómirdegi jańalıqlardı islamiy qarastan bahalawda da ózgerislerdi júzege keltirdi. Islam diniy-filosofiyalıq hám huquqıy normalardıń jańa tariyxıy shárayatǵa maslasıw beyimlesiw processi XIX ásirdiń ortalarınan baslanıp, házirge shekem dawam etpekte. Bul processti kópshilik izertlewshiler «Islam reformaciyası» dep ataydı. Orta ásirlerde qáliplesken musılman sud sistemasında úlken ózgerisler júz berdi. Musılman huquqı sistemasınıń ózi belgili dárejede ózgerdi: sháriyat sudları huquqı áste-áste sheklenip bardı; XIX ásir ortalarına kelip, Osmaniyler imperiyası aymaǵında sháriyat sudları hám dúnyalıq sudlardıń wákilligi shegaralanıp qoyıldı. Birqansha mámleketlerde sháriyatda kózde tutılmaytuǵın jınayat kodeksleri hám basqa huquqıy hújjetler engizildi. Mısrda Muhammed Aliniń reformaları hám [[Osmaniyler imperiyası]]ndaǵı tanzimot siyasatı (reformalar) sebepli Islamnıń sociallıq turmıstaǵı abıroyında birqansha ózgerisler júz berdi. Sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıw talapları musılman reformashıları hám huqutanıwshıların islamnıń birqansha dástúriy qaǵıydaların jańasha kóriniste ańlatıwǵa májbúr ete basladı, biraq bul process ańsatlıq penen bolmadı hám uzaqqa sozılıp ketti. Bul process, musılman mámleketlerinde bank sistemasın jaratıw múmkinbe(yaki gúna bolama) degen másele júzesinen baslanǵan diskussiyada óz sáwleleniwin taptı. Musılman mámleketlerinde isbilermenliktiń háwij alıwı sháriyat qaǵıydalarında da, musılmanshılıqtaǵı basqa dástúriy principlerdi de jańalawga alıp keldi. Sociallıq sana tarawında júz bergen ózgeris júda áhmiyetli ról oynadı. Bul, eń áwele, milliy ózin ańlaw processine tiyisli. Usı process dawamında islamnıń barlıq musılmanlar birligi haqqındaǵı dástúriy qaǵıydası jańasha mazmunǵa iye boldı. [[Jamoliddin al-Afǵoniy]] musılmanlardıń birligi ideyasın kóterip shıqtı. M. Abdu, Jamoliddin al-Afgʻoniy, Rashid Rizo hám basqalardıń ideyaları milliy azatlıq háreketlerine túrtki bolıp kópshilik musılman mámleketleriniń siyasıy ǵarezsizlikge erisiwinde áhmiyetli ról oynadı. Áyne waqıtta islam birligi ideyasına tiykarlanǵan xalıqaralıq Islam háreketi qáliplese basladı: 1926-jılda birinshi xalıqaralıq musılman shólkemi – [[Islam álem kongressi]] ((Muʼtamar al-alam al-islomi) shólkemlestirildi. Sonıńday-aq Islamnıń Muhammedtiń zamanındaǵı «negizgi» principlerine qaytıwǵa shaqıratuǵın túrli fundamentalistik aǵımlar (mısalı [[Vahhobiylik]]) hám olardıń quramında óz ideyaları ushın gúreste terror usılına tayanatuǵın toparlar, ekstremistik todalar payda boldı([[Iran Islam revolyuciyası]], Liviya Jamahiriyası h.t.b). Bir qatar mámleketlerde ([[Quwayt]], Saudiya Arabstanı, Iran, Pakistan, Awǵanstan h.t.b) Islam mámleketlik din (rásmiy din) sıpatında tán alınǵan. Ayırım mámleketlerde «Islam» sózi mámlekettiń rásmiy atı quramına kirgizilgen: Iran Islam Respublikası, Pakistan Islam Respublikası, [[Mavritaniya Islam Respublikası]] hám basqa Aziya, Afrika kontinentindegi bazı mámleketlerde Islamnıń tarqalıwına musılman partiyaları tásir etip atır, olar kóbinshe siyasatda áhmiyetli ról oynap atır. Irandaǵı Islam Respublikası partiyası, Indoneziyadaǵı Birlik hám Rawajlanıw partiyası, Malayziyadaǵı Panmalayziya islam partiyası, Hindstan hám Pakistan Jámáati islam partiyası buǵan mısal bola aladı. Birqansha mámleketlerde diniy-siyasıy shólkemler (sonıńday-aq, qarılıq mektepleri, medreseler, musılman universitetleri), islam jámiyetleri, missionerlik shólkemleri, islam bankleri, qamsızlandırıw kompaniyaları islep tur. Musılman sud islerin alıp barıw sisteması saqlanıp qalmaqta. XIX ásirdiń 70-80-jıllardaǵı sháriyattıń aldın ámeliyatda biykar etilgen bazı bir qaǵıydalardı tiklewge urınıp kórildi (mısalı, Pakistanda; Sudanda Prezident J. Nimeyri dáwirinde, arab monarxiyalarında jınayıy isler ushın dene jazaların beriw). Ótken ásirdiń 70-jılları aqırı – 80-jıllardıń basında xalıqaralıq islerde húkimet dárejesinde hám húkimet dárejesinde emes jumıs alıp baratuǵın xalıqaralıq musılman shólkemleri belgili dárejede abıroyǵa iye bola basladı. Bunday shólkemlerden eń ataqlısı [[Islam konferenciyası shólkemi]] (Munazzamat al-muʼtamar al-islomi) bolıp, 1969-jılda dúzilgen, oǵan 55 mámleket aǵza. Xalıqaralıq húkimet dárejesinde emes musılman shólkemleri arasında Islam álemi uyımı, Islam álemi kongressi, Islam álemi shólkemi, Evropa islam keńesi, AQSH Joqarǵı Islam keńesi hám basqalardı kórsetiw múmkin. Olat, tiykarınan, Islamdı úgit-násiyatlaw hám en jaydırıw, diniy iskerlerdiń xalıqaralıq ushırasıwların shólkemlestiriw, túrli mámleketlerdegi Islam jámáatlerine járdem beriw menen shuǵıllanadı. == Etimologiyası == Islam sózi arabsha Aslama sóziniń úsh háripli s-l-m túbirinen alınǵan hám «qabıllaw, táslim bolıw, baǵınıw yaki qaram bolıw» mánilerin bildiredi. Bul sóz Quranda birneshe mániste keltirilgen. Bazı ayatlarda Islamǵa berilgen sıpatlamada bul insandaǵı ishki pushaymanlıq dep aytıladı:«Alla kimdi hidayat qılajaq bolsa, onıń qálbin Islamǵa ashıp qoyadı».<ref>[http://islom.uz/index.php?surano=6&ayatno=125&action=display&option=com_quran Quranı Karim, 6-súre, 125-ayat]</ref>. Basqa bir ayatda «Islam» hám «din» atamaları óz ara baylanıstırıladı: Islam bul iymannıń tekǵana tildegi tastıyıǵı emes, Allaǵa qaytıw jolıdur.<ref>"Encyclopaedia of Islam Online" L. Gardet, J. Jomier 2007-05-02</ref>. === Islamnıń 5 ústini === # Iyman. # Hárkúni bes máhal namaz oqıw. # Ramazan ayında30 kún oraza tutıw. # Zakat beriw. Zakat Islamda qarjılay ibadat esaplanadı, yaǵnıy baylıǵı nisobǵa(belgili muǵdarǵa) jetken musılmanlardıń jılına birmárte haqdarlarǵa beriwi parız. # Hajǵa barıw. Bul ámel materiallıq jaqtan qurbı jetetuǵınlar ushın parız. === Demografiyası === Dúnya xalqınıń 24,9%i, yaǵnıy 1,1–1,8 milliard adam Islam dinine sıyınadı<ref>{{Web deregi | url = https://worldpopulationreview.com/country-rankings/muslim-population-by-country| bet = Muslim Population By Country 2021| jumıs = World Population Review| }}</ref><ref name="Pew2">{{Web deregi | bet = Religious Composition by Country, 2010-2050| url = https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200615053333/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/| arxivsáne = 15-iyun 2020-jıl | baspaxana = Pew Research Center}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200615053333/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ | sáne =15-iyun 2020-jıl }}</ref>. Musılmanlardıń ⅔ bóleginen kóbiregi [[Aziya|Aziyada]] jasaydı hám bul kontinent xalqınıń 20 % ten aslamın quraydı. 30 % musılmanlar Afrikaǵa tuwrı keledi(kontinent xalqınıń derlik yarımı). Dúnyada musılman toparları bar bolǵan 120 dan artıq mámleketten 40 tan ziyatında musılmanlar xalıqtıń basım kópshiligin quraydı – [[Arqa Afrika]], [[Batıs Aziya|Batıs Aziyanıń]] barlıq mámleketlerinde ([[Kipr]], [[Livan]], [[Izrail|Izraildan]] tısqarı), [[Senegal]], [[Gambiya]], [[Niger]], [[Somali]], [[Awǵanstan]], [[Pakistan]], [[Bangladesh]], [[Indoneziya]] hám basqa bazı bir mámleketlerde xalıqtıń 80 % tten artıǵı musılman; jáne birqansha mámleketlerde musılmanlar xalıqtıń yarımınan 80 % tine shekem quraydı([[Gvineya]], [[Mali]], [[Livan]], [[Chad]], [[Sudan]]). [[Malayziya]] hám [[Nigeriya|Nigeriyada]] derlik yarımı, bazi bir mámleketlerde ([[Gvineya-Bisau]], [[Kamerun]], [[Burkina-Faso]], [[Syerra-Leone]] hám basqa) musılmanlar azshılıqtı qurasa da, tásiri júda kúshli. Musılmanlardıń sanı boyınsha eń aldıńǵı mámleketler – [[Indoneziya]], [[Hindstan]], [[Pakistan]] hám [[Bangladesh]]; musılmanlardıń kópshiligi [[Orta Aziya|Oraylıq Aziya]] mámleketleri, [[Qıtay]], [[Tailand]], [[Efiopiya]], [[Tanzaniya]], [[Kipr|Kiprde]], Evropanıń ayırım mámleketleri ([[Yugoslaviya]], [[Albaniya]], [[Ullı Britaniya]], [[Germaniya]], [[Franciya]] h.t.b), Arqa hám Qubla Amerika kontinenti mámleketlerinde ([[Amerika Qurama Shtatları|AQSh]], [[Kanada]], [[Argentina]], [[Braziliya]], [[Gayana]], [[Surinam]], [[Trinidad hám Tobago]]), [[Avstraliya|Avstraliyada]], [[Fidji|Fiji atawlarında]] jasaydı<ref>"Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi". Davlat ilmiy nashriyoti. („[http://www.ziyouz.com www.ziyouz.com] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20241212014226/https://ziyouz.com/ |date=2024-12-12 }} kutubxonasi“ dan olindi.)</ref>. == Islamda bóliniw == Sunniylik (sunna sózinen) — islam dinindegi 2 tiykarǵı jónelisten biri hán eń keń tarqalǵanı. Dúnyadaǵı barlıq musılmanlardıń shama menen 93 % i Sunniy (qalǵan 7 % shia). Sunniylik táreptarları tiykarınan, Aziya hám Afrikada (Pakistan, Bangladesh, Hindstan, Indoneziya, Malayziya, Qıtay, Awǵanstan, Turkiya, Arabistan yarım atawı hám Persiya qoltıǵı átirapındaǵı arab mámleketlerinde, Suriya, Livan, Iordaniya, Arqa-shıǵıs hám batıs Afrika mámleketlerinde), Balkan mámleketleri, Kipr hám AQSHta jasaydı. Islamda dáslepki dáwirde heshqanday jónelis, mázheb hám aǵımlarǵa bólinbegen. VII ásirdiń ortalarında túrli siyasıy sebeplerge bola, musılmanlarda bóliniw payda boldı. Dáslep, shialar, soń xorijiyler musılmanlardan ajıralıp shıǵadı. Olar óziniń haq ekenligin dálillew ushın óz pikirin, jónelisin qorǵap basladı, solayınsha hárbir topardıń ózine tán aqidası qáliplese basladı. Sunniylik principleri, tómendegilerden ibarat: # Jaratılıslardıń haqıyqat hám mazmunı bar nárse bolıp, olardı biliw múmkin. Biliw quralları – bes seziw organları, ilahiy derekler hám aqıl. # Álem ázeliy emes, qashanlardur Alla tárepinen jaratılǵan. # Pútkil barlıqtı jaratqan Allah birew, ol ózine tán ázeliy hám ómirbaqıy kópǵana sıpatlarǵa iye. # Ajıralmas sıpatları sanalatuǵın ilim, qudiret, ómir, jiger, esitiw, kóriw, sóylew Allanıń ázeliy hám ómirbaqıy sıpatlarıdur. # Allanıń ismleri kóp. Hadiste onıń 99 ismi zikr etilgen. (al-Asmo al-Husno) # Allanıń ádalatlı ekenligi. Hidayat hám Zalolat jolların kórsetip qoyǵannan keyinde, adasqan hám kufr joldı tańlaǵanlardı jazalawı ádalat esaplanadı. Egerde, zalolat jolınan saqlap qalsa – bul Onıń fazli, márhamatı. Saqlamasa, ádalatı esaplanadı. # Payǵambarlardıń hámmesin barhaq dep tastıyıqlaw. Payǵambarlardıń birinshisi – Adam, aqırǵısı – Muhammed # Payǵambarlardıń káramatların haq dep iseniw # Islamnıń 5 rukni – iyman kaliması, namaz, oraza, zakat, haj hárbir musılman ushın farzi ayn ekenligi. Farzlardan birewinde sebepsiz tárk etse, yaki qadaǵan etilgen islerge qol ursa, qattı gúnakar bolıwı, biraq kápir bolmaytuǵının tastıyıqlaw. # Iyman – Muhammed Alla tárepinen keltirgen barlıq xabar hám maǵlıwmatlardı haq hám rás ekenligine til menen ıqrar bolıp, dil menen tastıyıqlaw dep biliw. Solih ámellerdi kóp qılǵanda iyman nurı kóbeyip, gúna islerdi kóp qılǵanda iyman nurı azayıp turatuǵınlıgın tastıyıqlaw h.t.b . Sunniylikde 4 diniy-huquqıy mázxab bar(hanafiylik, molikiylik,shofiʼiylik, hanbaliylik). Sunniylik Islamda dástúriy isenim jolı dep esaplanıp kelingen. Sunniylik penen shialıq ortasında hákimiyat máselesinde, ayırım diniy máresim hám dástúrlerde bir qansha parıq bar. == Ádebiyatlar == * Karimov I., Alla qálbimizde, júregimizde, T., 1999; Karimov I.,Ozbekistan XXI ásir bosaǵasında: qáwipsizlikge qáwip, bárkamallıq shártleri hám rawajlanıw kepillikleri,T., 1997; Quranı karim, T., 2001; Hádis (AlJomiʼ as-sahih), 1-4-j.lar (2-baspa), T., 1997; Hidoya (1-j.), T., 2000; Sogʻuniy A., Tarixi Muhammadiy (1-2-kitob), T., 1997; Hasanov A., Áyyemgi Arabstan hám dáslepki islam (1-kitap: Johiliya asri), T., 2001; Komilov N., Tasavvuf, T., 1999; Husniddinov 3., Islam: jónelisler, mázxablar, aǵımlar, T., 2000.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha qarań == {{Refbegin}} * [https://www.barnesandnoble.com/w/encyclopedia-of-sahih-al-bukhari-arabic-virtual-translation-center/1134457685?ean=2940160787701 Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari] by Arabic Virtual Translation Center (New York 2019, Barnes & Noble {{ISBN|978-0-359-67265-3}}). The foundation of Islam: from revelation to tawhid. * Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). ''Sharing Your Faith with a Muslim''. Minneapolis: Bethany House Publishers. ''N.B''. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur’an, and this religionʼs affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to „dialogue“ on the basis of what both faiths really teach. {{ISBN|0-87123-553-6}} * {{Cite encyclopedia |year=2008 |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute |location=Thousand Oaks, CA |last=Ahmad |first=Imad-ad-Dean |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=256–258 |doi=10.4135/9781412965811.n155 |isbn=978-1-4129-6580-4 |lccn=2008009151 |oclc=750831024 |chapter-url={{Google books|yxNgXs3TkJYC|plainurl=yes}} |chapter=Islam}} * {{cite book |last=Akyol |first=Mustafa |url=https://archive.org/details/islamwithoutextr0000akyo |title=Islam Without Extremes |publisher=W.W. Norton & Company |year=2011 |isbn=978-0-393-07086-6 |edition=1-}} * {{cite book |last=Arberry |first=A.J. |url=https://archive.org/details/koraninterpreted00ajar |title=The Koran Interpreted: A Translation |publisher=Touchstone |year=1996 |isbn=978-0-684-82507-6 |edition=1-}} * Cragg, Kenneth (1975). ''The House of Islam'', in ''The Religious Life of Man Series''. Second ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Company 1975. xiii, 145 p. {{ISBN|0-8221-0139-4}}. * Hourani, Albert (1991). ''Islam in European Thought''. First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. {{ISBN|0-521-42120-9}}; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0. * {{cite book |last1=Khan |first1=Muhammad Muhsin |title=Noble Quran |last2=Al-Hilali Khan |last3=Muhammad Taqi-ud-Din |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=1999 |isbn=978-9960-740-79-9 |edition=1-}} * Khanbaghi, A, (2006). ''The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran''. I. B. Tauris. * Khavari, Farid A. (1990). ''Oil and Islam: the Ticking Bomb''. First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p., ill. with maps and charts. {{ISBN|0-915677-55-5}}. * {{cite book |title=The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis |url=https://archive.org/details/jewishdiscoveryo0000unse |publisher=Syracuse University Press |year=1999 |isbn=978-965-224-040-8 |editor-last=Kramer |editor-first=Martin }} * {{cite book |last=Kuban |first=Dogan |title=Muslim Religious Architecture |publisher=Brill Academic Publishers |year=1974 |isbn=978-90-04-03813-4}} * {{cite book |last=Lewis |first=Bernard |url=https://archive.org/details/islamwest00lewi_0 |title=Islam and the West |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-509061-1}} * {{cite book |last=Lewis |first=Bernard |url=https://archive.org/details/culturesinconfli0000lewi |title=Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510283-3 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Mubarkpuri |first=Saifur-Rahman |title=The Sealed Nectar: Biography of the Prophet |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=2002 |isbn=978-1-59144-071-0}} * {{cite book |last=Najeebabadi |first=Akbar Shah |title=History of Islam |url=https://archive.org/details/historyofislamvo0000naje |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=2001 |isbn=978-1-59144-034-5}} * {{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |url=https://archive.org/details/isbn_9780226702810 |title=Islam |publisher=University of Chicago Press |year=1979 |isbn=978-0-226-70281-0 |edition=2-}} * {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://www.giffordlectures.org/books/deciphering-signs-god-phenomenological-approach-islam |title=Deciphering the Signs of God: A Phenomenological Approach to Islam |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1982-3 }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190422154518/https://www.giffordlectures.org/books/deciphering-signs-god-phenomenological-approach-islam |date=2019-04-22 }} * {{cite book |last=Tausch |first=Arno |title=What 1.3&nbsp;Billion Muslims Really Think: An Answer to a Recent Gallup Study, Based on the "World Values Survey". Foreword Mansoor Moaddel, Eastern Michigan University |publisher=Nova Science Publishers, New York |year=2009 |isbn=978-1-60692-731-1 |edition=1-}} * {{cite book |last1=Tausch |first1=Arno |title=The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world |first2=Almas |last2=Heshmati |first3=Hichem |last3=Karoui |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |year=2015 |isbn=978-1-62948-899-8 |edition=1-}} Prepublication text available at: {{Web deregi | last1 = Tausch| first1 = Arno| last2 = Heshmati| first2 = Almas| last3 = Karoui| first3 = Hichem| sáne = 2014-yil yanvar | bet = The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world| jumıs = ResearchGate| url = https://www.researchgate.net/publication/290349218}} * {{cite book |last=Walker |first=Benjamin |title=Foundations of Islam: The Making of a World Faith |url=https://archive.org/details/foundationsofisl0000walk |publisher=Peter Owen Publishers |year=1998 |isbn=978-0-7206-1038-3 }} {{Refend}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.islom.uz/ www.islom.uz] [[Kategoriya:Islam| ]] [[Kategoriya:Din]] o6ow1a7h3clv3tp76ayo196wxbkce99 0 3344 266246 207842 2026-08-18T00:24:06Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266246 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Dnipro|negizgi atı={{lang-uk|Дніпро́}}|túri=qala|súwret={{Photomontage | photo1a = Dnipropetrovsk view 2015 tov-tob.jpg{{!}} | photo2a = Панораму двору Спасо-Преображенського кафедрального собору.jpg{{!}} | photo3a = Монастирській острів та мости (cropped).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 270 | foot_montage = }}|bayraq=Dnipro prapor.png|gerb=Coat of arms of Dnipro.svg|mámleket=Ukraina|region túri=wálayat|region=Dnepropetrovsk wálayatı|rayon=Dnipro rayonı|basshı túri=qala hákimi|basshı=Boris Filatov|dúzilgen waqtı=[[1776]]|aldınǵı atları=Dnepropetrovsk|jer maydanı=409|xalıq sanı=984 423|sanalǵan jıl=2023|xalıq tıǵızlıǵı=2411|telefon kodı=+380 56|pochta indeksi=49000—49489|sayt=https://adm.dp.gov.ua/}} '''Dnipro''' ({{Lang-uk|Днiпро}}) — [[Ukraina]]da jaylasqan qala, [[Dnipropetrovsk wálayatı]]nıń orayı. Xalqı sanı 1 040 000 adam (2007-jıl). Klimatı: [[Subtropik]]. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Ózbekstan milliy enciklopediyası|OʻzME]]. Birinshi tom. [[Tashkent]], 2000-jıl {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Avrich |first=Paul |author-link=Paul Avrich |title=[[The Russian Anarchists]] |year=1971 |orig-year=1967 |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0691007667 |oclc=1154930946}} * Mixail Aleksandrovich Shatrov (Shteyn). Gorod na tryox xolmax. – Dnepropetrovsk: Promin, 1969. (in Russian) * Aleksey Nikolaevich Tolstoy. Xojdenie po mukam. – M.: Xudojestvennaya literatura, 1976. (in Russian) * Dmitriy Yavornitskiy. Istoriya goroda Yekaterinoslava. – Dnepropetrovsk: Sich, 1996. (in Russian) * Spravochnik «Osvobojdenie gorodov: Spravochnik po osvobojdeniyu gorodov v period Velikoy Otechestvennoy voyni 1941—1945» / M. L. Dudarenko, Yu. G. Perechnev, V. T. Yeliseev i dr. M.: Voenizdat, 1985. 598 s. (in Russian) * Opisanie naselennix mest Yekaterinoslavskoy gubernii na 1-e yanvarya 1925 g. – Yekaterinoslav: Tipo-Litografiya Yekaterininskoy j.d., 1925. – 635 s. (in Russian) * {{cite book|first=Sergei I. |last=Zhuk|title=Rock and Roll in the Rocket City: The West, Identity, and Ideology in Soviet Dniepropetrovsk, 1960–1985 '|url=https://archive.org/details/rockrollinrocket0000zhuk |location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press & Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press|year=2010|pages=[https://archive.org/details/rockrollinrocket0000zhuk/page/18 18]–28}} * {{cite book |last=Hilberg |first=Raul |author-link=Raul Hilberg |title=The Destruction of the European Jews |location=New York |publisher=Holmes & Meier |year=1985 |isbn=978-0-8419-0832-1|title-link=The Destruction of the European Jews}} {{refend}} == Sırtqı derekler == {{Commons kategoriya|Dnipropetrovsk}} * {{Cite EB1911|wstitle= Ekaterinoslav (town) |volume= 9 | page = 139 }} * {{Cite EB1911|wstitle= Ekaterinoslav (government) |volume= 9 | page = 139 }} * {{Web deregi | url = https://dp.locator.ua/?l=en| bet = Dnipro City Guide. Map of city.| til = en}} * {{Web deregi | url = http://gorod.dp.ua/eng/| bet = Welcome to Dnipro City!}} * {{Web deregi | url = https://vn.com.ua/ua/catalog/dnepropetrovskaya-oblast/dnepr| bet = vn.com.ua – the most complete information base of all residential complexes of Dnipro| til = uk}} * {{Web deregi | url = http://dnepr.info| bet = Entertaining-information portal of Dnipro| til = uk}} * {{Web deregi | url = http://www.yadvashem.org/untoldstories/database/index.asp?cid=283| bet = The murder of the Jews of Dnipro during World War II| baspaxana = [[Yad Vashem]]}} * [https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ Rásmiy websaytı] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Qalalar]] [[Kategoriya:Ukraina]] lpfv39eika6uj7n18heuomzxvhyz05r 0 3576 266177 233349 2026-08-17T23:11:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266177 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Country| |native_name = Ózbekstan Respublikası |conventional_long_name = Ózbekstan Respublikası |common_name = Ózbekstan |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |image_map = Uzbekistan in its region.svg |national_motto = Yoʻq |national_anthem = Oʻzbekiston Respublikasining Madhiyasi (Ózbekstan Respublikasınıń Gimni) <br><br><center>[[Fayl:Anthem-of-uzbekistan-1992.ogg]]</center> |official_languages = Oʻzbek |capital = [[Tashkent]] |latd=41 |latm=16 |latNS=N |longd=69 |longm=13 |longEW=E | |largest_city = Tashkent |government_type = Respublika |leader_title1 = Prezident |leader_title2 = Bosh Vazir |leader_name1 =Shavkat Mirziyoyev |leader_name2 = Abdulla Oripov |area_rank = 56-shi |area_magnitude = 1 E11 |area= 448 978 |areami²= 172 742 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = 4,9% |population_estimate = 37 535 605<ref>{{Web deregi | url = https://stat.uz/uz/| bet = Population of Uzbekistan 2024}}</ref> |population_estimate_rank = 44-shi |population_estimate_year = 2024 |population_census = |population_census_year = |population_density = 59 |population_densitymi² =153 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = 136-shi |GDP_PPP = {{increase}} $446,81 mlrd |GDP_PPP_rank = 57-shi |GDP_PPP_year= 2024 |GDP_PPP_per_capita ={{increase}} $11,900 |GDP_PPP_per_capita_rank = 122-shi |GDP_nominal = {{increase}} $112,60 mlrd | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 67-shi | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,010 | GDP_nominal_per_capita_rank = 138-shi |sovereignty_type = Tariyx |sovereignty_note = |established_event1 = Ózbek xanliǵi |established_event2 = Ózbek xanliqdari |established_event3 = Turkistan Autonom Sovet Sotsialistik Respublikasi |established_event4 = Ózbek SSR |established_event5 = Ózbekstan Respublikasi |established_event6 = Ózbekstan Konstituciyasí |established_date1 = 1428 - 1471 |established_date2 = 1500 - 1920 |established_date3 = 1918 - 1924 |established_date4 = 1924 - 1991 |established_date5 = 1 sentyabr 1991 |established_date6 = 8 dekabr 1992 |HDI = 0,727 |HDI_rank = 111-shi |HDI_year = 2021 |HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> |currency = Oʻzbekston sʻom |currency_code = UZS |country_code = UZB |Main Religion = Islom |time_zone = |utc_offset = +5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +6 |cctld = [[.uz]] |calling_code = 998 |footnotes = }} '''Ózbekstan''' {{efn|{{lang-uz-Latn-Cyrl|Oʻzbekiston|Ўзбекистон}}, {{IPA|uz|ozbekiˈstɒn|pron}}; {{IPAc-en|UK|ʊ|z|ˌ|b|ɛ|k|ᵻ|ˈ|s|t|ɑː|n|,_|ʌ|z|-|,_|-|ˈ|s|t|æ|n}}, {{IPAc-en|US|ʊ|z|ˈ|b|ɛ|k|ᵻ|s|t|æ|n|,_|-|s|t|ɑː|n|audio=En-us-Uzbekistan.ogg}}<ref>{{cite book|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}} This source gives the British pronunciation as {{IPAc-en|ˌ|ʊ|z|b|ɛ|k|ᵻ|ˈ|s|t|ɑː|n|,_|ʌ|z|-|,_|-|ˈ|s|t|æ|n}}, rather than {{IPAc-en|ʊ|z|ˌ|b|ɛ|k|-}} found in CEPD. It also does not list the {{IPAc-en|ʊ|z|ˈ|b|ɛ|k|ᵻ|s|t|ɑː|n}} variant in American English.</ref><ref>{{cite book|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-15253-2}} This source does not list the {{IPAc-en|-|ˈ|s|t|æ|n}} pronunciation in British English.</ref>}} — [[Oraylıq Aziya]]daǵı mámleket. Ózbekstannıń paytaxtı - [[Tashkent]] qalası. Mámleket tili — [[ózbek tili]]. Aymaǵı — 448,978&nbsp;km<sup>2</sup>. Xalqı sanı (2024-jıl mart ayına kóre) — 37,543,605. Pul birligi — swm. Ózbekstan Respublikası 12 wálayat hám [[Qaraqalpaqstan]] Respublikasınan ibárat. Ózbekistannıń ulıwma shegarası 6,221 kilometrge, Batıs jaǵınan, shıǵısqa 1,425 kilometrge, arqadan qublaǵa 925 kilometrge sozılǵan. Batıstan hám Arqadan [[Qazaqstan]] (shegara uzınlıǵı 2203&nbsp;km.) menen, shıǵısdan [[Qırǵızstan]] (shegara uzınlıǵı 1099&nbsp;km.) hám [[Tájikstan]] (shegara uzınlıǵı 1161&nbsp;km.) menen, qubladan bolsa, [[Túrkmenstan]] (shegara uzınlıǵı 1621&nbsp;km.) hám [[Awǵanstan]] (shegara uzınlıǵı 137&nbsp;km.) menen shegaralas. Ózbekstan ekonomikası bazar ekonomikasına basqıshpa-basqısh ótedi, sırtqı sawda siyasatı import ornın basıwǵa tiykarlanǵan. 2017-jıl sentyabrinen baslap mámleket valyutası bazar kursı boyınsha tolıq konvertaciya etilip atır. Ózbekstan paxta talshıǵın óndiriwshi hám ekport etiwshi iri támiynatshı mámleket bolıp tabıladı. Mámlekette, sonıń menen birge, dúnyadaǵı eń iri altın kánleri bar. Sovet dáwirindegi úlken energiya islep shıǵarıw qurılmaları hám tábiyiy gazdı jetkeriw menen Ózbekstan [[Oraylıq Aziya]]daǵı eń iri elektr óndiriwshisi boldı. == Ózbek sóziniń kelip shıǵıwı == Ózbek etnoniminiń kelip shıǵıwı tuwrısında bir neshe boljawlar bar. Jeke atama retinde ózbek sóziniń birinshi esletiliwi XII ásirge tuwrı keledi. Ózbek sózi túrkiy qáwimleri arasında Mavarawnnaxrda XIII ásirde monǵollar kelgenge shekem payda bolǵan. XII ásir arab tariyxshısı Usoma Ibn Munqiz «Tálim kitabında »Saljukiyler dáwirinde 1115-1116-jıldaǵı jolbasshılarınan biri ámir Ózbek degen Mosul húkimdarı bolǵanlıǵın aytıp otedi. Tariyxshı Rashiduddinniń jazıwınsha, Tabrizde húkimranlıq etken Ildegiziyler dinastiyasınıń sońǵı wákili Ózbek Muzaffar (1210-1225) bolǵan. 1221-jılda [[Awǵanstan]]daǵı Xorezmshax Jalaliddin áskerleriniń jetekshilerinen biri Jáhán Paxlavon Ózbek Tayı edi. Tariyxshı Mutal Ermatov: „Ózbek sózi «Ózler» urıwı atınan kelip shıqqan“, — dep shamalaǵan. Tariyx pánleri doktorı, professor R. G. Mukminova ózbeklerdiń etnikalıq atın Ózbek Xan atı menen baylawǵa qarsı qosımsha dáliller alıp kelgen. Sharafiddin Ali Yazdiy Ózbek Xan dáwirinen talay aldın 1289-jılǵı waqıyalar haqqında xabar berip, Tabriz wálayatındaǵı ózbek áskerleriniń reydin esletip ótedi. Basqa tariyxshılardıń pikirine qaraǵanda, XIV ásirdiń 60-jıllarında, Deshti qıpshaq aymaǵında ózbekler dep atalǵan kóshpeli túrkiy qáwimleriniń awqamı dúzildi. XIV ásirdiń 60-jıllarında «ózbek» etnonimi shıǵıs Deshti qıpshaqtıń pútkil túrkiy xalqı ushın jámáátlik atamaǵa aylandı. «Ózbek» etnonimi [[Amir Temur]] dáwirinde Mawarawnnaxrǵa kirip kelgen. [[Alisher Nawayı]] (1441-1501) jazǵan dóretpelerinde «ózbek» etnonimin Xorasan hám Mawarawnnaxrda tilge alǵan. == Tariyxı == [[Orta Aziya]]da jasaǵan birinshi adamlar skiflar eramızǵa shekemgi 1mıń jıllıqta házirgi Ózbekstannıń arqa otlalarında kelip shıqqan; bul kóshpeliler regionǵa jaylasqanda dáryalar boyında keń suwǵarıw sistemasın qurdı. Usı waqıtta Buxara ([[Buxara]]) hám Samarqand ([[Samarqand]]) sıyaqlı qalalar patshalıq hám joqarı oraylar retinde payda boldı. Eramızǵa shekemgi V ásirge kelip Baktriya, Soǵdiya hám Toxarstan mámleketleri bul aymaqta húkimranlıq etedi. Arqa Aziya mámleketleri Batıs menen jipek sawdasın rawajlantıra baslagan soń, Parsı qalaları bul sawda-satıqtan paydalanıp, sawda oraylarına aylandılar.Transxoxiana wálayatında hám odan shıǵısda házirgi Qıtaydıń Shinjon Uyǵur avtonom wálayatında jaylasqan qala hám awıl xalıq punktleriniń keń tarmaǵından paydalanǵan halda Sóǵd dáldalshıları bul Iranlıq sawdagerlerdiń eń bayına aylandılar. [[Ullı jipek jolı]] dep atalǵan sawda-satıq nátiyjesinde Buxara hám Samarqand aqır-aqıbetinde asa bay qalalarǵa aylandılar hám geyde Transsokiana (Movarannahr) persiyanıń eń abıraylı hám qúdiretli wálayatlarınan biri edi. áyyemgi dáwir. Eramızǵa shekemgi 327 jılda Makedoniya húkimdarı Aleksandr Makedonskiy zamanagóy Ózbekstan aymaqların óz ishine alǵan Sóǵdiyona hám Baqtriya Parsı imperiyasi wálayatların basıp aldı. Júzim solqımı, Aleksandrga azǵantay járdem bergeni, sebebi xalıqtıń qattı qarsılıqları kúshli bolıp tabıladı, nátiyjede Iskandar áskerleri Makedoniyanıń arqa bólegine aynalǵan regionda adasıp qalǵanlar Grek-Baqtriya patshalıǵında ornalasqanlar. Eramızǵa shekemgi 1-ásirde shohlik húkimranlıq etken yuejilar Kushan imperiyasi menen almastırildi. Kóp ásirler dawamında Ózbekstan regionin Parsı imperiyalari, sonday-aq Parfiya hám Sasaniylar imperiyalari, sonıń menen birge, basqa imperiyalar, mısalı, turk-farsılar tárepinen islengen Eftalit hám turkiy Gokturk xalıqları. VIII ásirde, Ámiwdarya hám [[Sırdárya]] dáryaları arasındaǵı aymaq - Transsoksiana arablar tárepinen jawlap alıw etildi (Ali ibn Allanıń sıpatlarınıń biri) Ámiwdarya dáryasınan keyin tez arada orayǵa aylandı. Islamıy altın ásir]]. Ol erda kóplegen belgili ilimpazlar jasaǵan hám fathdan keyin onıń rawajlanıwına úles qosqan. Bul dáwirde ilimpazlardıń erisken jetiskenlikleri qatarına [[trigonometriya]] dıń zamanagóy formaǵa ótiwi (ay fazaların esaplaw ushın ámeliy qollanılıwın ápiwayılastırıw),optika, [[astronomiya]] de erisilgen tabıslar kiredi., sonıń menen birge, musulman Oyanıw dáwirine tiykar salǵan poeziya, filosofiya, kórkem óner, sulıw jazatuǵın adamlıq hám basqa kóplegen tarawlarda. IX-X ásirlerde Transxoksiana Samaniyler mámleketi quramına kiritilgen. Keyinirek, Transsoxiana túrkler húkimranlıǵı Qoraxoniyler dıń, sonıń menen birge Saljuqiyler (Sultan Sanjar) hám Qara-Kitanlar dıń bastırıp kiriwin kórdi. XIII ásirde Chingizxan dáwirinde Móǵullar tárepinen basıp alınıwı regionda ózgerislerge alıp keledi.Orta Aziyaǵa móǵullar shabıwıli regiondaǵı birpara Iraniyzabon xalıqtıń kóship ketiwine alıp keldi, olardıń mádeniyatı hám miyrasların móǵullar-turkiy xalıqlar iyeledi. odan keyin kelgenler. Buxara, Samarqand, Góne Úrgenish hám basqalardıń shabıwılı nátiyjesinde ǵalabalıq adam óltiriwshiliklar hám úlken vayranshılıqlar, mısalı, Xorezmniń bólimleri pútkilley joq etildi. 1227-jılda Chingizxon opatınan keyin onıń imperiyasi tórt balası jáne onıń shańaraq aǵzaları ortasında bolınıp ketti. Saldamlı bólekleniw potentsialına qaramay, Móǵul imperiyasınıń móǵullar nızamı taǵı bir neshe áwladlar ushın tártipli miyrasxorlıqtı saqlap turdi hám Transsoxiananing úlken bólegin basqarıw Shingizxannıń ekinshi balası Chaǵatayxannıń tikkeley áwladları qolında qaldı.. Chaǵatoy úlkelikinde tártipli miyrasxorlıq, párawanlıq hám ishki tınıshlıq húkim súrdi hám ulıwma Monǵollar imperiyasi kúshli hám birlesken patshalıq bolıp qaldı (Ulus Batiy, Allanıń sıpatlarınıń birixon). Bul dáwirde házirgi Ózbekstannıń kópshilik bólegi Chıǵatay xanlıǵı quramına kigen, sonday-aq Xorezm, hám Altın Orda quramına da kirgen. Altın Orda páseńlewge dus kelgeninen keyin, Temur 1388-jılda onı basıp alǵanǵa shekem Xorezm sófiylar úrim-putaǵı qısqa múddet basqargan. bul gúreslerden 1380-jıllarda Transsoksiyadagi húkimran kúsh retinde payda boldı. Eger ol [[Shıńǵısxan]]nıń áwladı bolmaǵan bolsa da, Temur Transoxiananıń "ámelde" húkimdarı boldı hám pútkil batıs Oraylıq Aziyanı, [[Iran]], Kavkaz, [[Mesopotamiya]]nı basıp alıwǵa kiristi. Kishi Aziya hám [[Aral teńizi]]niń arqasındaǵı qubla sahra regionin hámde Sonıń menen birge, ol [[Rossiya]]ǵa 1405-jılda Min dinastiyası shabıwılı waqtında óliwden aldın bastırıp kirgen. Temur oǵada shápáátsizligi menen belgili jáne onıń basıp alıwshılıǵı genotsid obaimenen birge bolǵan qalalarda da gúzetilgen. Temur óziniń jawlap alǵan úlken jerlerinen kóplegen ónermentler hám ilimpazlardı óz paytaxtı [[Samarqand]]qa toplaw arqalı Transxoksiananıń sońǵı gúlleniwin basladı. Bunday adamlardı qollap-quwatlaw arqalı ol óz imperiyasına bay parsı -islam mádeniyatı menen sińdirdi. Onıń jáne onıń jaqın áwladlarınıń húkimranlıǵı dáwirinde [[Samarqand]]ta hám basqa xalıq punktlerinde diniy hám saray qurılısınıń hár qıylı eń jaqsı ǵáziyneleri jaratıldı. [[Amir Temur]] medicinalıq jańa ashılıwlar hám patronizator shıpakerler, ilimpazlar hám artistler menen almaslawdı basladı. Hindstan sıyaqlı qońsılas regionlardan; Onıń aqlıǵı Ullı begim dúnyadaǵı birinshi ullı astronomlardan biri bolǵan. Temuriylar úrim-putaǵı dáwirinde túrkler Chaǵatay sóylesimi formasında, Transoxiana qalasında óz-ózinen kórkem ádebiyatqa baylanıslı tilge aylandı, eger Temuriylar tábiyaatan parsı bolǵan. Chaǵataylardıń ullı jazıwshısı [[Alisher Nawayı]] XV ásirdiń ekinshi yarımında Hirat qalasında (házirgi [[Awǵanstan]]nıń arqa-batıs bóleginde) aktiv bolǵan. Temuriyler mámleketi Temur óliminen keyin demde ekige bolındı. Temuriylerdiń sozılmalı ishki sawashları [[Aral teńizi]]niń arqasında jasawshı ózbek kóshpeli qáwimleriniń itibarın tartdı. 1501-jılda ózbek kúshleri Transxoxianaga kótere shabıwılı basladılar. Buxara amirligi de qul sawdasi kózge taslanıp, bekkem órnasti. Ruslar kelgenge shekem házirgi Ózbekstan Buxara ámirligi hám xanlıqlar ortasında bólinip ketken. XIX ásirde [[Rossiya]] imperiyasi keńeyip,[[Oraylıq Aziya]] ga jayıla basladı. 1912-jılda Ózbekstanda 210306 orıs jasaǵan. "Ullı Oyın" dáwiri ádetde shama menen 1813-jıldan Angliya-Rossiya 1907 yilgi konvensiyasi ge shekem bolǵan dáwir retinde qaraladı.. Ekinshi, onsha intensiv bolmaǵan basqısh 1917-jıldaǵı Bolsheviklar revolyuciyası nan keyin júz berdi. XIX ásirdiń baslarında Britaniya Hindstanı hám Patsha Rossiyasınıń shet aymaqları ortasındaǵı jerlerdiń úlken bólegi kartada bolmaǵan. 1920-jıl baslarına kelip Orta Aziya qatań túrde Rossiya qolında edi hám bolshevikler ge birpara erte qarsılıqlarǵa qaramay, Ózbekstan hám Oraylıq Aziyanıń qalǵan bólegi Sovet Birlespei quramına kirdi. 1924-jıl 27-oktyabrde Ózbekstan Sovet Sotsialistik Respublikası dúzildi. 1941-jıldan 1945-jılǵa shekem [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde Qızıl Armiya da fashistlar Germaniyası na qarsı Ózbekstannan 1 433 230 kisi urısqa qatnastı. Arqa fronttıń urıs maydanlarında 263005 dana ózbekstanlı askarlar qaytıs bolǵan hám 32670 kisi jangda dereksiz joǵalǵan. 1990-jıl 20-iyunda Ózbekstan óz mámleketlik suverenitetti járiyaladı. 1991-jıl 31-avgustda Ózbekstan áwmetsiz tónkeriw ǵayrati den keyin óz ǵárezsizligin járiyaladı. 1 sentyabr Milliy ǵárezsizlik kúni dep daǵaza etildi. Sovet Awqamı sol jıldıń 26-dekabrinde tarqatıp jiberilgen edi. Ǵárezsizlikten berli Ózbekstannıń abıraylı húkimdarı bolǵan Prezident [[Islam Karimov]] 2016-jıl 2-sentyabrde dúnyadan ótti. Onıń ornına uzaq jıl iskerlik etken Bas ministr, [[Shavkat Mirziyoyev]], sol jıldıń 14-dekabrinde prezident lawazımın iyeledi. == Geografiyası == Ózbekstan keńlikler 37° hám 46° N hám uzınlıqlar 56° hám [[74-meridian shıǵıs|74° E]] . Ol batıstan shıǵısqa 1425&nbsp;km hám arqadan qublaǵa 930&nbsp;km ge sozılǵan. Arqa hám arqa-batısda [[Qazaqstan]] hám Aralqum shóli (burınǵı [[Aral teńizi]]) menen qubla-shıǵısta,[[Túrkmenstan]] hám Awǵanstan qubla-batısta,[[Tájikstan|Tájikistan]] ga shekem qublası-shıǵısda hám [[Qırǵızstan]] den arqa-shıǵısda, Ózbekstan eń iri [[Oraylıq Aziya]] mámleketlerinen biri hám qalǵan tórtewi menen shegara qatar Oraylıq Aziyadaǵı birden-bir mámleket bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Ózbekstan qublada [[Awǵanstan]] menen qısqa shegaranı 150&nbsp;km iyeleydi. Ózbekstan qurǵaqlay, teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleket. Bul dúnyadaǵı eki ikki márte teńizge shıǵıw múmkinshiligine iye bolmaǵan mámleketlerden biri (yaǵnıy basqa teńizge shıqpaǵan mámleketlikler menen qorshalǵan teńizge shıǵıwsız mámleket), ekinshisi [[Lixtenshteyn]]. Bunnan tısqarı,endoreyik háwiz lar qatarında jaylasqanlıǵı sebepli, onıń hesh bir dáryası teńizge alıp barmaydı. Onıń aymaǵınıń 10 procentten kamroǵini dárya oypatlıqları hám oazislerdegi intensiv túrde suwǵarılatuǵın erler hám ilgeri Aral teńizi dúnyadaǵı eń jaman ekologiyalıq páleketlerdiń birinde qurıtılǵan. Qalǵanları sheksiz [[Qızılqum]] shóli hám tawlar bolıp tabıladı. Ózbekstandaǵı eń bálent noqat Xazret Sultan- teńiz júzesinen 4643 metr, Surxandárya wálayatınıń qubla bóleginde jaylasqan. [[Tájikstan]] menen shegaralas,[[Dushanbe]] dıń arqa-batısiy bóleginde (ilgeri Kommunistlik partiyanıń 22-siezdiniń shıńı dep atalǵan). Ózbekstanda ıqlım kontinental bolıp, hár jılı kem jawıngershilik kútilip atır (100-200 millimetr yamasa 3,9-7,9 dyum). Jazdıń ortasha joqarı Gradus 40&nbsp;°C qa jetedi {{nowrap|(104°F)}}, qıstıń ortasha tómen temperaturası -23&nbsp;°C átirapında. Arqa-batıstan qubla-shıǵısqa qaray 1500&nbsp;km ge sozılǵan, ortasha eni 300&nbsp;km den aspaytuǵın Ózbekstan [[Ferǵana]] oypatlıǵın (shógiw tereńi) qorshap turǵan Alaj dızbeginiń batıs janbawırlarınan (shıǵısqa) sozılǵan. Keń Aral teńizi jaǵalarına shekem (batısta), áyyemgi teńiz qaldıǵı, teńiz júzesinen tek 53 m biyiklikte. Aymaqta eki geomorfologiyalıq hám ıqlım zonaları bar. Batıs bóleginde Aralǵa shekem bolǵan qurǵaq [[Qızılqum]] shóli (300.000&nbsp;km², yarımı [[Qazaqstan]]) húkimran. Túrkmenstan menen shegaranı uzaq waqıt dawamında belgilep turıwshı Ámiwdárya tábiyiy gaz kánlerine bay bul yarım shól aymaǵın Qaraqum shól platosı (Túrkmenstan aymaǵında) hám Batıs Batısqa sozılǵan [[Ústirt]] shólinen ajıratıp turadı. Araldan Kaspiyge, Aral teńizin qorshap turǵan tegislikler Qaraqalpaqstan Avtonomiya Respublikasına tiyisli. Pútkil batıs regionda ıqlım qurǵaq kontinental bolıp, yanvarda minimal temperatura −29&nbsp;°C, jazda maksimal +45&nbsp;°C; jawın jılına 100&nbsp;mm den kem. Shıǵıs bóliminde Zarafshan, [[Ámiwdárya]] hám [[Sırdárya]] háwizlerin Tyan-Shan, Alaj hám Pomirdiń shet jaqları, jas hám joqarı seysmikalıq taw dizbekleri ajıratıp turadı. Olardan eń biyigi Hisor tawı bolıp, onda Tájikstan menen shegaralas mámlekettiń eń biyik shıńı Hazrat Sultan (4643 m biyiklik) Ferǵana, Sırdar dáryası shomılǵan uzınlıǵı 300&nbsp;km hám eni 100&nbsp;km bolǵan tektonikalıq háwiz jáne onıń aǵısları, bul jerde xalıqtıń salmaqlı bólimi toplanǵan. Tájikstan menen shegara bul shınjırlar hám olardı bir-birinen ajıratıp turıwshı oypatlıqlardı júdá quramalı tárizde kesip ótedi: Ferǵana oypatlıǵı, mısalı, paytaxt Tashkentten Tájikstan aymaǵı tárepinen ajıratılǵan. Ekonomikalıq turmıs ushın zárúr bolǵan suw jolların baqlaw eki mámleket ortasında básekini keltirip shıǵaradı. Dárya oypatlıqları hám taw janbawırlarında ıqlımnıń kontinentallıǵı páseyedi hám jawın kóbeyedi (tegisliklerde jılına 300&nbsp;mm den relyefte 1000 den artıqqa shekem). Aymaqtıń 4,6 % in qorǵalatuǵın tábiyiy aymaqlar quraydı. == Ekonomikası == Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan ekonomikası]] Ózbekstanda 1992-2008-jıllardaǵı jalpı ishki ónimniń ósiwi. Ózbekstan ekonomikasında eki haqıyqatlıq húkimran. Birinshisi, qurǵaq hám yarım qurǵaq aymaqlardı ǵalabalıq jasalma suwǵarıw hám tóginlew, bunıń nátiyjesinde onıń tiykarǵı eginleri bolǵan paxta shiyki zatın jetistiriw (Ózbekstan jáhánde [[AQSh]] tan keyin 2-orında turadı), nátiyjede, ekonomika hám ekologiya salasında ámelge asırılǵan úlken háreketler. Ekinshisi (Orta Aziyanıń basqa respublikalarında da bar) Tashkent átirapında sanaat tarmaqları bar ekenligine qaramay, mámleketti ózgertken, tayar emes ónim, bálkim kóp muǵdarda shiyki zat islep shıǵarıwdı xoshametlegen eski sovet sawda sistemasınıń jemiriliwi bolıp tabıladı, Samarqand, Buxara hám Ferǵana oypatlıǵında. Teńizge shıǵıw múmkinshiligi bolmaǵan Ózbekstan óz ónimlerin qattı valyuta bazarlarına alıp shıǵıwda úlken qıyınshılıqlarǵa dus kelmekte. Ózbekstan óziniń paxta bazarına qaramlıǵın sheklew hám mámlekettiń shıǵıs bóliminiń ónimli topıraqların polimádeniy awıl xojalıǵı óndirisine qaytarıw sıyaqlı quramalı wazıypanı óz moynına aldı. Basqa áhmiyetli eginler — miywe hám salı, ásirese, [[Ferǵana]] oypatlıǵında, sonıń menen birge, pilleshilik hám pilleshilitiń tiykarǵı orayı (Marǵulan hám [[Ándijan]]). Qurǵaq batıs wálayatlarda, ásirese, Buxara wálayatında qarakól qoyı baǵılatuǵın, maqpal júni túrli reńge boyalǵan shárwashılıq ústemlik etedi. Ózbekstan altın qazıp alıw boyınsha dúnyada 8-orında turadı. Qızılqum shólindegi Murıntaw káni dúnyadaǵı eń iri ashıq altın káni esaplanadı. Basqa tábiyiy resurslar — kómir, tábiyiy gaz, neft, uran, reńli hám kemnen-kem ushıraytuǵın metallar. Mámleket aymaǵınıń 3% ke jaqının ormanlar quraydı hám aǵash import etiledi. Elektr energiyasınıń úlken bólegi ıssılıq elektr stanciyalarınan, tiykarınan kómirde, shama menen 15% gidroelektrostanciyalardan alınadı. Húkimet jańa infrasistemaǵa qarjı kirgizip, iri shet el qarjılardı, ásirese, toqımashılıq hám avtomobilsazlıq tarawların tarttı hám mámleketti elektr energiyası, azıq-awqat, neft hám gaz salasında ǵárezsiz bolıw tárepdarı. Tiykarǵı eksport ónimleri, álbette, paxta shiyki zatı (barlıq awıl xojalıǵı ónimleri bahasınıń 40% ten aslamı), paxta talshıǵı, gezleme hám kiyim-keshek, sonıń menen birge, reńli metallar bolıp tabıladı. Ózbekstan sawda aylanbasınıń 4/5 bóleginen kóbi ele Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı (ǴMDA) mámleketleri menen tuwrı keledi. Rossiya jumısshıların az-azdan oraylıq Aziyalıq jumısshı kúshi menen almastırıwǵa qaratılǵan húkimet siyasatı, ásirese, 2000-2010-jıllar aralıǵında sırt elge miydiń aǵıwı sebep boldı, bul jerde, atap aytqanda, 18 jastan asqan er adamlardıń úlken bólegi. 40 adam óz pul ótkermeleri menen mámleket byudjetiniń zárúrli statyasın quraydı. Prezident Shavkat Mirziyoev 2017-jıldan baslap emigrantlıq procesin arqaǵa basıp jıljıtıwǵa, xalıq tálimi hám mámleketti qayta rawajlandırıwǵa akademiyalıq shaxslardı tartıwǵa urınıp kórgen aperturistlik siyasattı ámelge asırdı. Bir neshe Evropa universitetleri bar, olar arasında Turin politexnika hám Westminster universiteti ajıralıp turadı. Ekonomika ele de bólek bajıxana tosıqları menen qorshalǵan. Jergilikli valyuta Ózbekstan swmı 2018-jıldan berli konvertaciya etiletuǵın valyutaǵa qayttı, eger valyutanı eksport etiwde ele de kóplegen sheklewler bar. Bul jaǵday shet el kapital hám investiciyalar, ásirese, kóshpes múlk sektorı hám mineral resursların ózlestiriwge kúshli aǵımın keltirip shıǵardı. Jáhán bankiniń 2017-jılǵı maǵlıwmatlarına kóre, Ózbekstan jıllıq dáramatqa iye, satıp alınǵan zat qábileti pariteti (PPP) boyınsha 6990 dollar (ayına 500 dollardan sal kóbirek) mámleket esaplanadı. Ayrıqsha ekonomikalıq oazisti bildiriwshi Tashkent qalasında ortasha mıynet haqı ápiwayı nomerler ushın ayına shama menen 250 dollardı, ortasha mamanlar ushın shama menen 350 dollardı hám joqarı maman (ekonomistler) ushın shama menen 1000 dollar hám onnan da kóbirekti quraydı. Injenerler, yuristler, kompyuter ilimpazları, shıpakerler). Qala átirapında hám awıllarda mıynet haqı talay tómen bolıwı múmkin, jumısshınıń ortasha mıynet haqı 150 dollar átirapında hám barter ele da qollanıladı, sebebi kóplegen shańaraqlarda qus, sıyır hám palız eginleri baǵları bar hám kóbinese kóbirek tabadı. ​​Bul ónimlerdi almastırıw qolaylı. Jergilikli bazarda satıw ornına qońsılas ushın bar basqalar menen. Jasaw bahası Evropaǵa qaraǵanda talay tómen, biraq ortasha mıynet haqına salıstırǵanda júdá joqarı. Import etiletuǵın ónimler, salmaqlı bajılar astında, batıs bazarlarǵa qaraǵanda 200% qımbatlaw bolıwı múmkin. Soǵan qaramay, 2009-2019-jıllarda Ózbekstan jalpı ishki ónimi (belgisiz) joqarı ortasha hám shama menen 8% ke ósti. Ózbekstan az-azdan óndiriwshi mámleketke aylanıp barıpmaqta. Avtomobiller (General Motors tárepinen úlken investiciyalar), xojalıq texnika, yarım tayın paxta ónimlerin islep shıǵarıw, hesh bolmaǵanda, iri qala oraylarında hám ásirese, paytaxt Tashkentte milliy ekonomika hám turmıs dárejesin asıradı. Ol sońǵı jıllarda jaqsı úskenelengen, estetikalıq tárepten gózzal hám zamanagóy qalanıń barlıq xızmetleri menen úskenelengen qalaǵa aylandı. == Demografiyası == Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan demografiyası]] Ózbekstan xalqı 37 million adamdı quraydı (2022-jıl 9-dekabr jaǵdayına kóre). Xalıqtıń kópshilik bólegi (83,7% ten kóbi — 26,15 million adam) ózbeklerden ibarat. Ásirese Ándijan wálayatı xalqında ózbeklerdiń úlesi úlken. Hárbiri 1 millionnan aslamlaw ruslar, qazaqlar, tájikler; 500 mıń tatarlar, qırǵızlar, qaraqalpaqlardan tısqarı parsılar (200 mıń), koreycler (200 mıń), ukrainler (150 mıń), túrkmenler (150 mıń), ermanilar (100 mıń), arablar hám lolılar (500 mıń) hám basqalar. Xalıqtıń 51% i qalalarda hám 49% i awıllarda jasaydı. 2022-jıl jaǵdayına kóre, er adamlar sanı 17,9 mln, áyeller sanı bolsa 17,7 mln adamdı quraydı. Qalada jasawshı xalıq sanı 18,1 mln adamǵa, awılda jasawshılar bolsa 17,5 million adamǵa teń. Tuwılıwlar sanı 413,6 mıń adam, ólimler sanı bolsa 80,9 mıń adamdı quradı. Belgilengen nekeler sanı — 108,9 mıń, ajırasıwlar sanı — 24,6 mıńǵa teń. Xalıqtıń tiykarǵı bólegi — ózbekler bolıp, olar xalıqtıń 83,7% in quraydı. Ózbekstan kóp milletli respublika bolıp, 130 ǵa jaqın millet hám xalıqlardıń wákilleri jasaydı. Oraylıq Aziyadaǵı basqa mámleketler sıyaqlı Ózbekstan Respublikasınıń da xalqı salıstırǵanda «jas» bolıp, onıń úlken bólegi miynetke jaramlı jasta bolıp tabıladı. Xalıq ulıwma muǵdarınıń 42% in miynetke jaramlı dáwirge shekem bolǵan jaslar, 51% i miynetke jaramlı hám 7% i miynetke jaramlı dáwirden úlken jaslılar quraydı. == Dini == Tiykarǵı maqala : Ózbekstanda din Xalıqtıń kópshilik bólegi [[islam]] dininiń Hanafiya (sunniyler) mazhabındaǵı musulmanlar bolıp tabıladı, xalıqtıń bir bólegi Islam dininiń Shia mazhabına sıyınadı. Bunnan tısqarı mámlekette xristian dininiń provoslavlar, katolikler, protestantlar, lyuteryanlar, Arman Apostol Shirkewi, Yahova Shahidleri, Baptistler, Jetinshi Kún Adventistleri, Koreyc Xristianları hám basqa mazhabları da bar. Evreylik, Buddistlik, Krishnaitlar, Baxailar hám basqa dinler de Ózbekstanda bar. * 88,4% — Islam (Hanafiyler, Sunniyler - 87,1%) hám (Shialar - 1,3%) * 4,8% — Xristian (Pravoslavlar) * 2,4% — Xristian (Katolikler, Protestantlar, Lyuteryanlar hám basqa xristian mazhabları) * 0,8% — Evreyler * 4,2% — Basqa Dinler == Tili == Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan tilleri]] [[Ózbek tili]] rásmiy mámleket tili bolıp tabıladı; biraq rus tili milletler aralıq baylanıs ushın ámelde rásmiy til esaplanadı, atap aytqanda, kópshilik sawda hám mámleket keńselerinde kúndelikli paydalanıw. Mámleket Konstituciyasında qaraqalpaqlardıń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rásmiy mártebesi de tán alınǵan. == Bilimlendiriw hám densawlıqtı saqlaw == Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstanda tálim hám Ózbekstan Milliy kitapxanası|Ózbekstanda bilimlendiriw hám Ózbekstan Milliy kitapxanası]] Tálim sistemasında sawatlılıq dárejesi 99,3 procentke jetti, erkekler hám hayallardıń ortasha mektep jası 11 jastı quradı. Biraq, Sovet Awqamı bólingeninen keyin byudjet sheklewleri hám basqa ótiw dáwiri máseleleri sebepli sabaqlıqlar hám basqa mektep materialları, oqıtıw metodikası, oqıw programmaları hám tálim mákemeleri gónergen, jetkilikli emes hám itibardan shette qalıp atır. Sonıń menen birge, mektep jasındaǵı adamlardıń úlesi páseymekte. Húkimet bul máselelerden qáweterde bolsa-da, byudjet tarılǵınsha qalmaqta. Tap sonday, densawlıqtı saqlaw salasında da ómir kóriw dawamlılıǵı uzaq edi, biraq Sovet Awqamı bóleklengeninen keyin densawlıqtı saqlaw resursları qısqardı, olardıń sapası, paydalanıw múmkinshiligi hám natiyjeliligi páseydi. == Siyasat == === Prezident === Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 19-babı «Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti» dep ataladı. Bul bap 9 elementten ibarat bolıp, olarda Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń konstituciyalıq huqıqıy mártebesi belgilep berilgen. Joqarı Keńes 12-shaqırıq 1-sessiyasında deputatlar tárepinen Ózbekstan Respublikasınıń birinshi Prezidenti lawazımına [[Islam Karimov]] saylanǵan edi. «Ózbekstan Respublikası Prezidenti saylawı tuwrısında»ǵı nızamǵa qaray, 1991-jıl 29-dekabr hám 2000-jıl 9-yanvarda alternativlik tiykarında tuwrıdan-tuwrı pútkil xalıq Prezident saylawları ótkerildi. Bul saylawlar nátiyjesinde Islam Karimov Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti etip saylandı. 2016-jıl 2-sentyabrde Islam Karimov dúnyadan ótti. Sonlıqtan náwbetten tısqarı ulıqma xalıq prezidentlik saylawları ótkerildi hám onda bas ministr [[Shavkat Mirziyoyev]] prezident etip saylandı. === Milliy bayramları === 1992-jıl 2-iyulda Joqarı Keńes sheshimine qaray bul kúnler bayram hám demalıs kúnleri dep daǵaza etilgen: * 8-mart — «Xalıq aralıq hayal-qızlar kúni» * 21-mart — «Nawrız bayramı» * 9-may — «Eslew hám qádirlew kúni» * 1-sentyabr — «Ǵárezsizlik kúni» * 1-oktyabr — «Oqıtıwshı hám tárbiyashılar kúni» * 8-dekabr — «Konstituciya kúni» * Ramazan haytı (Iyd-al-Pitir) bayramı * Qurban haytı (Iyd-al-Adha) bayramı === Xalıqaralıq múnásibetler === Ózbekstan 37 xalıqaralıq shólkemler aǵzası. Tómendegi shólkemler Ózbekstanda óz wákilxanalarına iye: * BMSh * Narkotikler qadaǵalawı hám jınayatshılıqtıń aldın alıw boyınsha BMSh programmasınıń Oraylıq Aziyadaǵı regionlıq wákilxanası * BMSh nıń milliy xalıqlar Fondı * Qashqınlar boyınsha BMSh nıń Joqarı Komissariat basqarması * BMSh nıń balalar fondı wákilxanası - UNICEF * BMSh nıń tálim, pán hám mádeniyat máseleleri boyınsha wákilxanası * Pútkil dunya densawlıqtı saqlaw shólkeminiń wákilxanası JSST/WHO * Evropada qawipsizlik hám sheriklik shólkemi — EXHT/OSCE * Xalıq aralıq qızıl xoch komitetiniń wákilxanası — ICRC * Xalıq aralıq qızıl xoch hám qızıl yarım ay jámiyetleri federaciyasınıń wákilxanası — Red Cross === Xalıq aralıq finanslıq shólkemler === * Jáhán banki wákilxanası — JB/World Bank * Xalıq aralıq valyuta fondı wákilxanası - HVH/IMF * Evropa Tikleniw hám Rawajlanıw Banki wákilxanası * Xalıq aralıq Finans korporaciyası wákilxanası * Aziya rawajlanıw banki wákilxanası wálayatları == Hákimshilik-aymaqlıq qurılısı == Tiykarǵı maqala: Ózbekstannıń aymaqlıq bóliniwi Ózbekstan 12 wálayat, (Sırdárya, Nawayı, Jizzax, Xorezm, Buxara, Surxandárya, Namangan, Ándijan, Qashqadárya, Samarqand, Ferǵana, Tashkent), Tashkent qalası hám [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]]<nowiki/>nan ibarat. == Tábiyiy resursları == Ózbekstan Respublikasında jútá úlken islep shıǵarıw hám mineral shiyki ónim baylıǵı, kem ushıraytuǵın awıl xojalıǵı shiyki ónimi, qayta islew processinde alınatuǵın júdá úlken yarım fabrikatlar, bay tábiyiy resurslar, rawajlanǵan infrasistema bar. Paydalı qazılmalar razvedkasınıń zamanagóy dárejesi júdá bay kemnen-kem ushıraytuǵın, reńli hám kem ushıraytuǵın metall kánlerin, organikalıq janılǵınıń barlıq túrleri — neft, tábiyiy gaz, gaz kondensatı, gúńgirt hám yarım kokslanatuǵın kómir, janıwshı slaneslar, uran, qurılıs materialları ushın shiyki onimniń kóp túrlerin ózlestiriw menen baylanıslı. Ózbekstan aymaǵında 100 daen artıq mineral shiyki ónimlerdiń keń tarmaǵı anıqlanǵan bolıp, házir olardıń 60 tan aslamı xalıq xojalıǵınıń tarmaqlarında isletilmekte. Altın, uran, mıs, tábiyiy gaz, volfram, kaliy duzları, fosforit, kaolin sıyaqlı paydalı qazılmalardıń tastıyıqlanǵan rezervlerine kóre Ózbekstan MDH emes, pútkil jáhánda jetekshi orındı iyeleydi. Mısalı, altın rezervleri boyınsha respublika jáhánde tórtinshi orında, onı qazıp alıw boyınsha 6-orında, mıs rezervler boyınsha 10-11-orında, uran boyınsha 7-8-orında, onı qazıp alıw boyınsha 11-12-orında turıptı. Ámeldegi mineral shiyki ónim rezervleriniń kópshiligi házir islep turǵan kán qazıw komplekslerin keleshektegi uzaq múddet dawamında shiyki ónim menen támiyinleydi, áyne waqıtta, altın, uran mıs, qorǵasın, gúmis, litiy, fosforitler, kaliy duzları, atız shpati, vollastonit, agro-ximiya metalları hám sol sıyaqlı júdá áhmiyetli paydalı qazılmalardı qazıp alıwdı shólkemlestiriw, quwatlardı kóbeytiwge imkanıyat beredi. == Transportı == * Tashkent xalıqaralıq aeroportı * Tashkent jergilikli aeroportı * Tashkent Metropoliteni * Ózbekstan temirjolları == Qurallı kúshleri == Qarańız: [[Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri]] Ózbekstan Respublikası qurallı kúshleri 2015-jılǵa kelip Ózbekstan armiyası jáhánniń 106 mámleketi qurallı kúshleri orın alǵan jáhán armiyaları reytinginde 48-orındı iyeleydi. Bul haqqında jańalanǵan Global Firepower reytinginde xabar berilgen. Global FirePower (GFP) maǵlıwmatlarına kóre (olar 2014-jıl martına tiyisli), Ózbekstan ıqtıyarında házirgi waqıtta 420 tank, 715 BTR (sawıtlı transport quralı), 109 raketa sistemaları, 69 qırıwshı samolyot, 65 vertolyot, atap aytqanda, 25 hújim etetuǵın vertolyot hám basqa kóplegen qural-jaraqqa iye, qural kóterip, armiyada xizmet etiwi múmkin bolǵan xalıq sanı bolsa 15,7 millionnan asadı. GFP Ózbekstan haqqındaǵı maǵlıwmatlardı Oraylıq razvedka basqarması saytı, MRB nıń World Factbook toplamı maǵlıwmatları, «Vikipediya» hám ashıq dáreklerdegi basqa maǵlıwmatlarǵa tıykarlanıp dúzgen. Oraylıq Aziya mámleketleri arasında Ózbekstannan tısqarı Qazaqstan da reytingnen orın alǵan bolıp, GFP onı 80-orınǵa jaylastırǵan. Ózbekstanǵa aymaqlıq tárepten jaqın mámleketler arasında Awǵanstan 76-orındı iyelegen, Tájikstan, Qırǵızstan hám Túrkmenstan reytingke kirgizilmegen. MDH, Baltıqboyı mámleketleri hám Gruziya arasında Ózbekstan Rossiya (2-orın) hám Ukraina (21-orın) dan keyingi 3-orındı bánt etken. Ázerbayjan (50-orın), Belorussiya (52), Gruziya (64), Qazaqstan (80), Estoniya (96 ), Litva (103) orın alǵan. Armeniya, Moldava, Latviya sıyaqlı mámleketler reytingke kirgizilmegen. Reytingke kóre, AQSh armiyası eń qúdiretli dep tabılǵan bolsa, Rossiya hám Qıtay armiyası kúshli úshlikten orın alǵan. Hindstan, [[Ullı Britaniya]], [[Franciya]], [[Germaniya]], Túrkiya, Qubla Koreya hám Yaponiya armiyası bolsa kúshli onlıqqa kirgen. Atap ótiw kerek, GFP niń 2014-jılǵı reytinginde de Ózbekstan 48-orında baratırǵan edi. == Mádeniyatı == Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan mádeniyatı]] === Ózbek ádebiyatı === Tariyxtan Iran Buxara sarayı X ásirden baslap parsı ádebiyatın tarqatıw boyınsha birinshi iri oray bolǵan. Házirgi Ózbekstan aymaǵı Qaraxaniyler dáwirinen (X-XII ásirler) baslap basqıshpa-basqısh túrklestiriw baslanǵan, monǵollar dáwirinen Iran elementi onda demografiyalıq tárepten azshılıqqa aynalǵan. Birinshi iri kelbetler qatarında sufiy sufizm hám shayır [[Ahmed Yassawiy]] (1166-jılda dúnyadan ótken), oǵan sufizm-etikalıq tórtlik qosıqlar kitabına tiyisli bolǵan hám ol da «Yassawiy» diń biradarlıq sufizm táliymatınıń tiykarın quraydı. Jáne bir itibarǵa ılayıq shaxs - lirik [[Xorezmiy]] (XIV ásir) ájayıp qosıq avtorı: «Muhabbat kitabı» (Muhabbatnama). Biraq kórkem ádebiyatqa baylanıslı mádeniyat hesh bolmaǵanda Temuriyler dáwirine shekem, yaǵnıy XIV ásir aqırı hám XV ásir baslarında Temurlannıń payda bolıwı menen baslanǵan dáwirge shekem mudam parsılar tárepinen monopoliyada edi. XV ásirde Orta Aziya túrkleriniń (Chaǵatay túrkleriniń) tolıq ádebiy qádir-qımbatı haqqındaǵı birinshi maqtanıshlı dawa ullı eki tilli shayır hám poligraf (parsı hám túrk) [[Alisher Nawayı]] (1501-jılda Hiratta dúnyadan ótken) jazıwshı menen tastıyıqlanadı. Qosıqlar hám qosıqlar avtorı, ol negizinde eki tildiń kúshli hám hálsiz táreplerin salıstıratuǵın ataqlı qollanba sebepli. Babur (1530-jılda dúnyadan ótken), 1494-jılda taxtqa otırǵan húkimdar hám Temurdıń aqlıǵı ataqlı «Baburnama» kúndeligi ushın juwapker bolıp, onda jeke tásirler hám keshirmeler basıp alıw kárxanaları, ásirese, basıp alınǵan waqıyalar haqqında gúrriń etiledi. Monǵollar imperiyasınıń tiykarın qoyatuǵın hind kompaniyası menen baylanıslı bolǵan. Biraq sonnan berli Orta Aziya túrk jazıwshıları arasında eki tillilik keń tarqalǵan. XIX ásirden baslap Ózbekstan aymaǵın óz suverenitetine boysındırıwshı patsha Rossiyası dáldalshılıǵında Evropa mádeniyatı menen izbe-iz tanısıw baslandı. XX ásir 1-yarımınıń kózge kóringen wákili shayır Hamza Hakimzada Niyaziy (1889-1929) edi. Shorolar dáwirinde arab álipbesinen kirill álipbesine ótiw júz bergende, ózbek túrk tilindegi ádebiyattıń ústinligi izbe-iz tastıyıqlandı; biraq tájiklerdiń salmaqlı jeke ózligi parsı ádebiy dástúri otınıń janıp turıwı da dawam etpekte. Estetikalıq hám tematikalıq tárepten sovet dáwiri ózbek ádebiyatı «socialistlik realizm» hám kórkem ónerdiń «milliy formaları» talabı menen, álbette; kóplegen jazıwshılar da rus tilinde dóretiwshilik etedi. Jaqında qayta tiklengen ǵárezsizlik penen, SSSR bóleklengeninen keyin, rus mádeniyatınan alıslawdıń basqa quramalı dinamikası hám bir tárepten islam dástúrleri menen, bir tárepten Panturko folklor-mádeniy miyrasları menen baylanıstı zamanagóy bekkemlew háreketke keltirildi. Birinshi ózgerislerden biri 1991-jılda Stalin tárepinen 1940-jılda qadaǵan etilgen latın álipbesiniń qayta kirgiziliwi edi, biraq kirill álipbesi ele de eń keń tarqalǵan álipbe bolıp qaldı. Ǵárezsizlikke ótiw bolsa, kerisinshe, kórkem sóz erkinligin asırıwdı ańlatpaydı, bunı rásmiyler tárepinen qadaǵan etilgen «Temirjol» (2006) satiralıq romanı avtorı, jazıwshı Hamid Ismoilovtıń tımsalı kórsetip turıptı. === Muzıka === Ózbek xalqınıń saz ásbabı rubab bolıp tabıladı. Timiy dástúriy muzıka hám oyın lazgiler menen kórinedi. XXI ásirde dańq qazanǵan ózbek qosıqshıları arasında Shahzoda ayrıqsha ajıralıp turadı. === Kórkem óneri === Samarqand qalasındaǵı Registan maydanındaǵı 3 medrese ózbek aymaǵınıń islamǵa shekem bolǵan kórkem óneri sol aymaqta payda bolǵan ullı tariyxıy-mádeniy strukturalar: Ahamaniyler, Grek-Baktriyalar, Parfiyalar, Sasaniyler kórkem óneri tariyxında belgileniwi kerek. Zamanagóy ózbek kórkem óneri islam kórkem óneriniń ullı dástúrleriiń bir bólegi bolıp, oǵan XIX ásirden baslap Batıs aǵımlarınıń tásiri, eń dáslep, rus shorizmi, keyin bolsa sovet mádeniyatı dáldalshılıǵında (socialistlik realizm) basqıshpa-basqısh qosılǵan. === Pán === Shama menen 780-jılda alım Muhammed al-Xorezmiy Xorezmde yamasa házirgi Xorezm wálayatında tuwılǵan. Ol matematika, astronomiya hám geografiyaǵa úlken úles qosqan. Algebra sózi onıń birinshi hám ekinshi dárejeli teńlemelerdiń sheshimine arnalǵan «Kitap al-jábir val-moqobala» kitabı atınan alınǵan. Algoritm sózi onıń atınıń latınsha transkripciyasınan basqa zat emes. Shama menen 980-jılda sol waqıtta Samaniyler saltanatınıń bir bólegi bolǵan Buxara wálayatınıń Afshana qalasında filosof Avicenna (Ibn Sina) dúnyaǵa keldi. Medicina kanoni hám shıpa kitabı. == Derekler == {{Derekler}} {{Aziya}} [[Kategoriya:Ózbekstan| ]] [[Kategoriya:Mámleketler]] [[Kategoriya:Aziya]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Respublikalar]] [[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:ǴMDAǵa aǵza mámleketler]] sv5ufb80x1koqzfoxs9t1asw44er9us 0 3798 266120 243342 2026-08-17T19:54:40Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266120 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Damasq |negizgi atı={{lang-ar|دِمَشْق}} |túri=paytaxt qala |súwret={{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg | caption1 = [[Umayyad Mosque]] | image2 = Umayyad_Square,_Damascus.jpg | caption2 = [[Umayyad Square]] | image3 = Citadel_of_Damascus.jpg | caption3 = [[Citadel of Damascus]] | image4 = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg | caption4 = [[Straight Street]] | image5 = Azm Palace - Damascus.jpg | caption5 = [[Al-Azm Palace|Azm Palace]] | image6 = Damascus from qasioun mountain.jpg | caption6 = A view of the city at night from [[Mount Qasioun]] }} |mámleket=[[Siriya]] |jer maydanı=105 |xalıq sanı=2,799,960<ref>{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 18-dekabr | bet = Damascus Population 2025| url = https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus| qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-dekabr | jumıs = World Population Review| til = en}}</ref> |sanalǵan jıl=2024 |xalıq tıǵızlıǵı=26,666 |waqıt zonası=+03:00 |pochta indeksi=0100 }} '''Damasq''' ({{lang-ar|دِمَشْق}}) yoki '''Shom''' ({{lang-ar|الشَّام}}; {{lang-syr|ܕܪܡܣܘܩ}}; táriyxıy atları — {{lang-grc|Δαμασκός}}, {{lang-la|Damascus}}) — [[Suriya|Suriya Arab Respublikasınıń]] paytaxtı. Damasq qorǵawınıń administrativlik orayı. Barada dáryası alabında, 690 m biyiklikte jaylasqan. Klimatı subtropikalıq, yanvardıń ortasha temperaturası 7 - 8°, iyuldiki 26 - 27°, jıllıq jawın 227 mm. Xalqı 3 mln. adam (1998), kópshiligi arablar; sonday-aq, armyan, kurd, cherkes, grek hám basqalar da jasaydı. Áyyemde [[Mısır]], [[Palestina]], [[Irak]], [[Arabstan]] yarım atawına kárwan jolları Damasq arqalı ótken. Damasqtıń bes mıń jıldan aslam táriyxı bar. Áyyemde ol Timaski, Temasgi, Dimaska, Karanaski dep te atalǵan. Orta ásir táriyxshıları onı "Dúnya jánneti", "Shıǵıs jánneti" dep ataǵan. [[Mısır]] firaunları (b.e.sh. XVI ásir), [[Aramey|arameyler]] (b.e.sh. X ásir), [[Assuriy|assuriyler]] ([[Assuriya]], b.e.sh. 132), [[Bavilon|bavilonlılar]] (b.e.sh. 604), parsılar (b.e.sh. 538), [[Aleksandr|Makedoniyalı Iskender]] (b.e.sh. 332), [[Muqaddes Rim imperiyası|Rim imperiyası]] (64-jıl), [[Vizantiya imperiyası|Vizantiya]] (V-VII ásirler), arablar hám túrkler Damasqtı bir-birinen basıp ótken. Damasq ummaviyler dáwirinde (661 - 750) xalifalıq orayı bolǵan. Bul waqıtta qalada sawlatlı saraylar, meshitler qurılǵan. Mawarawnnaxr hám Shıǵıstıń iri filosofi [[Abu Nasr Farabiy]] Damasq medreselerinde sabaq bergen. Damasqta abbasiyler, tuluniyler (IX ásir), fotimiyler (X ásir), seljukiyler (XI ásir) húkimdarlıq etken. 1260-jılı Damasq mamluklar, 1401-jılı [[Amir Temur]] qol astına ótken. Mamluklar dáwirinde (XIII-XVI ásirlerde) Damasq - sawda hám ónermentshilik (gezleme, qural-jaraqlar islep shıǵarıw, zergerlik buyımların tayarlaw) hám de islamnıń tayanısh oraylarınan biri bolǵan. 1516-jıldan 1918-jılǵa shekem Osmaniyler mámleketi quramında bolǵan. 1918-jıl 1-oktyabrde Hijaz sárkardası ámir Faysal áskerleri Damasqtı iyeledi. [[Siriya]] 1920-jılı [[Franciya]] mandatına ótkennen keyin, Damasqqa francuz áskerleri bastırıp kirdi. Sol sebepli qalanıń shetindegi Maysalun degen jerde qattı sawash boldı; 1943-jılı [[Siriya]] ǵárezsizlikke eriskennen keyin, Damasqtıń paytaxtı bolıp qaldı. Damask — iri sawda-sanaat hám finans orayı, áhmiyetli transport jolları túyini. Xalıqaralıq aeroport bar. Mámlekettegi kóplegen qalalar hám de Beyrut, Ammon hám Bagdad qalaları menen transport jolı hám hawa jolları; [[Evropa]], [[Aziya]] hám [[Afrika]] menen xalıqaralıq hawa jolları arqalı baylanısqan. Qalada toqımashılıq, gilem toqıw fabrikaları, sabın iyelew, farmasevtika, elektrokabel, cement, ayna zavodları, azıq-awqat, avtomobil ońlaw, tigiwshilik, boyaw, teri islep shigarıw kárxanaları; mıs, altın, gúmiske kórkem islew beriw, qural-jaraq tayarlaw ustaxanaları hám basqalar bar. Mashinasazlıq hám metallsazlıq sanaatı rawajlanbaqta. Damasq xalqı milleti hám dinine qarap máhállelerge bólingen. Qalada Damasq hám Arab akademiyaları, Siriya universiteti (1923), Shıǵıs muzikası institutı, Joqarı pedagogika hám Joqarı politexnika bilim jurtları, Áskeriy akademiya, Milliy muzey (1919), Shıǵıs turmıs muzeyi, pútkil Shıǵısqa belgili bazar hám sawda orınları, kitapxanalar, teatrlar hám basqalar bar<ref>[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|ÓzME]]. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl</ref>. ==Ekonomikası== Damasqtıń áhmiyetli sawda orayı sıpatındaǵı táriyxıy roli sońǵı jıllarda regiondaǵı siyasiy rawajlanıw hámde zamanagóy sawdanıń rawajlanıwı sebepli ózgerdi<ref name="Damascus">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/150420/Damascus| bet = Damascus| jumıs = Encyclopædia Britannica| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091107233311/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/150420/Damascus| arxivsáne = 2009-jıl 7-noyabr | url-status = live}}</ref>. Damasqta, sonday-aq [[Siriya]]da islep shıǵarılǵan ónimlerdiń kópshiligi [[Arabstan]] yarım atawındaǵı mámleketlerge tarqatıladı<ref name="Damascus"/>. Damasq ta 1954-jıldan berli hár jılı gúzde xalıqaralıq sawda kórgizbesin ótkerip keledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.peife.gov.sy| bet = Damascus International Fair| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091112075549/http://www.peife.gov.sy/| arxivsáne = 2009-jıl 12-noyabr | url-status = live}}</ref>. Damasqtıń turizm sektorı júdá kóp imkaniyatlarǵa iye, biraq puqaralar urısı bul perspektivalarǵa tosqınlıq etti. Damasqtaǵı mádeniy baylıqlardıń kópligi 1980-jıllardıń aqırınan baslap kóplegen turaq jay hám transport mákemeleriniń rawajlanıwı hám basqa da tiyisli investiciyalar fonında ápiwayı túrde paydalanılmaqta<ref name="Damascus"/>. 2000-jıllardıń basınan baslap eski qalada kóplegen butik miymanxanalar hám ıqsham kafeler ashıldı<ref name="The Wall Street Journal">{{jańalıqlar deregi|url=https://www.wsj.com/articles/SB125841487085151317|title=Damascus Revels in Its New Allure to Investors|newspaper=The Wall Street Journal|access-date=28 November 2009|first=Chip|last=Cummins|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930214351/http://www.wsj.com/articles/SB125841487085151317|archive-date=30 September 2015|url-status=live}}</ref>. 2009-jılı jańa ofis maydanı qurıldı hám kóshpes múlk bazarında payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/kcReportDetail.jsp?Country=GLOBAL&Language=EN&catId=100003&pId=c21200007p| bet = Report: Office Space Across the World 2009| baspaxana = Cushman & Wakefield| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110511153330/http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/kcReportDetail.jsp?Country=GLOBAL&Language=EN&catId=100003&pId=c21200007p| arxivsáne = 2011-jıl 11-may }}</ref>. [[Fayl:BankSharqAndBlueTower.jpg|thumb|Al-Sharq banki hám Blue Tower miymanxanası, Hamra kóshesindegi 4 juldızlı miymanxana.]] Damasqta toqımashılıq, azıq-awqat ónimlerin qayta islew, cement hám túrli ximiya sanaatı sıyaqlı kóplegen sanaat kárxanaları jaylasqan. Zavodlardıń kópshiligi mámleket tárepinen basqarıladı, biraq jeke sektor tárepinen basqarılatuǵın sheklengen menshiklestiriwge 2000-jıllardıń basınan sawdanı erkinlestiriw nátiyjesinde ruxsat berilgen. Eski qalada elege shekem dástúriy ónermentshilik hám mıs oymakerlik buyımları islep shıǵarıladı<ref name="Damascus"/>. Damask fond birjası rásmiy ráwishte 2009-jıl mart ayında sawda ushın ashılǵan hám birja [[Siriya]]daǵı birden-bir fond birjası esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sebcsyria.com/web2008/art.php?art_id=1619| bet = Inauguration of Damascus Stock Exchange| baspaxana = Syrian Enterprise and Business Center| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110503210033/http://www.sebcsyria.com/web2008/art.php?art_id=1619| arxivsáne = 2011-jıl 3-may | url-status = live}}</ref>. Ol [[Siriya]]nıń finans bazarları hám qımbat bahalı qaǵazlar komissiyası quramında, Barzeh okruginde jaylasqan. Onıń sońǵı mánzili Jafurdıń joqarı dárejedegi sawda okruginde jaylasqan edi<ref name="AP">{{Web deregi | url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gPsB6CSsyXUgWdxEsC0B_O-jqV-w| bet = AFP: Syria launches first stock exchange| sáne = 2009-jıl 10-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120212075555/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gPsB6CSsyXUgWdxEsC0B_O-jqV-w| arxivsáne = 2012-jıl 12-fevral | url-status = live}}</ref>. == Galereya == <gallery> دمشق التكية السليمانية.jpg|[[Sulaymaniya takyası]] </gallery> == Tuwısqan qalalar == * {{flagicon|TUR}} [[Ankara]], [[Túrkiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Ankaranın Kardeş Şehirleri| url = https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/| jumıs = ankara.bel.tr| baspaxana = Ankara| til = tr| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201025172312/https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/| url-status = dead}}</ref> *{{flagicon|ARG}} [[Buenos Ayres]], [[Argentina]]<ref>{{Web deregi | bet = Convenios Internacionales| url = https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios| jumıs = buenosaires.gob.ar| baspaxana = Buenos Aires| til = es| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200803135328/https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|ROU}} [[Buxarest]], [[Rumıniya|Ruminiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Care-i cel mai... înfrățit oraș din România? Care-i cu americanii, care-i cu rușii? Și care-i înfrățit cu Timișoara...| url = https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/| jumıs = banatulazi.ro| baspaxana = Banatul Azi| til = ro| sáne = 2016-jıl 6-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 21-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201221034421/https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|UAE}} [[Dubay]], [[Birlesken Arab Ámirlikleri]]<ref>{{Web deregi | bet = Internationale samenwerking| url = https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2| jumıs = ajmannews.ae| baspaxana = Ajman News| til = ar| sáne = 2019-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 5-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201205115818/https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[Istanbul]], [[Túrkiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Sister Cities of Istanbul| url = http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html| jumıs = greatistanbul.com| baspaxana = Istanbul| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2016-jıl 28-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html| url-status = dead}}</ref> * {{flagicon|ESP}} [[Kordova (qala)|Kordova]], [[Ispaniya]]<ref>{{Web deregi | bet = Las 12 hermanas de Córdoba| url = https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html| jumıs = diariocordoba.com| baspaxana = Diario Córdoba| til = es| sáne = 2020-jıl 10-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|KAZ}} [[Astana]], [[Qazaqstan]] * {{flagicon|MAR}} [[Rabot]], Marokash * {{flagicon|ESP}} [[Toledo]], [[Ispaniya]]<ref>{{Web deregi | bet = Toledo's sister cities| url = https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/| jumıs = destinotoledo.com| baspaxana = Destino Toledo| sáne = 2016-jıl 17-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210414070700/https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[Yerevan]], [[Armanstan]]<ref>{{Web deregi | bet = Sister cities| url = https://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/| jumıs = yerevan.am| baspaxana = Yerevan| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2017-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170329102031/http://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/| url-status = live}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} === Bibliografiya === * {{Cite book|title=Apollodorus of Damascus and Trajan's Column|first1=Maamoun|last1=Abdulkarim|publisher=L'Erma di Bretschneider|year=2003|isbn=978-8-8826-5233-3 }} * {{Cite book|title=The MacMillan Bible Atlas|first1=Yohanan|last1=Aharoni|first2=Michael|last2=Avi-Yonah|publisher=Carta Ltd.|year=1977|isbn=978-0-7318-1071-0}} * {{cite journal|last=Amitai|first=Reuven|author-link=Reuven Amitai|title=Mongol Raids into Palestine (AD 1260 and 1300)|journal=[[Royal Asiatic Society|Journal of the Royal Asiatic Society]]|year=1987|pages=236–255}} * {{Cite book|title=Damascus: A History|first1=Ross|last1=Burns|publisher=Routledge|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=1_bQTrpf62cC|isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Cite book|title=Il Minareto di Gesù|first1=Stefano|last1=Cammelli|publisher=Il Mulino|year=2006}} * {{Cite book|last1=Crawford |first1=Peter |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=9781473828650 |language=en}} * {{Cite book|last=Demurger|first=Alain|title=Jacques de Molay|language=fr|publisher=Editions Payot&Rivages|year=2007|isbn=978-2-228-90235-9}} * {{Cite book|title=First to Damascus: The story of the Australian Light Horse and Lawrence of Arabia|last1=Hamilton|first1=Jill, Duchess of |year=2002|publisher=Kangaroo Press |isbn=978-0-7318-1071-0}} * {{cite book|title=Ibn Khaldūn and Tamerlane: Their Historic Meeting in Damascus, 1401 A.d. (803 A. H.) A Study Based on Arabic Manuscripts of Ibn Khaldūn's "Autobiography," | last=[[Ibn Khaldun]] |translator=Walter Joseph Fischel |publisher= University of California Press |year=1952 }} * {{Cite book| last = Kaegi| first =Walter Emil | author-link=Walter Kaegi | title =Heraclius: Emperor of Byzantium| publisher =Cambridge University Press| year =2003|isbn = 0-521-81459-6|url=https://books.google.com/books?id=tlNlFZ_7UhoC}} * {{cite book|last=Nicolle|first=David|title=The Crusades|series=Essential Histories|publisher=Osprey Publishing|year=2001|isbn=978-1-84176-179-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/crusades00nico}} * {{Cite book|last=Runciman|first=Steven|title=A History of the Crusades: Volume 3, The Kingdom of Acre and the Later Crusades|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=9780521347723}} * {{cite journal|title=Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1979-10_94_373/page/805|last=Schein|first=Sylvia|journal=The English Historical Review|volume=94|issue=373|date=October 1979|pages=805–819|doi=10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805|jstor=565554}} * {{Cite book|title=The Innocents Abroad |last=Twain |first=Mark |publisher=American Publishing Company |year=1869 }} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Damascus}} {{Aziya Paytaxtları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Paytaxtlar]] [[Kategoriya:Siriya]] [[Kategoriya:Aziyanıń paytaxt qalaları]] [[Kategoriya:Jipek jolı boyındaǵı xalıq punktleri]] 7agzwutbic0lnp498grm8d6q7pnk76t 266332 266120 2026-08-18T01:38:11Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266332 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Damasq |negizgi atı={{lang-ar|دِمَشْق}} |túri=paytaxt qala |súwret={{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg | caption1 = [[Umayyad Mosque]] | image2 = Umayyad_Square,_Damascus.jpg | caption2 = [[Umayyad Square]] | image3 = Citadel_of_Damascus.jpg | caption3 = [[Citadel of Damascus]] | image4 = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg | caption4 = [[Straight Street]] | image5 = Azm Palace - Damascus.jpg | caption5 = [[Al-Azm Palace|Azm Palace]] | image6 = Damascus from qasioun mountain.jpg | caption6 = A view of the city at night from [[Mount Qasioun]] }} |mámleket=[[Siriya]] |jer maydanı=105 |xalıq sanı=2,799,960<ref>{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 18-dekabr | bet = Damascus Population 2025| url = https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus| qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-dekabr | jumıs = World Population Review| til = en}}</ref> |sanalǵan jıl=2024 |xalıq tıǵızlıǵı=26,666 |waqıt zonası=+03:00 |pochta indeksi=0100 }} '''Damasq''' ({{lang-ar|دِمَشْق}}) yoki '''Shom''' ({{lang-ar|الشَّام}}; {{lang-syr|ܕܪܡܣܘܩ}}; táriyxıy atları — {{lang-grc|Δαμασκός}}, {{lang-la|Damascus}}) — [[Suriya|Suriya Arab Respublikasınıń]] paytaxtı. Damasq qorǵawınıń administrativlik orayı. Barada dáryası alabında, 690 m biyiklikte jaylasqan. Klimatı subtropikalıq, yanvardıń ortasha temperaturası 7 - 8°, iyuldiki 26 - 27°, jıllıq jawın 227 mm. Xalqı 3 mln. adam (1998), kópshiligi arablar; sonday-aq, armyan, kurd, cherkes, grek hám basqalar da jasaydı. Áyyemde [[Mısır]], [[Palestina]], [[Irak]], [[Arabstan]] yarım atawına kárwan jolları Damasq arqalı ótken. Damasqtıń bes mıń jıldan aslam táriyxı bar. Áyyemde ol Timaski, Temasgi, Dimaska, Karanaski dep te atalǵan. Orta ásir táriyxshıları onı "Dúnya jánneti", "Shıǵıs jánneti" dep ataǵan. [[Mısır]] firaunları (b.e.sh. XVI ásir), [[Aramey|arameyler]] (b.e.sh. X ásir), [[Assuriy|assuriyler]] ([[Assuriya]], b.e.sh. 132), [[Bavilon|bavilonlılar]] (b.e.sh. 604), parsılar (b.e.sh. 538), [[Aleksandr|Makedoniyalı Iskender]] (b.e.sh. 332), [[Muqaddes Rim imperiyası|Rim imperiyası]] (64-jıl), [[Vizantiya imperiyası|Vizantiya]] (V-VII ásirler), arablar hám túrkler Damasqtı bir-birinen basıp ótken. Damasq ummaviyler dáwirinde (661 - 750) xalifalıq orayı bolǵan. Bul waqıtta qalada sawlatlı saraylar, meshitler qurılǵan. Mawarawnnaxr hám Shıǵıstıń iri filosofi [[Abu Nasr Farabiy]] Damasq medreselerinde sabaq bergen. Damasqta abbasiyler, tuluniyler (IX ásir), fotimiyler (X ásir), seljukiyler (XI ásir) húkimdarlıq etken. 1260-jılı Damasq mamluklar, 1401-jılı [[Amir Temur]] qol astına ótken. Mamluklar dáwirinde (XIII-XVI ásirlerde) Damasq - sawda hám ónermentshilik (gezleme, qural-jaraqlar islep shıǵarıw, zergerlik buyımların tayarlaw) hám de islamnıń tayanısh oraylarınan biri bolǵan. 1516-jıldan 1918-jılǵa shekem Osmaniyler mámleketi quramında bolǵan. 1918-jıl 1-oktyabrde Hijaz sárkardası ámir Faysal áskerleri Damasqtı iyeledi. [[Siriya]] 1920-jılı [[Franciya]] mandatına ótkennen keyin, Damasqqa francuz áskerleri bastırıp kirdi. Sol sebepli qalanıń shetindegi Maysalun degen jerde qattı sawash boldı; 1943-jılı [[Siriya]] ǵárezsizlikke eriskennen keyin, Damasqtıń paytaxtı bolıp qaldı. Damask — iri sawda-sanaat hám finans orayı, áhmiyetli transport jolları túyini. Xalıqaralıq aeroport bar. Mámlekettegi kóplegen qalalar hám de Beyrut, Ammon hám Bagdad qalaları menen transport jolı hám hawa jolları; [[Evropa]], [[Aziya]] hám [[Afrika]] menen xalıqaralıq hawa jolları arqalı baylanısqan. Qalada toqımashılıq, gilem toqıw fabrikaları, sabın iyelew, farmasevtika, elektrokabel, cement, ayna zavodları, azıq-awqat, avtomobil ońlaw, tigiwshilik, boyaw, teri islep shigarıw kárxanaları; mıs, altın, gúmiske kórkem islew beriw, qural-jaraq tayarlaw ustaxanaları hám basqalar bar. Mashinasazlıq hám metallsazlıq sanaatı rawajlanbaqta. Damasq xalqı milleti hám dinine qarap máhállelerge bólingen. Qalada Damasq hám Arab akademiyaları, Siriya universiteti (1923), Shıǵıs muzikası institutı, Joqarı pedagogika hám Joqarı politexnika bilim jurtları, Áskeriy akademiya, Milliy muzey (1919), Shıǵıs turmıs muzeyi, pútkil Shıǵısqa belgili bazar hám sawda orınları, kitapxanalar, teatrlar hám basqalar bar<ref>[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|ÓzME]]. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl</ref>. ==Ekonomikası== Damasqtıń áhmiyetli sawda orayı sıpatındaǵı táriyxıy roli sońǵı jıllarda regiondaǵı siyasiy rawajlanıw hámde zamanagóy sawdanıń rawajlanıwı sebepli ózgerdi<ref name="Damascus">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/150420/Damascus| bet = Damascus| jumıs = Encyclopædia Britannica| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091107233311/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/150420/Damascus| arxivsáne = 2009-jıl 7-noyabr | url-status = live}}</ref>. Damasqta, sonday-aq [[Siriya]]da islep shıǵarılǵan ónimlerdiń kópshiligi [[Arabstan]] yarım atawındaǵı mámleketlerge tarqatıladı<ref name="Damascus"/>. Damasq ta 1954-jıldan berli hár jılı gúzde xalıqaralıq sawda kórgizbesin ótkerip keledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.peife.gov.sy| bet = Damascus International Fair| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091112075549/http://www.peife.gov.sy/| arxivsáne = 2009-jıl 12-noyabr | url-status = live}}</ref>. Damasqtıń turizm sektorı júdá kóp imkaniyatlarǵa iye, biraq puqaralar urısı bul perspektivalarǵa tosqınlıq etti. Damasqtaǵı mádeniy baylıqlardıń kópligi 1980-jıllardıń aqırınan baslap kóplegen turaq jay hám transport mákemeleriniń rawajlanıwı hám basqa da tiyisli investiciyalar fonında ápiwayı túrde paydalanılmaqta<ref name="Damascus"/>. 2000-jıllardıń basınan baslap eski qalada kóplegen butik miymanxanalar hám ıqsham kafeler ashıldı<ref name="The Wall Street Journal">{{jańalıqlar deregi|url=https://www.wsj.com/articles/SB125841487085151317|title=Damascus Revels in Its New Allure to Investors|newspaper=The Wall Street Journal|access-date=28 November 2009|first=Chip|last=Cummins|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930214351/http://www.wsj.com/articles/SB125841487085151317|archive-date=30 September 2015|url-status=live}}</ref>. 2009-jılı jańa ofis maydanı qurıldı hám kóshpes múlk bazarında payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/kcReportDetail.jsp?Country=GLOBAL&Language=EN&catId=100003&pId=c21200007p| bet = Report: Office Space Across the World 2009| baspaxana = Cushman & Wakefield| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110511153330/http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/kcReportDetail.jsp?Country=GLOBAL&Language=EN&catId=100003&pId=c21200007p| arxivsáne = 2011-jıl 11-may }}</ref>. [[Fayl:BankSharqAndBlueTower.jpg|thumb|Al-Sharq banki hám Blue Tower miymanxanası, Hamra kóshesindegi 4 juldızlı miymanxana.]] Damasqta toqımashılıq, azıq-awqat ónimlerin qayta islew, cement hám túrli ximiya sanaatı sıyaqlı kóplegen sanaat kárxanaları jaylasqan. Zavodlardıń kópshiligi mámleket tárepinen basqarıladı, biraq jeke sektor tárepinen basqarılatuǵın sheklengen menshiklestiriwge 2000-jıllardıń basınan sawdanı erkinlestiriw nátiyjesinde ruxsat berilgen. Eski qalada elege shekem dástúriy ónermentshilik hám mıs oymakerlik buyımları islep shıǵarıladı<ref name="Damascus"/>. Damask fond birjası rásmiy ráwishte 2009-jıl mart ayında sawda ushın ashılǵan hám birja [[Siriya]]daǵı birden-bir fond birjası esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sebcsyria.com/web2008/art.php?art_id=1619| bet = Inauguration of Damascus Stock Exchange| baspaxana = Syrian Enterprise and Business Center| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110503210033/http://www.sebcsyria.com/web2008/art.php?art_id=1619| arxivsáne = 2011-jıl 3-may | url-status = live}}</ref>. Ol [[Siriya]]nıń finans bazarları hám qımbat bahalı qaǵazlar komissiyası quramında, Barzeh okruginde jaylasqan. Onıń sońǵı mánzili Jafurdıń joqarı dárejedegi sawda okruginde jaylasqan edi<ref name="AP">{{Web deregi | url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gPsB6CSsyXUgWdxEsC0B_O-jqV-w| bet = AFP: Syria launches first stock exchange| sáne = 2009-jıl 10-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120212075555/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gPsB6CSsyXUgWdxEsC0B_O-jqV-w| arxivsáne = 2012-jıl 12-fevral | url-status = live}}</ref>. == Galereya == <gallery> دمشق التكية السليمانية.jpg|[[Sulaymaniya takyası]] </gallery> == Tuwısqan qalalar == * {{flagicon|TUR}} [[Ankara]], [[Túrkiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Ankaranın Kardeş Şehirleri| url = https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/| jumıs = ankara.bel.tr| baspaxana = Ankara| til = tr| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201025172312/https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/| url-status = dead}}</ref> *{{flagicon|ARG}} [[Buenos Ayres]], [[Argentina]]<ref>{{Web deregi | bet = Convenios Internacionales| url = https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios| jumıs = buenosaires.gob.ar| baspaxana = Buenos Aires| til = es| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200803135328/https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|ROU}} [[Buxarest]], [[Rumıniya|Ruminiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Care-i cel mai... înfrățit oraș din România? Care-i cu americanii, care-i cu rușii? Și care-i înfrățit cu Timișoara...| url = https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/| jumıs = banatulazi.ro| baspaxana = Banatul Azi| til = ro| sáne = 2016-jıl 6-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 21-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201221034421/https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|UAE}} [[Dubay]], [[Birlesken Arab Ámirlikleri]]<ref>{{Web deregi | bet = Internationale samenwerking| url = https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2| jumıs = ajmannews.ae| baspaxana = Ajman News| til = ar| sáne = 2019-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 5-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201205115818/https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[Istanbul]], [[Túrkiya]]<ref>{{Web deregi | bet = Sister Cities of Istanbul| url = http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html| jumıs = greatistanbul.com| baspaxana = Istanbul| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2016-jıl 28-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html| url-status = dead}}</ref> * {{flagicon|ESP}} [[Kordova (qala)|Kordova]], [[Ispaniya]]<ref>{{Web deregi | bet = Las 12 hermanas de Córdoba| url = https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html| jumıs = diariocordoba.com| baspaxana = Diario Córdoba| til = es| sáne = 2020-jıl 10-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|KAZ}} [[Astana]], [[Qazaqstan]] * {{flagicon|MAR}} [[Rabot]], Marokash * {{flagicon|ESP}} [[Toledo]], [[Ispaniya]]<ref>{{Web deregi | bet = Toledo's sister cities| url = https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/| jumıs = destinotoledo.com| baspaxana = Destino Toledo| sáne = 2016-jıl 17-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210414070700/https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/| url-status = live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[Yerevan]], [[Armanstan]]<ref>{{Web deregi | bet = Sister cities| url = https://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/| jumıs = yerevan.am| baspaxana = Yerevan| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2017-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170329102031/http://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/| url-status = live}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} === Bibliografiya === * {{Cite book|title=Apollodorus of Damascus and Trajan's Column|first1=Maamoun|last1=Abdulkarim|publisher=L'Erma di Bretschneider|year=2003|isbn=978-8-8826-5233-3 }} * {{Cite book|title=The MacMillan Bible Atlas|first1=Yohanan|last1=Aharoni|first2=Michael|last2=Avi-Yonah|publisher=Carta Ltd.|year=1977|isbn=978-0-7318-1071-0}} * {{cite journal|last=Amitai|first=Reuven|author-link=Reuven Amitai|title=Mongol Raids into Palestine (AD 1260 and 1300)|journal=[[Royal Asiatic Society|Journal of the Royal Asiatic Society]]|year=1987|pages=236–255}} * {{Cite book|title=Damascus: A History|first1=Ross|last1=Burns|publisher=Routledge|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=1_bQTrpf62cC|isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Cite book|title=Il Minareto di Gesù|first1=Stefano|last1=Cammelli|publisher=Il Mulino|year=2006}} * {{Cite book|last1=Crawford |first1=Peter |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=9781473828650 |language=en}} * {{Cite book|last=Demurger|first=Alain|title=Jacques de Molay|language=fr|publisher=Editions Payot&Rivages|year=2007|isbn=978-2-228-90235-9}} * {{Cite book|title=First to Damascus: The story of the Australian Light Horse and Lawrence of Arabia|url=https://archive.org/details/firsttodamascusg0000hami|last1=Hamilton|first1=Jill, Duchess of |year=2002|publisher=Kangaroo Press |isbn=978-0-7318-1071-0}} * {{cite book|title=Ibn Khaldūn and Tamerlane: Their Historic Meeting in Damascus, 1401 A.d. (803 A. H.) A Study Based on Arabic Manuscripts of Ibn Khaldūn's "Autobiography," | last=[[Ibn Khaldun]] |translator=Walter Joseph Fischel |publisher= University of California Press |year=1952 }} * {{Cite book| last = Kaegi| first =Walter Emil | author-link=Walter Kaegi | title =Heraclius: Emperor of Byzantium| publisher =Cambridge University Press| year =2003|isbn = 0-521-81459-6|url=https://books.google.com/books?id=tlNlFZ_7UhoC}} * {{cite book|last=Nicolle|first=David|title=The Crusades|series=Essential Histories|publisher=Osprey Publishing|year=2001|isbn=978-1-84176-179-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/crusades00nico}} * {{Cite book|last=Runciman|first=Steven|title=A History of the Crusades: Volume 3, The Kingdom of Acre and the Later Crusades|url=https://archive.org/details/historyofcrusade0003stev_y2j6|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=9780521347723}} * {{cite journal|title=Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1979-10_94_373/page/805|last=Schein|first=Sylvia|journal=The English Historical Review|volume=94|issue=373|date=October 1979|pages=805–819|doi=10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805|jstor=565554}} * {{Cite book|title=The Innocents Abroad |url=https://archive.org/details/innocentsabroad04twaigoog |last=Twain |first=Mark |publisher=American Publishing Company |year=1869 }} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Damascus}} {{Aziya Paytaxtları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Paytaxtlar]] [[Kategoriya:Siriya]] [[Kategoriya:Aziyanıń paytaxt qalaları]] [[Kategoriya:Jipek jolı boyındaǵı xalıq punktleri]] et47z6cq3k3oukcda3zg9yyfktkh292 0 3882 266335 212132 2026-08-18T01:39:47Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266335 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lake_Itasca_Mississippi_Source.jpg|250px|thumb|right|Mississippi dáryasınıń jaǵası (2004)]] '''Mississippi''' ({{lang-en|Mississippi}}, [[ojibwe tili]]nde ''misi-ziibi''<ref>{{Cite book |last=Hirschfelder |first=Arlene B. |title=The Extraordinary Book of Native American Lists |url=https://archive.org/details/extraordinaryboo0000hirs |date=2012 |publisher=Scarecrow Press, Inc |others=Paulette Fairbanks Molin |isbn=978-0-8108-7710-8 |location=Lanham, MD |oclc=794706782 |page=[https://archive.org/details/extraordinaryboo0000hirs/page/260 260]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://zia.aisri.indiana.edu/~dictsearch/cgi-bin/testengltoxsrchNP.pl?host=zia&pass=&hasfont=0&srchlang=English&srchstring=river&database=dakot&srchtype=OR&sortlang=English&sndformat=ra&maxhits=200&find=Run_Search| bet = AISRI Dictionary Database Search| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170510162121/http://zia.aisri.indiana.edu/~dictsearch/cgi-bin/testengltoxsrchNP.pl?host=zia&pass=&hasfont=0&srchlang=English&srchstring=river&database=dakot&srchtype=OR&sortlang=English&sndformat=ra&maxhits=200&find=Run_Search| arxivsáne = 2017-jıl 10-may | url-status = dead}}</ref> — "úlken dárya"<ref>{{Web deregi | url = https://www.myaamiadictionary.org/dictionary2015/search/search.php?search=mississippi%20river&stem=stem&inflected=inflected&sentences=sentences&command=command&language=both&website=t| bet = Myaamia Dictionary Search| qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160828021920/https://www.myaamiadictionary.org/dictionary2015/search/search.php?search=mississippi%20river&stem=stem&inflected=inflected&sentences=sentences&command=command&language=both&website=t| arxivsáne = 2016-jıl 28-avgust | url-status = dead}}</ref>) — [[AQSh]]-da dúnyanıń eń úlken [[dárya]]larınıń biri: uzınlıǵı 3&nbsp;770 kilometr. Tereńligi teńiz biyikliginen 450 m biyiklikte Itaska kólinen aǵıp, [[Meksika buǵazı]]na barıp quyıladı. Eń iri tarmaqları: onnan - Minnesota, De-Moyn, Missuri, Arkanzas, Redriver, shepten - Viskonsin, Illinoys, Ogayo. Oypatınıń morfologiyalıq dúzilisi hám suw rejimine qaray, Missisipi 3 bólimge bólinedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm| bet = Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)| jumıs = www.nps.gov| til = en| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm| arxivsáne = 2018-jıl 17-noyabr | url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php| bet = United States Geography: Rivers| jumıs = www.ducksters.com| til = en| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php| arxivsáne = 2019-jıl 28-aprel | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Briney |first=Amanda |date=February 28, 2017 |title=The 10 States That Border the Mississippi |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |access-date=June 30, 2017 |work=ThoughtCo}}</ref>. Amerika materiginiń tiykarģı xalıqları Missisipi dáryası hám onıń irmaqları boyında mıń jillardan beri jasap kelmekte. Olardıń kópshiligi ańshı-terimshiler bolgan, biraq ayırımları, qorǵan qurıwshılar, nátiyjeli awıl xojalıǵı hám qala civilizaciyasın qáliplestirgen, ayırımları bolsa akvakultura menen shuģillangan. XVI ásirde evropalılardıń keliwi jergilikli adamlardıń turmıs tárizin ózgertip jiberdi, dáslep sayaxatshılar, keyin ala kóship kelgenler basseynge barǵan sayın kóbeyip bardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.encyclopedia.com/places/united-states-and-canada/us-physical-geography/mississippi-river-us| bet = Mississippi (river US) facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Mississippi (river US)| jumıs = www.encyclopedia.com| til = en| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170618035236/http://www.encyclopedia.com/places/united-states-and-canada/us-physical-geography/mississippi-river-us| arxivsáne = 2017-jıl 18-iyun | url-status = live}}</ref>. Dárya geyde tosıq wazıypasın atqarıp, [[Jańa Ispaniya]], [[Jańa Franciya]] hám dáslepki [[Amerika Qurama Shtatları]] ushın shegaralardı qáliplestirip, barlıq jerde áhmiyetli transport arteriyası hám baylanıs baylanısı sıpatında xızmet etken. XIX ásirde "táǵdir" ideologiyası háwij algan dáwirde Mississippi hám onıń birneshe tarmaqları, ásirese, en úlken tarmaqları Ogayo dáryası hám Missuri dáryası AQSHtıń batıs tárepke keńeyiwi jolların payda etti. Dárya, sonday-aq, Amerika ádebiyatınıń, ásirese, Mark Tvenniń shıǵarmalarınıń temasına aylandı. Joqarǵı bólimi dáslep kishirek kóller arqalı ótip, bosaǵaları bar. Minneapolis qalasınan baslap, dárya ańǵarı shlyuzlengen, Missuri dáryası quyılıw ornına shekem bir neshe onlaǵan plotinalar qurılǵan. Orta bóliminde dárya, tiykarınan, bir ózekte aģadı; oypatlıǵınıń keńligi 10-15 km. Missuri tarmaģı qosılģannan keyin, onıń ılay suwı Mississippiniń tınıq suwı menen 150-180 km ge shekem qatarlasıp aģadı. Tómengi bólimi keń tegislikten ótedi, oypatlıǵınıń keńligi 25 km den 70-100 km ge shekem. Jaǵalarına tasqınǵa qarsı dambalar qurılǵan. Mississippi teńizge jılına 350 mln. tonnadan artıq shógindi alıp keledi. Dáryanıń tómengi bóliminde suw kóbeygende suwınıń bir bólimi Pon-shartren kóline hám Mississippiden 15-40 km batısta aǵatuģın Atchafalaya dáryasına aģadı. Dárya qar hám jawın suwlarınan toyınadı. Báhár hám jaz aylarında Mississippiniń orta hám tómengi bóliminde kúshli tasqınlar boladı. Joqarı bólimi qısta muzlaydı. Dáryanıń jıllıq ortasha suw sarpı 19 mıń m3/sek (eń joqarı 50 - 80 mıń m3/sek). Dárya suwınıń sanaat kárxanaları shıǵındıları menen pataslanıwın azaytıw ilajları kórilmekte. Mississippiniń transport áhmiyeti úlken: keme qatnaytuģın dárya hám kanallar arqalı Úlken kóller hám tereń suw jolı esaplanǵan Sanlavrentiy dáryası arqalı Atlantika okeanı menen baylanısqan. [[Minneapolis]] qalasına shekem (3000 km) dárya kemeleri, Baton-Ruj qalasına shekem okean kemeleri qatnaydı. Mississippi dárya sistemasındaǵı barlıq keme qatnawı jollarınıń uzınlıǵı 25 mıń km den artıq. Gidroenergiya resursına bay (27,5 GVt). Eń áhmiyetli GES Kiokak qalası janında qurılǵan. Mississippi jaģasında Minneapolis, Davenport, Sent-Luis, Memfis, Baton-Ruj, Jaña Orlean qalaları jaylasqan. == Atı hám áhmiyeti == Mississippi sóziniń ózi {{lang|fr|Misi zipi}}, dáryanıń francuzsha anishinaabe ([[Ojibve tili|Ojibve]] yamasa [[Algonquin tili|Algonquin]]) atamasınan kelip shıqqan, {{lang|alg|Misi-ziibi}} (Ullı dárya)<ref>{{Web deregi | bet = mississippi {{!}} Origin and meaning of the name mississippi by Online Etymology Dictionary| url = https://www.etymonline.com/word/mississippi| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-iyun | jumıs = www.etymonline.com| til = en| arxivsáne = 2023-jıl 18-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230418143238/https://www.etymonline.com/word/mississippi| url-status = live}}</ref>. XVIII ásirde dárya [[Parij shártnaması]] tiykarında jańa [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtat]]larınıń batıs shegarası etip belgilendi. Luiziana satıp alıwı hám mámlekettiń batısqa keńeyiwi menen ol mámlekettiń batıs hám shıǵıs yarımları arasındaǵı qolaylı shegara sızıǵına aylandı<ref>{{Cite encyclopedia |title=Jay–Gardoqui Negotiations (1785–1786) |encyclopedia=The Louisiana Purchase: A Historical and Geographical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, California |last=Rodriguez |first=Junius P. |editor-last=Rodriguez |editor-first=Junius P. |date=2003 |isbn=978-1-57607-188-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qs7GAwwdzyQC&pg=PA157 |via=Google Books |access-date=August 16, 2023 |archive-date=August 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816203717/https://books.google.com/books?id=Qs7GAwwdzyQC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Mississippi River |encyclopedia=The American Midwest: An Interpretive Encyclopedia |publisher=Indiana University Press |last=Schroeder |first=Walter |editor1-last=Cayton |editor1-first=Andrew R. L. |editor2-last=Sisson |editor2-first=Richard |editor3-last=Zacher |editor3-first=Chris |publication-place=Bloomington, Indiana |publication-date=2006 |pages=164–165 |isbn=9780253003492 |url=https://books.google.com/books?id=n3Xn7jMx1RYC&pg=PA164 |via=Google Books |access-date=August 16, 2023 |archive-date=August 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816203714/https://books.google.com/books?id=n3Xn7jMx1RYC&pg=PA164 |url-status=live }}</ref>. [[Sankt-Peterburg]] qalasındaǵı dárwaza arkasında óz kórinisin tapqan. Lui batıstıń ashılıwın<ref>{{Cite news |date=May 25, 2013 |title=Gateway Arch 'Biography' Reveals Complex History Of An American Icon |work=Weekend Edition Saturday |publisher=[[National Public Radio]]}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Trans-Mississippi & International Exposition| url = https://omahalibrary.contentdm.oclc.org/digital/collection/p16747coll1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-avgust | jumıs = Omaha Public Library| arxivsáne = 2023-jıl 16-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230816203717/https://omahalibrary.contentdm.oclc.org/digital/collection/p16747coll1| url-status = live}}</ref> hám Trans-Mississippi kórgizbesinde "Trans-Mississippi"<ref>{{Web deregi | url = http://traveltips.usatoday.com/10-tallest-mountains-east-mississippi-104158.html| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-mart | bet = The 10 Tallest Mountains East of the Mississippi| author-first1 = Ethan| author-last1 = Shaw| jumıs = Travel Tips - USA Today| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150309093046/http://traveltips.usatoday.com/10-tallest-mountains-east-mississippi-104158.html| arxivsáne = 2015-jıl 9-mart | url-status = live}}</ref> regionına itibardı simvolikalıq kórsetiw ushın arnalǵan. Aymaqlıq estelikler kóbinese dáryaǵa baylanıslı, máselen, "Mississippidiń shıǵısındaǵı eń biyik shıń" yamasa "Mississippidiń batısındaǵı eń eski qala" sıyaqlı túrlerge bólinedi<ref>{{Web deregi | url = http://newmadridmuseum.com/city_history.html| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-mart | bet = New Madrid – 220+ Years Old and Counting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141102004728/http://newmadridmuseum.com/city_history.html| arxivsáne = 2014-jıl 2-noyabr | url-status = dead}}</ref>. FCC, sonday-aq, onnan shıǵısta W hám batısta K arqalı baslanatuģın hám dárya boyındaǵı media bazarlarda bir-birine ótetuģın efir signalları ushın ajıratıwshı sızıq sıpatında paydalanadı. Óziniń kólemi hám áhmiyeti sebepli ol Qudiretli Mississippi dáryası yamasa ápiwayı etip Qudiretli Missisipi dep atalǵan<ref>{{Web deregi | bet = A trip down the mighty Mississippi – CBS News| url = https://www.cbsnews.com/video/a-trip-down-the-mighty-mississippi/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-iyul | jumıs = www.cbsnews.com| til = en-US}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mississippi dáryası]] [[Kategoriya:Amerikanıń miyras dáryaları]] [[Kategoriya:Arkanzas shegaraları]] [[Kategoriya:Illinoys shtatı shegaraları]] [[Kategoriya:Arkanzas dáryaları]] a75pbondtpw7myjivqs13ymel2ge815 0 4109 266152 265610 2026-08-17T22:40:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266152 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = ENIAC-changing a tube (cropped).jpg | alt1 = Black-and-white image of a man replacing one vacuum tube out of hundreds in early computer | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Computer room with multiple computer cabinets and operating panel | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Smartphone with rainbow-like display held in a hand | image4 = ThinkCentre S50.jpg | alt4 = Black desktop computer with monitor on top and keyboard in front | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Purple video game console with attached controller | image6 = Summit (supercomputer).jpg | alt6 = Rows of large, dark computer cabinets in warehouse-like room | footer = Hár túrli dáwirlerdegi kompyuterler hám esaplaw qurılmaları - shepten ońǵa, joqarıdan tómenge:<br>Dáslepki vakuum trubkalı kompyuter (ENIAC)<br>Meynfreym kompyuter (IBM System/360)<br>[[Smartfon]] (LYF Water 2)<br>Stol ústi kompyuteri (monitorı menen IBM ThinkCentre S50)<br>Video oyın konsolı (Nintendo GameCube)<br>Superkompyuter (IBM Summit) }} '''Kompyuter''' — bul arifmetikalıq yamasa logikalıq operaciyalar izbe-izligin (esaplawlardı) avtomatlı túrde orınlaw ushın [[Programmalastırıw|programmalastırılıwı]] múmkin bolǵan mashina. Zamanagóy cifrlı elektron kompyuterler [[Kompyuter programması|programmalar]] dep atalatuǵın operaciyalardıń ulıwma toparların orınlay aladı, bul kompyuterlerge keń kólemdegi wazıypalardı orınlawǵa múmkinshilik beredi. «Kompyuter sisteması» termini tolıq islewi ushın zárúr bolǵan [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]], [[operaciyalıq sistema]], [[programmalıq támiynat]] hám periferiya qurılmaların óz ishine alǵan tolıq kompyuterge; yamasa birge baylanısqan hám birgelikte isleytuǵın kompyuterler toparına, mısalı [[kompyuter tarmaǵı]] yamasa kompyuter klasterine qatnaslı bolıwı múmkin. Mikrotolqınlı peshler hám aralıqtan basqarıw pultleri sıyaqlı ápiwayı arnawlı qurılmalardan baslap, zavodtaǵı óndirislik robotlarǵa shekem, sanaat hám tutınıwshı ónimleriniń keń kólemi kompyuterlerdi basqarıw sistemaları retinde paydalanadı. Kompyuterler [[jeke kompyuter]]ler hám [[smartfon]]lar sıyaqlı ulıwma maqsetli qurılmalardıń tiykarın quraydı. Kompyuterler milliardlaǵan kompyuterler menen paydalanıwshılardı baylanıstıratuǵın [[Internet]]ti quwatlandıradı. Dáslepki kompyuterler tek esaplawlar ushın paydalanıwǵa arnalǵan. Áyyemgi dáwirlerden baslap-aq [[abakus]] sıyaqlı ápiwayı qol ásbapları adamlarǵa esaplawlardı orınlawda járdem bergen. Sanaat revolyuciyasınıń baslarında toqıw stanokları ushın nusqalardı basqarıw sıyaqlı uzaq, jalıqtıratuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın ayırım mexanikalıq qurılmalar jasalǵan. XX ásirdiń baslarında quramalıraq elektr mashinaları arnawlı analog esaplawların orınlaǵan. Birinshi cifrlı elektron esaplaw mashinaları [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urısı]] dáwirinde islep shıǵılǵan bolıp, olar hám elektromexanikalıq, hám termoelektron lampaların paydalanǵan. 1940-jıllardıń aqırında payda bolǵan birinshi yarım ótkizgishli tranzistorlardan soń, 1950-jıllardıń aqırında kremniy tiykarındaǵı MOSFET (MOS tranzistor) hám monolit integral sxema chip texnologiyaları payda boldı, bul 1970-jıllarda mikroprocessor hám mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi. Sol waqıttan baslap kompyuterlerdiń tezligi, quwatı hám kóp tárepliligi ádewir artıp kelmekte, tranzistorlar sanı tez pát penen kóbeymekte (Mur nızamı boyınsha olardıń sanı hár eki jılda eki ese artqan), bul XX ásirdiń aqırı - XXI ásirdiń baslarında Cifrlı revolyuciyaǵa alıp keldi. Ádette, zamanagóy kompyuter keminde bir qayta islew elementinen, ádette [[mikroprocessor]] túrindegi [[Oraylıq processor|oraylıq processor blogınan]] (CPU) hám qanday da bir [[kompyuter yadı]]nan, kóbinese yarım ótkizgishli yad chiplerinen ibarat. Qayta islew elementi arifmetikalıq hám logikalıq operaciyalardı orınlaydı, al izbe-izlik hám basqarıw blogı saqlanǵan informaciyaǵa juwap retinde operaciyalardıń tártibin ózgerte aladı. Periferiya qurılmalarına [[Kirgiziw qurılması|kirgiziw qurılmaları]] ([[Kompyuter klaviaturası|klaviaturalar]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqanshalar]], djoystikler hám t.b.), [[Shıǵarıw qurılması|shıǵarıw qurılmaları]] ([[Kompyuter monitorı|monitorlar]], [[Printеr|printerler]] hám t.b.) hám eki funkciyanı da orınlaytuǵın kirgiziw/shıǵarıw qurılmaları (mısalı, sensorlı ekranlar) kiredi. Periferiya qurılmaları sırtqı dereklerden informaciya alıwǵa múmkinshilik beredi hám olar operaciyalardıń nátiyjelerin saqlaw hám qayta alıwǵa imkaniyat beredi. == Etimologiya == [[Fayl:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|thumb|upright=1.15|Mikroskop hám kalkulyator menen isleytuǵın «adam kompyuteri», 1952-jıl|alt=A human computer.]] Sózdiń házirgi mánisi tek XX ásirdiń ortasında payda boldı; Oksford inglis tili sózligine muwapıq, «kompyuter» sóziniń birinshi belgili qollanılıwı basqa mánide, 1613-jılı inglis jazıwshısı Richard Bretueyttiń «Jas adamnıń terip alǵanları» dep atalǵan kitabında bolǵan: «Men waqıttıń eń haqıyqıy esaplawshısın hám eń jaqsı arifmetikti oqıdım, ol kúnlerińniń sanın qısqartadı.» Bul terminniń qollanılıwı adam kompyuterine, yaǵnıy esaplawlardı yamasa sanawlardı orınlaytuǵın adamǵa qaratılǵan edi. Sóz XX ásirdiń ortasına shekem birdey mániste qollanılıp keldi. Bul dáwirdiń sońǵı bóliminde hayal-qızlar kóbinese kompyuterler retinde jumısqa alınatuǵın edi, sebebi olarǵa er adamlarǵa qaraǵanda az haqı tólewge bolatuǵın edi.1943-jılǵa kelip, adam kompyuterleriniń kópshiligi hayal-qızlar edi. Onlayn Etimologiya Sózligi «kompyuter» sóziniń birinshi tastıyıqlanǵan qollanılıwın 1640-jıllardan, «esaplawshı» mánisinde beredi; bul «compute (v.)» feylinen jasalǵan «esaplaw ataması». Onlayn Etimologiya Sózligi bul terminniń «esaplaw mashinası» (hár qanday túrdegi) mánisinde qollanılıwı 1897-jıldan baslanǵanın kórsetedi. Onlayn Etimologiya Sózligi terminniń «házirgi qollanılıwı», yaǵnıy 'programmalastırılatuǵın cifrlı elektron kompyuter' mánisindegi qollanılıwı «1945-jıldan usı at penen; teoriyalıq mánide 1937-jıldan, Tyuring mashinası retinde» baslanǵanın kórsetedi<ref>{{Web deregi | bet = computer (n.)| url = http://www.etymonline.com/index.php?term=computer| url-status = live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust | jumıs = Online Etymology Dictionary| til = en-US| arxivsáne = 2016-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161116065135/http://www.etymonline.com/index.php?term=computer}}</ref>. Házirgi kompyuterler kóplegen joqarı dárejeli funkciyalardı orınlay alatuǵın bolsa da, atama saqlanıp qalǵan. == Tariyxı == === XX ásirge shekemgi dáwir === [[Fayl:Os d'Ishango IRSNB.JPG|thumb|upright=0.65|Ishango súyegi, tariyxqa shekemgi Afrikaǵa tiyisli súyek qural]] Mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdem beriw ushın qurılmalar qollanılǵan, kóbinese barmaqlar menen birge-bir sáykeslik principin paydalanǵan. Eń erte esaplaw qurılması, belgi tayaqshasınıń bir túri bolsa kerek. Keyinirek Ónimdar Yarım Ayında payda bolǵan esap júrgiziw qurallarına kalkuli (ılay sharlar, konuslar hám t.b.) kiredi, olar pispegen ılay ıdıslarda mórlengen nárselerdiń, múmkin mal ya dán sanın kórsetken<ref>{{Cite book|first=Eleanor|last=Robson|author-link=Eleanor Robson|year=2008|title=Mathematics in Ancient Iraq|isbn=978-0-691-09182-2|page=5|publisher=Princeton University Press}}: calculi were in use in Iraq for primitive accounting systems as early as 3200–3000 BCE, with commodity-specific counting representation systems. Balanced accounting was in use by 3000–2350 BCE, and a [[sexagesimal number system]] was in use 2350–2000 BCE.</ref>. Esaplaw tayaqshaların qollanıw soǵan mısal bola aladı. [[Fayl:Abacus 6.png|thumb|upright=1.15|left|[[Qıtay]] suanpanı. Bul abakusta kórsetilgen san 6,302,715,408.]] Abakus dáslep arifmetikalıq tapsırmalar ushın qollanılǵan. Rim abakusı Babiloniyada b.e.sh. 2400-jıllarda qollanılǵan qurılmalardan rawajlanǵan. Sonnan berli esaplaw taxtaları ya kesteleriniń kóp basqa túrleri oylap tabılǵan. Orta ásirler Evropa esap-kitap bólmesinde stolǵa shilter gezleme jayılıp, onıń ústinde belgili qaǵıydalar boyınsha belgiler jıljıtılıp, aqsha summaların esaplawǵa járdem bergen<ref>{{Cite book |author=Flegg, Graham. |title=Numbers through the ages |date=1989 |publisher=Macmillan Education|isbn=0-333-49130-0|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |language=en-US |oclc=24660570}}</ref>. [[Fayl:Antikythera Fragment A (Front).webp|thumb|upright=0.8|Antikitera mexanizmi, áyyemgi Greciyada shama menen b.e.sh. 200–80-jıllar aralıǵında payda bolǵan erte analog esaplaw qurılması bolıp esaplanadı.]] Derek J. de Solla Praystıń pikiri boyınsha, Antikitera mexanizmi belgili bolǵan eń erte mexanikalıq analog kompyuter bolıp esaplanadı<ref>[https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html ''The Antikythera Mechanism Research Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html |date=28 April 2008 }}, The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 1 July 2007.</ref>. Ol astronomiyalıq jaylasıwlardı esaplaw ushın jobalastırılǵan. Bul mexanizm 1901-jılı Greciya atawı Antikiteranıń jaǵasında, Kitera hám Krit aralıqlarınıń arasında, Antikitera suw astı kemesi qaldıqlarınan tabılǵan hám shama menen b.e.sh. 100-jılǵa tiyisli dep belgilengen. Antikitera mexanizmine uqsas quramalılıqtaǵı qurılmalar on tórtinshi ásirge shekem qayta payda bolmaǵan<ref>{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |date=1 November 2006 |title=In search of lost time |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |bibcode=2006Natur.444..534M |s2cid=4305761 |doi-access=free | issn = 0028-0836}}</ref>. Esaplaw hám ólshew ushın kóplegen mexanikalıq járdemshi qurallardı astronomiyalıq hám navigaciyalıq maqsetlerde paydalanıw ushın dúzilgen. Planisfera - Ábiw Rayxan ál-Beruniy tárepinen XI ásirdiń basında oylap tabılǵan juldız kartası<ref name="Wiet">G. Wiet, V. Elisseeff, P. Wolff, J. Naudu (1975). ''History of Mankind, Vol 3: The Great medieval Civilisations'', p. 649. George Allen & Unwin Limited, [[UNESCO]].</ref>. Astrolyabiya Ellinistik dáwirde b.e.sh. I yamasa II ásirlerde oylap tabılǵan hám kóbinese Gipparxqa tiyisli dep esaplanadı. Planisfera menen dioptranıń birikpesi bolǵan astrolyabiya, sferalıq astronomiyada bir neshe túrli máselelerdi sheshe alatuǵın nátiyjeli analog kompyuter edi. Mexanikalıq kalendar kompyuterin<ref>Fuat Sezgin. "Catalogue of the Exhibition of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science (at the Johann Wolfgang Goethe University", Frankfurt, Germany), Frankfurt Book Fair 2004, pp.&nbsp;35 & 38.</ref><ref>{{cite journal |first=François |last=Charette |title=Archaeology: High tech from Ancient Greece |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=551–552 |year=2006 |doi=10.1038/444551a|pmid=17136077 |bibcode=2006Natur.444..551C |s2cid=33513516 |doi-access=free }}</ref> hám tis dóńgeleklerin óz ishine alǵan astrolyabiyanı 1235-jılı Persiyanıń [[Isfahan|Isfaxan]] qalasınan shıqqan Ábi Bakr oylap tapqan<ref>{{cite journal|first1=Silvio A.|last1=Bedini|first2=Francis R.|last2=Maddison|year=1966|title=Mechanical Universe: The Astrarium of Giovanni de' Dondi|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=56|issue=5|pages=1–69|jstor=1006002|doi=10.2307/1006002}}</ref>. Ábiw Rayxan ál-Beruniy birinshi mexanikalıq tisli ay-quyash kalendar astrolyabiyasın,<ref>{{cite journal|first=Derek de S.|last=Price|author-link=Derek J. de Solla Price|year=1984|title=A History of Calculating Machines|journal=IEEE Micro|volume=4|number=1|pages=22–52|doi=10.1109/MM.1984.291305}}</ref> erte dáwirdegi turaqlı sımlı bilimlerdi qayta islew mashinasın<ref name=Oren>{{cite journal|first=Tuncer|last=Őren|author-link=Tuncer Őren|year=2001|title=Advances in Computer and Information Sciences: From Abacus to Holonic Agents|url=http://www.site.uottawa.ca/~oren/pubs/pubs-2001-02-Tubitak.pdf|journal=Turk J Elec Engin|volume=9|number=1|pages=63–70|access-date=21 April 2016|archive-date=15 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915033859/http://www.site.uottawa.ca/~oren/pubs/pubs-2001-02-Tubitak.pdf|url-status=live}}</ref> tis dóńgelekleri menen<ref>[[Donald Routledge Hill]] (1985). "Al-Biruni's mechanical calendar", ''Annals of Science'' '''42''', pp.&nbsp;139–163.</ref> shama menen 1000-jılı oylap tapqan. Sektor, proporciya, trigonometriya, kóbeytiw hám bóliw máselelerin sheshiw ushın, sonday-aq kvadrat hám kub túbirleri sıyaqlı hár qıylı funkciyalar ushın qollanılatuǵın esaplaw ásbabı, XVI ásirdiń aqırında rawajlandı hám artilleriya, jer ólshew hám navigaciyada qollanıldı. Planimetr mexanikalıq baylanıs arqalı ústinen sızıp ótiw jolı menen jabıq figuranıń maydanın esaplaw ushın qollanılatuǵın qol ásbabı bolǵan. [[Fayl:Sliderule 2005.png|thumb|upright=1.25|left|Sızǵısh esaplaǵısh]] Sızǵısh esaplaǵısh shama menen 1620-1630-jıllar aralıǵında, logarifm túsiniginiń járiyalanıwınan keyin kóp ótpesten, inglis ruwxaniyi Uilyam Otred tárepinen oylap tabılǵan. Bul kóbeytiw hám bóliw ámellerin orınlaw ushın qollanılatuǵın qol menen isleytuǵın analog kompyuter. Sızǵısh esaplaǵıshtıń rawajlanıwı dawam etken sayın, qosımsha shkalalar keri sanlar, kvadratlar hám kvadrat korenler, kublar hám kub korenler, sonday-aq logarifmler hám eksponentalar, dóńgelek hám giperbolalıq trigonometriya hám basqa da funkciyalar sıyaqlı transcendent funkciyalardı támiyinledi. Arnawlı shkalalı sızǵısh esaplaǵıshlar házirge shekem ápiwayı esaplawlardı tez orınlaw ushın qollanıladı, mısalı, jeńil samolyotlarda waqıt hám aralıqtı esaplaw ushın qollanılatuǵın E6B dóńgelek sızǵısh esaplaǵıshı. 1770-jıllarda shveycariyalı saat ustası Per Jake-Dro qálem uslap jaza alatuǵın mexanikalıq quwırshaq (avtomat) soqtı. Onıń ishki dóńgelekleriniń sanın hám tártibin ózgertiw arqalı hár qıylı háripler, demek hár qıylı xabarlar jaratılıwı múmkin edi. Shınında da, ol mexanikalıq jollar menen kórsetpelerdi oqıw ushın «programmalastırılıwı» múmkin edi. Eki basqa quramalı mashina menen birge, quwırshaq Shveycariyadaǵı Nevshatel qalasınıń Kórkem óner hám tariyx muzeyinde saqlanbaqta hám ele de islep tur<ref>{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 11-iyul | bet = The Writer Automaton, Switzerland| url = http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton| baspaxana = chonday.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 20-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150220154407/http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton}}</ref>. 1831-1835-jıllar aralıǵında matematik hám injener Djovanni Plana Máńgi kalendar mashinasın oylap taptı, ol bloklar hám cilindrler sisteması arqalı kabisa jıllardı hám kún uzınlıǵınıń ózgeriwin esapqa alıp, birinshi jıldan (yaǵnıy, biziń eramızdan burınǵı 1-jıldan) 4000-jılǵa shekem hár bir jıl ushın máńgi kalendardi boljay alatuǵın edi. 1872-jılı shotland ilimpazı ser Uilyam Tomson tárepinen oylap tabılǵan suw aǵımın boljaw mashinası sayız suwlarda júziwde úlken payda keltirdi. Ol belgili bir orında belgilengen dáwir ushın boljanǵan suw betin avtomatik túrde esaplaw ushın bloklar hám sımlar sistemasın paydalandı. Differencial analizator - integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın jobalanǵan mexanikalıq analog kompyuter, integraciyanı orınlaw ushın dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalandı. 1876-jılı-aq ser Uilyam Tomson usınday esaplawshı qurallardı qurıw múmkinshiligi haqqında sóz etken edi, biraq shar hám disk integratorlarınıń sheklengen shıǵıs momenti oǵan tosqınlıq etken edi<ref name="scientific-computing.com">Ray Girvan, [https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage"], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html|date=3 November 2012}}, ''Scientific Computing World'', May/June 2003.</ref>. Differencial analizatorda bir integratordıń shıǵısı kelesi integratordıń kirgiziwin yamasa grafikalıq shıǵarıwdı basqardı. Moment kúsheytkish usı mashinalardıń islewine múmkinshilik bergen jańalıq boldı. 1920-jıllardan baslap, Vannevar Bush hám basqalar mexanikalıq differencial analizatorlardı islep shıqtı. 1890-jıllarda ispan injeneri Leonardo Torres Kevedo polinomlardıń haqıyqıy hám kompleks korenlerin sheshe alatuǵın bir qatar rawajlanǵan analog mashinaların islep shıǵara basladı,<ref>{{Cite journal |last=Torres |first=Leonardo |author-link=Leonardo Torres Quevedo |date=1895-10-10 |title=Memória sobre las Máquinas Algébricas |url=https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1895/1895_tomoI_28_01.pdf |journal=Revista de Obras Públicas |language=es |issue=28 |pages=217–222}}</ref><ref name="MaquinasAlgebricasLTQ">Leonardo Torres. ''[https://books.google.com/books?id=Eo0NAQAAIAAJ Memoria sobre las máquinas algébricas: con un informe de la Real academia de ciencias exactas, fisicas y naturales]'', Misericordia, 1895.</ref><ref name="Thomas2008">{{Cite journal |last=Thomas |first=Federico |date=2008-08-01 |title=A short account on Leonardo Torres' endless spindle |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094114X07001231 |journal=[[Mechanism and Machine Theory]] |publisher=[[International Federation for the Promotion of Mechanism and Machine Science|IFToMM]] |volume=43 |issue=8 |pages=1055–1063 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2007.07.003 |issn=0094-114X|hdl=10261/30460 |hdl-access=free }}</ref><ref name="Gomez-JaureguiGutierrez-GarciaGonzález-RedondoIglesiasManchadoOtero2022">{{Cite journal |last1=Gomez-Jauregui |first1=Valentin |last2=Gutierrez-Garcia |first2=Andres |last3=González-Redondo |first3=Francisco A. |last4=Iglesias |first4=Miguel |last5=Manchado |first5=Cristina |last6=Otero |first6=Cesar |date=2022-06-01 |title=Torres Quevedo's mechanical calculator for second-degree equations with complex coefficients|journal=[[Mechanism and Machine Theory]] |publisher=[[International Federation for the Promotion of Mechanism and Machine Science|IFToMM]] |volume=172 |issue=8|page=104830 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2022.104830|s2cid=247503677 |doi-access=free |hdl=10902/24391 |hdl-access=free }}</ref> olar 1901-jılı Parij Ilimler akademiyası tárepinen járiyalandı<ref>{{cite journal|date=1901|first=Leonardo|language=fr|last=Torres Quevedo|publisher=Impr. nationale (París)|title=Machines á calculer|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k840139b?rk=21459;2 |journal=Mémoires Présentés par Divers Savants à l'Académie des Scienes de l'Institut de France |volume=XXXII}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref>. === Birinshi kompyuter === [[Fayl:Charles Babbage - 1860.jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Charlz Bebbidj]]]] {{multiple image |direction = vertical |footer = |align = right |image1 = Difference engine plate 1853.jpg |caption1 = Bebbidjdiń Ayırma mashinasınıń bir bóleginiń diagramması |image2 = Differenceengine.jpg|width=165 |caption2 = Sietldegi Intellektual Venchurler laboratoriyasındaǵı 2-sanlı Ayırma mashinası }} Charlz Bebbidj, inglis mexanikalıq injeneri hám kóp tarawlı ilimpaz, programmalastırıw boyınsha kompyuter túsinigin jarattı. Ol «kompyuterdiń atası» dep esaplanıp,<ref>{{cite book |author=Halacy, Daniel Stephen |title=Charles Babbage, Father of the Computer |url=https://archive.org/details/charlesbabbagefa00hala |url-access=registration |year=1970 |publisher=Crowell-Collier Press |isbn=978-0-02-741370-0 }}</ref> XIX ásirdiń basında birinshi mexanikalıq kompyuterdi oylap taptı hám jobaladı. Ayırma mashinası ústinde islegennen keyin, ol 1822-jılı óz oylap tabıwın «Astronomiyalıq hám matematikalıq kestelerdi esaplawda mashinalardı qollanıw haqqında maǵlıwmat» degen atamadaǵı maqalasında Korollik Astronomiya jámiyetine járiyaladı<ref>{{Web deregi | last1 = O'Connor| first1 = John J.| last2 = Robertson| first2 = Edmund F.| author-link2 = Edmund F. Robertson| sáne = 1998 | url = http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html| bet = Charles Babbage| jumıs = MacTutor History of Mathematics archive| baspaxana = School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060616002258/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html| arxivsáne = 2006-jıl 16-iyun }}</ref>. Ol jáne de navigaciyalıq esaplawlarǵa járdem beriw ushın jobaladı, 1833-jılı ol anaǵurlım ulıwma dizayn, analitikalıq mashina múmkin ekenin túsindi. Programmalar hám maǵlıwmatlardı kirgiziw mashinaǵa perfokartalar arqalı beriliwi kerek edi, bul usıl sol waqıtta Jakkard stanogı sıyaqlı mexanikalıq toqıw stanokların basqarıw ushın qollanılatuǵın edi. Shıǵarıw ushın mashinada printer, iymeklik sızǵısh hám qońıraw bolıwı kerek edi. Mashina jáne de keyinirek oqıw ushın kartalarǵa sanlardı tese alatuǵın edi. Mashina arifmetikalıq logikalıq blok, shártli tarmaqlanıw hám cikller túrindegi basqarıw aǵımı hám integraciyalanǵan yadtı óz ishine alıp, onı házirgi terminler menen Tyuring-tolıq dep sıpatlawǵa bolatuǵın ulıwma maqsetli kompyuterdiń birinshi dizaynına aylandırdı<ref name="babbageonline">{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 19-yanvar | bet = Babbage| url = http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/babbage.aspx?page=5| qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-avgust | jumıs = Online stuff| baspaxana = Science Museum| arxivsáne = 2012-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120807185334/http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/babbage.aspx?page=5}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Graham-Cumming| at = John| sáne = 2010-jıl 23-dekabr | bet = Let's build Babbage's ultimate mechanical computer| url = https://www.newscientist.com/article/mg20827915.500-lets-build-babbages-ultimate-mechanical-computer.html| url-status = live| qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-avgust | jumıs = opinion| baspaxana = New Scientist| til = en-US| arxivsáne = 2012-jıl 5-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120805050111/http://www.newscientist.com/article/mg20827915.500-lets-build-babbages-ultimate-mechanical-computer.html}}</ref>. Mashina óz dáwirinen bir ásirge alǵa ketken edi. Onıń mashinası ushın barlıq bólekler qoldan isleniwi kerek edi - bul mıńlaǵan bólekleri bar qurılma ushın úlken másele bolǵan. Aqırında, Britaniya húkimetiniń qarjılandırıwdı toqtatıw haqqındaǵı sheshimi menen joybar toqtatıldı. Bebbidjdiń analitikalıq mashinanı pitkere almawınıń tiykarǵı sebepleri siyasiy hám finanslıq qıyınshılıqlar, sonday-aq onıń oǵada quramalı kompyuter islep shıǵıwǵa hám basqalardan tezirek alǵa ilgerilewge bolǵan qálewi edi. Soǵan qaramastan, onıń ulı Genri Bebbidj 1888-jılı analitikalıq mashinanıń esaplaw blogınıń (digirman) ápiwayılastırılǵan nusqasın juwmaqladı. Ol 1906-jılı onıń kestelerdi esaplawda qollanılıwınıń tabıslı kórsetpesin berdi. === Elektromexanikalıq esaplaw mashinası === [[Fayl:Aritmómetro_Electromecánico.jpg|thumb|left|Leonardo Torres Kevedonıń elektromexanikalıq kalkulyatorı (1920).]] 1914-jılı járiyalanǵan «Avtomatika boyınsha ocherkler» atlı miynetinde Leonardo Torres Kevedo Bebbidjdiń mexanikalıq Ayırma Mashinasın hám Analitikalıq Mashinasın qurıw boyınsha háreketleriniń qısqasha tariyxın jazdı<ref name="LTQ1914es">L. Torres Quevedo. ''Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones,'' Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12, pp. 391–418, 1914.</ref><ref>Torres Quevedo, Leonardo. [https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1914/1914_tomoI_2043_01.pdf Automática: Complemento de la Teoría de las Máquinas, (pdf)], pp. 575–583, Revista de Obras Públicas, 19 November 1914.</ref><ref>Ronald T. Kneusel. ''[https://books.google.com/books?id=eq4ZDgAAQBAJ&dq=leonardo+torres+quevedo++electromechanical+machine+essays&pg=PA84 Numbers and Computers],'' Springer, pp. 84–85, 2017. {{ISBN|978-3-319-50508-4}}</ref>. 1920-jılı arifmometrdiń oylap tabılǵanınıń 100 jıllıǵın bayramlaw ushın Torres Parijde Elektromexanikalıq Arifmometrdi usındı, ol paydalanıwshıǵa klaviatura arqalı arifmetikalıq máselelerdi kirgiziwge múmkinshilik berdi hám nátiyjelerdi esaplap, basıp shıǵardı,<ref name="Randell1982p109">B. Randell. ''Electromechanical Calculating Machine,'' The Origins of Digital Computers, pp.109–120, 1982.</ref><ref>Cristopher Moore, Stephan Mertens. ''[https://books.google.com/books?id=z4zMiZyAE1kC&dq=leonardo+torres+quevedo+++computing&pg=PA291 The Nature of Computation],'' Oxford, England: Oxford University Press, p. 291, 2011. {{ISBN|978-0-199-23321-2}}.</ref> elektromexanikalıq analitikalıq mashinanıń orınlanıwınıń múmkinligin kórsetti<ref>Randell, Brian. [https://dl.acm.org/doi/pdf/10.5555/1074100.1074334 Digital Computers, History of Origins, (pdf)], p. 545, Digital Computers: Origins, Encyclopedia of Computer Science, January 2003.</ref>. === Analog kompyuterler === [[Fayl:099-tpm3-sk.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ser Uilyam Tomsonnıń úshinshi tolqın boljaw mashinasınıń dizaynı, 1879–81]] XX ásirdiń birinshi yarımında kóplegen ilimiy esaplaw talapları oǵada rawajlanǵan analog kompyuterler tárepinen qanaatlandırıldı, olar esaplaw ushın tikkeley mexanikalıq yamasa elektr modelin tiykar etip paydalandı. Biraq, olar programmalastırılmaǵan edi hám ulıwma alǵanda zamanagóy cifrlı kompyuterlerdiń kóp tárepliligi hám dálligine iye emes edi. Birinshi zamanagóy analog kompyuter tolqındı boljaw mashinası boldı, onı Ser Uilyam Tomson (keyin Lord Kelvin bolǵan) 1872-jılı oylap tapqan. Differencial analizator, dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalanıp integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın dizayn islengen mexanikalıq analog kompyuter, 1876-jılı Djeyms Tomson tárepinen konceptuallastırılǵan, ol ataqlıraq Ser Uilyam Tomsonnıń ájaǵası edi. Mexanikalıq analog esaplawdıń kórkem óneri 1931-jılı MIT-te Vannivar Bush tárepinen juwmaqlanǵan differencial analizator menen óziniń shıńına jetti<ref>{{Web deregi | sáne = 2000-jıl 1-may | bet = Computing Before Silicon| url = https://www.technologyreview.com/2000/05/01/236348/computing-before-silicon/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-may | jumıs = MIT Technology Review| til = en}}</ref>. 1950-jıllarǵa kelip, cifrlı elektron kompyuterlerdiń tabısı kópshilik analog esaplaw mashinalarınıń aqırın keltirdi, biraq analog kompyuterler 1950-jıllar dawamında bilimlendiriw (sırǵanaq sızǵısh) hám aviaciya (basqarıw sistemaları) sıyaqlı ayırım qollanıwlarda paydalanılıwın dawam etti. === Cifrlı kompyuterler === ==== Elektromexanikalıq ==== Klod Shennonnıń 1937-jılǵı magistrlik dissertaciyası cifrlı esaplawdıń tiykarların saldı, onıń logikalıq algebrasın kommutaciya sxemaların analizlew hám sintezlewge qollanıw tuwralı pikiri barlıq elektron cifrlı kompyuterlerdiń tiykarın quraytuǵın negizgi koncepciya boldı<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=081H96F1enMC |title=A Brief History of Computing |date=2008 |publisher=Springer London |isbn=978-1-84800-083-4 |editor-last=O’Regan |editor-first=Gerard |location=London |pages=28 |language=en |doi=10.1007/978-1-84800-084-1}}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | familiya = Tse| at = David| avtorsilteme = David Tse| sáne = 2020-jıl 22-dekabr | bet = How Claude Shannon Invented the Future| url = https://www.quantamagazine.org/how-claude-shannons-information-theory-invented-the-future-20201222/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-noyabr | jumıs = Quanta Magazine}}</ref>. 1938-jılǵa kelip, Amerika Qurama Shtatları áskeriy-teńiz flotı qozǵalıwshı kózlewge torpedanı atıw máselesin sheshiw ushın trigonometriyanı qollanǵan suw astı qayıqları ushın Torpeda Maǵlıwmatların Esaplaw Mashinasın, elektromexanikalıq analog kompyuterin islep shıqtı. Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, basqa ellerde de usıǵan uqsas qurılmalar islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Parmar| at = Sunil| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | bet = Restoration of the TDC MARK III aboard USS PAMPANITO| url = https://archive.navalsubleague.org/1995/restoration-of-the-tdc-mark-m-aboard-pampanito| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-may | jumıs = NSL Archive| til = en-US}}</ref>. [[Fayl:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|left|upright=0.9|Konrad Cuzeniń Z3 mashinasınıń kóshirmesi, birinshi tolıq avtomatlastırılǵan, cifrlı (elektromexanikalıq) kompyuter]] Dáslepki cifrlı kompyuterler elektromexanikalıq edi; elektr ajıratqıshları esaplawdı orınlaw ushın mexanikalıq relelerdi háreketke keltirdi. Bul qurılmalar tómen jumıs tezligine iye bolıp, nátiyjesinde ádewir tezirek tolıq elektrli kompyuterler menen almastırıldı, dáslep vakuum trubkaların qollanıp. 1939-jılı [[Berlin]]de nemis injeneri Konrad Cuze tárepinen dóretilgen Z2, elektromexanikalıq rele kompyuteriniń eń dáslepki mısallarınıń biri edi<ref name="Part 4 Zuse">{{Web deregi | url = http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm| bet = Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers| familiya = Zuse| at = Horst| jumıs = The Life and Work of Konrad Zuse| baspaxana = EPE Online| qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm| arxivsáne = 2008-jıl 1-iyun }}</ref>. [[Fayl:Konrad Zuse (1992).jpg|thumb|right|upright=0.6|Konrad Cuze, zamanagóy kompyuterdiń oylap tabıwshısı<ref name="Bellis">{{Web deregi | familiya = Bellis| at = Mary| sáne = 2019-jıl 15-may | orig-date = First published 2006 at inventors.about.com/library/weekly/aa050298.htm| bet = Biography of Konrad Zuse, Inventor and Programmer of Early Computers| url = https://www.thoughtco.com/konrad-zuse-modern-computer-4078237| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213003237/https://www.thoughtco.com/konrad-zuse-modern-computer-4078237| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-fevral | jumıs = thoughtco.com| baspaxana = Dotdash Meredith| citata = Konrad Zuse earned the semiofficial title of 'inventor of the modern computer'{{who|date=February 2023}}.}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/issues/ch001335.htm| bet = Who is the Father of the Computer?| jumıs = ComputerHope}}</ref>]] 1941-jılı Cuze óziniń aldıńǵı mashinasın Z3 penen jalǵastırdı, ol dúnyadaǵı birinshi jumıs islewshi elektromexanikalıq programmalastırılatuǵın, tolıq avtomatlastırılǵan cifrlı kompyuter edi<ref>{{Cite book|last=Zuse|first=Konrad|author-link=Konrad Zuse|title=The Computer – My Life ''Translated by McKenna, Patricia and Ross, J. Andrew from:'' Der Computer, mein Lebenswerk (1984)|place=Berlin/Heidelberg|publisher=Springer-Verlag|orig-date=1984|year=2010|language=en|isbn=978-3-642-08151-4}}</ref><ref>{{cite news |last=Salz Trautman |first=Peggy |date=20 April 1994 |title=A Computer Pioneer Rediscovered, 50 Years On |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1994/04/20/news/20iht-zuse.html |access-date=15 February 2017 |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104051054/http://www.nytimes.com/1994/04/20/news/20iht-zuse.html }}</ref>. Z3 2000 rele menen qurılǵan bolıp, shama menen 5-10 Gc taktlik jiyilikte isleytuǵın 22 [[bit]] sóz uzınlıǵın ámelge asırdı<ref>{{cite book|last=Zuse|first=Konrad|author-link=Konrad Zuse|title=Der Computer. Mein Lebenswerk.|edition=3rd|year=1993|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin|language=de|isbn=978-3-540-56292-4|page=55}}</ref>. Programma kodı tesikli plenkada berilgen bolsa, maǵlıwmatlar 64 sózlik yadta saqlanıwı yamasa klaviaturadan kirgiziliwi múmkin edi. Ol geypara tárepleri boyınsha zamanagóy mashinalarǵa júdá uqsas bolıp, qalqıwshı útirli sanlar sıyaqlı kóplegen jańalıqlardı engizdi. Charlz Bebbidjdiń aldıńǵı dizaynında qollanılǵan ámelge asırılıwı qıyınıraq bolǵan onlıq sistema ornına, ekilik sistemanı qollanıw Cuzeniń mashinaların qurıwdı ańsatlastırdı hám sol waqıtta bar bolǵan texnologiyalardı esapqa alǵanda, olardıń isenimliligin arttırdı<ref>{{Web deregi | url = https://goremotesupport.com/blog/crash-the-story-of-it-zuse| bet = Crash! The Story of IT: Zuse| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-iyun | url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160918203643/https://goremotesupport.com/blog/crash-the-story-of-it-zuse/| arxivsáne = 2016-jıl 18-sentyabr }}</ref>. Z3 ózi universal kompyuter emes edi, biraq onı Tyuring tolıq bolıwı ushın keńeytiwge bolatuǵın edi<ref name="rojas-ieee">{{cite journal|last=Rojas |first=R. |s2cid=14606587 |title=How to make Zuse's Z3 a universal computer |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=20 |issue=3 |pages=51–54 |year=1998 |doi=10.1109/85.707574 |author-link=Raúl Rojas}}</ref><ref name="rojas-universal">{{Web deregi | familiya = Rojas| at = Raúl| bet = How to Make Zuse's Z3 a Universal Computer| url = http://www.inf.fu-berlin.de/users/rojas/1997/Universal_Computer.pdf| url-status = live| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-sentyabr | jumıs = fu-berlin.de| arxivsáne = 2017-jıl 9-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170809123935/http://www.inf.fu-berlin.de/users/rojas/1997/Universal_Computer.pdf}}</ref>. Cuzeniń keyingi kompyuteri, Z4, dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq kompyuter boldı; Ekinshi jer júzilik sebepli dáslepki keshigiwden soń, ol 1950-jılı juwmaqlanıp, ETH Cyurixke jetkerip berildi. Kompyuter Cuzeniń óz kompaniyası, Zuse KG tárepinen islep shıǵarıldı, ol 1941-jılı Berlinde tek ǵana kompyuterler islep shıǵarıw maqsetinde qurılǵan birinshi kompaniya edi<ref name="OReganZuse">{{Cite book|last=O'Regan|first=Gerard|title=A Brief History of Computing|publisher=Springer Nature|year=2010|isbn=978-3-030-66599-9|page=65|language=en-US}}</ref>. Z4 ERMETHtiń qurılısı ushın ilham deregi boldı, ERMETH Shveycariyadaǵı birinshi hám Evropadaǵı dáslepki kompyuterlerdiń biri boldı<ref>{{Cite book |last=Bruderer |first=Herbert |title=Milestones in Analog and Digital Computing |publisher=Springer |year=2021 |isbn=978-3-03040973-9 |edition=3rd |pages=1009, 1087}}</ref>. ==== Vakuum trubkaları hám cifrlı elektron sxemaları ==== Tolıǵı menen elektronlı sxema elementleri tez arada ózleriniń mexanikalıq hám elektromexanikalıq ekvivalentlerin almastırdı, sol waqıtta cifrlı esaplaw analogtı almastırdı. 1930-jılları Londondaǵı Pochta izertlew stanciyasında jumıs islegen injener Tommi Flauers telefon stanciyası ushın elektronikanı qollanıwdıń múmkinshiliklerin izertley basladı. Ol 1934-jılı jasaǵan eksperimental úskene bes jıldan soń iske tústi, telefon stanciyası tarmaǵınıń bir bólegin mıńlaǵan vakuum trubkaların paydalanıp, elektronlı maǵlıwmat islew sistemasına aylandırdı. AQSHta Ayova mámleketlik universitetiniń Djon Vinsent Atanasoff hám Klifford E. Berri 1942-jılı Atanasoff-Berri Kompyuterin (ABC) islep shıqtı hám sınaqtan ótkerdi,<ref>{{cite news |date=15 January 1941 |title=notice |work=Des Moines Register}}</ref> bul birinshi «avtomat elektronlı cifrlı kompyuter» edi<ref>{{cite book|title=The First Electronic Computer|author=Arthur W. Burks|year=1989|publisher=University of Michigan Press |url={{GBurl|id=_Zja6hoP4psC}}|isbn=0-472-08104-7|access-date=1 June 2019}}</ref>. Bul dizayn da tolıǵı menen elektronlı bolıp, shama menen 300 vakuum trubkasın paydalandı, yad ushın kondensatorlar mexanikalıq aylanıwshı barabanǵa bekitilgen edi. [[Fayl:Colossus.jpg|thumb|upright=1.15|Eki hayal Colossus kompyuteri janında kórinedi. Colossus, birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın esaplaw qurılması, Ekinshi jer júzilik urısı waqtında nemis shifrların buzıw ushın qollanıldı. Bul jerde ol 1943-jılı Bletchli-Parkta qollanılıp atırǵanı kórsetilgen.|alt=Two women are seen by the Colossus computer.]] Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, Bletchli-Parktaǵı britaniyalı kod buzıwshılar nemis áskeriy baylanıslarınıń shifrlanǵan xabarların ashıwda bir qatar jetiskenliklerge eristi. Nemis shifrlaw mashinası Enigmaǵa birinshi gezekte elektro-mexanikalıq bombalar járdeminde hújim etildi, olardı kóbinese hayallar basqardı<ref name=":0">{{Cite news |last=Miller |first=Joe |date=November 10, 2014 |title=The woman who cracked Enigma cyphers |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-29840653 |url-status=live |access-date=October 14, 2018 |archive-date=10 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110140239/https://www.bbc.com/news/technology-29840653 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Bearne |first=Suzanne |date=July 24, 2018 |title=Meet the female codebreakers of Bletchley Park |url=https://www.theguardian.com/careers/2018/jul/24/meet-the-female-codebreakers-of-bletchley-park |url-status=live |access-date=October 14, 2018 |website=The Guardian |language=en |archive-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020226/https://www.theguardian.com/careers/2018/jul/24/meet-the-female-codebreakers-of-bletchley-park }}</ref>. Joqarı dárejeli Áskeriy baylanıslar ushın qollanılǵan anaǵurlım quramalı nemis Lorenc SZ 40/42 mashinasın buzıw ushın, Maks Nyuman hám onıń kásiplesleri Flauerske Colossus qurıwdı tapsırdı. Ol 1943-jıldıń fevral ayınıń basınan baslap on bir ay dawamında birinshi Colossustı jobalaw hám qurıw menen shuǵıllandı<ref>{{Cite news |title=Bletchley's code-cracking Colossus |language=en-US |work=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8492762.stm |access-date=2021-11-24 |archive-date=4 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204035124/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8492762.stm |url-status=live }}</ref>. 1943-jıldıń dekabr ayında funkcionallıq sınaqtan ótkennen keyin, Colossus Bletchli-Parkqa jiberildi, ol jerge 1944-jıldıń 18-yanvarında jetkerildi<ref name="The Colossus Computer">{{Web deregi | url = http://www.tnmoc.org/colossus-rebuild-story| bet = Colossus – The Rebuild Story| jumıs = The National Museum of Computing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418230306/http://www.tnmoc.org/colossus-rebuild-story| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref> hám 5-fevralda birinshi xabarǵa hújim etti<ref name="Copeland2006">{{Cite book|last=Copeland|first=Jack|year=2006|title=Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers|url=https://archive.org/details/colossussecretso0000unse|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=[https://archive.org/details/colossussecretso0000unse/page/101 101]–115|isbn=978-0-19-284055-4}}</ref>. Colossus dúnyadaǵı birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı<ref name="stanf">{{cite book|url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/|title=The Modern History of Computing|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2017|language=en-US|access-date=7 January 2014|archive-date=12 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712072148/http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/|url-status=live}}</ref>. Ol kóp sanlı vakuum trubkaların paydalandı. Onıń qaǵaz lenta arqalı kirgiziw sisteması bar edi hám maǵlıwmatlar ústinde hár túrli bulev logikalıq operaciyaların orınlawǵa qábiletli edi, biraq ol Tyuring-tolıq emes edi. Toǵız Mk II Colossus qurıldı (Mk I Mk II ge ózgertilip, ulıwma on mashina boldı). Colossus Mark I 1,500 termionlı vakuum trubkasınan turǵan, al Mark II 2,400 trubka menen Mark I den bes ese tezirek hám paydalanıwǵa ápiwayıraq bolıp, dekodlaw processin ádewir tezletti<ref>{{Cite news |last1=Randell|first1=Brian|author-link1=Brian Randell|last2=Fensom|first2=Harry|last3=Milne|first3=Frank A.|title=Obituary: Allen Coombs|newspaper=The Independent|date=15 March 1995|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-allen-coombs-1611270.html|access-date=18 October 2012|archive-date=3 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203042657/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-allen-coombs-1611270.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fensom|first=Jim|title=Harry Fensom obituary|date=8 November 2010|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2010/nov/08/harry-fensom-obituary|access-date=17 October 2012|newspaper=The Guardian|archive-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917220225/http://www.theguardian.com/theguardian/2010/nov/08/harry-fensom-obituary|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Eniac.jpg|thumb|upright=1.15|left|ENIAC birinshi elektronlı, Tyuring-tolıq qurılma boldı hám AQSH Áskeriy kúshleri ushın ballistikalıq traektoriya esaplawların orınladı.]] ENIAC<ref>John Presper Eckert Jr. and John W. Mauchly, Electronic Numerical Integrator and Computer, United States Patent Office, US Patent 3,120,606, filed 26 June 1947, issued 4 February 1964, and invalidated 19 October 1973 after court ruling on ''[[Honeywell v. Sperry Rand]]''.</ref> (Elektronlı Sanlı Integrator hám Kompyuter) AQSHta qurılǵan birinshi elektronlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı. ENIAC Colossus qa uqsas bolsa da, ol ádewir tezirek, kóbirek iykemli hám Tyuring-tolıq edi. Colossus sıyaqlı, ENIACtaǵı «programma» onıń patch kabelleri hám tumblerleriniń jaǵdayları menen anıqlanatuǵın edi, bul keyin payda bolǵan programması yadta saqlanatuǵın elektronlı mashinalardan ádewir parıq qılatuǵın edi. Programma jazılǵannan keyin, onı mashinaǵa mexanikalıq túrde ornatıw kerek boldı, yaǵnıy shtepseller hám tumblerlerdi qoldan qayta ornatıw arqalı. ENIACtıń baǵdarlamashıları altı hayal boldı, olar kóbinese jámlesip «ENIAC qızları» dep ataldı. Ol elektronikanıń joqarı tezligin kóp quramalı máseleler ushın programmalastırılıw múmkinshiligi menen biriktirdi. Ol sekundına 5000 ret qosıw yamasa alıw ámelin orınlay alatuǵın edi, bul basqa hár qanday mashinadan mıń ese tezirek edi. Onıń jáne kóbeytiw, bóliw hám kvadrat koren shıǵarıw modulleri bar edi. Joqarı tezlikli yadı 20 sóz (shama menen 80 bayt) penen sheklengen edi. Pensilvaniya universitetinde Djon Mochli hám Dj. Presper Ekkerttiń basshılıǵında qurılǵan ENIACtıń rawajlanıwı hám qurılısı 1943-jıldan 1945-jıldıń aqırında tolıq iske túskenge shekem dawam etti. Mashina úlken bolıp, 30 tonna salmaqqa iye edi, 200 kilovatt elektr quwatın paydalanıp, 18,000 nan aslam vakuum trubkaları, 1,500 rele hám júz mıńlaǵan rezistorlar, kondensatorlar hám induktorlardı óz ishine alǵan<ref name="Eniac">{{Web deregi | url = http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer| bet = Generations of Computer| baspaxana = techiwarehouse.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150702211455/http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer/| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyul }}</ref>. === Zamanagóy kompyuterler === ==== Zamanagóy kompyuter túsinigi ==== Zamanagóy kompyuterdiń principi [[Alan Tyuring]] tárepinen onıń 1936-jılǵı áhmiyetli maqalasında usınılǵan,<ref>{{cite journal|doi=10.1112/plms/s2-42.1.230|last=Turing|first=A. M.|year=1937|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|journal=Proceedings of the London Mathematical Society|series=2 |volume=42|number=1|pages=230–265|s2cid=73712 }}</ref> «Esaplawǵa bolatuǵın sanlar haqqında». Tyuring «Universal esaplaw mashinası» dep ataǵan ápiwayı qurılmanı usındı, házir ol universal Tyuring mashinası dep ataladı. Ol bunday mashinanıń lentada saqlanǵan kórsetpelerdi (programmanı) orınlaw arqalı esaplawǵa bolatuǵın hár qanday nárseni esaplay alatuǵının dálilledi, bul mashinanı programmalastırıwǵa múmkinshilik beredi. Tyuring dizaynınıń tiykarǵı túsinigi - bul saqlanǵan programma, onda esaplawǵa arnalǵan barlıq kórsetpeler yadta saqlanadı. Fon Neyman zamanagóy kompyuterdiń oraylıq túsinigi usı maqalaǵa tiykarlanǵanın moyınladı<ref>{{cite book|last=Copeland|first=Jack|author-link=Jack Copeland|year=2004|title=The Essential Turing|quote-page=22|quote=von Neumann&nbsp;... firmly emphasized to me, and to others I am sure, that the fundamental conception is owing to Turing—insofar as not anticipated by Babbage, Lovelace and others.}} Letter by [[Stanley Frankel]] to [[Brian Randell]], 1972.</ref>. Tyuring mashinaları búgingi kúnge shekem esaplaw teoriyasında izertlewdiń oraylıq obekti bolıp qalmaqta. Shekli yad qorları tárepinen qoyılǵan sheklewlerden basqa, zamanagóy kompyuterler Tyuring-tolıq dep ataladı, yaǵnıy olardıń algoritmlerdi orınlaw qábileti universal Tyuring mashinasına teń. ==== Saqlanǵan programmalar ==== [[Fayl:SSEM Manchester museum close up.jpg|right|thumb|upright=1.15|alt=Three tall racks containing electronic circuit boards|Qayta tiklengen Manchester Baby bólimi, birinshi elektron saqlanǵan programmalı kompyuter]] Dáslepki esaplaw mashinaları turaqlı programmalarǵa iye edi. Onıń funkciyasın ózgertiw mashinanı qayta sımlawdı hám qayta qurıwdı talap etti<ref name="Copeland2006" />. Saqlanǵan programmalı kompyuter usınısı menen bul ózgerdi. Saqlanǵan programmalı kompyuter dizaynı boyınsha kórsetpe toplamın qamtıydı hám yadta esaplawdı táriyipleytuǵın kórsetpeler toplamın (programmanı) saqlay aladı. Saqlanǵan programmalı kompyuterdiń teoriyalıq tiykarı [[Alan Tyuring]] tárepinen 1936-jılǵı maqalasında qoyılǵan. 1945-jılı Tyuring Milliy fizika laboratoriyasına qosıldı hám elektron saqlanǵan programmalı cifrlı kompyuterdi rawajlandırıw boyınsha jumıstı basladı. Onıń 1945-jılǵı «Usınılǵan elektron kalkulyator» bayanatı usınday qurılma ushın birinshi specifikaciya boldı. Pensilvaniya universitetindegi Djon fon Neyman da 1945-jılı «EDVAC haqqında bayanatlarınıń birinshi jobasın» tarqattı<ref name="stanf" />. Manchester Baby dúnyadaǵı birinshi saqlanǵan programmalı kompyuter boldı. Ol Angliyadaǵı Manchester universitetinde Frederik S. Uilyams, Tom Kilburn hám Djeff Tutill tárepinen qurıldı hám óziniń birinshi programmasın 1948-jıldıń 21-iyunında iske qostı<ref>{{cite journal |last=Enticknap |first=Nicholas |title=Computing's Golden Jubilee |journal=Resurrection |issue=20 |date=Summer 1998 |url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |issn=0958-7403 |access-date=19 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109142655/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |archive-date=9 January 2012 }}</ref>. Ol Uilyams trubkası, birinshi erkin kirisli cifrlı saqlaw qurılması ushın sınaq platforması retinde jobalanǵan edi<ref>{{cite journal|title=Early computers at Manchester University|journal=Resurrection|volume=1|issue=4|date=Summer 1992|url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g|issn=0958-7403|access-date=7 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828010743/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g|archive-date=28 August 2017}}</ref>. 1998-jılǵı retrospektivada kompyuter «kishi hám ápiwayı» dep sıpatlansa da, ol zamanagóy elektron kompyuteriniń barlıq zárúr elementlerin óz ishine alǵan birinshi isleytuǵın mashina boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.computer50.org/mark1/contemporary.html| bet = Early Electronic Computers (1946–51)| baspaxana = University of Manchester| qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090105031620/http://www.computer50.org/mark1/contemporary.html| arxivsáne = 2009-jıl 5-yanvar }}</ref>. Baby óz dizaynınıń orınlanıwın kórsetkennen keyin-aq, universitette onı ámeliy paydalı kompyuterge, Manchester Mark 1 ge aylandırıw boyınsha joybar baslandı. Mark 1 óz gezeginde tez arada Ferranti Mark 1 ushın prototipke aylandı, ol dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq jaqtan qoljetimli ulıwma maqsetli kompyuter edi<ref name=NapperMK1>{{Web deregi | familiya = Napper| at = R. B. E.| bet = Introduction to the Mark 1| url = http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html| baspaxana = The University of Manchester| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081026080604/http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html| arxivsáne = 2008-jıl 26-oktyabr }}</ref>. Ferranti tárepinen qurılǵan bul kompyuter 1951-jıldıń fevral ayında Manchester universitetine jetkerildi. 1953-jıldan 1957-jılǵa shekem usı keyingi mashinalardıń keminde jetewi jetkerildi, olardıń biri [[Amsterdam]]daǵı Shell laboratoriyasına<ref>{{Web deregi | baspaxana = [[Computer Conservation Society]]| bet = Our Computer Heritage Pilot Study: Deliveries of Ferranti Mark I and Mark I Star computers| url = http://www.ourcomputerheritage.org/wp/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161211201840/http://www.ourcomputerheritage.org/wp/| arxivsáne = 2016-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-yanvar }}</ref>. 1947-jıldıń oktyabr ayında Britaniyalı awqatlandırıw kompaniyası J. Lyons & Company direktorları kompyuterlerdiń kommerciyalıq rawajlanıwına tásir etiwde belsendi rol atqarıwǵa qarar etti. 1949-jılǵı Kembridj EDSAC úlgisinde islengen Lyons kompaniyasınıń LEO I kompyuteri 1951-jıldıń aprel ayında iske tústi<ref>{{Web deregi | familiya = Lavington| at = Simon| bet = A brief history of British computers: the first 25 years (1948–1973).| baspaxana = [[British Computer Society]]| url = http://www.bcs.org/server.php?| qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2010-jıl 5-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100705050757/http://www.bcs.org/server.php}}</ref> hám dúnyada birinshi bolıp ádettegi keńse kompyuter jumısın orınladı. ==== Tranzistorlar ==== [[Fayl:Transistor-die-KSY34.jpg|thumb|right|Bipolyarlı tranzistor (BTT)]] Maydan-effektli tranzistor koncepciyası 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınılǵan edi. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs kompaniyasında Uilyam Shoklidiń basshılıǵında islep atırıp, 1947-jılı birinshi isleytuǵın tranzistor - noqat-kontaktlı tranzistordı dúzdi, sonnan keyin 1948-jılı Shoklidiń bipolyarlı tranzistorı payda boldı<ref name="Lee">{{cite book |last1=Lee |first1=Thomas H. |title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits |date=2003 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-64377-1 |url=https://web.stanford.edu/class/archive/ee/ee214/ee214.1032/Handouts/HO2.pdf |access-date=31 July 2019 |archive-date=9 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209032130/https://web.stanford.edu/class/archive/ee/ee214/ee214.1032/Handouts/HO2.pdf }}</ref><ref name="Puers">{{cite book |last1=Puers |first1=Robert |last2=Baldi |first2=Livio |last3=Voorde |first3=Marcel Van de |last4=Nooten |first4=Sebastiaan E. van |title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes |date=2017 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-3-527-34053-8 |page=14 |url={{GBurl|id=JOqVDgAAQBAJ|p=14}} |access-date=31 July 2019 }}</ref>. 1955-jıldan baslap, tranzistorlar kompyuter dizaynında vakuum trubkaların almastırdı, bul kompyuterlerdiń «ekinshi áwladınıń» payda bolıwına alıp keldi. Vakuum trubkaları menen salıstırǵanda, tranzistorlardıń kóplegen artıqmashlıqları bar: olar kishirek hám vakuum trubkalarına qaraǵanda az quwat talap etedi, sonlıqtan az jıllılıq shıǵaradı. Tutasıw tranzistorları vakuum trubkalarına qaraǵanda ádewir isenimli boldı hám uzaǵıraq, sheksiz xızmet múddetine iye edi. Tranzistorlı kompyuterler salıstırmalı túrde ıqsham keńislikte on mıńlaǵan binar logikalıq sxemalardı óz ishine ala alatuǵın edi. Biraq, dáslepki tutasıw tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar bolıp, olardı ǵalabalıq óndiriw tiykarında islep shıǵarıw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen sheklep qoydı<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |pages=165–167 |url={{GBurl|id=2STRDAAAQBAJ|p=165}} |access-date=28 August 2019 }}</ref>. Manchester Universitetinde Tom Kilburnniń basshılıǵındaǵı komanda jańadan islep shıǵılǵan tranzistorlardı ventillerdiń ornına qollanıp mashina dizaynladı hám qurdı{{sfn|Lavington|1998|pp=34–35}}. Olardıń birinshi tranzistorlı kompyuteri hám dúnyadaǵı birinshi usınday kompyuter 1953-jılı iske tústi, al ekinshi versiyası 1955-jıldıń aprel ayında sol jerde tamamlandı. Biraq, mashina óziniń 125 kGc saattıq tolqın formaların payda etiw ushın hám magnitli baraban yadında oqıw hám jazıw sxemalarında ventillerdi paydalanǵan edi, sonlıqtan ol tolıǵı menen tranzistorlanǵan birinshi kompyuter bolmadı. Bul ayırmashılıq 1955-jılǵı Harwell CADET kompyuterine tiyisli,<ref name="ieeexplore.ieee">{{cite journal |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |date=June 1998 |title=Some early transistor applications in the UK |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/689507 |url-status=dead |journal=Engineering Science & Education Journal |volume=7 |issue=3 |pages=100–106 |doi=10.1049/esej:19980301 |doi-broken-date=11 July 2025 |issn=0963-7346 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108041817/https://ieeexplore.ieee.org/document/689507 |archive-date=8 November 2020 |access-date=7 June 2009|url-access=subscription }} {{subscription required}}.</ref> ol Xaruelldegi Atom energiyası boyınsha izertlew mákemesiniń elektronika bólimi tárepinen qurılǵan<ref name="ieeexplore.ieee" /><ref>{{cite book |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |title=Introduction to Transistor Circuits |url=https://archive.org/details/introductiontotr0000unse_q6o3 |publisher=Oliver and Boyd |year=1957 |location=Edinburgh, Scotland |page=[https://archive.org/details/introductiontotr0000unse_q6o3/page/139 139]}}</ref>. [[Fayl:MOSFET Structure.svg|thumb|right|MOSFET (MOS tranzistor), zatvor (G), denesi (B), derek (S) hám aǵın (D) terminalların kórsetedi. Dárwaza deneden izolyaciyalawshı qatlam (qızǵısh) arqalı ajıratılǵan.]] Metall-oksid-kremniy maydan-effektli tranzistor (MOSFET), sonday-aq MOS tranzistor dep te atalatuǵın, 1955 hám 1960-jıllar aralıǵında Bell Labs laboratoriyasında oylap tabıldı<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kahng |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |bibcode=1960JPCS...14..131L |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|url-access=subscription }}</ref><ref name="Lojek12023">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> hám ol haqıyqıy ıqsham tranzistor bolıp, keń kólemli qollanıwlar ushın miniatyurizaciyalanıwı hám massalıq óndiriliwi múmkin edi<ref name="Moskowitz"/>. Onıń joqarı masshtablanıwı,<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |s2cid=29105721 |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |issn=0018-9219}}</ref> hám bipolyar qosılıw tranzistorlarına salıstırǵanda ádewir tómen quwat jumsawı hám joqarı tıǵızlıǵı<ref>{{cite news |last=Young |first=Ian |date=12 December 2018 |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |language=en-US |work=[[EETimes]] |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |url-status=live |access-date=18 July 2019 |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924091622/https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36 }}</ref> arqasında, MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integraciyalanǵan sxemalardı qurıwǵa múmkinshilik berdi<ref name="computerhistory-transistor">{{Web deregi | familiya = Laws| at = David| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | bet = Who Invented the Transistor?| url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul | jumıs = [[Computer History Museum]]| arxivsáne = 2013-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131213221601/https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/}}</ref><ref name="Hittinger">{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |issn=0036-8733|jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref>. Maǵlıwmatlardı qayta islewden tısqarı, ol sonday-aq MOS tranzistorların yad yacheykalarınıń saqlaw elementleri retinde ámeliy qollanıwǵa múmkinshilik berdi, bul MOS yarım ótkizgishli yadtıń rawajlanıwına alıp keldi, ol kompyuterlerde burınǵı magnit ózekli yadtı almastırdı. MOSFET mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi<ref>{{cite book |last1=Malmstadt |first1=Howard V. |last2=Enke |first2=Christie G. |last3=Crouch |first3=Stanley R. |title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation |date=1994 |publisher=[[American Chemical Society]] |isbn=978-0-8412-2861-0 |page=389 |url={{GBurl|id=lyJGAQAAIAAJ}} |quote=The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution. |access-date=28 August 2019 }}</ref> hám kompyuter revolyuciyasınıń jetekshi kúshine aylandı<ref>{{cite book |author1-link=Jerry G. Fossum |last1=Fossum |first1=Jerry G. |last2=Trivedi |first2=Vishal P. |title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs |date=2013 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-43449-3 |page=vii |url={{GBurl|id=zZJfAAAAQBAJ|pg=PR7}} |access-date=28 August 2019 }}</ref><ref name="uspto">{{Web deregi | familiya = Marriott| at = J. W.| sáne = 2019-jıl 10-iyun | bet = Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference| url = https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul | jumıs = [[United States Patent and Trademark Office]]}}</ref>. MOSFET kompyuterlerde eń keń qollanılatuǵın tranzistor bolıp tabıladı<ref name="kahng">{{Web deregi | bet = Dawon Kahng| url = https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng| url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-iyun | jumıs = [[National Inventors Hall of Fame]]| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027062651/https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng}}</ref><ref name="atalla">{{Web deregi | bet = Martin Atalla in Inventors Hall of Fame, 2009| url = https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 19-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190919204631/https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla| url-status = live}}</ref> hám cifrlı elektronikanıń tiykarǵı qurılıs blogı bolıp esaplanadı<ref name="triumph">{{cite AV media |title=Triumph of the MOS Transistor |url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818215224/https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw |archive-date=2021-08-18 |via=YouTube |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=21 July 2019 |date=6 August 2010}}</ref>. ==== Integral sxemalar ==== [[Fayl:MOS 6502A.jpg|thumb|Integral sxemalar ádette plastik, metall yamasa keramika qutılarǵa ornalastırıladı, bul IS-tı zaqımlanıwdan qorǵaw hám qurastırıwdı ańsatlastırıw ushın islenedi.]] Esaplaw quwatındaǵı keyingi úlken alǵa ilgerilew integral sxemanıń (IS) payda bolıwı menen keldi. Integraciyalanǵan sxema ideyasın birinshi bolıp Qorǵanıw ministrliginiń Korollik radar mekemesinde isleytuǵın radar ilimpazı Djeffri U.A. Dammer oylap taptı. Dammer integral sxemanıń birinshi ashıq táriypin 1952-jıldıń 7-may kúni Vashington qalasında ótkerilgen Sapalı elektron komponentlerdiń rawajlanıwı boyınsha simpoziumda usındı<ref>[https://web.archive.org/web/20121025045943/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html "The Hapless Tale of Geoffrey Dummer"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130511181443/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |date=11 May 2013 }}, (n.d.), (HTML), ''Electronic Product News'', accessed 8 July 2008.</ref>. Birinshi isleytuǵın IS-lardı Texas Instruments kompaniyasında Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor kompaniyasında Robert Noys oylap taptı<ref>{{Web deregi | at = Jack| familiya = Kilby| avtorsilteme = Jack Kilby| bet = Nobel lecture| baspaxana = Nobel Foundation| jıl = 2000| location = Stockholm| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf| qaralǵan sáne = 2008-jıl 15-may | arxivsáne = 2008-jıl 29-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080529024119/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf| url-status = live}}</ref>. Kilbi integral sxema haqqındaǵı dáslepki ideyaların 1958-jıldıń iyul ayında jazıp aldı hám 1958-jıldıń 12-sentyabr kúni birinshi isleytuǵın integraciyalanǵan úlgini tabıslı kórsetti<ref name="TIJackBuilt">[http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml ''The Chip that Jack Built''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501073820/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml |date=1 May 2015 }}, (c. 2008), (HTML), Texas Instruments, Retrieved 29 May 2008.</ref>. 1959-jıldıń 6-fevral kúngi patent ótinishinde Kilbi óziniń jańa qurılmasın «yarım ótkizgish materialdan islengen dene ... onda elektron sxemanıń barlıq komponentleri tolıq integraciyalanǵan» dep táriyiplegen<ref>Jack S. Kilby, Miniaturized Electronic Circuits, United States Patent Office, US Patent 3,138,743, filed 6 February 1959, issued 23 June 1964.</ref><ref>{{cite book |last=Winston |first=Brian |title=Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet |url={{GBurl|id=gfeCXlElJTwC|p=221}} |year=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-14230-4 |page=221 |access-date=6 June 2020}}</ref>. Biraq, Kilbidiń oylap tapqanı monolit integral sxema (IS) chipi emes, al gibrid integral sxema (gibrid IS) edi<ref name="Saxena140">{{cite book |last1=Saxena |first1=Arjun N. |title=Invention of Integrated Circuits: Untold Important Facts |date=2009 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-281-445-6 |page=140 |url={{GBurl|id=-3lpDQAAQBAJ|p=140}} |access-date=28 August 2019 }}</ref>. Kilbidiń IS-ında sırtqı sım jalǵanıwları bar edi, bul onı kóplep islep shıǵarıwdı qıyınlastırdı<ref name="nasa">{{Web deregi | bet = Integrated circuits| url = https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html| jumıs = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html| url-status = live}}</ref>. Noys ta Kilbiden yarım jıl keyin óziniń integral sxema ideyasın oylap taptı<ref>[[Robert Noyce|Robert Noyce's]] Unitary circuit, {{Ref patent|country=US|number=2981877|status=patent|gdate=1961-04-25|title=Semiconductor device-and-lead structure|assign1=[[Fairchild Semiconductor Corporation]]}}.</ref>. Noystıń oylap tapqanı birinshi haqıyqıy monolit IS chipi boldı<ref name="nasa"/><ref name="computerhistory1959">{{Web deregi | bet = 1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024144046/https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| url-status = live}}</ref>. Onıń chipi Kilbidiń chipindegi kóplegen ámeliy máselelerdi sheshti. Fairchild Semiconductor kompaniyasında islep shıǵarılǵan bul chip kremniyden islengen edi, al Kilbidiń chipi germaniyden islengen edi. Noystıń monolit IS-ı 1959-jıldıń basında onıń kásiplesi Jan Xoerni tárepinen islep shıǵılǵan tegis process járdeminde jasalǵan edi. Óz gezeginde, tegis process Karl Frosh hám Linkoln Deriktiń kremniy dioksidi járdeminde yarım ótkizgish betin passivlestiriw boyınsha jumıslarına tiykarlanǵan edi<ref name="Lojek12023"/><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L. |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}.</ref><ref name="Moskowitz4">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lécuyer |first1=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |last2=Brook |first2=David C. |last3=Last |first3=Jay |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref>. Zamanagóy monolit IS-ları tiykarınan MOS (metall-oksid-yarım ótkizgish) integral sxemalar bolıp, MOSFET-lerden (MOS tranzistorları) qurılǵan<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf |issn=1064-8208 |doi-access=free |access-date=31 July 2019 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829042321/http://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf |url-status=live }}</ref>. Dáslepki eksperimental MOS IS 1962-jılı RCA kompaniyasında Fred Xeyman hám Stiven Xofsteyn tárepinen jasalǵan 16 tranzistorlı chip boldı<ref name="computerhistory-digital">{{Web deregi | bet = Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution| url = https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 10-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200310142421/https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279| url-status = live}}</ref>. Keyinirek, 1964-jılı General Microelectronics kompaniyası birinshi kommerciyalıq MOS IS-ın usındı,<ref>{{Web deregi | url = http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html| bet = 1964 – First Commercial MOS IC Introduced| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151222203215/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html| url-status = live}}</ref> onı Robert Norman islep shıqqan edi<ref name="computerhistory-digital"/>. 1967-jılı Bell Labs laboratoriyasında Robert Kervin, Donald Kleyn hám Djon Saras tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorlı (kremniy-zatvorlı) MOS tranzistorınıń islep shıǵılıwınan soń, 1968-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında Federiko Fadjin tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorları bar birinshi kremniy-zatvorlı MOS IS islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | bet = 1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729145834/https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| url-status = live}}</ref>. Sonnan berli MOSFET zamanagóy IS-larındaǵı eń áhmiyetli qurılma komponenti bolıp qalmaqta<ref name="Kuo" />. [[Fayl:MOS 6502 die.jpg|thumb|MOS 6502 chipiniń súwreti, 1970-jıllardıń basındaǵı bir chipte 3500 tranzistordı integraciyalaǵan mikroprocessor]] MOS integral sxemasınıń rawajlanıwı [[mikroprocessor]]dıń oylap tabılıwına alıp keldi,<ref name="computerhistory1971">{{Web deregi | bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| url-status = live}}</ref><ref name="Colinge2016">{{cite book |last1=Colinge |first1=Jean-Pierre |last2=Greer |first2=James C. |title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension |date=2016 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-05240-6 |page=2 |url={{GBurl|id=FvjUCwAAQBAJ|p=2}} |access-date=31 July 2019 }}</ref> hám kompyuterlerdiń kommerciyalıq hám jeke qollanılıwınıń keń tarqalıwın járiyaladı. Qaysı qurılmanıń birinshi mikroprocessor bolǵanı haqqında tartıslar bar, bul biraz [[Mikroprocessor|«mikroprocessor»]] termininiń anıq anıqlaması boyınsha kelisimniń joqlıǵına baylanıslı, biraq birinshi bir chipli mikroprocessordıń Intel 4004 bolǵanı keń moyınlanǵan,<ref>{{Web deregi | bet = Intel's First Microprocessor—the Intel 4004| baspaxana = Intel Corp.| sáne = November 1971 | url = http://www.intel.com/museum/archives/4004.htm| qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-may | arxivsáne = 2008-jıl 13-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080513221700/http://www.intel.com/museum/archives/4004.htm}}</ref> onı Federiko Fadjin óziniń kremniy-zatvorlı MOS IS texnologiyası menen,<ref name="ieee">[[Federico Faggin]], [https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?arnumber=4776530 The Making of the First Microprocessor], ''IEEE Solid-State Circuits Magazine'', Winter 2009, [[IEEE Xplore]].</ref> sonday-aq Intel kompaniyasındaǵı Ted Xoff, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor menen birge joybarlap hám ámelge asırǵan. 1970-jıllardıń basında, MOS IS texnologiyası bir chipte 10,000-nan aslam tranzistordı integraciyalawǵa múmkinshilik berdi. Chipte Sistema (SoCs) - bul tıyın ólshemindegi mikrochipte (yamasa chipte) jaylasqan tolıq kompyuterler<ref name="networkworld.com">{{Web deregi | url = https://www.networkworld.com/article/3154386/7-dazzling-smartphone-improvements-with-qualcomms-snapdragon-835-chip.html| bet = 7 dazzling smartphone improvements with Qualcomm's Snapdragon 835 chip| sáne = 2017-jıl 3-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 30-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190930224934/https://www.networkworld.com/article/3154386/7-dazzling-smartphone-improvements-with-qualcomms-snapdragon-835-chip.html| url-status = live}}</ref>. Olarda integraciyalanǵan RAM hám flesh yadı bolıwı yamasa bolmawı múmkin. Eger integraciyalanbaǵan bolsa, RAM ádette SoC-tıń tikkeley ústine (Package on package dep ataladı) yamasa astına (sxema taxtasınıń qarama-qarsı tárepinde) jaylastırıladı, al flesh yadı ádette SoC-tıń dál qasına ornalastırıladı. Bul maǵlıwmat almasıw tezligin jaqsılaw ushın islenedi, sebebi maǵlıwmat signalları uzaq aralıqlardı ótiwi kerek emes. 1945-jıldaǵı ENIAC-tan baslap, kompyuterler ádewir rawajlandı, házirgi SoCs-lar (mısalı, Snapdragon 865) tıyın ólsheminde bola tura, ENIAC-tan júz mıńlaǵan ese kúshlirek, milliardlaǵan tranzistorlardı integraciyalaydı hám tek bir neshe vatt quwat jumsaydı. === Mobil kompyuterler === Dáslepki mobil kompyuterler awır bolıp, tiykarǵı elektr quwatı menen jumıs islegen. 50 funt (23&nbsp;kg) salmaqtaǵı IBM 5100 erte mısallardan biri edi. Keyingi kóshpeli úlgiler, mısalı Osborne 1 hám Compaq Portable aytarlıqtay jeńil bolǵan, biraq ele de elektr rozetkasına qosılıwı kerek edi. Grid Compass sıyaqlı dáslepki noutbuklar batareyalardı qosıw arqalı bul talaptı saplastırdı - hám esaplaw resurslarınıń úziliksiz miniatyurizaciyası hám kóshpeli batareya ómiriniń jetilisiwi menen, kóshpeli kompyuterler 2000-jıllarda keń qollanıldı<ref>{{cite news|url=https://arstechnica.com/uncategorized/2008/12/global-notebook-shipments-finally-overtake-desktops/|title=Global notebook shipments finally overtake desktops|work=Ars Technica|first=David|last=Chartier|date=23 December 2008|access-date=14 June 2017|archive-date=4 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704180604/https://arstechnica.com/uncategorized/2008/12/global-notebook-shipments-finally-overtake-desktops/|url-status=live}}</ref>. Usı rawajlanıwlar óndiriwshilerge 2000-jıllardıń basında esaplaw resursların uyalı telefonlarǵa biriktiriwge múmkinshilik berdi. Bul [[smartfon]]lar hám planshetler hár túrli operaciyalıq sistemalarda isleydi hám jaqında bazarda ústemlik etiwshi esaplaw qurılmasına aylandı<ref>{{Web deregi | avtor = IDC| bet = Growth Accelerates in the Worldwide Mobile Phone and Smartphone Markets in the Second Quarter, According to IDC| sáne = 2013-jıl 25-iyul | url = http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24239313| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140626022208/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24239313| arxivsáne = 2014-jıl 26-iyun }}</ref>. Olar Chipte Sistema (SoCs) tiykarında isleydi, bul tıyın ólshemindegi mikrochipte jaylasqan tolıq kompyuterler bolıp tabıladı<ref name="networkworld.com"/>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] 8utsevd6cgswlfecjs1gkefp04lzb8u 0 4188 266288 243566 2026-08-18T01:03:11Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266288 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Columbia University, NYC (June 2014) - 09.JPG|thumb|[[Daniel Chester French]]tiń [[Alma Mater (New York sculpture) | «Alma Mater»]] shıǵarması, [[Kolumbiya universiteti]]. «Alma mater» — latın tilinde «emizikli ana» degen mánisti ańlatıp, universitettiń eń máńgi belgilerinen biri bolıp esaplanadı. Bul sóz dizbegi 1088-jılı shólkemlestirilgen [[Italiya]]nıń [[Boloniya universiteti]] menen baylanıslı.]] '''Universitet''' ({{lang-la|universitas}} — «bir pútin») — bir neshe pánler boyınsha ilimiy dárejeler beriwshi joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-izertlew mákemesi<ref name="WordNet Search u476">{{Web deregi | bet = 3.1| jumıs = WordNet Search| url = http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=University&sub=Search+WordNet&o2=&o0=1&o8=1&o1=1&o7=&o5=&o9=&o6=&o3=&o4=&h=0| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust }}</ref>. Universitet latınsha «universitas magistrorum et scholarium» sózinen alınǵan bolıp, shama menen «muǵallimler hám alımlar jámááti» degen mánisti bildiredi<ref>{{Cite EB1911 |wstitle=Universities |short=x}}</ref>. Joqarı oqıw orınlarında, ádette, hám [[bakalavriat]], hám [[aspirantura]] baǵdarları usınıs etiledi. Evropadaǵı dáslepki universitetler ruwxanıylardı oqıtıw maqsetinde shirkew tárepinen saqlanǵan mekteplerden payda bolǵan<ref>{{cite book |title=Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions |first=Alexandra |last=Den Heijer |isbn=9789059724877 |year=2011 |publisher=Academische Uitgeverij Eburon |quote=Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali.}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopedia of Christian Education |first=Mark |last=A. Lamport |year=2015 |page=484 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9780810884939 |quote=All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church.}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopedia of the Developing World |first=Thomas |last=B M. Leonard |year=2013 |isbn=9781135205157 |page=1369 |publisher=Routledge |quote=Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes |url=https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas |first=Kostas |last=Gavroglu |year=2015 |isbn=9789401796361 |page=[https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas/page/302 302] |publisher=Springer |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title=First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration |first=Patricia |last=GA. Dawson |year=2015 |isbn=9781502606853 |page=103 |publisher=Cavendish Square Publishing |quote=}}</ref>. 1088-jılı shólkemlestirilgen [[Italiya]]nıń [[Boloniya universiteti]] (Università di Bologna) tómendegi mánistegi birinshi universitet esaplanadı: * Joqarı dárejeli institut bolıwı; * «universitas» sózi járdeminde (bul sóz onıń tiykarında payda bolǵan); * shirkew mekteplerinen ǵárezsizlikke iye bolıwı hám dúnyalıq, sonday-aq, dúnyalıq emes dárejeler beriwi (oqıtıwdı ruxanıylar hám ruwxanıy emesler alıp barıwı menen): [[grammatika]], [[ritorika]], [[logika]], [[teologiya]], [[kanon huqıqı]] hám [[notarial huqıq]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century| bet = The University from the 12th to the 20th century - University of Bologna| jumıs = www.unibo.it| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-mart | arxivsáne = 2021-jıl 5-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century| url-status = live}}</ref><ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ |date=17 January 2009 }} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna |author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310171124/https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213223037/https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&printsec=frontcover |date=13 December 2021 }}, Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Bilim]] dm1o2cnmmwd1yam1uk4bdkortl52lrm 0 4279 266214 265273 2026-08-17T23:53:12Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266214 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Arnold Shvarcenegger|portret=Arnold_Schwarzenegger_(33730956438)_(cropped).jpg|kásibi=aktyor, biznesmen, burınǵı siyasatshı|tuwılǵan sánesi=30.07.1947|ákesi=Gustav Shvarcenegger|anası=Aureliya Yadrni|qolı=Arnold_Schwarzenegger_Signature.svg}} '''Arnold Alois Shvarcenegger''' (1947-jılı 30-iyulda tuwılǵan) – avstriyalı hám amerikalı [[aktyor]], biznesmen, burınǵı siyasatshı hám burınǵı professional bodibilder, joqarı dárejeli ekshn filmlerindegi rolleri menen belgili. Ol 2003-jıldan 2011-jılǵa shekem Kaliforniyanıń 38-gubernatorı bolıp xızmet etti<ref>{{Cite magazine |last=Kennedy |first=Robert F. Jr. |date=May 3, 2007 |title=The 2007 TIME 100 |url=https://content.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615513_1615451,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401081135/http://content.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615513_1615451,00.html |archive-date=April 1, 2022 |access-date=April 1, 2022 |magazine=Time |issn=0040-781X}}</ref>. Shvarcenegger 15 jasında awır atletika menen shuǵıllanıwdı basladı hám 20 jasında «Mister álem» ataǵın, sonnan keyin jeti márte «Mister Olimpiya» titulın jeńip aldı. Ol «Mister Olimpiya»da eń kóp jeńiske eriskenler arasında Fil Xit penen birge ekinshi orında turadı, al Ronni Koulman hám Li Xeyni hárbiri segiz jeńis penen birinshi orında<ref>{{Web deregi | familiya = Heffernan| at = Conor| sáne = 2016-jıl 11-avgust | bet = Who is the Best Bodybuilder Ever? An In-Depth Analysis| url = https://physicalculturestudy.com/2016/08/11/who-is-the-best-bodybuilder-ever-an-in-depth-analysis/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220706161758/https://physicalculturestudy.com/2016/08/11/who-is-the-best-bodybuilder-ever-an-in-depth-analysis/| arxivsáne = 2022-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-may | baspaxana = Physicalculturestudy.com}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Robson| at = David| sáne = 2015-jıl 10-aprel | bet = Who Is The Greatest Mr. Olympia Winner Of All Time? A Critical Review Of Past Mr. Olympia Champions!| url = http://www.bodybuilding.com/fun/greatest-olympia-winner-of-all-time.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201130014943/https://www.bodybuilding.com/fun/greatest-olympia-winner-of-all-time.htm| arxivsáne = 2020-jıl 30-noyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-may | baspaxana = Bodybuilding.com}}</ref>. Bodibildingshi waqtında «Avstriya Emeni» degen laqap penen belgili bolǵan ol, barlıq waqıtlardıń eń ullı bodibilderleriniń biri dep esaplanadı. Ol bodibilding haqqında kitaplar hám maqalalar jazǵan, sonıń ishinde «Arnold: Bodibilderdiń tárbiyası» (1977) atlı avtobiografiyalıq kitabı hám «Zamanagóy bodibildingtiń jańa enciklopediyası» (1998) bar<ref>{{Web deregi | familiya = Gentilcore, Tony| sáne = 2018-jıl 2-mart | bet = Lift Heavy To Build Muscle Like Arnold Schwarzenegger| url = https://www.bodybuilding.com/fun/lift-heavy-to-build-muscle-like-arnold-schwarzenegger.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180715093657/https://www.bodybuilding.com/fun/lift-heavy-to-build-muscle-like-arnold-schwarzenegger.html| arxivsáne = 2018-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-may | baspaxana = Powerlifting.com}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 5-dekabr | bet = Arnold Schwarzenegger {{!}} Biography, Movies, Bodybuilding, & Facts {{!}} Britannica| url = https://www.britannica.com/biography/Arnold-Schwarzenegger| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-dekabr | jumıs = www.britannica.com| til = en}}</ref>. «Mister Olimpiya»dan keyingi eń abıraylı ekinshi bodibilding ilaji «Arnold Sport Festivalı» onıń atı menen atalǵan<ref name="Muscle Insider">{{Web deregi | bet = 50 years of the Mr Olympia| url = https://muscleinsider.com/features/50-years-mr-olympia| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181006114723/https://muscleinsider.com/features/50-years-mr-olympia| arxivsáne = 2018-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-yanvar | jumıs = Muscle Insider}}</ref>. Ol «Temirdi tartıw» (1977) atlı bodibilding haqqındaǵı hújjetli filmde kórine basladı, bul onıń kinodaǵı karerasına jol ashtı<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 14-noyabr | bet = Pumping Iron Goes Mainstream| url = https://www.sportshistoryweekly.com/stories/pumping-iron-bodybuilding-arnold-schwarzenegger-mr-olympia,1051| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-dekabr | jumıs = Sports History Weekly| til = en}}</ref>. Bodibildingten ketkennen keyin, Shvarcenegger [[Gollivud]] ekshn juldızı sıpatında pútkil dúnyaǵa tanıldı, onıń jetiskenligi «Konan-varvar» (1982) atlı qılısh hám sıyqırshılıq eposı menen baslandı<ref>{{Web deregi | familiya = Hibberd| at = James| sáne = 2023-jıl 16-may | bet = Arnold Schwarzenegger Gets Candid on Career, Failures, Aging: 'My Plan Is to Live Forever'| url = https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/arnold-schwarzenegger-interview-netflix-fubar-terminator-conan-1235491977/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230531011800/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/arnold-schwarzenegger-interview-netflix-fubar-terminator-conan-1235491977/| arxivsáne = 2023-jıl 31-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-may | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US}}</ref>, bul film kassalıq tabısqa erisip, 1984-jılı onıń dawamı shıqtı<ref name="Katz-2006">{{Cite book|last=Katz|first=Ephraim|title=Film Encyclopedia|url=https://archive.org/details/filmencyclopedia0000katz_a3r2|publisher=HarperCollins|year=2006|isbn=978-0-06-074214-0}}</ref>. ] [[Terminator (film)|«Terminator»]] (1984) ilimiy-fantastikalıq filminde bas qaharmandı oynaǵannan keyin, ol «Terminator 2: Qıyamet kúni» (1991) hám basqa úshewinde rol oynadı. Onıń basqa tabıslı ekshn filmleri qatarına «Kommando» (1985), «Qashıp atırǵan adam» (1987), «Jırtqısh» (1987), «Tolıq eslew» (1990) hám «Haqıyqıy ótirikler» (1994) kiredi, sonday-aq «Egizler» (1988), «Baǵsha tárbiyashısı policiyashı» (1990) hám «Barlıq jolda qońıraw etiw» (1996) sıyaqlı komediyalıq filmleri de bar<ref>{{Web deregi | familiya = Ebert| at = Roger| sáne = 1988-jıl 17-iyun | bet = Red Heat movie review & film summary (1988)| url = https://www.rogerebert.com/reviews/red-heat-1988| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210411185311/https://www.rogerebert.com/reviews/red-heat-1988| arxivsáne = 2021-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-mart | baspaxana = RogerEbert.com}}</ref>. Karerasınıń shıńında Shvarcenegger [[Silvestr Stallone]] menen básekilesligi menen belgili edi<ref>{{Cite news |title=Arnold Schwarzenegger says rivalry with Sylvester Stallone got 'out of control' |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/arnold-schwarzenegger-sylvester-stallone-feud-b2437255.html#:~:text=At%20the%20height%20of%20their,our%20DNA%20hated%20each%20other%E2%80%9D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301054101/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/arnold-schwarzenegger-sylvester-stallone-feud-b2437255.html#:~:text=At%20the%20height%20of%20their,our%20DNA%20hated%20each%20other%E2%80%9D |archive-date=March 1, 2024 |access-date=2024-12-13 |work=The Independent |language=en-GB}}</ref>. Ol «Oak Productions» kino islep shıǵarıw kompaniyasınıń tiykarın salıwshısı<ref>{{Cite magazine |last=Keslassy |first=Elsa |date=October 14, 2019 |title=Alibaba's Youku Boards 'Stan Lee's Superhero Kindergarten' With Arnold Schwarzenegger |url=https://variety.com/2019/tv/global/alibaba-youku-stan-lees-superhero-kindergarten-arnold-schwarzenegger-mipcom-1203368897/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019192942/https://variety.com/2019/tv/global/alibaba-youku-stan-lees-superhero-kindergarten-arnold-schwarzenegger-mipcom-1203368897/ |archive-date=October 19, 2020 |access-date=October 19, 2020 |magazine=Variety}}</ref>. Respublikalıq partiyanıń dizimge alınǵan aǵzası sıpatında, Shvarcenegger Djordj G.U. Bush administraciyasınıń kópshilik waqtında prezidenttiń dene tárbiyası hám sport boyınsha keńesine basshılıq etti. 2003-jılı ol sol waqıttaǵı gubernator Grey Devisti ornınan bosatıw boyınsha arnawlı shaqırıw saylawında Kaliforniya gubernatorı bolıp saylandı. Ol dawıslardıń 48.6 procentin alıp, ekinshi orındaǵı Demokratiyalıq partiyadan Kruz Bustamanteden 17 upay aldında boldı. Ol 17-noyabrde Devistiń múddetiniń qalǵan bólegin ótew ushın ant berdi hám 2006-jılǵı gubernatorlıq saylawda dawıs úlesin 55.9 procentke shekem arttırıp, tolıq múddetke qayta saylandı<ref>{{Cite news |last=Kurtzman |first=Laura |date=January 5, 2007 |title=Schwarzenegger Sworn in for Second Term |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104192701/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |archive-date=November 4, 2012 |access-date=April 23, 2008 |newspaper=The Washington Post |agency=Associated Press}}</ref>. 2011-jılı onıń gubernator sıpatındaǵı múddeti tamamlandı hám ol aktyorlıqqa qayttı. 2025-jılǵa kelip, Shvarcenegger hám Stiv Poyzner Kaliforniyada shtatlıq dárejedegi lawazımdı jeńip alǵan yamasa iyelegen aqırǵı respublikashılar bolıp tabıladı, olar ekewi de 2006-jılǵı tiyisli saylawlarında jeńiske erisken. == Erte jaslıq dáwiri hám bilimi == [[Fayl:Thal - Geburtshaus Arnold Schwarzenegger1.jpg|thumb|right|Shvarceneggerdiń tuwılǵan mákanı]] Arnold Alois Shvarcenegger 1947-jılı 30-iyulda Talda tuwılǵan<ref name="Schwarzenegger.com">{{Cite news |title=Arnold Schwarzenegger: Biography |url=http://schwarzenegger.com/bio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231002431/http://schwarzenegger.com/bio |archive-date=December 31, 2017 |access-date=December 31, 2017 |work=Schwarzenegger.com}}</ref>,ol Gustav Shvarcenegger hám onıń hayalı Aureliyanıń (tuwılǵandaǵı familiyası Yadrni; 1922–1998) ekinshi ulı edi. Gustav jergilikli policiya baslıǵı bolǵan hám 1938-jılǵı Anshlyustan keyin partiyaǵa, al 1939-jılı Shturmabtaylungqa (SA) qosılǵan. Ekinshi jer júzlik urısta Gustav [[Polsha]], [[Franciya]] hám Sovet Awqamına bastırıp kiriwde, sonıń ishinde Leningrad qorshawında áskeriy policiya xızmetkeri sıpatında xızmet etken hám Gauptfeldfebel dárejesine shekem kóterilgen<ref name="Matt Lait-2003">{{Web deregi | last1 = Tracy Wilkinson| last2 = Matt Lait| sáne = 2003-jıl 14-avgust | bet = Austrian Archives Reveal Nazi Military Role of Actor's Father| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115034659/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | jumıs = [[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="The Scotsman-2004">{{Cite news |date=August 4, 2004 |title=Arnie: 'I was abused as child' |url=http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818225021/http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |archive-date=August 18, 2010 |access-date=April 18, 2008 |work=The Scotsman |location=Edinburgh}}</ref>. Ol Stalingrad urısında jaralanǵan<ref>{{Cite news |date=February 20, 2018 |title=Surprised by Russia: 5 things that charmed Arnold Schwarzenegger in Moscow |url=https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030522/https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger |archive-date=July 18, 2018 |access-date=July 17, 2018 |work=Russia Beyond}}</ref>, hám 1943-jılı bezgek keselliginen keyin xızmetten bosatılǵan. Xolokost izertlewshisi Maykl Berenbaumnıń aytıwınsha, Gustav Shvarcenegger «zulımlıqlar ámelge asırılǵan urıs teatrlarında» xızmet etken. Biraq hújjetlerden onıń bul islerde qatnası bar-joqlıǵın biliwdiń imkaniyatı joq». Gustavtıń ótmishi Shvarcenegger saylanǵan 2003-jılǵı Kaliforniya gubernatorlıǵına qaytarıp alıw saylawı waqtında baspasózde keńnen sóz etildi<ref>{{Cite news |date=August 24, 2003 |title=Records: Arnold's father was member of Nazi storm troops |url=https://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522170405/http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm |archive-date=May 22, 2011 |access-date=August 24, 2017 |work=USA Today}}</ref>. Gustav Aureliyaǵa 1945-jılı 20-oktyabrde úylengen; ol 38 jasta, Aureliya bolsa 23 jasta edi. Shvarceneggerdiń aytıwınsha, onıń ata-anası júdá qatal bolǵan: «Ol waqıtları Avstriyada dúnya ulıwma basqasha edi... eger biz bir jaman is qılsaq yamasa ata-anamızǵa boysınbasaq, shıbıqtı ayamaytuǵın edi»<ref name="Ask Arnold-2000">{{Cite news|year=2000|title=Ask Arnold|url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold|archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203926/http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold|archive-date=May 23, 2008|access-date=April 18, 2008|publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. Ol katolik shańaraǵında ósken<ref name="Andrews-2003">{{Cite book |last=Andrews |first=Nigel |url=https://archive.org/details/truemythslifetim0000andr |title=True Myths of Arnold Schwarzenegger |publisher=Bloomsbury |year=2003 |isbn=978-1-58234-465-2}}</ref>. Gustav úlken ulı Meynxardtı Arnoldtan artıq kóretuǵın edi<ref name="Brooks-2003">{{Cite news |last=Brooks |first=Xan |date=August 8, 2003 |title=The Governator |url=https://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827055648/http://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |archive-date=August 27, 2013 |access-date=April 19, 2007 |work=The Guardian |location=London}}</ref>. Onıń bul jaqtırıwı «kúshli hám anıq» bolıp, bul Arnoldtıń onıń biologiyalıq balası emesligi haqqındaǵı tiykarsız gúmannan kelip shıqqan<ref name="Leigh-1990">{{Cite book |last=Leigh |first=Wendy |title=Arnold: An Unauthorized Biography |publisher=Pelham |year=1990 |isbn=978-0-7207-1997-0}}</ref>. Shvarceneggerdiń aytıwınsha, onıń eń dáslepki balalıq esteligi – qattı gúldirmama hám shaqmaqlı boran waqtında ata-anasınıń tósegine shıǵıp, anası menen ákesiniń ortasında erkelewi bolǵan<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=r66mhdALYtM/ Arnold Schwarzenegger Takes The Colbert Questionert] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240227092035/https://www.youtube.com/watch?v=r66mhdALYtM/|date=February 27, 2024}}"; segment on ''[[The Late Show with Stephen Colbert]];'' aired February 26, 2024</ref>. Degen menen, ol ákesiniń «seniń mashqalalarıńdı tıńlawǵa yamasa túsiniwge sabırı joq» ekenin aytqan. Onıń anası menen qatnası jaqsı bolǵan hám ol anasınıń ólimine shekem onıń menen baylanısta bolıp turǵan<ref>{{Web deregi | bet = Arnold Schwarzenegger: Mr. Olympia&nbsp;– 1970–1975, 1980| url = http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080421231324/http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html| arxivsáne = 2008-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-aprel | baspaxana = BodyBuild.com}}</ref>. 2004-jılı «Fortune» jurnalına bergen intervyuda Shvarcenegger ákesiniń qolınan «endi balalar zorlıq-zombılıǵı» dep atalatuǵın waqıyanı basınan keshirgenin aytıp berdi: «Meniń shashımdı tartatuǵın edi. Meni belbewler menen urdı. Qońsı balanı da solay etetuǵın edi. Bul tek sonday edi. Men boysınbaǵan edim hám meniń erkimdi sındırıw múmkin emes edi. Sonlıqtan, men búldiriwshi boldım. Tayaq jegenimde hám birew: 'Sen bunı isley almaysań', - degeninde, men: 'Bul uzaqqa sozılmaydı, óytkeni men bul jerden ketemen. Men bay bolǵım keledi. Men bir áhmiyetli adam bolǵım keledi.'» Mektepte Shvarcenegger oqıwı boyınsha ortasha bolǵan, biraq óziniń «quwanıshlı, kewilli hám yoshlı» minezi menen ózgeshelengen. Ol oqıwda qıynalǵan hám keyinirek oǵan disleksiya diagnozı qoyılǵan<ref>{{Web deregi | bet = I could tell you I am fantastic at... - Arnold Schwarzenegger| url = https://www.facebook.com/arnold/posts/i-could-tell-you-i-am-fantastic-at-everything-but-id-be-lyingi-just-finished-rec/841497540670647/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230812132526/https://www.facebook.com/arnold/posts/i-could-tell-you-i-am-fantastic-at-everything-but-id-be-lyingi-just-finished-rec/841497540670647/| arxivsáne = 2023-jıl 12-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-avgust | jumıs = www.facebook.com| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 7-avgust | bet = Arnold Schwarzenegger Shares How He Manages His Dyslexia| url = https://www.menshealth.com/health/a44752011/arnold-schwarzenegger-dyslexia-advice/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-iyun | jumıs = Men's Health| til = en-US}}</ref>. Olardıń úyinde aqsha máselesi bar edi; Shvarcenegger jaslıǵınıń eń qızıqlı waqıyalarınıń biri shańaraǵınıń muzlatqısh satıp alǵanı ekenin esleydi. Onıń ákesi Gustav sportshı bolǵan hám ullarınıń Bavariya kyorlingi boyınsha chempion bolıwın qálegen<ref>{{Web deregi | sáne = 2003-jıl 14-avgust | bet = Austrian Archives Reveal Nazi Military Role of Actor's Father| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115034659/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | jumıs = Los Angeles Times}}</ref>. Ákesiniń tásirinde Shvarcenegger balalıǵında birneshe sport túrleri menen shuǵıllanǵan. Shvarcenegger awır atletika menen 1960-jılı futbol treneri onıń komandasın jergilikli sportzalǵa alıp barǵanda shuǵıllanıwdı baslaǵan. 14 jasında ol karera sıpatında futboldıń ornına bodibildingti tańlaǵan<ref name="Profile-2004">{{Cite news |date=August 31, 2004 |title=Profile: Arnold Schwarzenegger |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101220131/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |archive-date=November 1, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=BBC}}</ref>. Keyinirek ol bılay degen: «Men negizinen 15 jasımda awır atletika menen shuǵıllanıwdı basladım, biraq men birneshe jıl dawamında futbol sıyaqlı sport túrlerine qatnasıp kelgen edim, sonlıqtan men arıq bolsam da, jaqsı rawajlanǵanman dep oylayman, hesh bolmaǵanda sportzalǵa barıp, Olimpiadalıq awır atletika menen shuǵıllanıwdı baslaw ushın jetkilikli dárejede edim». Degen menen, onıń rásmiy veb-saytındaǵı biografiyasında «14 jasında ol Den Farmer menen intensiv trenirovka baǵdarlamasın basladı, 15 jasında psixologiyanı úyrendi (aqıldıń dene ústinen bolǵan kúshi haqqında kóbirek biliw ushın) hám 17 jasında rásmiy túrde jarıs karerasın basladı» dep jazılǵan<ref name="Mr Everything">{{Cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234020/http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |archive-date=April 16, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. 2001-jılǵı shıǵıp sóylewinde ol bılay degen: «Meniń jeke jobam 14 jasımda qáliplesti. Ákem meni ózi sıyaqlı policiya xızmetkeri bolıwımdı qálegen. Anam bolsa meniń kásip-óner mektebine barıwımdı qálegen»<ref name="Schwarzenegger-2001">{{Cite news |last=Schwarzenegger |first=Arnold |date=October 3, 2001 |title=Arnold's "Perspectives" |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&subsec=hiswords |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204808/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp%3Fsec%3Dlife%26subsec%3Dhiswords |archive-date=May 23, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. [[Fayl:Arnold Schwarzenegger 1971.jpg|thumb|Shvarcenegger 1971-jılı]] Shvarcenegger Gractaǵı bir sportzalǵa bara basladı, ol jerde Reg Park, Stiv Rivz hám Djonni Vaysmyuller sıyaqlı bodibilding kumirleriniń filmlerin kóriw ushın jergilikli kinoteatrlarǵa da tez-tez barıp turdı. 2000-jılı Rivz qaytıs bolǵanda, Shvarcenegger onı miyirim menen esledi: «Jas óspirim waqtımda men Stiv Rivz benen birge óstim. Onıń ájayıp jetiskenlikleri, átirapımdaǵılar meniń ármanlarımdı hámme waqıtta da túsine bermegende, ne nárse múmkin ekenin seziwime imkaniyat berdi. Stiv Rivz meniń jetiskenlikke erisken hárbir nársemniń bir bólegi boldı». 1961-jılı Shvarcenegger burınǵı «Mister Avstriya» Kurt Marnul menen ushırastı, ol onı Gractaǵı sportzalda shınıǵıwǵa mirát etti. Ol jas waqtında sonshelli berilgen bolǵanlıqtan, hátteki dem alıs kúnleri jabıq bolsa da, shınıǵıw ushın jergilikli sportzalǵa jasırın kirip alatuǵın edi. «Bir shınıǵıwdı ótkersem, awırıp qalatuǵın edim... Eger onı qılmasam, kelesi kúni azanda aynaǵa qaray almaytuǵınımdı biletuǵın edim». Bala waqtındaǵı birinshi kino tájiriybesi haqqında soralǵanda, ol bılay dep juwap berdi: «Men júdá jas edim, biraq ákemniń meni Avstriya kinoteatrlarına alıp barıp, ayırım jańalıqlar xronikaların kórsetkeni esimde. Men anıq esimde qalǵan birinshi haqıyqıy film – bul Djon Ueynniń filmi edi». Gracta oǵan evrey keńesiniń hám keyinirek Federallıq Keńestiń prezidenti bolǵan Alfred Gerstl ustazlıq etti hám onıń ulı Karl menen doslastı<ref>{{Web deregi | familiya = Tracy Wilkinson| sáne = 2003-jıl 10-sentyabr | bet = Schwarzenegger Is Still Their Hometown Hero| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-sep-10-me-austria10-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201017195100/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-sep-10-me-austria10-story.html| arxivsáne = 2020-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr | jumıs = Los Angeles Times}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Seth Rogovoy| sáne = 2020-jıl 30-iyul | bet = On his 73rd birthday, Arnold Schwarzenegger's secret Jewish history| url = https://forward.com/culture/451703/on-his-73rd-birthday-arnold-schwarzeneggers-secret-jewish-history/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020151109/https://forward.com/culture/451703/on-his-73rd-birthday-arnold-schwarzeneggers-secret-jewish-history/| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr | jumıs = Forward}}</ref>. Shvarceneggerdiń ájaǵası Meynxard 1971-jılı 20-mayda avtomobil apatında qaytıs boldı. Ol más halda mashina aydap baratırıp, sol jerde qaytıs bolǵan. Shvarcenegger onıń jerlewine qatnaspadı. Meynxard Erika Knapp penen nekelesken edi hám olardıń Patrik atlı úsh jasar ulı bar edi. Shvarcenegger Patriktiń oqıwı ushın pul tóledi hám onıń AQSHqa kóship ketiwine járdemlesti. Shvarceneggerdiń ákesi Gustav 1972-jılı 13-dekabrde insulttan qaytıs boldı. «Temirdi tartıw» filminde Shvarcenegger ákesiniń jerlewine bodibilding jarısına tayarlanıp atırǵanlıǵı sebepli qatnaspaǵanın aytqan. Keyinirek, ol hám filmniń prodyuseri bul waqıyanıń basqa bir bodibilderden alınǵanın, ayırım adamlardıń óz sportı ushın qanday shamadan tıs shıǵıwlarǵa baratuǵının kórsetiw hám film ushın daw tuwdırıw maqsetinde Shvarceneggerdiń obrazın suwıǵıraq etip kórsetiw ushın islengenin ayttı<ref>Interview in ''Pumping Iron&nbsp;– 25th Anniversary Edition'' DVD extras</ref>. Degen menen, onıń birinshi tartımlı súygeni Barbara Beyker, onıń ákesiniń ólimi haqqında oǵan heshqanday sezimsiz xabar bergenin hám ol heshqashan ájaǵası haqqında sóylemegenin esledi<ref name="Poole-2003">{{Cite news |last=Poole |first=Oliver |date=October 6, 2003 |title=The girl who can't escape Arnie |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3603696/The-girl-who-cant-escape-Arnie.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410221914/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F10%2F02%2Fbfarni02.xml&page=1 |archive-date=April 10, 2008 |access-date=April 18, 2008 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref>. Waqıt ótiwi menen ol ákesiniń jerlewinde nege bolmaǵanlıǵı haqqında keminde úsh túrli sebep keltirgen. Shvarcenegger 1965-jılı Avstriya áskerlerinde xızmet etti, bul sol waqıtta barlıq 18 jasar avstriyalı er adamlar ushın talap etiletuǵın bir jıllıq xızmetti orınlaw ushın edi. Áskerlik xızmeti waqtında ol «Kishi Evropa Misteri» jarısında jeńimpaz boldı. Ol jarısqa qatnasıw ushın baslanǵısh tayarlıq waqtında ruqsatsız ketip qaldı (AWOL) hám keyin bir hápte áskeriy túrmede otırdı: «Jarısqa qatnasıw men ushın sonshelli áhmiyetli edi, sonlıqtan men aqıbetlerin dıqqat penen oylap kórmedim». Ol Gracta, «Shtayrerxof» miymanxanasında basqa bir bodibilding jarısına qatnasıp, ekinshi orındı iyeledi. Ol «Evropanıń eń jaqsı deneli adamı» dep tanıldı, bul onı bodibilding toparlarında ataqlı etti. ««Mister álem» titulı meniń Amerikaǵa – juldız bolıp, bayıp ketiwim múmkin bolǵan imkaniyatlar eline bilet boldı». Shvarcenegger 1966-jılı óziniń birinshi samolyot saparın ámelge asırıp, Londondaǵı NABBA «Mister álem» jarısına qatnastı. Ol «Mister álem» jarısında ekinshi orındı iyeledi, onıń bulshıq etleriniń shımırlıǵı amerikalı jeńimpaz Chester Yortonday emes edi. 1966-jılǵı jarıstıń tóreshileriniń biri Charlz «Ueg» Bennett Shvarceneggerden tásirlenip, oǵan trenerlik etiwdi usındı. Shvarceneggerdiń aqshası az bolǵanlıqtan, Bennett onı Londondaǵı Forest Geyttegi eki sportzalınıń biriniń ústindegi tıǵız shańaraq úyinde qalıwǵa mirát etti. Yortonnıń ayaq bulshıq etleriniń kúshliligi joqarı bahalanǵan edi hám Shvarcenegger, Bennett islep shıqqan shınıǵıw baǵdarlaması boyınsha, óziniń usı tárepin jaqsılawǵa itibar qarattı. Londonnıń Ist-End aymaǵında jasaw Shvarceneggerge óziniń baslanǵısh inglis tilin jaqsılawǵa járdemlesti<ref>{{Cite news |last=McIntosh |first=Lindsay |date=October 2, 2008 |title=Wag Bennett bodybuilder who helped Arnold Schwarzenegger |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525033754/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece |archive-date=May 25, 2010 |access-date=October 3, 2008 |work=The Times |location=London}}</ref><ref>Staff, [https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis Arnold Schwarzenegger: Made in Britain] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis|date=August 17, 2010}}, [[British Film Institute]]. Retrieved October 3, 2008. "Wag and Dianne Bennett, an East End couple who gave Arnie a home for three years,"</ref>. Bennettler shańaraǵı menen jasaw onı insan sıpatında da ózgertti: «Olar menen birge bolıw meni anaǵurlım mádeniyatlı etti. Sen sol waqıttaǵı meniń jasımda bolǵanıńda, bárqulla maqullawdı, miyirimdi, itibardı hám sonday-aq basshılıqtı izleyseń. Sol waqıtta men bunı onsha ańlamaytuǵın edim. Biraq házir, artqa qarap, Bennettler shańaraǵı usı mútájliklerdiń hámmesin qanaatlandırǵanın kóremen. Ásirese, meniń dúnyada eń jaqsı bolıw mútájligimdi. Ataqlı bolıw hám ózimdi biybaha hám ayrıqsha seziw mútájligimdi. Olar meniń sol ǵamxorlıqqa, itibarǵa hám miyirimge mútáj ekenimdi kórdi»<ref name="The Telegraph-2017">{{Cite news |date=March 22, 2017 |title=An Austrian hick in London: Arnie's early years |url=https://www.telegraph.co.uk/film/terminator-genisys/arnold-schwarzenegger-early-life-bodybuilding/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413024734/https://www.telegraph.co.uk/film/terminator-genisys/arnold-schwarzenegger-early-life-bodybuilding/ |archive-date=April 13, 2018 |access-date=April 2, 2018 |work=The Telegraph}}</ref>. Sonday-aq 1966-jılı Bennettiń úyinde Shvarcenegger balalıǵındaǵı kumiri Reg Park penen ushırasıw imkaniyatına iye boldı, ol onıń dostı hám ustazına aylandı<ref>{{Web deregi | bet = A tribute by Arnold Schwarzenegger| url = http://www.regpark.net/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110514083332/http://www.regpark.net/| arxivsáne = 2011-jıl 14-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 3-aprel | baspaxana = Regpark.net}}</ref>. Shınıǵıwlar óz nátiyjesin berdi hám 1967-jılı Shvarcenegger bul tituldı birinshi ret jeńip alıp, 20 jasında eń jas «Mister álem» ataǵın jeńip aldı. Ol bul tituldı jáne úsh márte jeńip aladı. Sońınan ol Myunxenge qaytıp keldi, ol jerde biznes mektebinde oqıdı hám Rolf Putcigerdiń sportzalında isledi, ol jerde 1966-jıldan 1968-jılǵa shekem islep hám shınıǵıp, 1968-jılı Londonda kelesi «Mister álem» titulın jeńip alıw ushın qaytıp keldi. Ol sol waqıtta Myunxendegi inglis tili treneri hám dostı Rodjer S. Fildke jiyi: «Men eń ullı aktyor bolaman!» - dep aytatuǵın edi<ref>{{Cite news |date=October 8, 2007 |title=Summer of '68: Mit Schwarzenegger durch Schwabing |url=http://einestages.spiegel.de/static/authoralbumbackground/371/mit_schwarzenegger_durch_schwabing.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062217/http://einestages.spiegel.de/static/authoralbumbackground/371/mit_schwarzenegger_durch_schwabing.html |archive-date=October 16, 2013 |access-date=May 4, 2013 |work=Der Spiegel |language=de}}</ref>. On jasınan baslap AQSHqa kóshiwdi árman etken hám bodibildingti óziniń imkaniyatlar jolı dep bilgen Shvarcenegger<ref name="Bradley-2002">{{Cite news |last=Bradley |first=Bill |date=November 20, 2002 |title=Mr. California |url=http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816085006/http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |archive-date=August 16, 2010 |access-date=April 18, 2008 |work=LA Weekly}}</ref>, 1968-jılı oktyabrde 21 jasında, inglis tilin az bilip, AQSHqa kóship, ármanına eristi. Ol jerde Kaliforniya shtatınıń Los-Andjeles qalasındaǵı Venis rayonındaǵı «Gold's Gym» zalında Djo Uayderdiń basshılıǵında shınıqtı. 1970-jıldan 1974-jılǵa shekem Shvarceneggerdiń awır atletika boyınsha sherikleriniń biri Rik Dreyzin boldı, ol 1973-jılı «Gold's Gym»nıń tiykarǵı logotipin islep shıqqan professional palwan boldı<ref>Jennings, Randy (October 21, 2003). [https://web.archive.org/web/20031225065902/http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm "Ric Drasin: Arnold's lifting partner!"] The Arnold Fans Website. Retrieved December 16, 2009.</ref>. Shvarcenegger sonday-aq professional palwan Superjuldız Billi Grem menen de jaqın dos boldı. 1970-jılı, 23 jasında, Shvarcenegger Nyu-Yorkta óziniń birinshi «Mister Olimpiya» titulın jeńip aldı hám bul tituldı jeti márte jeńip aladı. «Siskind & Susser» immigraciyalıq huqıq firması Shvarceneggerdiń 1960-jıllardıń aqırı yamasa 1970-jıllardıń basında viza shártlerin buzǵanlıǵı sebepli belgili bir waqıt nızamsız immigrant bolǵan bolıwı múmkin ekenin málimledi<ref>{{Cite news |last=Bland |first=Siskind |date=September 4, 2007 |title=Schwarzenegger May Have Violated Terms Of Non-Immigrant Visa |url=http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220094159/http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |archive-date=February 20, 2008 |access-date=April 18, 2008 |work=VISALAW.COM}}</ref>. «LA Weekly» 2002-jılı Shvarceneggerdiń «AQSHtıń eń ataqlı immigrantı» ekenin, ol «tereń avstriya akcentin jeńip, bodibildingtiń itimaldan uzaq bolǵan ótmishinen ótip, 1990-jılları dúnyadaǵı eń úlken kino juldızına» aylanǵanın jazdı. 1977-jılı Shvarceneggerdiń avtobiografiyası hám awır atletika boyınsha qollanbası «Arnold: Bodibilderdiń tárbiyası» úlken tabısqa eristi. Kaliforniyadaǵı Santa-Monika kolledjinde (sonıń ishinde inglis tili kursları) hár túrli kurslardı, sonday-aq Los-Andjelestegi Kaliforniya universitetiniń (UCLA) keńeytilgen baǵdarlamasınıń bólegi sıpatında joqarı dárejeli kurslardı tamamlaǵannan keyin, ol oqıwdı pitkeriwge «jaqın qalatuǵın» jetkilikli kredit topladı. 1979-jılı ol Viskonsin-Superior universitetine sırttan oqıwshı student sıpatında oqıwǵa kirdi, kurs jumıslarınıń kópshiligin sırttan tamamladı hám professorlar menen ushırasıw hám sońǵı imtixanlardı tapsırıw ushın Superiorǵa ushıp bardı. 1980-jılı may ayında ol rásmiy túrde oqıwdı pitkerdi hám biznes basqarıwı hám marketing boyınsha bakalavr dárejesin aldı<ref>{{Web deregi | bet = Arnold Schwarzenegger A name to be reckoned with| url = http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/actors/arnold-schwarzenegger/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131219083706/http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/actors/arnold-schwarzenegger/| arxivsáne = 2013-jıl 19-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel | jumıs = Rotten.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paslay |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=g6rU59neX34C&q=schwarzenegger%2B%2522after%2Bdark%2522&pg=PA146 |title=The Village Proposal: Education as a Shared Responsibility |date=September 1, 2011 |publisher=R&L Education |isbn=978-1-61048-061-1 |page=146 |access-date=April 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221220848/https://books.google.com/books?id=g6rU59neX34C&q=schwarzenegger+%22after+dark%22&pg=PA146 |archive-date=December 21, 2020 |url-status=live}}</ref>. Ol 1983-jılı Amerika Qurama Shtatlarınıń puqaralıǵın aldı<ref>{{Web deregi | familiya = Finkelmeyer| at = Todd| sáne = 2009-jıl 11-noyabr | bet = Campus Connection: Superior list of famous alumni?| url = https://captimes.com/news/local/education/campus_connection/campus-connection-superior-list-of-famous-alumni/article_13051f01-a8e0-5ab6-9af5-9b9ae15988be.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230125014713/https://captimes.com/news/local/education/campus_connection/campus-connection-superior-list-of-famous-alumni/article_13051f01-a8e0-5ab6-9af5-9b9ae15988be.html| arxivsáne = 2023-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-yanvar | jumıs = The Cap Times| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Leeds| first1 = Jeff| last2 = Bates| first2 = James| sáne = 2003-jıl 22-avgust | bet = A degree of fame for each| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-22-et-bates22-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230125015457/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-22-et-bates22-story.html| arxivsáne = 2023-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-yanvar | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US}}</ref>. Ol 2023-jılı Stokton universitetinen húrmetli ilimiy dáreje aldı<ref>{{Citation |title=BOARD OF TRUSTEES MEETING |url=https://stockton.edu/board-of-trustees/documents/BOT-OS-02-22-23.pdf |access-date=March 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306175206/https://stockton.edu/board-of-trustees/documents/BOT-OS-02-22-23.pdf |archive-date=March 6, 2023 |url-status=live |publisher=Stockton University}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Alfavit boyınsha aktyorlar]] [[Kategoriya:Kino álemi]] [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] tboopt1cun6njpcrti6khln9in7oqsb 0 6350 266254 211678 2026-08-18T00:30:03Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266254 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Agnetha Fältskog |negizgi atı = {{lang-sv|Agnetha Fältskog}} |súwret = Agnetha Fältskog 2013-07-22 002 (cropped).jpg |súwret táriypi = Feltskog 2013-jılı |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Agneta Åse Fältskog |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Jönköping]], [[Shveciya]] |puqaralıǵı = {{SWE}} |kásibi = [[qosıqshı]], qosıqlar avtorı |iskerlik jılları = 1967–1988, 2004–házirgi waqıt |ómirlik joldasları = [[Björn Ulvaeus]] (1971–1980), Tomas Sonnenfeld (1990–1993) |perzentleri = 2 |sıylıqları = [[Vasa ordeni]] (KVO1kl) }} '''Agneta Ose''' «'''Agnetha'''» '''Feltskog''' ({{IPA|sv|aŋˈnêːta ˈfɛ̂ltskuːɡ|-|sv-Agnetha Fältskog.ogg}}; [[1950|1950-jıl]] [[5-aprel|5-apre]]) — shved [[Qosıqshı|qosıqshısı]], qosıqlar avtorı hám «[[ABBA]]» pop-toparınıń aǵzası<ref name="Agneta">{{cite book |last= Magnus Palm |first=Carl |access-date=7 March 2019 |date= 2009 |title=Bright Lights, Dark Shadows: The Real Story of ABBA |url=https://books.google.com/books?id=CILUDgAAQBAJ&q=%C3%85se+Agneta+F%C3%A4ltskog&pg=PT158 |location= London |publisher= Omnibus Press|page= 131|isbn= 9780857120571|quote =...Agneta Åse Fältskog was born on April 5, 1950. The "h" in Agnetha was added later in life, but her name has never been officially registered in this fashion.}}</ref><ref name="Potiez">{{cite book |last=Potiez |first=Jean-Marie |date=2000 |title=ABBA: The Book |url=https://archive.org/details/bwb_UO-523-657 |location=London |publisher=Aurum Press |isbn=1854106988 |pages=[https://archive.org/details/bwb_UO-523-657/page/9 9]–10}}</ref>. Ol dáslep 1968-jılı óziniń [[Agnetha Fältskog (albom)|atı menen atalǵan debyut albomınıń]] shıǵıwı menen Shveciyada tabısqa eristi. Ol 1970-jılları tariyxtaǵı [[Eń kóp plastinkası satılǵan muzıkalıq kórkem-óner kárxanaları dizimi|eń kóp plastinkası satılǵan muzıkalıq joybarlardan]] biri bolǵan «ABBA» toparınıń aǵzası retinde xalıqaralıq juldızǵa aylandı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hd-bAAAAQBAJ&q=Agnetha+F%C3%A4ltskog+britannica&pg=PT167|title=Disco, Punk, New Wave, Heavy Metal, and More: Music in the 1970s and 1980s|date=1 December 2012|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309122}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=http://www.times-standard.com/tcw/ci_20060193|title=ABBA music enhances 'Mamma Mia!' at the Van Duzer|last=Trauth|first=Beti|date=28 February 2012|work=[[Times-Standard]]|access-date=19 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519061605/http://www.times-standard.com/tcw/ci_20060193|archive-date=19 May 2014}}</ref>. 1982-jıldıń dekabrinde «ABBA»nıń rásmiy emes tarqalıwınan soń, onıń on jıllıqtıń keyingi jıllarında úsh albomı hám kinofilmdegi bas roli menen jeke qosıqshı retinde tabısları boldı. Ol 1990-jılları jámiyetshilik dıqqatınan shetledi hám Stokgolm wálayatınıń [[Ekerö]] atawında jasay basladı<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3625657.stm|title=Review: Agnetha Fältskog's solo album|date=20 April 2004|access-date=8 April 2018|website=BBC News}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/9933274/Abbas-Agnetha-Fältskog-Could-the-girl-with-the-golden-hair-get-lucky-at-last.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101224543/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/9933274/Abbas-Agnetha-F%25C3%25A4ltskog-Could-the-girl-with-the-golden-hair-get-lucky-at-last.html |archive-date=1 January 2020 |url-access=subscription |url-status=live|title=Abba's Agnetha Fältskog: Could the girl with the golden hair get lucky at last?|first=William|last=Langley|date=17 March 2013|access-date=8 April 2018|website=The Daily Telegraph}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:1950-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Shveciyalı qosıqshılar]] [[Kategoriya:ABBA toparı aǵzaları]] [[Kategoriya:Vasa ordeni iyeleri]] 5a39pg7dzrmbgs1ev013iwnxs5q2fzg 0 6679 266331 248016 2026-08-18T01:37:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266331 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |Python |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:Python-logo-notext.svg|150px]] |- ! Paradigmaları | [[Programmalastırıw paradigması|Kóp paradigmalı]]: [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]], [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] ([[Imperativ programmalastırıw|imperativ]]), [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]], strukturalıq, reflektiv |- ! Dóretiwshi | Gvido van Rossum |- ! Baǵdarlamashı | Python Software Foundation |- ! Birinshi shıǵarılıwı | 20-fevral, 1991-jıl |- ! Turaqlı reliz | 3.13.7 / 14-avgust, 2025-jıl |- ! Sınaq relizi | 3.14.0rc2 / 14-avgust, 2025-jıl |- ! Tiplestiriw tártibi | duck, dinamikalıq, kúshli; qosımsha tiplestiriw annotaciyaları |- ! Operaciyalıq sistema | Kross-platformalı |- ! Licenziya | Python Software Foundation licenziyası |- ! Fayl keńeytpeleri | .py, .pyw, .pyz, .pyi, .pyc, .pyd |- ! Veb-saytı | [https://python.org python.org] |} '''Python''' — bul [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]], [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]] [[programmalastırıw tili]]. Onıń dizayn filosofiyası áhmiyetli sheginiwdi paydalanıw arqalı kodtıń oqılıwın ańsatlastırıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Python dinamikalıq túrde tiplestiriledi hám shıǵındı jıynaladı. Ol bir neshe [[Programmalastırıw paradigması|programmalastırıw paradigmaların]], sonıń ishinde strukturalıq (ásirese [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]]), [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] hám [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdı]] qollap-quwatlaydı. Gvido van Rossum Python ústindegi jumıstı 1980-jıllardıń aqırında ABC programmalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde basladı. 2008-jılı shıǵarılǵan Python 3.0 úlken qayta islew bolıp, aldıńǵı versiyalar menen tolıq keri sáykes kelmeytuǵın edi. Python 3.12 sıyaqlı sońǵı versiyalar tiplestiriw ushın imkaniyatlar hám gilt sózler qostı (hám basqalar; mısalı, tezlikti arttırıw); (qosımsha) statikalıq tiplestiriwge járdem beredi<ref>{{Web deregi | bet = mypy - Optional Static Typing for Python| url = https://mypy-lang.org/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-avgust | jumıs = mypy-lang.org}}</ref>. Házirgi waqıtta tek 3.x seriyasındaǵı versiyalar qollap-quwatlanadı. Python turaqlı túrde eń ataqlı programmalastırıw tilleriniń biri retinde orın aladı hám ol [[mashinalıq oqıtıw]] birlespesinde keń qollanıwǵa iye boldı<ref>{{Web deregi | bet = Stack Overflow Developer Survey 2022| url = https://survey.stackoverflow.co/2022/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-avgust | jumıs = Stack Overflow| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 27-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220627175307/https://survey.stackoverflow.co/2022/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = The State of Developer Ecosystem in 2020 Infographic| url = https://www.jetbrains.com/lp/devecosystem-2020/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart | jumıs = JetBrains: Developer Tools for Professionals and Teams| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 1-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210301062411/https://www.jetbrains.com/lp/devecosystem-2020/| url-status = live}}</ref><ref name="tiobecurrent">{{Web deregi | bet = TIOBE Index| baspaxana = TIOBE| url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-yanvar | citata = The TIOBE Programming Community index is an indicator of the popularity of programming languages| arxivsáne = 2018-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180225101948/https://www.tiobe.com/tiobe-index/| url-status = live}} Updated as required.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Healy |first1=John |last2=McInnes |first2=Leland |last3=Weir |first3=Colin |date=2017 |title=Bridging the Cyber-Analysis Gap: The Democratization of Data Science |url=https://www.jstor.org/stable/26267404 |journal=The Cyber Defense Review |volume=2 |issue=1 |pages=109–118 |jstor=26267404 |issn=2474-2120 |quote="Python is the lingua franca of data science and machine learning."}}</ref>. Ol kirisiw programmalastırıw tili retinde keń oqıtıladı<ref>{{Cite journal |last1=Sultana |first1=Simon G. |last2=Reed |first2=Philip A. |date=2017 |title=Curriculum for an Introductory Computer Science Course: Identifying Recommendations from Academia and Industry |url=https://www.jstor.org/stable/90023144 |journal=The Journal of Technology Studies |volume=43 |issue=2 |pages=80–92 |doi=10.21061/jots.v43i2.a.3 |jstor=90023144 |issn=1071-6084}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Guido van Rossum in PyConUS24.jpg|thumb|311x311px|Python dizayneri Gvido van Rossum, PyCon US 2024 te]] Python 1980-jıllardıń aqırında Niderlandiyadaǵı Matematika hám Informatika Orayında (CWI) Gvido van Rossum tárepinen oylap tabılǵan<ref name=":2">{{Web deregi | familiya = Rossum| at = Guido Van| sáne = 2009-jıl 20-yanvar | bet = The History of Python: A Brief Timeline of Python| url = https://python-history.blogspot.com/2009/01/brief-timeline-of-python.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200605032200/https://python-history.blogspot.com/2009/01/brief-timeline-of-python.html| arxivsáne = 2020-jıl 5-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart | jumıs = The History of Python}}</ref>. Ol SETL tilinen ilhamlanǵan, ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islewge hám Amoeba operaciyalıq sisteması menen baylanısıwǵa uqıplı bolǵan ABC programmalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde proektlestirilgen. Python implementaciyası 1989-jıl dekabrde baslandı. Van Rossum onı birinshi ret 1991-jılı Python 0.9.0 retinde shıǵardı. Van Rossum 2018-jıl 12-iyulge shekem jetekshi baǵdarlamashı retinde proekt ushın jalǵız juwapkerlikti óz moynına aldı, sol kúni ol Pythonnıń «ómirlik miyrimli diktatorı» (BDFL) retindegi minnetlerin toqtatıp, «turaqlı demalısqa» shıǵatuǵının járiyaladı; bul ataq oǵan Python jámiyetshiligi tárepinen proekttiń bas sheshim qabıllawshısı retindegi uzaq múddetli minnetlemesin sáwlelendiriw ushın berilgen edi. (Ol sonnan berli pensiyadan qayttı hám ózin «BDFL-miynetkesh» dep atadı.) 2019-jıl yanvar ayında belsendi Python tiykarǵı baǵdarlamashıları proektti basqarıw ushın bes aǵzadan ibarat Basqarıw Keńesin sayladı<ref>{{Web deregi | bet = PEP 8100| url = https://www.python.org/dev/peps/pep-8100/| baspaxana = Python Software Foundation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-may | arxivsáne = 2020-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200604235027/https://www.python.org/dev/peps/pep-8100/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = PEP 13 – Python Language Governance| url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0013/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-avgust | jumıs = Python.org| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527000035/https://www.python.org/dev/peps/pep-0013/| url-status = live}}</ref>. Python atı Britaniyalı komediya serialı «Monti Paytonnıń ushatuǵın cirki»nen alınǵan<ref name=":0">{{Cite book |last1=Briggs |first1=Jason R. |title=Python for kids: a playful introduction to programming |url=https://archive.org/details/pythonforkidspla0000brig |last2=Lipovača |first2=Miran |date=2013 |publisher=No Starch Press |isbn=978-1-59327-407-8 |location=San Francisco, Calif}}</ref>. (Ataması bólimine qarań.) Python 2.0 2000-jıl 16-oktyabrde shıǵarıldı hám onıń quramında dizimdi generaciyalaw, cikldi anıqlaytuǵın shıǵındını jıynaw, siltemelerdi sanaw hám Unicode qollap-quwatlawı sıyaqlı kóplegen áhmiyetli jańa ózgeshelikler bar edi. Python 2.7-niń qollanıwdan shıǵıwı dáslep 2015-jılǵa belgilengen edi, biraq ámeldegi kodtıń úlken kólemin Python 3-ke ańsat kóshiriw múmkin emes degen qáweter menen 2020-jılǵa shekem keshiktirildi<ref>{{Web deregi | url = https://legacy.python.org/dev/peps/pep-0373/| bet = PEP 373 – Python 2.7 Release Schedule| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 19-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200519075520/https://legacy.python.org/dev/peps/pep-0373/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0466/| bet = PEP 466 – Network Security Enhancements for Python 2.7.x| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200604232833/https://www.python.org/dev/peps/pep-0466/| url-status = live}}</ref>. Ol endi qáwipsizlik jańalanıwların yamasa basqa jańalanıwlardı almaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/doc/sunset-python-2/| bet = Sunsetting Python 2| jumıs = Python.org| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200112080903/https://www.python.org/doc/sunset-python-2/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0373/| bet = PEP 373 – Python 2.7 Release Schedule| jumıs = Python.org| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 13-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200113033257/https://www.python.org/dev/peps/pep-0373/| url-status = live}}</ref>. Python 2.7 hám onnan eski versiyalar rásmiy túrde qollap-quwatlanbasa da, basqa bir rásmiy emes Python implementaciyası bolǵan PyPy Python 2-ni, yaǵnıy «2.7.18+» (plyus 3.10) versiyasın qollap-quwatlawdı dawam etpekte, bul plyus belgisi (keminde ayırım) «keri portlanǵan qáwipsizlik jańalanıwların» ańlatadı<ref>{{Web deregi | familiya = mattip| sáne = 2023-jıl 25-dekabr | bet = PyPy v7.3.14 release| url = https://www.pypy.org/posts/2023/12/pypy-v7314-release.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-yanvar | jumıs = PyPy| til = en| arxivsáne = 2024-jıl 5-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240105132820/https://www.pypy.org/posts/2023/12/pypy-v7314-release.html| url-status = live}}</ref>. Python 3.0 2008-jıl 3-dekabrde shıǵarıldı hám ol úlken qayta islew bolıp, aldıńǵı versiyalar menen tolıq keri sáykes kelmeytuǵın edi, ayırım jańa semantika hám ózgertilgen sintaksiske iye edi. 2020-jılı shıǵarılǵan Python 2.7.18 Python 2-niń sońǵı relizi boldı<ref>{{Web deregi | url = https://pythoninsider.blogspot.com/2020/04/python-2718-last-release-of-python-2.html| bet = Python 2.7.18, the last release of Python 2| familiya = Peterson| at = Benjamin| sáne = 2020-jıl 20-aprel | jumıs = Python Insider| qaralǵan sáne = 2020-jıl 27-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 26-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200426204118/https://pythoninsider.blogspot.com/2020/04/python-2718-last-release-of-python-2.html| url-status = live}}</ref>. Python 3.x seriyasındaǵı bir neshe relizler tilge jańa sintaksis qostı hám bir neshe (júdá kishi dep esaplanǵan) keri sáykes kelmeytuǵın ózgerisler kirgizdi. 2025-jıldıń 14-avgustına kelip, Python 3.13 eń sońǵı turaqlı reliz bolıp, Python 3.9 eń eski qollap-quwatlanatuǵın reliz bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = Status of Python versions| url = https://devguide.python.org/versions/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 5-avgust | jumıs = Python Developer's Guide| til = en}}</ref>. Relizler eki jıl tolıq qollap-quwatlawǵa, sonnan keyin úsh jıl qáwipsizlikti qollap-quwatlawǵa iye boladı. == Dizayn filosofiyası hám ózgeshelikleri == Python — [[Programmalastırıw paradigması|kóp paradigmalı]] programmalastırıw tili. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] hám strukturalıq programmalastırıw tolıq qollap-quwatlanadı hám olardıń kóplegen ózgeshelikleri [[funkcional programmalastırıw]] hám [[Aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı]] — sonıń ishinde [[Metaprogrammalastırıw|metaprogrammalastırıwdı]] hám metaobyektlerdi — qollap-quwatlaydı. Basqa da kóplegen paradigmalar keńeytpeler arqalı, sonıń ishinde shártnama boyınsha proektlestiriw hám [[logikalıq programmalastırıw]] arqalı qollap-quwatlanadı. Python kóbinese «jelimlew tili»<ref>{{Web deregi | bet = Glue it all together with Python| url = https://www.python.org/doc/essays/omg-darpa-mcc-position/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-sentyabr | df = dmy-all| jumıs = Python.org| til = en}}</ref> dep ataladı, sebebi ol basqa tillerde jazılǵan komponentlerdi integraciyalaw ushın arnawlı proektlestirilgen. Python dinamikalıq tiplestiriwdi hám yad basqarıw ushın siltemelerdi sanaw hám cikldi anıqlaytuǵın shıǵındını jıynawshı kombinaciyasın paydalanadı<ref name=Reference_counting>{{Web deregi | bet = Reference counts| department = Extending and embedding the Python interpreter| jumıs = Docs.python.org| til = en| url = https://docs.python.org/extending/extending.html#reference-counts| url-status = live| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-iyun | citata = Since Python makes heavy use of <code>malloc()</code> and <code>free()}</code>, it needs a strategy to avoid memory leaks as well as the re‑use of freed memory. The method chosen is called ''reference counting''.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121018063230/http://docs.python.org/extending/extending.html#reference-counts| arxivsáne = 2012-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Ol programma orınlanıwı waqtında metod hám ózgeriwshi atların baylanıstıratuǵın dinamikalıq at anıqlawdı (kesh baylanıstırıw) paydalanadı. Python dizaynı «Lisp dástúrindegi» [[funkcional programmalastırıw]] ushın ayırım qollap-quwatlawdı usınadı. Onda <code>filter</code>, <code>map</code> hám <code>reduce</code> funkciyaları; dizimdi generaciyalaw, sózlikler, toplamlar hám generator ańlatpaları bar. Standart kitapxanada Haskell hám Standard ML tillerinen alınǵan funkcional qurallardı ámelge asıratuǵın eki modul (itertools hám functools) bar. Pythonnıń tiykarǵı filosofiyası «Pythonnıń Dzeni» (PEP 20) hújjetinde qısqasha bayan etilgen, onda tómendegi aforizmler bar: * Birtúrliden sulıw jaqsıraq. * Ashıq jasırınnan jaqsıraq. * Ápiwayı quramalıdan jaqsıraq. * Quramalı aljasıwdan jaqsıraq. * Oqıwǵa qolaylılıq áhmiyetli. Biraq, Python ózgeshelikleri úziliksiz túrde bul principlerdi buzadı hám tilge kerek emes artıqmashılıqlar qosqanı ushın sınǵa alınǵan<ref name=Python-Changes-2014>{{Web deregi | familiya = Lutz| at = Mark| sáne = January 2022 | jumıs = Learning Python| bet = Python changes 2014+| url = https://learning-python.com/python-changes-2014-plus.html| url-status = live| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240315075935/https://learning-python.com/python-changes-2014-plus.html| arxivsáne = 2024-jıl 15-mart }}</ref>. Bul sınlarǵa juwaplar «Pythonnıń Dzeni» qaǵıyda emes, al kórsetpe ekenin atap ótedi<ref name=Confusion-regarding-a-rule-in-the-Zen-of-Python>{{Web deregi | url = https://discuss.python.org/t/confusion-regarding-a-rule-in-the-zen-of-python/15927| bet = Confusion regarding a rule in 'the Zen of Python'| sáne = 2022-jıl 3-may | df = dmy-all| department = Discussions| series = Python help| jumıs = Python.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2024-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240225221142/https://discuss.python.org/t/confusion-regarding-a-rule-in-the-zen-of-python/15927| url-status = live}}</ref>. Ayırım jańa ózgesheliklerdiń qosılıwı dawlı bolǵan: Gvido van Rossum Python 3.8-ge tayınlaw ańlatpası operatorın qosıw haqqındaǵı kelispewshilikten keyin Ómirlik Miyrimli Diktator lawazımınan ketti<ref name=The-Most-Controversial-Python-Walrus-Operator>{{Web deregi | familiya = Ambi| at = Chetan| sáne = 2021-jıl 4-iyul | df = dmy-all| bet = The most controversial Python 'walrus operator'| jumıs = Python simplified (pythonsimplified.com)| url = https://pythonsimplified.com/the-most-controversial-python-walrus-operator/| url-status = live| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230827154931/https://pythonsimplified.com/the-most-controversial-python-walrus-operator/| arxivsáne = 2023-jıl 27-avgust }}</ref><ref name=The-Controversy-Behind-The-Walrus-Operator-in-Python>{{Web deregi | familiya = Grifski| at = Jeremy| sáne = 2020-jıl 24-may | df = dmy-all| bet = The controversy behind the 'walrus operator' in Python| jumıs = The Renegade Coder (therenegadecoder.com)| url = https://therenegadecoder.com/code/the-controversy-behind-the-walrus-operator-in-python/| url-status = live| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231228135749/https://therenegadecoder.com/code/the-controversy-behind-the-walrus-operator-in-python/| arxivsáne = 2023-jıl 28-dekabr }}</ref>. Soǵan qaramastan, barlıq funkcional imkaniyatlardı óziniń tiykarına kirgizbesten, Python moduller arqalı keńeytiwge júdá beyim etip proektlestirilgen. Bul ıqsham modullik onı ámeldegi qosımshalarǵa programmalastırılatuǵın interfeysler qosıw usılı retinde ásirese ataqlı etti. Van Rossumnıń úlken standart kitapxanası bar kishi tiykarǵı til hám ańsat keńeytiletuǵın interpretator haqqındaǵı kózqarası onıń ABC tilinen kewli qalıwınan kelip shıqqan, ol kerisinshe usıldı sáwlelendirgen edi. Python baǵdarlamashılarǵa ózleriniń kodlaw metodologiyasında tańlaw imkaniyatın beriw menen birge, anaǵurlım ápiwayı, taza sintaksis hám grammatikaǵa umtılatuǵının bildiredi. Perldıń «bunı islewdiń birden artıq usılı bar» uranına kerisinshe, Python «bunı islewdiń bir — hám múmkin bolsa tek bir ǵana — anıq usılı bolıwı kerek» degen usıldı qollaydı. Biraq, ámeliyatta Python belgili bir maqsetke erisiwdiń kóplegen usılların usınadı. Mısalı, qatar literalın formatlawdıń keminde úsh usılı bar hám baǵdarlamashı qaysı birin qollanıw kerekligin anıq bile almaydı<ref name=Python-String-Formatting-Best-Practices>{{Web deregi | familiya = Bader| at = Dan| bet = Python string formatting best practices| jumıs = Real Python (realpython.com)| url = https://realpython.com/python-string-formatting/| url-status = live| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | df = dmy-all| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240218083506/https://realpython.com/python-string-formatting/| arxivsáne = 2024-jıl 18-fevral }}</ref>. Aleks Martelli Python Programmalıq Támiynat Fondınıń aǵzası hám Python haqqındaǵı kitaplar avtorı; ol bılay dep jazǵan: «Bir nárselerdi "aqıllı" dep súwretlew Python mádeniyatında maqtaw dep esaplanbaydı.» Python baǵdarlamashıları ádette erte optimallastırıwdan qashıwǵa háreket etedi; olar sonıń menen birge CPython silteme implementaciyasınıń áhmiyetli emes bólimlerine anıqlıq esabına biraz tezlik arttırıwın usınatuǵın dúzetiwlerdi de qabıl etpeydi. Orınlanıw tezligin tezlikti talap etetuǵın funkciyalardı C sıyaqlı tillerde jazılǵan keńeytpe modullerine kóshiriw arqalı yamasa PyPy sıyaqlı tez waqıtta kompilyaciya etiwshi kompilyatordı qollanıw arqalı jaqsılawǵa boladı. Basqa tillerge kross-kompilyaciya etiw de múmkin; biraq bul usıl ya kútilgen tezlikke erise almaydı, sebebi Python júdá dinamikalıq til, ya bolmasa Pythonnıń tek sheklengen bir bólimi ǵana kompilyaciya etiledi (potencial kishi semantikalıq ózgerisler menen). Python baǵdarlamashıları tildiń qollanıwǵa qızıqlı bolıwına umtıladı. Bul maqset atamada — Britaniyalı komediya toparı Monti Paytonǵa húrmet belgisi — hám ayırım oqıw qollanbaları menen silteme materiallarına oyınlı usıllarda sáwlelengen. Mısalı, ayırım kod mısallarında ádettegi «foo» hám «bar» terminleriniń ornına «spam» hám «eggs» terminleri (Monti Payton sketchine silteme) qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = 15&nbsp;ways Python is a powerful force on the web| url = https://insidetech.monster.com/training/articles/8114-15-ways-python-is-a-powerful-force-on-the-web| url-status = dead| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190511065650/http://insidetech.monster.com/training/articles/8114-15-ways-python-is-a-powerful-force-on-the-web| arxivsáne = 2019-jıl 11-may }}</ref><ref name=pprint-doc>{{Web deregi | bet = <code>pprint</code> – data pretty printer – {{nobr|Python 3.11.0}} documentation| jumıs = docs.python.org| citata = <code>stuff {{=}} ['spam', 'eggs', 'lumberjack', 'knights', 'ni']</code>| url = https://docs.python.org/3/library/pprint.html| url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr | df = dmy-all| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210122224848/https://docs.python.org/3/library/pprint.html| arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar }}</ref>. Python jámiyetshiliginde keń tarqalǵan neologizm pythonic bolıp, ol programma stili menen baylanıslı keń mánislerge iye: Pythonic kod Python idiomaların jaqsı paydalana aladı; tábiyiy bolıwı yamasa tilde erkinlikti kórsetiwi múmkin; yamasa Pythonnıń minimalist filosofiyasına hám oqıwǵa qolaylılıqqa itibar beriwine sáykes keledi<ref>{{Web deregi | bet = Code style| department = The hitchhiker's guide to Python| jumıs = docs.python-guide.org| url = https://docs.python-guide.org/writing/style| url-status = live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210127154341/https://docs.python-guide.org/writing/style/| arxivsáne = 2021-jıl 27-yanvar }}</ref>. == Sintaksis hám semantika == [[Fayl:Hello World in Python.png|alt=Block of Python code showing sample source code|thumb|231x231px|Python kodı hám sheginiwdiń mısalı]] [[Fayl:Af-Helloworld (C Sharp).svg|alt=C code featuring curly braces and semicolon|thumb|233x233px|Figuralı qawsırmalar hám útirli noqatları bar [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] kodınıń mısalı]] Python ańsat oqılatuǵın til bolıwǵa baǵdarlanǵan. Onıń formatlanıwı vizual túrde taza hám basqa tiller punktuaciya belgilerin paydalanatuǵın jerlerde kóbinese inglis gilt sózlerin paydalanadı. Basqa kóplegen tillerden ayırmashılıǵı, ol bloklardı ajıratıw ushın figuralı qawsırmalardı paydalanbaydı, hám operatorlardan keyin útirli noqatlarǵa ruqsat etiledi, biraq siyrek qollanıladı. Onıń C yamasa Pascalǵa qaraǵanda sintaksislik ózgeshelikleri hám arnawlı jaǵdayları az. === Sheginiw === Python bloklardı ajıratıw ushın figuralı qawsırmalar yamasa gilt sózler ornına bos orın sheginiwin paydalanadı. Sheginiwdiń artıwı belgili bir operatorlardan keyin keledi; sheginiwdiń azayıwı aǵımdaǵı bloktıń tamamlanǵanın bildiredi. Solay etip, programmanıń vizual strukturası onıń semantikalıq strukturasın anıq sáwlelendiredi<ref name=guttag>{{Cite book |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-52962-4 |last=Guttag |first=John V. |title=Introduction to Computation and Programming Using Python: With Application to Understanding Data |url=https://archive.org/details/introductiontoco0000gutt_a1w4 |date=12 August 2016}}</ref>. Bul ózgeshelik geyde «ofsayd qaǵıydası» dep ataladı. Basqa da ayırım tiller sheginiwdi usılay paydalanadı; biraq kópshiliginde sheginiwdiń semantikalıq mánisi joq. Usınıs etiletuǵın sheginiw ólshemi tórt bos orın<ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0008/| bet = PEP 8 – Style Guide for Python Code| jumıs = Python.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart | arxivsáne = 2019-jıl 17-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190417223549/https://www.python.org/dev/peps/pep-0008/| url-status = live}}</ref>. === Operatorlar hám basqarıw aǵımı === Python [[Operator (programmalastırıw)|operatorlarına]] tómendegiler kiredi: * Menshiklew operatorı, bir teńlik belgisin <code>=</code> paydalanadı. * <code>if</code> operatorı, shártli túrde kod blogın orınlaydı, <code>else</code> hám <code>elif</code> (<code>else if</code> sóziniń qısqartpası) penen birge. * <code>for</code> operatorı, iteraciyalanatuǵın obyekt boyınsha aylanıp, hárbir elementti qosımsha blokta paydalanıw ushın jergilikli ózgeriwshige saqlaydı. * <code>while</code> operatorı, logikalıq shárt durıs bolǵan waqıt dawamında kod blogın orınlaydı. * <code>try</code> operatorı, óziniń qosımsha kod blogında payda bolǵan ayrıqsha jaǵdaylardı <code>except</code> bólimleri arqalı uslap alıwǵa hám qayta islewge imkaniyat beredi (yamasa Python 3.11-degi ayrıqsha jaǵdaylar toparları ushın jańa sintaksis <code>except*</code><ref>{{Web deregi | bet = 8. Errors and Exceptions – Python 3.12.0a0 documentation| url = https://docs.python.org/3.11/tutorial/errors.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-may | jumıs = docs.python.org| arxivsáne = 2022-jıl 9-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220509145745/https://docs.python.org/3.11/tutorial/errors.html| url-status = live}}</ref>); <code>try</code> operatorı sonıń menen birge <code>finally</code> blogındaǵı tazalaw kodınıń blok qanday shıǵıwına qaramastan bárqulla orınlanıwın támiyinleydi. * <code>raise</code> operatorı, belgili bir ayrıqsha jaǵdaydı payda etiw yamasa uslap alınǵan ayrıqsha jaǵdaydı qayta payda etiw ushın qollanıladı. * <code>class</code> operatorı, kod blogın orınlaydı hám onıń jergilikli atlar keńisligin obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda paydalanıw ushın klassqa baylanıstıradı. * <code>def</code> operatorı, funkciya yamasa metodtı anıqlaydı. * <code>with</code> operatorı, kod blogın kontekst menedjeri ishine aladı, bul resurslardı alıw-bul-inicializaciya (RAII) sıyaqlı is-háreketke imkaniyat beredi hám ádettegi try/finally idiomasın almastıradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/download/releases/2.5/highlights/| bet = Highlights: Python 2.5| jumıs = Python.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-mart | arxivsáne = 2019-jıl 4-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190804120408/https://www.python.org/download/releases/2.5/highlights/| url-status = live}}</ref>. Kontekst mısallarına ayırım kod orınlanbastan aldın qulıptı alıw, sońınan qulıptı bosatıw; yamasa fayldı ashıw hám sońınan jabıw kiredi. * <code>break</code> operatorı, cikldan shıǵadı. * <code>continue</code> operatorı, aǵımdaǵı iteraciyanıń qalǵan bólimin ótkizip jiberedi hám kelesi iteraciya menen dawam etedi. * <code>del</code> operatorı, ózgeriwshini óshiredi — attan mániske siltemeni óshiredi hám eger ózgeriwshige qayta anıqlanbastan aldın silteme berilse qáte payda etedi. * <code>pass</code> operatorı, NOP (yaǵnıy, operaciya joq) retinde xızmet etedi, bul bos kod blogın jaratıw ushın sintaksislik jaqtan kerek boladı. * <code>assert</code> operatorı, sazlawda qollanılıwı kerek bolǵan shártlerdi tekseriw ushın paydalanıladı. * <code>yield</code> operatorı, generator funkciyasınan mánis qaytaradı (hám de operator); korutinalardı ámelge asırıw ushın qollanıladı. * <code>return</code> operatorı, funkciyadan mánis qaytarıw ushın qollanıladı. * <code>import</code> hám <code>from</code> operatorları, funkciyaları yamasa ózgeriwshileri aǵımdaǵı programmada paydalanılıwı múmkin bolǵan modullerdi import etiw ushın qollanıladı. * <code>match</code> hám <code>case</code> operatorları, switch operatorı qurılısına uqsas bolıp, basqarıw-aǵımı ólshemi retinde bir ańlatpanı bir yamasa bir neshe jaǵdaylar menen salıstıradı. Menshiklew operatorı (<code>=</code>) atamanı bólek, dinamikalıq túrde ajıratılǵan obyektke silteme retinde baylanıstıradı. Ózgeriwshiler keyinirek qálegen waqıtta qálegen obyektke qayta baylanıstırılıwı múmkin. Pythonda ózgeriwshi atı - bul anıq maǵlıwmat tipi joq ulıwma silteme saqlawshı; degen menen, ol bárqulla tipi bar qanday da bir obyektke silteme beredi. Bul dinamikalıq tiplestiriw dep ataladı — statikalıq tiplestirilgen tillerge kerisinshe, olarda hárbir ózgeriwshi tek belgili bir tiptegi mánisti ǵana óz ishine ala aladı. Python quyırıqlı shaqırıwdı optimallastırıwdı yamasa birinshi klasslı dawam etiwlerdi qollap-quwatlamaydı; Van Rossumnıń aytıwınsha, bul til hesh qashan bunday etpeydi. Degen menen, korutinaǵa uqsas funkcional imkaniyatlardı jaqsıraq qollap-quwatlaw Python generatorların keńeytiw arqalı támiyinlenedi. 2.5-versiyasına shekem, generatorlar erinshek iteratorlar edi; maǵlıwmatlar generatordan bir baǵdarlı túrde shıǵarılǵan. Python 2.5-ten baslap, maǵlıwmatlardı generator funkciyasına qayta jiberiw múmkin boldı; hám 3.3-versiyadan baslap, maǵlıwmatlardı bir neshe stek dárejeleri arqalı jiberiwge boladı. === Ańlatpalar === Python ańlatpalarına tómendegiler kiredi: * Matematikalıq qosıw, alıw hám kóbeytiw ushın <code>+</code>, <code>-</code> hám <code>*</code> operatorları basqa tillerge uqsas, biraq bóliw háreketi ayırmashılıq etedi. Pythonda bóliwdiń eki túri bar: pútin bóliw <code>//</code> hám haqıyqıy bóliw <code>/</code><ref>{{Web deregi | bet = division| url = https://docs.python.org| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-iyul | arxivsáne = 2006-jıl 20-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060720033244/http://docs.python.org/| url-status = live}}</ref>. Python dárejege kóteriw ushın <code>**</code> operatorın qollanadı. * Python qatarlardı biriktiriw ushın <code>+</code> operatorın qollanadı. Til belgili bir san ret qatardı qaytalaw ushın <code>*</code> operatorın qollanadı. * <code>@</code> infiks operatorı NumPy sıyaqlı kitapxanalar tárepinen matrica kóbeytiwi ushın qollanılıwǵa arnalǵan<ref name=PEP465>{{Web deregi | bet = PEP 0465 – A dedicated infix operator for matrix multiplication| url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0465/| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200604224255/https://www.python.org/dev/peps/pep-0465/| url-status = live}}</ref><ref name=Python3.5Changelog>{{Web deregi | bet = Python 3.5.1 Release and Changelog| url = https://www.python.org/downloads/release/python-351/| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 14-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200514034938/https://www.python.org/downloads/release/python-351/| url-status = live}}</ref>. * Python 3.8-de kirgizilgen «morj operatorı» dep atalatuǵın <code>:=</code> sintaksisi. Bul operator úlkenirek ańlatpanıń bir bólimi retinde ózgeriwshilerge mánislerdi tayınlaydı (menshikleydi)<ref name=Python3.8Changelog>{{Web deregi | bet = What's New in Python 3.8| url = https://docs.python.org/3.8/whatsnew/3.8.html| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-oktyabr | arxivsáne = 2020-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200608124345/https://docs.python.org/3.8/whatsnew/3.8.html| url-status = live}}</ref>. * Pythonda <code>==</code> eki obyektti mánisi boyınsha salıstıradı. Pythonnıń <code>is</code> operatorı obyekt sáykesligin salıstırıw ushın qollanılıwı múmkin (yaǵnıy, silteme boyınsha salıstırıw), hám salıstırıwlar shınjırlap baylanıstırılıwı múmkin — mısalı, <code>a <= b <= c</code>. * Python logikalıq operatorlar retinde <code>and</code>, <code>or</code> hám <code>not</code> sózlerin paydalanadı. * Pythonnıń dizimdi generaciyalaw dep atalatuǵın ańlatpa túri hám generator ańlatpası dep atalatuǵın anaǵurlım ulıwma ańlatpası bar. * Anonim funkciyalar lyambda ańlatpaları arqalı ámelge asırıladı; degen menen, hárbir denede tek bir ǵana ańlatpa bolıwı múmkin. * Shártli ańlatpalar <code>x if c else y</code> túrinde jazıladı. (Bul basqa kóplegen tillerde keń tarqalǵan <code>c ? x : y</code> operatorınıń operand tártibinen ayırmashılıq etedi.) * Python dizimler menen kortejler arasında ayırmashılıq isleydi. Dizimler <code>[1, 2, 3]</code> túrinde jazıladı, ózgeriwshi bolıp tabıladı hám sózlik giltleri retinde qollanılıwı múmkin emes (sebebi Python-da sózlik giltleri ózgermeytuǵın bolıwı kerek). Kortejler <code>(1, 2, 3)</code> túrinde jazıladı, ózgermeytuǵın bolıp tabıladı hám sonlıqtan sózlik giltleri retinde qollanılıwı múmkin, eger kortejdiń barlıq elementleri ózgermeytuǵın bolsa. <code>+</code> operatorı eki kortejdi biriktiriw ushın qollanılıwı múmkin, bul olardıń mazmunın tikkeley ózgertpeydi, biraq ekewiniń de elementlerin óz ishine alǵan jańa kortej payda etedi. Mısalı, dáslep <code>(1, 2, 3)</code>-ke teń bolǵan <code>t</code> ózgeriwshisi berilgen bolsa, <code>t = t + (4, 5)</code> operatorın orınlaw dáslep <code>t + (4, 5)</code> ańlatpasın esaplaydı, bul <code>(1, 2, 3, 4, 5)</code> nátiyjesin beredi; bul nátiyje keyin <code>t</code>-ǵa qayta menshiklenedi — solay etip, kortej obyektleriniń ózgermeytuǵın tábiyatına sáykes kelip t-nıń «mazmunın» nátiyjeli túrde «modifikaciyalaydı». Kortejler ushın qawsırmalar anıq kontekstlerde minnetli emes<ref>{{Web deregi | bet = 4. Built-in Types – Python 3.6.3rc1 documentation| url = https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#tuple| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-oktyabr | arxivsáne = 2020-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200614194325/https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#tuple| url-status = live}}</ref>. * Python izbe-izlikti bóliw imkaniyatına iye, bunda hárbiri tayınlanıwı múmkin bolǵan bir nársege (mısalı, ózgeriwshi yamasa jazılatuǵın qásiyet) bahalanatuǵın bir neshe ańlatpalar kortej literalın qáliplestirgendegi sıyaqlı baylanıstırıladı; tutas alǵanda, nátiyjeler keyin tayınlaw (menshiklew) operatorında teńlik belgisiniń shep tárepine qoyıladı. Bul operator teńlik belgisiniń oń tárepinde shep táreptegi jazılatuǵın ańlatpalar sanına teń mánisler payda etetuǵın iteraciyalanatuǵın obyektti kútedi; iteraciya waqtında operator oń tárepte payda bolǵan hárbir mánisti shep táreptegi sáykes ańlatpaǵa tayınlaydı<ref>{{Web deregi | bet = 5.3. Tuples and Sequences – Python 3.7.1rc2 documentation| url = https://docs.python.org/3/tutorial/datastructures.html#tuples-and-sequences| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-oktyabr | arxivsáne = 2020-jıl 10-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200610050047/https://docs.python.org/3/tutorial/datastructures.html#tuples-and-sequences| url-status = live}}</ref>. * Pythonnıń C tilindegi <code>printf</code> format qatarlarına uqsas isleytuǵın «qatar formatı» <code>%</code> operatorı bar — mısalı, <code>"spam=%s eggs=%d" % ("blah", 2)</code> ańlatpası <code>"spam=blah eggs=2"</code> nátiyjesin beredi. Python 2.6+ hám 3+ versiyalarında bul operator <code>str</code> klassınıń <code>format()</code> metodı menen tolıqtırıldı, mısalı, <code>"spam={0} eggs={1}".format("blah", 2)</code>. Python 3.6 «f-qatarların» qostı: <code>spam = "blah"; eggs = 2; f'spam={spam} eggs={eggs}'</code>. * Pythonda qatarlar olardı «qosıw» arqalı biriktiriliwi múmkin (pútin sanlar menen haqıyqıy sanlardı qosıw ushın qollanılatuǵın operator menen birdey); mısalı, <code>"spam" + "eggs"</code> <code>"spameggs"</code> nátiyjesin beredi. Eger qatarlar sanlardı óz ishine alsa, olar pútin sanlar retinde emes, al qatarlar retinde biriktiriledi, mısalı, <code>"2" + "2"</code> <code>"22"</code> nátiyjesin beredi. * Python qatar literalların bir neshe usılda qollap-quwatlaydı: ** Bir yamasa qos tırnaqshalar menen shegaralanǵan; bir hám qos tırnaqshalardıń funkcional imkaniyatları birdey (Unix shell-leri, Perl hám Perl tásirindegi tillerden ayırmashılıǵı). Eki belgi de keri sızıqshanı () qashıw belgisi (<code>\</code>) retinde qollanadı. Qatar interpolyaciyası Python 3.6-da «formatlanǵan qatar literalları» retinde payda boldı<ref name="pep-0498">{{Web deregi | url = https://www.python.org/dev/peps/pep-0498/| bet = PEP 498 – Literal String Interpolation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200615184141/https://www.python.org/dev/peps/pep-0498/| arxivsáne = 2020-jıl 15-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart | jumıs = python.org| url-status = live}}</ref>. ** Úsh tırnaqshalı, yaǵnıy úsh bir yamasa qos tırnaqsha menen baslanatuǵın hám tamamlanatuǵın; bul bir neshe qatarǵa sozılıwı múmkin hám shell-lerdegi, Perl hám Ruby-degi here documents sıyaqlı isley aladı. ** Shiyki qatar túrleri, qatar literalınıń aldına <code>r</code> prefiksin qoyıw arqalı belgilenedi. Qashıw izbe-izlikleri interpretaciya etilmeydi; sonlıqtan shiyki qatarlar turaqlı ańlatpalar hám [[Microsoft Windows|Windows]] stilindegi jollar sıyaqlı literal keri sızıqshalar keń tarqalǵan jerlerde paydalı. ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]-daǵı «@-tırnaqshalaw» menen salıstırıń.) * Pythonda massiv indeksi hám massivti bóliw ańlatpaları bar, olar <code>a[key]</code>, <code>a[start:stop]</code> yamasa <code>a[start:stop:step]</code> túrinde jazıladı. Indeksler nolden baslanadı hám teris indeksler aqırına salıstırmalı. Bólimler baslanǵısh indeksten aqırǵı indekske shekemgi elementlerdi aladı, biraq aqırǵı indeksti óz ishine almaydı. (Qosımsha) úshinshi bólim parametri, qádem yamasa adım dep ataladı, elementlerdi ótkizip jiberiwge yamasa kerisinshe tártipte alıwǵa imkaniyat beredi. Bólim indeksleri túsirip qaldırılıwı múmkin — mısalı, <code>a[:]</code> dizimniń tolıq kóshirmesin qaytaradı. Bólimniń hárbir elementi ústirtin kóshirme bolıp tabıladı. Pythonda Common Lisp, Scheme yamasa Ruby sıyaqlı tillerden ayırmashılıǵı, ańlatpalar menen operatorlar arasındaǵı ayırmashılıq qatań saqlanadı. Bul ayırmashılıq ayırım funkcional imkaniyatlardıń qaytalanıwına alıp keledi, mısalı: * Dizimdi generaciyalaw vs. <code>for</code>-ciklleri * Shártli ańlatpalar vs. <code>if</code>-blokları * <code>eval()</code> vs. <code>exec()</code> ornatılǵan funkciyaları (Python 2-de <code>exec</code> operator edi); birinshi funkciya ańlatpalar ushın, al ekinshisi operatorlar ushın Operator ańlatpanıń bir bólimi bola almaydı; usı sheklew sebepli, dizim hám <code>dict</code> generaciyalawları (hám lyambda ańlatpaları) sıyaqlı ańlatpalar operatorlardı óz ishine ala almaydı. Arnawlı bir jaǵday retinde, <code>a = 1</code> sıyaqlı tayınlaw (menshiklew) operatorı shártli operator shártiniń bir bólimi bola almaydı. === Metodlar === Obyektlerdiń metodları — bul obyekttiń klassına biriktirilgen funkciyalar; ádettegi metodlar hám funkciyalar ushın <code>instance.method(argument)</code> sintaksisi <code>Class.method(instance, argument)</code> ushın sintaksislik qolaylıq bolıp tabıladı. Python metodları, ayırım [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tillerindegi]] (mısalı, [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Objective-C, Ruby) jasırın <code>self</code> (yamasa <code>this</code>) parametrinen ayırmashılıǵı, nusqa maǵlıwmatlarına kiriw ushın anıq self parametrge iye. Python sonıń menen birge, kóbinese dander metodları dep atalatuǵın (sebebi olardıń atları qos tómengi sızıqsha menen baslanadı hám tamamlanadı) metodlardı da usınadı; bul metodlar paydalanıwshı anıqlaǵan klasslarǵa uzınlıq, salıstırıw, arifmetika hám tip túrlendiriw sıyaqlı jergilikli operaciyalar tárepinen qalay qayta islenetuǵının ózgertiwge imkaniyat beredi<ref>{{cite book |last1=Sweigart |first1=Al |title=Beyond the Basic Stuff with Python: Best Practices for Writing Clean Code |year=2020 |publisher=No Starch Press |isbn=978-1-59327-966-0 |page=322 |url=https://books.google.com/books?id=7GUKEAAAQBAJ&pg=PA322 |language=en |access-date=7 July 2021 |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813194312/https://books.google.com/books?id=7GUKEAAAQBAJ&pg=PA322 |url-status=live}}</ref>. === Tiplestiriw === [[Fayl:Python 3.13 Standrd Type Hierarchy-en.svg|thumb|Python 3 tegi standart tip ierarxiyası]] Python duck typing usılın paydalanadı hám onıń tiplestirilgen obyektleri bar, biraq ózgeriwshi atları tipsiz. Tip sheklewleri anıqlaw waqtında tekserilmeydi; kerisinshe, obyekt ústindegi operaciyalar paydalanıw waqtında sátsizlikke ushırawı múmkin, bul obyekttiń sáykes kelmeytuǵın tipte ekenligin kórsetedi. Dinamikalıq tiplestirilgenine qaramastan, Python qatań tiplestirilgen bolıp, jaman anıqlanǵan operaciyalardı (mısalı, san menen qatardı qosıw) tınısh interpretaciya etiwge háreket etiw ornına, olardı qadaǵan etedi. Python baǵdarlamashılarǵa kóbinese obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw ushın klasslardı paydalanıp, ózleriniń tiplerin anıqlawǵa imkaniyat beredi. Klasslardıń jańa nusqaları klasstı shaqırıw arqalı qurıladı, mısalı, <code>SpamClass()</code> yamasa <code>EggsClass()</code>); klasslardıń ózleri metaklass tipiniń nusqaları bolıp tabıladı (bul tip óziniń nusqası), solay etip metaprogrammalastırıwǵa hám refleksiyaǵa imkaniyat beredi. 3.0 versiyasınan aldın Pythonda birdey sintaksisti paydalanatuǵın eki túrli klass bar edi: eski usıldaǵı hám jańa usıldaǵı. Házirgi Python versiyaları tek jańa usıldıń semantikasın qollap-quwatlaydı. Python qosımsha túrdegi tip annotaciyaların qollaydı<ref>{{Web deregi | bet = PEP 484 – Type Hints {{!}} peps.python.org| url = https://peps.python.org/pep-0484/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-noyabr | jumıs = peps.python.org| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127205023/https://peps.python.org/pep-0484/| url-status = live}}</ref>. Bul annotaciyalar til tárepinen májbúr etilmeydi, biraq qátelerdi anıqlaw ushın '''mypy''' sıyaqlı sırtqı qurallar tárepinen paydalanılıwı múmkin. Python quramında tip annotaciyaları ushın bir neshe tip atların óz ishine alǵan typing moduli bar<ref>{{Web deregi | bet = typing — Support for type hints| url = https://docs.python.org/3/library/typing.html| jumıs = Python documentation| baspaxana = Python Software Foundation| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-dekabr | arxivsáne = 2020-jıl 21-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200221184042/https://docs.python.org/3/library/typing.html| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mypy-lang.org/| bet = mypy – Optional Static Typing for Python| qaralǵan sáne = 2017-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200606192012/http://mypy-lang.org/| url-status = live}}</ref>. Mypy sonday-aq mypyc dep atalatuǵın Python kompilyatorın da qollap-quwatlaydı, ol optimallastırıw ushın tip annotaciyalarınan paydalanadı<ref>{{Web deregi | bet = Introduction| url = https://mypyc.readthedocs.io/en/latest/introduction.html| jumıs = mypyc.readthedocs.io| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231222000457/https://mypyc.readthedocs.io/en/latest/introduction.html| url-status = live}}</ref>. {|class="wikitable" |+ Python 3 tiń ornatılǵan tipleriniń qısqasha mazmunı |- ! Tipi ! Ózgermeliligi ! Táriypi ! Sintaksis mısalları |- | <code>bool</code> | ózgermeytuǵın | Logikalıq mánis | {{code|lang=python|True}}<br />{{code|lang=python|False}} |- | <code>bytearray</code> | ózgermeli | Baytlar izbe-izligi | {{code|lang=python|bytearray(b'Some ASCII')}}<br />{{code|lang=python|bytearray(b"Some ASCII")}}<br />{{code|lang=python|bytearray([119, 105, 107, 105])}} |- | <code>bytes</code> | ózgermeytuǵın | Baytlar izbe-izligi | {{code|lang=python|b'Some ASCII'}}<br />{{code|lang=python|b"Some ASCII"}}<br />{{code|lang=python|bytes([119, 105, 107, 105])}} |- | <code>complex</code> | ózgermeytuǵın | Haqıyqıy hám qıyal bólimleri bar kompleks san | {{code|lang=python|3+2.7j}}<br />{{code|lang=python|3 + 2.7j}} |- | <code>dict</code> | ózgermeli | Gilt hám mánis jubınıń associativ massivi (yamasa sózligi); aralas tiplerdi óz ishine ala aladı (giltler hám mánisler); giltler xeshlenetuǵın tipte bolıwı kerek | {{code|lang=python|{'key1': 1.0, 3: False} }}<br />{{code|lang=python| {} }} |- | <code>types.EllipsisType</code> | ózgermeytuǵın | NumPy massivlerinde indeks retinde qollanılatuǵın kóp noqat orın almastırıwshısı | {{code|lang=python|...}}<br />{{code|lang=python|Ellipsis}} |- | <code>float</code> | ózgermeytuǵın | Eki ese dálliktegi haqıyqıy san. Dállik mashinaǵa baylanıslı, biraq ámeliyatta ol ádette 53 bit dállikke iye 64-bitlik IEEE 754 sanı retinde ámelge asırıladı<ref>{{Web deregi | bet = 15. Floating Point Arithmetic: Issues and Limitations – Python 3.8.3 documentation| url = https://docs.python.org/3.8/tutorial/floatingpoint.html#representation-error| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-iyun | jumıs = docs.python.org| citata = Almost all machines today (November 2000) use IEEE-754 floating point arithmetic, and almost all platforms map Python floats to IEEE-754 "double precision".| arxivsáne = 2020-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200606113842/https://docs.python.org/3.8/tutorial/floatingpoint.html#representation-error| url-status = live}}</ref>. | {{code|lang=python|1.33333}} |- | <code>frozenset</code> | ózgermeytuǵın | Tártipsiz toplam, qaytalanıwlar joq; eger xeshlenetuǵın bolsa, aralas tiplerdi óz ishine ala aladı | {{nobr|{{code|lang=python|frozenset([4.0, 'string', True])}}}} |- | <code>int</code> | ózgermeytuǵın | Sheksiz kólemdegi pútin san | {{code|lang=python|42}} |- | <code>list</code> | ózgermeli | Dizim, aralas tiplerdi óz ishine ala aladı | {{code|lang=python|[4.0, 'string', True]}}<br />{{code|lang=python|[]}} |- | <code>types.NoneType</code> | ózgermeytuǵın | Mánistiń joqlıǵın bildiretuǵın obyekt, basqa tillerde kóbinese null dep ataladı | {{code|lang=python|None}} |- | <code>types.NotImplementedType</code> | ózgermeytuǵın | Qollap-quwatlanbaytuǵın operand tiplerin kórsetiw ushın artıqsha júklengen operatorlardan qaytarılıwı múmkin bolǵan orın almastırıwshı. | {{code|lang=python|NotImplemented}} |- | <code>range</code> | ózgermeytuǵın | Ózgermeytuǵın sanlar izbe-izligi, kóbinese <code>for</code> cikllerinde belgili bir san ret iteraciya ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Built-in Types| url = https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#typesseq-range| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-oktyabr | arxivsáne = 2020-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200614194325/https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#typesseq-range| url-status = live}}</ref> | {{code|lang=python|range(−1, 10)}}<br />{{code|lang=python|range(10, −5, −2)}} |- | <code>set</code> | ózgermeli | Tártipsiz toplam, qaytalanıwlar joq; eger xeshlenetuǵın bolsa, aralas tiplerdi óz ishine alıwı múmkin | {{code|lang=python| {4.0, 'string', True} }}<br />{{code|lang=python|set()}} |- | <code>str</code> | ózgermeytuǵın | Belgiler qatarı: Unicode kod noqatlarınıń izbe-izligi | {{code|lang=python|'Wikipedia'}}<br />{{code|lang=python|"Wikipedia"}}<syntaxhighlight lang="python">"""Bir neshe qatarǵa sozılǵan"""</syntaxhighlight> |- | <code>tuple</code> | ózgermeytuǵın | Kortej, aralas tiplerdi óz ishine alıwı múmkin | {{code|lang=python|(4.0, 'string', True)}}<br />{{code|lang=python|('single element',)}}<br />{{code|lang=python|()}} |} === Arifmetikalıq operaciyalar === Python ádettegi arifmetikalıq operatorlar belgilerin (<code>+</code>, <code>-</code>, <code>*</code>, <code>/</code>), pútin bóliw operatorın <code>//</code> hám modul operatorın <code>%</code> óz ishine aladı. (Modul operatorı menen qaldıq teris bolıwı múmkin, mısalı, <code>4 % -3 == -2</code>.) Python sonıń menen birge dárejege kóteriw ushın <code>**</code> belgisin usınadı, mısalı, <code>5</code><code>**3 == 125</code> hám <code>9</code><code>**0.5 == 3.0</code>; ol sonday-aq matrica kóbeytiw operatorın <code>@</code> usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://legacy.python.org/dev/peps/pep-0465/| bet = PEP 465 – A dedicated infix operator for matrix multiplication| jumıs = python.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 29-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200529200310/https://legacy.python.org/dev/peps/pep-0465/| url-status = live}}</ref>. Bul operatorlar dástúrli matematikadaǵıday isley aladı; sol birdey orınlanıw tártibi qaǵıydaları menen, infiks operatorları <code>+</code> hám <code>-</code> sáykes túrde oń hám teris sanlardı kórsetiw ushın unarlıq ta bola aladı. Pútin sanlar arasındaǵı bóliw haqıyqıy san nátiyjelerin payda etedi. Bóliw háreketi waqıt ótiwi menen ádewir ózgerdi: * Pythonnıń házirgi versiyası (yaǵnıy, 3.0-den baslap) <code>/</code> operatorın bárqulla haqıyqıy san bóliwin kórsetetuǵın etip ózgertti, mısalı, <code>5/2 == 2.5</code>. * Pútin bóliw <code>//</code> operatorı kirgizildi, bul <code>7//3 == 2, -7//3 == -3</code>, <code>7.5//3 == 2.0</code> hám <code>-7.5//3 == -3.0</code> degen mánisti bildiredi. Python 2.7 ushın <code>from future import division</code> operatorın qosıw Python 2.7-degi modulge bóliw ushın Python 3.x qaǵıydaların paydalanıwǵa imkaniyat beredi (joqarıǵa qarań). Python terminologiyasında <code>/</code> operatorı haqıyqıy bóliwdi (yamasa ápiwayı bóliwdi), al <code>//</code> operatorı pútin bóliwdi bildiredi. 3.0 versiyasınan aldın <code>/</code> operatorı klassikalıq bóliwdi kórsetedi. Teris sheksizlikke qaray dóńgeleklew, kóplegen tillerdegiden basqasha usıl bolsa da, Pythonǵa izbe-izlik qosadı. Mısalı, bul dóńgeleklew <code>(a + b)//b == a//b + 1</code> teńlemesiniń bárqulla durıs ekenligin ańlatadı. Dóńgeleklew sonday-aq <code>b*(a//b) + a%b == a</code> teńlemesiniń <code>a</code>-nıń oń hám teris mánisleri ushın da durıs ekenligin bildiredi. Kútilgenindey, <code>a%b</code> nátiyjesi [0, b) yarım ashıq intervalda jaylasadı, bunda <code>b</code> - oń pútin san; degen menen, teńlemeniń durıslıǵın saqlaw ushın, eger <code>b</code> teris bolsa, nátiyje (b, 0] intervalında jaylasıwı kerek. Python haqıyqıy sandı eń jaqın pútin sanǵa dóńgeleklew ushın <code>round</code> funkciyasın usınadı. Teń jaǵdaylardı sheshiw ushın, Python 3 jupqa qaray dóńgeleklew usılın paydalanadı: <code>round(1.5)</code> hám <code>round(2.5)</code> ekewi de <code>2</code> nátiyjesin beredi. 3-ten aldıńǵı Python versiyaları nolden uzaqlastırıp dóńgeleklew usılın paydalanǵan: <code>round(0.5)</code> <code>1.0</code> ge, al <code>round(-0.5)</code> <code>−1.0</code> ge teń. Python bir neshe teńlik qatnasların óz ishine alǵan logikalıq ańlatpalardıń matematikadaǵı ulıwma qollanıwǵa sáykes keliwine imkaniyat beredi. Mısalı, <code>a < b < c</code> ańlatpası <code>a</code>-nıń <code>b</code>-dan kishi ekenin hám <code>b</code>-nıń <code>c</code>-dan kishi ekenin tekseredi. C-dan kelip shıqqan tiller bul ańlatpanı basqasha interpretaciyalaydı: C tilinde ańlatpa dáslep <code>a < b</code>-nı esaplaydı, nátiyjede 0 yamasa 1 alınadı, hám sol nátiyje keyin <code>c</code> menen salıstırıladı. Python barlıq pútin san operaciyaları ushın qálegen dálliktegi arifmetikanı paydalanadı. <code>decimal</code> modulindegi <code>Decimal</code> tipi/klass onlıq haqıyqıy sanlardı aldınnan anıqlanǵan qálegen dállikte bir neshe dóńgeleklew rejimi menen támiyinleydi. <code>fractions</code> modulindegi <code>Fraction</code> klassı racional sanlar ushın qálegen dállikti támiyinleydi<ref>{{Web deregi | bet = What's New in Python 2.6| url = https://docs.python.org/2.6/whatsnew/2.6.html| jumıs = Python v2.6.9 documentation| sáne = 2013-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 26-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 23-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191223213856/https://docs.python.org/2.6/whatsnew/2.6.html| url-status = live}}</ref>. Pythonnıń keń kólemli matematika kitapxanası hám úshinshi tárep kitapxanası NumPy sebepli, bul til sanlı maǵlıwmatlardı qayta islew hám basqarıw sıyaqlı wazıypalarda ilimiy skriptlew ushın jiyi qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.stat.washington.edu/~hoytak/blog/whypython.html| bet = 10 Reasons Python Rocks for Research (And a Few Reasons it Doesn't) – Hoyt Koepke| jumıs = University of Washington Department of Statistics| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200531211840/https://www.stat.washington.edu/~hoytak/blog/whypython.html| url-status = dead}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://engineering.ucsb.edu/~shell/che210d/python.pdf| bet = An introduction to Python for scientific computing| familiya = Shell| at = Scott| sáne = 2014-jıl 17-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 4-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190204014642/https://engineering.ucsb.edu/~shell/che210d/python.pdf| url-status = live}}</ref>. === Funkciya sintaksisi === Pythonda funkciyalar <code>def</code> gilt sózin qollanıw arqalı jaratıladı. Funkciya qalay shaqırılatuǵınına uqsas anıqlanadı, dáslep funkciya atı, sońınan kerekli parametrler beriledi. Tómende óziniń kirgiziwlerin shıǵaratuǵın funkciyanıń mısalı keltirilgen: <syntaxhighlight lang="python3"> def printer(input1: str, input2: str = "álleqashan bar") -> None: print(input1) print(input2) printer("sálem") //Mısal shıǵıwı: //sálem //álleqashan bar </syntaxhighlight>Orınlanıw waqtında haqıyqıy mánis berilmegen jaǵdayda funkciya parametrine standart mánis tayınlaw ushın funkciya basında ózgeriwshi-anıqlaw sintaksisin paydalanıwǵa boladı. == Kod mısalları == [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması:]] <syntaxhighlight lang="python"> print('Hello, World!') </syntaxhighlight> Oń pútin sannıń faktorialın esaplaytuǵın programma: <syntaxhighlight lang="python" line="1"> text: str = input('Sandı jazıń, onıń faktorialı basıp shıǵarıladı: ') n: int = int(text) if n < 0: raise ValueError('Siz teris emes pútin san kirgiziwińiz kerek') factorial: int = 1 for i in range(2, n + 1): factorial *= i print(factorial) </syntaxhighlight> == Kitapxanalar == Pythonnıń úlken standart [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] onıń eń úlken kúshli tárepleriniń biri retinde jiyi atap ótiletuǵın edi. Internetke baǵdarlanǵan qosımshalar ushın MIME hám HTTP sıyaqlı kóplegen standart formatlar hám protokollar qollap-quwatlanadı. Tildiń quramında grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin jaratıw, relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarına qosılıw, psevdo-tosınarlı sanlardı generaciyalaw, qálegen dálliktegi onlıq sanlar menen arifmetikalıq ámeller orınlaw, turaqlı ańlatpalardı basqarıw hám birlik testlew modulleri bar. Standart kitapxananıń ayırım bólimleri specifikaciyalar menen qamtılǵan — mısalı, Web Server Gateway Interface (WSGI) implementaciyası wsgiref PEP 333 ke ámel etedi — biraq kópshilik bólimleri olardıń kodı, ishki hújjetleri hám test toplamları menen anıqlanadı. Degen menen, standart kitapxananıń kópshilik bólimi kross-platformalı Python kodı bolǵanlıqtan, tek bir neshe modul ǵana basqa implementaciyalar ushın ózgertiliwi yamasa qayta jazılıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Python (programmalastırıw tili)| ]] [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Klassqa tiykarlanǵan programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri]] 9znjrpzs1yjxot9a19vow9z6j8sjx5u 0 6745 266134 243338 2026-08-17T20:46:37Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266134 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |C |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:C1stEdition.svg|120px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: 88%" |[[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabasında qollanılǵan logotip<ref name="C in a Nutshell">{{Cite book|url={{GBurl|id=4Mfe4sAMFUYC}}|title=C in a Nutshell|last1=Prinz|first1=Peter|last2=Crawford|first2=Tony|date=December 16, 2005|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=9780596550714|page=3|language=en}}</ref> |- ! Paradigmaları | [[Programmalastırıw paradigması|Kóp paradigmalı]]: [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] ([[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]]), [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq]] |- ! Dúziwshi | [[Dennis Ritchi]] |- ! Baǵdarlamashılar | ANSI X3J11 (ANSI C); ISO/IEC JTC 1 (Birlesken Texnikalıq Komitet 1) / SC 22 (22-kishi komitet) / WG 14 (14-jumıs toparı) (ISO C) |- ! Birinshi payda bolıwı | 1972-jıl |- ! Turaqlı reliz | C23 / 31-oktyabr, 2024-jıl |- ! Sınaq versiyası | C2y (N3220) / 21-fevral, 2024-jıl |- ! Tiplestiriw tártibi | Statikalıq, hálsiz, anıq, nominal |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | Kross-platformalı |- ! Fayl keńeytpeleri | .c, .h |- ! [[Veb-sayt]]ları | [https://c-language.org c-language.org]<br> [https://iso.org iso.org]<br> [https://open-std.org open-std.org] |} '''C''' — bul [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]] [[programmalastırıw tili]]. Ol 1970-jılları [[Dennis Ritchi]] tárepinen jaratılǵan hám házirgi waqıtqa shekem keń qollanıladı hám tásirin dawam etpekte. Dizaynı boyınsha, C [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] maqsetli kórsetpeler toplamı ushın sazlanǵan, ádettegi oraylıq processor arxitekturasınıń ózgesheliklerine salıstırmalı túrde tikkeley kiriw imkaniyatın beredi. Ol [[operaciyalıq sistema]]lardı (ásirese yadrolardı<ref>{{Web deregi | familiya = Munoz| at = Daniel| bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming {{!}} Toptal| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyun | jumıs = Toptal Engineering Blog}}</ref>), qurılma drayverlerin hám protokollar steklerin ámelge asırıw ushın qollanılǵan hám qollanılmaqta, biraq qosımsha programmalıq támiynatta onıń qollanılıwı azaymaqta<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 9-avgust | bet = C Language Drops to Lowest Popularity Rating| url = https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220822225609/https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| arxivsáne = 2022-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-avgust | jumıs = Developer.com| til = en-US}}</ref>. C eń úlken superkompyuterlerden eń kishi mikrokontrollerlerge hám ornatılǵan sistemalarǵa shekemgi [[kompyuter]]lerde qollanıladı. [[B (programmalastırıw tili)|B programmalastırıw tiliniń]] miyrasxorı bolǵan C, dáslep 1972 hám 1973-jıllar arasında Bell Labs laboratoriyasında Ritchi tárepinen [[Unix]]te isleytuǵın utilitalardı dúziw ushın islep shıǵılǵan. Ol Unix operaciyalıq sisteması yadrosın qayta ámelge asırıw ushın qollanılǵan. 1980-jıllar dawamında C basqıshpa-basqısh ataqlılıqqa iye boldı. Ol eń keń tarqalǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] birine aylandı,<ref name="langpop">{{Web deregi | url = http://www.langpop.com/| bet = Programming Language Popularity| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116080326/http://www.langpop.com/| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar }}</ref><ref name="TIOBE-2009">{{Web deregi | url = http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| bet = TIOBE Programming Community Index| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 6-may | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090504181627/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 4-may }}</ref> C [[kompilyator]]ları derlik barlıq zamanagóy [[Kompyuter arxitekturası|kompyuter arxitekturaları]] hám [[operaciyalıq sistema]]ları ushın qoljetimli boldı. Tildiń dáslepki dizayneri tárepinen birge jazılǵan [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabı]] kóp jıllar dawamında til ushın de-fakto standart retinde xızmet etti<ref name="ward198308">{{cite news |last=Ward |first=Terry A. |url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-08/1983_08_BYTE_08-08_The_C_Language#page/n267/mode/2up |title=Annotated C / A Bibliography of the C Language |work=Byte |date=August 1983 |access-date=January 31, 2015 |pages=268}}</ref>. C 1989-jıldan baslap Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) tárepinen, keyinirek bolsa Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) hám Xalıqaralıq Elektrotexnika Komissiyası (IEC) tárepinen birgelikte standartlastırılǵan. C — bul statikalıq tip sisteması bar, [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq programmalastırıwdı]], leksikalıq ózgeriwshi kólemin hám rekursiyanı qollap-quwatlaytuǵın [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] til. Ol minimal orınlanıw waqtındaǵı qollap-quwatlaw menen, [[Kompyuter yadı|yadqa]] [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli]] kiriwdi hám [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] nátiyjeli sáykes keletuǵın til konstrukciyaların támiyinlew ushın kompilyaciyalanıwǵa arnalǵan. Tómen dárejeli imkaniyatlarına qaramastan, til kross-platformalı programmalastırıwdı xoshametlew ushın proektlestirilgen. Portativlikti esapqa alıp jazılǵan standartqa sáykes C programması [[derek kodı]]na az ózgerisler kirgizip, hár túrli kompyuter platformaları hám operaciyalıq sistemaları ushın kompilyaciyalana aladı. Degen menen C de de, onıń standart kitapxanası basqa tillerde ushırasatuǵın ayırım ataqlı ózgesheliklerdi usınbasa da, olardı qollap-quwatlaw ushın jetkilikli dárejede iykemli. Mısalı, obyektke baǵdarlanıw hám shıǵındını jıynaw sáykes túrde sırtqı kitapxanalar GLib Obyekt Sisteması hám Boehm shıǵındı jıynawshısı tárepinen támiyinlenedi. 2000-jıldan baslap, C tili programmalastırıw tilleriniń ataqlılıǵın ólsheytuǵın TIOBE indeksinde turaqlı túrde eń jaqsı tórt tildiń qatarına kiredi<ref>{{Web deregi | bet = TIOBE Index for September 2024| url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-sentyabr | arxivsáne = 2024-jıl 18-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240918165843/https://www.tiobe.com/tiobe-index/| url-status = live}}</ref>. == Ózgeshelikleri == [[Fayl:Ken n dennis.jpg|thumb|[[Dennis Ritchi]] (ońda), C programmalastırıw tiliniń oylap tabıwshısı, Ken Tompson menen birge]]C tili tómendegi ózgesheliklerge iye: * Erkin-formatlı [[derek kodı]] * Útirli noqatlar [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardı]] juwmaqlaydı * Figuralı qawsırmalar operatorlardı bloklarǵa gruppalaydı * Orınlanatuǵın kod funkciyalarda jaylasadı; skriptke uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] joq * Parametrler mánisi boyınsha beriledi; silteme boyınsha beriw mániske kórsetkish beriw arqalı ámelge asırıladı * Salıstırmalı túrde az sanlı gilt sózler * <code>if</code>, <code>for</code>, <code>do</code>, <code>while</code> hám <code>switch</code> sıyaqlı basqarıw aǵımı konstrukciyaları * <code>+</code>,<code>+=</code>,<code>++</code>,<code>&</code>,<code>||</code> sıyaqlı arifmetikalıq, bit boyınsha hám logikalıq operatorlar * Bir operatorda bir neshe menshiklew orınlanıwı múmkin * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın identifikatorlar gilt sózlerden ajıratılmaydı; yaǵnıy, sigil arqalı * Blok ishinde járiyalanǵan ózgeriwshi tek sol blokta hám tek járiyalanıwdan keyin ǵana qoljetimli * Funkciyanıń qaytarılatuǵın mánisi itibarǵa alınbawı múmkin * Funkciya funkciyanıń ishinde jaylasa almaydı, biraq geypara translyatorlar bunı qollap-quwatlaydı * Orınlanıw waqtındaǵı polimorfizm funkciya kórsetkishleri arqalı ámelge asırılıwı múmkin * Rekursiyanı qollap-quwatlaydı * Maǵlıwmatlardıń tiplestiriliwi statikalıq, biraq hálsiz qadaǵalanadı; barlıq ózgeriwshilerdiń tipi bar, biraq primitiv tipler arasındaǵı jasırın túrlendiriw hár túrli tiplerdiń ajıratılıwın hálsizlendiredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın maǵlıwmat tipleri maǵlıwmat tipiniń specifikatorın psevdonimlewge imkaniyat beredi * Massivti anıqlaw hám oǵan kiriw sintaksisi kvadrat qawsırma belgisi arqalı, mısalı, <code>month[11]</code>. Indekslew kórsetkish arifmetikası arqalı anıqlanadı. Pútin massivlerdi arnawlı yamasa kitapxana kodısız kóshiriwge yamasa salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın struktura tipleri baylanıslı maǵlıwmat elementleriniń birlik retinde beriliwine hám kóshiriliwine imkaniyat beredi, degen menen eki strukturanı hár bir maydandı salıstırıw ushın arnawlı kodsız salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın birlesiw tipleri bir-birin basıp ótetuǵın aǵzalardı qollap-quwatlaydı; bir neshe maǵlıwmat tipleriniń birdey yad ornın bólisiwine imkaniyat beredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın sanaw tipleri pútin san mánislerin psevdonimlewdi qollap-quwatlaydı * Qatar tipi joq, biraq óziniń standart kitapxanasında sáykes qayta islew menen nul menen tamamlanatuǵın qatarlar ushın sintaksisi bar * Kórsetkishler arqalı kompyuter yadına tómen dárejeli kiriwdi qollap-quwatlaydı * <code>void</code> qaytaratuǵın funkciya retinde proceduralıq konstruktiyanı qollap-quwatlaydı * Standart kitapxana funkciyaları arqalı dinamikalıq yadtı qollap-quwatlaydı * Makro anıqlawdı, [[derek kodı]] faylın qosıwdı hám shártli kompilyaciyanı orınlaw ushın C preprocessorın óz ishine aladı * Fayllar bólek qayta islenetuǵınlıǵı sebepli modullikti qollap-quwatlaydı, kóriniwshilik <code>static</code> hám <code>extern</code> atributları arqalı basqarıladı * Tiykarǵı tildegi funkcional imkaniyatlar minimallastırılǵan, al I/O, qatar manipulyaciyası hám matematikalıq funkciyalar sıyaqlı salıstırmalı túrde quramalı funkcional imkaniyatlar standart kitapxana funkciyaları arqalı qollap-quwatlanadı * Nátiyjedegi kompilyaciyalanǵan kodtıń tiykarındaǵı platformaǵa salıstırmalı túrde ápiwayı talapları bar, bul onı operaciyalıq hám ornatılǵan sistemalar ushın qálewge ılayıqlı etedi == «Hello, world» mısalı == [[Fayl:Hello World Brian Kernighan 1974.jpg|thumb|Brayan Kernigan tárepinen jazılǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] (1978)]] K&R diń birinshi basılımında payda bolǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] mısalı kópshilik programmalastırıw sabaqlıqlarında kirisiw programması ushın úlgi boldı. Programma standart shıǵarıwǵa «hello, world» dep jazadı. Dáslepki versiyası: <syntaxhighlight lang="c"> main() { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Anaǵurlım zamanagóy versiyası:<syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> int main(void) { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Birinshi qatar — bul <code>#include</code> penen kórsetilgen preprocessor direktivası, ol preprocessorǵa sol kod qatarın <code>printf</code> sıyaqlı kirgiziw hám shıǵarıw funkciyaları ushın járiyalanıwlardı óz ishine alǵan stdio.h baslı faylınıń teksti menen almastırıwǵa sebep boladı. <code>stdio.h</code> átirapındaǵı múyeshli qawsırmalar baslı fayldı kompilyator menen birge berilgen baslı faylların proektke tán kataloglarda tabılıwı múmkin bolǵan sol atlı fayllardan artıq kóretuǵın izlew strategiyasın paydalanıp tabıwǵa bolatuǵının kórsetedi. Keyingi kod qatarı kirisiw noqatı funkciyası <code>main</code>-di járiyalaydı. Orınlanıw ortalıǵı programma orınlanıwın baslaw ushın usı funkciyanı shaqıradı. int tip specifikatorı funkciyanıń pútin san mánisin qaytaratuǵının kórsetedi. <code>void</code> parametrler dizimi funkciyanıń hesh qanday argument qabıl etpeytuǵının kórsetedi. Orınlanıw ortalıǵı negizinde eki argument (<code>int</code> hám <code>char *[]</code> tipli) beredi, biraq bul implementaciya olardı itibarǵa almaydı. ISO C standartı (5.1.2.2.1-bólim) ya void yamasa usı eki argument bolǵan sintaksisti talap etedi — bul basqa funkciyalarǵa berilmeytuǵın arnawlı qatnas. Ashılatuǵın figuralı qawsırma funkciyanı anıqlaytuǵın kodtıń baslanıwın kórsetedi. Keyingi kod qatarı C standart kitapxanasınıń <code>printf</code> funkciyasın qatar literalı retinde kórsetilgen nol menen tamamlanatuǵın qatardıń birinshi belgisiniń adresi menen shaqıradı (orınlawdı oǵan ótkeredi). <code>\n</code> teksti terminalda shıǵarılǵanda kursordı kelesi qatardıń basına jıljıtatuǵın jańa qatar simvolın ańlatatuǵın qashıw izbe-izligi. <code>printf</code> <code>int</code> mánisin qaytarsa da, ol únsiz taslap jiberiledi. Útirli noqat <code>;</code> shaqırıw operatorın tamamlaydı. Jabılatuǵın figuralı qawsırma <code>main</code> funkciyasınıń juwmaqlanǵanın kórsetedi. C99-ǵa shekem, main funkciyasınıń aqırında anıq <code>return 0</code>; operatorı talap etiletuǵın edi, biraq C99-dan baslap, main funkciyası (dáslepki funkciya shaqırıwı bolǵanlıqtan) óziniń sońǵı jabılatuǵın figuralı qawsırmasına jetkende jasırın túrde <code>0</code> qaytaradı. == Tariyxı == === Dáslepki rawajlanıwlar === {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1.5em;" |+C tiliniń xronologiyası |- ! Jıl ! Rásmiy emes atı ! Rásmiy standart |- | 1972 | birinshi reliz | {{N/A}} |- | 1978 | K&R C | {{N/A}} |- | 1989,<br />1990 | ANSI C, C89,<br />ISO C, C90 | ANSI X3.159-1989<br />ISO/IEC 9899:1990 |- | 1999 | C99, C9X | ISO/IEC 9899:1999 |- | 2011 | C11, C1X | ISO/IEC 9899:2011 |- | 2018 | C17, C18 | ISO/IEC 9899:2018 |- | 2024 | C23, C2X | ISO/IEC 9899:2024 |- | TBA | [[#C2Y|C2Y]] | |} C tiliniń kelip shıǵıwı [[Unix]] [[operaciyalıq sistema]]sın islep shıǵıw menen tıǵız baylanıslı, ol dáslep [[Dennis Ritchi]] hám Ken Tompson tárepinen PDP-7 de assembler tilinde ámelge asırılǵan hám kásiplesleriniń bir neshe ideyaların óz ishine alǵan. Aqıbetinde, olar operaciyalıq sistemanı PDP-11 ge portlawǵa (kóshiriwge) qarar etti. Unix-tiń dáslepki PDP-11 versiyası da assembler tilinde islep shıǵılǵan. ==== B ==== Tompson jańa platforma ushın utilitalardı islep shıǵıwǵa arnalǵan programmalastırıw tilin qáledi. Ol dáslep [[Fortran]] [[Kompilyator|kompilyatorın]] jazıwǵa háreket etti, biraq tez arada bul ideyadan bas tarttı hám onıń ornına jaqında islep shıǵılǵan BCPL dep atalatuǵın sistemalıq programmalastırıw tiliniń qısqartılǵan versiyasın jarattı. Sol waqıtta BCPL-dıń rásmiy táriyipleniwi joq edi,<ref name="NFDsZ">{{Web deregi | url = https://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| at = Dennis| familiya = Ritchie| bet = BCPL to B to C| jumıs = lysator.liu.se| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212221532/http://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| url-status = live}}</ref> hám Tompson sintaksisti anaǵurlım 'kóp sózli' emes hám SMALGOL dep atalǵan ápiwayılastırılǵan [[ALGOL|ALGOLǵa]] uqsas etip ózgertti. Ol nátiyjeni B dep atadı hám onı «kóp SMALGOL sintaksisi bar BCPL semantikası» dep táriyipledi. BCPL sıyaqlı, B-de jańa mashinalarǵa portlawdı ańsatlastırıw ushın ózin-ózi kompilyaciyalaytuǵın kompilyatorı bar edi<ref name="Ars">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| bet = "A damn stupid thing to do"—the origins of C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220328143845/https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| arxivsáne = 2022-jıl 28-mart | familiya = Jensen| at = Richard| sáne = 2020-jıl 9-dekabr | til = en-us| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-mart | jumıs = Ars Technica| url-status = live}}</ref>. Aqıbetinde, B tilinde az sanlı utilitalar jazıldı, sebebi ol júdá áste isledi hám bayt boyınsha adreslew sıyaqlı PDP-11 ózgesheliklerinen paydalana almadı. BCPL-dıń qatardıń aqırına shekemgi kommentariyalardı belgileytuǵın <code>// kommentariyasınan</code> ayırmashılıǵı, B kommentariya shegaralawshısı retinde <code>/* kommentariya */</code> di qabıl etti, bul PL/1 ge kóbirek uqsas edi hám kommentariyalardıń qatarlar ortasında payda bolıwına imkaniyat berdi. (BCPL-dıń kommentariya stili C++ tilinde qayta kirgizildi.) ==== Jańa B hám birinshi C relizi ==== 1971-jılı Ritchi anaǵurlım kúshli PDP-11-diń ózgesheliklerinen paydalanıw ushın B-di jaqsılawdı basladı. Áhmiyetli qosımsha simvollıq maǵlıwmat tipi boldı. Ol bunı Jańa B (NB) dep atadı. Tompson Unix yadrosın jazıw ushın NB-di paydalana basladı hám onıń talapları tildiń rawajlanıw baǵdarın qáliplestirdi<ref name="unixport">{{cite journal|last1=Johnson|first1=S. C.|author-link1=Stephen C. Johnson|last2=Ritchie|first2=D. M.|author-link2=Dennis Ritchie|title=Portability of C Programs and the UNIX System|journal=Bell System Tech. J.|year=1978|volume=57|issue=6|pages=2021–2048|doi=10.1002/j.1538-7305.1978.tb02141.x|citeseerx=10.1.1.138.35|s2cid=17510065|issn=0005-8580}} (Note: The PDF is an OCR scan of the original, and contains a rendering of "IBM 370" as "IBM 310".)</ref>. 1972-jılǵa shekem NB tiline anaǵurlım bay tipler qosıldı. NBde <code>int</code> hám <code>char</code> massivleri bar edi, hám bul tiplerge kórsetkishler, basqa tiplerge kórsetkishler payda etiw imkaniyatı, barlıq tiplerdiń massivleri hám funkciyalardan qaytarılatuǵın tipler qosıldı. Ańlatpalar ishindegi massivler nátiyjeli túrde kórsetkishler retinde qaraldı. Jańa kompilyator jazıldı hám til C dep qayta ataldı. C kompilyatorı hám onıń járdeminde islengen ayırım utilitalar Version 2 Unix quramına kirgizildi, ol sonday-aq Research Unix dep te ataladı. ==== Strukturalar hám Unix yadrosın qayta jazıw ==== 1973-jıl noyabrde shıǵarılǵan Version 4 [[Unix]]-te Unix yadrosı C tilinde keń kólemde qayta ámelge asırıldı. Usı waqıtqa kelip, C tili <code>struct</code> tipleri sıyaqlı ayırım kúshli ózgesheliklerge iye bolǵan edi. Preprocessor shama menen 1973-jılı Alan Snayderdiń talabı menen hám sonday-aq BCPL hám PL/I tillerinde bar bolǵan fayldı qosıw mexanizmleriniń paydalılıǵın moyınlaw menen kirgizildi. Onıń dáslepki versiyası tek qosılǵan fayllardı hám ápiwayı qatar almastırıwların támiyinledi: parametrsiz makroslardıń <code>#include</code> hám <code>#define</code> buyrıqları. Sonnan keyin tez arada, tiykarınan Mayk Lesk, sońınan Djon Rayzer tárepinen, argumentleri bar makroslardı hám shártli kompilyaciyanı óz ishine alatuǵın etip keńeytildi. Unix assembler tilinen basqa tilde ámelge asırılǵan birinshi operaciyalıq sistema yadrolarınıń biri boldı. Aldınǵı mısallarǵa Multics sisteması (ol PL/I tilinde jazılǵan) hám 1961-jılı Burroughs B5000 ushın Master Control Program (MCP) (ol [[ALGOL]] tilinde jazılǵan) kiredi. 1977-jılı hám onıń átirapında Ritchi hám Stiven S. Djonson Unix operaciyalıq sistemasınıń portativligin ańsatlastırıw ushın tilge qosımsha ózgerisler kirgizdi. Djonsonnıń Portativ C Kompilyatorı jańa platformalarda C-diń bir neshe implementaciyaları ushın tiykar boldı. === K&R C === [[Fayl:The C Programming Language, First Edition Cover (2).svg|thumb|240x240px|Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Dennis Ritchidiń]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabası]] 1978-jılı Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımın járiyaladı. Avtorlarınıń bas háriplerinen K&R dep atalǵan bul kitap kóp jıllar dawamında tildiń rásmiy emes specifikaciyası retinde xızmet etti. Onda táriyiplengen C versiyası kóbinese «K&R C» dep ataladı. Bul 1978-jılı shıǵarılǵanlıqtan, ol házir C78 dep te ataladı<ref name="qOvzA">{{cite book|url=https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|title=FreeBSD Miscellaneous Information Manual|date=May 30, 2011|edition=FreeBSD 13.0|chapter=C manual pages|access-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121024455/https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|archive-date=January 21, 2021|url-status=live}} [https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121033654/https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html|date=January 21, 2021}}</ref>. Kitaptıń ekinshi basılımı tómende táriyiplengen keyingi ANSI C standartın qamtıydı. K&R bir neshe til ózgesheliklerin kirgizdi: * Standart kirgiziw/shıǵarıw kitapxanası * <code>long int</code> maǵlıwmat tipi * <code>unsigned int</code> maǵlıwmat tipi * <code>=op</code> formasındaǵı quramalı menshiklew operatorları (mısalı, <code>=-</code>) <code>i=-10</code> sıyaqlı konstrukciyalar tárepinen payda bolǵan semantikalıq eki mánililikti joq etiw ushın <code>op=</code> formasına ózgertildi (yaǵnıy, <code>-=</code>), bul <code>i = -10</code> (i -10ǵa teń bolsın) degen múmkin bolǵan niyet ornına <code>i =- 10</code> (i-di 10ǵa kemeytiw) dep interpretaciyalanǵan edi. 1989-jılǵı ANSI standartı járiyalanǵannan keyin de, kóp jıllar dawamında K&R C ele de C baǵdarlamashıları maksimal portativlikke umtılǵanda ózlerin shekleytuǵın «eń tómengi ulıwma bólim» dep esaplanatuǵın edi, sebebi kóp eski kompilyatorlar ele de qollanıwda edi hám dıqqat penen jazılǵan K&R C kodı Standart C-de de nızamlı bola alatuǵın edi. C-diń keyingi versiyaları funkciyalardıń anıq tip járiyalanıwın talap etkenine qaramastan, K&R C tek <code>int</code>-ten basqa tip qaytaratuǵın funkciyalardıń qollanıwdan aldın járiyalanıwın talap etti. Aldınnan járiyalanbastan paydalanılǵan funkciyalar <code>int</code> qaytaradı dep boljanǵan. Mısalı: <syntaxhighlight lang="c" line> long long_function(); calling_function() { long longvar; register intvar; longvar = long_function(); if (longvar > 1) intvar = 0; else intvar = int_function(); return intvar; } </syntaxhighlight> <code>long_function()</code> járiyalanıwı (1-qatarda) talap etiledi, sebebi ol int emes, al <code>long</code> qaytaradı. <code>int_function</code> funkciyasın (11-qatar) járiyalanbaǵan bolsa da shaqırıwǵa boladı, sebebi ol <code>int</code> qaytaradı. Sonday-aq, <code>intvar</code> ózgeriwshisin int tipi retinde járiyalaw kerek emes, sebebi bul <code>register</code> gilt sózi ushın standart tip bolıp tabıladı. Funkciya járiyalanıwları argumentler haqqında informaciyanı óz ishine almaǵanlıqtan, tip tekseriwleri orınlanbadı, degen menen ayırım kompilyatorlar eger funkciyaǵa hár túrli shaqırıwlar hár túrli sanlı yamasa tipli argumentlerdi paydalansa, eskertiw beretuǵın edi. Unix-tiń lint utilitası sıyaqlı qurallar islep shıǵıldı, olar (basqa zatlar menen bir qatarda) bir neshe derek faylları boyınsha funkciya qollanıwınıń sáykesligin tekserdi. K&R C járiyalanǵannan keyingi jıllarda tilge bir neshe ózgeshelikler qosıldı, olar AT&T (ásirese PCC<ref name="SkKfZ">{{cite report |first1=Bjarne |last1=Stroustrup |author-link=Bjarne Stroustrup |title=Sibling rivalry: C and C++ |publisher=AT&T Labs |number=TD-54MQZY |year=2002 |url=http://stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |access-date=April 14, 2014 |archive-date=August 24, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824072719/http://www.stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |url-status=live }}</ref>) hám basqa óndiriwshilerdiń kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlandı. Olarǵa tómendegiler kiredi: * <code>void</code> funkciyalar; mánis qaytarmaytuǵın funkciyalar * <code>struct</code> yamasa<code>union</code> tiplerin qaytaratuǵın funkciyalar * <code>struct</code> ózgeriwshileri ushın menshiklew * Sanap ótiw tipleri Tildiń ataqlılıǵı, standart kitapxana interfeysleri boyınsha kelisimniń joqlıǵı hám K&R specifikaciyasına sáykes kelmew standartlastırıw háreketlerine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| bet = Rationale for American National Standard for Information Systems – Programming Language – C| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240717164722/https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| arxivsáne = 2024-jıl 17-iyul }}</ref>. === ANSI C hám ISO C === 1970-jıllardıń aqırında hám 1980-jıllarda, C versiyaları IBM PC sıyaqlı meynfreym kompyuterlerdiń, minikompyuterlerdiń hám mikrokompyuterlerdiń keń túri ushın ámelge asırıldı, sebebi onıń ataqlılıǵı ádewir arttı. 1983-jılı Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) C-diń standart specifikaciyasın belgilew ushın X3J11 komitetin dúzdi. X3J11 C standartın Unix implementaciyasına tiykarladı; degen menen, Unix C kitapxanasınıń portativ emes bólimi IEEE 1003 jumıs toparına tapsırıldı, bul 1988-jılǵı POSIX standartı ushın tiykar boldı. 1989-jılı C standartı ANSI X3.159-1989 «Programmalastırıw tili C» retinde ratifikaciyalandı. Tildiń bul versiyası kóbinese ANSI C, Standart C yamasa geyde C89 dep ataladı. 1990-jılı ANSI C standartı (formatlaw ózgerisleri menen) Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) tárepinen ISO/IEC 9899:1990 retinde qabıl etildi, ol geyde C90 dep ataladı. Sonlıqtan, «C89» hám «C90» terminleri birdey programmalastırıw tilin bildiredi. ANSI, basqa milliy standartlar shólkemleri sıyaqlı, endi C standartın jeke islep shıqpaydı, al ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen qollap-quwatlanatuǵın xalıqaralıq C standartına súyenedi. Xalıqaralıq standartqa jańalanıwdı milliy qabıl etiw ádette ISO baspasınan keyin bir jıl ishinde júz beredi. C standartlastırıw procesiniń maqsetleriniń biri keyinirek kirgizilgen kóplegen rásmiy emes ózgesheliklerdi óz ishine alǵan K&R C-diń supersetin jaratıw edi. Standartlar komiteti sonıń menen bir qatarda funkciya prototipleri (C++-ten alınǵan), void kórsetkishleri, xalıqaralıq simvol toplamların hám lokallardı qollap-quwatlaw hám preprocessor jaqsılanıwları sıyaqlı bir neshe qosımsha ózgesheliklerdi de qostı. Degen menen parametr járiyalanıwları ushın sintaksis C++-te qollanılǵan stilge sáykes keńeytilgen bolsa da, K&R interfeysine bar bolǵan derek kodı menen sáykeslik ushın ruqsat beriliwi dawam etti. C89 házirgi C kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlanadı hám kópshilik zamanagóy C kodı oǵan tiykarlanǵan. Tek Standart C-de jazılǵan hám hesh qanday apparatlıq támiynatqa baylanıslı boljawları joq hár qanday programma sáykes C implementaciyası bar hár qanday platformada, onıń resurs sheklewleri sheńberinde durıs islep turadı. Bunday saqlıq ilajlarısız, programmalar tek belgili bir platformada yamasa belgili bir kompilyator menen kompilyaciyalana aladı, mısalı, GUI kitapxanaları sıyaqlı standart emes kitapxanalardı paydalanıw yamasa maǵlıwmat túrleriniń anıq ólshemi hám bayt tártibi sıyaqlı kompilyatorǵa yamasa platformaǵa tán atributlarǵa súyeniw sebepli. Kod standartqa sáykes keletuǵın yamasa K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorlar tárepinen de kompilyaciyalana alıwı kerek bolǵan jaǵdaylarda, <code>__STDC__</code> makrosı kodtı Standart hám K&R bólimlerine ajıratıw ushın qollanılıwı múmkin, bul K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorda tek Standart C-de bar bolǵan ózgesheliklerdi paydalanıwdıń aldın aladı. ANSI/ISO standartlastırıw procesinen keyin, C tili specifikaciyası bir neshe jıl dawamında salıstırmalı túrde turaqlı qaldı. 1995-jılı 1990-jılǵı C standartına Normativ Dúzetiw 1 (ISO/IEC 9899/AMD1:1995, rásmiy emes túrde C95 dep ataladı) járiyalandı, ol geypara detallardı dúzetiw hám xalıqaralıq simvol toplamlarına keńirek qollap-quwatlaw qosıw ushın boldı<ref name="NWUon">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=C Integrity |url=https://www.iso.org/standard/23909.html |publisher=International Organization for Standardization |date=March 30, 1995 |access-date=July 24, 2018 |archive-date=July 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725033429/https://www.iso.org/standard/23909.html |url-status=live }}</ref>. === C99 === C standartı 1990-jıllardıń aqırında jáne qayta kórip shıǵıldı, bul 1999-jılı ISO/IEC 9899:1999 járiyalanıwına alıp keldi, ol kóbinese «C99» dep ataladı. Sonnan berli oǵan Texnikalıq Dúzetiwler arqalı úsh ret ózgeris kirgizildi<ref name="WG14">{{Web deregi | bet = JTC1/SC22/WG14&nbsp;– C| url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/| jumıs = Home page| baspaxana = ISO/IEC| qaralǵan sáne = 2011-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2018-jıl 12-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180212100115/http://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/| url-status = live}}</ref>. C99 bir neshe jańa ózgeshelikler kirgizdi, sonıń ishinde ishki funkciyalar, bir neshe jańa maǵlıwmat tipleri <code>(long long int</code> hám <code>complex</code> sanlardı kórsetiw ushın kompleks tip), ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivler hám iykemli massiv aǵzaları, IEEE 754 haqıyqıy sanların jaqsıraq qollap-quwatlaw, variativ makroslardı (ózgeriwshi arnost makroslar) qollap-quwatlaw hám BCPL yamasa C++ tillerindegi sıyaqlı <code>//</code> menen baslanatuǵın bir qatarlı kommentariyalardı qollap-quwatlaw. Olardıń kópshiligi bir neshe C kompilyatorlarında keńeytpeler retinde ámelge asırılǵan edi. C99 tiykarınan C90 menen keri sáykes keledi, biraq ayırım jaǵdaylarda qatańlaw; ásirese, tip specifikatorı joq járiyalanıw endi <code>int</code>-ti jasırın túrde boljanbaydı. C99 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın standart <code>__STDC_VERSION__</code> makrosı <code>199901L</code> mánisi menen anıqlanǵan. GCC, Solaris Studio hám basqa C kompilyatorları házir C99-dıń kóplegen yamasa barlıq jańa ózgesheliklerin qollap-quwatlaydı. Degen menen, [[Microsoft Visual C++]]-tegi C kompilyatorı C89 standartın hám C++11 menen sáykeslik ushın kerek bolǵan C99 bólimlerin ámelge asıradı<ref name="YTKIv">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| bet = Interview with Herb Sutter| jumıs = [[Dr. Dobbs]]| avtor = Andrew Binstock| sáne = 2011-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-sentyabr | arxivsáne = 2013-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130802070446/http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| url-status = live}}</ref>. Bunnan tısqarı, C99 standartı qashıw simvolları (mısalı, <code>\u0040</code> yamasa <code>\U0001f431</code>) túrinde Unicode paydalanatuǵın identifikatorlardı qollap-quwatlawdı talap etedi hám shiyki Unicode atların qollap-quwatlawdı usınıs etedi. === C11 === 2007-jılı C standartın jáne bir qayta kórip shıǵıw boyınsha jumıslar baslandı, ol rásmiy túrde 2011-jıl 8-dekabrde ISO/IEC 9899:2011 járiyalanǵanǵa shekem rásmiy emes túrde «C1X» dep ataldı. C standartları komiteti bar bolǵan implementaciyalar tárepinen testlenbegen jańa ózgesheliklerdiń qabıl etiliwin sheklew boyınsha kórsetpelerdi qabıl etti. C11 standartı C tiline hám kitapxanasına kóp jańa ózgeshelikler qosadı, sonıń ishinde tip ulıwma makrosları, anonim strukturalar, jaqsılanǵan Unicode qollap-quwatlawı, atomlı operaciyalar, kóp aǵımlıq hám shegaraları tekserilgen funkciyalar. Ol sonıń menen birge bar bolǵan C99 kitapxanasınıń geypara bólimlerin qosımsha etedi hám C++ penen sáykeslikti jaqsılaydı. C11 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201112L</code> retinde anıqlanǵan. === C17 === C17 — bul 2018-jıl iyun ayında járiyalanǵan C programmalastırıw tili standartı ISO/IEC 9899:2018 ushın rásmiy emes at. Ol hesh qanday jańa til ózgesheliklerin kirgizbeydi, tek C11-degi kemshiliklerge texnikalıq dúzetiwler hám anıqlamalar ǵana kirgizedi. C17 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201710L</code> retinde anıqlanǵan. === C23 === C23 — bul házirgi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı hám ol rawajlanıwınıń úlken bóliminde «C2X» dep atalǵan. Ol aldıńǵı relizlerge tiykarlanıp, jańa gilt sózler, <code>nullptr_t</code> hám <code>_BitInt(N)</code> sıyaqlı tipler hám standart kitapxanaǵa keńeytiwler sıyaqlı jańa ózgeshelikler kirgizedi<ref>{{Web deregi | bet = ISO/IEC 9899:2024 (en) — N3220 working draft| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-iyul }}</ref>. C23 2024-jıl oktyabr ayında ISO/IEC 9899:2024 retinde járiyalandı<ref name="N3132">{{Web deregi | bet = WG14-N3132 : Revised C23 Schedule| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230609204739/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 9-iyun | sáne = 2023-jıl 4-iyun | url-status = live}}</ref>. C23 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>202311L</code> retinde anıqlanǵan. === C2Y === C2Y — bul C23 (C2X) ten keyingi, 2020-jıllardıń aqırında shıǵarılıwı úmit etiletuǵın kelesi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı, sonlıqtan «C2Y» de «2» bar. C2Y-diń dáslepki jumıs joybarı 2024-jıl fevral ayında ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen N3220 retinde shıǵarıldı<ref name="N3220">{{Web deregi | bet = WG14-N3220 : Working Draft, C2y| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240226053735/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 26-fevral | sáne = 2024-jıl 21-fevral | url-status = live}}</ref>. === Embedded C === Tariyxıy jaqtan, ornatılǵan C programmalastırıw qatań noqatlı arifmetika, bir neshe hár túrli yad bankleri hám tiykarǵı I/O operaciyaları sıyaqlı ekzotikalıq ózgesheliklerdi qollap-quwatlaw ushın C tiline standart emes keńeytpelerdi talap etken. 2008-jılı C Standartları Komiteti C tilin keńeytetuǵın texnikalıq esabat járiyaladı, ol barlıq implementaciyalardıń sáykes keliwi ushın ulıwma standart usınıw arqalı bul máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan<ref name="TR18037">{{Web deregi | bet = TR 18037: Embedded C| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| jumıs = open-std.org| id = ISO/IEC JTC1 SC22 WG14 N1169| sáne = 2006-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210225224616/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| url-status = live}}</ref>. Ol ádettegi C-de bolmaǵan bir qatar ózgesheliklerdi óz ishine aladı, mısalı, qatań noqatlı arifmetika, atalǵan adres keńislikleri hám tiykarǵı I/O apparatlıq adreslew. == Anıqlama == Qatardıń aqırı C tilinde ulıwma áhmiyetli emes; degen menen, qatar shegaraları preprocessor basqıshında áhmiyetke iye. Kommentariyalar ya <code>/*</code> hám <code>*/</code> shegaralawshıları arasında, yamasa (C99-dan baslap) <code>//</code> belgisi artınan qatardıń aqırına shekem payda bolıwı múmkin. <code>/*</code> hám <code>*/</code> menen shegaralanǵan kommentariyalar bir-biriniń ishinde jaylaspaydı hám bul simvollar izbe-izligi qatar yamasa simvol literalları ishinde ushırassa, kommentariya shegaralawshıları retinde interpretaciyalanbaydı. C derek faylları járiyalanıwlar hám funkciya anıqlamaların óz ishine aladı. Funkciya anıqlamaları, óz gezeginde, járiyalanıwlar hám operatorlardı óz ishine aladı. Járiyalanıwlar ya <code>struct</code>, <code>union</code> hám <code>enum</code> sıyaqlı gilt sózler arqalı jańa tiplerdi anıqlaydı, ya bolmasa jańa ózgeriwshilerge tiplerdi menshikleydi hám bálkim orın ajıratadı, ádette tip penen birge ózgeriwshi atın jazıw arqalı. <code>char</code> hám <code>int</code> sıyaqlı gilt sózler ornatılǵan tiplerdi kórsetedi. Kod bólimleri járiyalanıwlardıń kóriw sheńberin sheklew hám basqarıw strukturaları ushın bir operator retinde xızmet etiw maqsetinde figuralı qawsırmalar (<code>{</code> hám <code>}</code>) ishine alınadı. Imperativ til retinde, C háreketlerdi kórsetiw ushın operatorlardı paydalanadı. Eń keń tarqalǵan operator — bul bahalanatuǵın ańlatpadan hám onnan keyingi útirli noqattan ibarat bolǵan ańlatpa operatorı; bahalanıwdıń qosımsha tásiri retinde funkciyalar shaqırılıwı hám ózgeriwshilerge jańa mánisler tayınlanıwı múmkin. Operatorlardıń ádettegi izbe-iz orınlanıwın ózgertiw ushın, C saqlanǵan gilt sózler menen belgilengen bir neshe basqarıw aǵımı operatorların usınadı. [[Strukturalıq programmalastırıw]] <code>if</code> ... [<code>else</code>] shártli orınlanıwı hám <code>do</code> ... <code>while</code>, <code>while</code> hám <code>for</code> iterativ orınlanıwı (cikl) arqalı qollap-quwatlanadı. <code>for</code> operatorınıń bólek inicializaciya, tekseriw hám qayta inicializaciya ańlatpaları bar, olardıń hárbiri yamasa hámmesi de túsirip qaldırılıwı múmkin. <code>break</code> hám <code>continue</code> cikl ishinde qollanılıwı múmkin. Break eń ishki cikl operatorınan shıǵıw ushın, al continue onıń qayta inicializaciyasına ótiw ushın qollanıladı. Sonday-aq, funkciya ishinde belgilengen belgige tikkeley ótetuǵın strukturalanbaǵan <code>goto</code> operatorı da bar. <code>switch</code> pútin san ańlatpasınıń mánisine tiykarlanıp orınlanatuǵın jaǵdaydı tańlaydı. Basqa kóplegen tillerden ayırmashılıǵı, <code>case</code> <code>break</code> penen toqtatılmasa, basqarıw aǵımı kelesi jaǵdayǵa ótedi. Ańlatpalar hár túrli ornatılǵan operatorlardı paydalanıwı hám funkciya shaqırıwların óz ishine alıwı múmkin. Funkciyalarǵa argumentlerdiń hám kópshilik operatorlarǵa operandlardıń bahalanıw tártibi anıqlanbaǵan. Bahalanıwlar hátte aralasıp ketiwi de múmkin. Degen menen, barlıq qosımsha tásirler (ózgeriwshilerge saqlawdı qosqanda) kelesi «izbe-izlik noqatı»nan aldın júz beredi; izbe-izlik noqatları hárbir ańlatpa operatorınıń aqırı, hárbir funkciya shaqırıwına kiriw hám onnan qaytıwdı óz ishine aladı. Izbe-izlik noqatları sonıń menen birge belgili bir operatorlardı (<code>&&</code>, <code>||</code>, <code>?:</code> hám útir operatorı) óz ishine alǵan ańlatpalardı bahalaw waqtında da payda boladı. Bul kompilyator tárepinen obyekt kodın joqarı dárejede optimallastırıwǵa imkaniyat beredi, biraq C baǵdarlamashılarınan basqa programmalastırıw tillerine qaraǵanda isenimli nátiyjeler alıw ushın kóbirek itibar beriwdi talap etedi. Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] kirisiwinde bılay deydi: «C, basqa hár qanday til sıyaqlı, óziniń kemshiliklerine iye. Geypara operatorlardıń orınlanıw tártibi nadurıs; sintaksistiń geypara bólimleri jaqsıraq bolıwı múmkin edi». C standartı bunday ózgerislerdiń bar bolǵan programmalıq támiynatqa tásiri sebepli, bul kemshiliklerdiń kópshiligin dúzetiwge urınbadı. === Simvollar toplamı === Tiykarǵı C derek simvollar jıynaǵı tómendegi belgilerdi óz ishine aladı:<ref name="draft2007"> [https://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/www/docs/n1256.pdf "Committee Draft ISO/IEC 9899:TC3: 5.2.1 Character sets"]. 2007. </ref> * ISO tiykarǵı [[Latın tili|latın]] álipbesiniń kishi hám bas háripleri: <code>a</code>–<code>z</code>, <code>A</code>–<code>Z</code> * Onlıq sanlar: <code>0</code>–<code>9</code> * Grafikalıq simvollar: <code>! " # % & ' ( ) * + , - . / : ; < = > ? [ \ ] ^ _ { | } ~</code> * Bos orın simvolları: probel, gorizontal tabulyaciya, vertikal tabulyaciya, forma almastırıw, jańa qatar Jańa qatar simvolı tekst qatarınıń aqırın bildiredi; ol haqıyqıy bir simvolǵa sáykes keliwi shárt emes, degen menen qolaylılıq ushın C onı solay qarastıradı. POSIX standartı tiykarǵı C derek simvollar toplamına bir neshe simvollar (ásirese «@») qosatuǵın portativ belgiler toplamın talap etedi. Eki standart ta hesh qanday anıq mánis kodlawın kórsetpeydi — ASCII hám EBCDIC ekewi de bul standartlarǵa sáykes keledi, sebebi olar keminde sol tiykarǵı belgilerdi óz ishine aladı, hátte ol belgiler ushın hár túrli kodlanǵan mánislerdi paydalansa da. Qosımsha kóp baytlı kodlanǵan simvollar qatar literallarında qollanılıwı múmkin, biraq olar tolıq portativ emes. C99-dan baslap kóp milletli Unicode simvolları <code>\uXXXX</code> yamasa <code>\UXXXXXXXX</code> kodlawın paydalanıp C derek teksti ishine portativ túrde jaylastırılıwı múmkin (bul jerde <code>X</code> on altılıq belgini ańlatadı). Tiykarǵı C orınlanıw simvollar toplamı sol belgilerdi, sonday-aq nol belgisiniń, eskertiwdiń, keri qaytıwdıń hám qatar basına qaytıwınıń kórinislerin óz ishine aladı. Keńeytilgen simvollar toplamların orınlanıw waqtında qollap-quwatlaw C standartınıń hárbir jańalanıwı menen arttı. === Rezervlengen sózler === C-diń barlıq versiyalarında registrge sezgir aldınnan saqlanǵan sózler bar. Saqlanǵan sózler bolǵanlıqtan, olar ózgeriwshi atları retinde qollanıla almaydı. C89-da 32 aldınnan saqlanǵan sóz bar: {{div col|colwidth=13em}} * <code>auto</code> * <code>break</code> * <code>case</code> * <code>char</code> * <code>const</code> * <code>continue</code> * <code>default</code> * <code>do</code> * <code>double</code> * <code>else</code> * <code>enum</code> * <code>extern</code> * <code>float</code> * <code>for</code> * <code>goto</code> * <code>if</code> * <code>int</code> * <code>long</code> * <code>register</code> * <code>return</code> * <code>short</code> * <code>signed</code> * <code>sizeof</code> * <code>static</code> * <code>struct</code> * <code>switch</code> * <code>typedef</code> * <code>union</code> * <code>unsigned</code> * <code>void</code> * <code>volatile</code> * <code>while</code>{{div col end}} C99 jáne bes saqlanǵan sóz qostı: (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>inline</code> * <code>restrict</code> * <code>_Bool</code> ‡ * <code>_Complex</code> * <code>_Imaginary</code> {{div col end}} C11 jáne jeti saqlanǵan sóz qostı:<ref name="ISOIEC 9899">{{Web deregi | url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| bet = ISO/IEC 9899:201x (ISO C11) Committee Draft| jumıs = open-std.org| sáne = 2010-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2017-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171222215122/http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| url-status = live}}</ref> (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>_Alignas</code> ‡ * <code>_Alignof</code> ‡ * <code>_Atomic</code> * <code>_Generic</code> * <code>_Noreturn</code> * <code>_Static_assert</code> ‡ * <code>_Thread_local</code> ‡ {{div col end}} C23 jáne on bes sózdi rezervledi: {{div col|colwidth=13em}} * <code>alignas</code> * <code>alignof</code> * <code>bool</code> * <code>constexpr</code> * <code>false</code> * <code>nullptr</code> * <code>static_assert</code> * <code>thread_local</code> * <code>true</code> * <code>typeof</code> * <code>typeof_unqual</code> * <code>_BitInt</code> * <code>_Decimal32</code> * <code>_Decimal64</code> * <code>_Decimal128</code> {{div col end}} Sońǵı waqıtta saqlanǵan sózlerdiń kópshiligi tómengi sızıqsha menen baslanıp, bas hárip penen dawam etedi, sebebi bunday formadaǵı identifikatorlar aldın C standartı tárepinen tek implementaciyalar tárepinen paydalanıw ushın rezervlengen edi. Bar bolǵan programma derek kodı bunday identifikatorlardı paydalanbaǵan bolıwı kerek bolǵanlıqtan, C implementaciyaları programmalastırıw tiliniń bul keńeytpelerin qollap-quwatlay baslaǵanda oǵan tásir etpeydi. Geypara standart tema atları tómengi sızıqshalı identifikatorlar ushın qolaylıraq sinonimlerdi anıqlaydı. Bul sózlerdiń geyparaları C23-te ózleriniń ádettegi imlası menen gilt sózler retinde qosıldı hám sáykes makroslar alıp taslandı. C89-ǵa shekem <code>entry</code> gilt sóz retinde rezervlengen edi. K&R dep atalǵan C89-dı táriyipleytuǵın [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] ekinshi basılımında Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] bılay dep jazǵan: «... [gilt sóz] <code>entry</code>, aldın rezervlengen, biraq hesh qashan qollanılmaǵan, endi rezervlengen emes.» hám «Óli tuwılǵan entry gilt sózi alıp taslandı.» === Operatorlar === C [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardıń]] bay toplamın qollap-quwatlaydı, olar ańlatpanıń ishinde sol ańlatpanı bahalaw waqtında orınlanatuǵın manipulyaciyalardı kórsetiw ushın paydalanılatuǵın simvollar. C tili tómendegi operatorlarǵa iye: * arifmetikalıq: [[Addition|<code>+</code>]], [[Subtraction|<code>-</code>]], [[Multiplication|<code>*</code>]], [[Division (mathematics)|<code>/</code>]], [[Modulo operation|<code>%</code>]] * menshiklew: <code>=</code> * keńeytilgen menshiklew: +=, -=, *=, /=, %=, &=, |=, ^=, <<=, >>= * bit boyınsha logika: <code>~</code>, <code>&</code>, <code>|</code>, <code>^</code> * bit boyınsha jıljıtıw: <code>&lt;&lt;</code>, <code>&gt;&gt;</code> * bul logikası: <code>!</code>, <code>&&</code>, <code>||</code> * shártli bahalaw: [[?:|<code>? :</code>]] * teńlikti tekseriw: [[Equality (mathematics)|<code>==</code>]], [[Inequality (mathematics)|<code>!=</code>]] * funkciya shaqırıw: <code>( )</code> * inkrement hám dekrement: <code>++</code>, <code>--</code> * aǵzanı tańlaw: <code>.</code>, <code>-></code> * obyekt ólshemi: <code>sizeof</code> * tip: <code>typeof</code>, <code>typeof_unqual</code> ''since C23'' * tártip qatnasları: <code>&lt;</code>, <code>&lt;=</code>, <code>&gt;</code>, <code>&gt;=</code> * silteme hám siltemeni anıqlaw: <code>&</code>, <code>*</code>, <code>[ ]</code> * izbe-izlik: [[Comma operator|<code>,</code>]] * kishi ańlatpanı gruppalaw: <code>( )</code> * tip túrlendiriw: <code>(''typename'')</code> C menshiklewdi kórsetiw ushın (matematikada teńlikti ańlatıw ushın qollanılatuǵın) <code>=</code> operatorın paydalanadı, bul [[Fortran]] hám PL/I-dıń úlgisine ámel etedi, biraq [[ALGOL]] hám onıń tuwındılarınan ayırmashılıq etedi. C teńlikti tekseriw ushın <code>==</code> operatorın paydalanadı. Menshiklew hám teńlik operatorları arasındaǵı uqsaslıq biriniń ornına ekinshisiniń tosınarlı paydalanılıwına alıp keliwi múmkin hám kóp jaǵdaylarda bul qátelik qáte xabarın payda etpeydi (degen menen ayırım kompilyatorlar eskertiwler beredi). Mısalı, <code>if (a == b + 1)</code> shártli ańlatpası qátelik penen <code>if (a = b + 1)</code> dep jazılıwı múmkin, bul eger menshiklewden keyin <code>a</code>-nıń mánisi <code>0</code> bolmasa, <code>true</code> dep bahalanadı<ref name="AutoTX-8">{{Web deregi | url = http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| bet = 10 Common Programming Mistakes in C++| jumıs = Cs.ucr.edu| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 21-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081021080953/http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| url-status = live}}</ref>. C operatorlarınıń orınlanıw tártibi bárqulla intuitiv emes. Mısalı, <code>==</code> operatorı <code>&</code> (bit boyınsha AND) hám <code>|</code> (bit boyınsha OR) operatorlarına qaraǵanda kúshlirek baylanısadı (olardan aldın orınlanadı), <code>x & 1 == 0</code> sıyaqlı ańlatpalarda, eger kod jazıwshınıń maqseti sol bolsa, <code>(x & 1) == 0</code> dep jazılıwı kerek<ref name="AutoTX-9">{{cite book |title=C and the 8051 |edition=3rd |last1=Schultz |first1=Thomas |year=2004 |publisher=PageFree Publishing Inc. |location=Otsego, MI |isbn=978-1-58961-237-2 |page=20 |url={{GBurl|id=rI0c8kWbxooC|pg=PT47}} |access-date=February 10, 2012 }}</ref>. === Maǵlıwmat tipleri === [[Fayl:1999 ISO C Concepts.png|thumb]] C-degi tip sisteması statikalıq hám hálsiz tiplestirilgen bolıp, bul onı Pascal sıyaqlı [[ALGOL]] tuwındılarınıń tip sistemasına uqsas etedi<ref name="Nmlwr">{{cite journal |last1=Feuer |first1=Alan R. |last2=Gehani |first2=Narain H. |date=March 1982 |title=Comparison of the Programming Languages C and Pascal |url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_1982-03_14_1/page/73 |journal=ACM Computing Surveys |volume=14 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1145/356869.356872 |s2cid=3136859}}</ref>. Hár túrli ólshemdegi, oń hám teris, haqıyqıy sanlar hám sanap ótiw tipleri (<code>enum</code>) ushın ornatılǵan tipler bar. <code>char</code> pútin san tipi kóbinese bir baytlı simvollar ushın qollanıladı. C99 logikalıq maǵlıwmat tipin qostı. Sonday-aq massivler, kórsetkishler, jazıwlar (<code>struct</code>) hám birlespeler (<code>union</code>) sıyaqlı tuwındı tipler de bar. C kóbinese tip sistemasınan shıǵıwlar zárúr bolıwı múmkin tómen dárejeli sistemalıq programmalastırıwda qollanıladı. Kompilyator kópshilik ańlatpalardıń tip durıslıǵın támiyinlewge háreket etedi, biraq baǵdarlamashı tekseriwlerdi hár túrli usıllar menen aylanıp óte aladı, ya bir mánisti bir tipten ekinshisine anıq túrlendiriw ushın tip túrlendiriwin paydalanıw arqalı, ya bolmasa maǵlıwmat obyektiniń tiykarındaǵı bitlerin basqa bir usılda qayta interpretaciyalaw ushın kórsetkishler yamasa birlespelerdi paydalanıw arqalı. Ayırımlar C-diń járiyalaw sintaksisin, ásirese funkciya kórsetkishleri ushın, intuitiv emes dep tabadı. (Ritchidiń ideyası identifikatorlardı olardıń qollanılıwına uqsas kontekstlerde járiyalaw edi: «járiyalaw qollanıwdı sáwlelendiredi».) C-diń ádettegi arifmetikalıq túrlendiriwleri nátiyjeli kod payda etiwge imkaniyat beredi, biraq geyde kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Mısalı, teń keńliktegi oń hám teris pútin sanlardı salıstırıw oń sannıń teris sanǵa túrlendiriliwin talap etedi. Eger oń san mánisi teris bolsa, bul kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. ==== Kórsetkishler ==== C kórsetkishlerdi, yaǵnıy yadtaǵı obyekt yamasa funkciyanıń adresi yamasa ornın jazıp alatuǵın silteme túrin paydalanıwdı qollap-quwatlaydı. Kórsetkishler kórsetilgen adreste saqlanǵan maǵlıwmatlarǵa kiriw ushın yamasa kórsetilgen funkciyanı shaqırıw ushın dereferenciyalanıwı múmkin. Kórsetkishler menshiklew yamasa kórsetkish arifmetikası arqalı manipulyaciyalanıwı múmkin. Kórsetkish mánisiniń orınlanıw waqtındaǵı kórinisi ádette shiyki yad adresi bolıp tabıladı (múmkin, sóz ishindegi jıljıw maydanı menen tolıqtırılǵan), biraq kórsetkishtiń tipi kórsetilgen zattıń tipin óz ishine alǵanlıqtan, kórsetkishler bar ańlatpalar kompilyaciya waqtında tip boyınsha tekseriliwi múmkin. Kórsetkish arifmetikası kórsetilgen maǵlıwmat tipiniń ólshemine sáykes avtomat túrde masshtablanadı. Kórsetkishler C-de kóp maqsetler ushın qollanıladı. Tekst qatarları ádette simvollar massivlerine kórsetkishler arqalı manipulyaciyalanadı. Dinamikalıq yad ajıratıw kórsetkishler arqalı orınlanadı; <code>malloc</code> nátiyjesi ádette saqlanatuǵın maǵlıwmatlardıń maǵlıwmat tipine túrlendiriledi. Terekler sıyaqlı kóp maǵlıwmat tipleri ádette dinamikalıq túrde ajıratılǵan, kórsetkishler arqalı bir-birine baylanıstırılǵan <code>struct</code> obyektleri retinde ámelge asırıladı. Basqa kórsetkishlerge kórsetkishler kóbinese kóp ólshemli massivlerde hám <code>struct</code> obyektleri massivlerinde qollanıladı. Funkciya kórsetkishleri (funkciya kórsetkishleri) funkciyalardı joqarı dárejeli funkciyalarǵa (mısalı, qsort yamasa bsearch) argument retinde, jóneltiw kestelerinde yamasa waqıya qayta islewshilerge keri shaqırıwlar retinde beriw ushın paydalı. Nul kórsetkish mánisi hesh qanday durıs orınǵa anıq kórsetpeydi. Nul kórsetkish mánisin dereferenciyalaw anıqlanbaǵan, kóbinese segmentaciyalaw qáteligine alıp keledi. Nul kórsetkish mánisleri baylanıslı dizimniń sońǵı túyinindegi «kelesi» kórsetkishtiń joqlıǵı sıyaqlı arnawlı jaǵdaylardı kórsetiw ushın yamasa kórsetkishler qaytaratuǵın funkciyalardan qáte kórsetkishi retinde paydalı. Derek kodındaǵı sáykes kontekstlerde, mısalı, kórsetkish ózgeriwshisine menshiklew ushın, nul kórsetkish konstantası <code>0</code> retinde, kórsetkish tipine anıq túrlendiriw menen yamasa ózgertiwsiz, bir neshe standart baslı fayllar tárepinen anıqlanǵan <code>NULL</code> makrosı retinde yamasa, C23-ten baslap <code>nullptr</code> konstantası menen jazılıwı múmkin. Shártli kontekstlerde nul kórsetkish mánisleri <code>false</code> dep bahalanadı, al basqa barlıq kórsetkish mánisleri <code>true</code> dep bahalanadı. Void kórsetkishleri (<code>void *</code>) anıqlanbaǵan tiptegi obyektlerge kórsetedi hám sonlıqtan «ulıwma» maǵlıwmat kórsetkishleri retinde qollanıla aladı. Kórsetilgen obyekttiń ólshemi hám tipi belgili bolmaǵanlıqtan, void kórsetkishleri dereferenciyalana almaydı hám de olarǵa kórsetkish arifmetikası ruqsat etilmeydi, degen menen olar ańsat (hám kóp kontekstlerde jasırın túrde) basqa hár qanday obyekt kórsetkish tipine hám onnan túrlendiriliwi múmkin. Kórsetkishlerdi abaysız paydalanıw potencial qáwipli bolıwı múmkin. Olar ádette tekserilmegenlikten, kórsetkish ózgeriwshisin qálegen tosınarlı orınǵa kórsetetuǵın etip qoyıwǵa boladı, bul qálemegen tásirlerge alıp keliwi múmkin. Durıs paydalanılǵan kórsetkishler qáwipsiz orınlarǵa kórsetkenine qaramastan, olar nadurıs kórsetkish arifmetikasın paydalanıp qáwipsiz emes orınlarǵa kórsetiliwi múmkin; olar kórsetken obyektler bosatılǵannan keyin de paydalanılıwı múmkin (asılıp turǵan kórsetkishler); olar inicializaciyalanbastan paydalanılıwı múmkin (jabayı kórsetkishler); yamasa olarǵa túrlendiriw, birlespe yamasa basqa buzılǵan kórsetkish arqalı tikkeley qáwipsiz emes mánis beriliwi múmkin. Ulıwma alǵanda, C kórsetkish tiplerin manipulyaciyalawǵa hám olar arasında túrlendiriwge ruqsat beriwde erkin, degen menen kompilyatorlar ádette hár túrli dárejede tekseriw ushın opciyalar usınadı. Geypara basqa programmalastırıw tilleri bul máselelerdi anaǵurlım sheklengenirek silteme tiplerin paydalanıw arqalı sheshedi. ==== Massivler ==== C-degi massiv tipleri dástúrli túrde kompilyaciya waqtında anıqlanǵan turaqlı, statikalıq ólshemge iye. Jańa C99 standartı sonday-aq ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdiń bir túrine de ruqsat etedi. Degen menen, sonday-aq standart kitapxananıń malloc funkciyasın paydalanıp, orınlanıw waqtında yad blogın (qálegen ólshemde) ajıratıw hám onı massiv retinde qarawǵa boladı. Massivlerge bárqulla (haqıyqatında) kórsetkishler arqalı kirilgenlikten, massivke kiriwler ádette tiykarındaǵı massiv ólshemine qarsı tekserilmeydi, degen menen geypara kompilyatorlar shegara tekseriwin opciya retinde usınıwı múmkin<ref name="fedoraproject">For example, gcc provides _FORTIFY_SOURCE. {{Web deregi | url = http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| bet = Security Features: Compile Time Buffer Checks (FORTIFY_SOURCE)| baspaxana = fedoraproject.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070107153447/http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| url-status = live}}</ref><ref name="Programming with C">{{Cite book|title=Programming with C|last1=เอี่ยมสิริวงศ์|first1=โอภาศ|publisher=SE-EDUCATION PUBLIC COMPANY LIMITED|year=2016|isbn=978-616-08-2740-4|location=Bangkok, Thailand|pages=225–230}}</ref>. Sonlıqtan massiv shegaraların buzıw múmkin hám nızamsız yadqa kiriw, maǵlıwmatlardıń buzılıwı, buferdiń tolıp ketiwi hám orınlanıw waqtındaǵı ayrıqsha jaǵdaylar sıyaqlı hár túrli aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. C kóp ólshemli massivlerdi járiyalaw ushın arnawlı qaǵıydaǵa iye emes, al onıń ornına massivler massivlerin járiyalaw ushın tip sistemasındaǵı rekursiyaǵa súyenedi, bul nátiyjeli túrde sol bir nárseni ámelge asıradı. Nátiyjedegi «kóp ólshemli massivtiń» indeks mánisleri qatar boyınsha tártipte ósiwde dep esaplanıwı múmkin. Kóp ólshemli massivler kóbinese sanlı algoritmlerde (tiykarınan ámeliy sızıqlı algebradan) matricalardı saqlaw ushın qollanıladı. C massiviniń dúzilisi usı arnawlı wazıypaǵa jaqsı sáykes keledi. Degen menen, C-diń dáslepki versiyalarında massivtiń shegaraları belgili turaqlı mánisler bolıwı kerek yamasa olardı talap etetuǵın hár qanday kishi programmaǵa anıq beriliwi kerek, al dinamikalıq ólshemli massivler massivlerine qos indekslew arqalı kiriwge bolmaydı. (Bul ushın sheshim massivti baǵanalarǵa kórsetkishlerdiń qosımsha «qatar vektorı» menen ajıratıw boldı.) C99 bul máseleni sheshetuǵın «ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdi» kirgizdi. Tómendegi zamanagóy C (C99 yamasa keyingi) qollanatuǵın mısal stekde (heap) eki ólshemli massivtiń ajıratılıwın hám kiriwler ushın kóp ólshemli massiv indekslewiniń paydalanılıwın kórsetedi (bul kóp C kompilyatorlarında shegara tekseriwin paydalana aladı): <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { float (*p)[n][m] = malloc(sizeof *p); if (p == NULL) { return -1; } for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { (*p)[i][j] = i + j; } } print_array(n, m, p); free(p); return 1; } </syntaxhighlight> Al tómende C99-dıń Auto VLA ózgesheligin paydalanatuǵın uqsas implementaciya keltirilgen: <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { // Itibar beriń: n * m * sizeof(float) auto VLA sheklewlerinen aspawın hám stektiń bar ólshemi sheńberinde ekenin tekseriw kerek. float p[n][m]; // auto VLA stekde saqlanadı hám funkciya shaqırılǵanda ólshemi anıqlanadı for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { p[i][j] = i + j; } print_array(n, m, p); // p-nı bosatıw kerek emes, sebebi ol funkciya tamamlanǵanda, stek ramkasınıń qalǵan bólimi menen birge joǵalıp ketedi return 1; } </syntaxhighlight> ==== Massiv-kórsetkish almasıw imkaniyatı ==== Indeks belgisi <code>x[i]</code> (bul jerde <code>x</code> kórsetkishti bildiredi) <code>*(x+i)</code> ushın sintaksislik qolaylıq bolıp tabıladı.<ref name="Raymond1996">{{cite book |last1=Raymond |first1=Eric S. |author-link=Eric S. Raymond |title=The New Hacker's Dictionary |edition=3rd |url={{GBurl|id=g80P_4v4QbIC|p=432}} |access-date=August 5, 2012 |date=October 11, 1996 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-68092-9 |page=432 }}</ref>. Kompilyatordıń kórsetkish tipi haqqındaǵı biliminen paydalanıp, <code>x + i</code> kórsetetuǵın adres tiykarǵı adres (<code>x</code> kórsetken) <code>i</code> baytqa arttırılǵan emes, al tiykarǵı adres <code>i</code>-ge kóbeytilgen, <code>x</code> kórsetetuǵın elementtiń ólshemine sáykes arttırılǵan dep anıqlanadı. Solay etip, <code>x[i]</code> massivtiń <code>i+1</code>-elementin bildiredi. Bunnan tısqarı, kópshilik ańlatpa kontekstlerinde (áhmiyetli ózgeshelik — sizeof operatorınıń operandı retinde), massiv tipindegi ańlatpa avtomat túrde massivtiń birinshi elementine kórsetkishke aylandırıladı. Bul massiv funkciyaǵa argument retinde kórsetilgende hesh qashan tutas kóshirilmeytuǵının, al tek ǵana onıń birinshi elementiniń adresi beriletuǵının ańlatadı. Sonlıqtan, C-degi funkciya shaqırıwları mánis boyınsha beriw semantikasın paydalansa da, massivler haqıyqatında silteme boyınsha beriledi. <code>x</code> massiviniń ulıwma ólshemin massiv tipindegi ańlatpaǵa <code>sizeof</code> qollanıw arqalı anıqlawǵa boladı. Elementtiń ólshemin A massiviniń hár qanday siltemesi alıp taslanǵan elementine <code>sizeof</code> operatorın qollanıw arqalı, mısalı <code>n = sizeof A[0]</code> sıyaqlı anıqlawǵa boladı. Solay etip, járiyalanǵan <code>A</code> massivindegi elementler sanın <code>sizeof A / sizeof A</code><code>[0]</code> retinde anıqlawǵa boladı. Itibar beriń, eger joqarıda táriyiplengen avtomat túrlendiriw sebepli kóbinese C kodında bolatuǵını sıyaqlı tek birinshi elementke kórsetkish bar bolsa, massivtiń tolıq tipi hám onıń uzınlıǵı haqqındaǵı informaciya joytıladı. === Yadtı basqarıw === Programmalastırıw tiliniń eń áhmiyetli funkciyalarınıń biri — bul [[Kompyuter yadı|yadtı]] hám yadta saqlanatuǵın obyektlerdi basqarıw ushın imkaniyatlar beriw. C obyektler ushın yadtı ajıratıwdıń úsh tiykarǵı usılın usınadı: * Statikalıq yad bólistiriw: obyekt ushın orın kompilyaciya waqtında binar faylında beriledi; bul obyektlerdiń bar bolıw múddeti (yamasa ómiri) olar bar bolǵan binar faylı yadqa júklengen waqıt dawamında boladı. * Avtomat yad bólistiriw: waqıtsha obyektler stekde saqlanıwı múmkin hám bul orın olar járiyalanǵan bloktan shıǵılǵannan keyin avtomat túrde bosatılıp, qayta paydalanıwǵa boladı. * Dinamikalıq yad bólistiriw: qálegen ólshemdegi yad blokları orınlanıw waqtında stek (heap) dep atalatuǵın yad aymaǵınan <code>malloc</code> sıyaqlı kitapxana funkciyaları arqalı soralıwı múmkin; bul bloklar keyinirek <code>realloc</code> yamasa <code>free</code> kitapxana funkciyaların shaqırıw arqalı qayta paydalanıw ushın bosatılǵanǵa shekem bar boladı. Bul úsh usıl hár túrli jaǵdaylar ushın sáykes keledi hám hár túrli artıqmashılıqlar menen kemshiliklerge iye. Mısalı, statikalıq yad bólistiriwde az ajıratıw shıǵını bar, avtomat bólistiriw biraz kóbirek shıǵındı talap etiwi múmkin, al dinamikalıq yad bólistiriw ajıratıw ushın da, bosatıw ushın da potencial túrde úlken shıǵınǵa iye bolıwı múmkin. Statikalıq obyektlerdiń turaqlı tábiyatı funkciya shaqırıwları arasındaǵı jaǵday informaciyasın saqlaw ushın paydalı, avtomat bólistiriw qollanıwǵa ańsat, biraq stek keńisligi ádette statikalıq yadqa yamasa stek keńisligine qaraǵanda ádewir sheklengen hám waqıtsha, al dinamikalıq yad bólistiriw ólshemi tek orınlanıw waqtında belgili bolǵan obyektlerdi qolaylı bólistiriwge imkaniyat beredi. Kópshilik C programmaları úshewiniń hámmesinen keń paydalanadı. Múmkin bolǵanda, avtomat yamasa statikalıq bólistiriw ádette eń ápiwayı, sebebi saqlaw kompilyator tárepinen basqarıladı, bul baǵdarlamashını yadtı qoldan ajıratıw hám bosatıw sıyaqlı potencial qátege beyim wazıypadan azat etedi. Degen menen, kóp maǵlıwmat strukturaları orınlanıw waqtında ólshemin ózgertiwi múmkin, al statikalıq bólistiriwler (hám C99-ǵa shekemgi avtomat bólistiriwler) kompilyaciya waqtında anıq ólshemge iye bolıwı kerek bolǵanlıqtan, dinamikalıq bólistiriw kerek bolǵan kóp jaǵdaylar bar. C99 standartına shekem, ózgeriwshi ólshemli massivler bunıń keń tarqalǵan mısalı edi. (Dinamikalıq bólistirilgen massivlerdiń mısalı ushın C dinamikalıq yad bólistiriw haqqındaǵı maqalasına qarań.) Orınlanıw waqtında basqarılmaytuǵın aqıbetler menen sátsizlikke ushırawı múmkin avtomat bólistiriwden ayırmashılıǵı, dinamikalıq bólistiriw funkciyaları kerekli saqlaw ornı bólistire almaǵanda kórsetkish (nul kórsetkish mánisi formasında) qaytaradı. (Júdá úlken statikalıq bólistiriw ádette programma iske túsiriwden aldın baylanıstırıwshı yamasa júklewshi tárepinen anıqlanadı.) Basqasha kórsetilmese, statikalıq obyektler programma iske túskende nol yamasa nul kórsetkish mánislerin óz ishine aladı. Avtomat hám dinamikalıq bólistirilgen obyektler tek eger dáslepki mánis anıq kórsetilse ǵana inicializaciyalanadı; basqa jaǵdayda olar dáslep anıq emes mánislerge iye boladı (ádette, saqlaw ornında bar bolǵan hár qanday bit úlgisi, ol hátte sol tip ushın durıs mánisti bildirmewi de múmkin). Eger programma inicializaciyalanbaǵan mániske kiriwge urınsa, nátiyjeler anıqlanbaǵan. Kóp zamanagóy kompilyatorlar bul máseleni anıqlawǵa hám eskertiwge háreket etedi, biraq jalǵan oń hám jalǵan teris nátiyjeler de bolıwı múmkin. Stek yadın bólistiriw múmkin bolǵanınsha qayta paydalanıw ushın hár qanday programmada onıń haqıyqıy paydalanılıwı menen sinxronlastırılıwı kerek. Mısalı, eger stek yadın bólistiriwge jalǵız kórsetkish kóriw sheńberinen shıǵıp ketse yamasa onıń mánisi anıq bosatılmastan aldın qayta jazılsa, onda ol yad keyingi paydalanıw ushın qaytarıla almaydı hám negizinde programma ushın joytıladı, bul qubılıs yad aǵıwı dep ataladı. Kerisinshe, yad bosatılıwı, biraq keyinirek silteme beriliwi múmkin, bul aldınnan boljanbaytuǵın nátiyjelerge alıp keledi. Ádette, sátsizlik belgileri programmanıń qátege sebep bolatuǵın kodqa baylanıslı bolmaǵan bóliminde payda boladı, bul sátsizlikti anıqlawdı qıyınlastıradı. Bunday máseleler avtomat shıǵındını jıynawı bar tillerde jeńillestiriledi. === Kitapxanalar === C programmalastırıw tili keńeytiwdiń tiykarǵı usılı retinde [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalardı]] paydalanadı. C tilinde kitapxana — bul bir «arxiv» faylı ishinde jaylasqan funkciyalar toplamı. Hárbir kitapxananıń ádette programma tárepinen qollanılıwı múmkin bolǵan kitapxana ishinde jaylasqan funkciyalardıń prototiplerin hám usı funkciyalar menen paydalanılatuǵın arnawlı maǵlıwmat túrleri menen makro simvollardıń járiyalanıwların óz ishine alǵan baslı faylı boladı. Programma kitapxananı paydalanıwı ushın, ol kitapxananıń baslı faylın qosıwı kerek hám kitapxana programma menen baylanıstırılıwı kerek, bul kóp jaǵdaylarda kompilyator bayraqların talap etedi (mısalı, <code>-lm</code>, «matematika kitapxanasın baylanıstır» sóziniń qısqartpası). Eń keń tarqalǵan C kitapxanası — bul ISO hám ANSI C standartları menen anıqlanǵan hám hárbir C implementaciyası menen birge keletuǵın C standart kitapxanası (ornatılǵan sistemalar sıyaqlı sheklengen ortalıqlarǵa baǵdarlanǵan implementaciyalar tek standart kitapxananıń bir bólimin ǵana usınıwı múmkin). Bul kitapxana aǵımlı kirgiziw hám shıǵarıwdı, yadtı bólistiriwdi, matematikanı, simvol qatarların hám waqıt mánislerin qollap-quwatlaydı. Bir neshe bólek standart baslılar (mısalı, <code>stdio.h</code>) bul hám basqa standart kitapxana imkaniyatları ushın interfeyslerdi anıqlaydı. C kitapxana funkciyalarınıń jáne bir keń tarqalǵan toplamı — bul arnawlı túrde Unix hám [[Unix|Unixke]] uqsas sistemalarǵa baǵdarlanǵan qosımshalar tárepinen qollanılatuǵınlar, ásirese yadroǵa interfeys usınatuǵın funkciyalar. Bul funkciyalar POSIX hám Single UNIX Specification sıyaqlı hár túrli standartlarda tolıq táriyiplengen. Kóp programmalar C tilinde jazılǵanlıqtan, basqa da hár túrli kitapxanalar bar. Kitapxanalar kóbinese C tilinde jazıladı, sebebi C kompilyatorları nátiyjeli obyekt kodın payda etedi; baǵdarlamashılar keyin [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Perl hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]] tillerden paydalanıw ushın kitapxanaǵa interfeysler jaratadı. ==== Fayllardı qayta islew hám aǵımlar ==== Fayldı kirgiziw hám shıǵarıw (I/O) C tiliniń óziniń bir bólimi emes, al onıń ornına kitapxanalar (mısalı, C standart kitapxanası) hám olar menen baylanıslı baslı faylları (mısalı, <code>stdio.h</code>) arqalı ámelge asırıladı. Fayldı qayta islew ádette aǵımlar arqalı isleytuǵın joqarı dárejeli I/O arqalı ámelge asırıladı. Bul kózqarastan aǵım — bul qurılmalardan ǵárezsiz maǵlıwmat aǵımı, al fayl — anıq qurılma. Joqarı dárejeli I/O aǵımnıń faylǵa baylanıstırılıwı arqalı orınlanadı. C standart kitapxanasında bufer (yad aymaǵı yamasa gezek) maǵlıwmatlardı aqırǵı orınǵa jiberilmesten aldın waqıtsha saqlaw ushın paydalanıladı. Bul qattı disk yamasa SSD sıyaqlı áste qurılmalardı kútiw waqtın azaytadı. Tómen dárejeli I/O funkciyaları standart C kitapxanasınıń bir bólimi emes[anıqlama kerek], biraq ádette «shiyki temir» programmalastırıwınıń (kópshilik ornatılǵan programmalastırıw sıyaqlı hár qanday operaciyalıq sistemadan ǵárezsiz programmalastırıw) bir bólimi bolıp tabıladı. Az sanlı ózgesheliklerdi esapqa almaǵanda, implementaciyalar tómen dárejeli I/O-nı óz ishine aladı. == Til quralları == C baǵdarlamashılarına anıqlanbaǵan háreketli yamasa múmkin qáte ańlatpaları bar operatorlardı kompilyator tárepinen usınılǵanǵa qaraǵanda úlkenirek qatańlıq penen tabıwǵa hám dúzetiwge járdem beriw ushın bir qatar qurallar islep shıǵılǵan. Avtomatlastırılǵan derek kodın tekseriw hám audit quralları, mısalı Lint, bar. Keń tarqalǵan ámeliyat — programma birinshi ret jazılǵanda gúmanlı kodtı anıqlaw ushın Lint-ti paydalanıw. Programma Lint-ten ótkennen keyin, ol C kompilyatorı menen kompilyaciya etiledi. Sonday-aq, kóp kompilyatorlar sintaksislik jaqtan durıs, biraq haqıyqatında qáte bolıwı itimal bolǵan konstrukciyalar haqqında qosımsha túrde eskertiw bere aladı. MISRA C — bul ornatılǵan sistemalar ushın islep shıǵılǵan, bunday gúmanlı kodtan qashıw ushın usınıslar toplamı<ref name="MI2L0">{{Web deregi | url = http://www.unix.com/man-page/FreeBSD/1/lint| bet = Man Page for lint (freebsd Section 1)| jumıs = unix.com| sáne = 2001-jıl 24-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}</ref>. Sonday-aq, C-diń standart bólimi bolmaǵan háreketlerdi orınlaw ushın kompilyatorlar, kitapxanalar hám operaciyalıq sistema dárejesindegi mexanizmler bar, mısalı, massivler ushın shegara tekseriwi, buferdiń tolıp ketiwin anıqlaw, seriyalaw, dinamikalıq yadtı baqlaw hám avtomat shıǵındını jıynaw. Purify yamasa Valgrind sıyaqlı yadtı basqarıw tekseriw quralları hám yad bólistiriw funkciyalarınıń arnawlı versiyaları bar kitapxanalar menen baylanıstırıw yadtı paydalanıwdaǵı orınlanıw waqtındaǵı qátelerdi ashıwǵa járdem bere aladı<ref>{{Web deregi | bet = CS107 Valgrind Memcheck| url = https://web.stanford.edu/class/archive/cs/cs107/cs107.1236/resources/valgrind.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun | jumıs = web.stanford.edu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hastings |first1=Reed |last2=Joyce |first2=Bob |title=Purify: Fast Detection of Memory Leaks and Access Errors |url=https://web.stanford.edu/class/cs343/resources/purify.pdf |journal=Pure Software Inc. |pages=9}}</ref>. == Qollanılıwı == C aqırǵı paydalanıwshı hám sistema dárejesindegi qosımshalardı ámelge asırıw ushın keń qollanılǵan<ref>{{Web deregi | bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming| first1 = Daniel| last1 = Munoz| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-noyabr | jumıs = Toptal Engineering Blog| til = en}}</ref>. === Sistemalıq programmalastırıwda qollanıwınıń sebepleri === [[Fayl:The C Programming Language.png|thumb|C tilinde jazılǵan ayırım programmalıq támiynatlar]] C [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardı]] hám ornatılǵan sistema qosımshaların ámelge asırıwda sistemalıq programmalastırıw ushın keń qollanıladı<ref name="Zh3CW">{{Cite book|title=Programming and problem solving with C++ |edition=6th |last1=Dale |first1=Nell B. |last2=Weems |first2=Chip |year=2014 |location=Burlington, Massachusetts |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1449694289 |oclc=894992484}}</ref>. Bul bir neshe sebepke baylanıslı: * C tili platforma apparatlıq támiynatına hám yadqa kórsetkishler hám tip túrlendiriw arqalı kiriwge imkaniyat beredi, solay etip sistemaǵa tán ózgeshelikler (mısalı, Basqarıw/Status Registrleri, I/O registrleri) C tilinde jazılǵan kod penen sazlanıwı hám paydalanılıwı múmkin – ol islep atırǵan platformanı tolıq basqarıwǵa imkaniyat beredi. * Kompilyaciya nátiyjesinde payda bolǵan kod kóp sistema ózgesheliklerin talap etpeydi hám geypara iske túsiriw kodınan ápiwayı túrde shaqırılıwı múmkin – onı orınlaw ańsat. * C tili operatorları hám ańlatpaları ádette maqsetli processor ushın kórsetpeler izbe-izligine jaqsı sáykes keledi hám nátiyjede sistema resurslarına tómen orınlanıw waqtında talap bar – onı orınlaw tez. * Operatorlardıń bay toplamı menen, C tili maqsetli oraylıq processorlardıń kóplegen ózgesheliklerin paydalana aladı. Belgili bir oraylıq processorda kóbirek siyrek kórsetpeler bolǵanda, sol kórsetpelerden paydalanıw ushın bálkim ishki funkciyaları bar til variantı qurılıwı múmkin – ol maqsetli oraylıq processordıń derlik barlıq ózgesheliklerin paydalana aladı. * Til ekilik maǵlıwmat bloklarına strukturalardı jaylastırıwdı ańsatlastıradı, bul maǵlıwmatlardı túsinip alıwǵa, basqarıwǵa hám ózgertiwge imkaniyat beredi – ol maǵlıwmat strukturaların, hátte fayl sistemaların da jaza aladı. * Til pútin san arifmetikası hám logikası ushın, sonıń ishinde bit manipulyaciyası ushın bay operatorlar toplamın hám bálkim hár túrli ólshemdegi haqıyqıy sanlardı qollap-quwatlaydı – ol sáykes strukturalanǵan maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta isley aladı. * C — bul tek bir neshe operatorı bar, hám keń kólemli maqsetli kod payda etetuǵın júdá kóp ózgeshelikleri joq, salıstırmalı túrde kishi til – onı túsinip alıw ańsat. * C yad ajıratıw hám bosatıw ústinen tikkeley basqarıwǵa iye, bul yad penen islesiw operaciyalarına toqtawlı shıǵındı jıynaw waqıyaları ushın hesh qanday uwayımsız, maqul nátiyjelilik hám aldınnan boljanatuǵın waqıt beredi – onıń ónimdarlıǵı aldınnan boljanatuǵın. * C hár túrli yad ajıratıw sxemaların paydalanıwǵa hám ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi, sonıń ishinde ádettegi <code>malloc</code> hám <code>free</code>; arenaları bar anaǵurlım quramalı mexanizm; yamasa DMA-ǵa sáykes keletuǵın, úzilis qayta islewshileri ishinde paydalanılatuǵın yamasa virtual yad sisteması menen integraciyalanǵan OS yadrosı ushın versiya. * Baylanıstırıwshıǵa hám ortalıqqa baylanıslı, C kodı assembler tilinde jazılǵan kitapxanalardı da shaqıra aladı hám assembler tilinen shaqırılıwı múmkin – ol basqa tómen dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C hám onıń shaqırıw qaǵıydaları hám baylanıstırıwshı strukturaları kóbinese basqa joqarı dárejeli tiller menen birge paydalanıladı, C-ǵa da, C-den de shaqırıwlardı qollap-quwatlaydı – ol basqa joqarı dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C jetilisken hám keń ekosistemaǵa iye, sonıń ishinde kitapxanalar, freymvorklar, ashıq kodlı kompilyatorlar, sazlawshılar hám utilitalar bar hám de-fakto standart bolıp tabıladı. Drayverlerdiń C tilinde bar bolıwı itimal, yamasa C kompilyatorınıń backend retinde uqsas oraylıq processor arxitekturası bar, sonlıqtan basqa tildi tańlawǵa stimul az. === Oyınlar === Kompyuter oyınları kóbinese tillerdiń kombinaciyasınan qurıladı. C, ásirese kompyuter platformalarınan eń jaqsı ónimdarlıqtı alıwǵa háreket etetuǵın oyınlar ushın, áhmiyetli orın iyelegen. Mısallarǵa 1993-jılǵı Doom kiredi<ref>{{Web deregi | bet = Development of Doom| url = https://doomwiki.org/wiki/Development_of_Doom| jumıs = DoomWiki.org| qaralǵan sáne = 2025-jıl 2-mart | til = en| sáne = 2025-jıl 2-mart }}</ref>. === Dúnya júzilik tor === Tariyxıy jaqtan, C geyde Ulıwma Shlyuz Interfeysi (CGI) arqalı veb-baǵdarlamalastırıw ushın [[veb-qosımsha]], server hám brauzer arasındaǵı informaciya ushın «shlyuz» retinde paydalanılǵan<ref name="Dobbs 1995">{{cite book |title=Dr. Dobb's Sourcebook |publisher=Miller Freeman, Inc. |date=November–December 1995 |location=U.S.}}</ref>. C óziniń tezligi, turaqlılıǵı hám derlik universal qoljetimliligi sebepli interpretaciyalanatuǵın tillerden artıq kórilgen bolıwı múmkin<ref name="linuxjournal 2005">{{Web deregi | url = http://www.linuxjournal.com/article/6863| baspaxana = linuxjournal.com| bet = Using C for CGI Programming| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-yanvar | sáne = 2005-jıl 1-mart | arxivsáne = 2010-jıl 13-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100213075858/http://www.linuxjournal.com/article/6863| url-status = live}}</ref>. Házirgi waqıtta veb-baǵdarlamalastırıwdı C tilinde ámelge asırıw ádettegi ámeliyat emes,<ref>{{Web deregi | last1 = Perkins| first1 = Luc| bet = Web development in C: crazy? Or crazy like a fox?| url = https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| jumıs = Medium| til = en| sáne = 2013-jıl 17-sentyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004135317/https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| url-status = live}}</ref> hám basqa da kóp veb-baǵdarlamalastırıw tilleri keń tarqalǵan. C tiykarındaǵı veb-baǵdarlamalastırıw dawam etip atırǵan qosımshalarǵa routerlerdegi HTTP konfiguraciya betleri, IoT qurılmaları hám uqsasları kiredi, degen menen hátte bul jerde de ayırım proektlerdiń joqarı dárejeli tillerdegi bólimleri bar, mısalı, OpenWRT ishinde Lua-nı paydalanıw. Eki ataqlı [[Veb-server|veb-server,]] Apache HTTP Server hám [[Nginx]], C tilinde jazılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://mull-overthing.com/what-programming-language-does-nginx-use/| bet = What programming language does NGINX use?}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.greengeeks.com/blog/what-is-apache/| bet = What is Apache and What Does it Do for Website Development?}}</ref>. C-diń apparatlıq támiynatqa jaqınlıǵı bul joqarı ónimli programmalıq támiynat sistemaların qurıwǵa imkaniyat beredi. === C aralıq til retinde === C geyde basqa tillerdiń implementaciyaları tárepinen aralıq til retinde paydalanıladı. Bul usıl portativlik yamasa qolaylılıq ushın paydalanılıwı múmkin; C-di aralıq til retinde paydalanıw arqalı qosımsha mashinaǵa tán kod generatorları kerek emes boladı. C-de qatar nomerli preprocessor direktivleri hám inicializator dizimleriniń aqırındaǵı qosımsha artıqsha útirler sıyaqlı generaciyalanǵan kodtıń kompilyaciyasın qollap-quwatlaytuǵın ayırım ózgeshelikler bar. Degen menen, C-diń ayırım kemshilikleri C-- sıyaqlı aralıq til retinde paydalanıw ushın arnawlı proektlestirilgen basqa C-ge tiykarlanǵan tillerdiń islep shıǵılıwına túrtki boldı. Sonday-aq, zamanagóy iri kompilyatorlar GCC hám LLVM ekewi de C emes aralıq kóriniske iye hám bul kompilyatorlar C-di qosqanda, kóp tiller ushın aldıńǵı bólimlerdi (front ends) qollap-quwatlaydı. === Esaplawǵa intensiv kitapxanalar === C baǵdarlamashılarǵa algoritmler hám maǵlıwmatlar strukturalarınıń nátiyjeli implementaciyaların jaratıwǵa imkaniyat beredi, sebebi apparatlıq támiynattan abstrakciya qatlamı juqa hám onıń artıqmashılıǵı tómen, bul esaplawǵa intensiv programmalar ushın áhmiyetli kriteriya. Mısalı, GNU Kóp Anıqlıqlı Arifmetika Kitapxanası, GNU Ilimiy Kitapxanası, Mathematica hám [[MATLAB]] tolıǵı menen yamasa bólek C tilinde jazılǵan. Kóp tiller C-degi kitapxana funkciyaların shaqırıwdı qollap-quwatlaydı; mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] tiykarındaǵı NumPy freymvorkı joqarı ónimli hám apparatlıq támiynat penen islesiw aspektleri ushın C-di paydalanadı. === Basqa tiller C tilinde jazılǵan === C-diń keń tarqalǵan qoljetimliligi hám nátiyjeliliginiń aqıbeti — basqa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorları]], [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanaları]] hám [[Interpretator|interpretatorları]] kóbinese C tilinde ámelge asırıladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 13-noyabr | bet = C – the mother of all languages| url = https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = ICT Academy at IITK| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210531161841/https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| url-status = dead}}</ref>. Mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]],<ref>{{Web deregi | bet = 1. Extending Python with C or C++| jumıs = Python 3.10.7 documentation| url = https://docs.python.org/3/extending/extending.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | arxivsáne = 2012-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121105232707/https://docs.python.org/3/extending/extending.html| url-status = live}}</ref> Perl,<ref>{{Web deregi | bet = An overview of the Perl 5 engine| url = https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Opensource.com| first1 = Michael| last1 = Conrad| sáne = 2018-jıl 22-yanvar | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 26-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220526105419/https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| url-status = live}}</ref> Ruby,<ref>{{Web deregi | bet = To Ruby From C and C++| url = https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Ruby Programming Language| arxivsáne = 2013-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130812003928/https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| url-status = live}}</ref> hám [[PHP]]<nowiki/>diń<ref>{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 3-avgust | bet = What is PHP? How to Write Your First PHP Program| url = https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = freeCodeCamp| first1 = Michael| last1 = Para| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 4-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220804050401/https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| url-status = live}}</ref> anıqlama implementaciyaları C tilinde jazılǵan. == Sheklewler == Ritchi ózi jaratqan tildiń sheklewleri haqqında házillesken:<ref>{{cite magazine |last=Metz |first=Cade |date=2011-10-13 |title=Dennis Ritchie: The Shoulders Steve Jobs Stood On |url=https://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-access=subscription |magazine=Wired |access-date=April 19, 2022 |archive-date=April 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005125/http://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote |text=assembler tiliniń kúshi hám ... assembler tiliniń qolaylılıǵı |author=Dennis Ritchi}} C ataqlı, tásirli hám úlken tabıslı bolǵanına qaramastan, onıń kemshilikleri de bar, sonıń ishinde: * <code>malloc</code> hám <code>free</code> menen standart dinamikalıq yadtı basqarıw qátelerge beyim. Nadurıs paydalanıw yad aǵıwlarına hám asılıp turǵan kórsetkishlerge alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | avtor = Internet Security Research Group| bet = What is memory safety and why does it matter?| url = https://www.memorysafety.org/docs/memory-safety/| jumıs = Prossimo| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-mart }}</ref>. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám yadtı tikkeley manipulyaciyalaw yadtıń buzılıwı múmkin ekenin ańlatadı. * Tip tekseriwi bar, biraq ol variativ funkciyalar sıyaqlı ayırım tarawlarǵa qollanılmaydı hám tip tekseriwi ápiwayı yamasa abaysızda aylanıp ótiliwi múmkin. Ol statikalıq tiplestirilgenine qaramastan, hálsiz tiplestirilgen. * Kompilyator tárepinen generaciyalanǵan kodta az sanlı orınlanıw waqtındaǵı tekseriwler bolǵanlıqtan, baǵdarlamashıǵa barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi esapqa alıw, buferdiń tolıp ketiwinen, massiv shegaraların tekseriwden, stektiń tolıp ketiwinen hám yadtıń tamamlanıwınan qorǵanıw, sonday-aq báseki jaǵdayların, aǵım izolaciyasın hám t.b. esapqa alıw júklenedi. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám olardıń orınlanıw waqtındaǵı manipulyaciyası birdey maǵlıwmatlarǵa kiriwdiń eki usılın (aliasing) múmkin etedi, bul kompilyaciya waqtında bárqulla anıqlanbaydı. Bul [[Fortran]] sıyaqlı geypara basqa tiller ushın qoljetimli bolǵan ayırım optimallastırıwlardıń C tilinde múmkin emes ekenin ańlatadı. Usı sebepke baylanıslı, [[Fortran]] geyde tezirek dep esaplanadı. * Standart kitapxana funkciyalarınıń geyparaları, mısalı, <code>scanf</code> yamasa <code>strncat</code>, buferdiń tolıp ketiwine alıp keliwi múmkin. * Generaciyalanǵan kodtaǵı tómen dárejeli variantlardı, mısalı, hár túrli funkciya shaqırıw qaǵıydaları hám ABI-lerdi qollap-quwatlawda sheklengen standartlastırıw bar; hár túrli struktura ornalastırıw qaǵıydaları; hám úlkenirek pútin sanlar ishinde hár túrli bayt tártibi (endianness-ti qosqanda). Kóp til implementaciyalarında bul opciyalardıń geyparaları <code>#pragma</code> preprocessor direktivası menen hám geyparaları qosımsha gilt sózler menen,<ref>{{Web deregi | familiya = corob-msft| bet = Pragma directives and the __pragma and _Pragma keywords| url = https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = Microsoft Learn| sáne = 2022-jıl 31-mart | til = en-us| arxivsáne = 2022-jıl 24-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220924075131/https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Pragmas (The C Preprocessor)| url = https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = GCC, the GNU Compiler Collection| arxivsáne = 2002-jıl 17-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20020617041757/https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| url-status = live}}</ref> mısalı, <code>__cdecl</code> shaqırıw qaǵıydasın paydalanıw arqalı basqarılıwı múmkin. Direktiv hám opciyalar birdey qollap-quwatlanbaydı<ref>{{Web deregi | bet = Pragmas| url = https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| baspaxana = Intel| jumıs = Intel C++ Compiler Classic Developer Guide and Reference| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-aprel | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220410113529/https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| url-status = live}}</ref>. * Standart kitapxananı paydalanıp qatar menen islesiw anıq yad basqarıwın talap etetuǵın, kodqa intensiv bolıp tabıladı. * Til obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı, introspeciyanı, orınlanıw waqtında ańlatpanı bahalawdı (JavaScripttegi <code>eval</code> sıyaqlı), shıǵındını jıynawdı hám t.b. tikkeley qollap-quwatlamaydı. * Til ózgesheliklerin nadurıs paydalanıwǵa qarsı az sanlı qorǵawshılar bar, bul qollap-quwatlawǵa jaramsız kodqa múmkinshilik beriwi múmkin. Ásirese, C preprocessorı eki ese bahalaw hám onnan da jamanıraq sıyaqlı qıyınshılıqlı tásirlerdi jasıra aladı<ref>{{Web deregi | bet = In praise of the C preprocessor| url = https://apenwarr.ca/log/20070813| jumıs = apenwarr| sáne = 2007-jıl 13-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyul }}</ref>. Bul túsiniksizlew kod imkaniyatı Xalıqaralıq Túsiniksiz C Kodı Tańlawı hám Astırtın C Tańlawı sıyaqlı tańlawlar menen belgilenip ótilgen. * C ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew ushın standart qollap-quwatlawǵa iye emes hám qáte tekseriw ushın tek qaytarıw kodların usınadı. <code>setjmp</code> hám <code>longjmp</code> standart kitapxana funkciyaları makroslar arqalı try-catch mexanizmin ámelge asırıw ushın qollanılǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Roberts| first1 = Eric S.| bet = Implementing Exceptions in C| sáne = 1989-jıl 21-mart | url = http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170115152453/http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 15-yanvar | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar | baspaxana = [[DEC Systems Research Center]]| id = SRC-RR-40}}</ref>. Sonday-aq, <code>goto</code> operatorları kóbinese qáte qayta islew ushın qollanıladı. Ayırım maqsetler ushın, kemshilikler múmkinshiligin azaytıwǵa urınıwda, C-diń sheklengen stilleri, mısalı, MISRA C yamasa CERT C qabıl etilgen. CWE sıyaqlı maǵlıwmatlar bazaları C-diń potencial hálsizlikleriniń usılların sanawǵa háreket etedi, sonıń menen birge jeńillestiriw boyınsha usınıslar beredi. Kemshiliklerdiń ayırımların jeńillestiretuǵın qurallar bar. Zamanagóy C kompilyatorları kóp potencial qátelerdi anıqlawǵa járdem beretuǵın eskertiwler payda etetuǵın tekseriwlerdi óz ishine aladı. == Baylanıslı tiller == [[Fayl:TIOBE Index.webp|thumb|TIOBE indeksi]] C-den keyin islep shıǵılǵan kóp tiller C-den tásirlendi hám C-diń aspektlerin aldı, sonıń ishinde [[C++|C+]]+, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], C shell, D, [[Go (programmalastırıw tili)|Go]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[JavaScript]], Julia, Limbo, LPC, Objective-C, Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby, Rust, [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], Verilog hám SystemVerilog<ref name="kafmy">{{Cite book|title=Pillars of computing : a compendium of select, pivotal technology firms |last1=O'Regan |first1=Gerard |isbn=978-3319214641 |oclc=922324121 |date=September 24, 2015|publisher=Springer }}</ref>. Geyparalar eń keń tarqalǵan tásir sintaksislik bolǵanın aytadı – bul tiller C-diń operator hám ańlatpa sintaksisin C-den ózgeshe, geyde radikal túrde ayırmashılıq etetuǵın tip sistemaları, maǵlıwmat modelleri hám úlken kólemli programma strukturaları menen biriktiredi. Bir neshe C yamasa C-ge jaqın interpretatorlar bar, sonıń ishinde Ch hám CINT, olar skriptlew ushın da paydalanılıwı múmkin. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] ataqlı bolǵanda, [[C++]] hám Objective-C obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlardı usınatuǵın C-diń eki hár túrli keńeytpesi edi. Eki til de dáslep derekten-derekke [[Kompilyator|kompilyatorlar]] retinde ámelge asırılǵan; [[derek kodı]] C-ge awdarılıp, keyin C kompilyatorı menen kompilyaciyalanǵan<ref name="dSI6f">{{Cite book |title=Languages and compilers for parallel computing : 16th international workshop, LCPC 2003, College Station, TX, USA, October 2–4, 2003 : revised papers|last1=Rauchwerger |first1=Lawrence |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3540246442 |oclc=57965544}}</ref>. [[C++]] programmalastırıw tili (dáslep «Klassları bar C» dep atalǵan) Byarn Straustrup tárepinen C-ge uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] penen obyektke baǵdarlanǵan funkcional imkaniyatlardı usınıw usılı retinde oylap tabılǵan<ref name="stroustrup 1993">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| bet = A History of C++: 1979–1991| first1 = Bjarne| last1 = Stroustrup| avtorsilteme = Bjarne Stroustrup| jıl = 1993| qaralǵan sáne = 2011-jıl 9-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202050609/http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| url-status = live}}</ref>. C++ kúshlirek tiplestiriw, kóriw sheńberi hám obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda paydalı basqa qurallardı qosadı hám shablonlar arqalı ulıwma programmalastırıwǵa imkaniyat beredi. Derlik C-diń superseti bolǵan C++ házir C-diń kópshilik bólimin, bir neshe ózgeshelikler menen qollap-quwatlaydı. Objective-C dáslep C-diń juqa bir qatlamı bolǵan hám gibrid dinamikalıq/statikalıq tiplestiriw paradigmasın paydalanıp obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa imkaniyat beretuǵın C-diń qatań superseti bolıp qalmaqta. Objective-C óziniń sintaksisin C-den de, Smalltalk-tan da aladı: preprocessorlawdı, ańlatpalardı, funkciya járiyalanıwların hám funkciya shaqırıwların óz ishine alǵan sintaksis C-den miyras alınǵan, al obyektke baǵdarlanǵan ózgeshelikler ushın sintaksis dáslep Smalltalk-tan alınǵan. [[C++]] hám Objective-C ge qosımsha, Ch, Cilk hám Unified Parallel C derlik C diń supersetleri bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] ttq6y1is0xr02svg1k9ibtxtk4g4o3l 266204 266134 2026-08-17T23:44:59Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266204 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |C |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:C1stEdition.svg|120px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: 88%" |[[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabasında qollanılǵan logotip<ref name="C in a Nutshell">{{Cite book|url={{GBurl|id=4Mfe4sAMFUYC}}|title=C in a Nutshell|last1=Prinz|first1=Peter|last2=Crawford|first2=Tony|date=December 16, 2005|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=9780596550714|page=3|language=en}}</ref> |- ! Paradigmaları | [[Programmalastırıw paradigması|Kóp paradigmalı]]: [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] ([[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]]), [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq]] |- ! Dúziwshi | [[Dennis Ritchi]] |- ! Baǵdarlamashılar | ANSI X3J11 (ANSI C); ISO/IEC JTC 1 (Birlesken Texnikalıq Komitet 1) / SC 22 (22-kishi komitet) / WG 14 (14-jumıs toparı) (ISO C) |- ! Birinshi payda bolıwı | 1972-jıl |- ! Turaqlı reliz | C23 / 31-oktyabr, 2024-jıl |- ! Sınaq versiyası | C2y (N3220) / 21-fevral, 2024-jıl |- ! Tiplestiriw tártibi | Statikalıq, hálsiz, anıq, nominal |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | Kross-platformalı |- ! Fayl keńeytpeleri | .c, .h |- ! [[Veb-sayt]]ları | [https://c-language.org c-language.org]<br> [https://iso.org iso.org]<br> [https://open-std.org open-std.org] |} '''C''' — bul [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]] [[programmalastırıw tili]]. Ol 1970-jılları [[Dennis Ritchi]] tárepinen jaratılǵan hám házirgi waqıtqa shekem keń qollanıladı hám tásirin dawam etpekte. Dizaynı boyınsha, C [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] maqsetli kórsetpeler toplamı ushın sazlanǵan, ádettegi oraylıq processor arxitekturasınıń ózgesheliklerine salıstırmalı túrde tikkeley kiriw imkaniyatın beredi. Ol [[operaciyalıq sistema]]lardı (ásirese yadrolardı<ref>{{Web deregi | familiya = Munoz| at = Daniel| bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming {{!}} Toptal| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyun | jumıs = Toptal Engineering Blog}}</ref>), qurılma drayverlerin hám protokollar steklerin ámelge asırıw ushın qollanılǵan hám qollanılmaqta, biraq qosımsha programmalıq támiynatta onıń qollanılıwı azaymaqta<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 9-avgust | bet = C Language Drops to Lowest Popularity Rating| url = https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220822225609/https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| arxivsáne = 2022-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-avgust | jumıs = Developer.com| til = en-US}}</ref>. C eń úlken superkompyuterlerden eń kishi mikrokontrollerlerge hám ornatılǵan sistemalarǵa shekemgi [[kompyuter]]lerde qollanıladı. [[B (programmalastırıw tili)|B programmalastırıw tiliniń]] miyrasxorı bolǵan C, dáslep 1972 hám 1973-jıllar arasında Bell Labs laboratoriyasında Ritchi tárepinen [[Unix]]te isleytuǵın utilitalardı dúziw ushın islep shıǵılǵan. Ol Unix operaciyalıq sisteması yadrosın qayta ámelge asırıw ushın qollanılǵan. 1980-jıllar dawamında C basqıshpa-basqısh ataqlılıqqa iye boldı. Ol eń keń tarqalǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] birine aylandı,<ref name="langpop">{{Web deregi | url = http://www.langpop.com/| bet = Programming Language Popularity| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116080326/http://www.langpop.com/| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar }}</ref><ref name="TIOBE-2009">{{Web deregi | url = http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| bet = TIOBE Programming Community Index| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 6-may | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090504181627/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 4-may }}</ref> C [[kompilyator]]ları derlik barlıq zamanagóy [[Kompyuter arxitekturası|kompyuter arxitekturaları]] hám [[operaciyalıq sistema]]ları ushın qoljetimli boldı. Tildiń dáslepki dizayneri tárepinen birge jazılǵan [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabı]] kóp jıllar dawamında til ushın de-fakto standart retinde xızmet etti<ref name="ward198308">{{cite news |last=Ward |first=Terry A. |url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-08/1983_08_BYTE_08-08_The_C_Language#page/n267/mode/2up |title=Annotated C / A Bibliography of the C Language |work=Byte |date=August 1983 |access-date=January 31, 2015 |pages=268}}</ref>. C 1989-jıldan baslap Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) tárepinen, keyinirek bolsa Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) hám Xalıqaralıq Elektrotexnika Komissiyası (IEC) tárepinen birgelikte standartlastırılǵan. C — bul statikalıq tip sisteması bar, [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq programmalastırıwdı]], leksikalıq ózgeriwshi kólemin hám rekursiyanı qollap-quwatlaytuǵın [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] til. Ol minimal orınlanıw waqtındaǵı qollap-quwatlaw menen, [[Kompyuter yadı|yadqa]] [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli]] kiriwdi hám [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] nátiyjeli sáykes keletuǵın til konstrukciyaların támiyinlew ushın kompilyaciyalanıwǵa arnalǵan. Tómen dárejeli imkaniyatlarına qaramastan, til kross-platformalı programmalastırıwdı xoshametlew ushın proektlestirilgen. Portativlikti esapqa alıp jazılǵan standartqa sáykes C programması [[derek kodı]]na az ózgerisler kirgizip, hár túrli kompyuter platformaları hám operaciyalıq sistemaları ushın kompilyaciyalana aladı. Degen menen C de de, onıń standart kitapxanası basqa tillerde ushırasatuǵın ayırım ataqlı ózgesheliklerdi usınbasa da, olardı qollap-quwatlaw ushın jetkilikli dárejede iykemli. Mısalı, obyektke baǵdarlanıw hám shıǵındını jıynaw sáykes túrde sırtqı kitapxanalar GLib Obyekt Sisteması hám Boehm shıǵındı jıynawshısı tárepinen támiyinlenedi. 2000-jıldan baslap, C tili programmalastırıw tilleriniń ataqlılıǵın ólsheytuǵın TIOBE indeksinde turaqlı túrde eń jaqsı tórt tildiń qatarına kiredi<ref>{{Web deregi | bet = TIOBE Index for September 2024| url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-sentyabr | arxivsáne = 2024-jıl 18-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240918165843/https://www.tiobe.com/tiobe-index/| url-status = live}}</ref>. == Ózgeshelikleri == [[Fayl:Ken n dennis.jpg|thumb|[[Dennis Ritchi]] (ońda), C programmalastırıw tiliniń oylap tabıwshısı, Ken Tompson menen birge]]C tili tómendegi ózgesheliklerge iye: * Erkin-formatlı [[derek kodı]] * Útirli noqatlar [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardı]] juwmaqlaydı * Figuralı qawsırmalar operatorlardı bloklarǵa gruppalaydı * Orınlanatuǵın kod funkciyalarda jaylasadı; skriptke uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] joq * Parametrler mánisi boyınsha beriledi; silteme boyınsha beriw mániske kórsetkish beriw arqalı ámelge asırıladı * Salıstırmalı túrde az sanlı gilt sózler * <code>if</code>, <code>for</code>, <code>do</code>, <code>while</code> hám <code>switch</code> sıyaqlı basqarıw aǵımı konstrukciyaları * <code>+</code>,<code>+=</code>,<code>++</code>,<code>&</code>,<code>||</code> sıyaqlı arifmetikalıq, bit boyınsha hám logikalıq operatorlar * Bir operatorda bir neshe menshiklew orınlanıwı múmkin * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın identifikatorlar gilt sózlerden ajıratılmaydı; yaǵnıy, sigil arqalı * Blok ishinde járiyalanǵan ózgeriwshi tek sol blokta hám tek járiyalanıwdan keyin ǵana qoljetimli * Funkciyanıń qaytarılatuǵın mánisi itibarǵa alınbawı múmkin * Funkciya funkciyanıń ishinde jaylasa almaydı, biraq geypara translyatorlar bunı qollap-quwatlaydı * Orınlanıw waqtındaǵı polimorfizm funkciya kórsetkishleri arqalı ámelge asırılıwı múmkin * Rekursiyanı qollap-quwatlaydı * Maǵlıwmatlardıń tiplestiriliwi statikalıq, biraq hálsiz qadaǵalanadı; barlıq ózgeriwshilerdiń tipi bar, biraq primitiv tipler arasındaǵı jasırın túrlendiriw hár túrli tiplerdiń ajıratılıwın hálsizlendiredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın maǵlıwmat tipleri maǵlıwmat tipiniń specifikatorın psevdonimlewge imkaniyat beredi * Massivti anıqlaw hám oǵan kiriw sintaksisi kvadrat qawsırma belgisi arqalı, mısalı, <code>month[11]</code>. Indekslew kórsetkish arifmetikası arqalı anıqlanadı. Pútin massivlerdi arnawlı yamasa kitapxana kodısız kóshiriwge yamasa salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın struktura tipleri baylanıslı maǵlıwmat elementleriniń birlik retinde beriliwine hám kóshiriliwine imkaniyat beredi, degen menen eki strukturanı hár bir maydandı salıstırıw ushın arnawlı kodsız salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın birlesiw tipleri bir-birin basıp ótetuǵın aǵzalardı qollap-quwatlaydı; bir neshe maǵlıwmat tipleriniń birdey yad ornın bólisiwine imkaniyat beredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın sanaw tipleri pútin san mánislerin psevdonimlewdi qollap-quwatlaydı * Qatar tipi joq, biraq óziniń standart kitapxanasında sáykes qayta islew menen nul menen tamamlanatuǵın qatarlar ushın sintaksisi bar * Kórsetkishler arqalı kompyuter yadına tómen dárejeli kiriwdi qollap-quwatlaydı * <code>void</code> qaytaratuǵın funkciya retinde proceduralıq konstruktiyanı qollap-quwatlaydı * Standart kitapxana funkciyaları arqalı dinamikalıq yadtı qollap-quwatlaydı * Makro anıqlawdı, [[derek kodı]] faylın qosıwdı hám shártli kompilyaciyanı orınlaw ushın C preprocessorın óz ishine aladı * Fayllar bólek qayta islenetuǵınlıǵı sebepli modullikti qollap-quwatlaydı, kóriniwshilik <code>static</code> hám <code>extern</code> atributları arqalı basqarıladı * Tiykarǵı tildegi funkcional imkaniyatlar minimallastırılǵan, al I/O, qatar manipulyaciyası hám matematikalıq funkciyalar sıyaqlı salıstırmalı túrde quramalı funkcional imkaniyatlar standart kitapxana funkciyaları arqalı qollap-quwatlanadı * Nátiyjedegi kompilyaciyalanǵan kodtıń tiykarındaǵı platformaǵa salıstırmalı túrde ápiwayı talapları bar, bul onı operaciyalıq hám ornatılǵan sistemalar ushın qálewge ılayıqlı etedi == «Hello, world» mısalı == [[Fayl:Hello World Brian Kernighan 1974.jpg|thumb|Brayan Kernigan tárepinen jazılǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] (1978)]] K&R diń birinshi basılımında payda bolǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] mısalı kópshilik programmalastırıw sabaqlıqlarında kirisiw programması ushın úlgi boldı. Programma standart shıǵarıwǵa «hello, world» dep jazadı. Dáslepki versiyası: <syntaxhighlight lang="c"> main() { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Anaǵurlım zamanagóy versiyası:<syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> int main(void) { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Birinshi qatar — bul <code>#include</code> penen kórsetilgen preprocessor direktivası, ol preprocessorǵa sol kod qatarın <code>printf</code> sıyaqlı kirgiziw hám shıǵarıw funkciyaları ushın járiyalanıwlardı óz ishine alǵan stdio.h baslı faylınıń teksti menen almastırıwǵa sebep boladı. <code>stdio.h</code> átirapındaǵı múyeshli qawsırmalar baslı fayldı kompilyator menen birge berilgen baslı faylların proektke tán kataloglarda tabılıwı múmkin bolǵan sol atlı fayllardan artıq kóretuǵın izlew strategiyasın paydalanıp tabıwǵa bolatuǵının kórsetedi. Keyingi kod qatarı kirisiw noqatı funkciyası <code>main</code>-di járiyalaydı. Orınlanıw ortalıǵı programma orınlanıwın baslaw ushın usı funkciyanı shaqıradı. int tip specifikatorı funkciyanıń pútin san mánisin qaytaratuǵının kórsetedi. <code>void</code> parametrler dizimi funkciyanıń hesh qanday argument qabıl etpeytuǵının kórsetedi. Orınlanıw ortalıǵı negizinde eki argument (<code>int</code> hám <code>char *[]</code> tipli) beredi, biraq bul implementaciya olardı itibarǵa almaydı. ISO C standartı (5.1.2.2.1-bólim) ya void yamasa usı eki argument bolǵan sintaksisti talap etedi — bul basqa funkciyalarǵa berilmeytuǵın arnawlı qatnas. Ashılatuǵın figuralı qawsırma funkciyanı anıqlaytuǵın kodtıń baslanıwın kórsetedi. Keyingi kod qatarı C standart kitapxanasınıń <code>printf</code> funkciyasın qatar literalı retinde kórsetilgen nol menen tamamlanatuǵın qatardıń birinshi belgisiniń adresi menen shaqıradı (orınlawdı oǵan ótkeredi). <code>\n</code> teksti terminalda shıǵarılǵanda kursordı kelesi qatardıń basına jıljıtatuǵın jańa qatar simvolın ańlatatuǵın qashıw izbe-izligi. <code>printf</code> <code>int</code> mánisin qaytarsa da, ol únsiz taslap jiberiledi. Útirli noqat <code>;</code> shaqırıw operatorın tamamlaydı. Jabılatuǵın figuralı qawsırma <code>main</code> funkciyasınıń juwmaqlanǵanın kórsetedi. C99-ǵa shekem, main funkciyasınıń aqırında anıq <code>return 0</code>; operatorı talap etiletuǵın edi, biraq C99-dan baslap, main funkciyası (dáslepki funkciya shaqırıwı bolǵanlıqtan) óziniń sońǵı jabılatuǵın figuralı qawsırmasına jetkende jasırın túrde <code>0</code> qaytaradı. == Tariyxı == === Dáslepki rawajlanıwlar === {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1.5em;" |+C tiliniń xronologiyası |- ! Jıl ! Rásmiy emes atı ! Rásmiy standart |- | 1972 | birinshi reliz | {{N/A}} |- | 1978 | K&R C | {{N/A}} |- | 1989,<br />1990 | ANSI C, C89,<br />ISO C, C90 | ANSI X3.159-1989<br />ISO/IEC 9899:1990 |- | 1999 | C99, C9X | ISO/IEC 9899:1999 |- | 2011 | C11, C1X | ISO/IEC 9899:2011 |- | 2018 | C17, C18 | ISO/IEC 9899:2018 |- | 2024 | C23, C2X | ISO/IEC 9899:2024 |- | TBA | [[#C2Y|C2Y]] | |} C tiliniń kelip shıǵıwı [[Unix]] [[operaciyalıq sistema]]sın islep shıǵıw menen tıǵız baylanıslı, ol dáslep [[Dennis Ritchi]] hám Ken Tompson tárepinen PDP-7 de assembler tilinde ámelge asırılǵan hám kásiplesleriniń bir neshe ideyaların óz ishine alǵan. Aqıbetinde, olar operaciyalıq sistemanı PDP-11 ge portlawǵa (kóshiriwge) qarar etti. Unix-tiń dáslepki PDP-11 versiyası da assembler tilinde islep shıǵılǵan. ==== B ==== Tompson jańa platforma ushın utilitalardı islep shıǵıwǵa arnalǵan programmalastırıw tilin qáledi. Ol dáslep [[Fortran]] [[Kompilyator|kompilyatorın]] jazıwǵa háreket etti, biraq tez arada bul ideyadan bas tarttı hám onıń ornına jaqında islep shıǵılǵan BCPL dep atalatuǵın sistemalıq programmalastırıw tiliniń qısqartılǵan versiyasın jarattı. Sol waqıtta BCPL-dıń rásmiy táriyipleniwi joq edi,<ref name="NFDsZ">{{Web deregi | url = https://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| at = Dennis| familiya = Ritchie| bet = BCPL to B to C| jumıs = lysator.liu.se| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212221532/http://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| url-status = live}}</ref> hám Tompson sintaksisti anaǵurlım 'kóp sózli' emes hám SMALGOL dep atalǵan ápiwayılastırılǵan [[ALGOL|ALGOLǵa]] uqsas etip ózgertti. Ol nátiyjeni B dep atadı hám onı «kóp SMALGOL sintaksisi bar BCPL semantikası» dep táriyipledi. BCPL sıyaqlı, B-de jańa mashinalarǵa portlawdı ańsatlastırıw ushın ózin-ózi kompilyaciyalaytuǵın kompilyatorı bar edi<ref name="Ars">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| bet = "A damn stupid thing to do"—the origins of C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220328143845/https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| arxivsáne = 2022-jıl 28-mart | familiya = Jensen| at = Richard| sáne = 2020-jıl 9-dekabr | til = en-us| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-mart | jumıs = Ars Technica| url-status = live}}</ref>. Aqıbetinde, B tilinde az sanlı utilitalar jazıldı, sebebi ol júdá áste isledi hám bayt boyınsha adreslew sıyaqlı PDP-11 ózgesheliklerinen paydalana almadı. BCPL-dıń qatardıń aqırına shekemgi kommentariyalardı belgileytuǵın <code>// kommentariyasınan</code> ayırmashılıǵı, B kommentariya shegaralawshısı retinde <code>/* kommentariya */</code> di qabıl etti, bul PL/1 ge kóbirek uqsas edi hám kommentariyalardıń qatarlar ortasında payda bolıwına imkaniyat berdi. (BCPL-dıń kommentariya stili C++ tilinde qayta kirgizildi.) ==== Jańa B hám birinshi C relizi ==== 1971-jılı Ritchi anaǵurlım kúshli PDP-11-diń ózgesheliklerinen paydalanıw ushın B-di jaqsılawdı basladı. Áhmiyetli qosımsha simvollıq maǵlıwmat tipi boldı. Ol bunı Jańa B (NB) dep atadı. Tompson Unix yadrosın jazıw ushın NB-di paydalana basladı hám onıń talapları tildiń rawajlanıw baǵdarın qáliplestirdi<ref name="unixport">{{cite journal|last1=Johnson|first1=S. C.|author-link1=Stephen C. Johnson|last2=Ritchie|first2=D. M.|author-link2=Dennis Ritchie|title=Portability of C Programs and the UNIX System|journal=Bell System Tech. J.|year=1978|volume=57|issue=6|pages=2021–2048|doi=10.1002/j.1538-7305.1978.tb02141.x|citeseerx=10.1.1.138.35|s2cid=17510065|issn=0005-8580}} (Note: The PDF is an OCR scan of the original, and contains a rendering of "IBM 370" as "IBM 310".)</ref>. 1972-jılǵa shekem NB tiline anaǵurlım bay tipler qosıldı. NBde <code>int</code> hám <code>char</code> massivleri bar edi, hám bul tiplerge kórsetkishler, basqa tiplerge kórsetkishler payda etiw imkaniyatı, barlıq tiplerdiń massivleri hám funkciyalardan qaytarılatuǵın tipler qosıldı. Ańlatpalar ishindegi massivler nátiyjeli túrde kórsetkishler retinde qaraldı. Jańa kompilyator jazıldı hám til C dep qayta ataldı. C kompilyatorı hám onıń járdeminde islengen ayırım utilitalar Version 2 Unix quramına kirgizildi, ol sonday-aq Research Unix dep te ataladı. ==== Strukturalar hám Unix yadrosın qayta jazıw ==== 1973-jıl noyabrde shıǵarılǵan Version 4 [[Unix]]-te Unix yadrosı C tilinde keń kólemde qayta ámelge asırıldı. Usı waqıtqa kelip, C tili <code>struct</code> tipleri sıyaqlı ayırım kúshli ózgesheliklerge iye bolǵan edi. Preprocessor shama menen 1973-jılı Alan Snayderdiń talabı menen hám sonday-aq BCPL hám PL/I tillerinde bar bolǵan fayldı qosıw mexanizmleriniń paydalılıǵın moyınlaw menen kirgizildi. Onıń dáslepki versiyası tek qosılǵan fayllardı hám ápiwayı qatar almastırıwların támiyinledi: parametrsiz makroslardıń <code>#include</code> hám <code>#define</code> buyrıqları. Sonnan keyin tez arada, tiykarınan Mayk Lesk, sońınan Djon Rayzer tárepinen, argumentleri bar makroslardı hám shártli kompilyaciyanı óz ishine alatuǵın etip keńeytildi. Unix assembler tilinen basqa tilde ámelge asırılǵan birinshi operaciyalıq sistema yadrolarınıń biri boldı. Aldınǵı mısallarǵa Multics sisteması (ol PL/I tilinde jazılǵan) hám 1961-jılı Burroughs B5000 ushın Master Control Program (MCP) (ol [[ALGOL]] tilinde jazılǵan) kiredi. 1977-jılı hám onıń átirapında Ritchi hám Stiven S. Djonson Unix operaciyalıq sistemasınıń portativligin ańsatlastırıw ushın tilge qosımsha ózgerisler kirgizdi. Djonsonnıń Portativ C Kompilyatorı jańa platformalarda C-diń bir neshe implementaciyaları ushın tiykar boldı. === K&R C === [[Fayl:The C Programming Language, First Edition Cover (2).svg|thumb|240x240px|Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Dennis Ritchidiń]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabası]] 1978-jılı Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımın járiyaladı. Avtorlarınıń bas háriplerinen K&R dep atalǵan bul kitap kóp jıllar dawamında tildiń rásmiy emes specifikaciyası retinde xızmet etti. Onda táriyiplengen C versiyası kóbinese «K&R C» dep ataladı. Bul 1978-jılı shıǵarılǵanlıqtan, ol házir C78 dep te ataladı<ref name="qOvzA">{{cite book|url=https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|title=FreeBSD Miscellaneous Information Manual|date=May 30, 2011|edition=FreeBSD 13.0|chapter=C manual pages|access-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121024455/https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|archive-date=January 21, 2021|url-status=live}} [https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121033654/https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html|date=January 21, 2021}}</ref>. Kitaptıń ekinshi basılımı tómende táriyiplengen keyingi ANSI C standartın qamtıydı. K&R bir neshe til ózgesheliklerin kirgizdi: * Standart kirgiziw/shıǵarıw kitapxanası * <code>long int</code> maǵlıwmat tipi * <code>unsigned int</code> maǵlıwmat tipi * <code>=op</code> formasındaǵı quramalı menshiklew operatorları (mısalı, <code>=-</code>) <code>i=-10</code> sıyaqlı konstrukciyalar tárepinen payda bolǵan semantikalıq eki mánililikti joq etiw ushın <code>op=</code> formasına ózgertildi (yaǵnıy, <code>-=</code>), bul <code>i = -10</code> (i -10ǵa teń bolsın) degen múmkin bolǵan niyet ornına <code>i =- 10</code> (i-di 10ǵa kemeytiw) dep interpretaciyalanǵan edi. 1989-jılǵı ANSI standartı járiyalanǵannan keyin de, kóp jıllar dawamında K&R C ele de C baǵdarlamashıları maksimal portativlikke umtılǵanda ózlerin shekleytuǵın «eń tómengi ulıwma bólim» dep esaplanatuǵın edi, sebebi kóp eski kompilyatorlar ele de qollanıwda edi hám dıqqat penen jazılǵan K&R C kodı Standart C-de de nızamlı bola alatuǵın edi. C-diń keyingi versiyaları funkciyalardıń anıq tip járiyalanıwın talap etkenine qaramastan, K&R C tek <code>int</code>-ten basqa tip qaytaratuǵın funkciyalardıń qollanıwdan aldın járiyalanıwın talap etti. Aldınnan járiyalanbastan paydalanılǵan funkciyalar <code>int</code> qaytaradı dep boljanǵan. Mısalı: <syntaxhighlight lang="c" line> long long_function(); calling_function() { long longvar; register intvar; longvar = long_function(); if (longvar > 1) intvar = 0; else intvar = int_function(); return intvar; } </syntaxhighlight> <code>long_function()</code> járiyalanıwı (1-qatarda) talap etiledi, sebebi ol int emes, al <code>long</code> qaytaradı. <code>int_function</code> funkciyasın (11-qatar) járiyalanbaǵan bolsa da shaqırıwǵa boladı, sebebi ol <code>int</code> qaytaradı. Sonday-aq, <code>intvar</code> ózgeriwshisin int tipi retinde járiyalaw kerek emes, sebebi bul <code>register</code> gilt sózi ushın standart tip bolıp tabıladı. Funkciya járiyalanıwları argumentler haqqında informaciyanı óz ishine almaǵanlıqtan, tip tekseriwleri orınlanbadı, degen menen ayırım kompilyatorlar eger funkciyaǵa hár túrli shaqırıwlar hár túrli sanlı yamasa tipli argumentlerdi paydalansa, eskertiw beretuǵın edi. Unix-tiń lint utilitası sıyaqlı qurallar islep shıǵıldı, olar (basqa zatlar menen bir qatarda) bir neshe derek faylları boyınsha funkciya qollanıwınıń sáykesligin tekserdi. K&R C járiyalanǵannan keyingi jıllarda tilge bir neshe ózgeshelikler qosıldı, olar AT&T (ásirese PCC<ref name="SkKfZ">{{cite report |first1=Bjarne |last1=Stroustrup |author-link=Bjarne Stroustrup |title=Sibling rivalry: C and C++ |publisher=AT&T Labs |number=TD-54MQZY |year=2002 |url=http://stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |access-date=April 14, 2014 |archive-date=August 24, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824072719/http://www.stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |url-status=live }}</ref>) hám basqa óndiriwshilerdiń kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlandı. Olarǵa tómendegiler kiredi: * <code>void</code> funkciyalar; mánis qaytarmaytuǵın funkciyalar * <code>struct</code> yamasa<code>union</code> tiplerin qaytaratuǵın funkciyalar * <code>struct</code> ózgeriwshileri ushın menshiklew * Sanap ótiw tipleri Tildiń ataqlılıǵı, standart kitapxana interfeysleri boyınsha kelisimniń joqlıǵı hám K&R specifikaciyasına sáykes kelmew standartlastırıw háreketlerine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| bet = Rationale for American National Standard for Information Systems – Programming Language – C| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240717164722/https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| arxivsáne = 2024-jıl 17-iyul }}</ref>. === ANSI C hám ISO C === 1970-jıllardıń aqırında hám 1980-jıllarda, C versiyaları IBM PC sıyaqlı meynfreym kompyuterlerdiń, minikompyuterlerdiń hám mikrokompyuterlerdiń keń túri ushın ámelge asırıldı, sebebi onıń ataqlılıǵı ádewir arttı. 1983-jılı Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) C-diń standart specifikaciyasın belgilew ushın X3J11 komitetin dúzdi. X3J11 C standartın Unix implementaciyasına tiykarladı; degen menen, Unix C kitapxanasınıń portativ emes bólimi IEEE 1003 jumıs toparına tapsırıldı, bul 1988-jılǵı POSIX standartı ushın tiykar boldı. 1989-jılı C standartı ANSI X3.159-1989 «Programmalastırıw tili C» retinde ratifikaciyalandı. Tildiń bul versiyası kóbinese ANSI C, Standart C yamasa geyde C89 dep ataladı. 1990-jılı ANSI C standartı (formatlaw ózgerisleri menen) Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) tárepinen ISO/IEC 9899:1990 retinde qabıl etildi, ol geyde C90 dep ataladı. Sonlıqtan, «C89» hám «C90» terminleri birdey programmalastırıw tilin bildiredi. ANSI, basqa milliy standartlar shólkemleri sıyaqlı, endi C standartın jeke islep shıqpaydı, al ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen qollap-quwatlanatuǵın xalıqaralıq C standartına súyenedi. Xalıqaralıq standartqa jańalanıwdı milliy qabıl etiw ádette ISO baspasınan keyin bir jıl ishinde júz beredi. C standartlastırıw procesiniń maqsetleriniń biri keyinirek kirgizilgen kóplegen rásmiy emes ózgesheliklerdi óz ishine alǵan K&R C-diń supersetin jaratıw edi. Standartlar komiteti sonıń menen bir qatarda funkciya prototipleri (C++-ten alınǵan), void kórsetkishleri, xalıqaralıq simvol toplamların hám lokallardı qollap-quwatlaw hám preprocessor jaqsılanıwları sıyaqlı bir neshe qosımsha ózgesheliklerdi de qostı. Degen menen parametr járiyalanıwları ushın sintaksis C++-te qollanılǵan stilge sáykes keńeytilgen bolsa da, K&R interfeysine bar bolǵan derek kodı menen sáykeslik ushın ruqsat beriliwi dawam etti. C89 házirgi C kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlanadı hám kópshilik zamanagóy C kodı oǵan tiykarlanǵan. Tek Standart C-de jazılǵan hám hesh qanday apparatlıq támiynatqa baylanıslı boljawları joq hár qanday programma sáykes C implementaciyası bar hár qanday platformada, onıń resurs sheklewleri sheńberinde durıs islep turadı. Bunday saqlıq ilajlarısız, programmalar tek belgili bir platformada yamasa belgili bir kompilyator menen kompilyaciyalana aladı, mısalı, GUI kitapxanaları sıyaqlı standart emes kitapxanalardı paydalanıw yamasa maǵlıwmat túrleriniń anıq ólshemi hám bayt tártibi sıyaqlı kompilyatorǵa yamasa platformaǵa tán atributlarǵa súyeniw sebepli. Kod standartqa sáykes keletuǵın yamasa K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorlar tárepinen de kompilyaciyalana alıwı kerek bolǵan jaǵdaylarda, <code>__STDC__</code> makrosı kodtı Standart hám K&R bólimlerine ajıratıw ushın qollanılıwı múmkin, bul K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorda tek Standart C-de bar bolǵan ózgesheliklerdi paydalanıwdıń aldın aladı. ANSI/ISO standartlastırıw procesinen keyin, C tili specifikaciyası bir neshe jıl dawamında salıstırmalı túrde turaqlı qaldı. 1995-jılı 1990-jılǵı C standartına Normativ Dúzetiw 1 (ISO/IEC 9899/AMD1:1995, rásmiy emes túrde C95 dep ataladı) járiyalandı, ol geypara detallardı dúzetiw hám xalıqaralıq simvol toplamlarına keńirek qollap-quwatlaw qosıw ushın boldı<ref name="NWUon">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=C Integrity |url=https://www.iso.org/standard/23909.html |publisher=International Organization for Standardization |date=March 30, 1995 |access-date=July 24, 2018 |archive-date=July 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725033429/https://www.iso.org/standard/23909.html |url-status=live }}</ref>. === C99 === C standartı 1990-jıllardıń aqırında jáne qayta kórip shıǵıldı, bul 1999-jılı ISO/IEC 9899:1999 járiyalanıwına alıp keldi, ol kóbinese «C99» dep ataladı. Sonnan berli oǵan Texnikalıq Dúzetiwler arqalı úsh ret ózgeris kirgizildi<ref name="WG14">{{Web deregi | bet = JTC1/SC22/WG14&nbsp;– C| url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/| jumıs = Home page| baspaxana = ISO/IEC| qaralǵan sáne = 2011-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2018-jıl 12-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180212100115/http://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/| url-status = live}}</ref>. C99 bir neshe jańa ózgeshelikler kirgizdi, sonıń ishinde ishki funkciyalar, bir neshe jańa maǵlıwmat tipleri <code>(long long int</code> hám <code>complex</code> sanlardı kórsetiw ushın kompleks tip), ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivler hám iykemli massiv aǵzaları, IEEE 754 haqıyqıy sanların jaqsıraq qollap-quwatlaw, variativ makroslardı (ózgeriwshi arnost makroslar) qollap-quwatlaw hám BCPL yamasa C++ tillerindegi sıyaqlı <code>//</code> menen baslanatuǵın bir qatarlı kommentariyalardı qollap-quwatlaw. Olardıń kópshiligi bir neshe C kompilyatorlarında keńeytpeler retinde ámelge asırılǵan edi. C99 tiykarınan C90 menen keri sáykes keledi, biraq ayırım jaǵdaylarda qatańlaw; ásirese, tip specifikatorı joq járiyalanıw endi <code>int</code>-ti jasırın túrde boljanbaydı. C99 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın standart <code>__STDC_VERSION__</code> makrosı <code>199901L</code> mánisi menen anıqlanǵan. GCC, Solaris Studio hám basqa C kompilyatorları házir C99-dıń kóplegen yamasa barlıq jańa ózgesheliklerin qollap-quwatlaydı. Degen menen, [[Microsoft Visual C++]]-tegi C kompilyatorı C89 standartın hám C++11 menen sáykeslik ushın kerek bolǵan C99 bólimlerin ámelge asıradı<ref name="YTKIv">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| bet = Interview with Herb Sutter| jumıs = [[Dr. Dobbs]]| avtor = Andrew Binstock| sáne = 2011-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-sentyabr | arxivsáne = 2013-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130802070446/http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| url-status = live}}</ref>. Bunnan tısqarı, C99 standartı qashıw simvolları (mısalı, <code>\u0040</code> yamasa <code>\U0001f431</code>) túrinde Unicode paydalanatuǵın identifikatorlardı qollap-quwatlawdı talap etedi hám shiyki Unicode atların qollap-quwatlawdı usınıs etedi. === C11 === 2007-jılı C standartın jáne bir qayta kórip shıǵıw boyınsha jumıslar baslandı, ol rásmiy túrde 2011-jıl 8-dekabrde ISO/IEC 9899:2011 járiyalanǵanǵa shekem rásmiy emes túrde «C1X» dep ataldı. C standartları komiteti bar bolǵan implementaciyalar tárepinen testlenbegen jańa ózgesheliklerdiń qabıl etiliwin sheklew boyınsha kórsetpelerdi qabıl etti. C11 standartı C tiline hám kitapxanasına kóp jańa ózgeshelikler qosadı, sonıń ishinde tip ulıwma makrosları, anonim strukturalar, jaqsılanǵan Unicode qollap-quwatlawı, atomlı operaciyalar, kóp aǵımlıq hám shegaraları tekserilgen funkciyalar. Ol sonıń menen birge bar bolǵan C99 kitapxanasınıń geypara bólimlerin qosımsha etedi hám C++ penen sáykeslikti jaqsılaydı. C11 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201112L</code> retinde anıqlanǵan. === C17 === C17 — bul 2018-jıl iyun ayında járiyalanǵan C programmalastırıw tili standartı ISO/IEC 9899:2018 ushın rásmiy emes at. Ol hesh qanday jańa til ózgesheliklerin kirgizbeydi, tek C11-degi kemshiliklerge texnikalıq dúzetiwler hám anıqlamalar ǵana kirgizedi. C17 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201710L</code> retinde anıqlanǵan. === C23 === C23 — bul házirgi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı hám ol rawajlanıwınıń úlken bóliminde «C2X» dep atalǵan. Ol aldıńǵı relizlerge tiykarlanıp, jańa gilt sózler, <code>nullptr_t</code> hám <code>_BitInt(N)</code> sıyaqlı tipler hám standart kitapxanaǵa keńeytiwler sıyaqlı jańa ózgeshelikler kirgizedi<ref>{{Web deregi | bet = ISO/IEC 9899:2024 (en) — N3220 working draft| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-iyul }}</ref>. C23 2024-jıl oktyabr ayında ISO/IEC 9899:2024 retinde járiyalandı<ref name="N3132">{{Web deregi | bet = WG14-N3132 : Revised C23 Schedule| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230609204739/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 9-iyun | sáne = 2023-jıl 4-iyun | url-status = live}}</ref>. C23 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>202311L</code> retinde anıqlanǵan. === C2Y === C2Y — bul C23 (C2X) ten keyingi, 2020-jıllardıń aqırında shıǵarılıwı úmit etiletuǵın kelesi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı, sonlıqtan «C2Y» de «2» bar. C2Y-diń dáslepki jumıs joybarı 2024-jıl fevral ayında ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen N3220 retinde shıǵarıldı<ref name="N3220">{{Web deregi | bet = WG14-N3220 : Working Draft, C2y| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240226053735/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 26-fevral | sáne = 2024-jıl 21-fevral | url-status = live}}</ref>. === Embedded C === Tariyxıy jaqtan, ornatılǵan C programmalastırıw qatań noqatlı arifmetika, bir neshe hár túrli yad bankleri hám tiykarǵı I/O operaciyaları sıyaqlı ekzotikalıq ózgesheliklerdi qollap-quwatlaw ushın C tiline standart emes keńeytpelerdi talap etken. 2008-jılı C Standartları Komiteti C tilin keńeytetuǵın texnikalıq esabat járiyaladı, ol barlıq implementaciyalardıń sáykes keliwi ushın ulıwma standart usınıw arqalı bul máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan<ref name="TR18037">{{Web deregi | bet = TR 18037: Embedded C| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| jumıs = open-std.org| id = ISO/IEC JTC1 SC22 WG14 N1169| sáne = 2006-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210225224616/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| url-status = live}}</ref>. Ol ádettegi C-de bolmaǵan bir qatar ózgesheliklerdi óz ishine aladı, mısalı, qatań noqatlı arifmetika, atalǵan adres keńislikleri hám tiykarǵı I/O apparatlıq adreslew. == Anıqlama == Qatardıń aqırı C tilinde ulıwma áhmiyetli emes; degen menen, qatar shegaraları preprocessor basqıshında áhmiyetke iye. Kommentariyalar ya <code>/*</code> hám <code>*/</code> shegaralawshıları arasında, yamasa (C99-dan baslap) <code>//</code> belgisi artınan qatardıń aqırına shekem payda bolıwı múmkin. <code>/*</code> hám <code>*/</code> menen shegaralanǵan kommentariyalar bir-biriniń ishinde jaylaspaydı hám bul simvollar izbe-izligi qatar yamasa simvol literalları ishinde ushırassa, kommentariya shegaralawshıları retinde interpretaciyalanbaydı. C derek faylları járiyalanıwlar hám funkciya anıqlamaların óz ishine aladı. Funkciya anıqlamaları, óz gezeginde, járiyalanıwlar hám operatorlardı óz ishine aladı. Járiyalanıwlar ya <code>struct</code>, <code>union</code> hám <code>enum</code> sıyaqlı gilt sózler arqalı jańa tiplerdi anıqlaydı, ya bolmasa jańa ózgeriwshilerge tiplerdi menshikleydi hám bálkim orın ajıratadı, ádette tip penen birge ózgeriwshi atın jazıw arqalı. <code>char</code> hám <code>int</code> sıyaqlı gilt sózler ornatılǵan tiplerdi kórsetedi. Kod bólimleri járiyalanıwlardıń kóriw sheńberin sheklew hám basqarıw strukturaları ushın bir operator retinde xızmet etiw maqsetinde figuralı qawsırmalar (<code>{</code> hám <code>}</code>) ishine alınadı. Imperativ til retinde, C háreketlerdi kórsetiw ushın operatorlardı paydalanadı. Eń keń tarqalǵan operator — bul bahalanatuǵın ańlatpadan hám onnan keyingi útirli noqattan ibarat bolǵan ańlatpa operatorı; bahalanıwdıń qosımsha tásiri retinde funkciyalar shaqırılıwı hám ózgeriwshilerge jańa mánisler tayınlanıwı múmkin. Operatorlardıń ádettegi izbe-iz orınlanıwın ózgertiw ushın, C saqlanǵan gilt sózler menen belgilengen bir neshe basqarıw aǵımı operatorların usınadı. [[Strukturalıq programmalastırıw]] <code>if</code> ... [<code>else</code>] shártli orınlanıwı hám <code>do</code> ... <code>while</code>, <code>while</code> hám <code>for</code> iterativ orınlanıwı (cikl) arqalı qollap-quwatlanadı. <code>for</code> operatorınıń bólek inicializaciya, tekseriw hám qayta inicializaciya ańlatpaları bar, olardıń hárbiri yamasa hámmesi de túsirip qaldırılıwı múmkin. <code>break</code> hám <code>continue</code> cikl ishinde qollanılıwı múmkin. Break eń ishki cikl operatorınan shıǵıw ushın, al continue onıń qayta inicializaciyasına ótiw ushın qollanıladı. Sonday-aq, funkciya ishinde belgilengen belgige tikkeley ótetuǵın strukturalanbaǵan <code>goto</code> operatorı da bar. <code>switch</code> pútin san ańlatpasınıń mánisine tiykarlanıp orınlanatuǵın jaǵdaydı tańlaydı. Basqa kóplegen tillerden ayırmashılıǵı, <code>case</code> <code>break</code> penen toqtatılmasa, basqarıw aǵımı kelesi jaǵdayǵa ótedi. Ańlatpalar hár túrli ornatılǵan operatorlardı paydalanıwı hám funkciya shaqırıwların óz ishine alıwı múmkin. Funkciyalarǵa argumentlerdiń hám kópshilik operatorlarǵa operandlardıń bahalanıw tártibi anıqlanbaǵan. Bahalanıwlar hátte aralasıp ketiwi de múmkin. Degen menen, barlıq qosımsha tásirler (ózgeriwshilerge saqlawdı qosqanda) kelesi «izbe-izlik noqatı»nan aldın júz beredi; izbe-izlik noqatları hárbir ańlatpa operatorınıń aqırı, hárbir funkciya shaqırıwına kiriw hám onnan qaytıwdı óz ishine aladı. Izbe-izlik noqatları sonıń menen birge belgili bir operatorlardı (<code>&&</code>, <code>||</code>, <code>?:</code> hám útir operatorı) óz ishine alǵan ańlatpalardı bahalaw waqtında da payda boladı. Bul kompilyator tárepinen obyekt kodın joqarı dárejede optimallastırıwǵa imkaniyat beredi, biraq C baǵdarlamashılarınan basqa programmalastırıw tillerine qaraǵanda isenimli nátiyjeler alıw ushın kóbirek itibar beriwdi talap etedi. Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] kirisiwinde bılay deydi: «C, basqa hár qanday til sıyaqlı, óziniń kemshiliklerine iye. Geypara operatorlardıń orınlanıw tártibi nadurıs; sintaksistiń geypara bólimleri jaqsıraq bolıwı múmkin edi». C standartı bunday ózgerislerdiń bar bolǵan programmalıq támiynatqa tásiri sebepli, bul kemshiliklerdiń kópshiligin dúzetiwge urınbadı. === Simvollar toplamı === Tiykarǵı C derek simvollar jıynaǵı tómendegi belgilerdi óz ishine aladı:<ref name="draft2007"> [https://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/www/docs/n1256.pdf "Committee Draft ISO/IEC 9899:TC3: 5.2.1 Character sets"]. 2007. </ref> * ISO tiykarǵı [[Latın tili|latın]] álipbesiniń kishi hám bas háripleri: <code>a</code>–<code>z</code>, <code>A</code>–<code>Z</code> * Onlıq sanlar: <code>0</code>–<code>9</code> * Grafikalıq simvollar: <code>! " # % & ' ( ) * + , - . / : ; < = > ? [ \ ] ^ _ { | } ~</code> * Bos orın simvolları: probel, gorizontal tabulyaciya, vertikal tabulyaciya, forma almastırıw, jańa qatar Jańa qatar simvolı tekst qatarınıń aqırın bildiredi; ol haqıyqıy bir simvolǵa sáykes keliwi shárt emes, degen menen qolaylılıq ushın C onı solay qarastıradı. POSIX standartı tiykarǵı C derek simvollar toplamına bir neshe simvollar (ásirese «@») qosatuǵın portativ belgiler toplamın talap etedi. Eki standart ta hesh qanday anıq mánis kodlawın kórsetpeydi — ASCII hám EBCDIC ekewi de bul standartlarǵa sáykes keledi, sebebi olar keminde sol tiykarǵı belgilerdi óz ishine aladı, hátte ol belgiler ushın hár túrli kodlanǵan mánislerdi paydalansa da. Qosımsha kóp baytlı kodlanǵan simvollar qatar literallarında qollanılıwı múmkin, biraq olar tolıq portativ emes. C99-dan baslap kóp milletli Unicode simvolları <code>\uXXXX</code> yamasa <code>\UXXXXXXXX</code> kodlawın paydalanıp C derek teksti ishine portativ túrde jaylastırılıwı múmkin (bul jerde <code>X</code> on altılıq belgini ańlatadı). Tiykarǵı C orınlanıw simvollar toplamı sol belgilerdi, sonday-aq nol belgisiniń, eskertiwdiń, keri qaytıwdıń hám qatar basına qaytıwınıń kórinislerin óz ishine aladı. Keńeytilgen simvollar toplamların orınlanıw waqtında qollap-quwatlaw C standartınıń hárbir jańalanıwı menen arttı. === Rezervlengen sózler === C-diń barlıq versiyalarında registrge sezgir aldınnan saqlanǵan sózler bar. Saqlanǵan sózler bolǵanlıqtan, olar ózgeriwshi atları retinde qollanıla almaydı. C89-da 32 aldınnan saqlanǵan sóz bar: {{div col|colwidth=13em}} * <code>auto</code> * <code>break</code> * <code>case</code> * <code>char</code> * <code>const</code> * <code>continue</code> * <code>default</code> * <code>do</code> * <code>double</code> * <code>else</code> * <code>enum</code> * <code>extern</code> * <code>float</code> * <code>for</code> * <code>goto</code> * <code>if</code> * <code>int</code> * <code>long</code> * <code>register</code> * <code>return</code> * <code>short</code> * <code>signed</code> * <code>sizeof</code> * <code>static</code> * <code>struct</code> * <code>switch</code> * <code>typedef</code> * <code>union</code> * <code>unsigned</code> * <code>void</code> * <code>volatile</code> * <code>while</code>{{div col end}} C99 jáne bes saqlanǵan sóz qostı: (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>inline</code> * <code>restrict</code> * <code>_Bool</code> ‡ * <code>_Complex</code> * <code>_Imaginary</code> {{div col end}} C11 jáne jeti saqlanǵan sóz qostı:<ref name="ISOIEC 9899">{{Web deregi | url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| bet = ISO/IEC 9899:201x (ISO C11) Committee Draft| jumıs = open-std.org| sáne = 2010-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2017-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171222215122/http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| url-status = live}}</ref> (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>_Alignas</code> ‡ * <code>_Alignof</code> ‡ * <code>_Atomic</code> * <code>_Generic</code> * <code>_Noreturn</code> * <code>_Static_assert</code> ‡ * <code>_Thread_local</code> ‡ {{div col end}} C23 jáne on bes sózdi rezervledi: {{div col|colwidth=13em}} * <code>alignas</code> * <code>alignof</code> * <code>bool</code> * <code>constexpr</code> * <code>false</code> * <code>nullptr</code> * <code>static_assert</code> * <code>thread_local</code> * <code>true</code> * <code>typeof</code> * <code>typeof_unqual</code> * <code>_BitInt</code> * <code>_Decimal32</code> * <code>_Decimal64</code> * <code>_Decimal128</code> {{div col end}} Sońǵı waqıtta saqlanǵan sózlerdiń kópshiligi tómengi sızıqsha menen baslanıp, bas hárip penen dawam etedi, sebebi bunday formadaǵı identifikatorlar aldın C standartı tárepinen tek implementaciyalar tárepinen paydalanıw ushın rezervlengen edi. Bar bolǵan programma derek kodı bunday identifikatorlardı paydalanbaǵan bolıwı kerek bolǵanlıqtan, C implementaciyaları programmalastırıw tiliniń bul keńeytpelerin qollap-quwatlay baslaǵanda oǵan tásir etpeydi. Geypara standart tema atları tómengi sızıqshalı identifikatorlar ushın qolaylıraq sinonimlerdi anıqlaydı. Bul sózlerdiń geyparaları C23-te ózleriniń ádettegi imlası menen gilt sózler retinde qosıldı hám sáykes makroslar alıp taslandı. C89-ǵa shekem <code>entry</code> gilt sóz retinde rezervlengen edi. K&R dep atalǵan C89-dı táriyipleytuǵın [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] ekinshi basılımında Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] bılay dep jazǵan: «... [gilt sóz] <code>entry</code>, aldın rezervlengen, biraq hesh qashan qollanılmaǵan, endi rezervlengen emes.» hám «Óli tuwılǵan entry gilt sózi alıp taslandı.» === Operatorlar === C [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardıń]] bay toplamın qollap-quwatlaydı, olar ańlatpanıń ishinde sol ańlatpanı bahalaw waqtında orınlanatuǵın manipulyaciyalardı kórsetiw ushın paydalanılatuǵın simvollar. C tili tómendegi operatorlarǵa iye: * arifmetikalıq: [[Addition|<code>+</code>]], [[Subtraction|<code>-</code>]], [[Multiplication|<code>*</code>]], [[Division (mathematics)|<code>/</code>]], [[Modulo operation|<code>%</code>]] * menshiklew: <code>=</code> * keńeytilgen menshiklew: +=, -=, *=, /=, %=, &=, |=, ^=, <<=, >>= * bit boyınsha logika: <code>~</code>, <code>&</code>, <code>|</code>, <code>^</code> * bit boyınsha jıljıtıw: <code>&lt;&lt;</code>, <code>&gt;&gt;</code> * bul logikası: <code>!</code>, <code>&&</code>, <code>||</code> * shártli bahalaw: [[?:|<code>? :</code>]] * teńlikti tekseriw: [[Equality (mathematics)|<code>==</code>]], [[Inequality (mathematics)|<code>!=</code>]] * funkciya shaqırıw: <code>( )</code> * inkrement hám dekrement: <code>++</code>, <code>--</code> * aǵzanı tańlaw: <code>.</code>, <code>-></code> * obyekt ólshemi: <code>sizeof</code> * tip: <code>typeof</code>, <code>typeof_unqual</code> ''since C23'' * tártip qatnasları: <code>&lt;</code>, <code>&lt;=</code>, <code>&gt;</code>, <code>&gt;=</code> * silteme hám siltemeni anıqlaw: <code>&</code>, <code>*</code>, <code>[ ]</code> * izbe-izlik: [[Comma operator|<code>,</code>]] * kishi ańlatpanı gruppalaw: <code>( )</code> * tip túrlendiriw: <code>(''typename'')</code> C menshiklewdi kórsetiw ushın (matematikada teńlikti ańlatıw ushın qollanılatuǵın) <code>=</code> operatorın paydalanadı, bul [[Fortran]] hám PL/I-dıń úlgisine ámel etedi, biraq [[ALGOL]] hám onıń tuwındılarınan ayırmashılıq etedi. C teńlikti tekseriw ushın <code>==</code> operatorın paydalanadı. Menshiklew hám teńlik operatorları arasındaǵı uqsaslıq biriniń ornına ekinshisiniń tosınarlı paydalanılıwına alıp keliwi múmkin hám kóp jaǵdaylarda bul qátelik qáte xabarın payda etpeydi (degen menen ayırım kompilyatorlar eskertiwler beredi). Mısalı, <code>if (a == b + 1)</code> shártli ańlatpası qátelik penen <code>if (a = b + 1)</code> dep jazılıwı múmkin, bul eger menshiklewden keyin <code>a</code>-nıń mánisi <code>0</code> bolmasa, <code>true</code> dep bahalanadı<ref name="AutoTX-8">{{Web deregi | url = http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| bet = 10 Common Programming Mistakes in C++| jumıs = Cs.ucr.edu| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 21-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081021080953/http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| url-status = live}}</ref>. C operatorlarınıń orınlanıw tártibi bárqulla intuitiv emes. Mısalı, <code>==</code> operatorı <code>&</code> (bit boyınsha AND) hám <code>|</code> (bit boyınsha OR) operatorlarına qaraǵanda kúshlirek baylanısadı (olardan aldın orınlanadı), <code>x & 1 == 0</code> sıyaqlı ańlatpalarda, eger kod jazıwshınıń maqseti sol bolsa, <code>(x & 1) == 0</code> dep jazılıwı kerek<ref name="AutoTX-9">{{cite book |title=C and the 8051 |edition=3rd |last1=Schultz |first1=Thomas |year=2004 |publisher=PageFree Publishing Inc. |location=Otsego, MI |isbn=978-1-58961-237-2 |page=20 |url={{GBurl|id=rI0c8kWbxooC|pg=PT47}} |access-date=February 10, 2012 }}</ref>. === Maǵlıwmat tipleri === [[Fayl:1999 ISO C Concepts.png|thumb]] C-degi tip sisteması statikalıq hám hálsiz tiplestirilgen bolıp, bul onı Pascal sıyaqlı [[ALGOL]] tuwındılarınıń tip sistemasına uqsas etedi<ref name="Nmlwr">{{cite journal |last1=Feuer |first1=Alan R. |last2=Gehani |first2=Narain H. |date=March 1982 |title=Comparison of the Programming Languages C and Pascal |url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_1982-03_14_1/page/73 |journal=ACM Computing Surveys |volume=14 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1145/356869.356872 |s2cid=3136859}}</ref>. Hár túrli ólshemdegi, oń hám teris, haqıyqıy sanlar hám sanap ótiw tipleri (<code>enum</code>) ushın ornatılǵan tipler bar. <code>char</code> pútin san tipi kóbinese bir baytlı simvollar ushın qollanıladı. C99 logikalıq maǵlıwmat tipin qostı. Sonday-aq massivler, kórsetkishler, jazıwlar (<code>struct</code>) hám birlespeler (<code>union</code>) sıyaqlı tuwındı tipler de bar. C kóbinese tip sistemasınan shıǵıwlar zárúr bolıwı múmkin tómen dárejeli sistemalıq programmalastırıwda qollanıladı. Kompilyator kópshilik ańlatpalardıń tip durıslıǵın támiyinlewge háreket etedi, biraq baǵdarlamashı tekseriwlerdi hár túrli usıllar menen aylanıp óte aladı, ya bir mánisti bir tipten ekinshisine anıq túrlendiriw ushın tip túrlendiriwin paydalanıw arqalı, ya bolmasa maǵlıwmat obyektiniń tiykarındaǵı bitlerin basqa bir usılda qayta interpretaciyalaw ushın kórsetkishler yamasa birlespelerdi paydalanıw arqalı. Ayırımlar C-diń járiyalaw sintaksisin, ásirese funkciya kórsetkishleri ushın, intuitiv emes dep tabadı. (Ritchidiń ideyası identifikatorlardı olardıń qollanılıwına uqsas kontekstlerde járiyalaw edi: «járiyalaw qollanıwdı sáwlelendiredi».) C-diń ádettegi arifmetikalıq túrlendiriwleri nátiyjeli kod payda etiwge imkaniyat beredi, biraq geyde kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Mısalı, teń keńliktegi oń hám teris pútin sanlardı salıstırıw oń sannıń teris sanǵa túrlendiriliwin talap etedi. Eger oń san mánisi teris bolsa, bul kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. ==== Kórsetkishler ==== C kórsetkishlerdi, yaǵnıy yadtaǵı obyekt yamasa funkciyanıń adresi yamasa ornın jazıp alatuǵın silteme túrin paydalanıwdı qollap-quwatlaydı. Kórsetkishler kórsetilgen adreste saqlanǵan maǵlıwmatlarǵa kiriw ushın yamasa kórsetilgen funkciyanı shaqırıw ushın dereferenciyalanıwı múmkin. Kórsetkishler menshiklew yamasa kórsetkish arifmetikası arqalı manipulyaciyalanıwı múmkin. Kórsetkish mánisiniń orınlanıw waqtındaǵı kórinisi ádette shiyki yad adresi bolıp tabıladı (múmkin, sóz ishindegi jıljıw maydanı menen tolıqtırılǵan), biraq kórsetkishtiń tipi kórsetilgen zattıń tipin óz ishine alǵanlıqtan, kórsetkishler bar ańlatpalar kompilyaciya waqtında tip boyınsha tekseriliwi múmkin. Kórsetkish arifmetikası kórsetilgen maǵlıwmat tipiniń ólshemine sáykes avtomat túrde masshtablanadı. Kórsetkishler C-de kóp maqsetler ushın qollanıladı. Tekst qatarları ádette simvollar massivlerine kórsetkishler arqalı manipulyaciyalanadı. Dinamikalıq yad ajıratıw kórsetkishler arqalı orınlanadı; <code>malloc</code> nátiyjesi ádette saqlanatuǵın maǵlıwmatlardıń maǵlıwmat tipine túrlendiriledi. Terekler sıyaqlı kóp maǵlıwmat tipleri ádette dinamikalıq túrde ajıratılǵan, kórsetkishler arqalı bir-birine baylanıstırılǵan <code>struct</code> obyektleri retinde ámelge asırıladı. Basqa kórsetkishlerge kórsetkishler kóbinese kóp ólshemli massivlerde hám <code>struct</code> obyektleri massivlerinde qollanıladı. Funkciya kórsetkishleri (funkciya kórsetkishleri) funkciyalardı joqarı dárejeli funkciyalarǵa (mısalı, qsort yamasa bsearch) argument retinde, jóneltiw kestelerinde yamasa waqıya qayta islewshilerge keri shaqırıwlar retinde beriw ushın paydalı. Nul kórsetkish mánisi hesh qanday durıs orınǵa anıq kórsetpeydi. Nul kórsetkish mánisin dereferenciyalaw anıqlanbaǵan, kóbinese segmentaciyalaw qáteligine alıp keledi. Nul kórsetkish mánisleri baylanıslı dizimniń sońǵı túyinindegi «kelesi» kórsetkishtiń joqlıǵı sıyaqlı arnawlı jaǵdaylardı kórsetiw ushın yamasa kórsetkishler qaytaratuǵın funkciyalardan qáte kórsetkishi retinde paydalı. Derek kodındaǵı sáykes kontekstlerde, mısalı, kórsetkish ózgeriwshisine menshiklew ushın, nul kórsetkish konstantası <code>0</code> retinde, kórsetkish tipine anıq túrlendiriw menen yamasa ózgertiwsiz, bir neshe standart baslı fayllar tárepinen anıqlanǵan <code>NULL</code> makrosı retinde yamasa, C23-ten baslap <code>nullptr</code> konstantası menen jazılıwı múmkin. Shártli kontekstlerde nul kórsetkish mánisleri <code>false</code> dep bahalanadı, al basqa barlıq kórsetkish mánisleri <code>true</code> dep bahalanadı. Void kórsetkishleri (<code>void *</code>) anıqlanbaǵan tiptegi obyektlerge kórsetedi hám sonlıqtan «ulıwma» maǵlıwmat kórsetkishleri retinde qollanıla aladı. Kórsetilgen obyekttiń ólshemi hám tipi belgili bolmaǵanlıqtan, void kórsetkishleri dereferenciyalana almaydı hám de olarǵa kórsetkish arifmetikası ruqsat etilmeydi, degen menen olar ańsat (hám kóp kontekstlerde jasırın túrde) basqa hár qanday obyekt kórsetkish tipine hám onnan túrlendiriliwi múmkin. Kórsetkishlerdi abaysız paydalanıw potencial qáwipli bolıwı múmkin. Olar ádette tekserilmegenlikten, kórsetkish ózgeriwshisin qálegen tosınarlı orınǵa kórsetetuǵın etip qoyıwǵa boladı, bul qálemegen tásirlerge alıp keliwi múmkin. Durıs paydalanılǵan kórsetkishler qáwipsiz orınlarǵa kórsetkenine qaramastan, olar nadurıs kórsetkish arifmetikasın paydalanıp qáwipsiz emes orınlarǵa kórsetiliwi múmkin; olar kórsetken obyektler bosatılǵannan keyin de paydalanılıwı múmkin (asılıp turǵan kórsetkishler); olar inicializaciyalanbastan paydalanılıwı múmkin (jabayı kórsetkishler); yamasa olarǵa túrlendiriw, birlespe yamasa basqa buzılǵan kórsetkish arqalı tikkeley qáwipsiz emes mánis beriliwi múmkin. Ulıwma alǵanda, C kórsetkish tiplerin manipulyaciyalawǵa hám olar arasında túrlendiriwge ruqsat beriwde erkin, degen menen kompilyatorlar ádette hár túrli dárejede tekseriw ushın opciyalar usınadı. Geypara basqa programmalastırıw tilleri bul máselelerdi anaǵurlım sheklengenirek silteme tiplerin paydalanıw arqalı sheshedi. ==== Massivler ==== C-degi massiv tipleri dástúrli túrde kompilyaciya waqtında anıqlanǵan turaqlı, statikalıq ólshemge iye. Jańa C99 standartı sonday-aq ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdiń bir túrine de ruqsat etedi. Degen menen, sonday-aq standart kitapxananıń malloc funkciyasın paydalanıp, orınlanıw waqtında yad blogın (qálegen ólshemde) ajıratıw hám onı massiv retinde qarawǵa boladı. Massivlerge bárqulla (haqıyqatında) kórsetkishler arqalı kirilgenlikten, massivke kiriwler ádette tiykarındaǵı massiv ólshemine qarsı tekserilmeydi, degen menen geypara kompilyatorlar shegara tekseriwin opciya retinde usınıwı múmkin<ref name="fedoraproject">For example, gcc provides _FORTIFY_SOURCE. {{Web deregi | url = http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| bet = Security Features: Compile Time Buffer Checks (FORTIFY_SOURCE)| baspaxana = fedoraproject.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070107153447/http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| url-status = live}}</ref><ref name="Programming with C">{{Cite book|title=Programming with C|last1=เอี่ยมสิริวงศ์|first1=โอภาศ|publisher=SE-EDUCATION PUBLIC COMPANY LIMITED|year=2016|isbn=978-616-08-2740-4|location=Bangkok, Thailand|pages=225–230}}</ref>. Sonlıqtan massiv shegaraların buzıw múmkin hám nızamsız yadqa kiriw, maǵlıwmatlardıń buzılıwı, buferdiń tolıp ketiwi hám orınlanıw waqtındaǵı ayrıqsha jaǵdaylar sıyaqlı hár túrli aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. C kóp ólshemli massivlerdi járiyalaw ushın arnawlı qaǵıydaǵa iye emes, al onıń ornına massivler massivlerin járiyalaw ushın tip sistemasındaǵı rekursiyaǵa súyenedi, bul nátiyjeli túrde sol bir nárseni ámelge asıradı. Nátiyjedegi «kóp ólshemli massivtiń» indeks mánisleri qatar boyınsha tártipte ósiwde dep esaplanıwı múmkin. Kóp ólshemli massivler kóbinese sanlı algoritmlerde (tiykarınan ámeliy sızıqlı algebradan) matricalardı saqlaw ushın qollanıladı. C massiviniń dúzilisi usı arnawlı wazıypaǵa jaqsı sáykes keledi. Degen menen, C-diń dáslepki versiyalarında massivtiń shegaraları belgili turaqlı mánisler bolıwı kerek yamasa olardı talap etetuǵın hár qanday kishi programmaǵa anıq beriliwi kerek, al dinamikalıq ólshemli massivler massivlerine qos indekslew arqalı kiriwge bolmaydı. (Bul ushın sheshim massivti baǵanalarǵa kórsetkishlerdiń qosımsha «qatar vektorı» menen ajıratıw boldı.) C99 bul máseleni sheshetuǵın «ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdi» kirgizdi. Tómendegi zamanagóy C (C99 yamasa keyingi) qollanatuǵın mısal stekde (heap) eki ólshemli massivtiń ajıratılıwın hám kiriwler ushın kóp ólshemli massiv indekslewiniń paydalanılıwın kórsetedi (bul kóp C kompilyatorlarında shegara tekseriwin paydalana aladı): <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { float (*p)[n][m] = malloc(sizeof *p); if (p == NULL) { return -1; } for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { (*p)[i][j] = i + j; } } print_array(n, m, p); free(p); return 1; } </syntaxhighlight> Al tómende C99-dıń Auto VLA ózgesheligin paydalanatuǵın uqsas implementaciya keltirilgen: <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { // Itibar beriń: n * m * sizeof(float) auto VLA sheklewlerinen aspawın hám stektiń bar ólshemi sheńberinde ekenin tekseriw kerek. float p[n][m]; // auto VLA stekde saqlanadı hám funkciya shaqırılǵanda ólshemi anıqlanadı for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { p[i][j] = i + j; } print_array(n, m, p); // p-nı bosatıw kerek emes, sebebi ol funkciya tamamlanǵanda, stek ramkasınıń qalǵan bólimi menen birge joǵalıp ketedi return 1; } </syntaxhighlight> ==== Massiv-kórsetkish almasıw imkaniyatı ==== Indeks belgisi <code>x[i]</code> (bul jerde <code>x</code> kórsetkishti bildiredi) <code>*(x+i)</code> ushın sintaksislik qolaylıq bolıp tabıladı.<ref name="Raymond1996">{{cite book |last1=Raymond |first1=Eric S. |author-link=Eric S. Raymond |title=The New Hacker's Dictionary |edition=3rd |url={{GBurl|id=g80P_4v4QbIC|p=432}} |access-date=August 5, 2012 |date=October 11, 1996 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-68092-9 |page=432 }}</ref>. Kompilyatordıń kórsetkish tipi haqqındaǵı biliminen paydalanıp, <code>x + i</code> kórsetetuǵın adres tiykarǵı adres (<code>x</code> kórsetken) <code>i</code> baytqa arttırılǵan emes, al tiykarǵı adres <code>i</code>-ge kóbeytilgen, <code>x</code> kórsetetuǵın elementtiń ólshemine sáykes arttırılǵan dep anıqlanadı. Solay etip, <code>x[i]</code> massivtiń <code>i+1</code>-elementin bildiredi. Bunnan tısqarı, kópshilik ańlatpa kontekstlerinde (áhmiyetli ózgeshelik — sizeof operatorınıń operandı retinde), massiv tipindegi ańlatpa avtomat túrde massivtiń birinshi elementine kórsetkishke aylandırıladı. Bul massiv funkciyaǵa argument retinde kórsetilgende hesh qashan tutas kóshirilmeytuǵının, al tek ǵana onıń birinshi elementiniń adresi beriletuǵının ańlatadı. Sonlıqtan, C-degi funkciya shaqırıwları mánis boyınsha beriw semantikasın paydalansa da, massivler haqıyqatında silteme boyınsha beriledi. <code>x</code> massiviniń ulıwma ólshemin massiv tipindegi ańlatpaǵa <code>sizeof</code> qollanıw arqalı anıqlawǵa boladı. Elementtiń ólshemin A massiviniń hár qanday siltemesi alıp taslanǵan elementine <code>sizeof</code> operatorın qollanıw arqalı, mısalı <code>n = sizeof A[0]</code> sıyaqlı anıqlawǵa boladı. Solay etip, járiyalanǵan <code>A</code> massivindegi elementler sanın <code>sizeof A / sizeof A</code><code>[0]</code> retinde anıqlawǵa boladı. Itibar beriń, eger joqarıda táriyiplengen avtomat túrlendiriw sebepli kóbinese C kodında bolatuǵını sıyaqlı tek birinshi elementke kórsetkish bar bolsa, massivtiń tolıq tipi hám onıń uzınlıǵı haqqındaǵı informaciya joytıladı. === Yadtı basqarıw === Programmalastırıw tiliniń eń áhmiyetli funkciyalarınıń biri — bul [[Kompyuter yadı|yadtı]] hám yadta saqlanatuǵın obyektlerdi basqarıw ushın imkaniyatlar beriw. C obyektler ushın yadtı ajıratıwdıń úsh tiykarǵı usılın usınadı: * Statikalıq yad bólistiriw: obyekt ushın orın kompilyaciya waqtında binar faylında beriledi; bul obyektlerdiń bar bolıw múddeti (yamasa ómiri) olar bar bolǵan binar faylı yadqa júklengen waqıt dawamında boladı. * Avtomat yad bólistiriw: waqıtsha obyektler stekde saqlanıwı múmkin hám bul orın olar járiyalanǵan bloktan shıǵılǵannan keyin avtomat túrde bosatılıp, qayta paydalanıwǵa boladı. * Dinamikalıq yad bólistiriw: qálegen ólshemdegi yad blokları orınlanıw waqtında stek (heap) dep atalatuǵın yad aymaǵınan <code>malloc</code> sıyaqlı kitapxana funkciyaları arqalı soralıwı múmkin; bul bloklar keyinirek <code>realloc</code> yamasa <code>free</code> kitapxana funkciyaların shaqırıw arqalı qayta paydalanıw ushın bosatılǵanǵa shekem bar boladı. Bul úsh usıl hár túrli jaǵdaylar ushın sáykes keledi hám hár túrli artıqmashılıqlar menen kemshiliklerge iye. Mısalı, statikalıq yad bólistiriwde az ajıratıw shıǵını bar, avtomat bólistiriw biraz kóbirek shıǵındı talap etiwi múmkin, al dinamikalıq yad bólistiriw ajıratıw ushın da, bosatıw ushın da potencial túrde úlken shıǵınǵa iye bolıwı múmkin. Statikalıq obyektlerdiń turaqlı tábiyatı funkciya shaqırıwları arasındaǵı jaǵday informaciyasın saqlaw ushın paydalı, avtomat bólistiriw qollanıwǵa ańsat, biraq stek keńisligi ádette statikalıq yadqa yamasa stek keńisligine qaraǵanda ádewir sheklengen hám waqıtsha, al dinamikalıq yad bólistiriw ólshemi tek orınlanıw waqtında belgili bolǵan obyektlerdi qolaylı bólistiriwge imkaniyat beredi. Kópshilik C programmaları úshewiniń hámmesinen keń paydalanadı. Múmkin bolǵanda, avtomat yamasa statikalıq bólistiriw ádette eń ápiwayı, sebebi saqlaw kompilyator tárepinen basqarıladı, bul baǵdarlamashını yadtı qoldan ajıratıw hám bosatıw sıyaqlı potencial qátege beyim wazıypadan azat etedi. Degen menen, kóp maǵlıwmat strukturaları orınlanıw waqtında ólshemin ózgertiwi múmkin, al statikalıq bólistiriwler (hám C99-ǵa shekemgi avtomat bólistiriwler) kompilyaciya waqtında anıq ólshemge iye bolıwı kerek bolǵanlıqtan, dinamikalıq bólistiriw kerek bolǵan kóp jaǵdaylar bar. C99 standartına shekem, ózgeriwshi ólshemli massivler bunıń keń tarqalǵan mısalı edi. (Dinamikalıq bólistirilgen massivlerdiń mısalı ushın C dinamikalıq yad bólistiriw haqqındaǵı maqalasına qarań.) Orınlanıw waqtında basqarılmaytuǵın aqıbetler menen sátsizlikke ushırawı múmkin avtomat bólistiriwden ayırmashılıǵı, dinamikalıq bólistiriw funkciyaları kerekli saqlaw ornı bólistire almaǵanda kórsetkish (nul kórsetkish mánisi formasında) qaytaradı. (Júdá úlken statikalıq bólistiriw ádette programma iske túsiriwden aldın baylanıstırıwshı yamasa júklewshi tárepinen anıqlanadı.) Basqasha kórsetilmese, statikalıq obyektler programma iske túskende nol yamasa nul kórsetkish mánislerin óz ishine aladı. Avtomat hám dinamikalıq bólistirilgen obyektler tek eger dáslepki mánis anıq kórsetilse ǵana inicializaciyalanadı; basqa jaǵdayda olar dáslep anıq emes mánislerge iye boladı (ádette, saqlaw ornında bar bolǵan hár qanday bit úlgisi, ol hátte sol tip ushın durıs mánisti bildirmewi de múmkin). Eger programma inicializaciyalanbaǵan mániske kiriwge urınsa, nátiyjeler anıqlanbaǵan. Kóp zamanagóy kompilyatorlar bul máseleni anıqlawǵa hám eskertiwge háreket etedi, biraq jalǵan oń hám jalǵan teris nátiyjeler de bolıwı múmkin. Stek yadın bólistiriw múmkin bolǵanınsha qayta paydalanıw ushın hár qanday programmada onıń haqıyqıy paydalanılıwı menen sinxronlastırılıwı kerek. Mısalı, eger stek yadın bólistiriwge jalǵız kórsetkish kóriw sheńberinen shıǵıp ketse yamasa onıń mánisi anıq bosatılmastan aldın qayta jazılsa, onda ol yad keyingi paydalanıw ushın qaytarıla almaydı hám negizinde programma ushın joytıladı, bul qubılıs yad aǵıwı dep ataladı. Kerisinshe, yad bosatılıwı, biraq keyinirek silteme beriliwi múmkin, bul aldınnan boljanbaytuǵın nátiyjelerge alıp keledi. Ádette, sátsizlik belgileri programmanıń qátege sebep bolatuǵın kodqa baylanıslı bolmaǵan bóliminde payda boladı, bul sátsizlikti anıqlawdı qıyınlastıradı. Bunday máseleler avtomat shıǵındını jıynawı bar tillerde jeńillestiriledi. === Kitapxanalar === C programmalastırıw tili keńeytiwdiń tiykarǵı usılı retinde [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalardı]] paydalanadı. C tilinde kitapxana — bul bir «arxiv» faylı ishinde jaylasqan funkciyalar toplamı. Hárbir kitapxananıń ádette programma tárepinen qollanılıwı múmkin bolǵan kitapxana ishinde jaylasqan funkciyalardıń prototiplerin hám usı funkciyalar menen paydalanılatuǵın arnawlı maǵlıwmat túrleri menen makro simvollardıń járiyalanıwların óz ishine alǵan baslı faylı boladı. Programma kitapxananı paydalanıwı ushın, ol kitapxananıń baslı faylın qosıwı kerek hám kitapxana programma menen baylanıstırılıwı kerek, bul kóp jaǵdaylarda kompilyator bayraqların talap etedi (mısalı, <code>-lm</code>, «matematika kitapxanasın baylanıstır» sóziniń qısqartpası). Eń keń tarqalǵan C kitapxanası — bul ISO hám ANSI C standartları menen anıqlanǵan hám hárbir C implementaciyası menen birge keletuǵın C standart kitapxanası (ornatılǵan sistemalar sıyaqlı sheklengen ortalıqlarǵa baǵdarlanǵan implementaciyalar tek standart kitapxananıń bir bólimin ǵana usınıwı múmkin). Bul kitapxana aǵımlı kirgiziw hám shıǵarıwdı, yadtı bólistiriwdi, matematikanı, simvol qatarların hám waqıt mánislerin qollap-quwatlaydı. Bir neshe bólek standart baslılar (mısalı, <code>stdio.h</code>) bul hám basqa standart kitapxana imkaniyatları ushın interfeyslerdi anıqlaydı. C kitapxana funkciyalarınıń jáne bir keń tarqalǵan toplamı — bul arnawlı túrde Unix hám [[Unix|Unixke]] uqsas sistemalarǵa baǵdarlanǵan qosımshalar tárepinen qollanılatuǵınlar, ásirese yadroǵa interfeys usınatuǵın funkciyalar. Bul funkciyalar POSIX hám Single UNIX Specification sıyaqlı hár túrli standartlarda tolıq táriyiplengen. Kóp programmalar C tilinde jazılǵanlıqtan, basqa da hár túrli kitapxanalar bar. Kitapxanalar kóbinese C tilinde jazıladı, sebebi C kompilyatorları nátiyjeli obyekt kodın payda etedi; baǵdarlamashılar keyin [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Perl hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]] tillerden paydalanıw ushın kitapxanaǵa interfeysler jaratadı. ==== Fayllardı qayta islew hám aǵımlar ==== Fayldı kirgiziw hám shıǵarıw (I/O) C tiliniń óziniń bir bólimi emes, al onıń ornına kitapxanalar (mısalı, C standart kitapxanası) hám olar menen baylanıslı baslı faylları (mısalı, <code>stdio.h</code>) arqalı ámelge asırıladı. Fayldı qayta islew ádette aǵımlar arqalı isleytuǵın joqarı dárejeli I/O arqalı ámelge asırıladı. Bul kózqarastan aǵım — bul qurılmalardan ǵárezsiz maǵlıwmat aǵımı, al fayl — anıq qurılma. Joqarı dárejeli I/O aǵımnıń faylǵa baylanıstırılıwı arqalı orınlanadı. C standart kitapxanasında bufer (yad aymaǵı yamasa gezek) maǵlıwmatlardı aqırǵı orınǵa jiberilmesten aldın waqıtsha saqlaw ushın paydalanıladı. Bul qattı disk yamasa SSD sıyaqlı áste qurılmalardı kútiw waqtın azaytadı. Tómen dárejeli I/O funkciyaları standart C kitapxanasınıń bir bólimi emes[anıqlama kerek], biraq ádette «shiyki temir» programmalastırıwınıń (kópshilik ornatılǵan programmalastırıw sıyaqlı hár qanday operaciyalıq sistemadan ǵárezsiz programmalastırıw) bir bólimi bolıp tabıladı. Az sanlı ózgesheliklerdi esapqa almaǵanda, implementaciyalar tómen dárejeli I/O-nı óz ishine aladı. == Til quralları == C baǵdarlamashılarına anıqlanbaǵan háreketli yamasa múmkin qáte ańlatpaları bar operatorlardı kompilyator tárepinen usınılǵanǵa qaraǵanda úlkenirek qatańlıq penen tabıwǵa hám dúzetiwge járdem beriw ushın bir qatar qurallar islep shıǵılǵan. Avtomatlastırılǵan derek kodın tekseriw hám audit quralları, mısalı Lint, bar. Keń tarqalǵan ámeliyat — programma birinshi ret jazılǵanda gúmanlı kodtı anıqlaw ushın Lint-ti paydalanıw. Programma Lint-ten ótkennen keyin, ol C kompilyatorı menen kompilyaciya etiledi. Sonday-aq, kóp kompilyatorlar sintaksislik jaqtan durıs, biraq haqıyqatında qáte bolıwı itimal bolǵan konstrukciyalar haqqında qosımsha túrde eskertiw bere aladı. MISRA C — bul ornatılǵan sistemalar ushın islep shıǵılǵan, bunday gúmanlı kodtan qashıw ushın usınıslar toplamı<ref name="MI2L0">{{Web deregi | url = http://www.unix.com/man-page/FreeBSD/1/lint| bet = Man Page for lint (freebsd Section 1)| jumıs = unix.com| sáne = 2001-jıl 24-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}</ref>. Sonday-aq, C-diń standart bólimi bolmaǵan háreketlerdi orınlaw ushın kompilyatorlar, kitapxanalar hám operaciyalıq sistema dárejesindegi mexanizmler bar, mısalı, massivler ushın shegara tekseriwi, buferdiń tolıp ketiwin anıqlaw, seriyalaw, dinamikalıq yadtı baqlaw hám avtomat shıǵındını jıynaw. Purify yamasa Valgrind sıyaqlı yadtı basqarıw tekseriw quralları hám yad bólistiriw funkciyalarınıń arnawlı versiyaları bar kitapxanalar menen baylanıstırıw yadtı paydalanıwdaǵı orınlanıw waqtındaǵı qátelerdi ashıwǵa járdem bere aladı<ref>{{Web deregi | bet = CS107 Valgrind Memcheck| url = https://web.stanford.edu/class/archive/cs/cs107/cs107.1236/resources/valgrind.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun | jumıs = web.stanford.edu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hastings |first1=Reed |last2=Joyce |first2=Bob |title=Purify: Fast Detection of Memory Leaks and Access Errors |url=https://web.stanford.edu/class/cs343/resources/purify.pdf |journal=Pure Software Inc. |pages=9}}</ref>. == Qollanılıwı == C aqırǵı paydalanıwshı hám sistema dárejesindegi qosımshalardı ámelge asırıw ushın keń qollanılǵan<ref>{{Web deregi | bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming| first1 = Daniel| last1 = Munoz| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-noyabr | jumıs = Toptal Engineering Blog| til = en}}</ref>. === Sistemalıq programmalastırıwda qollanıwınıń sebepleri === [[Fayl:The C Programming Language.png|thumb|C tilinde jazılǵan ayırım programmalıq támiynatlar]] C [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardı]] hám ornatılǵan sistema qosımshaların ámelge asırıwda sistemalıq programmalastırıw ushın keń qollanıladı<ref name="Zh3CW">{{Cite book|title=Programming and problem solving with C++ |url=https://archive.org/details/programmingprobl0000nell_j9j5 |edition=6th |last1=Dale |first1=Nell B. |last2=Weems |first2=Chip |year=2014 |location=Burlington, Massachusetts |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1449694289 |oclc=894992484}}</ref>. Bul bir neshe sebepke baylanıslı: * C tili platforma apparatlıq támiynatına hám yadqa kórsetkishler hám tip túrlendiriw arqalı kiriwge imkaniyat beredi, solay etip sistemaǵa tán ózgeshelikler (mısalı, Basqarıw/Status Registrleri, I/O registrleri) C tilinde jazılǵan kod penen sazlanıwı hám paydalanılıwı múmkin – ol islep atırǵan platformanı tolıq basqarıwǵa imkaniyat beredi. * Kompilyaciya nátiyjesinde payda bolǵan kod kóp sistema ózgesheliklerin talap etpeydi hám geypara iske túsiriw kodınan ápiwayı túrde shaqırılıwı múmkin – onı orınlaw ańsat. * C tili operatorları hám ańlatpaları ádette maqsetli processor ushın kórsetpeler izbe-izligine jaqsı sáykes keledi hám nátiyjede sistema resurslarına tómen orınlanıw waqtında talap bar – onı orınlaw tez. * Operatorlardıń bay toplamı menen, C tili maqsetli oraylıq processorlardıń kóplegen ózgesheliklerin paydalana aladı. Belgili bir oraylıq processorda kóbirek siyrek kórsetpeler bolǵanda, sol kórsetpelerden paydalanıw ushın bálkim ishki funkciyaları bar til variantı qurılıwı múmkin – ol maqsetli oraylıq processordıń derlik barlıq ózgesheliklerin paydalana aladı. * Til ekilik maǵlıwmat bloklarına strukturalardı jaylastırıwdı ańsatlastıradı, bul maǵlıwmatlardı túsinip alıwǵa, basqarıwǵa hám ózgertiwge imkaniyat beredi – ol maǵlıwmat strukturaların, hátte fayl sistemaların da jaza aladı. * Til pútin san arifmetikası hám logikası ushın, sonıń ishinde bit manipulyaciyası ushın bay operatorlar toplamın hám bálkim hár túrli ólshemdegi haqıyqıy sanlardı qollap-quwatlaydı – ol sáykes strukturalanǵan maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta isley aladı. * C — bul tek bir neshe operatorı bar, hám keń kólemli maqsetli kod payda etetuǵın júdá kóp ózgeshelikleri joq, salıstırmalı túrde kishi til – onı túsinip alıw ańsat. * C yad ajıratıw hám bosatıw ústinen tikkeley basqarıwǵa iye, bul yad penen islesiw operaciyalarına toqtawlı shıǵındı jıynaw waqıyaları ushın hesh qanday uwayımsız, maqul nátiyjelilik hám aldınnan boljanatuǵın waqıt beredi – onıń ónimdarlıǵı aldınnan boljanatuǵın. * C hár túrli yad ajıratıw sxemaların paydalanıwǵa hám ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi, sonıń ishinde ádettegi <code>malloc</code> hám <code>free</code>; arenaları bar anaǵurlım quramalı mexanizm; yamasa DMA-ǵa sáykes keletuǵın, úzilis qayta islewshileri ishinde paydalanılatuǵın yamasa virtual yad sisteması menen integraciyalanǵan OS yadrosı ushın versiya. * Baylanıstırıwshıǵa hám ortalıqqa baylanıslı, C kodı assembler tilinde jazılǵan kitapxanalardı da shaqıra aladı hám assembler tilinen shaqırılıwı múmkin – ol basqa tómen dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C hám onıń shaqırıw qaǵıydaları hám baylanıstırıwshı strukturaları kóbinese basqa joqarı dárejeli tiller menen birge paydalanıladı, C-ǵa da, C-den de shaqırıwlardı qollap-quwatlaydı – ol basqa joqarı dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C jetilisken hám keń ekosistemaǵa iye, sonıń ishinde kitapxanalar, freymvorklar, ashıq kodlı kompilyatorlar, sazlawshılar hám utilitalar bar hám de-fakto standart bolıp tabıladı. Drayverlerdiń C tilinde bar bolıwı itimal, yamasa C kompilyatorınıń backend retinde uqsas oraylıq processor arxitekturası bar, sonlıqtan basqa tildi tańlawǵa stimul az. === Oyınlar === Kompyuter oyınları kóbinese tillerdiń kombinaciyasınan qurıladı. C, ásirese kompyuter platformalarınan eń jaqsı ónimdarlıqtı alıwǵa háreket etetuǵın oyınlar ushın, áhmiyetli orın iyelegen. Mısallarǵa 1993-jılǵı Doom kiredi<ref>{{Web deregi | bet = Development of Doom| url = https://doomwiki.org/wiki/Development_of_Doom| jumıs = DoomWiki.org| qaralǵan sáne = 2025-jıl 2-mart | til = en| sáne = 2025-jıl 2-mart }}</ref>. === Dúnya júzilik tor === Tariyxıy jaqtan, C geyde Ulıwma Shlyuz Interfeysi (CGI) arqalı veb-baǵdarlamalastırıw ushın [[veb-qosımsha]], server hám brauzer arasındaǵı informaciya ushın «shlyuz» retinde paydalanılǵan<ref name="Dobbs 1995">{{cite book |title=Dr. Dobb's Sourcebook |publisher=Miller Freeman, Inc. |date=November–December 1995 |location=U.S.}}</ref>. C óziniń tezligi, turaqlılıǵı hám derlik universal qoljetimliligi sebepli interpretaciyalanatuǵın tillerden artıq kórilgen bolıwı múmkin<ref name="linuxjournal 2005">{{Web deregi | url = http://www.linuxjournal.com/article/6863| baspaxana = linuxjournal.com| bet = Using C for CGI Programming| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-yanvar | sáne = 2005-jıl 1-mart | arxivsáne = 2010-jıl 13-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100213075858/http://www.linuxjournal.com/article/6863| url-status = live}}</ref>. Házirgi waqıtta veb-baǵdarlamalastırıwdı C tilinde ámelge asırıw ádettegi ámeliyat emes,<ref>{{Web deregi | last1 = Perkins| first1 = Luc| bet = Web development in C: crazy? Or crazy like a fox?| url = https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| jumıs = Medium| til = en| sáne = 2013-jıl 17-sentyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004135317/https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| url-status = live}}</ref> hám basqa da kóp veb-baǵdarlamalastırıw tilleri keń tarqalǵan. C tiykarındaǵı veb-baǵdarlamalastırıw dawam etip atırǵan qosımshalarǵa routerlerdegi HTTP konfiguraciya betleri, IoT qurılmaları hám uqsasları kiredi, degen menen hátte bul jerde de ayırım proektlerdiń joqarı dárejeli tillerdegi bólimleri bar, mısalı, OpenWRT ishinde Lua-nı paydalanıw. Eki ataqlı [[Veb-server|veb-server,]] Apache HTTP Server hám [[Nginx]], C tilinde jazılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://mull-overthing.com/what-programming-language-does-nginx-use/| bet = What programming language does NGINX use?}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.greengeeks.com/blog/what-is-apache/| bet = What is Apache and What Does it Do for Website Development?}}</ref>. C-diń apparatlıq támiynatqa jaqınlıǵı bul joqarı ónimli programmalıq támiynat sistemaların qurıwǵa imkaniyat beredi. === C aralıq til retinde === C geyde basqa tillerdiń implementaciyaları tárepinen aralıq til retinde paydalanıladı. Bul usıl portativlik yamasa qolaylılıq ushın paydalanılıwı múmkin; C-di aralıq til retinde paydalanıw arqalı qosımsha mashinaǵa tán kod generatorları kerek emes boladı. C-de qatar nomerli preprocessor direktivleri hám inicializator dizimleriniń aqırındaǵı qosımsha artıqsha útirler sıyaqlı generaciyalanǵan kodtıń kompilyaciyasın qollap-quwatlaytuǵın ayırım ózgeshelikler bar. Degen menen, C-diń ayırım kemshilikleri C-- sıyaqlı aralıq til retinde paydalanıw ushın arnawlı proektlestirilgen basqa C-ge tiykarlanǵan tillerdiń islep shıǵılıwına túrtki boldı. Sonday-aq, zamanagóy iri kompilyatorlar GCC hám LLVM ekewi de C emes aralıq kóriniske iye hám bul kompilyatorlar C-di qosqanda, kóp tiller ushın aldıńǵı bólimlerdi (front ends) qollap-quwatlaydı. === Esaplawǵa intensiv kitapxanalar === C baǵdarlamashılarǵa algoritmler hám maǵlıwmatlar strukturalarınıń nátiyjeli implementaciyaların jaratıwǵa imkaniyat beredi, sebebi apparatlıq támiynattan abstrakciya qatlamı juqa hám onıń artıqmashılıǵı tómen, bul esaplawǵa intensiv programmalar ushın áhmiyetli kriteriya. Mısalı, GNU Kóp Anıqlıqlı Arifmetika Kitapxanası, GNU Ilimiy Kitapxanası, Mathematica hám [[MATLAB]] tolıǵı menen yamasa bólek C tilinde jazılǵan. Kóp tiller C-degi kitapxana funkciyaların shaqırıwdı qollap-quwatlaydı; mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] tiykarındaǵı NumPy freymvorkı joqarı ónimli hám apparatlıq támiynat penen islesiw aspektleri ushın C-di paydalanadı. === Basqa tiller C tilinde jazılǵan === C-diń keń tarqalǵan qoljetimliligi hám nátiyjeliliginiń aqıbeti — basqa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorları]], [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanaları]] hám [[Interpretator|interpretatorları]] kóbinese C tilinde ámelge asırıladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 13-noyabr | bet = C – the mother of all languages| url = https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = ICT Academy at IITK| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210531161841/https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| url-status = dead}}</ref>. Mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]],<ref>{{Web deregi | bet = 1. Extending Python with C or C++| jumıs = Python 3.10.7 documentation| url = https://docs.python.org/3/extending/extending.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | arxivsáne = 2012-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121105232707/https://docs.python.org/3/extending/extending.html| url-status = live}}</ref> Perl,<ref>{{Web deregi | bet = An overview of the Perl 5 engine| url = https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Opensource.com| first1 = Michael| last1 = Conrad| sáne = 2018-jıl 22-yanvar | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 26-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220526105419/https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| url-status = live}}</ref> Ruby,<ref>{{Web deregi | bet = To Ruby From C and C++| url = https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Ruby Programming Language| arxivsáne = 2013-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130812003928/https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| url-status = live}}</ref> hám [[PHP]]<nowiki/>diń<ref>{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 3-avgust | bet = What is PHP? How to Write Your First PHP Program| url = https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = freeCodeCamp| first1 = Michael| last1 = Para| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 4-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220804050401/https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| url-status = live}}</ref> anıqlama implementaciyaları C tilinde jazılǵan. == Sheklewler == Ritchi ózi jaratqan tildiń sheklewleri haqqında házillesken:<ref>{{cite magazine |last=Metz |first=Cade |date=2011-10-13 |title=Dennis Ritchie: The Shoulders Steve Jobs Stood On |url=https://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-access=subscription |magazine=Wired |access-date=April 19, 2022 |archive-date=April 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005125/http://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote |text=assembler tiliniń kúshi hám ... assembler tiliniń qolaylılıǵı |author=Dennis Ritchi}} C ataqlı, tásirli hám úlken tabıslı bolǵanına qaramastan, onıń kemshilikleri de bar, sonıń ishinde: * <code>malloc</code> hám <code>free</code> menen standart dinamikalıq yadtı basqarıw qátelerge beyim. Nadurıs paydalanıw yad aǵıwlarına hám asılıp turǵan kórsetkishlerge alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | avtor = Internet Security Research Group| bet = What is memory safety and why does it matter?| url = https://www.memorysafety.org/docs/memory-safety/| jumıs = Prossimo| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-mart }}</ref>. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám yadtı tikkeley manipulyaciyalaw yadtıń buzılıwı múmkin ekenin ańlatadı. * Tip tekseriwi bar, biraq ol variativ funkciyalar sıyaqlı ayırım tarawlarǵa qollanılmaydı hám tip tekseriwi ápiwayı yamasa abaysızda aylanıp ótiliwi múmkin. Ol statikalıq tiplestirilgenine qaramastan, hálsiz tiplestirilgen. * Kompilyator tárepinen generaciyalanǵan kodta az sanlı orınlanıw waqtındaǵı tekseriwler bolǵanlıqtan, baǵdarlamashıǵa barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi esapqa alıw, buferdiń tolıp ketiwinen, massiv shegaraların tekseriwden, stektiń tolıp ketiwinen hám yadtıń tamamlanıwınan qorǵanıw, sonday-aq báseki jaǵdayların, aǵım izolaciyasın hám t.b. esapqa alıw júklenedi. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám olardıń orınlanıw waqtındaǵı manipulyaciyası birdey maǵlıwmatlarǵa kiriwdiń eki usılın (aliasing) múmkin etedi, bul kompilyaciya waqtında bárqulla anıqlanbaydı. Bul [[Fortran]] sıyaqlı geypara basqa tiller ushın qoljetimli bolǵan ayırım optimallastırıwlardıń C tilinde múmkin emes ekenin ańlatadı. Usı sebepke baylanıslı, [[Fortran]] geyde tezirek dep esaplanadı. * Standart kitapxana funkciyalarınıń geyparaları, mısalı, <code>scanf</code> yamasa <code>strncat</code>, buferdiń tolıp ketiwine alıp keliwi múmkin. * Generaciyalanǵan kodtaǵı tómen dárejeli variantlardı, mısalı, hár túrli funkciya shaqırıw qaǵıydaları hám ABI-lerdi qollap-quwatlawda sheklengen standartlastırıw bar; hár túrli struktura ornalastırıw qaǵıydaları; hám úlkenirek pútin sanlar ishinde hár túrli bayt tártibi (endianness-ti qosqanda). Kóp til implementaciyalarında bul opciyalardıń geyparaları <code>#pragma</code> preprocessor direktivası menen hám geyparaları qosımsha gilt sózler menen,<ref>{{Web deregi | familiya = corob-msft| bet = Pragma directives and the __pragma and _Pragma keywords| url = https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = Microsoft Learn| sáne = 2022-jıl 31-mart | til = en-us| arxivsáne = 2022-jıl 24-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220924075131/https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Pragmas (The C Preprocessor)| url = https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = GCC, the GNU Compiler Collection| arxivsáne = 2002-jıl 17-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20020617041757/https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| url-status = live}}</ref> mısalı, <code>__cdecl</code> shaqırıw qaǵıydasın paydalanıw arqalı basqarılıwı múmkin. Direktiv hám opciyalar birdey qollap-quwatlanbaydı<ref>{{Web deregi | bet = Pragmas| url = https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| baspaxana = Intel| jumıs = Intel C++ Compiler Classic Developer Guide and Reference| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-aprel | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220410113529/https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| url-status = live}}</ref>. * Standart kitapxananı paydalanıp qatar menen islesiw anıq yad basqarıwın talap etetuǵın, kodqa intensiv bolıp tabıladı. * Til obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı, introspeciyanı, orınlanıw waqtında ańlatpanı bahalawdı (JavaScripttegi <code>eval</code> sıyaqlı), shıǵındını jıynawdı hám t.b. tikkeley qollap-quwatlamaydı. * Til ózgesheliklerin nadurıs paydalanıwǵa qarsı az sanlı qorǵawshılar bar, bul qollap-quwatlawǵa jaramsız kodqa múmkinshilik beriwi múmkin. Ásirese, C preprocessorı eki ese bahalaw hám onnan da jamanıraq sıyaqlı qıyınshılıqlı tásirlerdi jasıra aladı<ref>{{Web deregi | bet = In praise of the C preprocessor| url = https://apenwarr.ca/log/20070813| jumıs = apenwarr| sáne = 2007-jıl 13-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyul }}</ref>. Bul túsiniksizlew kod imkaniyatı Xalıqaralıq Túsiniksiz C Kodı Tańlawı hám Astırtın C Tańlawı sıyaqlı tańlawlar menen belgilenip ótilgen. * C ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew ushın standart qollap-quwatlawǵa iye emes hám qáte tekseriw ushın tek qaytarıw kodların usınadı. <code>setjmp</code> hám <code>longjmp</code> standart kitapxana funkciyaları makroslar arqalı try-catch mexanizmin ámelge asırıw ushın qollanılǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Roberts| first1 = Eric S.| bet = Implementing Exceptions in C| sáne = 1989-jıl 21-mart | url = http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170115152453/http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 15-yanvar | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar | baspaxana = [[DEC Systems Research Center]]| id = SRC-RR-40}}</ref>. Sonday-aq, <code>goto</code> operatorları kóbinese qáte qayta islew ushın qollanıladı. Ayırım maqsetler ushın, kemshilikler múmkinshiligin azaytıwǵa urınıwda, C-diń sheklengen stilleri, mısalı, MISRA C yamasa CERT C qabıl etilgen. CWE sıyaqlı maǵlıwmatlar bazaları C-diń potencial hálsizlikleriniń usılların sanawǵa háreket etedi, sonıń menen birge jeńillestiriw boyınsha usınıslar beredi. Kemshiliklerdiń ayırımların jeńillestiretuǵın qurallar bar. Zamanagóy C kompilyatorları kóp potencial qátelerdi anıqlawǵa járdem beretuǵın eskertiwler payda etetuǵın tekseriwlerdi óz ishine aladı. == Baylanıslı tiller == [[Fayl:TIOBE Index.webp|thumb|TIOBE indeksi]] C-den keyin islep shıǵılǵan kóp tiller C-den tásirlendi hám C-diń aspektlerin aldı, sonıń ishinde [[C++|C+]]+, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], C shell, D, [[Go (programmalastırıw tili)|Go]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[JavaScript]], Julia, Limbo, LPC, Objective-C, Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby, Rust, [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], Verilog hám SystemVerilog<ref name="kafmy">{{Cite book|title=Pillars of computing : a compendium of select, pivotal technology firms |last1=O'Regan |first1=Gerard |isbn=978-3319214641 |oclc=922324121 |date=September 24, 2015|publisher=Springer }}</ref>. Geyparalar eń keń tarqalǵan tásir sintaksislik bolǵanın aytadı – bul tiller C-diń operator hám ańlatpa sintaksisin C-den ózgeshe, geyde radikal túrde ayırmashılıq etetuǵın tip sistemaları, maǵlıwmat modelleri hám úlken kólemli programma strukturaları menen biriktiredi. Bir neshe C yamasa C-ge jaqın interpretatorlar bar, sonıń ishinde Ch hám CINT, olar skriptlew ushın da paydalanılıwı múmkin. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] ataqlı bolǵanda, [[C++]] hám Objective-C obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlardı usınatuǵın C-diń eki hár túrli keńeytpesi edi. Eki til de dáslep derekten-derekke [[Kompilyator|kompilyatorlar]] retinde ámelge asırılǵan; [[derek kodı]] C-ge awdarılıp, keyin C kompilyatorı menen kompilyaciyalanǵan<ref name="dSI6f">{{Cite book |title=Languages and compilers for parallel computing : 16th international workshop, LCPC 2003, College Station, TX, USA, October 2–4, 2003 : revised papers|last1=Rauchwerger |first1=Lawrence |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3540246442 |oclc=57965544}}</ref>. [[C++]] programmalastırıw tili (dáslep «Klassları bar C» dep atalǵan) Byarn Straustrup tárepinen C-ge uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] penen obyektke baǵdarlanǵan funkcional imkaniyatlardı usınıw usılı retinde oylap tabılǵan<ref name="stroustrup 1993">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| bet = A History of C++: 1979–1991| first1 = Bjarne| last1 = Stroustrup| avtorsilteme = Bjarne Stroustrup| jıl = 1993| qaralǵan sáne = 2011-jıl 9-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202050609/http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| url-status = live}}</ref>. C++ kúshlirek tiplestiriw, kóriw sheńberi hám obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda paydalı basqa qurallardı qosadı hám shablonlar arqalı ulıwma programmalastırıwǵa imkaniyat beredi. Derlik C-diń superseti bolǵan C++ házir C-diń kópshilik bólimin, bir neshe ózgeshelikler menen qollap-quwatlaydı. Objective-C dáslep C-diń juqa bir qatlamı bolǵan hám gibrid dinamikalıq/statikalıq tiplestiriw paradigmasın paydalanıp obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa imkaniyat beretuǵın C-diń qatań superseti bolıp qalmaqta. Objective-C óziniń sintaksisin C-den de, Smalltalk-tan da aladı: preprocessorlawdı, ańlatpalardı, funkciya járiyalanıwların hám funkciya shaqırıwların óz ishine alǵan sintaksis C-den miyras alınǵan, al obyektke baǵdarlanǵan ózgeshelikler ushın sintaksis dáslep Smalltalk-tan alınǵan. [[C++]] hám Objective-C ge qosımsha, Ch, Cilk hám Unified Parallel C derlik C diń supersetleri bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] l62vodw7jgw77ud16iuf2vnhcc4d8gz 0 7564 266269 141636 2026-08-18T00:43:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266269 wikitext text/x-wiki '''Buwın''' — bul sóylew sesleriniń izbe-izligin, máselen sóz ishindegi, shólkemlestiriwdiń tiykarǵı birligi bolıp, til ilimpazları tárepinen ádette yadro (kóbinese [[Dawıslı sesler|dawıslı]]) hám onıń aldında yaki artında keliwi múmkin bolǵan qosımsha seslerden (shetleri, kóbinese [[Dawıssız sesler|dawıssızlar]]) ibarat struktura retinde anıqlanadı<ref>{{cite book|last=de Jong|first=Kenneth|year=2003|chapter=Temporal constraints and characterising syllable structuring|editor1-last=Local|editor1-first=John|editor1-link=John Local|editor2-last=Ogden|editor2-first=Richard|editor3-last=Temple|editor3-first=Rosalind|title=Phonetic Interpretation: Papers in Laboratory Phonology VI|url=https://archive.org/details/phoneticinterpre0000conf|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/phoneticinterpre0000conf/page/254 254] |doi=10.1017/CBO9780511486425.015|isbn=978-0-521-82402-6}} </ref>. [[Fonologiya|Fonologiyada]] hám til izertlewlerinde buwınlar kóbinese sózlerdiń «qurılıs blokları» sıpatında qaraladı. Olar tildiń ritmine tásir ete aladı: onıń prosodiyasına yaki poetikalıq ólshemine. [[Pát]], ton hám qaytalanıw sıyaqlı qásiyetler buwınlarǵa hám olardıń bóleklerine tásir etedi. Sóylewdi ádette tolıq sandaǵı buwınlarǵa bóliwge boladı: mısalı [[Inglis tili|inglis tilindegi]], «ignite» sózi eki buwınnan ibarat: ig hám nite. Dúnyadaǵı kópshilik tiller salıstırmalı túrde ápiwayı buwın strukturaların qollanadı, olar kóbinese dawıslı hám dawıssız seslerdiń gezeklesiwinen ibarat boladı. Derlik barlıq adam tillerinde bar bolıwına qaramastan, buwınlardıń barlıq belgili tiller ushın jaramlı bolǵan anıq anıqlaması ele joq. Buwın shegaraların tabıwdıń keń tarqalǵan kriteriyası — ana tilinde sóylewshilerdiń intuiciyası, biraq adamlar geyde olar boyınsha kelispewshilikke iye boladı. Buwınlı jazıw [[Álipbe|álipbelik]] jazıwdıń dáslepki mısallarınan bir neshe júz jıl burın baslanǵan. Jazba túrde saqlanǵan eń erte buwınlar shama menen b.e.sh. 2800-jılı Shumer qalası Urda jazılǵan kestelerde tabılǵan. Piktogrammalardan buwınlarǵa bul ótiw «jazıw tariyxındaǵı eń áhmiyetli alǵa órlew» dep atalǵan<ref>{{cite book |last1=Hooker |first1=J. T. |title=Reading the Past: Ancient Writing from Cuneiform to the Alphabet |publisher=University of California Press; British Museum |page=8 |isbn=0-520-07431-9 |chapter-url=https://archive.org/details/readingpastancie0000unse/page/8/mode/2up?q=advance |chapter=Introduction |date=1990 |chapter-url-access=registration}}</ref>. Qaraqalpaq tilinde sózler buwınlardan turadı.Sózlerdiń bólinip-bólinip aytılatuǵın dawıslı sesli bólegine ''buwın'' deymiz. Mısalı: ''á-ke, Ma-rat, Sul-tan, top, ash, úsh.'' Buwın bir dawıslı sesten, dawıslı hám dawıssız sesten jasala beredi. Dawıslı sesler buwın jasaw ózgesheligine iye, al dawıssız sesler buwın jasay almaydı. Mısalı: ''i-ri, u-sı, ú-ki, klass, say.'' Sózde qansha dawıslı ses bolsa, sonshama buwın boladı. Sózdegi dawıslı sestiń qatnasına qaray sózler bir buwınlı hám kóp buwınlı bolıp bólinedi. Mısalı: ''aq, as, il'' — bir buwınlı sózler, ''dárya, Aydos, Qaraqalpaqstan''—kóp buwınlı sózler. == Etimologiya == «Syllable» (buwın) sózi — anglo-norman tilindegi eski francuz tilindegi «sillabe» sóziniń variaciyası bolıp, ol [[Latın tili|latın]] tilindegi «syllaba» sózinen, al ol óz gezeginde koyne grek tilindegi συλλαβή (syllabḗ) sózinen kelip shıqqan (Áyyemgi grek tilinde aytılıwı: [sylːabɛ̌ː]). συλλαβή «birge alınǵan» degendi ańlatadı, bir ses payda etiw ushın birge alınǵan háriplerge qatnaslı<ref>Harper, Douglas. "syllable". Online Etymology Dictionary. Retrieved 2015-01-05. </ref>. συλλαβή - bul συλλαμβάνω (syllambánō) feyilinen kelip shıqqan [[atlıq]] sóz bolıp, ol σύν (sýn) «menen» predlogi menen λαμβάνω (lambánō) «alıw» feyiliniń birikpesi<ref>λαμβάνω. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project</ref>. Bul [[atlıq]] λαβ- túbirin paydalanadı, ol aorist máhálinde payda boladı; házirgi máhál túbiri λαμβάν- bolsa, β (b) háribiniń aldına murın infiks ⟨μ⟩ ⟨m⟩ hám aqırına -αν (-an) jalǵawın qosıw arqalı jasaladı<ref>Smyth 1920, §523: present stems formed by suffixes containing ν</ref>. Sóylewdiń eń kishi artikulyaciyalıq birligi buwın bolıp, ol bir sesten turıwı da, bir neshe sesten turıwı da múmkin. Eger buwın kóp sesten tursa, aytılıwı jaǵınan ol bólinbestey dárejede qanday da bir birleslikke jámlesedi. Sóylew aǵzaları muskullarınıń seziwi arqalı hám esitiw arqalı buwınlardıń shegarası ańlanıp turadı. Sóylew waqtında sesler birgelki aytılmaydı. Dawıssız seslerdi aytqanda háreketsheń hám háreketsheń emes sóylew aǵzaları ortasında jabısıw yamasa juwısıw payda etiledi, al dawıslılardı aytqanda sóylew aǵzalarınıń aralıǵı ashıq halda bolatuǵınlıǵı belgili. Sóylew aǵımı dawıslı hám dawıssız seslerdiń dizbeginen turadı. Sonlıqtan sóylew procesinde awız boslıǵında úziliksiz jabılıw hám ashılıw qubılısı qaytalanıp turadı. Nátiyjede hawa aǵımı azlap bólinip otıradı. «Awız ashıwshılar» bolǵan dawıslılardı aytqanda tutas awız boslıǵı muskulları kerilip, energiya kóbirek jumsalatuǵınlıǵı, «awız jabıwshılar» bolǵan dawıssızlardı aytqanda energiya az jumsalatuǵınlıǵı belgili. Energiya jumsawdıń kúsheyiwi hám azayıwınıń qaytalanıp otırıwı buwınnıń shegarasın belgilewge negiz boladı. Buwınnıń tábiyatın anıqlawda energiya kóp jumsalatuǵın sesler buwın quraytuǵın sesler (kóbinshe onday sesler qatarına dawıslılar, al ayırım dúnya tillerinde sonorlar da jatadı), al energiya az jumsalatuǵın sesler (dawıssızlar) buwın quray almaytuǵın sesler bolatuǵınlıǵın, sonday-aq buwınnıń shıńı dawıslılar ekenligin biliw zárúr. Hár bir buwın neshe sesten turıwına qaramastan artikulyaciyalıq jaqtan úsh basqıshtan turadı: energiya jumsawdıń baslanıw (ósip barıw) basqıshı, shıńı hám tamamlanıw (páseńlew) basqıshı. Dawıssız sesler mudamı buwındaǵı energiya jumsawdıń ósip barıw yamasa páseńlew basqıshına tuwra keledi. Al dawıslı ses mudamı buwınnıń shıńına tuwra keledi. Eger buwın jalǵız dawıslıdan tursa, onda úsh basqısh ta (buwınnıń baslanıwı, shıńı, tamamlanıwı) sol dawıslı sestiń ózine tuwra keledi. == Buwınnıń túrleri == Qaraqalpaq tilinde dawıslı hám dawıssız seslerdiń ornalasıw tártibine qaray buwınlar '''''ashıq buwın, qamaw buwın''''' hám '''''tuyıq buwın''''' bolıp 3 ke bólinedı.Sonday-aq buwınnıń qurılısındaǵı dawıssızlardıń sanına, ol dawıssızlardıń dawıslınıń qay jaǵında jaylasıwına qaray dúnya tillerinde buwınnıń tipleri kóp túrli boladı. Qanday tiptegi buwınlardıń qaysı tillerge tán ekenligi tillerdiń ózinshelik ózgesheliklerine baylanıslı boladı<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. === Ashıq buwın === Dawıslı yamasa dawıssız sesten baslanıp dawıslı seske tamamlanǵan buwın '''''ashıq buwın''''' dep ataladı. Ashıq buwınlar tek bir dawıslı sesten ('''''a'''-la, '''o'''-qı, '''e'''-ki, '''ú'''-ke),'' sonday-aq dawıssız benen dawıslı sestiń qatar keliwinen ''('''sana, to-qı, ke-me''')'' jasaladı''.'' Mısalı: '''''Ó'''-ziń bilseń '''óz-ge-ge''' '''úy'''-ret, bil-'''me-ge'''-niń-'''di''' úyren.'' Dawıslıdan jasalǵan buwınlar túpkilikli hám ózlestirilgen sózlerde sózdıń basında ushırasadı: ''á-ke, a-ta, ú-ki, a-pel-sin, a- rifmetika.'' Sonday-aq, rus tili hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen ayırım sózlerdiń ortasında keledi: ''zo-o-lo-gi-ya, ge-o-gra-fi-ya.'' === Tuyıq buwın === Dawıslı sesten baslanıp, dawıssız seske tamamlanǵan buwın '''''tuyıq buwın''''' dep ataladı. Mısalı: ''ant, at, ay, aq, uq.'' Tuyıq buwın dawıslıdan baslanıp bir dawıssızǵa da, eki dawıssızǵa da tamamlanadı: ''ıs, is, ul, un, irk, as, ar, urt.'' Tuyıq buwınnıń úsh sesten ibarat bolǵan túri az ushırasadı: ''ant, úrp, iyt, ayt.'' Kóp buwınlı sózlerde tek sóz basında qollanıladı: ''úl-ken, as-taq-ta, áń-gó-dek, ap- te-ka, ar-xi-tek-tu-ra. Qanaat, shápáát, saat, zúráát sıyaqlı sózlerde ǵana tuyıq buwınnıń sóz aqırında qollanılıwın ushıratamız.'' Demek, tuyıq buwın túpkilikli sózlerdiń tek sóz basında ǵana qollanıladı. === Qamaw buwın === Dawıssız sesten baslanıp, dawıssız seske tamamlanǵan buwınǵa '''''qamaw buwın''''' deymiz. Mısalı: ''tas, tis, jas, qant, bank, dásker, qar, tart, ses, jat, tórt.'' Qamaw buwınlar bir máni bildiretuǵın sóz túrinde de keledi: ''jaz, qıs, gúz, bult, jer.'' == Qosımsha qarań == * [[Buwın únlesligi]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Lingvistika]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ k867ggg918t3b9cnwmxbgp15ef0528e 0 7614 266097 141649 2026-08-17T19:14:00Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266097 wikitext text/x-wiki [[Lingvistika]]da, ásirese [[fonologiya]]da, '''pát''' — bul sózdegi belgili bir buwınǵa yamasa sóz dizbegine yaki gáptegi belgili bir sózge beriletuǵın salıstırmalı pát yamasa basımlıq. Pát ádette dawıstıń kúsheyiwi hám [[dawıslı sesler]]diń uzaqlıǵı, dawıslı seslerdiń tolıq aytılıwı hám ton ózgerisleri sıyaqlı qásiyetler arqalı payda boladı<ref>{{Cite journal |last=Fry |first=D.B. |date=1955 |title=Duration and intensity as physical correlates of linguistic stress |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-acoustical-society-of-america_1955-07_27_4/page/765 |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=27 |issue=4 |pages=765–768 |doi=10.1121/1.1908022|bibcode=1955ASAJ...27..765F }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fry |first=D.B. |date=1958 |title=Experiments in the perception of stress |journal=Language and Speech |volume=1 |issue=2 |pages=126–152 |doi=10.1177/002383095800100207|s2cid=141158933 }}</ref>. Pát dawıstıń kúshliligi, dawıslı seslerdiń uzınlıǵı hám dawıstıń joqarılıǵı (olar basqa lingvistikalıq funkciyalar ushın da qollanıladı) sıyaqlı keń kólemdegi fonetikalıq qásiyetler arqalı ámelge asırılıwı múmkin bolǵanlıqtan, pátti tek fonetikalıq jaqtan anıqlaw qıyın. Sózlerdegi [[buwın]]larǵa qoyılatuǵın pát sóz páti dep ataladı. Ayırım tillerde turaqlı pát bar, yaǵnıy derlik hár qanday kóp buwınlı sózdegi pát belgili bir buwınǵa, mısalı, sońǵı buwınnan aldıńǵı buwınǵa (máselen, [[Polyak tili|polyak]] tilinde) yamasa birinshi buwınǵa (máselen, [[Fin tili|fin]] tilinde) túsedi. [[Inglis tili|Inglis]] hám [[Rus tili|orıs]] tilleri sıyaqlı basqa tillerde leksikalıq pát bar, onda sózdegi páttiń ornı usılayınsha boljanbaydı, al leksikalıq jaqtan kodlanǵan. Geyde birden kóp pát dárejesi, máselen, tiykarǵı pát hám ekinshi dárejeli pát anıqlanıwı múmkin. == Túrleri == [[Fonema]] hám buwın segmentlik tillik birlikler delinip, olar sóylew aǵımınıń sızıq boylap, shınjır tárizli izbe-iz dizbeklesetuǵın bólekleri bolıp tabıladı. Sóylew  aǵımı tek ǵana segmentlik birlikler menen emes, sonday-aq suprasegmentlik birlikler menen de sıpatlanadı. Tilde suprasegmentlerdi ańlatatuǵın segmentlerden tısqarı ayrıqsha fonetikalıq birlikler joq. Suprasegmentlik birlikler mudamı anaw yamasa mınaw segmentlik birlikler arqalı júzege shıǵadı. Segmentler suprasegmentlerdi «alıp júriwshiler» boladı. Tildegi suprasegmentlik seslik ayrıqshalıqlardı lingvistikada prosodikalıq qubılıslar dep, al prosodikalıq birliklerdi prosodemalar dep te ataydı. Prosodikalıq qubılıslardıń qatarına pát hám intonaciya jatadı. Pát termini lingvistikada aksent termini menen almastırılıp ta aytıladı. Til biliminde sózlik pátti izertleytuǵın taraw aksentologiya dep ataladı. Ádette pát degennen eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi bir buwınnıń basqalarınan ayrıqsha kóterińki yamasa sozımlı bolıp aytılıwı túsiniledi. Bir buwınlı sóz kóbinshe pátli aytıladı. Al ol pátsiz aytılsa, qońsılas pátli sózdiń ıńǵayında, ǵárezli halda boladı. Sózlik pát oraylastırıwshılıq, shólkemlestiriwshilik qásiyetke iye boladı. Bul qásiyet ásirese singarmonizm nızamı joq tillerde kúshlirek boladı. Al singarmonizm nızamı bar tillerde, máselen, túrkiy tillerde (sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de) pát anıq bilinbeydi. Bunday tillerde sózdegi shólkemlestiriwshilik qásiyetke singarmonizm iye boladı. Sonlıqtan olarda pát emes, al singarmonizm suprasegmentlik xızmet atqaradı. Sonday-aq, «pát» túsinigi buwınnan basqa da til birlikleri ushın qollanıladı. Atap aytqanda, buwınnıń qurılısındaǵı ayırım ses (pát túse-tuǵın ses) ushın da, sóz dizbegi ushın da, gáp ushın da qollanıladı. Solay etip, pát til birlikleriniń ishinde tek ǵana buwınǵa túsip qoymastan, sonıń menen birge buwındaǵı ayırım seske de, sóz dizbegindegi yamasa gáptegi pútin bir sózge de túsedi. Dúnya tillerinde pát buwınlıq pát, sózlik pát, sintaksislik pát túrinde ushırasadı. Buwınlıq pát buwın qurawshı sestegi ózgerisler arqalı júzege shıǵadı. Buwın qurawshı sestiń kúshi yamasa tonınıń ózgeriwi menen buwınlıq páttiń tábiyatı tikkeley baylanıslı boladı. Buwınlıq pát te birgelkili emes. Buwınlıq páttiń yamasa tonnıń bir neshe túri dúnya tillerinde ushırasadı; tegis pát (rovnoe udarenie), kóterińki pát (vosxodyashee udarenie), túsińki pát (nisxodyashee udarenie), kóterińki-túsińki pát (vosxodyashe-nesxodyashee udarenie). Máselen, qıtay ádebiy tilinde 4 túrli pát yamasa ton bar''':''' 1) tegis pát ''(ta-ana),'' 2) kóterińki pát ''(ta-kendir)''''',''' 3) túsińki -kóterińki ''(ta-at).'' Sózlik pát kóp buwınlı sózdiń bir buwınınıń ayrıqsha «astı sızılıp» (dıqqat bólinip) aytılıwı arqalı júzege shıǵadı. Kóp buwınlı sózlerdiń bir buwını pátli boladı da, qalǵanları pátsiz buwınlardan turadı. Pátli buwındı qurawshı dawıslı ses pátsiz dawıslılardan, birinshiden, intensivligi menen, ekinshiden, tiykarǵı tonnıń jiyliginiń joqarılıǵı menen, úshinshiden, sozımlılıǵı menen ayırılıp turadı. Pátli buwınnıń kúshli aytılıwı, joqarı jiyliktegi tonǵa iye bolıwı hám sozımlı bolıw faktleriniń hámmesi belgili dárejede birgelikte aralasıp keliwi de, al ol faktlerdiń birewiniń artıqmashılıqqa iye bolıwı da múmkin. Sonlıqtan da, geypara tillerge kóbinese kúshli (dinamikalıq yamasa ekspiratorlıq) pát, bazı bir tillerge muzıkalıq (tonlıq yamasa tonikalıq) pát tán boladı; bir qansha tillerde pátli buwın sozımlılıq muǵdarınıń artıwı menen kózge túsedi de, onday pát kvantitativ yamasa muǵdarlıq (kolichestvennoe), sozımlıq (dolgotnoe) pát dep ataladı. Máselen, orıs tili ushın pátli buwınnıń sozımlılıǵı— onıń eń tiykarǵı sıpatlı belgisi. Biraq bul tek jalǵız belgi emes. Sonıń menen birge orıs tilinde pátlik belgige ses kúshi de kiredi. Pátli buwın ses kúshi arqalı ayrılıp turadı. Pátli buwınlarǵa dawıslınıń sapası da pátsiz buwındaǵıdan da ayrıqsha anıqlıǵı menen kózge túsedi. Sozımlılıq orıs tilinde baslı belgi bolǵanı menen ol basqa belgiler menen birlikte ómir súredi. Házirgi qazaq tiliniń materialları tiykarında sózlik pátti túrkiy tillerde óz aldına ayrıqsha fonetikalıq qubılıs dep qarawǵa bolmaytuǵınlıǵın, óytkeni singarmonizm bar túrkiy tillerge páttiń sıyıspaytuǵını supersegment retinde pát emes, al singarmonizm bolatuǵınlıǵı ayırım avtorlar tárepinen dálillenedi<sup>4</sup>. Tyurkologiyadaǵı bul tıń pikir basqa da túrkiy tilleriniń materialları tiykarında keńnen izertlewdi talap etedi. Solay etip bul túrkiy aksentologiyada jańa baǵdarǵa tiykar saldı. Sintaksislik pát sóz dizbegi hám gápke tán boladı. Sóz dizbeginen yamasa gápti quraytuǵın jeke-jeke sózler teńdey dárejede bolmay, olardıń ishinde birewine ayrıqsha áhmiyet berilip, dıqqat qoyılıp aytıladı. Sintaksislik páttiń úsh túri boladı: sintagmalıq yamasa frazalıq pát, logikalıq pát hám emfatikalıq pát. Akad. L.V.Sherbanıń terminologiyası boyınsha sintagma degen sóylew aǵımındaǵı mazmunlıq jaqtan ózara tıǵız baylanıslı qońsılas sózlerdiń birligi bolıp tabıdadı. Sintagma e ki hám onnan kóp sózlerden turıwı menen birge, belgili bir jaǵdayda teksttegi bir sózdiń ózi de sintagma xızmetin atqarıwı múmkin. Mısalı: ''Azanda /jumıs baslandı; Keshe azanda/ jumıs baslandı. Paxta atızları /tazalandı; Paxta atızları/ jabayı-shópten tazalandı.'' Sintagmanıń sońındaǵı sózlerge kóbirek kewil bólinip, olar pátli aytıladı. ''Azanda, baslandı, atızları, tazalandı'' sózlerine sintagmalıq pát túsedi. Logikalıq pát frazalıq (sintagmalıq) pátten basqasharaq sıpatqa iye boladı. Geyde oǵan qarama-qarsı keledi. Sóylew waqtında gápte bir nársege kóbirek dıqqat bólinedi. Sol dıqqat bólingen sózge logikalıq pát túsedi. Ol dıqqat, soǵan sáykes logikalıq pát, situaciyaǵa, jaǵdayǵa baylanıslı ózgeriwi de múmkin. Mısalı: ''Sen kitapxanaǵa barasań ba?'' Bul gápte bir situaciyada eń sońǵı sózge logikalıq pát túsip, sorawǵa juwap kútiliwi múmkin; e kinshi bir situaciyada ortańǵı sózge pát túsip, subyekttiń baratuǵın ornına ''(kinoǵa, mektepke'' yamasa taǵı bir basqa jerge emes, al dál ''kitapxanaǵa)'' dıqqat bólinedi; úshinshi bir situaciyada «sen» sózine pát túsip, háreket iyesiniń kim ekenine (basqa birew emes, al sen) dıqqat bólinedi. Sońǵı jaǵdayda pát túsetuǵın sóz bayanlawıshtıń aldına shıǵarılıp aytıladı. ''(Kitapxanaǵa sen barasań ba? ).'' Logikalıq pát geyde sózlik páttiń normasın buzıp jiberiwi de múmkin. Mısalı: ''awqattan soń, awqattan burın'' degende ''soń, burın'' sózlerine sózlik pát túspeydi. ''Dárini awqattan soń ishken paydalı ma ya awqattan burın ishken paydalı ma?'' desek, ''soń, burın'' sózlerine logikalıq pát túsedi<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013. </ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyatlar == * Азизов О. Тилшуносликка кириш. Тошкент, 1996. 14 -56-бетлер; * Аханов. К. Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы. 1973. 267-336-бетлер; * Маслов. Ю.С. Введение в языкознание. Москва. 1987. 33-85-бетлер; * Dawletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis. 2005. [[Kategoriya:Grammatika]] [[Kategoriya:Lingvistika]] [[Kategoriya:Pát]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ qjt3j0b8q86x47trkahxmvw79b5rjfu 0 7854 266153 212219 2026-08-17T22:41:37Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266153 wikitext text/x-wiki [[Fayl:The Parthenon in Athens.jpg|right|thumb|[[Parfenon]] demokratiyanıń belgisi esaplanadı.]] '''Demokratiya''' ({{langx|grc|δημοκρατία|dēmokratía}}) — [[mámleket]] basqarıwınıń bir túri bolıp, onda siyasiy hákimiyat xalıqqa yaki mámleket xalqına beriledi<ref>{{cite book|last1=Schwartzberg|first1=Melissa|chapter=Democracy|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2014|pages=851–862|doi=10.1002/9781118474396.wbept0248|isbn=978-1-4051-9129-6}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 16-avgust | bet = Democracy {{!}} Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts| url = https://www.britannica.com/topic/democracy| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-avgust | jumıs = Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="Przeworski2024">{{Cite journal|last=Przeworski|first=Adam|date=2024|title=Who Decides What Is Democratic?|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/930423|journal=Journal of Democracy|volume=35|issue=3|pages=5–16|doi=10.1353/jod.2024.a930423|issn=1086-3214|url-access=subscription}}</ref>. Demokratiyanıń minimalistlik anıqlaması boyınsha, basqarıwshılar jarıslı saylawlar arqalı saylanadı, al keńirek yamasa maksimalistlik anıqlamalar demokratiyanı jarıslı saylawlardan tısqarı puqaralıq erkinlikleri hám [[insan huqıqları]] kepillikleri menen baylanıstıradı<ref>{{Cite book|last1=Dahl|first1=Robert A.|url=https://books.google.com/books?id=B8THIuSkiqgC|title=The Democracy Sourcebook|last2=Shapiro|first2=Ian|last3=Cheibub|first3=Jose Antonio|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-54147-3|page=31}}</ref><ref>{{Cite journal|date=Jan 2013|volume=24|issue=1|first1=Jørgen|last1=Møller|first2=Svend-Erik|last2=Skaaning|title=Regime Types and Democratic Sequencing|url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/regime-types-and-democratic-sequencing/|journal=Journal of Democracy|pages=142–155|doi=10.1353/jod.2013.0010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240222213426/https://www.journalofdemocracy.org/articles/regime-types-and-democratic-sequencing/|archive-date=22 February 2024|issn=1045-5736}}</ref><ref name="Przeworski2024" />. Tikkeley demokratiyada xalıq nızamshılıqtı másláhátlesiw hám sheshiwde tikkeley wákillikke iye. [[Wákillik demokratiya]]sında basqarıwshı hámeldarlardı saylaw arqalı xalıq tańlaydı. «Xalıq» atamasınıń anıqlaması hám olar arasında hákimiyattı bólisiw yamasa olar tárepinen wákillik beriw usılları hár qıylı mámleketlerde waqıt ótiwi menen hám hár qıylı dárejede ózgergen. Demokratiyanıń ózgesheliklerine kóbinese jıynalıw, birlesiw, jeke múlk, [[din]] hám sóz erkinligi, puqaralıq, basqarıwshılardıń razılıǵı, saylaw huqıqları, jasaw hám erkinlik huqıqınan húkimettiń tiykarsız ayırıwınan erkinlik, azshılıqlar huqıqları kiredi. Demokratiya túsinigi waqıt ótiwi menen biraz ózgerdi. Tariyx boyınsha jámáátler qararların xalıq jıynalısı arqalı qabıl etetuǵın tikkeley demokratiyanıń dálillerin ushıratıw múmkin. Búgingi kúnde demokratiyanıń ústem forması wákillik demokratiyası bolıp esaplanadı, bunda puqaralar óz atınan basqarıw ushın mámleket xızmetkerlerin saylaydı, máselen, [[Parlament demokratiyası|parlament]] yamasa [[prezidentlik demokratiya]]sında. [[Liberal demokratiya]]nıń keń tarqalǵan variantında kópshiliktiń wákillikleri wákillik demokratiyası sheńberinde ámelge asırıladı, biraq [[konstituciya]] hám [[joqarǵı sud]] kópshilikti shekleydi hám azshılıqtı qorǵaydı, ádette, sóz erkinligi yamasa birlespeler erkinligi sıyaqlı barlıq individual huqıqlardan paydalanıwdı támiyinlew arqalı<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'': "democracy".</ref><ref name="Brittanica">{{cite encyclopedia|last1=Watkins|first1=Frederick|title=Democracy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=1970|publisher=William Benton|isbn=978-0-85229-135-1|pages=215–23|edition=Expo '70 hardcover|volume=7}}</ref>. == Tariyxı == {{main|Demokratiya tariyxı}} [[Fayl:Discurso funebre pericles.PNG|thumb|XIX ásirde [[Filipp Fols]] tárepinen salınǵan súwret, Afina siyasatshısı [[Perikl]] óziniń belgili [[Perikldi jerlew bayanatı|jerlew bayanatı]]n [[Ekkleziya (áyyemgi Afina)|assambleyası]] aldında aytıp atırǵan súwret<ref>{{Web deregi | url = http://www.the-athenaeum.org/art/detail.php?ID=131618| bet = Pericles' Funeral Oration| baspaxana = the-athenaeum.org}}</ref>.]] Demokratiyalık jıynalıslar adamzat túri sıyaqlı eski hám adamzat tariyxı boyınsha ushırasadı, biraq on toǵızınshı ásirge shekem demokratiyaǵa, tiykarınan, qarsı bolǵan iri siyasiy ǵayratkerler boldı. Respublika teoriyalıları demokratiyanı kishi kólem menen baylanıstırdı: siyasiy birliklerdiń kólemi ósken sayın, húkimettiń despotizmge aylanıw itimalı artıp bardı<ref>{{Citation|last1=Thorhallsson|first1=Baldur|chapter=Small State Foreign Policy|date=2017|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Politics|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acrefore/9780190228637.013.484|isbn=978-0-19-022863-7|last2=Steinsson|first2=Sverrir|url=https://osf.io/7mrj9/}}</ref>. Sonıń menen birge mayda siyasiy birlikler basıp alıwǵa mútáj edi. «Respublika kishi bolsa, sırtqı kúsh tárepinen, úlken bolsa, ishki kemshilikten wayran boladı», dep jazǵan edi [[Monteske]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.constitution.org/cm/sol_09.htm| bet = Book IX. Of Laws in the Relation They Bear to a Defensive Force| first1 = Charles| last1 = de Montesquieu| jumıs = The Spirit of Laws| baspaxana = Constitution Society| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191222201302/https://www.constitution.org/cm/sol_09.htm| arxivsáne = 2019-jıl 22-dekabr }}</ref>. [[Djon Xopkins universiteti]]niń siyasattanıwshısı [[Deniel Dyudni]]niń pikirinshe, úlken kólemi hám óz ara tıyıq hám teń salmaqlılıq sisteması menen [[Amerika Qurama Shtatları]]nıń jaratılıwı eki tárepleme kólem mashqalalarınıń sheshimi boldı. Demokratiya formaları dúnyadaǵı bir-biri menen baylanısta bolmaǵan jámiyetlerde organikalıq túrde payda boldı<ref>{{Web deregi | bet = Democratic Internationalism: An American Grand Strategy for a Post-exceptionalist Era {{!}} Council on Foreign Relations| url = https://www.cfr.org/event/democratic-internationalism-american-grand-strategy-post-exceptionalist-era| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-oktyabr | jumıs = www.cfr.org| til = en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Graymont|first=Barbara|title=The Iroquois in the American Revolution|url=https://archive.org/details/iroquoisinameric0000gray|date=1972|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-0083-1|edition=[1st ed.]|location=[Syracuse, N.Y.]|oclc=194977}}</ref><ref>{{Cite news|last=Priestland|first=David|date=2021-10-23|title=The Dawn of Everything by David Graeber and David Wengrow review – inequality is not the price of civilisation|url=https://www.theguardian.com/books/2021/oct/23/the-dawn-of-everything-by-david-graeber-and-david-wengrow-review-inequality-is-not-the-price-of-civilisation|access-date=2024-03-04|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Demokratiya| ]] [[Kategoriya:Saylawlar]] [[Kategoriya:Klassikalıq Greciya]] [[Kategoriya:Mámleketlik basqarıw formaları]] oibf81alh2ge0fbodpmhnu7j0r220f4 0 7950 266211 197015 2026-08-17T23:49:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266211 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Gray677.png|oñğa|nobaý|Adam miy sizbasi, miyshe ha`m miy ko`prigi ko`rsetilgen ]] [[Fayl:Cerebellum_animation_small.gif|oñğa|nobaý|Adam miyshesinin` jaylasiwi( qizil ren`de)]] Miyshe (lot. cerebellum - kishi mıy) omırtqalılar bas miyasining bir bólegi. Ádetde mıy yarımsharlaridan kishi, lekin birpara balıqlarda odan úlken bolıwı da múmkin. Adamlarda miyacha háreket basqariluvida úlken rol oynaydı. Ol sonıń menen birge birpara kognitiv funksiyalarda, mısalı dıqqat hám til, sonıń menen birge qáweter hám qaniqish sıyaqlı sezimiy basqarıwlarda da qatnasadı, biraq tiykarǵı tásiri háreketke baylanıslı funksiyalarda. Adam miyachasi háreketti shaqırmaydı, lekin háreketdegi koordinatsiya, tártip hám anıq dawam etiw waqtinı támiyinleydi: ol arqa mıy hám miydiń basqa bólimlerinen sezuvchi impulslarni qabıl etedi hám olar tiykarında hárekettiń oǵada anıq shıǵıwın támiyinleydi. Miyachaning jaralanıwı adamlarda názik háreketler, dene jaǵdayı basqariluvi hám jańa háreketler úyreniliwi aynıwına alıp keledi<ref name="Fine">{{jurnal manbasi|vauthors=Fine EJ, Ionita CC, Lohr L|title=The history of the development of the cerebellar examination|journal=Seminars in Neurology|volume=22|issue=4|pages=375–84|date=December 2002|pmid=12539058|doi=10.1055/s-2002-36759}}</ref>. Anatomik tárepten, adam miyshesi bas miydiń tómengi bólegi tiyip turıwshı bólek struktura bolıp, mıy úlken yarımsharlari tómeninde jabıwıp turadı. Onıń qabıqloǵi tártipsiz búrmelerge iye yarımsharlar qabıqloǵidan parq etip, parallel qarıqlardan ibarat. Bul parallel qarıqlar miyacha qabıqloǵi tiykarınan akkordion jaǵdayına keltirilgen dawamlı juqa toqıma ekenligin kórsetedi. Bul juqa qatlamda bir qansha neyron túrleri óz-ara tártip menen jaylasqan. Eń áhmiyetlileri Purkinye kletkaları hám donador kletkalarder. Bul kompleks struktura úlken muǵdardaǵı signallar menen islew múmkinshiligin beredi, lekin miyacha qabıqloǵidan shıǵıwshı derlik barlıq maǵlıwmat miyacha ishindegi aq elementda jaylasqan kishi tereń yadrolar sisteması arqalı ótedi<ref name="Purves">{{Cite book|first1=Dale|last1=Purves|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9|date=2011|publisher=Sinauer|location=Sunderland, Mass.|isbn=978-0-87893-695-3|pages=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9/page/417 417]–423|edition=5th}}</ref>. Miyacha harkat basqarıwındaǵı tiykarǵı rolidan tısqarı, háreketti úyreniwdiń bir qansha túrlerinde zárúrli, sezim-háreket (sensorimotor) munasábetleri ózgerislerinde jańa háreket úyreniw degi qatnasıwı sezilerli. Sezim-háreket kalibratsiyasini miyachadagi [sinaptik plastiklik]ka baylanıslılıǵın kórsetiwshi bir qansha teoriyalıq modeller islep shıǵılǵan. David Marr hám James Albus tárepinen ilgeri surilgan modeller hárbir miyacha Purkinye kletkaları ulıwma ayrıqsha 2 qıylı signaldı qabıllawın úyreniw tiykarında jaratılǵan : biri donador kletkalardıń parallel talshıqlarınan keliwshi mińlaǵan kúshsiz signallar ; basqası birden-bir kóteriluvchi toladan keliwshi júdá kúshli signallardı qabıllaw. Marr-Albus teoriyasınıń tiykarǵı mánisi kóteriluvchi talshıqlar «úyretiwshi signal»larni tasıydı hám parallel talshıqlar daǵı signal kúshin uzaq dawam etiwshi ózgeriwin shaqıradı. Parallel talshıqlar daǵı uzaq múddet depressiyalarini úyreniw sol túrdegi teoriyalerdi rawajlantiMiyacha harkat basqarıwındaǵı tiykarǵı rolidan tısqarı, háreketti úyreniwdiń bir qansha túrlerinde zárúrli, sezim-háreket (sensorimotor) munasábetleri ózgerislerinde jańa háreket úyreniw degi qatnasıwı sezilerli. Sezim-háreket kalibratsiyasini miyachadagi [sinaptik plastiklik]ka baylanıslılıǵın kórsetiwshi bir qansha teoriyalıq modeller islep shıǵılǵan. David Marr hám James Albus tárepinen ilgeri surilgan modeller hárbir miyacha Purkinye kletkaları ulıwma ayrıqsha 2 qıylı signaldı qabıllawın úyreniw tiykarında jaratılǵan : biri donador kletkalardıń parallel talshıqlarınan keliwshi mińlaǵan kúshsiz signallar ; basqası birden-bir kóteriluvchi toladan keliwshi júdá kúshli signallardı qabıllaw. Marr-Albus teoriyasınıń tiykarǵı mánisi kóteriluvchi talshıqlar «úyretiwshi signal»larni tasıydı hám parallel talshıqlar daǵı signal kúshin uzaq dawam etiwshi ózgeriwin shaqıradı. Parallel talshıqlar daǵı uzaq múddet depressiyalarini úyreniw sol túrdegi teoriyalerdi rawajlantirdi, lekin olardıń isenimliligi baxsli máselerdi, lekin olardıń isenimliligi baxsli másele<ref>{{Cite book|last1=Purves|first1=Dale Purves|title=Neuroscience.|date=2007|publisher=W. H. Freeman|location=New York|isbn=978-0-87893-697-7|pages=197–200|edition=4th}}</ref>. == Duzilisi == Ulıwma anatomiyaǵa kóre, miyacha tıǵız qabıqloq, onıń astındaǵı aq element hám tiykarındaǵı suyıqlıq menen tolǵan juwan qarınnan ibarat. Tórtew miyacha tereń yadroları aq element ishinde jaylasqan. Qabıqloqning hárbir bólegi joqarı geometriyalıq stereotip menen jaylasqan kishi neyronal element strukturalarınan ibarat. Miyacha jáne onıń járdemshi strukturaları bir neshe júzlegen yamasa mińlaǵan ózbetinshe jumıslaytuǵın, «mikrozona» yamasa «mikroqismlar» dep atalıwshı modullarǵa bóliniwi múmkin. [[Fayl:Sobo_1909_653.png|oñğa|nobaý|Miyshenin` jo`qari ha`m arqadan ko`rinisi ]] Miyshe gelle súyeginiń arqa tereńshesi de jaylasqan. Tórtinshi juwan qarın, mıy kóprigi hám uzınchoq mıy miyachaning aldınǵı tárepinde jaylasqan. Ol joqarıda yotuvchi bas miyadan turpayı qattı perde menen ajralıp turadı ; Onıń miydiń basqa bólimleri menen qalǵan barlıq baylanısları kópir arqalı ótedi. Anatomlar miyachani metencephalonning bir bólegi dep klassifikaciyalaydilar, oǵan kópir de kiredi; metencephalon rombencephalonning joqarı bólegi esaplanadı. Bas mıy qabıqloǵiga uqsap, miyacha da eki miyacha yarımsharlariga bólinedi; ol jaǵdayda taǵı tar orta zona jawın qurtısimon bólim (vermis) da bar. Úlken búrmeler sisteması, shártlesiwge kóre ulıwma strukturanı 10 kishilew «bóleksheler»ga boladı. Odaǵı kóplegen kishkine donador kletkalar esabına miyacha miydiń qalǵan barlıq bólimleri ulıwmalastırılǵanınan kóre kóbirek neyronlar tutadı, lekin ol pútkil mıy kóleminiń 10% inigina iyeleydi. Miyachadagi neyronlar sanı neokorteksdagi neyronlar sanına baylanıslı. Miyachada neokorteksdagidan 3, 6 ret kóp neyronlar bar jáne bul koefficient hár qıylı sutemizuvchilarda birdeyligi gúzetilgen. Miysheniń noodatiy maydanı onıń tiykarǵı kólemi tıǵız taxlangan kúlreń element qabatı : miyacha qabıqloǵidan ibaratlıǵın yashirib turadı. Bul qabat daǵı hárbir pushta folium dep ataladı. Esaplanishicha, adam miyachasi qabıqloǵi tolıq jazıp tegislansa, 1 metr uzınlıq hám 5 santımetr keńlikte, ulıwma 500 sm kvadrat maydandı iyeleydi, kólemiy birliklerge qóysaq 6 sm × 5 sm × 10 sm boladı. Qabıqloqning kúlreń statyası astında aq element jatadı. Ol qabıqloqqa baratuǵın hám odan ketetuǵın kóplegen miyelinlangan nerv talshıqlarınan ibarat. Aq element ishinde tórtew miyacha tereń yadroları jaylasqan. Olar kese kesmada terek shaqların eslatgani ushın arbor vitae (turmıs tereki) dep ataladı<ref name="Ghez">{{Cite book|title=Principles of Neural Science, 2nd edition|chapter=The cerebellum|location=New York|publisher=Elsevier|year=1985}}</ref>. Miyacha nerv sistemasınıń túrli bólimleri menen miyacha ayaqshaları (lot.pedunculi cerebellaris) arqalı baylanısqan. Bular joqarı (pedunculi cerebellaris superior), orta (pedunculi cerebellaris medius) hám tómengi (pedunculi cerebellaris inferior) miyacha ayaqshaları bolıp, jawın qurtısimon bólekke salıstırǵanda jaylasıwı boyınsha atalǵan. Joqarıǵı miyacha ayaqshaları thalamus yadroları arqalı yarımsharlar qabıqloǵidagi joqarıǵı motor neyronlarǵa baratuǵın efferent talshıqlar tutadı. Talshıqlar miyacha tereń yadrolarınan shıǵadı. Orta miyacha ayaqshaları kópir menen baylanısqan hám barlıq impulslarni kópirden, tiykarınan nucleus pontineusdan aladı. Yarımsharlar qabıqloǵidan kópirka ótken impulslar bul yadro jáne onıń talshıqları arqalı miyachaga ótkeriledi. Orta ayaqsha ayaqshalar ishinde eń yirigi bolıp, miyachaning túrli bólimlerine baratuǵın ush qamtımlarǵa ajratıladı. Tómengi miyacha ayaqshaları vestibulyar yadrolar, arqa mıy hám kópir tóbesi (lot. tegmentum) den impulslar qabıl etedi. Tómengi ayaqshadan shıǵıwshı impulslar efferent talshıqlar arqalı vestibulyar yadrolar hám retikulyar formatsiyaga baradı. Pútkil miyacha basqarıwshı impulslarni tómengi miyacha ayaqshaları arqalı tómengi oliva yadrosı (lot. nucleus olivaris inferior) den aladı<ref name="Purves"/>. ==== Boʻlekleri ==== [[Fayl:CerebellumDiv.png|oñğa|nobaý|Miyshenin` tiykarg`i anatomik subdivisions sxematik ko`rinisi."Jayilg`an" miyshenin` jo`qaridan korinisi, shubatilg`an bo`limi bir juzege jaylastirilg`an.]] Yuzasiga koʻra miyacha uch boʻlakka boʻlinishi mumkin: miyachaning oldingi (lot. lobus cerebelli anterior) (birlamchi egat ustida), orqa (lot. lobus cerebelli posterior) (birlamchi egat ostida) va boʻlakcha-tuguncha (lot. lobus flocculonodularis) boʻlaklariga. Bu boʻlaklar miyachani rostral va kaudal (odamlarda yuqorigi va pastki) qismlarga boʻladi. Funksiyasi jihatidan medialdan-lateralga shaklida boʻlish muhim. Flocculonodular boʻlakdan tashqari (uning oʻz bogʻlanishlari va funksiyalari bor) miyachani funksional jihatdan spinocerebellum deb ataluvchi medial sektor va cerebrocerebellum deb ataluvchi lateral sektorga boʻlish mumkin<ref name="Ghez"/>. Oʻrta chiziqdan chiqib turuvchi uzun va tor boʻlak miyachaning chuvalchangsimon qismi deb ataladi.<ref name="Ghez" /> <ref name="Ghez"/> Lateral zona adamlarda eń úlken bólim bolıp, cerebrocerebellumni quraydı, sonıń menen birge neocerebellum dep da ataladı. Ol yarımsharlar qabıqloǵidan, atap aytqanda sheke bólekten nucleus pontineus arqalı (cortico-ponto-cerebellar jollardı payda etip) impulslarni qabıl etedi hám aldınǵı lateral talamusga (óz gezeginde yarımsharlar qabıqloǵining premotor hám baslanǵısh háreket tarawına ) hám qızıl yadroǵa impuls jiberedi. Lateral miyachaning funksiyaların tariyplewde kelispewshilikler ámeldegi: ol atqarılatuǵın háreketti joybarlawda, háreket ushın sensor informaciyalardı bahalawda, hám bir qansha kognitiv funksiyalarda, mısalı qaysı peyil málim bir otga eń sáykes keliwi (mısalı, " otırıw" " stul" ushın ) ni anıqlawda qatnasadı dep esaplanadı. === Mikroanatomiya === Miyshede eki neyron túri tiykarǵı rol oynaydı : Purkinye kletkaları hám donador kletkalar. Úsh túrdegi aksonlar da zárúrli rol oynaydı : moxsimon talshıqlar, kóteriluvchi talshıqlar (miyachaga sırtdan kiredi) hám parallel talshıqlar (donador kletkalardıń aksonlari). Miyacha ishinde eki tiykarǵı jol bolıp, moxsimon hám kóteriluvchi talshıqlardan payda bolǵan hám ikkovi da miyacha tereń yadrolarına baradı<ref name="SOB">{{Cite book|title=The Synaptic Organization of the Brain|year=2004|url=https://archive.org/details/synapticorganiza0000unse_d1q8_5thed|chapter=Ch. 7 ''Cerebellum''|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-515955-4}}</ref>. Miyshe qabıqloǵI úsh qabatqa bólingen. Eń tómende qalıń donador qabat, tıǵız jaylasqan donador kletkalar, sonıń menen birge interneyronlar, tiykarınan Golji kletkaları sonıń menen birge Lugaro kletkaları jáne onıpolyar sabınlaǵıshımon kletkalardan shólkemlesken. Ortada Purkinye qabatı jatadı. Ol Purkinye kletkaları hám Bergmann glial kletkalarınan ibarat jińishke qabat. Eń joqarıda molekulyar qabat jatadı hám Purkinye kletkalarınıń tegislengen dendritik terekleri, sonıń menen birge Purkinye kletkaları dendritik tereklerine tuwrı múyesh astında kirgen bir qatar iri parallel talshıqlardan shólkemlesken. Miyachaning bul eń sırtqı qabatında sonıń menen birge eki túrdegi ingibitsiyalovchi interneyronlar boladı : juldızsimon kletkalar hám sebetsimon kletkalar. Eki kletkalar da Purkinye kletkalar dendritlari menen GAMKergik sinapslar payda etedi<ref name="SOB"/>.   [[Fayl:PCP4_immunohistochemistry_in_human_cerebellum.jpg|nobaý|Adam miyshesindegi Purkine kletkalari (apelsin ren`degi,joqaridan to`menge 40x ,100x ha`m 200x o`lshemdegi) baspa metodlar tiykarinda bo`yalg`an.]] Purkinye kletkaları miyadagi eń parıqlanıwshı neyronlardan bolıp, eń erte anıqlanǵanlarınan bolıp tabıladı - olar birinshi ret chex anatomi Jan Evangelista Purkyně tárepinen 1837-jılda suwretlab berilgen. Olar ózleriniń dendritic terekleri formasına kóre anıqlanadı : dendtritlar júdá kúshli tarmaqlanǵan, lekin miyacha pushtalariga salıstırǵanda qatań perpendikulyar tegislenip jaylasqan. Sonday etip Purkinye kletkaları dendritlari tıǵız planar tarmaq payda etedi hám olar arasından parallel talshıqlar tuwrı múyesh astında ótedi. Dendritlar dendrit ósikchalari menen oralǵan hám olardıń hárbiri parallel talshıqlardan sinaptik impuls qabıl etedi. Purkinye kletkaları miyadagi basqa hár qanday túrdegi kletkadan kóre kóbirek sinaptik boglanishga iye - adamdıń bir Purkinye kletkasında tahminan 200 000 átirapında ósiksheler boladı. Purkinye kletkalarınıń úlken, sferik deneleri miyacha qabıqloǵidagi bir kletka qalıńlıǵıdaǵı tar qabatqa jaylastırılǵan hám «Purkinye qabati» dep ataladı. Olardıń aksonlari qabıqloqning jaqın tarawlarına kollaterallar bergach, miyacha tereń yadrolarına baradı jáne bul jerde bir qansha túrdegi yadro kletkaları menen 1000 átirapında baylanısıwlar (hámmesi menen kishi domenlarda) payda etedi. Purkinye kletkaları neyromediator retinde GAMKni isletedi hám sol sebepli nıshanlarına ingibirlovchi tásir kórsetedi. Purkinye kletkaları miyacha jollarıniń júregin quraydı. Olar ólsheminiń úlkenligi hám ayriqsha iskerligi sebepli haywanlarda ekstrasellulyar jazıp alıp usılları menen úyreniwde qolaylıqlar jaratadı. Purkinye kletkaları normada hesh qanday sinaptik impuls kelmese de úlken chastotada háreket potensialları tarqatıp turadı. Uyǵoq haywanlarda tahminan 40 Hz átirapında. Háreket potensiallarınıń sızılmaları ápiwayı hám quramalı spayk (ingl. spike) lar qospasınan ibaratlıǵın kórsetedi. Ápiwayı spayk bir háreket potensialı hám odan keyin kelgen tahminan 10 ms dawam etiwshi refraktorlik dáwirinen ibarat ; quramalı spayk júdá qısqa spayklararo intervallar hám tómenlep baratuǵın amplitudali háreket potensiallarınıń birdey shınjırınan ibarat. Fiziologikalıq úyreniwler sonı kórsetedi, quramalı spayklar (bazal (ing. baseline) chastotaları 1 Hz átirapında hám hesh qashan 10 Hzdan aspaydı ) kóteriluvchi talshıqlar aktivlesiwine baylanıslı. Ápiwayı spayklar bolsa bazal aktivlik hám parallel tollalardan keliwshi impulslar kombinatsiyasınan payda boladı. Quramalı spayklar ádetde ápiwayı spaklar iskerligi passivlesken bir neshe júz millisekundlarda keledi. [[Fayl:3_recon_512x512.jpg|ortağa|nobaý|Tishqan Purkinye kletkasi, flyuoressent boyaw kiritilgen]] [[Fayl:Gray707.png|oñğa|nobaý|Adam miyshesinin` sagittal kesimi, tista`rizli yadro, sonday aq koprik ha`m tomendegi oliva yadrosi ko`rsetilgen]] Miyshe tereń yadroları miyacha ózegindegi aq element ishinde yotuvchi kúlreń element jıynaqları. Olar vestibulyar yadrolardı esapqa almaǵanda, miyachadan shıǵıwshı impulslar tiykarın quraydı. Bul yadrolar moxsimon hám kóteriluvchi talshıqlardan kollaterallar, sonıń menen birge miyaha qabıqloǵidagi Purkinye kletkalarınan ingibirlovchi impulslani qabıl etedi. Tórt yadro (tishsimon, sharsimon, probkasimon hám shıń ), hárbiri bas mıy hám miyacha qabıqloǵining túrli bólimleri menen baylanısadı. (Sharsimon hám probkasimon yadrolar birgelikte aralasǵan yadro (ing. interposed nucleus) dep da ataladı ). Shıń hám aralasǵan yadrolar spinocerebellumga kiredi. Tishsimon yadro, sutemizuvchilarda basqalarǵa salıstırǵanda iri bolıp, názik, ıqsham kúlreń element qabatın payda etedi hám miyacha qabıqloǵining lateral bólimleri menen baylanıs etedi. Bólekshe-túynek (flocculonodular) bólektiń bólekshe (flocculus) bólegi miyacha qabıqloǵidagi tereń yadrolar menen baylanıs etpeytuǵın birden-bir tarawdıń. Ol vestinulyar yadrolarǵa impuls beredi<ref name="SOB"/>. Tuǵma jetispewchiliklar, násillik buzılıwlar hám arttırılǵan jaǵday miyacha dúzilisine, sonıń menen birge miyacha funksiyasına tásir etiwi múmkin. Sebep bóliwshi jaǵdaydı jónge salıw etip bolmasa, birden-bir em sharası adamlarǵa sol máseleler menen jasawǵa járdem beriw bolıp tabıladı. Hámledarlıqtıń 18-20 háptelerinde homila miyachasini ultradawıs skaneri arqalı vizualizatsiya qılıw homila nerv naychasi defektlari skrininginde 99% lik bayqaǵıshlıqqa iye. Normal rawajlanıwda, endogen sanıc hedgehog signalları sırtqı donador qabat daǵı (TDQ) miyacha donador neyronları progenitorlarining (MDNP) tez proliferatsiyasini stimullaydi. Miyacha rawajlanıwı kesh embriogenez hám erte postnatal dáwirde kichadi, erte rawajlanıw daǵı MDNPning TDQ tepaligidagi proliferatsiyasi menen (tıshqanda 7-postnatal kún). MDNPlar aqırında miyacha donador kletkaları (miyacha granulyar neyronları, MGN, dep da ataladı ) ga differensiatsiyalanib, ishki donador qabatqa kóshedi hám jetik miyachani payda etedi (tıshqanda 20 -postnatal kún). Sanıc hedgehog signalıngni anormal aktivlashuviga sebep bóliwshi mutatsiyalar Gorlin sindromi bar adamlarda hám genetikalıq injenerlengen tıshqan modellerinde miyacha ósmasi (medulloblastoma) ga salıstırǵanda beyimlikke sebep boladı<ref>{{Cite book|title=Cerebellum development and medulloblastoma|journal=Current Topics in Developmental Biology|volume=94|pages=235–82|date=2011|pmid=21295689|pmc=3213765|doi=10.1016/B978-0-12-380916-2.00008-5|isbn=9780123809162}}</ref>. Miyshe jawın qurt tarizli bóleginiń tuwma jaradarlıǵı yamasa tolıq rawajlanmasligi (gipoplaziya) Dandy-Walker sindromi hám Joubert sindromining ikkovi ushın da tán ózgeshelik. Júdá kemnen-kem jaǵdaylarda miyacha ulıwma bolmawi múmkin. Násillik nevrologik kesellikler bolǵan Machado-Joseph keselligi, ataksiya teleangiektaziya hám Friedreich ataksiyasi miyacha joǵalıp ketiwi menen baylanıslı progressiv neyrodegeneratsiyaga sebep boladı. Óz gezeginde, miyachadan sırtdaǵı tuǵma mıy jaradarlıǵı miyacha toqımasınıń churrasiga sebep boladı hám Arnold-Chiari jaradarlıǵınıń birpara formalarında kórinedi. Miyshe átirapiyasi basqa kóplegen nevrologik buzılıwlar : Huntington keselligi, tarqalǵan skleroz, essensial titirew, progressiv mioklonik epilepsiya hám Niemann-Pick keselliginde de úyrenilgen. Miyacha átirapiyasi salmaqli metallar yamasa farmasevtik yamasa tınıshlantıratuǵın dáriler sıyaqlı júzimsinlardan záhárleniw nátiyjesinde de júzege keliwi múmkin<ref name="Merck 1886-1887">{{Cite book|title=The Merck Manual of Diagnosis and Therapy|publisher=Merck Research Libraries}}</ref>. Miyacha átirapiyasi basqa kóplegen nevrologik buzılıwlar : Huntington keselligi, tarqalǵan skleroz, essensial titirew, progressiv mioklonik epilepsiya hám Niemann-Pick keselliginde de úyrenilgen. Miyacha átirapiyasi salmaqli metallar yamasa farmasevtik yamasa tınıshlantıratuǵın dáriler sıyaqlı júzimsinlardan záhárleniw nátiyjesinde de júzege keliwi múmkin<ref name="Merck 1886-1887"/>. === Awriw === Miyshe awrıw qáliplesiwinde qatnasadı degen ulıwma konsensus bar. Miyacha tushuvchi cortico-cerebellar jollardan da, kóteriluvchi spino-cerebellar jollardan da, nucleus pontineus hám tómengi oliva yadroları arqalı awrıw impulslarini qabıl etedi. Bul informatsiyaning bir bólegi háreket sistemasına ótkeriledi hám awrıw intensivligine qaray háreketdegi awrıwdan shaǵılısıwdı shaqıradı. Bul tikkeley hám tikkeley bolmaǵan awrıw impulslari, uzaq múddetli awrıwdan shaǵılısıw háreketine sebep boladı dep esaplanadı. Nátiyjede sozılmalı gewdeni tutıw daǵı ózgerisler, hám óz gezeginde vestibulyar hám proprioseptiv yadrolardıń anatomik hám funksional ózgeriwi júzege keledi. Sonday etip, sozılmalı neyropatik awrıw hindbrainda, sonıń menen birge miyachada makroskopik anatomik qayta modellanishni shaqırıwı múmkin. Bul qayta modellanishning magnitudasi hám neyron progenitor markerlerin induksiya qılıw bul ózgerislerde voyaga jetkenler neyrogenezining úlesi bar ekenin kórsetedi. == Salistirmali anatomiya ha`m evolyutsiya == [[Fayl:Porbeagle_shark_brain.png|oñğa|nobaý|Porbeagle akulasi miyasining koʻndalang kesimi, miyacha koʻk rangda koʻrsatilgan]] Miyshe jolları omırtqalılardıń barlıq klasslarında : balıqlar, sudralib juretuǵınlar, qus hám sutemizuvchilarda uqsas. Sonıń menen birge jaqsı rawajlanǵan bas miyaga iye boshoyoqlilar, mısalı segizoyoqlar analogik mıy dúzilisine iye. Miyacha bas miyaga iye barlıq haywan túrlerinde zárúrli funksiyalar orınlawı haqqında dáliller bar. Hár túrlı omırtqalılar túrlerinde miyshe ólshemi hám forması parıq etedi. Amfibiyalarda ol kem rawajlanǵan, lampreylar hám hagfishda miyachani mıy ústininen zorǵa ajratvolish múmkin. Eger bul gruppalarda spinocerebellum ámeldegi bolsada, baslanǵısh strukturalar kishi, jup yadrolar vestibulocerebellumga sáykes keledi. Miyacha reptiliyalarda irilew, qusda yanayam irilew, sutemizuvchilarda odanam iri. Adamlar daǵı iri jup hám ıqsham bólekler sutemizuvchilar ushın tán, lekin ulıwma, miyacha basqa gruppalarda birden-bir medial bólek hám tegis yamasa azmaz búrmelerden ibarat. Sutemizuvchilarda neocerebellum miyachaning massa boyınsha eń úlken bólegi, lekin basqa omırtqalılarǵa spinocerebellum tán<ref name="VB">{{Cite book|year=1977|title=The Vertebrate Body|url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|publisher=Holt-Saunders International|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/531 531]|isbn=978-0-03-910284-5}}</ref>. Shemirshekli balıqlar hám suyekli balıqlarda miyacha ádetten tısqarı iri hám quramalı. Zárúrli ózgesheligi, ol ishki dúzilisi menen sutemizuvchilar miyachasidan parıq etedi: balıq miyachasi bóleklengen miyacha tereń yadroları tutmaydi. Kerisinshe, Purkinye kletkalarınıń baslanǵısh nıshanı miyacha qabıqloǵi boylap tarqalǵan arnawlı kletkalar bolıp, olar sutemizuvchilarda joq. Mormyrid balıqlari (kúshsiz elektrosensitiv dushshı suw balıqlari shańaraǵı ) de miyacha qalǵan mıy bólimleri birge alınǵanınan irilew. Onıń eń úlken bólegi valvula dep atalıwshı arnawlı struktura bolıp, noodatiy tártip degi arxitekturası ámeldegi hám tiykarǵı impulslarni elektrosensor sistemadan qabıl etedi. Sutemizuvshiler miyshesinin` ayriqsha ózgesheligi lateral bóleklerdiń keńeygenligi bolıp, tiykarǵı baylanısları neokorteks menen boladı. Meshinler iri dumsiz meshinlerge qaray rawajlanıp barǵan sayın, lateral talshıqlardıń keńeyiwi dawam etip, óz gezeginde neokorteksning frontal bólekleri keńeyiwi menen keshedi. Áyyemgi meshinsimon adam (hominid) lar hám Homo sapiensda Pleistocene dáwiri ortalarına shekem miyacha keńeyiwde dawam etdi, lekin frontal bólekler talay tez kengaydi. Adam evolyutsiyasınıń bawırlas dáwirleri, miyacha salıstırmalı ólshemleriniń asıwı menen baylanıslı bolıwı múmkin, miyacha keńeyip barıwı menen neokorteks óz ólshemlerin qanday da túrde kemeytirgen. adam miyachasi ólshemleri, miydiń basqa bólimlerine salıstırǵanda alıp qaralganda, úlken yarımsharlar ólshemi azayıwı menen úlkenlesip barıp atır. Háreket tapsırmaları rawajlanıwı hám atqarılıwı, denelerdiń samoviy jaǵdayın anıqlay alıw qábileti hám úyreniwninf miyachad keshiwi, miyachaning ósiwi adamdıń úlken kognitiv qábiletleri menen qaysı bolıp tabıladı dárejede korrelyatsiyaga iye ekenligi haqqında oylawǵa sebep boladı. Miyachaning lateral yarımsharlari házirgi kúnde, adam hám adamsimon meshinlerde qalǵan meshinlerge salıstırǵanda 2, 7 ret úlkenlew. Miyacha ólshemindegi bul ózgerislerdi muskul massasınıń úlkenligi menen túsintirip bolmaydı. Bul miyacha rawajlanıwı miydiń basqa bólimleri menen qalıń baylanısqanlıǵı yamasa miyachada sayız jershi neyral xızmetler iri adamsimon meshinler (Hominidae) evolyutsiyasında zárúrli bolǵanlıǵın kórsetedi. Miyachaning kognitiv funksiyalardaǵı roliga kóre, onıń ólshemleri asıwı kognitiv keńeyiwde rol oynaǵan bolıwı múmkin<ref name="Schoenemann, 2009">{{jurnal manbasi|vauthors=Schoenemann PT|date=1-dekabr 2009-yil|title=Evolution of Brain and Language|journal=Language Learning|volume=59|pages=162–186|doi=10.1111/j.1467-9922.2009.00539.x}}</ref>. === Miyshege uqsas strukturalar === Kóp omırtqalılar túrlerinde, miyshe hám bir yamasa kóp miyshege uqsas strukturalar, sitoarxitektonika hám neyroximyaliq tárepten miyachani eslatuvchi bas mıy tarawları, bar. Sutemizuwshilerden tabılǵan birden-bir miyshege uqsas struktura arqa koxlear yadro (OKY) bolıp, tuwrıdan-tuwrı esitiw nervinen impuls qabıl etiwshi eki baslanǵısh sezuv yadrosınıń biri bolıp tabıladı. OKY qabatlı struktura bolıp, tómengi qabattı quraytuǵın donador kletkalar miyachadagi sıyaqlı, maydan qabatqa baratuǵın hám ol jaǵdayda gorizontal tarqalatuǵın parallel talshıqlardı beredi. Maydan qabat GAMKergik cartwheel kletkalar sistemasınan shólkemlesken bolıp, olar anatomik hám ximiyalıq tárepten Purkinye kletkalarǵa uqsas - olar parallel talshıqlardan impuls qabıl etedi, lekin kóteriluvchi talshıqlarǵa uqsas strukturalar jaq. OKYning tısqarına impuls shıǵarıwshı neyronları piramidasimon kletkalar bolıp tabıladı. Olar glutamatergik, lekin birpara tárepleri menen Purkinye talshıqlarına da uqsaydı - olarda tikeneksimon, tegislengen maydan dendritlari parallel talshıqlardan impuls qabıl etedi, lekin olarda sonıń menen birge esitiw nervi talshıqlarınan impuls qabıl etiwshi bazal dendritlari da ámeldegi bolıp, olar OKYda parallel talshıqlarǵa salıstırǵanda tuwrı múyesh astında jaylasadı. OKY kemiriwshiler hám basqa kishi hayviblarda jaqsı rawajlanǵan bolıp hám primatlarda ádewir kishreygen. Onıń funksiyası jaqsı úyrenilmegen; eń ataqlı tahmin dawıs baǵdarın anıqlaw menen baylanıslı. Kóplegen balıq hám amfibiya túrlerinde suwdaǵı tolqınlar basımın sezuvchi qaptal sızıq sisteması bar. Qaptal sızıq organınan baslanǵısh impuls qabıl etiwshi mıy bólimlerinen biri, medial oktavolateral yadro, miyachaga uqsas dúzılıwǵa iye bolıpm donador kletkaları hám parallel talshıqları bar. Elektr sezuvchi balıqlarda elektrosensor sitemadan impuls dorsal oktavolateral yadroǵa baradı, ol da miyachaga uqsas strukturaǵa iye. Ray-finned balıqlari kóruv dómboǵida miyshege uqsas qabat - marginal qabat ámeldegi. Bul barlıq miyshega uqsas strukturalar sezim menen baylanısqan, háreket menen emes. Olardıń barlıǵında Purkinyega uqsas neyronlar menen modifikatsiyalanıwshı sinaps payda etiwshi parallel talshıqlardı beretuǵın donador kletkalar ámeldegi, lekin miysheden ayrıqsha qandayda birsinde kóteriluwshi talshıqlar joq - bunıń ornına olar periferik sezim shólkemlerinen tuwrıdan-tuwrı impuls qabıl etedi. Olardıń funksiyaları anıqlanbaǵan, lekin eń isenimli tahmin, olar sezim impulslarini qanday da quramalı jol menen qayta isleydi jáne bul itimal dene jaǵdayı ózgerislerin kompensatsiya qılıw ushın bolıp tabıladı. Aslini alǵanda, James M. Bower hám basqalar bólekan bul strukturalar hám bólekan miyacha ústindegi izertlewler tiykarında miyacha ózi fundamental tárepten sensor struktura degen pikirdi berediler: onıń háreket basqarıwı sezim signalları tiykarında deneni qozǵawı arqalı ámelge asadı. Bowerning pikirlerine qaramay, miyacha sutemizuvchilar háreketine tikkeley tásir etiwi haqqında kúshli dáliller ámeldegi. == Tariyxi == [[Fayl:1543,_Andreas_Vesalius'_Fabrica,_Base_Of_The_Brain.jpg|oñğa|nobaý|Andreas Vezaliy tarepinen 1543-yilda sizilg`an odam bas miyi tiykari]] === Tavsiflar === Hátte dáslepki anatomlar da, miysheni ayriqsha túsi sebepli parıqlay alǵanlar. Aristotel hám Herophilus (Galendan kóshirip alınǵan ) παρεγκεφαλίς (paregkephalis) dep ataǵan, bas miyani ózin bolsa ἐγκέφαλος (egkephalos) dep ataǵan. Galennin` keńeytirilgen xarakteristikası barlarnin` eń áyyemgisi. Ol miysheni háreket nervleriniń deregi dep tahmin etken.<ref>{{Cite book|title=The Human Brain and Spinal Cord|edition=2nd|publisher=Norman Publishing|isbn=978-0-930405-25-0}}</ref>. Keyingi kózge kórinetuǵın rawajlanıwlar Renessansgasha gúzetilmegen. vezaliy miysheni qısqasha tariyplegen hám anatomiyası ádewir tolıqlaw jaǵdayda Thomas Willis tárepinen 1664-jılda kórsetilgen. 18-ásir dawamında anatomiya boyınsha kóp jumıslar etilgen, lekin 19 -ásir baslarıdagina miyacha funksiyası boyınsha dáslepki maǵlıwmatlar alındı. Luigi Rolando 1809 -jılda miyshe zıyanlanıwı háreketdegi buzılıwlarǵa sebep bolıwı haqqındaǵı zárúrli tabilǵan zattı xabarladı. Jean Pierre Flourens 19 -ásirdiń birinshi yarımında tolıq tájiriybe jumısların alıp bardı. Bul tájiriybeler miyacha zıyanlanıwına iye haywanlar eli háreketlana alıwı múmkinligi, lekin koordinatsiya joǵalıp ketiwi (ájep háreketler, qopal qádemler hám muskullar kúshsizleniwi) ni, sonıń menen birge, zıyanlanıw kútá úlken bolmasa derlik tikleniwi múmkinligi kórsetdi. 20 -ásir baslanǵanında, miyshenin` tiykarǵı funksiyası háreket basqariluwi menen baylanıslılıǵı kópshilik tárepinen tastıyıqlanǵandı ; 20 -ásir birinshi yarımında adam daǵı miyshe kesellikleri klinikalıq simptomlarınıń bir qansha tolıq xarakteristikaları jaratıldı. == Derekler == <references group="" responsive="0"></references> == Ko`rsetpeler == * [http://www.scholarpedia.org/article/Cerebellum Cerebellum] Rodolfo Llinas and Mario N. Negrello, Scholarpedia, 10(1):4606. * [http://ccdb.ucsd.edu/sand/main?stype=lite&keyword=cerebellum&Submit=Go&event=display&start=1 Cerebellum–Cell Centered Database] * [https://www.springer.com/br/book/9789400713321 Handbook of the Cerebellum and Cerebellar Disorders] – Manto, M., Gruol, D.L., Schmahmann, J., Koibuchi, N., Rossi, F. (Eds.) – Springer – New York * Andoza:BrainMaps * [https://www.npr.org/sections/health-shots/2015/03/16/392789753/a-man-s-incomplete-brain-reveals-cerebellum-s-role-in-thought-and-emotion A Mańs Incomplete Brain Reveals Cerebellum's Role In Thought And Emotion] * [https://www.newscientist.com/article/mg22329861-900-woman-of-24-found-to-have-no-cerebellum-in-her-brain/ Woman living without cerebellum] * [https://www.springer.com/gb/book/9783319245492 Essentials of Cerebellum and Cerebellar Disorders]. Gruol, D.L., Koibuchi, N., Manto, M., Molinari, M., Schmahmann, J.D., Shen, Y. (Eds.). Springer, New York, 2016 * [https://web.archive.org/web/20230102220331/http://www.histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=97 Cerebellum histology images] * [https://www.springer.com/biomed/neuroscience/journal/12311 The Cerebellum – Journal (Springer Nature)] * [https://cerebellumandataxias.biomedcentral.com/ Cerebellum and Ataxias] – Journal (BioMed Central) pkyywfqvfo45g3om6feyv03ttvl410u 0 8286 266247 189915 2026-08-18T00:24:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266247 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Klimatlıq qar sızıqları<ref>Approximations. Snow line elevations retrieved from [[Google Earth]] on 2014-08-20</ref> | width = 220 | image1 = Cho Oyu - North face.jpg | caption1 = [[Cho Oyu]] (8,201 m), Gimalaylar: 6,000 m | image2 = Cotopaxi volcano 2008-06-27T1322.jpg | caption2 = [[Cotopaxi]] (5,897 m), Andes: 5,000 m | image3 = Brunegghorn and Weisshorn.jpg | caption3 = [[Weisshorn]] (4,506 m), Alplar: 3,000 m }} '''Klimatlıq qar sızıǵı''' — [[qar]] menen qaplanǵan hám qarsız jer beti arasındaǵı shegara. Haqıyqıy qar sızıǵı máwsimge qaray ózgerip turıwı múmkin hám biyiklik boyınsha sezilerli dárejede joqarıda yamasa tómende bolıwı múmkin. Turaqlı qar sızıǵı — qar jıl boyı erimey jatatuǵın biyiklik dárejesi. == Tiykarǵı maǵlıwmat == Qar sızıǵı — [[qar]] menen qaplanǵan jer beti hám qarsız jer beti arasındaǵı shegaranıń hár túrli túsindirmeleri ushın qollanılatunǵın ulıwmalastırıwshı termin. Qar sızıǵınıń anıqlamaları hár qıylı waqıt hám keńislik baǵdarına iye bolıwı múmkin. Kóplegen aymaqlarda ózgerip turatuǵın qar sızıǵı [[máwsim]]lik dinamikanı sáwlelendiredi. Eriw máwsiminiń aqırındaǵı [[taw]]lı ortalıqtaǵı qar sızıǵınıń aqırǵı biyikligi klimatlıq ózgeriwsheńlikke baylanıslı, sol sebepli de ol jıldan-jılǵa parıq qılıwı múmkin. Qar sızıǵı avtomatikalıq kameralar, [[aero-foto súwret|aero-foto súwretler]] yamasa [[joldas súwreti|joldas súwretleri]] járdeminde ólshenedi. Qar sızıǵın jer ústindegi tikkeley ólshewlersiz-aq anıqlaw múmkin bolǵanlıǵı sebepli, onı alıs hám barıw qıyın bolǵan aymaqlarda ólshewge boladı. Solay etip, qar sızıǵı [[gidrologiyalıq model|gidrologiyalıq modellerde]] áhmiyetli ózgeriwshi kórsetkishke aylandı<ref name="SnowIce&Glaciers">{{Cite book|title = Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers|url = https://archive.org/details/encyclopediasnow00sing|url-access = limited|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|author=Vijay P. Singh |author2=Pratap Singh |author3=Umesh K. Haritashya |isbn=978-90-481-2642-2|pages=[https://archive.org/details/encyclopediasnow00sing/page/n1070 1024]}}</ref>. Waqıtshalıq qar sızıǵınıń ortasha biyikligi «klimatlıq qar sızıǵı» dep ataladı hám aymaqlardı klimatlıq jaǵdaylarına qaray klassifikaciyalaw ushın parametr retinde qollanıladı. [[Muzlıq]]lardaǵı akkumulyaciya (jıynalıw) zonası hám ablyaciya (eriw) zonası arasındaǵı shegara «jıllıq qar sızıǵı» dep ataladı. Bul qar sızıǵınan tómendegi muzlıq aymaǵı ótken máwsimde erigen boladı. Muzlıqlardan basqa jer betindegi qar shegarasın táriyplew ushın «orografiyalıq qar sızıǵı» termini qollanıladı. Úlken aymaqlardı táriyplew ushın bolsa «regional qar sızıǵı» termini qollanıladı<ref name="SnowIce&Glaciers"/>. «Turaqlı qar sızıǵı» — bul qar jıl boyı jatatuǵın biyiklik dárejesi<ref name="GeographyIntro">{{Cite book|title = Geography: An Integrated Approach|url = https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|publisher=Nelson Thornes|date=2000|author=David Waugh|isbn=978-0-17-444706-1|page=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/105 105]}}</ref>. == Dúnya júzlik regionlardıń qar sızıqları == [[Biyiklik]] hám [[Geografiyalıq keńlik|keńliktiń]] óz-ara tásiri anıq bir orındaǵı qar sızıǵınıń jaylasıwına tásir etedi. [[Ekvator]]da yamasa oǵan jaqın jerlerde, ol ádette [[teńiz dárejesi]]nen shama menen {{Convert|4,500.|m|sigfig=2}} biyiklikte jaylasadı. [[Shayan tropigi]] hám [[Takishelik tropigi]]ne qaray jıljıǵan sayın, bul parametr dáslep artadı: [[Gimalay tawları|Gimalayda]] turaqlı qar sızıǵı {{Convert|5700.|m|abbr=off|sigfig=2}} biyiklikke shekem jetiwi múmkin. [[Tropikler]]den tısarıda, keńlik artqan sayın qar sızıǵı barǵan sayın tómenleydi: [[Alp tawları|Alplarda]] {{Convert|3,000.|m|sigfig=2}} biyiklikten sál tómendew boladı hám [[polyar klimat|polyuslar]] qasındaǵı [[muz qalpaǵı|muz qalpaqlarında]] teńiz dárejesiniń ózine shekem túsedi{{Citation needed|date=December 2017}}. [[Fayl:Scetch showing the actual elevation of the Snow Line in different Latitudes by Alexander Keith Johnston 1848.png|thumb|700px|[[Aleksandr Kit Djinston (1804–1871)|Aleksandr Kit Djinston]]nıń 1848-jılǵı «Hár qıylı keńliklerdegi qar sızıǵınıń haqıyqıy biyikligin kórsetiwshi eskiz»i Amerika, Evropa hám Aziyadaǵı tawlardıń qar sızıqların kórsetedi]] Bunnan tısqarı, eń jaqın jaǵaǵa salıstırǵandaǵı jaylasıwı da qar sızıǵınıń biyikligine tásir etiwi múmkin. Jaǵaqa jaqın aymaqlarda qısqı qar jawın-shashınınıń kóp bolıwı hám átiraptaǵı oypatlıqlardıń ortasha jazǵı [[temperatura]]sınıń teńizden uzaqlasqan sayın ısıp ketiwi sebepli, birdey biyiklik hám keńliktegi [[qurıqlıq]]tıń ishki bólimlerine qaraǵanda qar sızıǵı tómenirek bolıwı múmkin. (Bul, hátte, tropiklerge de tiyisli, sebebi teńizden uzaq aymaqlarda kúndizgi temperatura parqı úlkenirek hám ıǵallıq azıraq bolıwı múmkin, buni [[Kilimandjaro tawı|Kilimandjaro]] hám házirgi waqıtta muzlıqsız [[Meru tawı (Tanzaniya)|Meru tawında]] baqlawǵa boladı.) Sol sebepli, átirapqa qaraǵanda temperaturanı jáne de tómenletiw hám qardıń erip ketpewin támiyinlew ushın jáne de joqarıraq biyiklik kerek boladı{{Citation needed|date=December 2017}}. Sonday-aq, [[Arqa Atlantika aǵımı]] sıyaqlı iri okean aǵımları úlken aymaqlarda sezilerli tásir kórsetiwi múmkin (bul jaǵdayda Arqa Evropanı jılıtıp, hátte Arqa Muz okeanınıń ayırım aymaqlarına shekem jetip baradı){{Citation needed|date=December 2017}}. [[Arqa yarım shar]]da arqaǵa qaraǵan qıytaqlardaǵı qar sızıǵı tómenirek biyiklikte jaylasadı, sebebi arqaǵa qaraǵan qıytaqlar qublaǵa qaraǵan qıytaqlarǵa qaraǵanda azıraq quyash nurın ([[quyash radiaciyası]]n) aladı<ref name="GeographyIntro"/>. [[Qubla yarım shar|Qubla yarım sharda]] bolsa bunıń keri jaǵdayı baqlanadı. == Muzlıq teńsalmaqlılıq sızıǵı == Muzlıq [[Teńsalmaqlılıq túrleriniń dizimi|teńsalmaqlılıq]] sızıǵı — bul [[akkumulyaciya zonası|akkumulyaciya (jıynalıw) zonası]] hám [[ablyaciya zonası|ablyaciya (eriw) zonası]] arasındaǵı ótkeriwshilik noqatı. Bul usı eki zonanıń massası teń bolǵan sızıq bolıp tabıladı. Muzlıqtıń qalıńlıǵına qaray, bul sızıq bir zonaǵa qaray kóbirek qıyılǵan sıyaqlı kóriniwi múmkin, biraq ol qaysı da bolsa bir zonadaǵı haqıyqıy [[muz massası]] tárepinen anıqlanadı. Bul sızıqtıń jaylasqan ornın anıqlaw ushın sonday-aq [[ablyaciya|ablyaciya (eriw)]] hám [[Muzlıqta muzdıń jıynalıwı|akkumulyaciya (jıynalıw)]] pátleri de qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Ohmura|first1=Atsumu|last2=Kasser|first2=Peter|last3=Funk|first3=Martin|date=1992|title=Climate at the Equilibrium Line of Glaciers|journal=Journal of Glaciology|language=en|volume=38|issue=130|pages=397–411|doi=10.3189/S0022143000002276|bibcode=1992JGlac..38..397O|issn=0022-1430|doi-access=free}}</ref>. Bul noqat muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın yamasa kishireyip (erip) atırǵanlıǵın anıqlawda áhmiyetli orın tutadı. Muzlıq teńsalmaqlılıq sızıǵınıń joqarılawı muzlıqtıń kishireyip atırǵanlıǵın, al tómenlewi bolsa muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın bildiredi. Muzlıqtıń [[Muzlıq sheti|sheti]] usı teńsalmaqlılıq sızıǵınıń jaylasıwına qaray alǵa jıljıydı yamasa shegininedi. Ilimpazlar dúnya júzindegi muzlıqlardaǵı bul sızıqtıń jaylasqan ornın jaqsıraq shamalaw ushın [[qashıqlıqtan zon datchigi|qashıqlıqtan zondlaw]] usıllarınan paydalanbaqta. [[Joldas súwretleri]] járdeminde ilimpazlar muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın yamasa sheginip atırǵanlıǵın anıqlay aladı<ref>{{Cite journal|last1=Leonard|first1=Katherine C.|last2=Fountain|first2=Andrew G.|date=2003|title=Map-based methods for estimating glacier equilibrium-line altitudes|journal=Journal of Glaciology|language=en|volume=49|issue=166|pages=329–336|doi=10.3189/172756503781830665|bibcode=2003JGlac..49..329L|issn=0022-1430|doi-access=free}}</ref>. Bul barıw qıyın bolǵan muzlıqlardı analizlew ushın júdá paydalı qural bolıp tabıladı. Bul [[texnologiya]] járdeminde biz [[klimat ózgeriwinıń tásiri|klimat ózgerisiniń]] dúnya júzindegi muzlıqlarǵa tásirin jaqsıraq bahalay alamız. == Rekordlar == Dúnyadaǵı qar sızıǵınan tómende jaylasqan eń biyik taw — [[Oxos-del-Salado]]<ref>[http://www.geoimaging.tugraz.at/viktor.kaufmann/8_lazar_gspurning_sulzer.pdf Regional Climate and Snow/Glacier Distribution in Southern Upper Atacama (Ojos del Salado) – an integrated statistical, GIS and RS based approach]</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Topıraqtıń muzlaw tereńligi]] * [[Muzlaw sızıǵı (astrofizika)]] * [[Muzlıq]] * [[Biyik Alp tawları]] * [[Muz qalpaǵı klimatı]] * [[Terekler shegarası]] == Derekler == {{Derekler}} === Ádebiyatlar === * Charlesworth J.K. (1957). The quaternary era. With special reference to its glaciation, vol. I. London, Edward Arnold (publishers) Ltd, 700 pp. * Flint, R. F. (1957). Glacial and Pleistocene geology. John Wiley & Sons, Inc., New York, xiii+553+555 pp. * Kalesnik, S.V. (1939). Obshchaya glyatsiologiya [General glaciology]. Uchpedgiz, Leningrad, 328 pp. (in Russian) * Tronov, M.V. (1956). Voprosy svyazi mezhdu klimatom i oledeneniem [The problems of the connection between climate and glaciation]. Izdatel'stvo Tomskogo Universiteta, Tomsk, 202 pp. (in Russian) * Wilhelm, F. (1975). Schnee- und Gletscherkunde [Snow- and glaciers study], De Gruyter, Berlin, 414 pp. (in German) * Braithewaite, R.J. and Raper, S.C.B (2009). "Estimating Equilibrium Line Altitude (ELA) From Glacier Inventory Data." ''Annals of Glaciology'', 50, pp.&nbsp;127–132. {{doi|10.3189/172756410790595930}}. * Leonard, K.C., and Fountain, A.G. (2003). "Map-Based Methods for Estimating Glacier Equilibrium-Line Altitudes." ''Journal of Glaciology'', vol. 49, no. 166, pp.&nbsp;329–336., {{doi|10.3189/172756503781830665}}. * Ohmura, A., Kasser, P., and Funk, M. (1992). "Climate at the Equilibrium Line of Glaciers." ''Journal of Glaciology'', vol. 38, no. 130, pp.&nbsp;397–411., {{doi|10.3189/S0022143000002276}}. * Carrivick, J.L., Lee, J. and Brewer, T.R. (2004). "Improving Local Estimations and Regional Trends of Glacier Equilibrium Line Altitudes." ''Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography'', vol. 86, no. 1, pp.&nbsp;67–79. {{JSTOR|3566202}}. * Benn, D.I., and Lehmkuhl, F. (2000). "Mass balance and equilibrium-line altitudes of glaciers in high-mountain environments." ''Quaternary International'', 65/66, pp.&nbsp;15–29. {{doi|10.1016/S1040-6182(99)00034-8}} [[Kategoriya:Qar]] [[Kategoriya:Klimat poyasları]] [[Kategoriya:Monten ekologiyası]] gwcwhn6zz594w053rqa60hg0yyy5ku1 0 8437 266325 212224 2026-08-18T01:31:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266325 wikitext text/x-wiki [[Fayl:emphysema, bullous, subpleural and honeycomb fibrosis (4563270966).jpg|thumb|upright=1.6|Iri subplevral [[Focal lung pneumatosis|bullalar]] sebepli zıyanlanǵan ópke parenximası.]] '''Parenxima'''<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Parenchyma |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322185635/https://www.lexico.com/definition/parenchyma |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Parenchyma |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> — [[miy]] yamasa [[ópke]]ler sıyaqlı haywan organınıń yamasa isik sıyaqlı strukturanıń tiykarǵı funkcional zatı retinde sıpatlanadı. [[Zoologiya]]da bul [[jalpaq qurtlar]]dıń ishki bólimin toltıratuǵın toqıma bolıp tabıladı. [[Botanika]]da bolsa, [[japıraq]]tıń kese kesindisindegi ayırım qatlamlar esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitalatlasofancientlife.org/learn/embryophytes/tracheophytes/leaves/#Leaf-anatomy| bet = Leaf Structure & Evolution}}</ref>. == Etimologiyası == «Parenxima» termini [[neo-latın tili]]ndegi [[Áyyemgi grek tili|áyyemgi grek]] sózi {{lang|grc|παρέγχυμα}} {{lang|grc-Latn|parenchyma}} «ishki aǵzalardıń góshi» degen mánisti bildiredi, sonday-aq {{lang|grc|παρεγχεῖν}} {{lang|grc-Latn|parenkhein}} «quyıp jiberiw» mánisindegi sózden, yaǵnıy {{lang|grc|παρα-}} {{lang|grc-Latn|para-}} «qasında» + {{lang|grc|ἐν}} {{lang|grc-Latn|en-}} «ishinde» + {{lang|grc|χεῖν}} {{lang|grc-Latn|khein}} «quyıw» sózleriniń birigiwinen kelip shıqqan<ref>{{cite book |first1=Priscilla |last1=LeMone |first2=Karen |last2=Burke |first3=Trudy |last3=Dwyer |first4=Tracy |last4=Levett-Jones |first5=Lorna |last5=Moxham |first6=Kerry |last6=Reid-Searl |first7=Kamaree |last7=Berry |first8=Keryln |last8=Carville |first9=Majella |last9=Hales |first10=Nicole |last10=Knox |first11=Yoni |last11=Luxford |first12=Debra |last12=Raymond |year=2013 |chapter=Parenchyma |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MDXiBAAAQBAJ&pg=RA1-PA48 |page=G–18 |title=Medical-Surgical Nursing |publisher=Pearson Australia |isbn=978-1-4860-1440-8 |access-date=2015-05-21 |archive-date=2015-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130011238/https://books.google.com/books?id=MDXiBAAAQBAJ&pg=RA1-PA48 |url-status=live }}</ref>. Dáslep, [[Erazistrat]] hám basqa anatomlar bul termindi adamnıń ayırım toqımaları ushın qollaǵan<ref>Virchow, R.L.K. (1863). ''Cellular pathology as based upon physiological and pathological histology'' [...] by Rudolf Virchow. Translated from the 2nd ed. of the original by Frank Chance. With notes and numerous emendations, principally from MS. notes of the author. 1–562. [Cf. p. 339.] [https://books.google.com/books?id=CklHAQAAMAAJ&pg=PA339 link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427135524/https://books.google.com/books?id=CklHAQAAMAAJ&pg=PA339 |date=2021-04-27 }}.</ref>. Keyinirek, [[Neemiya Gryu]] tárepinen ósimlik toqımalarına da qollanıldı<ref>Gager, C. S. 1915. The ballot for names for the exterior of the laboratory building, Brooklyn Botanic Garden. ''Rec. Brooklyn Bot. Gard.'' IV, pp. 105–123. [https://www.biodiversitylibrary.org/item/40870#page/129/mode/1up link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110225417/https://www.biodiversitylibrary.org/item/40870#page/129/mode/1up |date=2017-11-10 }}.</ref>. == Strukturası == Parenxima — bul [[organ (anatomiya)|organ]]nıń yamasa denedegi [[isik]] sıyaqlı strukturanıń «funkcional» bólimleri esaplanadı. Bul «strukturalıq» toqımaǵa, yaǵnıy biriktiriwshi toqımalarǵa tiyisli bolǵan [[stroma (animal tissue)|stroma]]ǵa qarama-qarsı keledi. === Miy === {{anchor|cerebral parenchyma}}Miy parenximası [[miy]]degi [[neyron]]lar hám [[glial kletkalar]] dep atalatuǵın eki túrli [[miy kletkası]]nan turatuǵın funkcional toqımaǵa silteme beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.wisegeek.org/what-is-the-brain-parenchyma.htm| bet = What is the Brain Parenchyma? (With pictures)| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-dekabr | arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105073119/http://www.wisegeek.org/what-is-the-brain-parenchyma.htm| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, onıń quramında kollagen belokları bar ekenligi de málim<ref>{{Cite journal|last=Arachchige|first=Arosh S Perera Molligoda|date=2021-03-16|title=Collagen proteins are found also within the neural parenchyma in the healthy CNS|journal=AIMS Neuroscience|volume=8|issue=3|pages=355–356|doi=10.3934/Neuroscience.2021019|issn=2373-8006|pmc=8222768|pmid=34183986}}</ref>. Miy parenximasınıń zıyanlanıwı yamasa travması kóbinese kognitivlik qábilettiń joytılıwına yamasa, hátte, ólimge alıp keledi. Parenxima ishine qan quyılıwı [[intraparenchymal hemorrhage|intraparenximalıq gemorragiya]] retinde belgili<ref name="Freeman WD-2012">{{cite journal| author=Freeman WD, Aguilar MI| title=Intracranial hemorrhage: diagnosis and management. | journal=Neurol Clin | year= 2012 | volume= 30 | issue= 1 | pages= 211-40, ix | pmid=22284061 | doi=10.1016/j.ncl.2011.09.002 | pmc= | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0733-8619(11)00079-X | url-access=subscription }} </ref>. === Ópke === Ópke parenximası — [[gaz almasıw]]ına qatnasatuǵın [[ópke]] zatı bolıp, [[Ópke alveolası|ópke alveolaları]]n óz ishine aladı<ref name="Suki-2011">{{Cite journal|last=Suki|first=B|date=July 2011|title=Lung parenchymal mechanics.|journal=Comprehensive Physiology|volume=1|issue=3|pages=1317–1351|pmid=23733644|pmc=3929318|doi=10.1002/cphy.c100033|isbn=9780470650714}}</ref>. === Bawır === Bawır parenximası — [[gepatocit]]ler retinde [[bawır]] kóleminiń shama menen 80%in quraytuǵın organnıń funkcional toqıması. Bawır kletkalarınıń basqa tiykarǵı túri — parenximallıq emes. Parenximallıq emes kletkalar bawır kletkaları ulıwma sanınıń 40%in, biraq onıń kóleminiń tek 6,5%in quraydı<ref name="Kmieć Z-2001">{{cite book |author=Kmieć Z |title=Cooperation of Liver Cells in Health and Disease |chapter=Introduction — Morphology of the Liver Lobule |volume=161 |pages=iii–xiii, 1–151 |year=2001 |pmid=11729749|doi=10.1007/978-3-642-56553-3_1 |series=Advances in Anatomy Embryology and Cell Biology |isbn=978-3-540-41887-0 }}</ref>. === Búyrek === [[Búyrek|Búyrek]] parenximası eki tiykarǵı strukturaǵa bólinedi: sırtqı [[búyrek qabıǵı]] (renal cortex) hám ishki [[búyrek miyi]] (renal medulla). [[Búyrek#Strukturası|Ulıwma alǵanda]], bul strukturalar 7 den 18 ge shekemgi<ref>{{Cite journal|title=Correlation of Kidney Size to Number of Renal Pyramids in the Goat Kidney|first1=Leah|last1=Ashton|first2=Russ|last2=Gullekson|first3=Mary|last3=Hurley|first4=Marion|last4=Olivieri|date=April 1, 2017|journal=The FASEB Journal|volume=31|issue=1_supplement|pages=899.5|doi=10.1096/fasebj.31.1_supplement.899.5|doi-access=free |s2cid=208553793 }}</ref> konus tárizli [[búyrek úlesi|búyrek úlesleri]] formasında boladı, olardıń hár biri [[búyrek piramidası]] dep atalatuǵın miydiń bir bólimin qorshap turǵan búyrek qabıǵınan turadı<ref name="Boron-2004">{{cite book |author=Walter F. Boron |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |url=https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher=Elsevier/Saunders |year=2004 |isbn=978-1-4160-2328-9 }}</ref>. === Isikler === Turaqlı (solid) [[Isik|isik]]tiń parenximası — turaqlı isiktegi eki ayırım bólimniń biri esaplanadı. Parenxima [[isik|neoplastikalıq kletkalar]]dan turadı. Basqa bólimi bolsa neoplastikalıq kletkalar tárepinen payda bolatuǵın, awqatlıq qollap-quwatlaw hám qaldıqlardı shıǵarıp taslaw ushın zárúr bolǵan [[stroma (toqıma)|stroma]] esaplanadı. Isiklerdiń kóp túrlerinde parenximalıq kletkalardıń toparları geyde tolıq bolmawı múmkin bolǵan bazallıq lamina menen bólinedi<ref name="Connolly-2003">{{cite journal |last1=Connolly |first1=James L. |last2=Schnitt |first2=Stuart J. |last3=Wang |first3=Helen H. |last4=Longtine |first4=Janina A. |last5=Dvorak |first5=Ann |last6=Dvorak |first6=Harold F. |title=Tumor Structure and Tumor Stroma Generation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK13447/ |website=Holland-Frei Cancer Medicine. 6th edition |language=en |date=2003 |access-date=2019-10-01 |archive-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219143709/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK13447/ |url-status=live }}</ref>. == Jalpaq qurtlar == Parenxima — [[accelomatlar]] bolıp tabılatuǵın [[jalpaq qurtlar|jalpaq qurt]]tıń denesiniń ishki bólimin toltıratuǵın kletkalardan hám kletka-aralıq keńisliklerden turatuǵın toqıma. Bul [[mezenxima|mezenximalıq toqıma]] retinde de belgili bolǵan gúbik tárizli toqıma bolıp, onıń ishinde kletkalardıń birneshe túri ózleriniń [[kletka-sırtqı matricası|kletka-sırtqı matricalarında]] jaylasqan. Parenximalıq kletkalarǵa [[miocit]]ler hám qánigelestirilgen kletkalardıń kóplegen túrleri kiredi. Kletkalar kóbinese bir-birine, sonday-aq ózleriniń qasındaǵı epitelial kletkalarǵa, tiykarınan, [[sańlaqlı baylanıslar]] hám [[gemidesmosoma]]lar arqalı birikken. Túrlerge hám anatomiyalıq aymaqlarǵa qaray parenximadaǵı kletka túrlerinde úlken parqlar ushırasadı. Onıń bolıwı múmkin bolǵan funkciyalarına skeletlik qollap-quwatlaw, awqatlıq zatlardı saqlaw, háreket hám basqa da kóplegen funkciyalar kiredi<ref>{{Cite journal|last=Conn|first=D|date=1993|title=The Biology of Flatworms (Platyhelminthes): Parenchyma Cells and Extracellular Matrices.|journal=Transactions of the American Microscopical Society|volume=112|issue=4|pages=241–261|doi=10.2307/3226561|jstor=3226561}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Organizm toqımaları]] pz52zlgr18b3n9rfm3ng58yj0bjki3r 0 9090 266228 145634 2026-08-18T00:03:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266228 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Georg Michaelis | negizgi atı ={{lang-de|Georg Michaelis}} | súwret = Georg Michaelis (cropped).jpg | lawazım = Germaniya Imperiyası kansleri | baslanıw dáwiri = [[14-iyul]] [[1917-jıl]] | tamamlanıw dáwiri = [[1-noyabr]] [[1917-jıl]] | monarx =[[Wilhelm II (Germaniya imperatorı)|Vilgelm II]] | zamanlası = [[Theobald von Bethmann Hollweg|Betman Xolveg]] | miyrasxorı = [[Georg von Hertling|Georg fon Xertling]] | tártip_2 = [[Fayl:Wappen_Deutsches_Reich_-_Reichsadler_1889.svg|25px]] | lawazım_2 = Prussiya ministr-prezidenti | baslanıw dáwiri_2 = 14-iyul 1917-jıl | tamamlanıw dáwiri_2 = 1-noyabr 1917-jıl | zamanlası_2 = [[Theobald von Bethmann Hollweg|Betman Xolveg]] | miyrasxorı_2 = [[Georg von Hertling|Georg fon Xertling]] | tártip_3 = | tuwılǵan sánesi = 8.9.1857 | tuwılǵan ornı = [[:en:Chojnów|Xaynov]], [[:en:Province of Silesia|Seleziya]], [[:en:Kingdom of Prussia|Prussiya patshalıǵı]] | ólgen sánesi = {{Death date and age|df=yes|1936|7|24|1857|9|8}} | ólgen ornı = [[:en:Bad Saarow|Bad-Zarov]], [[:en:Province of Brandenburg|Brandenburg]], [[:en:Nazi Germany|Nacistler Germaniyası]] | ólgen sebebi = | milleti = nemis | partiya = [[:en:German National People's Party|Milliy Xalıq Partiyası]] | basqa partiya = | boyı = | ómirlik_joldası = Margaret Shmit | balaları = Elizabetta <br />Sharlotta <br />Emma <br />Georg Silvestr <br />Vilgelm <br />Eva <br />Marta | dini = protestant | bilimlendiriwi = Breslau universiteti,<br /> Leypsig universiteti, <br /> Vyurtsburg universiteti | áskeriy_blanka1 = Urıslar | áskeriy_tekst1 =[[Birinshi jáhán urısı]] |qaytıs bolǵan sánesi=24.7.1936}} {{Shaxs infoqutısı}} '''Georg Michaelis''' (1857-jıl 8-sentyabr Haynau, Seleziya, Prussiya Patshalıǵı — 1936-jıl 24-iyul, [[:en:Bad Saarow|Bad-Zarov]], [[:en:Province of Brandenburg|Brandenburg]], [[Nacistler Germaniyası]]) 1917-jılda úsh yarım ay Germaniya imperiyasınıń kansleri bolǵan. Ol baylardan bolmaǵan birinshi kansler edi. Bizneste ekonomikalıq tájiriybege iye bolǵan Michaelistiń tiykarǵı jetiskenligi húkimran sheńberlerdi [[Rossiya]] menen tınıshlıq pitimlerin baslawǵa úndegeni boldı. Urıstıń tamamlanıwı jaqın ekenligin oylap, ol [[Orta Evropa]] (''[[Mitteleuropa]]'') ǵalaba-xabar quralları arqalı urıs aqırında qayta tikleniwdi ańsatlastırıw ushın infrasistemanı rawajlandırıwdı xoshametlentirdi. Ol házil-dálkekten biraz jıraqlaw xarakterge iye, texnoloklıǵı menen ataqlı bolǵan. Mixaelis kansler sıpatındaǵı qısqa múddettegi kanslerlik lawazımında logistika hám támiynattıń sheship bolmaytuǵın máselelerine dus keldi. == Ómiri == === Jaslıǵı === Michaelis, [[Prussiya]]<nowiki/>nıń Sileziya wálayatındaǵı Haynau qalasında tuwılǵan, [[Frankfurt]]<nowiki/>ta (Oder) ósken. Ol 1876 -1884-jıllarda Breslau universiteti, [[Leypsig universiteti]] hám Vyurtsburg universitetinde huqıqtanıw boyınsha oqıǵan hám huqıq pánleri doktorı dárejesine erisken. 1885—89-jıllarda [[Yaponiya]]<nowiki/>nıń [[Tokiyo|Tokio]] qalasında [[Germaniya]] pánleri jámiyeti yuridikalıq fakultetiniń huqıq professorı sıpatında jasap islegen{{Sfn|Chisholm|1922}}. Germaniyaǵa qaytıp kelgennen keyin, ol Prussiya administraciyasınıń aǵzası boldı. 1909-jılda [[Berlin]]<nowiki/>de Prussiya gáziyneshiliginde mámleket xatkeri orınbasarı etip tayınlandı. 1915-jıldan baslap ol [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirinde Prussiya mákke hám biydayın basqarıw ushın juwapker bolǵan ''Reichsgetreidestelleni'' basqarǵan{{Sfn|Chisholm|1922}}. === Kanslerlik dáwiri === 1917-jıl 10 yaki 13-iyulde Reyxstag hám Joqarı Armiya komandirligi (OHL) Teobald fon Betman Xollvegti napaqaǵa shıǵıwına májbúr etkennen keyin, Michaelis Germaniya kancleri hám Prussiya ministr-prezidenti lawazımında qápelimde kandidat retinde payda boldı. Armiya komandiri Pol fon Hindenburg onıń kandidatlıǵına razı boldı, sebebi Michaelis armiyanıń adamı edi. Ol Prussiya Finans ministrliginde Mámleket xatkeri orınbasarı hám azıq-awqat támiynatı boyınsha komissarı lawazımlarında bir neshe márte OHLǵa kelgen, sonda onıń shaqqanlıǵı oficerlerde jaqsı tásirler qaldırǵan edi. Mixaelis «Germaniyanıń birinshi burjuaz kansleri» sıpatında táriyplengen, sebebi ol Prussiya hám Germaniya ústinen 400 jıllıq húkimranlıq etken [[Gogensollern monarxiyası]] dáwirinde bas ministr lawazımında jumıs islegen birden-bir ataqsız shaxs edi. Biraq perde artında qadaǵalawdı saqlap turıwshı Germaniya Bas shtabınıń kúshleri ámelde edi. 19-iyul kúni Reyxstag Erzbergertiń «anneksiyalarsız hám bajılarsız tınıshlıq» haqqındaǵı tınıshlıq rezolyuciyasın qabıl qıldı. Húkimettiń bahalardıń asıwı, miynet haqın asırıw talapları, is taslawlar hám kúsheyip baratırǵan ekonomikalıq xaus ústinen qadaǵalaw ornatıwǵa ılayıq emesligi «siyasıy dáldalshılar»dı húkimet jılawın áskeriy qolǵa ótiwıne sebep boldı. [[Kayzer]]<nowiki/>ge Reyxstagtı basqara alatuǵın, armiyaǵa bolsa «Germaniya paraxatshılıǵı»n ornata alatuǵın kansler kerek edi. 1917-jıl 25-iyulda Mixaelis taxt miyrasxorı shahzadaǵa: {{Quote|Bu rezolyutsiya bilan istalgan tinchlikni o‘rnatish mumkin}} dedi. Biraq bul Mixaelistiń abroylı epizodtaǵı roli hám Reyxstagtıń pútkilley jabılıwına járdem beriw ushın mólsherlengen hiylesi edi. Bolshevikler revolyuciyası Rossiya urıs háreketlerine shek qoyǵanınan keyin, armiya kópshilik partiyalardı Germaniyada turaqlılıqqa abay salıp qoyıp atır dep esapladı. Avstriya -Vengriya urıslar nátiyjesinde bankrot bolǵanın bilgen halda, ol tınıshlıq qálep atırǵanlıqların túsindi. Biraq áskerler hákimiyattı puqaralar qolına ótiwin qálemes edi. OHL Ukraina hám Baltıqboyı mámleketlerin biyqararlastırıwǵa hám sonıń menen Rossiyanıń rejimin kelisimlerge tartıw hám de german shegaraları buzılmaslıq kepilligin alıwǵa úmit etti. Biraq Michaelis pragmatik hám realist edi. Kansler 1917-jıl 14-avgustta [[Elzas-Lotaringiya]] táǵdirin talqılaǵan Ekinshi Kreuznach konferensiyasına basshılıq etti. Usınıs Germaniya boylap Prussiya-Gessian temirjolların baylanıstıratuǵın sociallıq-ekonomikalıq ózgerisler menen birlestirilgen integraciyalasqan federal mámleketti óz ishine aladı. [[Elzas]]<nowiki/>tıń jalǵanıwı [[Axen]] arqalı [[Belgiya]] tárepinen basıp alınǵan zonalar hám neytral [[Gollandiya]] boylap urıs siyasatınıń keńeyiwi edi. Longwiy [[Germaniya]] polat associaciyası sanaatınıń orayı edi. Ol [[Belgiya]] hám [[Lotaringiya]] shegarasında jaylasqan bolıp, Gollandiyanıń Maastrixt qalasına tutas edi. Nemis sanaatshıları, sonday-aq Thyssen hám Krupp, Franciyadan kepillik berilgen kómir jetkizip beriliwin qáler edi. 29-avgust kúni Axen qasındaǵı temirjol vagonında bolıp ótken jıynalısında Longwy—Briey jobası boyınsha oǵan «imkansız waziypa» — urıstı «jáne on jıl» dawam ettiriw wazıypası qoyıldı. Biraq Mitteleuropanıń ekonomikalıq jobası Tórtlik awqamı mámleketlerine baylanıslı edi. Ekinshi konferenciya baslamashıları Mámleket xatkeri Maks fon Kulman edi, Chernin hám Xohenlohe ([[Avstriya]]) hám de Michaelis baslıq etti. Konferenciyada hámmeni nemislerdiń jeńisi haqqındaǵı ańızǵa isentiriw waziypası Michaelisqa tústi. Aqır-aqıbette, bul joba boyınsha húkimet Reyxstag ústinen jeńiske eristi, tek bir kisi partiya rejege turaqlı túrde qarsılıq kórsetti. Ludendorff qol astındaǵı Watan partiyası hám OHL [[Rumıniya|Ruminiya]]-[[Germaniya]]ǵa sistemasın Kayzer tárepdarları tárepinen táqip qılıwdı talap etdi. 7-oktyabrde náwbettegi konferenciya shaqırıldı. Mixaelis OHLnıń Avstriya menen jaqın munasábetlerine gúman menen qaradı. Michaelis, Dalmatiyaǵa Avstriyalılardan, sonıń menen birge, Belgiya qırǵaǵındaǵılardan jol ashıwdı talap etti. Biraq jańa kansler retinde saylanǵan kandidat Reyxstagtiki emes, bálkim armiyaniki edi.{{Quote|Biz davlat arbobini yoʻqotdik va uning oʻrniga amaldorni qoʻydik|5=reyxstagning sotsial-demokrat aʼzosi Konrad Haussmann<ref>Hanssen, «Diary of a Dying Empire», p. 231.</ref>.}} === Onıń húkimeti === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" ! colspan="4" |Ministrler Kabineti (1917-jıl iyul — oktyabr) |- ! colspan="1" |Mekeme ! colspan="1" |Atı ! colspan="1" |Hámelde ! colspan="1" |Partiya |- |kansler |'''Georg Michaelis''' |1917-jıl 14-iyul — 1917-jıl 24-oktyabr |Joq |- |Germaniya vice-kansleri<br /><br />Ishki isler xatkeri |Karl Xelferich |1916-jıl 22-may — 1917-jıl 23-oktyabr |Joq |- | rowspan="2" |Sırtqı isler xatkeri |Artur Zimmermann |1916-jıl 22-noyabr — 1917-jıl 6-avgust |Joq |- |Richard von Kühlmann |1917-jıl 6-avgust — 1918-jıl 9-iyul |Joq |- | rowspan="2" |Ádillik xatkeri |Hermann Lisko |1909-jıl 25-oktyabr — 1917-jıl 5-avgust |Joq |- |Pol von Krause |1917-jıl 7-avgust — 1919-jıl 13-fevral |Joq |- |Teńiz flotı boyınsha xatker |Eduard fon Kapelle |1916-jıl 15-mart — 1918-jıl 5-oktyabr |Joq |- |Ekonomika boyınsha xatker |Rudolf Shvander (aktyor) |1917-jıl 5-avgust — 1917-jıl 20-noyabr |Joq |- | rowspan="2" |Azıq-awqat boyınsha xatker |Adolf Tortilovich fon Batokki-Fribe |1916-jıl 26-may — 1917-jıl 6-avgust |Joq |- |Vilgelm fon Valdou |1917-jıl 6-avgust — 1918-jıl 9-noyabr |Joq |- | rowspan="2" |Pochta xatkeri |Reinhold Kraetke |1901-jıl 6-may — 1917-jıl 5-avgust |Joq |- |Otto Rüdlin |1917-jıl 6-avgust — 1919-jıl 19-yanvar |Joq |- |Ǵaziyneshilik xatkeri |Zigfrid fon Rodern |1916-jıl 22-may — 1918-jıl 13-noyabr |Joq |- |Koloniyalar boyınsha xatker |Vilgelm Solf |1911-jıl 20-noyabr — 1918-jıl 13-dekabr |Joq |- |} == Jumısları == * ''Ekonomika tariyxı''. 1890. Hakubunkan. — [http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/799103 Yapon versiyası] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|last=Becker|first=Bert|title=Georg Michaelis: Ein preußischer Jurist im Japan der Meiji-Zeit; Briefe, Tagebuchnotizen, Dokumente 1885-1889|language=german|location=München: Iudicium|date=2001}} * {{Cite book|first=Magnus Freiherr|last=von Braun|title=Von Ostpreussen bis Texas|language=german|date=1955}} * {{Cite book|first=Fritz|last=Fischer|title=Germany's Aims in the First World War|url=https://archive.org/details/germanysaimsinfi0000fisc|location=New York|date=1967}} * {{Cite book|first=Martin|last=Kitchen|title=The Silent Dictatorship: The Politics of the High Command under Hindenburg and Ludendorff 1916-1918|url=https://archive.org/details/silentdictatorsh0000kitc|location=London|date=1976}} * {{Cite book|first=Georg|last=Michaelis|title=Fur Staat und Volk|language=german|location=Berlin|date=1922}} * {{Cite book|last=Regulski|first=Christoph|title=Die Reichskanzlerschaft von Georg Michaelis 1917: Deutschlands Entwicklung zur parlamentarisch-demokratischen Monarchie im Ersten Weltkrieg|language=german|location=Marburg: Tectum-Verlag|date=2003}} * {{Cite journal|last=Snell|title=Benedict XV, Wilson, Michaelis and German socialism|date=July 1951}} * {{Cite book|first=Hew|last=Strachan|title=First World War|url=https://archive.org/details/firstworldwar0000unse_u0t0|location=London|date=2003}} == Sırtqı siltemeler == * Newspaper clippings about Georg Michaelis in the 20th Century Press Archives of the ZBW {{Germaniya kanclerleri}} {{Authority control}} [[Kategoriya:Germaniya tariyxı]] qwubmqq2f9yrfa1kzp2dh0feo6s0pe4 0 10268 266077 211927 2026-08-17T18:46:42Z InternetArchiveBot 9299 Add 7 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266077 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı|atı=Aruba}} '''Aruba''' — [[Niderlandiya Korolligi]] quramındaǵı [[ataw-mámleket]] bolıp, qubla [[Karib teńizi]]nde, Venesuelanıń [[Paraguana yarım atawı|Paraguana]] yarım atawınan {{convert|29|km|0}} arqada hám [[Kyurasao]]dan {{convert|80|km|0}} arqa-batısta jaylasqan<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|title=Aruba|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515014514/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|archive-date=15 May 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 5-sentyabr | bet = What Continent Is Aruba In?| url = https://www.worldatlas.com/articles/what-continent-is-aruba-in.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-dekabr | jumıs = WorldAtlas}}</ref>. 1986-jılı Aruba Niderlandiya Korolligi quramındaǵı óz-ara baylanıslı mámleketke aylandı hám rásmiy túrde Aruba Mámleketi degen atqa iye boldı. Arubanıń maydanı 179km². Arubanıń uzınlıǵı arqa-batıstan qubla-shıǵısqa shekem {{convert|32|km|0}} hám onıń eń keń jeri {{convert|10|km|0}} quraydı<ref name="Britannica" />. Geologiyalıq jaqtan Aruba [[Qubla Amerika]]da, Qubla Amerikanıń [[kontinental shelf]]inde jaylasqan<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 5-sentyabr | bet = What Continent Is Aruba In?| url = https://www.worldatlas.com/articles/what-continent-is-aruba-in.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-dekabr | jumıs = WorldAtlas}}</ref>. [[Bonayre]] hám Kyurasao menen birge, Aruba [[ABC atawları (Kishi Antil atawları)|ABC atawları]] dep atalatuǵın atawlar toparınıń bir bólimi bolıp tabıladı. [[Niderlandiya Karib atawları]] ABC atawları menen bir qatarda basqa úsh iri atawdı — [[SSS atawları]]n óz ishine aladı. Iǵallı tropikalıq klimatqa iye bolǵan Karib teńiziniń kópshilik bólimlerinen parıqlı túrde, Aruba qurǵaq klimatqa hám arid [[Shól hám kserofit putalıqlar|kserofit]] landshaftına iye<ref name="Britannica" /><ref name="autogenerated2" />. Salıstırmalı jıllı hám quyashlı hawa-rayı jıl boyı dawam etedi. Xalqı sanı 108 880 adam (hújjetsiz migrantlardı esapqa almaǵanda) bolǵan Aruba<ref name="cbs.aw">{{Web deregi | baspaxana = Central Bureau of Statistics Aruba| sáne = September 2025 | bet = The development of the population of Aruba| url = https://cbs.aw/wp/index.php/2022/11/24/test-births/}}</ref>, Niderlandiya Karib atawları ulıwma xalqınıń shama menen úshten bir bólimin ózinde jámlegen. [[Niderlandiya]], Kyurasao hám [[Sint-Marten]] menen bir qatarda Niderlandiya Korolligindegi tórt mámlekettiń biri retinde, Aruba óz puqaraları ushın Niderlandiya puqaralıǵın jámleydi<ref name="autogenerated2">{{Cite CIA World Factbook|country=Aruba|access-date=28 July 2019 }}</ref>. Arubada administrativlik bólinisler joq, biraq [[xalıqtı dizimge alıw]] maqsetinde ol segiz regionǵa bólingen, onıń paytaxtı — [[Oranyestad]]<ref name="autogenerated2" /><ref name="Britannica" />. == Etimologiyası == {{main|Aruba ataması}} Aruba atı, shaması, «jaqsı jaylasqan ataw» degen mánini bildiretuǵın [[Kaketio tili|kaketio]] tilindegi ''Oruba'' sózinen kelip shıqqan, sebebi XVI ásirde [[Alonso de Oxeda]] kelgen waqıtta atawda [[Kaketio xalqı|kaketio]] xalqı jasaǵan. 1529-jıl hám 1648-jılǵı [[Vestfaliya tınshılıq shártnaması|Vestfaliya tınshılıq shártnaması]] aralıǵında ispanlar bul ataw ushın «Isla de Oruba» atamasın qollanǵan. Ataw niderlandlarǵa berildi hám barǵan sayın onıń atı Arubaǵa ózgerdi. Basqa amerind (amerikalıq indeyc) toparları tárepinen Arubanıń kóplegen hár túrli atamaları qollanılǵan, olardıń barlıǵı házirgi Aruba atamasınıń qáliplesiwine úles qosqan bolıwı múmkin. Atawdıń jáne bir kaketiocha atı — «Baǵdarlanǵan ataw» mánisin bildiretuǵın ''Oibubia'' bolǵan. Atawdıń [[Taino xalqı|Taino]] tilindegi atı ''Arubeira'' bolǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Dick| first1 = Kenneth| bet = Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays| url = http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr | url-status = live| jumıs = stcroixarchaeology| baspaxana = The St, Croix Archeological Society}}</ref>. [[Kalinago xalqı|Kalinago]] xalqınıń da ataw ushın eki atı bolǵan: «Qabıqsha atawı» mánisin bildiretuǵın ''Ora Oubao''<ref>{{cite book|last1=Brushaber|first1=Susan|last2=Greenberg|first2=Arnold|title=Aruba, Bonaire & Curacao Alive!|url=https://books.google.com/books?id=uCigiQGl1fwC&pg=PA38|year=2001|publisher=Hunter Publishing, Inc|isbn=978-1-58843-259-9|page=38}}</ref> hám «Kyurasao joldası» mánisin bildiretuǵın ''Oirubae''. Keń tarqalǵan qáte túsinik boyınsha, «Aruba» atı ''Oro hubo'' (ispansha «Bir waqıtları altın bolǵan») sózinen kelip shıqqan dep esaplanadı. Biraq, ispanlar bul atawlarda paydalı qazılmalardıń joqlıǵı sebepli olardı ''islas inútiles'', yaǵnıy «paydasız atawlar» dep járiyalaǵan<ref name=":0">{{Cite book |last=Hartog |first=Johan |title=Aruba: Past and Present: from the time of the indians until today |publisher=D.J. De Wit |year=1961 |location=Oranjestad|translator-last=Verleun |translator-first=J.A.}}</ref>. Tek 1824-jılı [[Villem Rasmiyn]] atlı shaxs tárepinen Arubada altın tabıldı hám bul [[Aruba altın háwiri|Aruba altın háwirine]] alıp keldi<ref>Teenstra, M. (1837). De Nederlandsche West-Indische eilanden in derzelver tegenwoordigen toestand, Aflevering 2. In L. U. (KIT), ''www.colonial.library.leiden.edu'' (p. 381). AMSTERDAM: C.G.Sulpke.</ref>. == Tariyxı == Arubanıń tariyxqa shekemgi dáwirinde anıq dáwirler bar edi: [[Arxaikalıq dáwir (Arqa Amerika)|Arxaikalıq]] yamasa [[Keramikasız|pre-keramikalıq]] hám [[Qáliplesiw basqıshı|Neo-indeyc]] yamasa keramikalıq (Dabajuroïd) dáwir<ref name=":02">{{Cite book |last=Alofs |first=L. |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten : Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499–1636 |year=2018 |pages=19–27 |trans-title=Colonial Myths and Leeward Realities: Curaçao, Aruba, and Bonaire from an Indigenous Atlantic Perspective, ca. 1499–1636 |chapter=Inheemse eilanden: een korte kennismaking |publisher=Sidestone Press |isbn=978-90-8890-602-2 |trans-chapter=Indigenous islands: a brief introduction |chapter-url=https://archive.org/details/BNA-DIG-9789088906022/page/19/mode/2up}}</ref>. Arubanıń arxaikalıq dáwirdegi iyeleniwi b.e. birinshi mıń jıllıǵına shekem dawam etti, bul Karib teńiziniń basqa atawlı bólimlerine salıstırǵanda salıstırmalı túrde kesh esaplanadı. Arxaikalıq turmıs tárizi [[Ańshı-jıynawshı|balıqshılıq, ańshılıq hám jıynawshılıq]]qa tiykarlanǵan azıq-awqat ekonomikasınan ibarat bolıp, teńiz resurslarına úlken dıqqat qaratılǵan. Sonday-aq baǵshılıq hám awıl xojalıǵı bolmaǵan<ref>{{Cite book |last1=Mickleburgh |first1=Hayley L. |url= |title=The Archaeology of Caribbean and Circum-Caribbean Farmers (6000 BC – AD 1500) |last2=Laffoon |first2=Jason E. |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781351169202 |location=London |chapter=Assessing dietary and subsistence transitions on prehistoric Aruba: Preliminary bioarchaeological evidence |doi=10.4324/9781351169202 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q-5aDwAAQBAJ&pg=PT330}}</ref>. Qural-jaraqlar hám miynet quralları tiykarınan tastan jasalǵan<ref name=":5" />. Ótkir júzli balta júzleri, qashawlar hám pıshaqlar keń qollanılǵan, pıshaqlar óziniń sopaqshalanǵan forması hám tegis júzleri menen ajıralıp turǵan<ref>{{Cite journal |last=De Josselin De Jong |first=J. P. B. |year=1919 |title=De Beteekenis Van Het Archaeologisch Onderzoek Op Aruba, Curaçao En Bonaire |url=https://www.jstor.org/stable/41847531 |journal=De West-Indische Gids |volume=1 |pages=317–334 |jstor=41847531 |issn=0372-7289}}</ref>. Áhmiyetli orınlardıń biri bolǵan Sero Muskitadan atawdaǵı basqa arxaikalıq dáwir orınlarına qaraǵanda áyyemgilew bolǵan qural tabıldı. Bul quraldıń isleniw texnikası hám forması Arikokta tabılǵan quralǵa uqsas bolıp, bul onıń shama menen b.e.sh. 2000-jılǵa shekemgi dáwirge tiyisli ekenligin bildiredi. Atawda bul qurallardıń bolıwı materikten waqtı-waqtı menen kelip turıwdıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, Arubada 33 arxaikalıq dáwirge tiyisli orın anıqlanǵan<ref name=":5">{{Cite book |last1=Kelly |first1=H.J. |title=Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic |last2=Hofman |first2=C.L. |publisher=Sidestone Press |year=2019 |publication-place=Leiden |pages=147–162 |chapter=The Archaic Age of Aruba: New evidence on the first migrations to the island |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/333561268}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} === Qosımsha oqıw ushın === * Aymer, Paula L. – ''Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean.'' * {{cite journal |last=Conway |first=Dennis |date=Spring 1999 |title=Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean |url=https://archive.org/details/sim_international-migration-review_spring-1999_33_1/page/210 |journal=The International Migration Review |volume=33 |issue=1 |pages=210–212 |jstor=40166484 |doi=10.2307/2547337}} * {{cite journal |last=Burgess |first=Norma J. |date=September 1998 |title=Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-sociology_1998-09_27_5/page/511 |journal=Contemporary Sociology |volume=27 |issue=5 |pages=511–512 |jstor=34889616 |doi=10.2307/2654520}} * Brown, Enid – ''Suriname and the Netherlands Antilles: An Annotated English-Language Bibliography.'' * {{cite journal |last=Hoefte |first=Rosemarijn |date=October 1993 |title=Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao |url=https://archive.org/details/sim_hispanic-american-historical-review_1993-11_73_4/page/677 |journal=The Hispanic American Historical Review |volume=73 |issue=4 |page=677 |jstor=6114727}} * Gerber, Stanford N. – ''The Family in the Caribbean: Proceedings of the 2nd Conference on the Family in the Caribbean, Aruba, 1969.'' * {{cite journal |last=Craig |first=Susan |year=1979 |title=Review: Millstones or Milestones? |url=https://archive.org/details/sim_latin-american-research-review_1979_14_3/page/256 |journal=Latin American Research Review |volume=14 |issue=3 |pages=256–263 |publisher=The Latin American Studies Association |doi=10.1017/S0023879100032453 |jstor=2502983 |s2cid=253149403 |doi-access=free}} * Green, Vera M. – ''Migrants in Aruba: Interethnic Integration.'' * {{cite journal |last=Green |first=James W. |date=September 1975 |title=Review |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1975-09_77_3/page/648 |journal=American Anthropologist |volume=77 |series=New |issue=3 |pages=648–649 |publisher=Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association |jstor=673439 |doi=10.1525/aa.1975.77.3.02a00490 |doi-access=free}} *Hartert, Ernst – ''On the Birds of the Islands of Aruba, Curaçao, and Bonaire.'' * {{cite journal |last=F. M. C. |date=October 1893 |title=Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao |url=https://archive.org/details/sim_auk_1893-10_10_4/page/355 |journal=The Auk |volume=10 |issue=4 |pages=355–357 |publisher=University of California Press on behalf of the American Ornithologists' Union |jstor=4067829}} * {{cite journal |last=Coutts |first=B. E. |date=September 1994 |title=Reference: Netherlands Antilles and Aruba (World bibliographical series, 168) compiled by Kai Schoenhals |url=https://archive.org/details/sim_choice_1994-09_32_1/page/n79 |journal=Choice |volume=32 |issue=1 |page=78 |jstor=7258919}} * Ridderstaat J., Croes R. and Nijkamp P. (2014), Tourism and Long-run Economic Growth in Aruba, ''International Journal of Tourism Research'', 16, pages 472–487, doi: 10.1002/jtr.1941. == Sırtqı siltemeler == {{commons|Aruba}} [[Kategoriya:Aruba| ]] [[Kategoriya:Ataw mámleketler]] tpnoaraqoagi1csdpijlbizjw4x9pi5 266318 266077 2026-08-18T01:27:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266318 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı|atı=Aruba}} '''Aruba''' — [[Niderlandiya Korolligi]] quramındaǵı [[ataw-mámleket]] bolıp, qubla [[Karib teńizi]]nde, Venesuelanıń [[Paraguana yarım atawı|Paraguana]] yarım atawınan {{convert|29|km|0}} arqada hám [[Kyurasao]]dan {{convert|80|km|0}} arqa-batısta jaylasqan<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|title=Aruba|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515014514/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|archive-date=15 May 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 5-sentyabr | bet = What Continent Is Aruba In?| url = https://www.worldatlas.com/articles/what-continent-is-aruba-in.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-dekabr | jumıs = WorldAtlas}}</ref>. 1986-jılı Aruba Niderlandiya Korolligi quramındaǵı óz-ara baylanıslı mámleketke aylandı hám rásmiy túrde Aruba Mámleketi degen atqa iye boldı. Arubanıń maydanı 179km². Arubanıń uzınlıǵı arqa-batıstan qubla-shıǵısqa shekem {{convert|32|km|0}} hám onıń eń keń jeri {{convert|10|km|0}} quraydı<ref name="Britannica" />. Geologiyalıq jaqtan Aruba [[Qubla Amerika]]da, Qubla Amerikanıń [[kontinental shelf]]inde jaylasqan<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 5-sentyabr | bet = What Continent Is Aruba In?| url = https://www.worldatlas.com/articles/what-continent-is-aruba-in.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-dekabr | jumıs = WorldAtlas}}</ref>. [[Bonayre]] hám Kyurasao menen birge, Aruba [[ABC atawları (Kishi Antil atawları)|ABC atawları]] dep atalatuǵın atawlar toparınıń bir bólimi bolıp tabıladı. [[Niderlandiya Karib atawları]] ABC atawları menen bir qatarda basqa úsh iri atawdı — [[SSS atawları]]n óz ishine aladı. Iǵallı tropikalıq klimatqa iye bolǵan Karib teńiziniń kópshilik bólimlerinen parıqlı túrde, Aruba qurǵaq klimatqa hám arid [[Shól hám kserofit putalıqlar|kserofit]] landshaftına iye<ref name="Britannica" /><ref name="autogenerated2" />. Salıstırmalı jıllı hám quyashlı hawa-rayı jıl boyı dawam etedi. Xalqı sanı 108 880 adam (hújjetsiz migrantlardı esapqa almaǵanda) bolǵan Aruba<ref name="cbs.aw">{{Web deregi | baspaxana = Central Bureau of Statistics Aruba| sáne = September 2025 | bet = The development of the population of Aruba| url = https://cbs.aw/wp/index.php/2022/11/24/test-births/}}</ref>, Niderlandiya Karib atawları ulıwma xalqınıń shama menen úshten bir bólimin ózinde jámlegen. [[Niderlandiya]], Kyurasao hám [[Sint-Marten]] menen bir qatarda Niderlandiya Korolligindegi tórt mámlekettiń biri retinde, Aruba óz puqaraları ushın Niderlandiya puqaralıǵın jámleydi<ref name="autogenerated2">{{Cite CIA World Factbook|country=Aruba|access-date=28 July 2019 }}</ref>. Arubada administrativlik bólinisler joq, biraq [[xalıqtı dizimge alıw]] maqsetinde ol segiz regionǵa bólingen, onıń paytaxtı — [[Oranyestad]]<ref name="autogenerated2" /><ref name="Britannica" />. == Etimologiyası == {{main|Aruba ataması}} Aruba atı, shaması, «jaqsı jaylasqan ataw» degen mánini bildiretuǵın [[Kaketio tili|kaketio]] tilindegi ''Oruba'' sózinen kelip shıqqan, sebebi XVI ásirde [[Alonso de Oxeda]] kelgen waqıtta atawda [[Kaketio xalqı|kaketio]] xalqı jasaǵan. 1529-jıl hám 1648-jılǵı [[Vestfaliya tınshılıq shártnaması|Vestfaliya tınshılıq shártnaması]] aralıǵında ispanlar bul ataw ushın «Isla de Oruba» atamasın qollanǵan. Ataw niderlandlarǵa berildi hám barǵan sayın onıń atı Arubaǵa ózgerdi. Basqa amerind (amerikalıq indeyc) toparları tárepinen Arubanıń kóplegen hár túrli atamaları qollanılǵan, olardıń barlıǵı házirgi Aruba atamasınıń qáliplesiwine úles qosqan bolıwı múmkin. Atawdıń jáne bir kaketiocha atı — «Baǵdarlanǵan ataw» mánisin bildiretuǵın ''Oibubia'' bolǵan. Atawdıń [[Taino xalqı|Taino]] tilindegi atı ''Arubeira'' bolǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Dick| first1 = Kenneth| bet = Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays| url = http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr | url-status = live| jumıs = stcroixarchaeology| baspaxana = The St, Croix Archeological Society}}</ref>. [[Kalinago xalqı|Kalinago]] xalqınıń da ataw ushın eki atı bolǵan: «Qabıqsha atawı» mánisin bildiretuǵın ''Ora Oubao''<ref>{{cite book|last1=Brushaber|first1=Susan|last2=Greenberg|first2=Arnold|title=Aruba, Bonaire & Curacao Alive!|url=https://books.google.com/books?id=uCigiQGl1fwC&pg=PA38|year=2001|publisher=Hunter Publishing, Inc|isbn=978-1-58843-259-9|page=38}}</ref> hám «Kyurasao joldası» mánisin bildiretuǵın ''Oirubae''. Keń tarqalǵan qáte túsinik boyınsha, «Aruba» atı ''Oro hubo'' (ispansha «Bir waqıtları altın bolǵan») sózinen kelip shıqqan dep esaplanadı. Biraq, ispanlar bul atawlarda paydalı qazılmalardıń joqlıǵı sebepli olardı ''islas inútiles'', yaǵnıy «paydasız atawlar» dep járiyalaǵan<ref name=":0">{{Cite book |last=Hartog |first=Johan |title=Aruba: Past and Present: from the time of the indians until today |url=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARUBIANA-930HART_EN |publisher=D.J. De Wit |year=1961 |location=Oranjestad|translator-last=Verleun |translator-first=J.A.}}</ref>. Tek 1824-jılı [[Villem Rasmiyn]] atlı shaxs tárepinen Arubada altın tabıldı hám bul [[Aruba altın háwiri|Aruba altın háwirine]] alıp keldi<ref>Teenstra, M. (1837). De Nederlandsche West-Indische eilanden in derzelver tegenwoordigen toestand, Aflevering 2. In L. U. (KIT), ''www.colonial.library.leiden.edu'' (p. 381). AMSTERDAM: C.G.Sulpke.</ref>. == Tariyxı == Arubanıń tariyxqa shekemgi dáwirinde anıq dáwirler bar edi: [[Arxaikalıq dáwir (Arqa Amerika)|Arxaikalıq]] yamasa [[Keramikasız|pre-keramikalıq]] hám [[Qáliplesiw basqıshı|Neo-indeyc]] yamasa keramikalıq (Dabajuroïd) dáwir<ref name=":02">{{Cite book |last=Alofs |first=L. |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten : Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499–1636 |year=2018 |pages=19–27 |trans-title=Colonial Myths and Leeward Realities: Curaçao, Aruba, and Bonaire from an Indigenous Atlantic Perspective, ca. 1499–1636 |chapter=Inheemse eilanden: een korte kennismaking |publisher=Sidestone Press |isbn=978-90-8890-602-2 |trans-chapter=Indigenous islands: a brief introduction |chapter-url=https://archive.org/details/BNA-DIG-9789088906022/page/19/mode/2up}}</ref>. Arubanıń arxaikalıq dáwirdegi iyeleniwi b.e. birinshi mıń jıllıǵına shekem dawam etti, bul Karib teńiziniń basqa atawlı bólimlerine salıstırǵanda salıstırmalı túrde kesh esaplanadı. Arxaikalıq turmıs tárizi [[Ańshı-jıynawshı|balıqshılıq, ańshılıq hám jıynawshılıq]]qa tiykarlanǵan azıq-awqat ekonomikasınan ibarat bolıp, teńiz resurslarına úlken dıqqat qaratılǵan. Sonday-aq baǵshılıq hám awıl xojalıǵı bolmaǵan<ref>{{Cite book |last1=Mickleburgh |first1=Hayley L. |url= |title=The Archaeology of Caribbean and Circum-Caribbean Farmers (6000 BC – AD 1500) |last2=Laffoon |first2=Jason E. |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781351169202 |location=London |chapter=Assessing dietary and subsistence transitions on prehistoric Aruba: Preliminary bioarchaeological evidence |doi=10.4324/9781351169202 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q-5aDwAAQBAJ&pg=PT330}}</ref>. Qural-jaraqlar hám miynet quralları tiykarınan tastan jasalǵan<ref name=":5" />. Ótkir júzli balta júzleri, qashawlar hám pıshaqlar keń qollanılǵan, pıshaqlar óziniń sopaqshalanǵan forması hám tegis júzleri menen ajıralıp turǵan<ref>{{Cite journal |last=De Josselin De Jong |first=J. P. B. |year=1919 |title=De Beteekenis Van Het Archaeologisch Onderzoek Op Aruba, Curaçao En Bonaire |url=https://www.jstor.org/stable/41847531 |journal=De West-Indische Gids |volume=1 |pages=317–334 |jstor=41847531 |issn=0372-7289}}</ref>. Áhmiyetli orınlardıń biri bolǵan Sero Muskitadan atawdaǵı basqa arxaikalıq dáwir orınlarına qaraǵanda áyyemgilew bolǵan qural tabıldı. Bul quraldıń isleniw texnikası hám forması Arikokta tabılǵan quralǵa uqsas bolıp, bul onıń shama menen b.e.sh. 2000-jılǵa shekemgi dáwirge tiyisli ekenligin bildiredi. Atawda bul qurallardıń bolıwı materikten waqtı-waqtı menen kelip turıwdıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, Arubada 33 arxaikalıq dáwirge tiyisli orın anıqlanǵan<ref name=":5">{{Cite book |last1=Kelly |first1=H.J. |title=Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic |last2=Hofman |first2=C.L. |publisher=Sidestone Press |year=2019 |publication-place=Leiden |pages=147–162 |chapter=The Archaic Age of Aruba: New evidence on the first migrations to the island |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/333561268}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} === Qosımsha oqıw ushın === * Aymer, Paula L. – ''Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean.'' * {{cite journal |last=Conway |first=Dennis |date=Spring 1999 |title=Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean |url=https://archive.org/details/sim_international-migration-review_spring-1999_33_1/page/210 |journal=The International Migration Review |volume=33 |issue=1 |pages=210–212 |jstor=40166484 |doi=10.2307/2547337}} * {{cite journal |last=Burgess |first=Norma J. |date=September 1998 |title=Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-sociology_1998-09_27_5/page/511 |journal=Contemporary Sociology |volume=27 |issue=5 |pages=511–512 |jstor=34889616 |doi=10.2307/2654520}} * Brown, Enid – ''Suriname and the Netherlands Antilles: An Annotated English-Language Bibliography.'' * {{cite journal |last=Hoefte |first=Rosemarijn |date=October 1993 |title=Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao |url=https://archive.org/details/sim_hispanic-american-historical-review_1993-11_73_4/page/677 |journal=The Hispanic American Historical Review |volume=73 |issue=4 |page=677 |jstor=6114727}} * Gerber, Stanford N. – ''The Family in the Caribbean: Proceedings of the 2nd Conference on the Family in the Caribbean, Aruba, 1969.'' * {{cite journal |last=Craig |first=Susan |year=1979 |title=Review: Millstones or Milestones? |url=https://archive.org/details/sim_latin-american-research-review_1979_14_3/page/256 |journal=Latin American Research Review |volume=14 |issue=3 |pages=256–263 |publisher=The Latin American Studies Association |doi=10.1017/S0023879100032453 |jstor=2502983 |s2cid=253149403 |doi-access=free}} * Green, Vera M. – ''Migrants in Aruba: Interethnic Integration.'' * {{cite journal |last=Green |first=James W. |date=September 1975 |title=Review |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1975-09_77_3/page/648 |journal=American Anthropologist |volume=77 |series=New |issue=3 |pages=648–649 |publisher=Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association |jstor=673439 |doi=10.1525/aa.1975.77.3.02a00490 |doi-access=free}} *Hartert, Ernst – ''On the Birds of the Islands of Aruba, Curaçao, and Bonaire.'' * {{cite journal |last=F. M. C. |date=October 1893 |title=Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao |url=https://archive.org/details/sim_auk_1893-10_10_4/page/355 |journal=The Auk |volume=10 |issue=4 |pages=355–357 |publisher=University of California Press on behalf of the American Ornithologists' Union |jstor=4067829}} * {{cite journal |last=Coutts |first=B. E. |date=September 1994 |title=Reference: Netherlands Antilles and Aruba (World bibliographical series, 168) compiled by Kai Schoenhals |url=https://archive.org/details/sim_choice_1994-09_32_1/page/n79 |journal=Choice |volume=32 |issue=1 |page=78 |jstor=7258919}} * Ridderstaat J., Croes R. and Nijkamp P. (2014), Tourism and Long-run Economic Growth in Aruba, ''International Journal of Tourism Research'', 16, pages 472–487, doi: 10.1002/jtr.1941. == Sırtqı siltemeler == {{commons|Aruba}} [[Kategoriya:Aruba| ]] [[Kategoriya:Ataw mámleketler]] ofwczf9vflavtrn11rvrefwqhtizco0 0 10964 266243 175690 2026-08-18T00:22:42Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266243 wikitext text/x-wiki '''Mádeniyat''' — bul adam jámiyetindegi ushırasatuǵın sociallıq minez-qulıq, institutlar hám normalardı, sonday-aq usı toparlardaǵı adamlardıń [[Bilim|bilimi]], isenimleri, [[Kórkem óner|kórkem óneri]], nızamları, úrp-ádetleri, imkaniyatları, kózqarasları hám ádetlerin óz ishine alatuǵın túsinik. Mádeniyat kóbinese belgili bir aymaq yamasa orınnan kelip shıǵadı yamasa soǵan tiyisli dep esaplanadı. Adamlar mádeniyattı jámiyetler arasındaǵı mádeniyatlardıń hár túrliligi menen kórsetiletuǵın mádeniyatqa sińdiriw hám sociallasıwdı úyreniw procesleri arqalı iyeleydi. Mádeniy norma jámiyette qolaylı minez-qulıqtı kodifikaciyalaydı; ol belgili bir jaǵdayda minez-qulıq, kiyim, til hám sırtqı kórinis ushın kórsetpe retinde xızmet etedi, bul sociallıq topar ishindegi kútiwler ushın úlgi boladı. Sociallıq topar ishinde tek bir mádeniyattı qabıllaw, ózgeriske funkcional juwaplardıń joqlıǵı sebepli, bir túrdiń qorshaǵan ortalıq ózgerisi aldında qurıp qalıwı sıyaqlı qáwip-qáterlerge iye bolıwı múmkin. Mádeniy ózgeris yamasa qayta poziciyalaw – bul jámiyettiń mádeniy koncepciyasın qayta qurıw. Mádeniyatlar ishki tárepten hám ózgerislerdi xoshametleytuǵın, hám ózgerislerge qarsılıq kórsetetuǵın kúshler tárepinen tásirge ushıraydı. Mádeniyatlar sırtqı tárepten jámiyetler arasındaǵı baylanıslar arqalı tásir etedi. [[YUNESKO]] sıyaqlı shólkemler mádeniyattı hám mádeniy miyrastı saqlap qalıwǵa háreket etedi. == Sıpatlaması == Mádeniyat [[Antropologiya|antropologiyada]] oraylıq túsinik dep esaplanadı, ol adam jámiyetlerinde sociallıq úyreniw arqalı beriletuǵın qubılıslar spektrın qamtıydı. Mádeniy universallar barlıq adam jámiyetlerinde ushırasadı. Olarǵa [[kórkem óner]], [[muzıka]], ayaq oyını, dástúr, din sıyaqlı ekspressiv formalar hám ásbap-úskenelerdi paydalanıw, awqat pisiriw, baspana hám kiyim-kenshek sıyaqlı texnologiyalar kiredi. Materiallıq mádeniyat túsinigi [[texnologiya]], arxitektura hám kórkem óner sıyaqlı mádeniyattıń fizikalıq kórinislerin qamtıydı, al sociallıq shólkemlestiriw principi sıyaqlı mádeniyattıń materiallıq emes tárepleri (siyasiy shólkemlestiriw hám sociallıq institutlar ámeliyatların qosqanda), mifologiya, [[filosofiya]], [[ádebiyat]] (jazba hám awızeki) hám ilim jámiyettiń materiallıq emes mádeniy miyrasın quraydı<ref name="Macionis, Gerber and 2010 53">{{Cite book|title=Sociology|url=https://archive.org/details/sociology0007maci|last1=Macionis|first1=John J.|last2=Gerber|first2=Linda Marie|date=2011|publisher=Pearson Prentice Hall|oclc=652430995|isbn=978-0-13-700161-3|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/sociology0007maci/page/53 53]}}</ref>. Gumanitar pánlerde, mádeniyattıń jeke tulǵa qásiyeti retinde bir mánisi – bul olardıń kórkem ónerde, ilimde, [[Bilimlendiriw|bilimlendiriwde]] yamasa minez-qulıqta belgili bir dárejedegi talǵampazlıqqa eriskeni<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Raymond|title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society|publisher=Fontana|year=1988|page=87}}</ref>. Mádeniy talǵampazlıq dárejesi de geyde civilizaciyalardı azıraq quramalı jámiyetlerden ajıratıw ushın qollanılǵan<ref>{{Cite book|last=Childe|first=V. Gordon|title=Man Makes Himself|publisher=Mentor|year=1951|page=150}}</ref>. Keńirek [[Sociallıq ilimler|sociallıq pánlerde]], mádeniy materializmniń teoriyalıq perspektivası adamnıń simvollıq mádeniyatı adam ómiriniń materiallıq sharayatlarınan kelip shıǵadı hám mádeniyattıń tiykarı evolyuciyalanǵan biologiyalıq beyimliliklerde tabıladı dep esaplaydı<ref>{{Cite book|last=Harris|first=Marvin|title=Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture|url=https://archive.org/details/culturalmaterial00harrrich|publisher=Random House|year=1979|page=2}}</ref>. Sanalatuǵın [[atlıq]] retinde qollanılǵanda, «mádeniyat» – bul jámiyet yamasa qáwimniń, mısalı etnikalıq topar yamasa millettiń úrp-ádetleri, dástúrleri hám qádir-qımbatları jıynaǵı hám waqıt ótiwi menen alınǵan bilim<ref>{{Cite book|last=Geertz|first=Clifford|title=The Interpretation of Cultures|url=https://archive.org/details/interpretationof00geer|publisher=Basic Books|year=1973|page=[https://archive.org/details/interpretationof00geer/page/n100 89]}}</ref>. Usı mániste, kóp mádeniyatlılıq bir planetada jasaytuǵın hár túrli mádeniyatlar arasında tınısh birge jasawdı hám óz-ara húrmetti qádirleydi<ref>{{Cite book|last=Kymlicka|first=Will|title=Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights|url=https://archive.org/details/multiculturalcit00kyml_0|publisher=Oxford University Press|year=1995|page=[https://archive.org/details/multiculturalcit00kyml_0/page/5 4]}}</ref>. Geyde «mádeniyat» sonıń menen birge jámiyettiń ishki toparı, kishi mádeniyat (mısalı, «bro mádeniyatı») yamasa qarsı mádeniyat ishinde belgili bir tájiriybelerdi súwretlew ushın da qollanıladı<ref>{{Cite book|last=Hebdige|first=Dick|title=Subculture: The Meaning of Style|publisher=Routledge|year=1979|page=5}}</ref>. Mádeniy antropologiya ishinde, mádeniy salıstırmalılıqtıń ideologiyası hám analitikalıq poziciyası mádeniyatlardı ańsat obektiv túrde dárejelew yamasa bahalaw múmkin emes dep esaplaydı, sebebi hár qanday bahalaw álbette belgili bir mádeniyattıń qádir-qımbatınıń sisteması ishinde jaylasqan boladı<ref>{{Cite book|last=Boas|first=Franz|title=Race, Language, and Culture|publisher=University of Chicago Press|year=1940|page=212}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mádeniyat| ]] [[Kategoriya:Tiykarǵı tema maqalaları]] tmcd3pdell8ouunk2wxhf6vrgzhilvk 0 12194 266253 164658 2026-08-18T00:29:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266253 wikitext text/x-wiki {{Etnikalıq topar maǵqutısı |atı = Qarapapaxlar<br />''Qarapapaqlar, Tərəkəmələr'' |súwret = [[Fayl:Azeri tribe Terekeme.jpg|250px]]<br />[[Fayl:Terekeme gathering samani.jpg|250px]] |súwret túsindirmesi = [[Rossiya imperiyası]] dáwirindegi ashılıwlardaǵı qarapapaxlar |sanı = |aymaq = |aymaq1 = {{AZE}} |sanı1 = 400 000 |túsindirmeler1 = |aymaq2 = {{GEO}} |sanı2 = 300.000 |túsindirmeler2 = |aymaq3 = {{TUR}} |sanı3 = 200.000 |túsindirmeler3 = |aymaq4 = {{DAG}} |sanı4 = 130.000 |túsindirmeler4 = |aymaq5 = {{IRI}} |sanı5 = 54.600 |túsindirmeler5 = |tilleri = Negizgi qarapapax tili, házirde tiykarınan [[Ázerbayjan tili|ázerbayjansha]] <small>(Batıs dialekt)</small>, [[Túrk tili|túrk tili]], [[Parsı tili|parsı]] hám [[Rus tili|rus tilleri]] |dini = [[Islam]] (Sunna hám Shia) hám Ali-Illahizm |etnikalıq toparları = [[Ázerbayjanlılar]], [[túrkler]] hám basqa [[túrkiy xalıqlar]] |derekler = }} [[Fayl:Gürcistan Azerileri Ve Oranları.png|thumb|260x260px|Gruziya Qarapapaxları hám olardıń koefficienti]] [[Fayl:Group of Karapapakh Hamidiyeh Cavalry.jpg|thumb|Hamidiye awqamınan Qarapapax toparı]] '''Qarapapaxlar''' yamasa '''Terekeme<ref>{{Cite book |last=Ercilâsun |first=Ahmet Bican |title=Kars ili ağızları: ses bilgisi |year=1983 |pages=44 |language=tr}}</ref>''' ({{lang-az|Qarapapaqlar, Tərəkəmələr}}; {{lang-tr|Karapapaklar, Terekemeler}}) — túrkiy xalıq bolıp, tiykarı [[Ázerbayjan tili|Ázerbayjan]] hám [[Túrk tili|Túrk tilleri]] menen bekkem baylanıslı batıs oguz tili esaplanǵan qarapapax tilinde sóylesken. Házirgi kúnde qarapapax tilin tiykarınan [[Ázerbayjan tili|ázerbayjan]] hám [[Túrk tili|túrk tilleri]] sıǵıp shıǵarǵan. Orta ásirlerde basqa túrkiy tilde sóylesiwshiler hám mangol kóshpelileri menen birgelikte Batıs Aziyaǵa kóship ótkennen keyin, qarapapaqlar Gruziyanıń shıǵıs bólegindegi [[Deped dáryası]] boyında (házirgi [[Gruziya]]-[[Armeniya]] shegarası boylap) jaylasadı. 1828-jılda [[Iran]] menen [[Rossiya]] ortasında Túrkmenchay shártnaması dúzilgennen keyin olar Qajar Iranına, Osmanlılar imperiyasına kóship ótken. [[Rossiya imperiyası siyasiy agenti rezidenciyasınıń burınǵı imaratı|Rossiya imperiyası]] quramında qalǵan qarapapaqlar patsha xalqı sanında bólek topar retinde kórilgen. Sovet Awqamı bar bolǵan dáwirde qarapapaqlar [[Ázerbayjan|ázerbayjanlar]] tárepinen materiallıq hám til tárepinen assimilyaciya etilgen hám olar 1959 hám 1970-jıllardaǵı sovet diziminde «Ázerbayjanlılar» dep esaplanǵan. 1944-jılda Sovet Awqamındaǵı qarapapaqlar ''ǵalabalıq túrde'' Sovet Orta Aziyasına súrgin etilgen. Qarapapaxlar dástúrge kóre, sunniyler, shialar hám Ali-illohizm tárepdarları bolǵan. Sovet Awqamı etnografiyasına tiyisli sońǵı batıs etnografiyalıq dóretpelerge kóre, 1980-jıllarda qarapapaqlardıń kópshiligi [[Túrkiya]], [[Iran]], [[Sovet Orta Aziyası]] (birinshi náwbette, [[Ózbekstan SSR]]) hám [[Kavkaz]] sovet respublikalarında (birinshi náwbette, [[Gruziya SSR]] hám [[Armeniya SSR]]) jasaǵan. == Atalıwı == Qarapapax oguz túrkiylerinde «qara qalpaq» dep awdarma etiledi{{sfn|Bournoutian|1992|page=50}}. Qarapapaxlar geyde Terekeme<ref>{{cite book |last1=Andrews |first1=Peter |title=Ethnic Groups in the Republic of Turkey |year=2002 |isbn=978-3895003257 |pages=75–77}}</ref> yamasa Tarakama ({{lang-ar|تراكمة|Tarākameh}}, [[túrkmenler]] ushın kóplik túri - dástúriy túrde hárqanday túrkiy kóshpeli xalıq ushın isletiletuǵın termin) dep ataladı. == Tili == Qarapapaxlar dáslep ózleriniń batıs oguz tilinde sóylesken, bul til batıs oguz bólimine kiredi hám [[Ázerbayjan tili|ázerbayjan]] hám [[Túrk tili|túrk tilleri]] menen bekkem baylanıslı{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}}{{efn|The second edition of the ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' mentions that it is close to both "Āzerī and the Turkish of Turkey".{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}} The historian [[George Bournoutian]] only mentions that it is "close to present-day Azeri-''Türki''".{{sfn|Bournoutian|2017|page=331 (note 28)}}}}. Sovet Awqamınıń Gruziya SSRda bul til kóbinese [[ázerbayjan tili]] menen aralasıp ketken{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}}. Sovet Awqamındaǵı assimilyaciya procesi menen uqsaslıqlarǵa iye bolǵan [[Túrkiya|Túrkiyada]] qarapapaqlar endi ózleriniń túrkiy tillerinde sóylespey, pútkilley túrk tiline ótken{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}}{{efn|The full switch to Turkish by the Karapapakhs in Turkey was already reported by the second edition of the ''Encyclopaedia of Islam''.{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}}}}. Brent Brendemoen ''Túrk-Iran baylanıs aymaqlarında: tariyxıy hám lingvistikalıq ózgeshelikler'' shıǵarmasında Qarapapaqlardıń (basqalar qatarında, Terekeme de) házirgi zamanda [[Túrkiya|Túrkiyanıń]] shıǵısınan kóshiwi, Sivastaǵı Kangalǵa shekem bolǵan shet aymaqlarǵa [[Parsı tili|parsı]] dawıslı [[Arab tili|arabshadan]] ózlestirilgen sózlerdi alıp keliwine sebep bolǵan{{sfn|Brendemoen|2006|page=231 (note 6)}}. == Dástúriy ekonomikası == Qarapapaxlar dástúriy túrde qoy baǵıw hám ayırımları dıyxanshılıq penen de shuǵıllanǵan{{sfn|Barthold|Wixman|1978|page=627}}. == Derekler == {{Derekler}} == Kitap derekleri == * {{cite book |last1=Akiner |first1=Shirin |author-link=Shirin Akiner|title=Islamic Peoples Of The Soviet Union |date=1983 |publisher=Kegan Paul International}} * {{EI2|last1=Barthold|first1=W.|author-link1=Vasily Bartold|last2=Wixman|first2=R.|title=Ḳarapapak̲h̲|volume=4|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/karapapakh-SIM_3922?s.num=4&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=azeri}} * {{cite book |last1=Bennigsen |first1=Alexandre |author-link1=Alexandre Bennigsen|last2=Wimbush |first2=S. Enders |title=Muslims of the Soviet Empire: A Guide |date=1986 |publisher=C Hurst & Co Publishers Ltd}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author1-link=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801-1813 |date=2021 |publisher=Brill}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=The Khanate of Erevan Under Qajar Rule, 1795-1828 |date=1992 |publisher=Mazda Publishers}} * {{cite journal |last1=Bournoutian |first1=George |title=The Population of the South Caucasus according to the 1897 General Census of the Russian Empire |journal=Iran and the Caucasus |date=2017 |volume=21 |issue=3 |pages=324–340 |doi=10.1163/1573384X-20170307}} * {{cite book |last1=Brendemoen |first1=Brent |editor1-last=Johanson |editor1-first=Lars |editor-link1=Lars Johanson|editor2-last=Bulut |editor2-first=Christiane |title=Turkic-Iranian Contact Areas: Historical and Linguistic Aspects |date=2006 |publisher=Harrassowitz Verlag}} * {{EI2|last=Minorsky|first=V.|authorlink=Vladimir Minorsky|title=Suldūz|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-SIM_7169|volume=9}} * {{cite book |editor1-last=Olson |editor1-first=James Stuart |editor2-last=Pappas |editor2-first=Lee Brigance |editor3-last=Pappas |editor3-first=Nicholas Charles |title=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |date=1994 |publisher=Greenwoon Press}} * {{cite journal |last1=Rabi |first1=Uzi |author-link1=Uzi Rabi|last2=Ter-Oganov |first2=Nugzar |title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century |journal=Iranian Studies |date=2012 |volume=45 |issue=3 |pages=333–354 |doi=10.1080/00210862.2011.637776|s2cid=159730844 }} * {{cite book |last1=Tsutsiev |first1=Arthur |title=Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus |date=2014 |publisher=Yale University Press |location=New Haven}} * {{cite book |last1=Wixman |first1=Ronald |title=Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook |url=https://archive.org/details/peoplesofussreth0000wixm_m5e6 |date=1984 |publisher=M.E. Sharpe}} == Esletpeler == {{notelist}} 10j48v1t97lt55nsqfddupi7rhjrbw1 0 12214 266223 144666 2026-08-17T23:59:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266223 wikitext text/x-wiki {{Etnikalıq topar maǵqutısı |atı = Ayrum |negizgi atı = |súwret = Eymur.svg |súwret túsindirmesi = Oguz qáwimi sanalǵan Ayrum qáwiminiń belgisi |sanı = |aymaq = [[Ázerbayjan]], [[Iran]], [[Armeniya]] <small>(tariyxtan)</small> |aymaq1 = |sanı1 = |túsindirmeler1 = |tilleri = Ázerbayjan túrkshesi |dini = Islam |etnikalıq toparları = Oguz (Túrk) |derekler = }} '''Ayrumlar''' ({{lang-az|Ayrımlar}}, [[Parsı tili|Parsı tilinde]] ''Âyromlū'') — túrkiy qáwimler<ref name="Oberling">{{Encyclopaedia Iranica | article = ĀYRĪMLŪ | last = Oberling | first = P. | authorlink = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/ayrimlun | volume = 3 | fascicle = 2 | pages = 151–152 }}</ref>, XIX—XX ásirlerden keyin [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlılardıń]] subetnik toparı esaplanǵan<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131 |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131/page/28 28] |language=en}}</ref><ref name="olson">{{cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |last2=Pappas |first2=Lee Brigance |last3=Pappas |first3=Nicholas Charles |last4=Pappas |first4=Nicholas C. J. |title=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |url=https://archive.org/details/ethnohistoricald0000unse |date=1994 |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=[https://archive.org/details/ethnohistoricald0000unse/page/24 24]–25 |isbn=978-0-313-27497-8 |language=en}}</ref>. Olar tariyxtan Gyumri qalası jaqınındaǵı aymaq (házirgi [[Armeniya|Armeniya]]) menen baylanısqan<ref name="Oberling" />. == Tariyxı == 1828-jılda [[Iran]] Erivan hám Narchivon xanlıqlarınan (wálayatları) ayrılǵan [[Túrkmenchay shártnaması|Túrkmenchay shártnamasına]] qol qoyılǵanınan soń, [[Iran]] taxt miyrasxorı shahzada Abbaz Mırza [[Rossiya imperiyası]] húkimranlıǵı astında bolatuǵın kóplegen túrkiy qáwimlerdi [[Iran|Irannıń]] jańadan dúzilgen shegaraları ishine kóship ótiwge usınıs etti<ref name="Oberling"/>. Ayrumlar da olardan biri bolıp, Makudan batısta jaylasqan Avajiq rayonına jaylastı<ref name="Oberling"/>. Olar [[Iran|Irannıń]] [[Batıs Ázerbayjan]] wálayatındaǵı kóplegen awıllar menen baylanısqan hám házirgi dáwirde pútkilley otırıqshı xalıqqa aylandı<ref name="Oberling"/>. [[Fayl:Ayrum from village of Gedamish of Ganja Uyezd.jpg|thumb|left|150px|Ayrum (Ganja rayonı, Gyadamish awılı)]] XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında taǵı bir qanshası [[Iran]] hám [[Túrkiya|Túrkiyaǵa]] kóship ótken<ref name="Mansoori">{{cite book|last=Mansoori|first=Firooz|title=Studies in History,Language and Culture of Azerbaijan|year=2008|publisher=Hazar-e Kerman|location=Tehran|isbn=978-600-90271-1-8|page=245|chapter=17|language=fa}}<!--|accessdate=2 April 2012--></ref>. Ayrumlar házirgi [[Ázerbayjan|Ázerbayjan Respublikasınıń]] eń batıs aymaqlarında da jasap, bul jerde yarım kóshpeli xalıq bolıp jasaydı<ref name="olson" />. Ázerbayjannıń arqa-batısı hám Armeniyanıń arqa-shıǵısındaǵı keminde altı qala qáwim atı menen atalǵan: Ayrum, Mets Ayrum, Bağanis Ayrum, Quşçu Ayrım, Yuxarı Ayrım, Mollaayrım. Ayrumlar hám grek pravoslav túrkiyziban Urum xalqı ortasında heshqanday baylanıs joq. Bul túsinbewshilik [[Parsı tili|parsı tilinde]] túrkiy «-ı» sesiniń joq ekenligi hám onıń «-u» sesi arqalı ańlatılıwı menen baylanıslı. == Derekler == 54cm7dqcaxfjmaillh7baexp52krtn5 0 15639 266148 212552 2026-08-17T22:36:09Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266148 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | '''Oskar sıylıǵı''' |- | '''Házirgi'''|| 96-Oskar sıylıǵı |- | '''Xoshamet'''|| Kino sanaatındaǵı jetiskenlikleri ushın |- | '''Mámleket'''|| [[Amerika Qurama Shtatları]] |- | '''Tapsırıwshı'''|| Kino kórkem óneri hám ilimleri akademiyası |- | '''Birinshi ret berilgen waqtı'''|| 16-may, 1929-jıl |- | '''Veb-sayt'''|| [https://oscars.org/oscars oscars.org/oscars] |- ! colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:Premio_Oscar.png|150px|Оскар статуэткасы]] |- ! colspan="2" |Oskar statuetkası |} '''Oskar''' ([[Inglis tili|ingl]]. Oscar) ‒ [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] kino sanaatı akademiyasınıń hár jılı tapsırılatuǵın ataqlı sıylıǵı. Akademiya sıylıqları, ádette Oskar dep atalatuǵın, [[Film|kino]] sanaatındaǵı kórkem hám texnikalıq jetiskenlikler ushın beriletuǵın sıylıqlar<ref name="history" /><ref>{{Web deregi | familiya = | at = | sáne = 2024-jıl 6-mart | bet = How a More International Oscars Could Change Future Awards Seasons| url = https://variety.com/2024/awards/awards/oscars-global-filmmakers-1235929184/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart | jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>. Olar hár jılı [[Amerika Qurama Shtatları]]nda Kino óneri hám ilimleri akademiyası (AMPAS) tárepinen, Akademiyanıń dawıs beriwshi aǵzaları tárepinen bahalanǵan kinematografiyalıq jetiskenliklerdegi ayrıqshalıqtı tán alıw ushın tapsırıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Feinberg| at = Scott| sáne = 2020-jıl 20-yanvar | bet = Oscars: What the '1917' PGA Win and 'Parasite' SAG Win Mean for Best Picture| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111050650/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-fevral | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]}}</ref>. Oskar sıylıqları kino industriyasındaǵı eń abıraylı sıylıqlar dep esaplanadı<ref>Attributed to multiple references: {{blist|{{Cite news |last=Mifflin |first=Lawrie |date=May 22, 1995 |title=More Awards Programs, More Winners, More Money |url=https://www.nytimes.com/1995/05/22/business/more-awards-programs-more-winners-more-money.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531221804/https://www.nytimes.com/1995/05/22/business/more-awards-programs-more-winners-more-money.html |archive-date=May 31, 2013 |access-date=March 14, 2024 |newspaper=[[The New York Times]] |issn=0362-4331 |quote=People love the Academy Awards — the celebrities, the music, the jokes and the suspense of the most prestigious awards program in show business.}}|{{Cite news |date=February 26, 2017 |title=What are the Oscars and BAFTAs and what's the difference? |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140120005827/https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |archive-date=January 20, 2014 |access-date=April 5, 2022 |publisher=[[BBC News]] |quote=The Oscars are thought to be the most prestigious film awards in the world.}}|{{Cite news |last=Whipp |first=Glenn |date=January 9, 2023 |title=Awards show power rankings, from worst to first |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/awards/story/2023-01-09/ranking-awards-shows-oscars-golden-globes |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109142354/https://www.latimes.com/entertainment-arts/awards/story/2023-01-09/ranking-awards-shows-oscars-golden-globes |archive-date=January 9, 2023 |access-date=March 14, 2024 |newspaper=[[Los Angeles Times]] |issn=0458-3035 |quote=1. The Oscars}}|{{Cite news |last=Vega |first=Nicolas |date=March 26, 2022 |title=The Oscar statuette is the most prestigious prize in Hollywood—here's why it's only worth $1 |url=https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326131849/https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |archive-date=March 26, 2022 |access-date=April 5, 2022 |publisher=[[CNBC]] |quote=Winning an Academy Award is often considered the most prestigious honor you can receive in Hollywood.}}|{{Cite news |last=Rao |first=Sonia |date=April 16, 2021 |title=Why do the Oscars matter? |url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416115445/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |archive-date=April 16, 2021 |access-date=May 12, 2021 |newspaper=[[The Washington Post]] |issn=0190-8286 |quote=They are, after all, the most extravagant of award shows, considered important enough for an adjacent industry of publicists and marketing experts to devote months to campaigning, and entertaining enough for a broadcast television network to allocate hours of Sunday night airtime to the ceremony.}}|{{Web deregi | familiya = Torres| at = Libby| sáne = 2020-jıl 21-yanvar | bet = The 18 best Oscar hosts of all time, ranked| url = https://www.businessinsider.com/best-oscars-hosts-all-time-2018-1| url-access = limited| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180201000806/https://www.businessinsider.com/best-oscars-hosts-all-time-2018-1| arxivsáne = 2018-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = [[Business Insider]]| citata = The Academy Awards are Hollywood's biggest night, and celebrate achievements in cinema by A-list stars and directors.}}|{{Web deregi | familiya = Wilkinson| at = Alissa| sáne = 2022-jıl 2-mart | bet = The Oscars can't quite decide if they're about America or the whole world| url = https://www.vox.com/22949629/oscars-international-hollywood-global-drive-car-worst-person-parasite| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220302140959/https://www.vox.com/22949629/oscars-international-hollywood-global-drive-car-worst-person-parasite| arxivsáne = 2022-jıl 2-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = [[Vox (website)|Vox]]| citata = And are the Oscars, given out by Hollywood’s most prestigious professional association, the biggest prize in the world — or just in America?}}|{{Web deregi | familiya = Kenyon| at = Sandy| sáne = 2020-jıl 6-fevral | bet = Oscars campaigning: How do studios lobby for Academy Awards?| url = https://abc7news.com/entertainment-sandy-kenyon-oscars-academy-awards/5905688/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200407184349/https://abc7news.com/entertainment-sandy-kenyon-oscars-academy-awards/5905688/| arxivsáne = 2020-jıl 7-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | baspaxana = [[KGO-TV|ABC 7]]| citata = The Oscar has always been the most prestigious award in all of show business, but now it's also the most valuable.}}|{{Cite news |last=Davies |first=Hannah J. |date=March 28, 2022 |title=Stage frights: five of the most shocking moments in Oscars history |url=https://www.theguardian.com/film/2022/mar/28/stage-frights-five-of-the-most-shocking-moments-in-oscars-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328160417/https://www.theguardian.com/film/2022/mar/28/stage-frights-five-of-the-most-shocking-moments-in-oscars-history |archive-date=March 28, 2022 |access-date=March 14, 2024 |newspaper=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 |quote=Will Smith isn’t the only actor to cause consternation at the world's most coveted film awards.}}|{{Web deregi | familiya = Starkey| at = Adam| sáne = 2023-jıl 23-yanvar | bet = Who has won the most Oscars?| url = https://www.nme.com/news/film/who-won-most-oscars-3382332| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230124013232/https://www.nme.com/news/film/who-won-most-oscars-3382332| arxivsáne = 2023-jıl 24-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = [[NME]]| citata = The Academy Awards, better known as the Oscars, is seen as the most prestigious award show in the film industry.}}|{{Web deregi | familiya = Shrader| at = Natalie| sáne = 2023-jıl 14-mart | bet = 14 UNCSA connections to 2023 Oscar-winning films| url = https://www.uncsa.edu/news/20230314-oscars-connections.aspx| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314203242/https://www.uncsa.edu/news/20230314-oscars-connections.aspx| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | baspaxana = [[University of North Carolina School of the Arts]]| citata = The Academy Awards, better known as the Oscars, are regarded as the most prestigious and significant awards in the entertainment industry.}}}}</ref>. Tiykarǵı sıylıq kategoriyaları, Akademiya sıylıqları dep te atalatuǵın<ref>{{Web deregi | bet = 96th Academy Awards® of Merit| url = https://www.oscars.org/sites/oscars/files/96o_complete_rules.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230502004252/https://www.oscars.org/sites/oscars/files/96o_complete_rules.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 2-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-aprel | baspaxana = [[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}</ref>, fevral yaki mart aylarında tikkeley efirde kórsetiletuǵın Gollivud sıylıqlaw saltanatında tapsırıladı. Bul dúnya júzindegi eń eski [[oyın-zawıq]] sıylıqları bolıp tabıladı<ref name="history" /> 1-Oskar sıylıǵı 1929-jılı ótkerilgen.<ref>{{cite magazine |last=Essex |first=Andrew | sáne =May 14, 1999 |title=The Birth of Oscar |url=https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |magazine=[[Entertainment Weekly]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215005/https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |archive-date=November 11, 2013 |access-date=March 2, 2011}}</ref>. 1930-jılǵı ekinshi sıylıqlaw saltanatı radio arqalı translyaciya etilgen birinshi xoshametlew boldı. 1953-jılǵı sıylıqlaw ilajı televidenie arqalı kórsetilgen birinshi is ilaj boldı<ref name="history" /> Bul tórt tiykarǵı jıllıq Amerika [[oyın-zawıq]] sıylıqlarınıń eń eskisi. Onıń uqsasları - televidenie ushın Emmi sıylıqları, teatr ushın Toni sıylıqları hám muzıka ushın Gremmi sıylıqları - Akademiya sıylıqları úlgisinde dúzilgen.<ref>{{Web deregi | familiya = Monush| at = Barry| sáne = 2012-jıl 9-fevral | bet = The Lure of Oscar: A Look at the Mightiest of All Award Shows, the Academy Awards| url = https://www.paleycenter.org/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201116212309/https://www.paleycenter.org/perspectives/hide-from-left-nav/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/| arxivsáne = 2020-jıl 16-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-oktyabr | baspaxana = [[Paley Center for Media]]}}</ref>. Oskar statuetkası Art-deko stilinde islengen rıcardı sáwlelendiredi<ref>{{cite news |last=Nichols |first=Chris |date=February 25, 2016 |title=Meet George Stanley, Sculptor of the Academy Award |work=[[Los Angeles (magazine)|Los Angeles Magazine]] |url=https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |url-status=live |access-date=November 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107014733/https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref>. == Tariyxı == Birinshi Oskar sıylıqların tapsırıw saltanatı 1929-jıl 16-mayda Gollivud Ruzvelt miymanxanasında shama menen 270 adamnıń qatnasıwında jeke awqatlanıw waqtında ótkerildi<ref>{{Web deregi | sáne = 1929-jıl 16-may | bet = The 1st Academy Awards {{!}} 1929| url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1929| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191001234905/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1929| arxivsáne = 2019-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-oktyabr | jumıs = Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>. Sıylıqlardı tapsırıwdan keyingi keshe Meyfer miymanxanasında ótkerildi<ref name="history">{{Web deregi | bet = History of the Academy Awards| url = http://www.oscars.org/awards/academyawards/about/history.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100706040444/http://www.oscars.org/awards/academyawards/about/history.html| arxivsáne = 2010-jıl 6-iyul | jumıs = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = The Dunhill Hotel| url = https://www.virtlo.com/countries/united-states-of-america/north-carolina-guide/accommodation-hotels/the-dunhill-hotel-4162852766-n| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220319041113/https://www.virtlo.com/countries/united-states-of-america/north-carolina-guide/accommodation-hotels/the-dunhill-hotel-4162852766-n| arxivsáne = 2022-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-mart | jumıs = [[Virtlo]]}}</ref>. Sol túngi sıylıqlawǵa miymanlar ushın biletleriniń bahası 5 dollardı (2023-jılı 89 dollarǵa teń) quradı. Sol waqıttaǵı kino islep shıǵarıw industriyasınıń kórkem óner ǵayratkerlerin, rejissyorların hám basqa da qatnasıwshıların 1927-28-jıllardaǵı jumısları ushın xoshametlep, on bes statuetka tapsırıldı. Saltanatlı is ilaj 15 minut dawam etti. Bul birinshi sıylıqlaw ushın jeńimpazlar haqqında maǵlıwmat mediaǵa úsh ay burın járiyalanǵan edi<ref>{{Web deregi | bet = First Academy Awards announced {{!}} February 18, 1929| url = https://www.history.com/this-day-in-history/first-academy-awards-announced| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-may | jumıs = HISTORY| til = en}}</ref>. 1930-jılǵı ekinshi xoshametlew hám birinshi on jıllıqtaǵı qalǵan sıylıqlawlar ushın nátiyjeler sıylıqlaw keshesiniń túngi saat 11:00 de járiyalaw ushın gazetalarǵa berildi.<ref name="history"/> 1940-jılı Los-Andjeles Tayms gazetası is ilaj baslanbastan aldın jeńimpazlardı járiyaladı. Nátiyjede, 1941-jılı Oskar jeńimpazlardıń atların ashıw ushın mórlengen konvertti qollanıwdı basladı.<ref name="history"/> "Oskar" termini AMPAS tıń dizimnen ótken sawda belgisi bolıp tabıladı. === Áhmiyetli waqıyalar === Birinshi Eń jaqsı aktyor sıylıǵın "Sońǵı buyrıq" hám "Barlıq tánniń jolı" filmlerindegi rolleri ushın Emil Yannings aldı. Ol sıylıqlawdan aldın Evropaǵa qaytıwǵa májbúr bolǵanlıqtan, Akademiya oǵan sıylıqtı erterek beriwge kelisti, usılayınsha ol birinshi Oskar sıylıǵın alǵan adam boldı. Birinshi sıylıqlar ushın jeńimpazlardı saylaw dáwiri dawamında bir neshe filmler ushın tanıldı; Yannings ol oynaǵan eki film ushın sıylıq aldı, al Djanet Geynor úsh filmdegi rolleri ushın birinshi Eń jaqsı aktrisa sıylıǵın jeńip aldı. Ekinshi sıylıqlaw saltanatınan baslap, aktyorlar jeke filmler ushın bólek nominaciyalarǵa iye boldı; 3-Oskar sıylıqlarınan keyin hesh bir aktyor bir kategoriyada bir neshe nominaciyaǵa iye bolǵan joq. Altı birinshi sıylıqlawlar ushın saylaw dáwiri 1-avgusttan 31-iyulge shekem dawam etti. 6-Oskar sıylıqlarınıń saylaw dáwiri 1932-jıldıń 1-avgustınan 1933-jıldıń 31-dekabrine shekem dawam etti, al 7-Oskar sıylıqlarınan baslap, keyingi saylaw dáwirleri kalendar jılına sáykes keldi (COVID-19 pandemiyasına baylanıslı saylaw dáwirin 2021-jıldıń 28-fevralına shekem uzaytqan 93-Oskar sıylıqların esapqa almaǵanda).<ref name="history"/> Eń jaqsı shet tili filmi, házirgi waqıtta Eń jaqsı xalıqaralıq film dep atalatuǵın, 20-Oskar sıylıqlarında arnawlı sıylıq sıpatında engizildi hám 29-Oskar sıylıqlarında básekili kategoriyaǵa aylandı. 2002-jılı ótkerilgen 74-Oskar sıylıqlarında birinshi ret Eń jaqsı animaciyalı film ushın Oskar sıylıǵı tapsırıldı<ref>{{cite news | sáne =February 28, 2014 |title=Disney hoping to win first Oscar for Best Animated Feature |work=New York Post |url=https://nypost.com/2014/02/28/disney-hoping-to-win-first-oscar-for-best-animated-feature/ |url-status=live |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419053447/https://nypost.com/2014/02/28/disney-hoping-to-win-first-oscar-for-best-animated-feature/ |archive-date=April 19, 2018}}</ref>. 1973-jıldan baslap, 2021-jıldı esapqa almaǵanda, barlıq Oskar sıylıqların sıylıqlaw saltanatları Eń jaqsı film ushın Oskar sıylıǵı menen juwmaqlanǵan. Dástúrge sáykes, aldıńǵı jıldıń Eń jaqsı aktyor hám Eń jaqsı járdemshi aktyor sıylıqlarınıń jeńimpazları sáykesinshe Eń jaqsı aktrisa hám Eń jaqsı járdemshi aktrisa sıylıqların tapsıradı, al aldıńǵı jıldıń Eń jaqsı aktrisa hám Eń jaqsı járdemshi aktrisa sıylıqlarınıń jeńimpazları Eń jaqsı aktyor hám Eń jaqsı járdemshi aktyor sıylıqların tapsıradı. Sońǵı jılları bul úrdis hárbir aktyorlıq sıylıqtı bes aldıńǵı jeńimpaz tanıstırıwı menen almastırıldı, olardıń hárbiri nominaciyalanǵan ónerlerdiń birewin tanıstıradı. 2020-jıldıń 9-fevralında "Parazit" filmi 92-Oskar sıylıqlarında Eń jaqsı film sıylıǵın jeńip alǵan birinshi shet tilindegi film boldı<ref>{{cite news |last=Farhi |first=Paul |date=February 10, 2020 |title=''Parasite'' Makes Oscars History as the First Foreign-Language Film to Win Best Picture |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/parasite-makes-oscars-history-as-the-first-foreign-language-film-to-win-best-picture/2020/02/10/93b7e5f8-49fa-11ea-9164-d3154ad8a5cd_story.html |url-status=live |access-date=March 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116212321/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/parasite-makes-oscars-history-as-the-first-foreign-language-film-to-win-best-picture/2020/02/10/93b7e5f8-49fa-11ea-9164-d3154ad8a5cd_story.html |archive-date=November 16, 2020}}</ref>. 2020-jıl hám 2021-jıldıń basındaǵı eń jaqsı filmlerdi sıylıqlawǵa arnalǵan 93-Oskar sıylıqları saltanatı 2021-jıldıń 25-aprelinde ótkerildi. Bul is ilaj dáslep 2021-jıldıń 28-fevralına belgilengen edi, biraq [[COVID-19 pandemiyası]]nıń kinematografqa tásiri sebepli keyinge qaldırıldı. Aldıńǵı eki sıylıqlawdaǵı sıyaqlı, bul xoshametlewdiń de alıp barıwshısı bolmadı. Sıylıqlaw saltanatı ABC telekanalında kórsetildi. Ol 19 jıl qatarınan [[Los-Andjeles]] qalasındaǵı Dolby teatrında ótkerildi, sonıń menen birge Los-Andjelestegi Union Station da qosımsha orın retinde paydalanıldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 15-iyun | bet = The Academy and ABC Set April 25, 2021 as New Show Date for 93rd Oscars®| url = https://www.oscars.org/news/academy-and-abc-set-april-25-2021-new-show-date-93rd-oscarsr| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210203203950/https://www.oscars.org/news/academy-and-abc-set-april-25-2021-new-show-date-93rd-oscarsr| arxivsáne = 2021-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-fevral | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>. Virustıń film hám televidenie industriyasına tásiri sebepli, Akademiya prezidenti Devid Rubin hám bas direktorı Doun Xadson 2021-jılǵı Oskar saltanatı ushın burın kinoteatrlarda kórsetiliwi jobalastırılǵan striming filmleriniń de sıylıqqa ılayıqlı bolatuǵının járiyaladı.[2] Kinoteatrlarda kórsetiliw talabı 95-Oskar sıylıqlarınan baslap qayta tiklendi<ref>{{Web deregi | last1 = Hammond| first1 = Pete| bet = Academy Issues New Regulations & Rules For 95th Oscars, Films Must Qualify Again Only In Theatres| url = https://deadline.com/2022/05/oscars-rules-movie-theatres-no-digital-1235027194/| jumıs = Deadline| sáne = 2022-jıl 18-may }}</ref>. == Oskar statuetkası == === Sholıw === Oskar músini, rásmiy túrde Akademiya Xızmet sıylıǵı<ref name="statuette">{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 25-iyul | bet = Oscar Statuette| url = http://www.oscars.org/oscars/statuette| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170301182257/https://www.oscars.org/oscars/statuette| arxivsáne = 2017-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-fevral | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>, hár jılı jeńimpazlarǵa beriletuǵın sıylıq. Qara metall tiykarında ornatılǵan altın jalatılǵan bronzadan islengen, biyikligi 13.5 dyuym (34.3 sm), salmaǵı 8.5 funt (3.9&nbsp;kg) bolıp, Art Deko stilinde islengen qılısh uslaǵan atlını bes tisli kinoplenka oramınıń ústinde turǵanın sáwlelendiredi. Bes tisli Akademiyanıń dáslepki bes tarawın: Aktyorlar, Jazıwshılar, Rejissyorlar, Prodyuserler hám Texniklerdi bildiredi<ref>{{Web deregi | bet = Oscar Statuette: Legacy| url = http://www.oscars.org/awards/academyawards/about/awards/oscar.html/?pn=statuette| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131211172055/http://www.oscars.org/awards/academyawards/about/awards/oscar.html/?pn=statuette| arxivsáne = 2013-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-aprel | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>. [[Fayl:DSC 7227 Музей кино.jpg|thumb|right|200px|Gipsten islengen urıs dáwirindegi Oskar taqtashası (1943), Moskvadaǵı Mámleketlik Oraylıq Kino muzeyi]] Gollivud Boulındaǵı Muza fontanın da islegen músinshi Djordj Stenli, Sedrik Gibbonstıń dizaynın músinge aylandırdı. Dáslepki sıylıqlaw ilajlarında berilgen músinler altın jalatılǵan qattı bronzadan islengen edi. Bir neshe jıl ishinde bronza Britaniya metalı menen almastırıldı, bul qalayı quymasına uqsas bolıp, oǵan mıs, nikel gúmis hám aqırında 24 karatlı altın jalatıladı<ref name="statuette"/> Ekinshi jáhán urısı waqtında metaldıń jetispewshiligi sebepli, úsh jıl dawamında Oskarlar boyalǵan gipsten islendi. Urıstan keyin Akademiya qatnasıwshılardı gips músinlerdi altın jalatılǵan metall músinlerge almastırıwǵa shaqırdı.<ref>{{Web deregi | bet = Oscar Statuette: Manufacturing, Shipping and Repairs| url = http://www.oscars.com/legacy/?pn=statuette&page=2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070927134712/http://www.oscars.com/legacy/?pn=statuette&page=2| arxivsáne = 2007-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-aprel | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>. Oskar dóretilgennen berli oǵan jalǵız qosılǵan ózgeris - negiziniń ápiwayılastırılıwı boldı. Dáslepki Oskar qálibi 1928-jılı Illinoys shtatınıń Bataviya qalasındaǵı C.W. Shumway & Sons quyıw zavodında islengen, bul zavod Vins Lombardi Trofeyi hám Emmi sıylıǵı músinleriniń qáliplerin islewge de úles qosqan. 1970-jılları Oskar músinleri Illinoystaǵı Kristal-Leykte quyılǵan.<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1974/04/02/archives/oscar-night-also-big-one-for-a-factory-in-illinois-make-70-oscars.html/| bet = Oscar Night Also Big One For a Factory in Illinois| baspaxana = New York Times| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-dekabr | sáne = 1974-jıl 2-aprel | arxivurl = https://archive.today/20241219220233/https://www.nytimes.com/1974/04/02/archives/oscar-night-also-big-one-for-a-factory-in-illinois-make-70-oscars.html| arxivsáne = 2024-jıl 19-dekabr }}</ref> 1983-jıldan 2015-jılǵa shekem<ref>{{cite news |date=February 20, 2009 |title=Eladio Gonzalez sands and buffs Oscar #3453 |work=[[The Boston Globe]] |url=https://www.boston.com/bigpicture/2009/02/at_work.html#photo14 |url-status=live |access-date=February 21, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223085458/http://www.boston.com/bigpicture/2009/02/at_work.html |archive-date=February 23, 2009}}</ref> Chikagodaǵı Illinoys óndiriwshisi R.S. Owens & Company tárepinen hár jılı shama menen 50 Oskar qalayı quymasınan islenip, altın jalatılǵan<ref>{{cite news|last=Babwin|first=Don|url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Jan26/0,4675,OscarGoldplatedJourney,00.html|title=Oscar 3453 is 'born' in Chicago factory|date=January 27, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310092910/http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Jan26/0%2C4675%2COscarGoldplatedJourney%2C00.html|archive-date=March 10, 2014|agency=Associated Press}} ({{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=20090127&id=n_UlAAAAIBAJ&sjid=ff0FAAAAIBAJ&pg=6931,2001573 |title=Lodi News-Sentinel |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912115310/https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=20090127&id=n_UlAAAAIBAJ&sjid=ff0FAAAAIBAJ&pg=6931,2001573|archive-date=September 12, 2015 |url-status=live |via=Google News}})</ref>. 50 músindi tayarlaw ushın úsh-tórt hápte kerek bolǵan<ref name=":0">{{Web deregi | familiya = Alvarez| at = Alex| sáne = 2013-jıl 22-fevral | bet = Meet the Mexican Model Behind the Oscar Statue| url = https://abcnews.go.com/ABC_Univision/Entertainment/meet-emilio-fernandez-face-oscars/story?id=18550020| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160303023939/http://abcnews.go.com/ABC_Univision/Entertainment/meet-emilio-fernandez-face-oscars/story?id=18550020| arxivsáne = 2016-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-fevral | jumıs = ABC News}}</ref>. 2016-jılı Akademiya músinlerdiń tiykarǵı metalı sıpatında bronzaǵa qayttı hám óndiriw wazıypasın Nyu-York shtatınıń Uolden qalasındaǵı Polich Tallix Fine Art Foundry zavodına tapsırdı, házirgi waqıtta bul zavod UAP Urban Art Projects tárepinen iyelenip, basqarıladı<ref name="Oscarstatuettes2016">{{Web deregi | familiya = Kojen| at = Natalie| sáne = 2016-jıl 16-fevral | bet = The Academy and Polich Tallix Fine Art Foundry Revive the Art of Oscar Statuettes| url = http://www.oscars.org/news/academy-and-polich-tallix-fine-art-foundry-revive-art-oscarr-statuettes| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160218215850/http://www.oscars.org/news/academy-and-polich-tallix-fine-art-foundry-revive-art-oscarr-statuettes| arxivsáne = 2016-jıl 18-fevral | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Loviza| at = Amanda| bet = Foundry seeks tax breaks in move to Walden| url = https://www.recordonline.com/news/20170127/foundry-seeks-tax-breaks-in-move-to-walden| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190105201457/https://www.recordonline.com/news/20170127/foundry-seeks-tax-breaks-in-move-to-walden| arxivsáne = 2019-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-yanvar | jumıs = recordonline.com}}</ref>. 1929-jılǵı dáslepki Oskardıń cifrlı skanerlengen versiyasına tiykarlanǵan bolsa da, músinler házirgi zaman ólshemlerin hám qara postamentin saqlap qalǵan. Olar 3D-basıp shıǵarılǵan keramikalıq qáliplerden suyıq bronzadan quyılıp, jıltıratıladı, sońınan Nyu-York shtatınıń Bruklin qalasındaǵı Epner Technology kompaniyası tárepinen 24 karatlı altın menen elektr jalatıladı. 50 usınday músindi islep shıǵarıw ushın shama menen úsh ay kerek boladı<ref>{{Web deregi | familiya = Kilday| at = Gregg| sáne = 2016-jıl 16-fevral | bet = Oscar Statuette Gets a Face-Lift – This year's statuettes will be produced by Polich Tallix Fine Art Foundry and will be hand-cast in bronze before receiving their 24-karat gold finish.| url = https://hollywoodreporter.com/news/oscar-statuette-gets-a-face-866321| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160505081009/http://www.hollywoodreporter.com/news/oscar-statuette-gets-a-face-866321| arxivsáne = 2016-jıl 5-may | qaralǵan sáne = 2016-jıl 18-fevral | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]}}</ref>. R.S. Owens kompaniyasınıń Akademiya ushın basqa sıylıqlardı islep shıǵarıwdı dawam etiwi hám bar Oskarlardı qayta jalatıw xızmetin kórsetiwi kútilmekte<ref>{{Web deregi | familiya = Di Nunzio| at = Miriam| sáne = 2016-jıl 16-fevral | bet = Oscar statuettes, longtime creation of Chicago-based company, will now be made in New York| url = http://chicago.suntimes.com/entertainment/oscar-statuettes-longtime-creations-of-chicago-based-company-will-now-be-made-in-new-york/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160308120546/http://chicago.suntimes.com/entertainment/oscar-statuettes-longtime-creations-of-chicago-based-company-will-now-be-made-in-new-york/| arxivsáne = 2016-jıl 8-mart | jumıs = [[Chicago Sun-Times]]}}</ref>. === Ataw === Sıylıqtıń laqabınıń kelip shıǵıwı dawlı másele bolıp qalmaqta, sebebi bir neshe adam trofeydi "Oskar" dep ataǵanın maqtanısh penen aytadı. Akademiyanıń kitapxanashısı hám prezidenti Margaret Xerrik 1921-jılı onı óziniń boljawınsha aǵası Oskardıń atına qoyǵanın aytqan bolıwı múmkin. Buǵan jalǵız dálil - 1938-jılǵı "Los-Andjeles Ekzaminer" gazetasınıń qıyındısı, onda Xerrik ózi hám kúyewiniń bir-biri menen "Oskar aǵań qalay?" degen sóz dizbegin qollanıp házilleskeni haqqında aytıp bergen.<ref name=":2"/> Bett Devis óziniń 1962-jılǵı avtobiografiyasında, onı 1936-jılı birinshi kúyewi Xarmon Oskar Nelsonnıń atına qoyǵanın aytqan, óytkeni músinniń arqa tárepi oǵan kúyewin esletken eken<ref name=":2"/><ref>{{Web deregi | sáne = 2015-jıl 18-fevral | bet = Oscars: Who Came Up With the Name "Oscar" and More About the Statuette's History (Video)| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-who-came-up-name-774775| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191029231953/https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-who-came-up-name-774775| arxivsáne = 2019-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-oktyabr | jumıs = The Hollywood Reporter}}</ref>. Biraq bul atama onnan keminde eki jıl burın qollanılıp atırǵan edi. 1974-jılı Uitni Stayn tárepinen jazılǵan hám Devistiń pikirleri menen tolıqtırılǵan biografiyada, Devis bılay dep jazǵan: "Men bir márte hám máńgige bul attı men qoyǵanım haqqındaǵı barlıq talaplarımnan bas tartaman - solay etip, Kino óneri hám ilimleri akademiyası, bul húrmet tolıǵı menen sizlerdiki"<ref name=":2"/><ref>{{cite book |last1=Stine |first1=Whitney |title=Mother Goddam: The Story of the Career of Bette Davis |url=https://archive.org/details/mothergoddam00whit |last2=Davis |first2=Bette |publisher=[[Hawthorn Books]] |year=1974 |isbn=0-8015-5184-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/mothergoddam00whit/page/74 74] |lccn=73-10265 |oclc=1150862598}}</ref>. Kolumnist Sidney Skolskiy óziniń 1970-jılǵı esteliklerinde, 1934-jılı múddet basımı astında bul atamanı oylap tapqanın jazǵan, bul arqalı "Oskar, siz sigara shegesiz be?" dep soraǵan vodevil komiklerin mazaq etken eken. Akademiya Skolskiydi 1934-jılı 16-martta jazılǵan kolumnasında "Oskar" haqqında "birinshi tastıyıqlanǵan gazeta málimlemesi" menen tán aladı, bul sol jılǵı 6-Oskar sıylıqları haqqında jazılǵan edi<ref>{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 27-avgust | bet = The 6th Academy Awards Memorable Moments| url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1934/memorable-moments| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190226111216/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1934/memorable-moments| arxivsáne = 2019-jıl 26-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-fevral | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>. Biraq Skolskiy sóz etken gazeta qıyındısında, ol "Oskar" dep jazǵan, yaǵnıy bul atama álleqashan qollanıwda bolǵan.<ref name=":2"/> Akademiyanıń burınǵı atqarıwshı direktorı Bryus Devis bul laqaptı sıylıq birinshi ret engizilgen waqıtta Akademiyada xatker bolǵan Eleanor Lillebergke baylanıstıradı. Ol sıylıqlardı xoshemetlewge shekemgi tárepten basqarǵan edi. Devis Lillebergti tán alıwınıń sebebi, ol Eleanordıń tuwısqanı Eynar Lillebergtiń avtobiografiyasınan eki tuwısqan Chikagoda tanıs bolǵan, Eynar "bárhama tik hám biyik turǵan" dep táriyiplegen, Oskar atlı norvegiyalı áskeriy veteran haqqında maǵlıwmat tapqan<ref name=":2">{{Web deregi | familiya = Cieply| at = Michael| sáne = 2022-jıl 26-iyun | bet = So, Once And For All (We Hope), Bruce Davis Settles Why They Call It 'Oscar'| url = https://deadline.com/2022/06/once-for-all-bruce-davis-settles-why-they-call-it-oscar-1235052129/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220626154131/https://deadline.com/2022/06/once-for-all-bruce-davis-settles-why-they-call-it-oscar-1235052129/| arxivsáne = 2022-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyun | jumıs = [[Deadline Hollywood]]}}</ref>.<ref name=":3"/> Ol bul húrmettiń "derlik sózsiz Lillebergke tiyisli" ekenin tastıyıqlaydı.<ref name=":3"/> 2021-jılı braziliyalı izertlewshi doktor Valdemar Dalenogare Neto "Oskar" atınıń boljamlı birinshi ashıq aytılıwın taptı. Bul 1933-jılı 5-dekabrde Los-Andjeles Evening Post-Record gazetasında jurnalist Relman Morinnіń "Cinematters" kolumnasında járiyalanǵan edi. Sol jılı sıylıqlar tapsırılmaǵanlıqtan, ol bılay degen: "Akademiyanıń jıllıq banketine ne boldı? Ádette, banket hám eń jaqsı orınlanıwlar ushın beriletuǵın qola estelik "Oskar"dı tapsırıw bul waqıtqa shekem álleqashan tamam bolatuǵın edi". Bul informaciya Sidney Skolskiydiń atamanı birinshi ret ashıq aytqanı haqqındaǵı versiyanı ózgertedi<ref>{{Web deregi | familiya = Dalenogare| at = Waldemar| sáne = 2021-jıl 6-iyun | bet = Descoberta: primeira menção ao nome Oscar na imprensa| url = https://dalenogare.com/2021/06/descoberta-primeira-mencao-ao-nome-oscar-na-imprensa/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-fevral | jumıs = Movie Reviews by Dalenogare| til = en-US}}</ref>. === Oyıw === Sıylıqlaw saltanatı aldında Oskar jeńimpazların anıqlaytuǵın maǵlıwmatlardıń sırtqa shıǵıp ketiwiniń aldın alıw ushın, sıylıqlaw kúni beriletuǵın Oskar músinleriniń tiykarı bos boladı. 2010-jılǵa shekem jeńimpazlar óz músinlerin Akademiyaǵa qaytarıp, atlarınıń Oskarlarına jazılıwın bir neshe hápte kútiwi kerek bolatuǵın edi. 2010-jıldan baslap, jeńimpazlarǵa Oskar saltanatınan keyin birden ótkeriletuǵın Gubernator balında arnawlı jazıw stanciyasında óz atların músinlerge (statuetkalarǵa) oydırıw múmkinshiligi berildi. R.S. Owens kompaniyası sıylıqlawdan aldın hárbir potencial jeńimpazdıń atın jazǵan taxtashalardı tayarlaydı. Jeńbegen nominantlardıń taxtashaları keyin qayta islenedi<ref>{{cite news |last=Kilday |first=Greg |date=February 9, 2010 |title=Oscar statues to include engraved names |work=The Hollywood Reporter |url=https://hollywoodreporter.com/news/oscar-statues-include-engraved-names-20476 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412143119/http://www.hollywoodreporter.com/news/oscar-statues-include-engraved-names-20476 |archive-date=April 12, 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Daly |first=Steve |date=February 28, 2014 |title=Governors Ball Secrets: Welcome to the 'Engraving Station,' Where Oscar Statuettes Get Personalized |work=Parade Magazine |url=http://parade.com/266251/stevedaly/governors-ball-secrets-welcome-to-the-engraving-station-where-oscar-statuettes-get-personalized/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227170517/http://parade.com/266251/stevedaly/governors-ball-secrets-welcome-to-the-engraving-station-where-oscar-statuettes-get-personalized/ |archive-date=February 27, 2015}}</ref>. === Oskar statuetkalarına iyelik etiw === 1950-jılǵa shekem Oskar estelik statuetkaları alıwshınıń múlki bolǵan hám házirgi waqıtta da solay. Sonnan keyin músinler nızamlı túrde dáslep Akademiyaǵa 1 AQSH dollarına satıwǵa usınıw talabı menen sheklengen. Eger jeńimpaz bul shártke kelisiwden bas tartsa, onda Akademiya statuetkanı ózinde saqlap qaladı. Bul kelisimnen burınǵı Akademiya sıylıqları jámiyetlik aukcionlarda hám jeke kelisimlerde altı sanlıq summalarǵa satılǵan<ref>{{cite news |last=Rose |first=Lacey |date=February 28, 2005 |title=Psst! Wanna Buy An Oscar? |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2005/02/28/cx_lr_0228oscarsales.html |access-date=April 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111214351/http://www.forbes.com/2005/02/28/cx_lr_0228oscarsales.html |archive-date=November 11, 2013}}</ref><ref name="money.com">{{Web deregi | bet = How Much Is an Oscar Statue Worth? Here Are 3 Estimates| url = http://money.com/money/5181378/how-much-oscar-statue-worth/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201116212310/https://money.com/how-much-oscar-statue-worth/| arxivsáne = 2020-jıl 16-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-oktyabr | jumıs = Money}}</ref>. 1989-jılı Maykl Toddtıń aqlıǵı Toddtıń 1956-jılǵı "80 kúnde dúnya átirapına sayaxat" filmi ushın alǵan Eń jaqsı súwret Oskarın kino rekvizitlerin jıynawshıǵa satpaqshı boldı. Akademiya statuetka kelisimin orınlatıw ushın satıwǵa qarsı turaqlı tıyım saldı. 1992-jılı Garold Rassel óziniń 1946-jılǵı "Ómirimizdiń eń jaqsı jılları" filmindegi Eń jaqsı ekinshi planlı aktyor ushın alǵan Oskarın hayalınıń medicinalıq qárejetleri ushın aukcionǵa qoydı. Onıń bul sheshimi qarama-qarsılıq tuwdırǵanına qaramastan, satılǵan birinshi Oskar 1992-jıl 6-avgustta 60 500 AQSH dollarına jeke kollekcionerge ótti. Rassel óz háreketin qorǵap: "Nege birewdiń sın aytıwı múmkin ekenin túsinbeymen. Hayalımnıń densawlıǵı sezimtal sebeplerden ádewir áhmiyetli. Film, Oskar bolmasa da, usı jerde boladı", - dedi<ref>{{cite news |last=Rothman |first=Heathcliff | sáne =February 12, 2006 |title=I'd Really Like to Thank My Pal at the Auction House |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/02/12/movies/redcarpet/id-really-like-to-thank-my-pal-at-the-auction-house.html |url-status=live |access-date=September 20, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921095530/http://www.nytimes.com/2006/02/12/movies/redcarpet/id-really-like-to-thank-my-pal-at-the-auction-house.html |archive-date=September 21, 2017 |issn=0362-4331}}</ref>. 2011-jıldıń dekabr ayında Orson Uellstiń 1941-jılǵı "Azamat Keyn" filmi ushın alǵan Oskarı (Eń jaqsı original scenariy ushın Akademiya sıylıǵı) aukcionǵa qoyıldı, sebebi onıń miyrasxorları 2004-jılı Uellstiń statuetkanı Akademiyaǵa qaytarıw boyınsha hesh qanday kelisimge qol qoymaǵanın tastıyıqlaǵan sud sheshimine eristi<ref>{{cite news |last=Duke |first=Alan |date=December 12, 2011 |title=Orson Welles' 'Citizen Kane' Oscar for sale |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2011/12/12/showbiz/orson-welles-oscar/index.html |access-date=December 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112025602/http://www.cnn.com/2011/12/12/showbiz/orson-welles-oscar/index.html |archive-date=November 12, 2013}}</ref>. 2011-jıl 20-dekabrde ol onlayn aukcionda 861 542 AQSH dollarına satıldı (2023-jılda 1 166 905 dollarǵa ekvivalent)<ref name="Welles' Oscar sold">{{cite news |last=Duke |first=Alan |date=December 21, 2011 |title=Orson Welles' 'Citizen Kane' Oscar brings $861,000 |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2011/12/21/showbiz/orson-welles-oscar/index.html |access-date=April 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116121806/http://www.cnn.com/2011/12/21/showbiz/orson-welles-oscar/index.html |archive-date=January 16, 2014}}</ref>. Ayırım satıp alıwshılar keyin statuetkalardı Akademiyaǵa qaytarǵan, Akademiya olardı óz ǵáziynesinde saqlaydı.<ref name="money.com"/> === Akademiya tárepinen beriletuǵın basqa sıylıqlar === Xızmet ushın Akademiya sıylıǵınan (Oskar sıylıǵı) tısqarı, Akademiya tárepinen ara tura mezgil menen beriletuǵın toǵız húrmetli (básekisiz) sıylıq bar (hár jılı beriletuǵın Akademiyanıń Húrmetli sıylıǵı, Texnikalıq jetiskenlik sıylıǵı hám Studentlik Akademiya sıylıqlarınan basqa)<ref>{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 27-fevral | bet = 7 Special Oscar Categories and Awards| url = http://mentalfloss.com/article/54512/7-special-oscar-categories-and-awards| first1 = Rudie| last1 = Obias| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201116212308/https://www.mentalfloss.com/article/54512/7-special-oscar-categories-and-awards| arxivsáne = 2020-jıl 16-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-oktyabr | jumıs = Mental Floss}}</ref>: * Gubernatorlar sıylıqları: ** Akademiyanıń Húrmetli sıylıǵı (hár jılı) (Oskar statuetkası túrinde bolıwı da, bolmawı da múmkin); ** Irving G. Talberg estelik sıylıǵı (1938-jıldan baslap) (Talbergtiń byusti túrinde); ** Jan Xersholt gumanitarlıq sıylıǵı (1957-jıldan baslap) (Oskar statuetkası túrinde); * Akademiyanıń ilimiy hám texnikalıq sıylıqları: ** Xızmet ushın Akademiya sıylıǵı (básekisiz) (Oskar statuetkası túrinde); ** Ilimiy hám injenerlik sıylıq (qola taxta túrinde); ** Texnikalıq jetiskenlik sıylıǵı (jıl sayın) (gúwalıq túrinde); ** Djon A. Bonner atındaǵı Maqtaw medalı (1978-jıldan baslap) (medal túrinde); ** Gordon E. Soyer sıylıǵı (1982-jıldan baslap); hám * Akademiyanıń Studentlik Akademiya sıylıqları (jıl sayın). Akademiya sonday-aq Scenariy jazıw boyınsha Nikoll stipendiyaların da beredi. == Nominaciya == 2004-jıldan 2020-jılǵa shekem Akademiya sıylıǵı nominaciyalarınıń nátiyjeleri jámiyetshilikke yanvar ayınıń ortasında járiyalanatuǵın edi. Bunnan aldın nátiyjeler fevral ayınıń basında járiyalanatuǵın edi. 2021-jılı nominantlar mart ayında járiyalandı. 2022-jılı nominantlar 2003-jıldan berli birinshi ret fevral ayınıń basında járiyalandı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kino álemi]] 6aat33bdvs62vpj8b4l3yuv0961moxn 0 15789 266328 212578 2026-08-18T01:35:24Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266328 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı =Hamza Hakimzada Niyaziy |negizgi atı = |súwret = Hamza Niyazi.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵandaǵı atı = |tolıq atı = |ádebiy laqabı = Nihoniy |tuwılǵan sánesi = 6.3.1889 |tuwılǵan jeri = [[Qoqan]],<br />{{bayraqlastırıw|Rossiya}} |qaytıs bolǵan sánesi =18.3.1929 |qaytıs bolǵan jeri = [[Shahımardan]],<br />{{bayraqlastırıw|Ózbek SSR}},<br />{{bayraqlastırıw|SSRA}} |puqaralıǵı = |milleti = |dóretiwshilik túri =[[shayır]], [[kompozitor ]], [[dramaturg]], [[siyasiyatshi]] |oqıǵan jeri = |dóretiwshilik jılları = |baǵdarı = |baǵdarları = |janrı = |janrları = |shıǵarmalarınıń tili = |birinshi kitabı = |ákesi = Ibn Yamin Niyaz ulı (1840–1922) |anası = Jahonbibi Rabiboy qizi (1858–1903) |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = |perzentleri = |belgili pikirleri = |ataqları hám sıylıqları = Ózbekstan SSR xalıq jazıwshısı (1929) |ataqları = |sıylıqları = |sayt = |qolı = }} '''Hamza Hakimzada Niyaziy''' (6-mart, 1889-jıl, [[Qoqan]], [[Qoqan uyezdi]], Ferǵana wálayatı, [[Túrkstan general-gubernatorlıǵı]], Rossiya imperiyası – 18-mart, 1929-jıl, Shahımardan, [[Ferǵana wálayatı]], Ózbekstan SSR, SSSR) — ózbek sovet ádebiyatınıń ataqlı wákili, [[shayır]], [[jazıwshı]], [[pedagog]], teatr hám jámiyet ǵayratkeri. [[Ózbekstan SSR]] xalıq [[jazıwshı]]<nowiki/>sı (1926-jıl). Birinshi ózbek [[dramaturg]]<nowiki/>ı hám zamanagóy ózbek [[muzıka]] formalarınıń tiykarshisi. Ol [[Ǵafur Ǵulam]], Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Sholpan, Abdulla Qodiriy hám Mahmudxoja Behbudiyler menen bir qatarda zamanagóy ózbek ádebiyatı dáslepki rawajınıń jetekshi wákillerinen biri sıpatında kóriledi<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://daryo.uz/2018/02/25/hamza-yangi-ozbek-adabiyoti-asoschilaridan-birimi| bet = Hamza – yangi o‘zbek adabiyoti asoschilaridan birimi?| sáne = 25.02.2018 | qaralǵan sáne = 17.08.2023 }}</ref>. Hamza dóretiwshiligin 1905-1906-jıllarda baslaǵan. Niyaziy dáslep [[mektep]]<nowiki/>te, keyin [[medrese]]<nowiki/>de oqıǵan. [[Kogonda]] baspasózde islegen. Tashkentke kelip, 1910-jılı [[usılı jadid]] mektepleriniń [[oqıw sisteması]] menen tanısqan hám sonday mekteplerdi dáslep Qashqardárwaza máhellesinde, keyin [[1911-jıl]] Qoqan qalasınıń Hajıbek [[Gúzarında|gúzarında]] hám [[1914-jıl]] [[Marǵılan|Marǵılan]]<nowiki/>da ashqan. Balalar ushın «Jeńil ádebiyat», «Oqıw kitabı», «Qıráát kitabı» sıyaqlı kitaplar jazǵan. 1913-1914-jıllarda sırt ellerde bolǵan. Niyaziy ózbek tilinen tısqarı basqa kóplegen tillerdi, atap aytqanda [[arab]], [[parsı]], [[orıs]] hám [[Túrk|túrk]] tillerin de bilgen<ref name="bilimlar"/><ref name="milliycha">{{Web deregi | url = https://milliycha.uz/hamza-hakimzoda-niyoziy-1889-1929/| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)| sáne = 2021-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-avgust }}</ref>. Onıń shıǵarmaları, ádette, [[áyeller huqıqları]], social teńsizlik hám [[ırımnıń]] tarqalıwı sıyaqlı social máselelerge arnalǵan. Niyaziy Shahımardanda qaytıs bolǵan. Onıń esteligin máńgilestiriw maqsetinde 1967-jılda Ózbekstan Kompartiyası Oraylıq Komiteti ádebiyat, kórkem-óner hám arxitektorlıq tarawındaǵı úlken jetiskenliklerdı tán alıw maqsetinde [[Hamza atındaǵı Mámleket sıylıǵı]] shólkemlestirildi. Ózbekstandaǵı kóplegen mákemeler, atap aytqanda, [[Tashkent Metropoliten]] bándirgilerinen biri, úsh teatr, bir qansha mektep hám kósheler onıń atı menen atalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=7760| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)| til = uz| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-dekabr }}</ref>. == Ómiri == Hamza Hakimzada Niyaziy 1889-jıl 6-martta Qoqan qalasında shıpakerler shańaraǵında tuwılǵan. [[Solkashon]] máhellesindegi eski [[mektep]] hám [[medresede]] (1896–1906), keyin 8 ay dawamında<ref name=":6">{{Web deregi | url = https://topwar.ru/88796-hamza-neistovyy-pevec-voyny-s-basmachestvom.html| bet = Хамза. Неистовый певец войны с басмачеством| sáne = 15.01.2016 | baspaxana = topwar.ru| qaralǵan sáne = 30.8.2023 }}</ref> [[Namangan]] medresesinde (1908) tálim aladı<ref>{{Web deregi | url = https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/hamza-hakimzoda-niyoziy-1889-1929| bet = Ziyo istagan qalblar uchun! - Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)| baspaxana = ziyouz.com| qaralǵan sáne = 30.8.2023 }}</ref>. Hamzanıń ákesi Ibn Yamin Niyaz ulıda óz zamanınıń sawatlı adamlardan biri bolǵan. Jaslıǵında diyxanshılıq penen kún keshirgen, keyinnen Buxaraǵa barıp táwiplikti úyrenip kelgen, xalıq arasında «Hakimsha» laqabı menen belgili. Hamzanıń «Hakimzada» laqabı atasınıń sol laqabınan alınǵan. [[Fayl:Hamza-yunosha.jpg|solğa|nobaý|240x240 nükte|Hamzanıń jaslıq waqtında túsken súwreti]] 1909-jılda [[Orta Aziya]] musılmanları mádeniyatınıń sol waqıttaǵı orayı bolǵan [[Buxaraǵa]] baradı. Onda Hamza ataqlı ustazı Ikramshı domla menen arab tilin tolıq úyrenip tamamlamaqshı bolǵan, biraq Hamzanıń jobaları buxaralıq sunniyler hám qalada jasawshı shialar ortasındaǵı dawlar sebepli joq boladı. Toqnasıwlarda qatnaspaw ushın Hamza qalanı tárk etedi. Bir ayǵa jaqın [[Kogon]]<nowiki/>dagı baspaxanada isleydi<ref name=":6"/>. Keyin 1910-jılda Tashkentke kelip, usılı jadid mektepleriniń oqıw sistemaları menen tanısqan. Soń [[Tashkenttiń]] Qasqar máhellesinde, 1911-jılda Qoqanda, 1914-jılda Marǵılanda hám taǵı Qoqanda mektepler ashqan, balalarǵa sabaq bere baslaǵan<ref name="bilimlar"/><ref>{{Web deregi | url = https://abiturtest.uz/mavzular/hamza-hakimzoda-niyoziyning-ijodiy-faoliyati/| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziyning ijodiy faoliyati.| qaralǵan sáne = 17.08.2023 }}</ref>. Jarlılardıń perzentlerine biypul mektep shólkemlestirgen. Jańa usıldaǵı mektepler ashıw hám bul mektepler ushın jańa [[Tipdegi|tiptegi]] oqıw qollanbaların jaratıw jolı menen xalıqtı bilimlestiriw maqsetinde Qoqan hám Marǵılanda ashqan mektep oqıwshıları ushın «Jeńil ádebiyat», «Oqıw kitabı» (1914) hám «Qiráát kitabı» (1915) oqıw qollanbaların tayarlaǵan<ref name="ilmlar">{{Web deregi | url = https://ilmlar.uz/hamza-hakimzoda-niyoziy-haqida-hamza-hayoti-va-ijodi/| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy haqida. Hamza hayot va ijodi}}</ref>. [[Fayl:Hamza_Hakimzoda_Niyoziy,_1918-yil.jpg|nobaý|Hamza Hakimzada Niyaziy 1918-jılda ([[Ferǵana]])]] Ol bir qalada usılı ses mektepti ashıw artınan quwǵın etilgen bosa da, basqa qalada taǵı sonday jadid mektepti quradı, kóbirek jarlılardı, sonıń menen birge, olardıń perzentlerin oqıtıwǵa ıntıldı<ref name="bilimlar"/>. Hamza 1913-1914-jıllarda sırt ellerde, atap aytqanda, [[Hindstan]], [[Awǵanstan]], [[Túrkiya]], [[Siriya]] hám [[Arab mámleketlerinde]] bolǵan, Madina<ref name=":6"/> hám Mekkede de sayaxatda bolǵan<ref name="bilimlar"/>, hajı ámellerin atqarǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.ozodlik.org/a/26554151.html| bet = «Xalq so‘zi» Hamzani yana toshbo‘ron qildi| sáne = 28.08.2014 | qaralǵan sáne = 8.08.2023 }}</ref>. Qısqa múddet [[Qoqan]]<nowiki/>daǵı orıs-tuzem mektebinde oqıtıwshı, «Shoroi islam» shólkeminiń azıq bóliminde [[xatker]], [[«Keńes»]] hám [[Azatlıq|«Azatlıq» jurnallarında]] redaktor [[(1917)]], Ferǵana wálayatı mádeniy-bilimlendiriw bóliminde xizmetker (1918), [[Túrkstan frondı]] siyasiy basqarması janındaǵı Úlke musılman siyasiy truppasında [[rejissyor]] [[(1919 )|(1919)]], «Dor ushshafaqa» mektebinde basqarıwshı [[(1920)]]. 1920-jıl aqırında [[Buxara]]<nowiki/>ǵa baradı. [[Buxara wálayatı]] bilimlendiriw hám áskeriy úgit-násiyat bólimi qasındaǵı teatr truppasında baslıq (1921), [[1921-jıl]] aqırında Tashkentke hám odan Xorezmge ótedi. Onda kásiplik awqamınıń mádeniy-bilimlendiriw bóliminde isleydi. [[Xorezmnen]] [[Xójelige]] barıp, [[1924-jıl iyulǵa shekem]] ózi shólkemlestirgen qazaq balaları ushın mektep-internatta iskerlik kórsetedi<ref name="bilimlar">{{Web deregi | url = https://bilimlar.uz/hamza-hakimzoda-niyoziy-1889-1929/| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)}}</ref><ref name="qayu">{{Web deregi | url = https://yuz.uz/uz/news/qayu-millatda-maktab-olmasa-beshak-xarob-olgay| bet = Qayu millatda maktab oʻlmasa, beshak xarob oʻlgay...| avtor = | sáne = 6.03.2023 | qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref>. [[Fayl:Hamza_Shohimardon,_1928.jpeg|nobaý|Hamza (birinshi qatar, oń tárepten úshinshi) [[Shahımardanda]] óz ǵayratı menen qurılǵan mektep bınası aldında. 1928-jıl.]] [[1925-jılı]] Ferǵanaǵa barıp, Shahımardanda [[kolxoz]] dúziw, mektepler ashıw, xalıqtıń sawatın shıǵarıw jumısları menen shuǵıllanadı. 1926-jıldan erkin dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. 1926-jılda Hamza Ózbekstannıń [[Xojeli qalasında]] Sovet Birlespesindegi birinshi balalar úyin shólkemlestirgen, keyinirek bul jer onıń atı menen atalǵan<ref name=":1"/>. Niyaziy 1917-jılǵı [[bolshevikler revolyuciyasın]] qollap-quwatlaǵan. Bul revolyuciyadan keyin ol 1920-jılda [[Sovet Birlespesi Kommunistlik Partiyasına]] (Bolshevikler) qosıldı hám basqa zatlar qatarında [[Qızıl Armiya]] áskerleriniń oyın-kúlkileri ushın teatr áskerin quradı<ref name=":1"/>. Niyaziy ózbek tilinen tısqarı basqa kóplegen tillerdi, atap aytqanda [[arab]], [[parsı]], [[orıs]] hám [[túrk]] tillerinde bilgen<ref name="milliycha"/>. 1928-jıl [[avgust]]tan Shahımardanda úgit-násiyat jumısların alıp barǵan. == Dóretishiligi, jadidshilik hám azatlıq arzıwsı == [[Fayl:Maktab_she’ri.jpg|nobaý|Hamzanıń Mektep qosıǵı]] Hamzanıń kórkem ádebiy dóretiwshiligi medresede oqıp júrgen gezlerinde, 1905-1906-jıllarda baslanǵan. Niyaziydıń dáslepki dóretpelerinde kúshli social-demokratiyalıq jónelisler hám social ádalatsızlıq keskin qaralanǵan. Onıń shıǵarmalarına tiykarlanıp [[áyeller huqıqları]], [[social teńsizlik]] hám [[ırımnıń]] keń tarqalıwı sıyaqlı social máseleleri kórsetilgen<ref name="arboblar"/>. Hamza [[1908-jılda]] qońsı úlkelerde baspa etilgen aldı gazetalar hám olardaǵı insanpárwarlıq ideyaları menen tanısqan. Bilimli insanlar tásirinde «milliy qosıqlar» jaza baslaǵan. Hamzanıń dóretiwshiligine, [[Fotih Karimiydıń]] «Waqıt», [[Ismayil Gaspralidiń|Ismayıl Gaspralidiń]] «Tarjiman» gazetaları, [[Rizo Faxriddinniń]] «Shóro» jurnalı, sol qatarı, Tashkentte ózbek tilinde shiǵa baslaǵan [[Ismayil Obidiydıń|Ismayıl Obidiydıń]] «Taraqqiy», [[Munavvarqarı Abdurashidxan ulınıń]] «Xurshid», [[Abdulla Avloniydıń]] «Shuhrat» gazetaları kúshli tásir kórsetedi<ref name="sputnik">{{Web deregi | url = https://oz.sputniknews.uz/20230225/hamza-hayoti-va-ijodi-uzbekiston-32451895.html| bet = Hamza hayoti va ijodi| sáne = 2023-jıl 25-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-avgust }}</ref>. Bul jazıwshılar menen tanısadı, olar tásirinde jadidshilik háreketine kelip qosıladı<ref name="milliycha"/>. Jadidshilik háreketiniń tiykarlawshısı bolǵan [[Ismayıl Gaspirali]] qaytıs bolǵanında Hamza [[joqlaw qosıǵı]] jazıp, «Dad qıl dáwiri pallaqdın, battı xurshidi jáhán», dep jazadı. Hamza [[Munavvarqarı Abdurashidxan ulın]] «ruwxıy ustaz», «húrmetli ustazı joqarı», dep ataydı. Hamzanıń dáslepki qosıqları hám maqalaları mine sol gazeta hám jurnallarda basıladı. Baspasózdegi iskerliginen tısqarı Hamza «Mektep», «Ilim ista», «Kitap», «Qálem», «Oqı», «Tuwrısóz bala», «Balanıń jaman bolıwına sebep bolǵan ananıń jazası», «Gúrriń», «Tasbaqa hám shayan», «Gúrriń» sıyaqlı tárbiyalıq mazmunda bolǵan kóplegen qosıqlar da jazǵan<ref name="sputnik" />. Hamza sol jılı «eski patshalar turmısınan» alınǵan «Haqıyqat kimde? » degen «roman» da jazǵan (bul shıǵarma sol gezde-aq joǵalǵan). Hamza 1905-jıldan mumtaz shayırlarǵa ergen halda ǵázzeller jaza baslaǵan. Bazı dereklerde bolsa qosıq jazıwdı 1899-jıldan, Furqat hám Muqımıy — ózbek dóretiwshilerı shıǵarmalarınan yoshlanıp jaza baslaǵanı aytıladı<ref name="arboblar"/>. Hamzanıń revolyuciya jıllarınnan aldınǵı tiykarǵı shıǵarması tájik hám ózbek tillerinde jazılǵan qosıqlıq «Devon» (1905-1914) shıǵarması qaytıs bolǵan soń baspadan shıǵarıǵan<ref name="arboblar">{{Web deregi | url = https://arboblar.uz/uz/people/khamza-khakimzade-niyazi| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy| qaralǵan sáne = 17.09.2023 }}</ref>. Hamza bul shıǵarmanı da «Nihoniy» laqabı menen jazǵan. Shıǵarmaǵa jámi 214 qosıq kiritilgen. «Devon»nıń bazı ǵázzellerinde arqa poeziyaǵa tán muhabbat, diniy tematika arqalı bilimge shaqırıw sıyaqlı temalar orın iyeleydi<ref name="bilimlar"/>. Hamzanıń dáslepki baspadan shıqqan shıǵarmalarında da bul temalar kóterilgen: «Ramazan» (1914), «Jańa baxıt» dástanı (1915), «Uwlanǵan turmıs» (1916)<ref name="arboblar" />. 1914-jılda «Sadoi Túrkstan», «Sadoi Ferǵana» sıyaqlı gazetalarda, «Ayna» jaridasında bilimge shaqırıwshı ocherk hám publitsistik maqalaları shıǵadı. Onıń «Bid'atmi, májusiyatba? » (1914) ocherki usılardan edi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://adabiyot.islamonline.uz/kitoblar/malumot/223-xamza.html| bet = Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий (1889-1929)| qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref>. Hamza úlken jasdaǵı insanlar ushın «Milliy qosıqlar ushın milliy qosıqlar kompleksi» ulıwma atı astında «gúl» toplamların járiyalaǵan (1915-1919). Hamza usı komplekslerin (8 bólimnen ibarat) menen ózbek poeziyasına jańa mazmun hám jańa ideyalar alıp kirgen hám ásirese, jadid ádebiyatı rawajlanıwına úlken úles qosqan. Toplamda Hamzanıń revolyuciyalıq-demokratiyalıq ruwxıylıq jolınan revolyuciya jawıngeri tárepke ótkeni bilinedi<ref name="arboblar2">{{Web deregi | url = https://arboblar.uz/uz/people/khamza-khakimzade-niyazi| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy}}</ref>. [[Klasslıq]] hám [[partiyalıq]] [[kórkem ádebiy shıǵarmalardıń]] qımbatın belgileytuǵın tiykarǵı [[kriterya]] esaplanǵan dáwirlerde Hamzanıń [[«Bay bola xizmetker»]] pyesası pútkilley qayta jazıp shıǵılǵan. Socialistik [[realizm metodı]] talapları tiykarında «qayta tiklengen» bul shıǵarma uzaq jıllar dawamında Hamza [[dramaturgiyasınıń]] joqarı úlgisi retinde usınıs etilip kelingen. 1917-jıl 25-aprelde «Ullı Túrkstan» gazetasında Hamzanıń «Túrkstan tolıq huqıqlıǵına» atlı qosıǵı basıladı. Ol jaǵdayda «Tórt júz jıllıq Romanovlar» dinastiyasınıń taxttan awdarılıwı hám rus-burjua demokratiyalıq revolyuciyasınıń jeńisi haqqında jazadı<ref name=":2"/>. 1903-1904-jıllar aralıǵinda jazılǵan kóplegen dóretpeleri 1929-jılda qaytıs bolǵannan keyin tabılǵan<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://uz.sputniknews.ru/20230223/xamza-xakimzade-niyazi--biografiya-32455891.html| bet = Хамза Хакимзаде Ниязи — биография| sáne = 23.02.2023 | qaralǵan sáne = 17.08.2023 }}</ref>. Hamzanıń 1916 hám 1920-jıllarda jazılǵan «Loshman baxıtsızlıqları», «Ferǵana baxıtsızlıqları», «Bay bola xizmetker» sıyaqlı dóretpeleri joǵalǵan. Tek «Loshman baxıtsızlıqları»nıń «Istibdod jábirleniwshileri» degen bólegi hám «Bay bola xizmetker» dramasınıń afishası saqlanıp qalınǵan. Teatrlarda qoyılıp kelgen «Bay bola xizmetker» dramasın bolsa dramaturg [[Komil Yashin]] afishada sáwlelengen mazmun boyınsha qayta tiklegen<ref name=":0"/><ref>{{Web deregi | url = https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/ulugbek-hamdam-hamza-yangi-ozbek-adabiyoti-asoschilaridan-birimi.html| bet = Ulug‘bek Hamdam. Hamza – yangi o‘zbek adabiyoti asoschilaridan birimi?| sáne = 17.03.2018 | qaralǵan sáne = 17.08.2023 }}</ref>. Bul varianttıń júzege keliwi, yaǵnıy avtorı tiri bolmaǵan, túp nusqası joǵalǵan miynettiń basqa bir insan tárepinen tikleniwi jáhán kórkem ádebiy tájiriybesinde kórilmegen hádiyse bolıp tabıladı. Shayır [[Miraziz Azam]] Komil Yashin Hamza dóretiwshiligin islewde qanshelli úlken rol oynaǵan bolsa, onıń dóretiwshiligin burmalawǵa da óz úlesin qosqanlıǵın aytıp ótken<ref>{{Web deregi | url = https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/matbuot/qayta-qurish-davri-matbuoti/suvon-meliyev-boy-ila-xizmatchi-yoki-tiklangan-nusxa-muammosi-1989| bet = SUVON MELIYEV. «BOY ILA XIZMATCHI» YOKI TIKLANGAN NUSXA MUAMMOSI (1989)| sáne = 3.12.2014 | qaralǵan sáne = 30.8.2023 }}</ref>. 1927-jıllarda «Ózbek hayalı tilinen», «Ózbek hayal-qızlarına», «Azat hayal-qızlar qosıǵı», «Bul kun — 8-mart», «Hayal qızlar dawısı», 1928-jılda bolsa «Hújim», «Mubárek», «Úzilgen sheshek gúl», «Tursınay joqlaw qosıǵı» sıyaqlı qosıqlar jazdı<ref name="qayu"/>. === Muzıka === Hamzanıń qálemine bir neshe onlap qosıqlar tiyisli. Biraq muzıkalıq miyraslarınıń barlıǵıda saqlanıp qalınbaǵan. Ol pútkil Ózbekstan boylap sayaxat etip, xalıq qosıqların toplaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://eurasia.expert/rodilsya-uzbekskiy-poet-i-prosvetitel-khamza-niyazi/| bet = Родился узбекский поэт и просветитель Хамза Ниязи| sáne = 6.03.2023 | qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref>. Bazı qosıqları 1931-jıl «Ferǵana, Buxara hám Xiva qosıqları» kompleksinen orın alǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.goodreads.com/book/show/58573732| bet = Проделки Майсары| qaralǵan sáne = 17.08.2023 }}</ref>. Qosıqlarınıń ayırımları belgili ózbek artistlerinen jazıp alınǵan<ref name="arboblar"/><ref>{{Web deregi | url = https://nuz.uz/moi-uzbekistancy/1190352-nasha-pamyat-nasha-nadezhda-ko-dnyu-rozhdeniya-hamza-hakimzode-niyazi.html| bet = Наша память. Наша надежда. Ко дню рождения Хамза Хакимзоде Ниязи| sáne = 6.03.2021 | til = ruscha| qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref>. === Sahna shıǵarmaları === Hamza dóretiwshiliginiń usı 2-dáwirinde nasr hám dramaturgiya salasında da saldamlı izertlewler alıp barǵan. Onıń «Jańa saodat» (1914-jıl, basası —1915-jıl) shıǵarması ayırım ilimpazlar tárepinen ózbek ádebiyatındaǵı roman janrınıń dáslepki úlgisi retinde aytılıp kelingen, lekin bul dóretpe tiykarınan aǵartıwshılıq ideyaları menen suwǵarılǵan qıssa bolıp, onda jarlı jigittiń (Alımjan) ilim sebepli shańaraqlıq baxıt hám ıǵbalǵa eriskenligi uqıp penen súwretlengen. Hamza 1914-1916-jıllarda «Ósh» (1914), «Uwlı turmıs yoxud Íshqı jábirleniwshileri» (1915), «Ilim shınlıqqa barar joli», «Mulla Normuhammad domlanıń kufr qátesi», «Ashlıq jábirleniwshileri» (1916 ), «Tolıq huqıqlıq yamasa avtonomiya» (1917) sıyaqlı kishi sahna dóretpelerin jazǵan. 1915-1916-jıllarda jazǵan «Feruzaxanım», «Ilim shınlıqqa barar jolı», «Loshman baxıtsızlıǵı» sıyaqlı qatar drama hám komediyalardan ayırımların ózi dúzgen truppasında sahnalastırǵan<ref name="bilimlar"/>. == Ólimi == [[Fayl:Hamza_Hakimzoda_Niyoziy_maqbarasi_01.jpg|nobaý|Hamza Hakimzada Niyaziy maqbarası]] [[1928-jıldan]] oǵan qaraǵanda oǵada táqip hám qısım kórsetile baslaydı. Sol jılı Shahımardanǵa jiberiledi. Ol jerde mektep, bilimlendiriw jumısları, hayal-qızlar azatlıq máseleleri menen shuǵıllanadı. Materiallıq hám ruwxıy qıyınshılıqtı bastan keshiredi<ref name="sputnik"/>. 1929-jıl 18-martta<ref name="bilimlar"/><ref name="arboblar"/> Niyaziy Shahımardanda [[Hazrat Ali maqbarasi (Shohimardon)|Hazrat Ali maqbarası]] báyinde óltirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://kun.uz/uz/news/2017/07/17/soimardon-manzaralari-safar-taassurotlari| bet = Shohimardon manzaralari. Safar taassurotlari| sáne = 17.07.2017 | qaralǵan sáne = 8.08.2023 }}</ref>. Hamza ólimi haqqında tarıyxshılar túrlishe pikir bildirgen. Ayırımlar ol milletshiler hám islam fundamentalistleri tárepinen tasboran qılıp óltirilgenligin atap ótse<ref>{{Web deregi | url = https://aniq.uz/uz/yangiliklar/mutlaqo-maxfiy-sud-materiallari-hamzaning-sirli-ulimi-haqida| bet = MUTLAQO MAXFIY SUD MATERIALLARI: Hamzaning sirli o‘limi haqida...| sáne = 17.02.2020 | baspaxana = aniq.uz| qaralǵan sáne = 30.8.2023 }}</ref>, jazıwshı Nabijon Boqiy Hamzanıń ólimi haqqında sonday deydi<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://daryo.uz/2022/11/03/hamzani-tosh-bilan-urib-majaqlab-oldirishgan-yozuvchi-nabijon-boqiy| bet = «Hamzani tosh bilan urib, majaqlab o‘ldirishgan» — yozuvchi Nabijon Boqiy| sáne = 3.11.2022 | qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref><ref name=":4">{{Web deregi | url = https://www.xabar.uz/uz/madaniyat/hamza-bahonasida-dindorlar-mahv-etilgan-qizil-toshbor| bet = «Hamza bahonasida dindorlar mahv etilgan» — «Qizil toshbo‘ron» kitobi tarixiy mavzudagi eng yaxshi nashr deb topildi| sáne = 6.11.2022 | qaralǵan sáne = 26.08.2023 }}</ref>:<blockquote>…Adam óltiriwshilik bolǵan, lekin adam óltiriwshilikti shólkemlestirgenler basqa, jazalanǵanlar basqa. Dindorlar jazalanadı. Dindorlardıń baylanısı joq. Araq iship, temeki shegip júrgen adam dindor bola ma? Olar dinnen shıǵıp ketken adamlar. Hamzanıń ólimine dindorlardıń baylanısı joq. Lekin sonda Hamza sıltawında dindorlar joq etilgen. Mıjǵalanı, joq qılıp taslanǵan …</blockquote> == Shańaraǵı == Ákesi Ibn Yamin Niyaz ulı (1840–1922) [[Ózbek tili|ózbek]], tájik, [[Parsı tili|parsı]] tillerin biler<ref name=":1"/>, ádebiyatqa qiziǵar edi. 16 jasında dıyqanshılıqtı taslap, Buxaraǵa barıp, eskishe xalıq shıpakeri bolıp qaytqan. Rus shıpakerleri menen baylanısda bolǵan hám jańa medicina ámeliyatların úyrengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634938408400455?journalCode=ccas20| bet = «Shohimardon»: Forging a link in the Chain of Soviet Uzbek literary orthodoxy| sáne = 17.09.2007 | baspaxana = tandfonline.com| qaralǵan sáne = 29.08.2023 }}</ref>. Buxaraǵa qaytqanında Hamzanıń anasi Jahanbibi Rabiboy qızına (1858–1903) úylengen<ref name="davron">{{Web deregi | url = https://kh-davron.uz/yangiliklar/muborak-kin/ulugbek-dolimov-hamza-hakimzoda-niyoziy.html| bet = Hamza Hakimzoda Niyoziy. Tarjimai hol & Ulug’bek Dolimov. Hamza Hakimzoda Niyoziy & Toshkentga sayohat. Spektakl| sáne = 2019-jıl 5-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-avgust }}</ref>. Jahonbibi tábib da bolǵan. Hamza Kamilaxan atlı qızǵa úylenedi. Olardıń Abbasxan atlı ulı bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://ziyouz.uz/matbuot/qayta-qurish-davri-matbuoti/naim-karimov-hamzani-kim-oldirgan-yoxud-shohimardonning-qora-bahori-1991/| bet = Наим Каримов. Ҳамзани ким ўлдирган ёхуд Шоҳимардоннинг қора баҳори (1991) - www.ziyouz.uz| sáne = 16.03.2022 | baspaxana = ziyouz.uz| qaralǵan sáne = 30.8.2023 }}</ref> == Jáne qarań == * Munavvarqarı Abdurashidxan ulı * Furqat * [[Ózbek tili]] == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book|last=Allworth|first=Edward|title=Central Asia, 130 Years of Russian Dominance|url=https://archive.org/details/centralasia130ye0000unse|year=1994|location=Durham|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-1521-6}}. * {{Cite book|last=Allworth|first=Edward|title=The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History|url=https://archive.org/details/modernuzbeksfrom0000allw|year=1990|location=Stanford|publisher=Hoover Institution Press|isbn=978-0-8179-8732-9}}. * {{Cite book|last=Allworth|first=Edward|title=Uzbek Literary Politics|url=https://archive.org/details/uzbekliterarypol0000edwa|year=1964|location=The Hague|publisher=Mouton & Co.}}. * {{Cite book|last=Kasymov|first=S. S.|title=''Usbekskaja Sozialistitscheskaja Sovetskaya Respublika'' in [[Great Soviet Encyclopedia]]. Volume XIII.|year=1956|location=The Hague|publisher=Literatura}}. * {{Cite book|last=Beliaev|first=Viktor M.|title=Central Asian Music. Essays in the History of the Music of the Peoples of the USSR|year=1975|location=Middletown|publisher=Wesleyan University Press}}. * {{Cite book|last=Kamp|first=Marianne|title=The New Women in Uzbekistan. Islam, Modernity, and Unveiling under Communism|year=2006|location=Seattle - London|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98644-9}}. * {{Cite book|last=Khalid|first=Adeeb|title=The Politics of Muslim Cultural Reform. Jadidism in Central Asia|year=1998|location=Berkeley, LA - London|publisher=University of Washington Press|isbn=0-520-21356-4}}. * {{Cite book|last=Klein Michel|first=Sigrid|title=Departure from Oriental poetry traditions. Studies of Uzbek drama and prose from 1910 to 1934|year=1993|location=Budapest|publisher=Akadémiai Kiadó|isbn=963-05-6316-9}}. * {{Cite book|last=MacFadyen|first=David|title=Russian culture in Uzbekistan|year=2006|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-34134-9}}. * {{Cite book|last=Malcolmson|first=Scott|title=Empire's Edge: Travels in South-Eastern Europe, Turkey and Central Asia|url=https://archive.org/details/empiresedgetrave0000malc|year=1995|location=London|publisher=Verso|isbn=978-1-85984-098-6}}. * {{Cite book|last=Niyoziy|first=Hamza Hakimzoda|title=Hamza Hakimzoda Niyoziy: Toʻla asarlar toʻplami|year=1988–1989|location=Tashkent|publisher=Fan}}. * {{Cite book|last=Soucek|first=Svatopluk|title=A History of Inner Asia|url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc|year=2000|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65704-4}}. * {{Cite book|last=Witkowitsch|first=Viktor|title=A Journey Through Soviet Uzbekistan|year=1954|location=Moscow|publisher=Foreign Languages Press|isbn=978-0-521-65704-4}}. == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20240209153915/https://oyina.uz/uz/article/466 Hamzaning badali. Atoqli sanʼatkor Bahodir Yoʻldoshev bilan Hamza haqida suhbat] * [https://web.archive.org/web/20240303065220/https://ziyouz.uz/matbuot/qayta-qurish-davri-matbuoti/salohiddin-mamajonov-hamza-dindor-bolganmi-1990/ Salohiddin Mamajonov. Hamza dindor boʻlganmi? (1990)] * [https://aniq.uz/yangiliklar/hamza-hakimzoda-niyoziy-kim-edi-dahriymi-yo-dindor Hamza Hakimzoda Niyoziy kim edi: dahriymi yo dindor?] * Adeeb Khalid: [http://www.ghazali.org/articles/ijmes-26-2-94-ak.pdf ''Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia'']. 1994 * Mark Dickens: [https://web.archive.org/web/20080723155645/http://www.oxuscom.com/Uzbek_Music.pdf ''Uzbek Music''] (Wayback Machine saytida 2008-07-23 sánesinde arxivlengen). 1989 * Mark Dickens: [https://web.archive.org/web/20080723155517/http://www.oxuscom.com/Uzbeks.pdf ''The Uzbeks''] (Wayback Machine saytida 2008-07-23 sánesinda arxivlengen). 1990 * Works of Niyazi in English, Russian, and Arabic, Wayback Machine saytında (March 25, 2008 sánesinde arxivlengen) * {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]] [[Kategoriya:18-martta qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:6-martta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sovet jazıwshıları]] [[Kategoriya:Repressiya qurbanları]] [[Kategoriya:Jadidler]] [[Kategoriya:Ózbekstanlı jazıwshılar]] [[Kategoriya:Ózbekstanlı shayırlar]] 5j72jpwctwnxaw1mun5l32fwkfnhde9 0 15803 266139 212580 2026-08-17T22:27:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266139 wikitext text/x-wiki   [[Fayl:ព្រៃកម្ពុជា.jpg|nobaý|[[:en:Cambodia|Cambodia]].daǵı orman.]] [[Fayl:Tioman_Rainforest.JPG|nobaý|Tioman atawındaǵı orman, [[Malayziya|Malaysia]]]] [[Fayl:Puerto_Rico_El_Yunque_1.jpg|nobaý|[[El Yunque]] milliy ormanı [[AQSh Milliy orman]] xızmetindegi birden-bir tropik orman bolıp tabıladı]] [[Jungle|Orman]] - bul tıǵız orman(toǵay) hám quramalı ósimlikler menen oralǵan jer, ádetde tropikalıq ıqlımda. Sońǵı asirde terminniń qollanılıwı júdá túrme-túr boldı. == Etimologiya == Jungle sózi sanskritsha jaṅgala sózinen kelip shıqqan bolıp (जङ्गल), mánisi tegis emes hám qurǵaqshılıq degendi bildiredi. Ol anglichan tiline 18-ásirde hind tilindegi orman sózi arqalı kirip kelgen (Urdu tilinde/Hind tilinde: [[جنگل / जङ्गल]]) (Jangal)<ref>{{Web deregi | url = https://www.lexico.com/definition/jungle| bet = Meaning of jungle in English| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611000713/https://www.lexico.com/definition/jungle| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2020 | jumıs = Lexico| baspaxana = Oxford University Press/Dictionary.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun | citata = Origin: Late 18th century from Sanskrit jāṅgala ‘rough and arid (terrain)’.}}</ref>. Jāṅgala anglichan tilinde jangal, jangla, jungal hám juṅgala sıyaqlı túrlishe transkripsiya etilgen yaǵniy qollanılǵan. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="one of these spellings may be in the subscriber-only OED citation, which I cannot access (June 2020)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> .Shamalarǵa kóre, ingliz-hind talqını onıń tıǵız " kishkene putaqsha" degen mánisine alıp keldi. Bul termin Indiya yarımatawı hám Iran platosinıń kóplegen tillerinde keń tarqalǵan bolıp, bul jerde ádetde áyyemgi ormanlar almastırıwshı ósimlikler ósiwi yamasa batıl aymaqlardı iyelep alǵan tropik ósimliklerdi ańlatıw ushın isletiledi. == Jabayı tábiyat == [[Fayl:Mosnticulo_de_los_anranjos.jpg|nobaý|[[Gonduras]] daǵı Los-Naranjos arxeologik saytınan taw.]] Ormanlar barlıq xalıq jasaytuǵın qurǵaqlıqlarda payda bolǵanlıǵı hám túrli [[ıqlım zonalarında]] kóplegen [[ósimlikler]] hám jer túrlerin óz ishine alıwı múmkinligi sebepli, ormanlardıń jabayı ómirin tuwrıdan-tuwrı anıqlaw múmkin emes. == Hár qıylı paydalanıw == === Tıǵız hám quramalı ósimlikler sıyaqlı === [[Fayl:Dry_rainforest.jpg|solğa|nobaý|Júzim baǵı, ádetiy quramalı orman, [[Avstraliya]] ]] Ormannıń eń keń tarqalǵan mánislerinen biri bul jer júzesinde, ásirese [[Tropik toǵaylar|tropik]]<nowiki/>larda quramalı ósimlikler menen oralǵan jer.Ádetde bunday ósimlikler adamlardıń háreketine tosqınlıq etetuǵın dárejede tıǵız bolıp, sayaxatshılar jolların kesip ótiwlerin talap etedi. Bul tariyp tropik orman hám orman ortasındaǵı parqın kórsetedi, sebebi jawınormanlarınıń tómengi bólegi ádetde quyash nurı etiwmasligi sebepli ósimliklerden ashıq hám sol sebepli kesilisiw salıstırǵanda ańsat.<ref name="autogenerated5">{{Web deregi | url = https://suny.oneonta.edu/| bet = SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.| jumıs = suny.oneonta.edu| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.blueplanetbiomes.org/rainforest.htm| bet = Rainforest Biomes| jumıs = www.blueplanetbiomes.org}}</ref>. Ormanlar tropik ormanlar ishinde yamasa shegaralarında dúbeleyler sıyaqlı tábiyiy buzılıwlar yamasa terek kesiw sıyaqlı insan iskerligi nátiyjesinde ormanlar ashılǵan aymaqlarda ámeldegi bolıwı múmkin<ref name="autogenerated4" /><ref>{{Web deregi | url = http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml| bet = Ecology L4.OO<!-- Bot generated title -->| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120703075437/http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml| arxivsáne = 2012-jıl 3-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}</ref>. Bunday tártipsizlikten keyin payda bolatuǵın izbe-iz ósimlikler tıǵız hám quramalı bolıp, " ádetiy" orman esaplanadı. Jungle ádetde jamǵır ormanları boylap, mısalı, [[dárya]] arqalı boylap payda boladı, bul taǵı jer júzesinde kóbirek jaqtılıq sebepli kelip shaǵadı .<ref name="autogenerated5" /> Munson ormanları hám mangrovlar ádetde bul túrdegi ormanlar dep ataladı. Jawın ormanlarına qaraǵanda ashıqlaw qasnaqǵa iye bolǵan musson ormanları ádetde háreketti qıyınlastıratuǵın kóplegen tarmaqlar hám putalar menen tıǵız tómengi qabatlarǵa iye<ref>{{Web deregi | url = http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome&#91;1&#93;&#91;1&#93;.ppt| bet = Archived copy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121102121145/http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome%5B1%5D%5B1%5D.ppt| arxivsáne = 2012-jıl 2-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf| bet = Terrestrial Biomes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130527033626/http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 27-may | baspaxana = Wku.edu (Western Kentucky University, Department of Geography and Geology)| qaralǵan sáne = 2012-jıl 29-noyabr }}</ref>, mangrovlardıń tayansh tamırları hám tómen qasnaqları bolsa soǵan uqsas qıyınshılıqlardı keltirip shıǵaradı . === ıǵal toǵay sıpatında === [[Fayl:Fluss_Dja_Somalomo.JPG|nobaý|Jawın ormanındaǵı darya jaǵısında jaylasqan orman, [[Kamerun]]]] Evropalıq izertlewshilerdiń dáslep tropik ormanlar boylap tiykarlanıp dárya boylap sayaxat etkenligi sebepli, aǵıs qurǵaqlıqların qaplaǵan tıǵız quramalı ósimlikler pútkil ormanda bunday orman sharayatları bar ekenligi haqqında nadurıs tásirler qaldırdı. Nátiyjede, pútkil ormannan ótip bolmaytuǵın orman dep nadurıs shama qılıwdı <ref>{{Web deregi | url = http://www.oneonta.edu/faculty/baumanpr/geosat2/Central%20Africa%20I/Central%20Africa%20Part%20I.htm| bet = Tropical Wet Realms of Central Africa, Part 1| avtor = Baumann, Paul R.| jıl = 2009| baspaxana = Oneonta.edu (State University of New York College at Oneonta)| qaralǵan sáne = 2012-jıl 29-noyabr }}</ref>. Bul, óz gezeginde, ormannıń derlik hár qanday ızǵar tropik orman retinde ekinshi ataqlı isletiliwine sebep bolǵan kórinedi. Bul kontekstte orman, ásirese, tropik jawın ormanları menen baylanıslı , Lekin bultlı orman, ortasha jawın ormanları hám mangrovlarga sozılıwı múmkin <ref name="autogenerated2" /> ósimlik dúzilisine yamasa sayaxat qılıw qolaylıǵına belgi etpesten. " Tropikalıq orman" hám " jawın ormanı" atamaları tiykarlanıp ızǵar tropik ormanlardıń xarakteristikası retinde " jungle" ornın iyeledi, bul 1970-jıllardan berli júz bergen lingvistik ótiw. " Jawın ormanı" nıń ózi 1970-jıllarǵa shekem ingliz sózliklerinde ushraspaǵan. "Jungle" sózi 1970-jıllarǵa shekem baspa baspalarda tropik ormanlarǵa salıstırǵanda isletilingen atamalardıń 80% ten aslamın quraǵan; sonnan berli ol turaqlı túrde " jawın ormanlari" menen almastırıldı, soǵan qaramastan " jungle" ele da tropik jawın ormanlarına belgi etkende ulıwma paydalanıwda qalıp atır.<ref name="autogenerated1" /> === Metafora retinde === [[Fayl:Jungle_comics_128.jpg|nobaý|Ǵalabalıq mádeniyatda jırtqıshlıq hám shápáátsizlikti ańlatıw ushın ormannan paydalanıw.]] Metafora retinde, Jungle kóbinese boysınıwsız yamasa nızamǵa qarsı bolǵan yamasa birden-bir nızam " eń kúshlilerdiń aman qalıwı" dep qabıl etiletuǵın jaǵdaylardı ańlatadı. Bul " qalalıqlar" dıń ormanlar sonday jaylar ekenligi haqqındaǵı qarawların sáwlelendiredi. Apton Sinkler óziniń Chikagodagi Stokyardsdagi jumısshılar turmısı haqqındaǵı ataqlı kitapına " Jungle" (1906 ) basın berip, jumısshılardı hesh qanday nızamlı yamasa basqa nızamlı sharalar kórmesten ayawsız ekspluataciya qılınıp atırǵan sıyaqlı suwretlegen<ref>{{Cite book|title=Dark Eden: the swamp in nineteenth-century American culture|url=https://archive.org/details/darkedenswampinn0000mill|series=Volume 43 of Cambridge studies in American literature and culture Structural Analysis in the Social Sciences|author=Miller, David Cameron|publisher=Cambridge University Press|year=1989|isbn=0-521-37553-3}}</ref>. " Orman nızamı" termini de tap sonday kontekstte qollanıladı, ol Rudyard Kiplingning " Jungle kitapi" (1894) den alınǵan - eger orman haywanları jámiyetinde bul kitapda suwretlengen hám anıq insaniyat jámiyeti ushın metafora retinde názerde tutılǵan. Bul [[sóz dizbegi]] Kipling tolıq suwretlep bergen quramalı nızamlar kompleksine belgi etedi, lekin nızamsız tártipsizlikti emes.. "Orman" sózi qorqınıshlı hám basqar'p bolmaytuǵın tábiyat hám civilizatsiyadan ajıratılǵan mánislerdi, sonıń menen birge, abay, shálkeslik, kúshsizlik, jónelisti joytıw hám hárekecizlikti keltirip shıǵaratuǵın sezim-sezimlerdi óz ishine aladı. "Ormannıń" , "jawın toǵayı" na ózgeriwi tropik ormanlardı xarakteristikalaw ushın ábzal etilgen termin bul ormanlardı mort hám psixik jaylar retinde qabıllawdıń kusheytiwine juwap bolıp, " orman" nıń geweklew mánislerine uyqas kelmaytuǵın kózqaras bolıp tabıladı.<ref name="autogenerated6" /> Mádeniyat tanıwshı ilimpazlar, ásirese kolonizatorlikten keyingi sınshılar, kóbinese ierarxik húkimranlıq túsinigi sheńberinde ormandı analiz etedi hám batıs mádeniyatları kóbinese basqa mádeniyatlarǵa ózleriniń tsivilizatsiya standartlarına sáykes keliw talabın qóyadıl. Mısalı : Edvard Saidtıń atap kórsetiwine qaraǵanda, Jonny vaysmuller tárepinen suwretlengen Tarzan ormanda jasawshı bolıp, jırtqısh, qopal hám jırtqıshdı ańlatpalaǵan, biraq ele de óz isiniń ustası<ref name="Said">{{Cite book|title=Reflections on Exile: And Other Essays|url=https://archive.org/details/reflectionsonexi00said|series=Convergences Series|author=Said|publisher=Harvard University Press|year=2000|isbn=9780674003026}}</ref>; hám onıń shıǵarmasında "Afrikanıń sáwlesi" ''Qarańǵılıqtıń Júregi'' haqqında Nigerialıq jazıwshı hám teoretik Chinua Achebe orman hám Afrika qanday etip Marlou hám Kurts sıyaqlı aq reńli Evropa qaharmanları ushın ǵulǵula dáregi bolıp qalǵanın aytıp ótedi.<ref name="Achebe">{{Cite journal|author=Chinua|title=An Image of Africa: Racism in Conrad's 'Heart of Darkness'|year=1977}}</ref>. Izraildıń burınǵı bas ministri Ehud Izraildı «orman daǵı villa(aǵashtan islengen jay)»ga salıstırǵan, bul salıstırıw Izrail daǵı siyasiy tartıslarda tez-tez tilge alınǵan. Aǵashtan islengen waqıtsha jaydıń Izrail siyasatınıń shep tárepindegi sınshıları bul salıstırıwlawdı qattı sın pikir bildirdı<ref>{{Web deregi | url = https://israelpolicyforum.org/2020/09/03/the-iron-wall-versus-the-villa-in-the-jungle/| bet = The Iron Wall Versus the Villa in the Jungle| avtor = Koplow| at = Michael J.| sáne = 2020-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}</ref>. == Jáne ==   * Monsoon forest * Arid Forest Research Institute (AFRI) * Rainforest * Wilderness * Grove (nature) * Amazon rainforest == Sırtqı siltemeler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} * [https://web.archive.org/web/20061206023124/http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/tv/jungle/ BBC - Science and Nature: Jungle] * [https://web.archive.org/web/19970725024334/http://www.ups.edu/biology/museum/worldbiomes.html "Biomes of the World"] by Dennis Paulson {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Qalıń toǵay]] [[Kategoriya:Toǵay]] [[Kategoriya:Orman]] qmds13i2zcctsmf7rsvuyj4j4e53216 0 16041 266251 212618 2026-08-18T00:26:54Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266251 wikitext text/x-wiki '''Shaxmat tariyxı''' bir yarım mıń jıllıq tariyxqa iye. Boljawlarǵa kóre shaxmat hindlerdiń Chaturanga oyını bolıp bul parsılar tárepinen ózlestirilip ózgerisler kirgizilip shatırash dep atalǵan. 7-ásirde arablar Irandı iyelegennen keyin, shatırash Arab xalifalıǵına tarqaldı. Arablar bolsa shatırashtı Evropaǵa tarqattı. XV ásir aqırlarına shekem shaxmattaǵı Perzi hám Pildiń oyındaǵı háreketleri sheklengen edi, sol waqıttan baslap bolsa zamanagóy kóriniske iye boldı. Oyın sezilerli dárejede ózgerdi, tezlesti, aqlar oyındı baslap bergeni ushın oyınnıń dáslepki basqıshınan baslap hújimde jaylardı iyelewde ústinlikke ıye boldı. == Shaxmattıń kelip shıǵıwı.Chaturanga == [[Hindistan|Hindstan]] [[shaxmattıń]] watanı esaplanadı, sebebi eramızǵa shekemgi vI ásir aqırlarında payda bolǵan Chaturanga oyını (sanskr. चतुरङ्ग) shaxmattıń tuwrıdan-tuwrı áyyemgi uqsası bolıp tabıladı. Chaturanga 8 x8 ólshewdegi taxtada shaxmat danalarına uqsas danalarda oynaladı hám oyınnan maqset qarsılastıń shaxın mat qılıw edi. Arxeologik hám jazba maǵlıwmatlarǵa kóre shaxmattıń kelip shıǵıwın áyyemgi Qıtay hám Sosoniy húkimdarlıǵındaǵı parsı mámleketine baylanıstırıwshı ayırım dáliller bar lekin bul dáliller jetkilikli emes{{Sfn|Cazaux, Knowlton|2017}}{{Sfn|Golombek|1976}}<ref name="britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/topic/chess|Chess|2019-04-13}}</ref>. Chaturanga haqqındaǵı dáslepki jazba maǵlıwmatlar patsha Xarshi Bano (VII ásir){{Sfn|Murray|1913}}{{Sfn|Cazaux, Knowlton|2017}} dáwirinde sanskrit tilinde jazılǵan "Xarchasharita" tariyxiy jılnamasında jazılǵan.Eski parsı tilinde jazılǵan " Chatrang-Duz" (" Shaxmat haqqındaǵı") qollanbasında shaxmat Indiya húkimdarı shahanshax Xisrav I (531-579 ) tárepinen sıylıq etilgeni gúrriń etiledi. Bul ańız tariyxıy tıykarǵa iye hám Xisrav I húkimdarlıǵı waqtında parsılardıń chaturanga menen tanısıwı anıqlanadı. Arab tariyxshiları shaxmat Indiyada payda bolǵanı onnan parsılarǵa berilgeni haqqında tariyxıy maǵlıwmatlar kem berilgen{{Sfn|Murray|1913}}. Chaturangada danalardıń bazı háreketleri IX ásirde shayır Rudratınıń " Kavyalankara" dástanında keltiriledi. Shıǵarmada jazılıwınsha pútkil taxta boylap attıń júriwi, perziniń háreketleri zamanagóy shaxmatta da bar. Biraq Chaturanganıń tolıq qaǵıydaları anıq málim emes{{Sfn|Murray|1913}}<ref name="султанхан">{{Web deregi | url = http://www.chesspro.ru/_events/2009/sultan.html| bet = В какие шахматы играл Султан-Хан?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180104222811/http://chesspro.ru/_events/2009/sultan.html| arxivsáne = 2018-jıl 4-yanvar | avtor = Губанов А., Киланова А.| sáne = 2009 | til = | jumıs = ChessPro| baspaxana = }}</ref>. Beruniydiń "[[Hindistan|Hindstan]]" shıǵarmasında (shama menen 1030-jıl) 8x8 ólshemdgi taxtada tómendegi danalar bolǵan eken: shax,pil,perzi hám tórt piyadadan ibarat tórt toplam bolǵan. XvIII ásirde inglis izertlewshisi Xayrem Koks 4 adamlıq chaturanga 2 adamlıq zamanagóy shaxmattıń payda bolıwına tiykar bolǵan degen. Dunkan Forbes " Shaxmat tariyxı" (1860 ) shıǵarmasında keltirilgen boljawda jan barday. Boljawǵa kóre zamanagóy shaxmattıń kelip shıǵıwına zarik oynawdıń dinge sıyınıw tárepinen qadaǵan etiliwi sebepli kelip shıqqan dep ataladı. Garold Myurrey óziniń " Shaxmat tariyxı" (1913) shıǵarmasında keltiriwinshe Koks-Forbes boljawı bir neshe mıń jıllıq hind tekstleriniń nadurıs awdarması sebepli chaturanga 4 adamnan ibarat oyın dep atalıwına sebep bolǵan deydi. Lekin chaturanga 4 adam tárepinen oynalǵanı ele de ataqlı ádebiyatlarda ushıraydı{{Sfn|Cazaux, Knowlton|2017}}{{Sfn|Golombek|1976}}. Maǵlıwmatlarǵa kóre [[VI ásir]] aqırında Chaturanga parsılarǵa málim bolǵan jáne onı chatrang (pexl. چtrnḥ) dep ataǵan. Oyın haqqında orta parsı tilindegi " Papaktıń balası Ardashir ámelleri kitabı" (shama menen 600-jıl ) shıǵarmasında keltiriledi.{{Sfn|Murray|1913}} Arab ádebiyatlarında shatırash qaǵıydaları tolıq xabar berilgen: jeńiske mat, turaqlılıq yamasa qarsılastıń barlıq danaların qırıp taslaw arqalı erisilgen. Danalardıń zamanagóy shaxmat háreketlerinen ayrıqsha jerleri perziniń(tek bir kvadrat hám hár qanday qıyıq jóneliste háreketlenetuǵın dana ) hám pil (hár qanday qıyıq jóneliste háreketlenedi) hám hesh qanday almastırıw joq! Piyadalar bolsa tek tuwrıǵa háreketlenip, qanatlardan hújimge ótiwde tiykarǵı roldi oynaǵan. Aqırǵı qatarǵa jetip barǵanda bolsa perzige aynalǵan. [[Shatırash]] uzaq múddetli túrli taktikalar, manevrlerdi óz ishine alǵan áste oyın edi. Perzi hám pildiń wazıypası óz maydanların hálsiz noqatların jabıw hám qarsılastıń hálsiz noqatların izlep tawıp oyındı baqlawdan ibarat edi. Oyın debyutında oyınshınıń birinshi waziypası piyadalardan paydalanıp hújim hám qorǵaw konfigurasiyasın dúziw bolar edi{{Sfn|Murray|1913}}{{Sfn|Hooper, Whyld|1984}}. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|author=Cazaux, J.-L., Knowlton, R.|title=A World of Chess: Its Development and Variations through Centuries and Civilizations|publisher=McFarland|year=2017|isbn=9781476629018|ref=Cazaux, Knowlton}} * {{Cite book|author=[[Голомбек, Гарри|Golombek, H.]]|title=Chess: A History|publisher=G. P. Puntam’s Sons|year=1976|isbn=9780399115752|ref=Golombek}} * {{Cite book|author=Hooper, D., [[Уайлд, Кеннет|Whyld, K.]]|title=The Oxford Companion to Chess|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00unse|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1984|isbn=0-19-217540-8|ref=Hooper, Whyld}} * {{Cite book|author=[[Мэррей, Гарольд|H.J.R. Murray]]|title=A History of Chess|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1913|isbn=|ref=Murray}} * Шахматы: энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 621 с. — 100 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85270-005-3</nowiki>. [[Kategoriya:Polgar]] [[Kategoriya:Karlsen]] [[Kategoriya:Topalov]] nba7y8eklkp93f03trdqyruq1g51afq 0 16382 266190 243421 2026-08-17T23:34:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266190 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Larri Hegmen|portret=Larry_Hagman_1973.JPG|kásibi=Aktyor, rejissyor, prodyuser|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Larri Martin Hegmen|iskerlik jılları=1950–2012|tuwılǵan sánesi=21.09.1931|tuwılǵan jeri=Fort-Uert, Texas, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=23.11.2012|qaytıs bolǵan jeri=Dallas, Texas, AQSH|bilimi=Bard kolledji (oqıwdan shıǵarılǵan)|ómirlik joldası=Mey Akselsson (1954-j. úylengen)|balaları=2|anası=Meri Martin}} '''Larri Martin Hegmen''' (1931-jıl 21-sentyabr – 2012-jıl 23-noyabr) — amerikalı aktyor, ol 1978–1991-jıllardaǵı [[praym-taym]] teleserialı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»ta qatal neft baroni J. R. Yuing rolinde hám 1965–1970-jıllardaǵı «Men Djinnidi árman etemen» sitkomında súykimli kosmonavt mayor Entoni Nelson rolinde oynaǵanı menen belgili. Hegmen kóplegen filmlerde, sonıń ishinde «Sátsizlik», «Garri hám Tonto», «S.O.B.», «Nikson» hám «Tiykarǵı reńler» sıyaqlı filmlerinde qosımsha rollerdi oynaǵan. Onıń televideniedegi kórinisleri sonday-aq 1950-jıllardıń aqırınan ólimine shekem onlaǵan showlarda miyman rollerin, hám [[Dallas (2012-jılǵı teleserial)|2012-jılǵı «Dallas»tıń]] qayta tikleniwindegi óziniń belgili rolin qayta atqarıwın óz ishine aladı. Hegmen sonday-aq televidenie prodyuseri hám rejissyorı retinde de islegen. Ol aktrisa Meri Martinniń ulı. Hegmen 1995-jılı ómirin saqlap qalǵan bawır transplantaciyasın ótkerdi. Ol 2012-jılı 23-noyabrde ótkir mieloid leykemiyanıń asqınıwınan qaytıs boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.kens5.com/video/featured-videos/181177701.html| bet = Larry Hagman's manager shares details of actor's final days| baspaxana = KENS5.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121130152827/http://www.kens5.com/video/featured-videos/181177701.html| arxivsáne = 2012-jıl 30-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.radaronline.com/exclusives/2012/11/larry-hagman-dead-delayed-cancer-treatment-report| bet = Larry Hagman Delayed Potentially Life Saving Cancer Treatment To Film Dallas| sáne = 2012-jıl 27-noyabr | baspaxana = radaronline.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Erte jaslıq dáwiri == Hegmen 1931-jılı 21-sentyabrde [[Texas]] shtatınıń Fort-Uert qalasında tuwılǵan<ref>{{Web deregi | bet = Actor Larry Hagman dies at Dallas hospital| url = http://www.star-telegram.com/2012/11/23/4435376/actor-larry-hagman-dies-in-dallas.html| jumıs = Fort Worth Star-Telegram| sáne = 2012-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-noyabr }}</ref>. Onıń anası Meri Martin onıń tuwılıwınan keyin Brodvey aktrisası hám muzıkalıq komediya juldızına aylandı. Onıń ákesi, Bendjamin Djekson Hegmen, shved shıǵısına iye bolıp, buxgalter hám advokat bolǵan, rayon prokurorı bolıp islegen<ref>{{Web deregi | url = http://www.genealogymagazine.com/larryhagman.html| bet = Larry Hagman's Southern Roots| baspaxana = Genealogymagazine.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170303082919/http://www.genealogymagazine.com/larryhagman.html| arxivsáne = 2017-jıl 3-mart | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Martin|first=Mary|title=My Heart Belongs|year=1976|publisher=Morrow|isbn=0688030092|page=[https://archive.org/details/myheartbelongs00mart/page/34 34]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/myheartbelongs00mart/page/34}}</ref><ref>{{cite book|title=Star mothers: the moms behind the celebrities|url=https://archive.org/details/starmothersmomsb00holt|last=Holt|first=Georgia|author2=Quinn, Phyllis|author3=Russell, Sue|isbn=9780671645106| year=1988|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. Hegmenniń ata-anası 1936-jılı, ol bes jasta bolǵanda, ajırastı. Ol anası menen ájesi Xuanita Presli Martin menen Texasta hám Kaliforniyada jasadı, al anası 1938-jılı «<nowiki/>[[Paramount Pictures|Paramount]]<nowiki/>» kompaniyası menen shártnamaǵa qol qoydı. 1940-jılı Hegmenniń anası Richard Xollidey menen tanısıp, turmıs quradı hám kelesi jılı Xeller atlı qızın dúnyaǵa keltirdi<ref>{{Web deregi | bet = VitalSearch-California(USA):California State Vital Records| url = http://www.vitalsearch-ca.com/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = www.vitalsearch-ca.com}}</ref>. Hegmen qatań akademiya, Blekk-Foks áskeriy institutında hám qısqa waqıt Vermonttaǵı mektep-internat Vudstok elatlıq mektebinde oqıdı<ref>{{Cite book|title=Some Enchanted Evenings: The Glittering Life and Times of Mary Martin|url=https://archive.org/details/someenchantedeve0000kauf|last=Kaufman|first=David|publisher=St Martin's Press|year=2016|isbn=9781250031754|pages=[https://archive.org/details/someenchantedeve0000kauf/page/78 78]}}</ref>. Anası Brodvey karerasın qayta baslaw ushın Nyu-York qasına kóship barǵanda, Hegmen jáne ájesi menen Kaliforniyada jasadı{{r|hurt201206}}. Birneshe jıldan keyin onıń ájesi qaytıs boldı, sonlıqtan Hegmen anasınıń qasına Nyu-York qalasına bardı. 1946-jılı Hegmen óziniń tuwılǵan qalası Vezerfordqa qaytıp keldi hám Vezerford orta mektebinde oqıdı, onı pitkerdi. Bir jazda ol neft kánleri úskenelerin islep shıǵarıwshı «Antelope Tool Company» de isledi. Ákesi Hegmenniń yurist bolıp, onıń jumısına qosılıwın qálegeni menen, ol drama sabaqlarına qızıǵıp,{{r|hurt201206}} saxnaǵa ashıq boldı. Ol 1949-jılı orta mektepti pitkerdi hám aktyorlıqtı dawam etiwge sheshim qabılladı. Ol Nyu-Yorktegi Bard kolledjinde ayaq oyın hám drama qánigeliginde oqıdı, biraq bir jıldan keyin oqıwın taslap ketti{{r|hurt201206}}<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/9700306/Larry-Hagman.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/9700306/Larry-Hagman.html |archive-date=January 12, 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Obituary|date=25 Nov 2012|work=The Daily Telegraph|access-date=7 April 2019}}{{cbignore}}</ref>. == Karerası == Hegmen karerasın 1950-jılı Nyu-York shtatınıń Vudstok qalasındaǵı Vudstok teatrında Margaret Vebsterdiń mektebindegi spektakllerde oynawdan basladı<ref>{{cite news|last=Kilgallen|first=Dorothy|title=Voice of Broadway|newspaper=Mansfield News-Journal |location=Mansfield, OH|date=May 3, 1950}}</ref>. Sol jazda, Bard kolledjindegi bir jıllıq oqıwınan demalısta, ol Dallasta óndiris járdemshisi bolıp isledi hám Margo Djons teatr truppasında kishi rollerdi oynadı. Ol Nyu-York qalasında «Qaysar qızdı boysındırıw» spektaklinde kórindi, sonnan keyin Florida shtatınıń Sent-Pitersburg qalasında hám Nyu-Djersi shtatınıń Lambertvil qalasında Sent-Djon Terrell Muzıkalıq Cirkinde kóplegen shatır show myuzikllerine qatnastı. 1951-jılı Hegmen anası menen birge «Qubla Tınısh okeanı» spektakliniń London postanovkasında kórindi hám shama menen bir jıl showda qaldı. 1952-jılı Hegmen áskerge shaqırıw qaǵazın aldı hám Amerika Qurama Shtatları Áskeriy-Hawa kúshlerine qabıllandı<ref name="Hello Darlin"/>. Londonda xızmet etip, ol áskeriy xızmetiniń kópshilik bólegin Ullı Britaniyadaǵı hám Evropadaǵı bazalardaǵı AQSH áskerlerin oyın-zawıq penen támiyinlewge jumsadı<ref>{{Web deregi | url = https://airforce.togetherweserved.com/usaf/servlet/tws.webapp.WebApps?cmd=ShadowBoxProfile&type=Person&ID=174819| bet = Hagman, Larry Martin A1C| jumıs = Togetherweserved.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-aprel }}</ref>. 1956-jılı Áskeriy-Hawa kúshlerinen ketkennen keyin, Hegmen Nyu-York qalasına qayttı, sol jerde ol Uilyam Saroyannıń Brodvey «Blok átirapında bir ret» atlı spektaklde oynadı. Onnan keyin shama menen bir jıl basqa Brodvey spektakli, Djeyms Lidiń «Karera»sında oynadı. Onıń Brodveydegi debyuti 1958-jılı «Bir kún keledi» spektaklinde boldı. Hegmen jáne tórt Brodvey spektaklinde kórindi: «Quday hám Keyt Myorfi», «Nerv jıynaǵı», «Jıllı yarım ataw» hám «Gózzallıq bólegi»<ref>{{Web deregi | url = http://www.ibdb.com/person.php?id=43660| bet = Larry Hagman| jumıs = [[Internet Broadway Database]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}</ref>. Usı dáwirde ol sonday-aq kóplegen, tiykarınan tikkeley efirdegi, televidenie baǵdarlamalarında da kórindi. Hegmenniń birinshi televidenie roli 1957-jılǵı «Dekoy» atlı sindikatlanǵan qılmıslıq dramanıń «Shembi kúni joǵalǵan» epizodında Kennet Devidson roli boldı, onda Beverli Garlend televideniede bas roldegi birinshi hayal policiya xızmetkerin oynaǵan. 1958-jılı ol Barbara Beyn menen birge qısqa múddetli qızıqlı-drama serialı «Port basqarıwshısı»nda miyman juldız retinde qatnastı hám Lloyd Bridjestiń sindikatlanǵan qızıqlı serialı «Teńiz ańshısı»nda úsh ret kórindi. 1960-jılı ol CBS telekanalınıń jazǵı medicinalıq serialı «Diagnoz: Belgisiz»diń «Jarqıraǵan sharaptıń jaǵdayı» epizodında Don Xarding rolinde oynadı. 1961-jılı Hegmen kúndizgi melodrama «Túnniń shegarası» quramına Ed Gibson rolinde qosıldı hám bul rolde eki jıl qaldı. 1963 hám 1964-jıllarda ol CBS telekanalınıń huqıqıy draması «Qorǵawshılar»dıń segmentlerinde eki ret kórindi<ref>{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/name/nm0001306/?ref_=fn_al_nm_1| bet = Larry Hagman| baspaxana = [[IMDb]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-mart }}.</ref>. 1964-jılı ol 1955-jılǵı «Mister Roberts»tiń dawamı «Ensign Pulver» filminde óziniń kino debyutin ámelge asırdı. Sol jılı ol sonday-aq salqın urıs trilleri «Sátsizlik»te de kórindi. == ''«Men Djinnidi árman etemen»'' == [[Fayl:I dream of jeannie hagman eden.JPG|thumb|270px|{{center|Hegmen hám Barbara Iden<br>«Men Djinnidi árman etemen» filminde (1965)}}]] 1965-jılı Hegmen NBC kanalınıń «Men Djinnidi árman etemen» situaciyalıq komediyasında «djinn» Barbara Idenniń xojayını hám keyin súyiklisi bolǵan Áskeriy-Hawa kúshleri kapitanı (keyinirek mayor) Entoni Nelson rolinde oynadı. Bul serial 1965-jıldan 1970-jılǵa shekem bes máwsim dawam etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2012/11/24/us/larry-hagman-obit/index.html| bet = Larry Hagman, the man behind iconic villain J.R. Ewing, dies| at = Chelsea J.| familiya = Carter| first2 = Greg| last2 = Botelho| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | jumıs = CNN Digital}}</ref>. Show birinshi jılı ayrıqsha 30-lıqqa kirdi hám NBC-diń 1960-jıllardaǵı tabıslı sıyqırlı komediyaları — ABCdegi «Sıyqırshı» hám CBS tegi «Meniń súyikli marslıǵım»ǵa juwap boldı. Keyinirek eki birlesiw filmi túsirildi, ekewi de NBC de kórsetildi: «Men Djinnidi árman etemen... On bes jıldan keyin» (1985) hám «Men ele de Djinnidi árman etemen» (1991), biraq Hegmen olardıń heshqaysısında kórsetilmedi. 2010-jılı «Dragon Con» da Hegmen oǵan heshqashan bul haqqında usınıs etilmegenin ayttı<ref>{{Citation|title=Jeannie 2 Dragon Con Atlanta, GA 9-05-10| date=October 3, 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=D-VkCtYRZ1Q|language=en|access-date=2021-11-23}}</ref>. 1999-jılı, 29 jıldan keyin, Hegmen «Djinni»daǵı kásiplesleri Barbara Iden hám Bill Deyli hám de avtorı/prodyuseri Sidney Sheldon menen «Donni hám Mari Show»da birigiwge kelisti. 2002-jılı «Men Djinnidi árman etemen» kabel televideniesi «TV Land»ta kórsetile baslaǵanda, Hegmen jáne Iden hám Deyli menen dóńgelek stolǵa qatnastı, bul jolı «Larri King Live»ta. 2004-jıldıń mart ayında «TV Land» sıylıqlarında Hegmen hám Iden saxnada birigip shıqqan birinshi alıp barıwshılar boldı. Kelesi oktyabrde Hegmen hám Deyli «Rey Kurts Gollivud avtograf show»da kórindi. Al keyingi jılı, 2005-te, «Men Djinnidi árman etemen»nen tiri qalǵan úsh juldızdıń hámmesi «Chiller Expo Show»da birinshi aktyorlar ushırasıwına jıynaldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.crazedfanboy.com/npcr/oddpcr294.html| bet = Chiller Thriller| familiya = Lalino| at = Andy| sáne = November 7–13, 2005 | jumıs = Oddservations| baspaxana = Nolan's Pop Culture Review| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr | volume = 6| number = 45}}</ref>. Hegmen hám Iden 2006-jıldıń mart ayında [[Nyu-York]] qalasında «Men Djinnidi árman etemen»niń birinshi máwsim DVD-in tanıtıw ushın birlesip reklama turına shıqtı. Ol jáne Iden menen Nyu-Yorktegi Staten-Aylend kolledjinde hám Amerika Qurama Shtatları Áskeriy akademiyasında, Vest-Poynt, Nyu-Yorkte «Muhabbat xatları» spektaklinde saxnada birigip shıqtı. Bul kórinis Iden Hegmen menen 1990-jılı «Dallas»ta bes epizodlıq rolde oynaǵannan berli eki kórkem óner adamınıń birge oynaǵan birinshi kórinisi boldı<ref>{{cite news|url=http://www.deseretnews.com/article/110566/BARBARA-EDEN-IS-JOINING-DALLAS-CAST.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501022102/http://www.deseretnews.com/article/110566/BARBARA-EDEN-IS-JOINING-DALLAS-CAST.html|url-status=dead|archive-date=May 1, 2015|title=BARBARA EDEN IS JOINING 'DALLAS' CAST|last=Pierce|first=Scott D.|date=July 2, 1990|work=Deseret News|access-date=26 November 2012}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.mcall.com/2006/06/22/state-theatre-lets-genie-out-of-the-bottle-for-2006-2007-season/| bet = State Theatre lets genie out of the bottle for 2006–2007 season| familiya = Righi| at = Len| sáne = 2006-jıl 22-iyun | jumıs = Morning Call| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr | location = Lehigh PA| arxivsáne = 2015-jıl 18-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151018073535/http://articles.mcall.com/2006-06-22/entertainment/3662841_1_love-letters-preservation-hall-jazz-band-celtic-tenors-christmas| url-status = live}}</ref>. ==''Dallas''== 1978-jılı Hegmenge debyut etip atırǵan eki teleserialda eki rol usınıldı. Biri «Ueyverli káramatları» ushın, al ekinshisi «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»ta, hiyleker úlken ul hám biznesmen [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] roli ushın. Hegmen hayalınıń usınısı menen «Dallas» scenariyin oqıǵanda, ekewi de onıń ushın ılayıq rol ekenin túsindi. Hegmen óziniń obrazın jas waqtında islegen «Antelope Tool and Supply Company» iyesi Djess Xoll-kishiden úlgi alǵan<ref name="hurt201206">{{cite news|url=http://www.texasmonthly.com/cms/printthis.php?file=feature.php&issue=2012-06-01|title=Larry Hagman's Curtain Call|work=Texas Monthly|date=June 2012|access-date=November 26, 2012|author=Hurt, Harry III|archive-date=January 5, 2013|archive-url=https://archive.today/20130105005738/http://www.texasmonthly.com/cms/printthis.php?file=feature.php&issue=2012-06-01|url-status=dead}}</ref>. «Dallas» pútkil dúnyaǵa ataqlı bolıp, 90 mámlekette, ásirese Ullı Britaniyada, kórsetildi,<ref>{{Web deregi | sáne = 2005-jıl 22-noyabr | bet = Britain's Most Watched TV: 1980s| url = http://www.bfi.org.uk/features/mostwatched/1980s.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051122221538/http://www.bfi.org.uk/features/mostwatched/1980s.html| url-status = dead| arxivsáne = 2005-jıl 22-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-may }}</ref> ol jerde hátte sol mámlekettiń korollik shańaraǵınıń aǵzaları da onı tamasha etti,<ref>{{Cite news|date=2020-11-17|title='Dallas' Star Larry Hagman Recalled When the Queen Mother Asked Him to Reveal 'Who Shot J.R.?'|language=en-US|work=Showbiz Cheat Sheet|url=https://www.cheatsheet.com/entertainment/dallas-star-larry-hagman-recalled-when-the-queen-mother-asked-him-to-reveal-who-shot-j-r.html/|access-date=2021-05-16}}</ref> hám birneshe tabıslı praym-taym sıńar seriallarǵa alıp keldi<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 3-may | bet = 14 Big Facts About Dallas| url = https://www.mentalfloss.com/article/74689/14-big-facts-about-dallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-may | jumıs = www.mentalfloss.com| til = en}}</ref>. Hegmen sol dáwirdiń eń ataqlı televidenie juldızlarınıń birine aylandı. Prodyuserler [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń shańaraqtaǵı súyispenshilik/jekkóriwshilik qatnasınan paydalanıwǵa umtılıp, 1980-jılǵı «Bólingen úy» atlı intrigalı máwsim finalında qızıǵıwshılıqtı kúsheytti, onda J.R. belgisiz birew tárepinen atılıp, pútkil dúnyaǵa «J.R.-nı kim attı?» fenomenin payda etti<ref>Richard Corliss [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-23-ca-5345-story.html "The 'Dallas' Shot That Was Heard Round the World: Television: Three hundred million viewers found out 'Who Shot J.R.?' 10 years ago this week on the soap opera that embodied the '80s"], ''Los Angeles Times'', November 23, 1990</ref>. Sol jıldıń aqırında tórtinshi máwsim baslanǵanda,<ref>Season four going by DVD listings – prior to the DVD releases, the first five episodes of ''Dallas'' were a part of what was called "the miniseries" rather than being season one. Therefore, the season four DVD was originally season three.</ref> tamashagóyler hám aktyorlar házirgi kúnde qıyalıy televidenieniń eń belgili sorawlarınıń biri bolǵan «J.R.-nı kim attı?» degen sorawǵa juwap tabıwǵa háreket etti. Medianıń qızıǵıwshılıǵı waqtında Hegmen tórtinshi máwsimge qaytıwın keshiktirip, shártnama kelisimlerin alıp bardı. Hegmen joqarı aylıq talap etti. Prodyuserler joqarı aylıq tólew yamasa [[J. R. Yuing|J.R.]]-nı baǵdarlamadan shıǵarıp taslaw dilemmasına ushıradı. Serialdıń dóretiwshileri «Lorimar Productions» Hegmenniń qatnasıwısız «Dallas»tıń hár túrli saxnaların túsire basladı. Kelisimler ortasında Hegmen iyul ayındaǵı demalısı ushın shańaraǵın Londonǵa alıp ketti{{r|hurt201206}}. Ol óziniń talapları ushın gúresiwdi dawam etti hám tarmaq basshıları J.R.-nıń «Dallas»ta qalıwın qáleytuǵının moyınladı. Hegmen jańa máwsimniń birinshi epizodında sońǵı birneshe minutqa shekem kórsetilmedi. Sonnan baslap Hegmen televideniedegi eń kóp aylıq alatuǵın juldızlardıń birine aylandı. 1980–81-jılǵı máwsim baslanǵanda, scenaristlerge J.R.-nı kim atqanın anıqlaǵanǵa shekem syujetlerdi aktyorlardan sır saqlaw aytıldı hám úsh hápteden keyin, 1980-jıldıń 21-noyabrinde rekordlıq reytingli epizodta ayıplı adam anıqlandı. [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolin oynaǵanı ushın Hegmen 1980 hám 1981-jıllarda drama serialındaǵı eń ayrıqsha er adam roli ushın eki ret Emmi sıylıǵına usınıldı, biraq jeńip almaǵan. Ol sonday-aq 1981-jıldan 1985-jılǵa shekem tórt ret Altın Globus sıylıǵına usınıldı. Ol praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha jawız obrazı, praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha bas rol, súyikli super jup: praym-taym hám praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha komediyalıq rol ushın jeti ret «Soap Opera Digest» sıylıǵına usınıldı hám bes ret jeńimpaz boldı. Hegmen 1981-jılı Dallasta ótkerilgen jetiskenlikler sammitinde Amerika jetiskenlikler akademiyasınıń aǵzası Rey Li Xanttan akademiyanıń Altın Plitası sıylıǵın aldı<ref>{{Web deregi | bet = Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement| jumıs = www.achievement.org| baspaxana = [[American Academy of Achievement]]| url = https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/}}</ref>. 1984-jılı aktrisa [[Barbara Bel Geddes]] 1983-jıldıń mart ayındaǵı tórt tamırlı júrek shuntlaw operaciyasınan kelip shıqqan shártnama kelispewshiliginen keyin «Dallas»tan ketti. Bir waqıtları Hegmen óziniń haqıyqıy anası Meri Martinge [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] rolin oynawdı usınıs etti, biraq ol usınıstı biykarladı hám Bel Geddes 1985–1986-jılǵı máwsimde densawlıǵı jaqsılanıp qaytıp kelgenge shekem, 1984–1985-jılǵı máwsim ushın qısqa waqıtqa [[Donna Rid]] penen almastırıldı. 1991-jılı 14-máwsimniń aqırında reytingler CBS tiń «Dallas»tı toqtatıwına sebep bolǵan dárejede tómenledi. Hegmen barlıq 357 epizodta oynǵan jalǵız aktyor boldı. Ol sonday-aq 1980-jıllardıń basında «Dallas»tıń sıńar serialı «Nots Lending»de bes ret miyman retinde qatnastı. «Dallas» juwmaqlanǵannan birneshe jıl ótkennen keyin Hegmen eki keyingi «Dallas» telefilminde kórindi: 1996-jılı «J.R. qaytadı» hám 1998-jılı «Yuingler urısı». Hegmen [[TNT (amerikalı telekanal)|TNT]] kanalınıń [[Dallas (2012-jılǵı teleserial)|2012-jılı]] baslanǵan «<nowiki/>[[Dallas (2012-jılǵı teleserial)|Dallas]]<nowiki/>» dawamında [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolin qayta oynadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/hagman-signs-dallas-remake-deal_1197785| bet = Hagman Signs Dallas Remake Deal| baspaxana = Contactmusic.com| sáne = 2011-jıl 2-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.tnt.tv/series/dallas| bet = Dallas| baspaxana = Tnt.tv| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120402010740/http://www.tnt.tv/series/dallas/| arxivsáne = 2012-jıl 2-aprel | url-status = dead| df = mdy-all}}</ref>. 2011-jılı jańa serialdı túsiriw waqtında Hegmen bılay dedi: «Álbette jawız adamdı oynaw qızıqlı»<ref name="USATD-obit"/>. 2012-jılı Hegmenniń óliminen keyin, onıń qaharmanı J.R. «Dallas»tıń ekinshi máwsiminde óltirildi. Hegmenniń paydalanılmaǵan kórinisleri 2014-jılı kórsetilgen úshinshi máwsimde sol máwsimniń syujet sızıǵınıń bir bólegi retinde paydalanıldı. == Basqa jumısları == === Televidenie === [[Fayl:Here We Go Again (TV series).jpg|thumb|270px|«Biz jáne baramız» teleserialı (1973): Joqarıdan tómende: Dik Gotye, Nita Talbot, Hegmen hám Dayan Beyker]] Hegmen 1970-jıllarda eki qısqa múddetli serialda bas rolde oynadı: «Jaqsı ómir» (1971–1972) hám «Biz jáne baramız» (1973). 1993-jılı Hegmen «Qalqıp júriw» filminde óziniń bay ómir saltın saqlap qalıw ushın FBR menen jasırın islesiwge kelisken, jumıssız qalǵan burınǵı millioner rolinde oynadı<ref name="tel930917">{{cite news|first=Deborah|last=Wilker|work=[[The Telegraph-Herald]]|title=Hagman quiet about new series 'Staying Afloat'|page=19D|url=https://news.google.com/newspapers?id=RQpeAAAAIBAJ&pg=5752,4026538&dq=staying-afloat+hagman&hl=en|date=September 17, 1993|access-date=November 28, 2012}}</ref>. Dáslep NBC tárepinen eki telefilm hám háptelik serial ushın buyırtpa etilgen, pilot film 1993-jıldıń noyabr ayında sınshılardıń qattı sın pikirlerine hám tómen reytinglerge ushırap, óndiristi toqtattı<ref name="sea931125">{{cite news|first=John|last=Voorhees|newspaper=[[The Seattle Times]]|title=Hagman's 'Staying Afloat' Is In Danger Of Sinking|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931125/1733726/hagmans-staying-afloat-is-in-danger-of-sinking|date=November 25, 1993|access-date=November 28, 2012}}</ref><ref name="gaz930729">{{cite news|first=R.D.|last=Heldenfels|newspaper=[[The Daily Gazette]]|title=Larry Hagman 'Staying Afloat' with Carroll O'Connor's help|page=C12|url=https://news.google.com/newspapers?id=3nohAAAAIBAJ&pg=1306,6730800&dq=staying-afloat+hagman&hl=en|date=July 29, 1993|access-date=November 28, 2012}}</ref>. 1997-jıldıń yanvar ayında Hegmen tek segiz epizod dawam etken «Orlean» atlı qısqa múddetli teleserialda sudya Lyuter Sharbonne rolinde oynadı. 2002-jılı ol Vik Rivs hám Bob Mortimerdiń britaniyalı komediyalıq panel oyını «Atılıp atırǵan juldızlar»dıń tórtinshi seriyasında kórindi. Onda ol kóbinese mánissiz sorawlarǵa hám alıp barıwshılardıń qılıqlarına tańlanıp otırdı — show dawamında Hegmen hátte bunıń nátiyjesinde óziniń agentin jumıstan bosatatuǵının da ayttı. 2011-jıldıń yanvar ayında Hegmen «Úmitsiz úy biykeleri»niń jetinshi máwsiminde Linett Skavonıń anası Stellanıń (Polli Bergen oynaǵan) jańa kúyewi retinde miyman bolıp qatnastı. Ol sonday-aq «Men Djinnidi árman etemen» hám «Jaqsı ómir», sonday-aq «Dallas» hám «Túnniń ıssısında» seriallarınıń birneshe epizodlarına rejissyorlıq etti, bul ol rejissyorlıq etken, biraq ózi oynamaǵan jalǵız serial boldı. ===Film === Hegmen «Topar», «Qátesiz», «Garri hám Tonto», «Ana, keseler hám tezlik», «Qáwip jolında», «Búrkit qondı», «Supermen», «S.O.B.», «Nikson» hám «Tiykarǵı reńler» sıyaqlı kórkem filmlerde oynadı. Onıń televideniedegi jumısları qatarına «Hámmesinen qutılıw», «Kómekshiler», «Dúnyanıń eń ullı detektiviniń qaytıwı», «Jaqın jat adamlar», «Shaxmatlı bayraq yamasa apat» hám «Toǵaydaǵı ulıw» kiredi. Hegmen 1972-jılı «Abayla! Blob», sonıń menen birge «Blobtıń ulı» dep te atalǵan komediyalıq-qorqınıshlı filmge rejissyorlıq etti (hám qısqa kóriniste oynadı). Bul 1958-jılǵı «Blob» atlı qorqınıshlı filmniń dawamı edi. Bul ol rejissyorlıq etken jalǵız tolıq metrajlı film boldı<ref>{{Web deregi | url = https://sf-encyclopedia.com/entry/beware_the_blob| bet = Beware! The Blob| baspaxana = Sf-encyclopedia.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref>. === Muzıka === 1950-jılı anası Meri Martin menen birge atqarǵan hám Mitch Miller tárepinen orkestrlengen «Eski jazbalardı shıǵarıń» atlı Kolumbiya singlı Meri Martin hám onıń ulı Larri dep kórsetilgen. Ol Avstraliyada 78 aylanımlı singl retinde, katalog nomeri DO-3409 menen shıǵarıldı. 1980-jılı Hegmen «Tabıs sıyqırı tuwralı ballada» atlı singl jazdırdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.larryhagman.com/store.html| bet = LARRY HAGMAN l Official Site| jumıs = www.larryhagman.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.discogs.com/Larry-Hagman-Ballad-Of-The-Good-Luck-Charm-My-Favorite-Sins/release/993333| bet = Larry Hagman – Ballad Of The Good Luck Charm / My Favorite Sins| jumıs = Discogs| jıl = 1980}}</ref>. === Ónim wákili === 2010-jılı Hegmen nemis quyash energiyası kommerciyalıq kárxanası «SolarWorld»tiń wákili boldı. «SolarWorld» reklamaları «Dallas» yamasa J. R. Yuing haqqında tikkeley aytpasa da, Hegmen tiykarınan sol obrazdı qayta oynaydı (hátte original serialdaǵı J. R. Yuing retindegi Hegmenniń súwreti de oshaq ústinde turadı), ol óziniń neft kompaniyası kúnleri ótip ketkenin, «biraq ele de energetika biznesinde» ekenin, yaǵnıy endi quyash energiyası menen shuǵıllanıp atırǵanın aytadı,<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/14/business/media/14adco.html|work=The New York Times|first=Todd|last=Woody|title=Is That J.R. Ewing Pushing Solar Energy?|date=2010-07-13}}</ref> házir bul alternativ energetika Kristofer hám Djon Ross III arasındaǵı jańa áwlad Yuingler shańaraǵı gúresiniń tiykarǵı bólegin quraydı. == Jeke ómiri == [[Fayl:Larry Hagman and Maj Axelsson 1983.jpg|thumb|280px|Hegmen Mey Akselsson menen 1983-jılı]] [[Fayl:Larry Hagman 2010.jpg|thumb|right|Hegmen 2010-jılı]] [[Fayl:LarryHagmanToronto.jpg|thumb|right|280px|Hegmen 2011-jıldıń avgust ayında]] 1973-jılı onıń ógey ákesi Richard Xollidey qaytıs boldı hám kóp ótpey Hegmen anası Meri Martin menen qayta jarastı. Olar onıń 1990-jılı ishek ragınan qaytıs bolǵanına shekem jaqın boldı. 1954-jılı Hegmen Shveciyada tuwılǵan Mey Akselssonǵa úylendi{{r|hurt201206}} (1928-jılı 13-mayda Shveciyanıń Syodermanlands oblastınıń Eskilstuna qalasında tuwılǵan – 2016-jılı 31-mayda Kaliforniya shtatınıń Los-Andjeles qalasında qaytıs bolǵan); olardıń eki perzenti boldı: Xeydi Kristina (1958-j. tuwılǵan) hám Preston (1962-j. tuwılǵan). Olar uzaq waqıt Kaliforniyanıń Malibu qalasında jasaǵannan keyin Oxay qalasına kóshti. 1995-jılı Hegmen bawır ragı diagnozınan keyin ómirin saqlap qalǵan bawır transplantaciyasın ótkerdi. Bul kesellik shama menen 40 jıl dawamındaǵı kóp ishiwden kelip shıqqan bolıwı múmkin<ref name="Larry Hagman undergoes liver transplant, UPI, Aug. 23, 1995">[https://www.upi.com/Archives/1995/08/23/Larry-Hagman-undergoes-liver-transplant/3628809150400/ Larry Hagman undergoes liver transplant], UPI archives (United Press International), Aug. 23, 1995.</ref><ref name="otrc">{{Web deregi | url = http://www.ontheredcarpet.com/Larry-Hagman--80--talks-Dallas-reboot--J-R--Ewing-and-cancer-battle-Video/8700101| bet = Larry Hagman, 80, talks 'Dallas' reboot, J.R. Ewing and cancer battle| familiya = Heller| at = Corinne| sáne = 2012-jıl 13-iyun | jumıs = On The Red Carpet| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140314090520/http://www.ontheredcarpet.com/Larry-Hagman--80--talks-Dallas-reboot--J-R--Ewing-and-cancer-battle-Video/8700101| url-status = dead}}</ref>. Onıń klinikalıq jaǵdayı úsh jıl aldın, 1992-jılı anıqlanǵan bawır cirrozı menen jáne de qıyınlastı. Hegmen ataqlı bolǵanı ushın artıqmashılıq almadı, 1995-jılǵı UPI maqalada donor bawırı «Birlesken organ bólisiw tarmaǵında dizimge alınǵan Hegmenniń anonim fizikalıq profiline tolıq sáykes keldi» dep aytılǵan<ref name="Larry Hagman undergoes liver transplant, UPI, Aug. 23, 1995" />. Buxarestte «Styaua Buxarest» hám «Vest Xem Yunayted» arasındaǵı futbol oyının kórgennen keyin, ol Rumıniya komandasınıń belgili ıqlasbentine aylandı<ref>{{cite news |url=http://www.gsp.ro/fotbal/liga-1/a-debutat-pe-ghencea-la-o-victorie-istorica-primul-meci-de-fotbal-vazut-de-celebrul-jr-a-fost-steaua-west-ham-2-0-374693.html |title=A "debutat" pe Ghencea la o victorie istorică! » Primul meci de fotbal văzut de celebrul JR a fost Steaua – West Ham 2-0 |publisher=[[Gazeta Sporturilor]] |language=ro |date=2012-11-26 |access-date=2013-08-25}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://sportinglive.com/football/cc_championship/westham/reports/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/99/10/21/SOCCER_West_Ham_Nightlead.html&TEAMHD=westham&DIV=prem&TEAM=WEST--HAM&RH=West--Ham&PREV_SEASON=1998&BID=| bet = West Ham Reports 1999–2000| baspaxana = sportinglife.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 25-avgust }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/steve-lomas-wants-his-st-johnstone-1120245 |title=Steve Lomas wants his St Johnstone players to experience the fun of European competition |newspaper=[[Daily Record (Scotland)|Daily Record]]|date=2012-04-27|access-date=2013-08-25}}</ref>. 2001-jılı Hegmen óziniń «Sálem, súyiklim: Ómirim tuwralı uzaq (hám tolıq haqıyqat) gúrrińler» atlı ómirbayanın jazdı<ref name="Hello Darlin">{{cite book|title=Hello Darlin': Tall (and Absolutely True) Tales About My Life|author=Hagman, Larry|author2=Gold, Todd|date=November 6, 2001|publisher=Simon & Schuster|edition=1st|isbn=0743221818|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hellodarlintalla00hagm}}</ref>. 2007-jılǵı intervyuda Hegmen alternativ energiyanı qollap-quwatlaw haqqında sóyledi<ref>{{Web deregi | url = http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&brand=msnbc&vid=cd3bd835-5d3c-40ec-b36f-ec1dd709ab78| bet = TV's 'J.R.' goes green| baspaxana = Video.msn.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100720071639/http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&brand=msnbc&vid=cd3bd835-5d3c-40ec-b36f-ec1dd709ab78| arxivsáne = 2010-jıl 20-iyul | url-status = dead}}</ref>. 2008-jılǵı «Ed penen jasa» epizodında Hegmen hám onıń hayalı aktyor Ed Begli-kishige ózleriniń quyash energiyası menen isleytuǵın, super energiya únemleytuǵın «Aspan» atlı úyin kórsetti hám ózleriniń «jasıl» turmıs saltı haqqında sóylesti. Mey Hegmenge 2008-jılı Alcgeymer keselligi diagnozı qoyıldı hám Hegmen dáslep oǵan qaraytuǵın bolǵan, biraq onıń jaǵdayı tómenledi. 2010-jılǵa kelip, oǵan 24 saatlıq medicinalıq xızmet kerek boldı. Nátiyjede, Hegmen ózleriniń Oxaydaǵı 43 akr (17 ga) jerin 11 million dollarǵa satıwǵa qoydı<ref>{{Web deregi | url = http://planetgreen.discovery.com/tv/living-with-ed/episode-guides/living-ed-larry-hagman.html| bet = Living with Ed Episode: Living With Larry Hagman| avtor = <!--staff writer-->| sáne = 2008-jıl 15-sentyabr | jumıs = Planet Green| baspaxana = [[Discovery Channel]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-dekabr }}</ref>{{r|hurt201206}}<ref name="otrc" />. == Kerroll O'Konnor menen doslıǵı == Hegmenniń aktyor Kerroll O'Konnor menen kóp jıllıq doslıǵı 1959-jılı, Hegmen Brodveydegi «Quday hám Keyt Merfi» pesasında bas rolde oynaǵanda hám O'Konnor rejissyor járdemshisi bolıp islep júrgen waqıtta baslandı. Keyin, ekewi de jas aktyorlar retinde qıynalǵan waqıtta, olar Nyu-Yorkte bir-birine jaqın jerde kvartiralar jalladı. O'Konnor balalıǵınan berli tanıytuǵın Hegmenniń qızı Xeydi, «Archi Bunkerdiń ornı»nıń bir máwsiminde aktyorlar quramına qosıldı. Hegmen O'Konnorıń keyingi serialı «Túnniń ıssısında»nıń birneshe epizodına rejissyorlıq etti. O'Konnordıń ulı Xyudiń óliminen keyin ekewi jaqın qatnasta qaldı hám Hegmen jerlew merekesinde estelik sózin sóyledi. == Kesellik hám qaytıs bolıwı == 2011-jıldıń iyun ayında Hegmen ózinde 2-dárejeli tamaq ragı bar ekenin ayttı{{r|hurt201206}}. Ol bılay dep túsindirme berdi: «J. R. retinde men hár qanday isten — paraxorlıq, shantaj hám oynaslıqtan qutılıp kete alatuǵın edim, biraq rak meni uslap aldı. Men hámmeniń bul júdá keń tarqalǵan hám emlenetuǵın rak túri ekenin biliwin qáleymen. Men jańa «Dallas» serialında islep júrip emlenemen. Men súygen showımda, súygen adamlarım menen birge islewden jaqsıraq jer bar dep oylay almayman»<ref>{{cite news|title='Dallas' Star Larry Hagman Announces He Has Cancer: "Very Common & Treatable Form"|url=http://www.okmagazine.com/2011/10/dallas-star-larry-hagman-announces-he-has-cancer-very-common-treatable-form|access-date=October 14, 2011|newspaper=OK|date=October 14, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015090436/http://www.okmagazine.com/2011/10/dallas-star-larry-hagman-announces-he-has-cancer-very-common-treatable-form|archive-date=October 15, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.express.co.uk/posts/view/277602/Larry-Hagman-diagnosed-with-cancer|title=Larry Hagman diagnosed with cancer|date=October 15, 2011|work=[[Daily Express]]|access-date=4 December 2012}}</ref>. 2011-jılı Hegmenniń tilinen emen jańǵaǵınday óspe alıp taslandı. 2012-jıldıń iyun ayında rak keselligi remissiya jaǵdayında ekeni aytıldı{{r|hurt201206}}. Sonnan keyin, 2012-jıldıń iyul ayında shıpakerler Hegmenge mielodisplastikalıq sindrom (burın preleykemiya dep atalǵan) diagnozın qoydı. Hegmen 2012-jılı 23-noyabrde Dallastaǵı «Medical City Dallas» emlewxanasında 2013-jıldıń aprel ayında kórsetilgen «National Geographic» hújjetli filmi «80-jıllar: Bizdi jaratqan on jıllıq» ushın intervyu bergennen keyin, ótkir mieloid leykemiyanıń asqınıwınan qaytıs boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.mirror.co.uk/news/world-news/larry-hagman-tribute-from-his-agent-john-1455747| bet = One of TV's best ever: Larry Hagman| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | baspaxana = mirror.co.uk| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}</ref>. «Dallas Morning News» gazetasına bergen málimlemesinde Hegmenniń shańaraǵı bılay dedi: «Larridiń shańaraǵı hám jaqın dosları onıń menen birge Dallasqa Minnetdarshılıq kúni bayramına kelgen edi. Ol jaqınlarınıń qasında qaytıs boldı. Bul onıń qálegenindey tınısh ólim boldı»<ref name="USATD-obit">{{Web deregi | familiya = Memmott| at = Carol| url = https://www.usatoday.com/story/life/tv/2012/11/24/larry-hagman-dallas-iconic-jr-ewing/1723837| bet = Larry Hagman dead at 81| jumıs = [[USA Today]]| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}</ref><ref name="DMN-obit">{{Web deregi | familiya = Peppard| at = Alan| url = http://www.dallasnews.com/news/local-news/20121123-actor-larry-hagman-notorious-as-dallas-villain-j.r.-ewing-dies.ece| bet = Actor Larry Hagman, notorious as 'Dallas' villain J.R. Ewing, dies| jumıs = [[Dallas Morning News]]| sáne = 2012-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivsáne = 2014-jıl 28-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140528082241/http://www.dallasnews.com/news/local-news/20121123-actor-larry-hagman-notorious-as-dallas-villain-j.r.-ewing-dies.ece| url-status = dead}}</ref>. «The New York Times» gazetası onı «televidenieniń eń súyikli jawız qaharmanlarınıń biri» dep táriyipledi<ref name="NYT-obit">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/11/25/arts/television/larry-hagman-who-played-jr-ewing-on-dallas-dies-at-81.html|title=Larry Hagman, Who Played J.R. Ewing in 'Dallas', Dies at 81|last=Nemy|first=Enid|author-link=Enid Nemy|author2=Carter, Bill|author3=Santora, Marc|date=November 25, 2012|work=The New York Times|access-date=November 24, 2012}}</ref>. == Estelikler == Hegmenniń kóp jıllıq dostı, «Men Djinnidi árman etemen» filminde Djinni hám «Dallas»ta Li Enn de la Vega rolin oynaǵan aktrisa Barbara Iden bılay dedi: «Larri men birge islesken eń aqıllı aktyorlardıń biri edi. Ol óz wazıypaların artıǵı menen orınladı. Hám basqa aktyor menen islesip atırǵanda, eger toptı artqa ılaqtırmasa, dárriw bilip qoyasań. Sonıń menen birge, Larri bizneske de sheber edi, men bolsa olay emes edim»<ref>{{Web deregi | bet = Linda Gray's Final Deathbed Conversation With Larry Hagman| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/dallas-larry-hagman-death-linda-394672| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = www.hollywoodreporter.com| sáne = 2012-jıl 28-noyabr }}</ref>. Avstraliyanıń «News 10» telekanalına bergen intervyuda ol olardıń «Djinni» túsiriw maydanındaǵı ekrandaǵı úylesimligi «jumıs emes» ekenin hám «waqtımız durıs kelgen. Men bunı hátte túsindirip te bere almayman. Bul ájayıp edi» dep túsindirdi<ref>{{Web deregi | familiya = Nolasco| at = Stephanie| sáne = 2019-jıl 26-mart | bet = 'I Dream of Jeannie' star Barbara Eden recalls on-screen chemistry with Larry Hagman: 'It was wonderful'| url = https://www.foxnews.com/entertainment/i-dream-of-jeannie-star-barbara-eden-recalls-on-screen-chemistry-with-larry-hagman-it-was-wonderful| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = Fox News| til = en-US}}</ref>. «Dallas»ta Syu Ellen Yuing rolin oynaǵan aktrisa [[Linda Grey]] Hegmendi óziniń «35 jıllıq eń jaqsı dostı» dep atadı hám ol qaytıs bolǵanda onıń qasında edi, dep onıń agenti BBCge xabarladı. Málimlemesinde ol bılay dedi: «Ol ómirdiń quwaqısı edi hám tanıǵan hárbir adamına quwanısh alıp keldi. Ol dóretiwshi, jomart, yoshlı, súyispenshilikke tolı hám talantlı edi hám men onı júdá saǵınaman. Ol ózgeshe tulǵa edi hám ómirdi tolıq jasap ótti»<ref name="Guardian-obit">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2012/nov/24/larry-hagman-jr-ewing-dies|title=Larry Hagman, Dallas' JR Ewing, dies aged 81|last=Batty|first=David|date=November 24, 2012|work=[[The Guardian]]|access-date=November 24, 2012|location=UK}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-larry-hagman-20121124,0,5294713.story| bet = Larry Hagman dies at 81| jumıs = [[Los Angeles Times]]| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}</ref>. «Dallas»ta [[Bobbi Yuing]] rolin oynaǵan aktyor [[Patrik Daffi]] de ol qaytıs bolǵanda onıń qasında edi. Málimlemesinde ol bılay dedi: «Juma kúni meniń ómirimde bolǵan eń ullı doslarımnıń birinen ayırıldım. Tek jalǵızlıq qıyın, sebebi Larridiń tınıshlıǵı hám ráháti men ushın házir de, ol tiri waqtında da bárqulla áhmiyetli boldı. Ol eń múláyim usılda, óziniń qıyınshılıqlarına qarsı hám dosları ushın gúresiwshi edi. Men onıń doslıǵın maqtanısh penen alıp júremen»<ref>{{cite magazine|url=http://insidetv.ew.com/2012/11/25/patrick-duffy-larry-hagman|title=Patrick Duffy's heartfelt reaction to Larry Hagman's death|last=Hibberd|first=James|date=November 25, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=November 26, 2012}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9700283/Dallas-Actor-Larry-Hagman-dies-aged-81.html| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9700283/Dallas-Actor-Larry-Hagman-dies-aged-81.html| arxivsáne = 2022-jıl 12-yanvar | url-access = subscription| url-status = live| bet = Dallas Actor Larry Hagman dies aged 81| jumıs = Daily Telegraph UK| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}{{cbignore}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:23-noyabrde qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:21-sentyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Kino álemi]] [[Kategoriya:Dallas (teleserial)]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı sabın operası aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] 5zzekldtjdhc2ue9qy91cv92t4mgmih 0 16466 266132 212656 2026-08-17T20:43:23Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266132 wikitext text/x-wiki '''Programmist, kompyuter baǵdarlamashısı''' yamasa '''koder''' - kompyuter programmalastırıwda uqıplıǵı bar kompyuter dáslepki kodınıń avtorı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwshı hám programmalıq támiynat injeneri kásiplik ataqları baǵdarlamashını talap etetuǵın jumıs orınlarında qollanıladı. Ulıwma, baǵdarlamashı kompyuter tilinde kod jazadı hám qanday da bir maqsetke erisetuǵın programmalıq támiynattı jaratıwshı. == Identifikaciya (Sáykeslendiriw) == Geyde baǵdarlamashı yamasa jumıs ornında qollanılatuǵın til yamasa maqset platforma arqalı anıqlanadı. Mısalı, islep shıǵıwshı programmist, veb-baǵdarlamashı. == Lawazım == Programmalastırıw tapsırmaların qamtıytuǵın jumıs atları kompyuter sanaatında hám hártúrli adamlar ushın hártúrli konnotaciyalarǵa iye. Tómende dıqqatqa ılayıq anıqlamalar berilgen. ''Programmalıq támiynat islep shıǵıwshısı'' eń dáslep texnikalıq xarakteristikalarǵa tiykarlanǵan programmalıq quraldı engizedi hám qátelerdi dúzetedi. Basqa minnetlerge kod ózgerislerin qaraw hám teslew kiriwi múmkin. Jumısqa kerekli kónlikpelerge erisiw ushın olar informatika yamasa docent dárejesin alıwı, programmalastırıw kursına qatnasıwı yamasa ózbetinshe bilim alıwı múmkin. ''Programmalıq támiynat injeneri'' ádette islep shıǵıwshı menen birdey tapsırmalarǵa, sonıń menen qatar jańa imkaniyatlar menen qosımshalardı kórkemlew menen proektlestiriwdi, jańa platformalardı maqsetli etiwdi, programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklın basqarıwdı (dizayn, engiziw, testlew hám jaylastırıw) qosqanda, programmalıq támiynat injeneriyasınıń keńirek juwapkershiligine juwap beredi. Tutınıwshılar menen, menedjerler menen hám basqa injernerler menen baylanısatuǵın, sistemanıń turaqlılıǵı menen sapasın qarastıratuǵın hám programmalıq támiynattı jaratıw metodologiyaların izertleytuǵın baǵdarlamashılar komandası. Geyde programmalıq támiynat injenerinen programmalıq támiynat injiniring, kompyuter injiniringi yamasa informatika tarawında bilimi bolıwı kerek. Ayırım mámleketler nızamlı túrde injiniringi dep atalıw ushın injener dárejedin talap etedi. <ref name="UA210729">{{Web deregi | url = https://bootcamp.ce.arizona.edu/blog/programmer-vs-software-engineer-whats-the-difference| bet = Programmer vs. Software Engineer: What's the Difference?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210729020138/https://bootcamp.ce.arizona.edu/blog/programmer-vs-software-engineer-whats-the-difference/| arxivsáne = 2021-jıl 29-iyul | avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2020-jıl 11-dekabr | jumıs = ce.arizona.edu| baspaxana = University of Arizona| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-iyul }}</ref><ref name="Heinz210223">{{Web deregi | url = https://builtin.com/recruiting/software-engineer-vs-programmer| bet = Software Engineer Vs. Programmer: What's the Difference?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210729020310/https://builtin.com/recruiting/software-engineer-vs-programmer| arxivsáne = 2021-jıl 29-iyul | avtor = Heinz| at = Kate| sáne = 2021-jıl 23-fevral | jumıs = builtin.com| baspaxana = Built In| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-iyul }}</ref><ref name="Jacob200316">{{Web deregi | url = https://simpleprogrammer.com/differences-software-engineer-and-programmer/| bet = 6 Key Differences Between a Software Engineer and a Programmer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210729020139/https://simpleprogrammer.com/differences-software-engineer-and-programmer/| arxivsáne = 2021-jıl 29-iyul | avtor = Jacob| at = Freya| sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = simpleprogrammer.com| baspaxana = The Simple Programmer| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-iyul }}</ref> == Tariyxı == [[Fayl:Ada_Lovelace_portrait.jpg|oñğa|nobaý|287x287 nükte|Kóplegen adamlar Ada Lavleysti dáslepki kompyuter baǵdarlamashısı dep esaplaydı<ref name="Fuegi-Francis-2003">{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.| sáne =October–December 2003|title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16–26|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}</ref>.]] Britaniyalı grafinya hám matematik Ada Lavleys kóbinese dáslepki baǵdarlamashı (programmist) bolıp esaplanadı. Ol 1842-jılı oktyabrde Charlz Bebbidj analitikalıq dvigatelinde Bernulli sanların esaplawǵa arnalǵan algoritmniń avtorı boldı<ref name="Fuegi-Francis-2003">{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.|date=October–December 2003|title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16–26|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFuegiFrancis2003">Fuegi, J.; Francis, J. (October–December 2003). "Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'". ''IEEE Annals of the History of Computing''. '''25''' (4): 16–26. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MAHC.2003.1253887|10.1109/MAHC.2003.1253887]].</cite></ref>. Qurılma onıń ómirinde tamamlanbaǵanlıqtan, ol algoritmdi hárekette heshqashan kórmegen. 1941-jılı nemis qurılıs injeneri Konrad Zuze jumıs isleytuǵın, programma menen basqarılatuǵın, elektron kompyuterde programmanı orınlaǵan birinshi adam boldı.<ref name="Zuse-IEEE">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/profiles/konrad-zuse| bet = Konrad Zuse| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220926131516/https://www.computer.org/profiles/konrad-zuse| arxivsáne = 2022-jıl 26-sentyabr | avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2018-jıl 2-aprel | jumıs = computer.org| baspaxana = IEEE| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-fevral }}</ref>. 1943-jıldan 1945-jılǵa shekem kompyuter alımı Volfgang K. Giloy menen jasalma intellekt professorı Raul Roxas h.t.b., Zuse birinshi, joqarı dárejeli programmalastırıw tilin Plankalkul jarattı.   <ref name="Giloi1997">{{Cite journal|author=Giloi| sáne =1997|title=Konrad Zuse's Plankalkül: The First High-Level 'non von Neumann' Programming Language|url=http://doi.ieeecomputersociety.org/10.1109/85.586068|access-date=}}</ref><ref name="Rojas2000">{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/250809396| bet = Plankalkül: The First High-Level Programming Language and its Implementation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220612225444/https://www.researchgate.net/publication/250809396_Plankalkul_The_First_High-Level_Programming_Language_and_its_Implementation| arxivsáne = 2022-jıl 12-iyun | avtor = Rojas| at = Raúl| sáne = February 2000 | jumıs = researchgate.net| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-fevral }}</ref>. Key MakNalti, Betti Djennings, Betti Snayder, Marlin Ueskoff, Fren Bilas hám Rut Lixtermannıń 1945-jılǵı ENIAC programmalastırıw toparınıń aǵzaları sonnan berli dáslepki kásiplik kompyuter programmistleri retinde tanıldı<ref name="Memorials">{{Web deregi | url = http://eniacprogrammers.org/eniac-programmers-project/memorials/| bet = Memorials| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180401075605/http://eniacprogrammers.org/eniac-programmers-project/memorials/| arxivsáne = 2018-jıl 1-aprel | avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2014-jıl 16-may | jumıs = eniacprogrammers.org| baspaxana = First Byte Productions| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-mart }}</ref><ref name="ABC071204">{{Web deregi | url = https://abcnews.go.com/Technology/story?id=3951187&page=1| bet = ABC News: First Computer Programmers Inspire Documentary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130216054335/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=3951187| arxivsáne = 2013-jıl 16-fevral | avtor = Donaldson James| at = Susan| sáne = 2007-jıl 4-dekabr | jumıs = abcnews.go.com| baspaxana = ABC News| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-mart }}</ref>. == Programmalıq támiynat sanaatı == Programmalıq támiynat ónimleri menen xızmetlerin támiyinlew ushın arnawlı shólkemlestirilgen birinshi kompaniya 1955-jılı Computer Usage kompaniyası edi. Usı waqıtqa shekem kompyuterlerdi tutınıwshılar yamasa Sperry Rand hám IBM sıyaqlı sol gezdegi birneshe kommerciyalıq kompyuter islep shıǵarıwshıları programmalastırǵan<ref>{{Cite journal|author=Elmer C. Kubie| sáne =Summer 1994|title=Recollections of the first software company}}</ref>. Programmalıq támiynat sanaatı 1960-jıllardıń basında, kompyuterler dáslepki ret ǵalabalıq islep shıǵarılǵan mólsherde satılǵannan keyin birden keńeydi. Universitetler, húkimetler hám biznesler programmalıq támiynatqa talap payda etti. Bul programmalardıń kópshiligin shtatlıq programmistler óz ishine jazǵan; ayırımları belgili bir mashinanı paydalanıwshılar arasında biypul tarqatıldı, al basqaları kommerciyalıq tiykarda satıldı. Computer Sciences Corporation (1959-jılı tiykar salınǵan) sıyaqlı basqa firmalar da óse basladı. Kompyuter islep shıǵarıwshıları sońınan operacion sistemalardı, sistemalı programmalıq quraldı hám programmalastırıw ortalıqların mashinalar menen biriktire basladı; IBM 1620 1620 simvollı programmalastırıw sisteması menen hám FORTRAN<ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PP1620.html| bet = IBM Archives: 1620 Data Processing System| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210210205857/https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PP1620.html| arxivsáne = 2021-jıl 10-fevral | sáne = 2003-jıl 23-yanvar | til = en-US| jumıs = www.ibm.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-mart }}</ref>. Sanaat 1970-jıllardıń ortasında jeke kompyuterdiń (JK) payda bolıwı menen aytarlıqtay keńeydi, bul ápiwayı keńse xızmetkerlerine esaplawdı ákeldi. Keyingi jılları JK oyınlar, qosımshalar hám xızmetlik programmalıq támiyinlew ushın bárqulla ósip kiyatırǵan bazardı shólkemlestiriwge járdemlesti. Bul sol waqıt aralıǵında programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılarǵa talaptıń artıwına ákeldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.census.gov/library/publications/2016/acs/acs-35.html| bet = Occupations in Information Technology| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210322030738/https://www.census.gov/library/publications/2016/acs/acs-35.html| arxivsáne = 2021-jıl 22-mart | til = EN-US| jumıs = The United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} == Qosımsha oqıw == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 22we3iqoa5x152k61rs2lr7v8pgjao7 0 16648 266159 212662 2026-08-17T22:48:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266159 wikitext text/x-wiki '''.NET''' platforması («noqatlı tarmaq» retinde aytıladı) [[Microsoft Windows|Windows]], Linux hám macOS operacion sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/net/download/core| bet = Download .NET Core| jumıs = microsoft.com| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı [[Microsoft]] xızmetkerleri menen islep shıǵılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarılǵan<ref name="GHlicense">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core/blob/main/LICENSE.TXT| bet = core/LICENSE.TXT| jumıs = [[GitHub]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-iyun }}</ref>. == Tariyxı == 1990-jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám [[programmalastırıw tili]]n ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) islep shıǵıwdı basladı, onı «.NET platformasınıń» bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar<blockquote>NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tilli islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı<ref>{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/2000/07/11/microsoft-delivers-first-net-platform-developer-tools-for-building-web-services/| bet = Microsoft Delivers First .NET Platform Developer Tools for Building Web Services| sáne = 2000-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr }}</ref>.</blockquote>2000-jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan kóriw imkaniyatı bolǵannan keyin Microsoft ECMA arqalı «Ulıwma til infrastrukturası» dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı. Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi. 2014-jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core versiyasın usındı - bul ashıq kodlı, kross-platformalı<ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref> miyrasxorı <ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref>.NET Framework—hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın shıǵarılǵan ashıq kod, .NET Core ushın “”pútkil [...] kitapxana stegi ushın<ref>{{Web deregi | url = https://www.pangea.ai/resources/net/| bet = Why a .NET Development Company Could Be the Perfect Boost {{!}} Pangea.ai| til = en-US| jumıs = www.pangea.ai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>, hám .NET qorınıń basqarıwı menen dástúrli («bazar» sıyaqlı) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı. Migel de Ikaza .NET Core xızmetin «klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta islep shıǵarılǵan versiyası» retinde sáwlelenedi<ref name="icaza-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = http://tirania.org/blog/archive/2014/Nov-12.html| bet = Microsoft Open Sources .NET and Mono| avtor = de Icaza| avtorsilteme = Miguel de Icaza| at = Miguel| jumıs = Personal blog of Miguel de Icaza| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>, hám Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core «barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı» bolatuǵının túsindirdi. Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki toplamına kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi. Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin tán alıp, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde «baslawshı emes» dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi<ref name="landwerth-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/11/12/net-core-is-open-source/| bet = .NET Core is Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 12-noyabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="dotnetcore-github">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corefx| bet = dotnet/corefx| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref><ref name="referencesource-github">{{Web deregi | url = https://github.com/Microsoft/referencesource| bet = Microsoft/referencesource| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>. .NET Core 1.0 versiyası 2016-jıl 27 iyunda shıǵarıldı<ref name="arstechnicanetcorereleased">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/06/net-core-1-0-released-now-officially-supported-by-red-hat/| bet = .NET Core 1.0 released, now officially supported by Red Hat| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]}}</ref>, .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın Visual Studio 2015 Update 3 baǵdarlaması menen birge<ref>{{Web deregi | url = http://www.zdnet.com/article/microsoft-showcases-sql-server-net-core-on-red-hat-enterprise-linux-deliverables/| bet = Microsoft showcases SQL Server, .NET Core on Red Hat Enterprise Linux deliverables| avtor = Foley| at = Mary Jo| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}</ref>. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017-jıl 7 martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2017/03/07/announcing-net-core-tools-1-0/| bet = Announcing .NET Core Tools 1.0 {{pipe}} .NET Blog| sáne = 2017-jıl 7-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref>. .NET Core 2.0 2017-jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018-jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018-jıl 4 dekabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 2019-jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-is-the-future-of-net/| bet = .NET Core is the Future of .NET| sáne = 2019-jıl 6-may | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-may }}</ref>. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/dotnet/core/whats-new/dotnet-core-3-0#windows-desktop--com| bet = What's new in .NET Core 3.0| til = en-US| jumıs = .NET documentation| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref> hám tiykarǵı kitapxanada aytarlıqtay ónimlilikti jaqsılaydı. 2020-jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-noyabr }}</ref>. «Core» brendinginen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımları 2010-jıldan berli zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalanǵan. Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi. 2021-jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0 versiyasın shıǵardı, 2022-jıl noyabrde .NET 7.0 shıǵarıldı, hám 2023-jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵarıldı. {| class="wikitable" !Versiyası !Shıǵarılǵan sánesi !Menen shıǵarıldı !Sońǵı jańalanıw !Sońǵı jańalanǵan sánesi !Qollaw tamamlandı<ref>{{Web deregi | url = https://dotnet.microsoft.com/platform/support/policy/dotnet-core| bet = .NET Core official support policy| jumıs = .NET| baspaxana = Microsoft}}</ref> !Qollaw múddeti |- | {{Version|o|.NET Core 1.0}} |27-iyun, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-0/| bet = Announcing .NET Core 1.0| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2015 Update 3 |1.0.16 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 1.1}} |16-noyabr, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-1/| bet = Announcing .NET Core 1.1| sáne = 2016-jıl 16-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.0 |1.1.13 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |2.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.0}} |14- avgust, 2017<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-0/| bet = Announcing .NET Core 2.0| sáne = 2017-jıl 14-avgust | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.3 |2.0.9 |10-iyul, 2018 |1-oktyabr, 2018 |1.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.1}} |30-may, 2018<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-1/| bet = Announcing .NET Core 2.1| sáne = 2018-jıl 30-may | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.7 |2.1.30 (LTS) |19-avgust, 2021 |21-avgust, 2021 |3.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.2}} |4-dekabr, 2018<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-2/| bet = Announcing .NET Core 2.2| sáne = 2018-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.0 |2.2.8 |19-noyabr, 2019 |23-dekabr, 2019 |0.9 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.0}} |23-sentyabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-0/| bet = Announcing .NET Core 3.0| sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.3 |3.0.3 |18-fevral, 2020 |3-mart, 2020 |0.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.1}} |3-dekabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-1/| bet = Announcing .NET Core 3.1| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.4 |3.1.32 (LTS) |13-dekabr, 2022 |13-dekabr, 2022 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET 5}} |10-noyabr, 2020<ref name="Announcing5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.8 |5.0.17 |10-may, 2022 |10-may, 2022 |1.5 jıl |- | {{Version|co|.NET 6}} |8-noyabr, 2021<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-6/| bet = Announcing .NET 6 – The Fastest .NET Yet| avtor = Lander| at = Richard| sáne = 2021-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-may }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.0 |6.0.28 (LTS) |12-mart, 2024 |12-noyabr, 2024 |3 jıl |- | {{Version|co|.NET 7}} |8-noyabr, 2022<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-7/| bet = .NET 7 is Available Today| avtor = Douglas| at = Jon| sáne = 2022-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.4 |7.0.17 |12-mart, 2024 |14-may, 2024 |1.5 jıl |- | {{Version|c|.NET 8}} |14-noyabr, 2023<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-8/| bet = Announcing .NET 8| avtor = Seth| at = Gaurav| sáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.8 |8.0.3 (LTS) |12-mart, 2024 |10-noyabr, 2026 |3 jıl |- | {{Version|cp|.NET 9}} |Noyabr 2024 (projected) | |9.0.0-preview.2 |12-mart, 2024 |2026 may (projected) |1.5 jıl (projected) |- | {{Version|p|.NET 10}} |Noyabr 2025 (projected) | |(will be LTS) | |2028 noyabr (projected) |3 jıl (projected) |- | colspan="7" |{{Version|l|show=111111}} |} Alpine Linux, ol tiykarınan musl libc-ti qollaydı hám paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://alpinelinux.org/posts/Alpine-3.10.0-released.html| bet = Alpine 3.10.0 released {{!}} Alpine Linux| jumıs = alpinelinux.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>, .NET Core 2.1 versiyasınan berli qollaw kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core| bet = dotnet/core| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>. Windows Arm64 sistemasına .NET 5versiyasınan berli qollaw kórsetiledi. Burın ARM sistemasındaǵı .NET x86 arxitekturası ushın kompilyaciyalanǵan hám ARM emulyaciya qabatı arqalı iske qosılǵan qosımshalardı bildiredi. == Tildi qollaw == [[Fayl:Overview_of_the_Common_Language_Infrastructure_2015.svg|nobaý|323x323 nükte|.NET Common Language Infrastructure (CLI) paydalanadı]] .NET tolıǵı menen [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám F# (hám 3.1 versiyası boyınsha C++/CLI; tek Windows sistemasına qosılǵan) hám Visual Basic .NET tilin (.NET Core 5.0.100-preview.4 ishindegi 15.5 versiyası ushın hám eski versiyada qollaytuǵın ayırım eski versiyalarǵa) tolıǵı menen qollaydı. .NET Core)<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/top-3-dot-net-framework-trends-2021/#what-id-dot-net| bet = .NET framework supports different programming languages| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-aprel }}</ref>. VB.NET .NET sistemasında kompilyaciyalaydı hám jumıs isleydi, biraq .NET Core 3.1 versiyası boyınsha bólek Visual Basic Runtime ámelge asırılmaǵan. Microsoft dáslebinde .NET Core 3 Visual Basic Runtime baǵdarlamasın qamtıytuǵının járiyaladı, biraq eki jıldan keyin bunday qollawdıń waqıt shkalası .NET 5 versiyasında jańalandı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/vbteam/2018/11/12/visual-basic-in-net-core-3-0/| bet = Visual Basic in .NET Core 3.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2019-jıl 12-oktyabr | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/vbteam/visual-basic-support-planned-for-net-5-0/| bet = Visual Basic support planned for .NET 5.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2020-jıl 11-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust }}</ref>. == Arxitekturası == .NET keyingi kross-platformalıq scenariylerdi qollaydı: ASP.NET Core veb-qosımshaları, komanda qatarı/konsol qosımshaları, kitapxanalar hám universal Windows platformaları qollanbaları. .NET Core 3.0 versiyasına shekem ol Windows sistemasında jumıs stolı baǵdarlamalıq quralı ushın standart grafikalıq interfeys kórsetetuǵın Windows Forms yamasa Windows Presentation Foundation (WPF) qosımshaları. Degen menen, .NET Core 3 versiyasınan baslap olardı universal Windows platforması menen (UWP) birge engize basladı<ref name="Lander2018">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2018/05/07/net-core-3-and-support-for-windows-desktop-applications/| bet = .NET Core 3 and Support for Windows Desktop Applications| avtor = Lander| at = Rich| sáne = 2018-jıl 7-may | jumıs = [[MSDN]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. Sonday-aq, GTK vidjetiniń úskeneler jıynaǵı ushın GTK# tilin baylanıstırıwı bar .NET arqalı platformaaralıq grafikalıq qosımshalardı jazıwǵa boladı. .NET NuGet paketlerin paydalanıwdı qollaydı. Windows Update arqalı xızmet kórsetiletuǵın .NET Framework-ten ayırmashılıǵı, .NET jańalawlardı alıw ushın paket menedjerine súyenedi. Biraq 2020-jıl dekabr ayınan baslap .NET jańalawları Windows Update arqalıda jetkizile basladı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-updates-coming-to-microsoft-update/| bet = .NET Core 2.1, 3.1, and .NET 5.0 updates are coming to Microsoft Update| sáne = 2020-jıl 3-dekabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-dekabr }}</ref>. .NET eki tiykarǵı komponentleri .NET Framework Common Language Infrastructure (CLI) ámelge asırıwınıń Common Language Runtime (CLR) hám Framework Class Library (FCL) salıstırıwǵa bolatuǵın CoreCLR hám CoreFX bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.c-sharpcorner.com/blogs/understanding-net-framework-net-core-and-net-standard-and-future-net| bet = Understanding .NET Framework, .NET Core, .NET Standard And Future .NET| til = en| jumıs = www.c-sharpcorner.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI virtual orınlaw sistemasın (VES) iske asırıw retinde CoreCLR tolıq jumıs waqıtı hám CLI baǵdarlamaların basqarılatuǵın orınlawǵa arnalǵan virtual mashina bolıp tabıladı hám RyuJIT dep atalatuǵın anıq waqtında kompilyatordı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2015/02/03/coreclr-is-now-open-source/| bet = CoreCLR is now Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2015-jıl 3-fevral | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>. .NET Core sonıń menen qatar AOT kompilyaciyalanǵan jergilikli ekilik fayllar menen biriktiriw ushın optimallastırılǵan .NET Native jumıs waqıtı CoreRT nı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| bet = Microsoft Survey: Developers Held Back by Lack of 'Native AOT' in .NET Core -| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201022100947/https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 22-oktyabr | avtor = Ramel| at = David| sáne = 2020-jıl 31-avgust | til = en-US| jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI standart kitapxanaların ámelge asırıw retinde<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/12/04/introducing-net-core/| bet = Introducing .NET Core| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>, CoreFX .NET Framework API interfeysleriniń jıynaǵın bólisedi, biraq ol sonıń menen qatar .NET Framework bólimi bolıp tabılmaytuǵının óziniń API interfeysleri menen birge jetkiziledi<ref name="Cater2016">{{Web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/magazine/mt694084| bet = .NET Core – .NET Goes Cross-Platform with .NET Core| avtor = Carter| at = Phillip| sáne = April 2016 | jumıs = [[MSDN Magazine]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. .NET kitapxanasınıń versiyası UWP ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corert/blob/master/Documentation/intro-to-corert.md| bet = Intro to .NET Native and CoreRT| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. .NET komanda qatarı interfeysi operacion sistemalar ushın engiziw noqatın usınadı hám kompilyaciya hám paketti basqarıw sıyaqlı tayarlawshı xızmetlerin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/cli/blob/rel/1.0.0/Documentation/intro-to-cli.md| bet = Intro to CLI| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. [[Fayl:UML_dotnet_streams.svg|nobaý|.NET sistemasındaǵı aǵım ierarxiyasınıń UML paket diagramması]] == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book|year=2020|title=Adopting .NET 5: Understand modern architectures, migration best practices, and the new features in .NET 5|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800560567}} * {{Cite book|year=2018|title=.NET Core in Action|url=https://archive.org/details/netcoreinaction0000metz|publisher=Manning Publications|isbn=978-1617294273}} * {{Cite book|year=2021|title=C# 10 and .NET 6 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c10net6moderncro0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1801077361}} * {{Cite book|year=2020|title=C# 9 and .NET 5 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800568105}} * {{Cite book|year=2019|title=C# 8.0 and .NET Core 3.0 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788478120}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7.1 and .NET Core 2.0 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788398077}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7 and .NET Core: Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1787129559}} * {{Cite book|year=2016|title=C# 6 and .NET Core 1.0: Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1785285691}} * {{Cite book|year=2019|title=Hands-On Domain-Driven Design with .NET Core|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788834094}} == Sırtqı siltemeler == * [https://msdn.microsoft.com/en-us/library/zw4w595w.aspx Overview of .NET Framework (MSDN)] * .NET on GitHub [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] ph7tu1nkb1grgogcxzpgkawiu2ndxc8 0 16689 266294 212669 2026-08-18T01:10:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 6 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266294 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq injiniring''' (Programmalıq támiynat injeneriyası) - [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıwǵa tiykarlanǵan injenerlik usıl<ref name="ACM 2020">{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| avtor = ACM| jıl = 2007| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr }}</ref>. '''Programmalıq támiynat injeneri''' - bul kompyuter programmalıq támiynatın proektlestiriw, jaratıw, testlew, qollaw hám bahalaw ushın injenerlik proektlestiriw procesin qollanatuǵın adam. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|''Baǵdarlamashı'' (programmist)]] termini geyde sinonim retinde paydalanıladı, biraq dizaynnan góre programmalıq támiynattı ámelge asırıwdı atap kórsetiwi múmkin, sonıń menen qatar injenerlik bilim yamasa kónlikpelerdiń konnotaciyaları bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/11/programmers-should-not-call-themselves-engineers/414271/| bet = Programmers: Stop Calling Yourselves Engineers| sáne = 2015-jıl 5-noyabr | jumıs = [[The Atlantic]]}}</ref>. Injenerlik usıllar programmalıq támiynattı jaratıw procesin informaciyalastırıw ushın qollanıladı<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}</ref>, programmalıq támiynattıń ómirlik ciklı procesiniń ózin anıqlawdı, kirgiziwdi, bahalawdı, ólshewdi, basqarıwdı, ózgertiwdi hám jetilistiriwdi qamtıydı. Ol programmalıq qural konfiguraciyasın basqarıwdı kóp paydalanadı,<ref name="swebookv3" /> ol konfiguraciyadaǵı ózgerislerdi sistemalı túrde baqlaw hám sistemanıń ómirlik ciklı dawamında konfiguraciya menen kodtıń tutaslıǵı menen qadaǵalanıw imkaniyatın saqlaw tuwralı. Zamanagóy procesler programmalıq támiynat versiyasın qollanadı. == Tariyxı == 1960-jıllardan baslap programmalıq támiynat injiniringniń ózine tán túri retinde qarastırıldı. Sonıń menen qatar,  programmalıq injiniringdi rawajlandırıw gúres retinde qarastırıldı. Programmalıq támiynat ushın kóplegen qıyınshılıqlar payda etken informaciyalıq qurallar menen jumıs islew qıyın edi. Mashqalalardıń qatarına byudjetten asıp ketken, belgilengen múddetten ótip ketken, keń kólemli qayta islewdi hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etetuǵın hám tutınıwshılardıń mútájliklerin sátsiz qanaatlandıratuǵın yamasa hátte tamamlanbaǵan programmalıq qural kirdi. Programmalıq injiniring termininiń kelip shıǵıwı hár túrli derekler menen baylanıslı. Bul termin 1965-jıl iyunda «Kompyuter hám avtomatika» basılımında kompaniyalar usınatuǵın xızmetler diziminde payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bitsavers.org/magazines/Computers_And_Automation/196506.pdf| bet = Computers and Automation: The Computer Directory and Buyers' Guide, 1965| jumıs = bitsavers.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-iyul }}</ref> hám ACM prezidenti Entoni A. Ottingerdiń 1966-jıl avgusttaǵı Communications of ACM shıǵarılımında (9-tom, № 8) ACM aǵzalıǵına xatta rásmiy túrde qollanıldı<ref>{{Cite journal|title=President's Letter to the ACM Membership}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bertrandmeyer.com/2013/04/04/the-origin-of-software-engineering/| bet = The origin of "software engineering"| sáne = 2013-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}</ref>. Margaret Gamilton Apollon missiyalarında «programmalıq injiniring» pánin olardıń islep atırǵanın nızamlı qılıw ushın sáwlelendirdi<ref>{{Web deregi | url = https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| bet = What to Know About the Scientist who Invented the Term "Software Engineering"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181124103748/https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| arxivsáne = 2018-jıl 24-noyabr | avtor = Software Magazine| avtorsilteme = Software Magazine| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-fevral }}</ref>. Sol waqıtlarda «programmalıq támiynat daǵdarısı» boldı esaplandı<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| avtor = Randell| avtorsilteme = Brian Randell| at = Brian| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term "software engineering" as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref>. Programmalıq injiniring boyınsha 40-xalıqaralıq konferenciya (ICSE 2018) Frederik Brukstıń plenarlıq sessiyasınıń tiykarǵı bayanatları menen «Programmalıq injiniring» 50 jıllıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=StN49re9Nq8&t=67s| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Fred Brooks| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref> hám Margaret Gamilton menen<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=ZbVOF0Uk5lU| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Margaret Hamilton| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref>. == Anıqlamalar hám terminologiya == Programmalıq injiniringniń zárúr anıqlamalarına tómendegiler kiredi: * «Ilimiy hám texnologiyalıq bilimlerdi, metodlardı hám tájiriybeni programmalıq támiynattı proektlestiriwge, engiziwge, testlewge hám hújjetlestiriwge sistemalı túrde qollanıw» — Miynet statistikası byurosı— IEEE sistemaları hám programmalıq injiniring — Sózlik * «Programmalıq támiynattı jaratıwǵa, paydalanıwǵa hám qollanıwǵa sistemalı, tártipli, sanlı usıldı qollanıw» — IEEE standart Glossariy programmalıq injiniring terminologiyası * «programmalıq támiynat ónirisiniń barlıq aspektlerine baylanıslı injenerlik pán» - Yan Sommervill<ref name="Sommerville1">{{Cite book|last=Sommerville|first=Ian|title=Software Engineering|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8|edition=8th|year=2007|publisher=Pearson Education|location=Harlow, England|isbn=978-0-321-31379-9|pages=[https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8/page/7 7]|chapter=1.1.2 What is software engineering?|quote=Software engineering is an engineering discipline that is concerned with all aspects of software production from the early stages of system specification to maintaining the system after it has gone into use. In this definition, there are two key phrases:<br /> 1. ''Engineering discipline'' Engineers make things work. They apply theories, methods and tools where these are appropriate [. . .] Engineers also recognize that they must work to organizational and financial constraints. [. . .]<br /> 2. ''All aspects of software production'' Software engineering is not just concerned with the technical processes of software development but also with activities such as software project management and with the development of tools, methods and theories to support software production.}}</ref> * «anıq mashinalarda isenimli hám ónimli jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı únemli etiw ushın isenimli injenerlik principlerdi dúziw hám paydalanıw» - Fric Bauer<ref name="Bauer1">{{Cite journal|title=Software Engineering|pages=530–538}}</ref> * «Quramalı kompyuter programmaların proektlestiriw, engiziw hám xızmet kórsetiw menen shuǵıllanatuǵın informatika tarawı» — Merriam-Vebster<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/software+engineering| bet = Definition of SOFTWARE ENGINEERING| til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref> * «Programmalıq injiniring» tek kod jazıw aktin ǵana emes, al waqıttıń ótiwi menen kodtı jaratıw hám qollaw ushın shólkem qollanatuǵın barlıq qurallar menen proceslerdi qamtıydı. [...] Programmalıq injiniringdi «waqıt boyınsha integraciyalasqan programmalastırıw» retinde qarastırıwǵa boladı. '"—Google-daǵı programmalıq injiniring<ref>{{Cite book|last=Winters|first=Titus|title=Software Engineering at Google|year=2020|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=978-1-492-08279-8|pages=xix–xx, 6–7|chapter=Preface, Programming Over Time|quote=We propose that «software engineering» encompasses not just the act of writing code, but all of the tools and processes an organization uses to build and maintain that code over time. What practices can a software organization introduce that will best keep its code valuable over the long term? How can engineers make a codebase more sustainable and the software engineering discipline itself more rigorous?}}</ref>. Al tómendegi terminler rásmiy túrde az qollanılǵan: * aldın kompyuter programmalastırıw hám sistemalı analiz dep atalatuǵın xızmettiń keń kólemine arnalǵan rásmiy emes zamanagóy termin retinde<ref>{{Web deregi | url = http://www.micsymposium.org/mics_2002/SALAH.PDF| bet = Engineering an Academic Program in Software Engineering| avtor = Akram I. Salah| sáne = 2002-jıl 5-aprel | baspaxana = 35th Annual Midwest Instruction and Computing Symposium| qaralǵan sáne = 2006-jıl 13-sentyabr }}: "For some, software engineering is just a glorified name for programming. If you are a programmer, you might put 'software engineer' on your business card—never 'programmer' though."</ref>; * formal túrde informatikanıń kishi pán retinde izertlenetuǵın kompyuter programmalastırıw teoriyasına qarsı kompyuter programmalastırıw tájiriybesiniń barlıq aspektlerine arnalǵan keń termin retinde<ref name="p. 26">Mills, Harlan D., J. R. Newman, and C. B. Engle, Jr., "An Undergraduate Curriculum in Software Engineering," in {{Cite book|title=Software Engineering Education: SEI Conference 1990, Pittsburgh, Pennsylvania, USA, April 2–3,...|year=1990|url=https://archive.org/details/softwareengineer0432unse|author=Deimel|publisher=Springer}},[https://books.google.com/books?id=ZuWbyy2blMEC&pg=PA26 p. 26]: "As a practical matter, we regard software engineering as the necessary preparation for the practicing, software development and maintenance professional. The Computer Scientist is preparing for further theoretical studies..."</ref>; * kompyuter programmalastırıwǵa belgili bir usıldı úgitlewdi qamtıytuǵın termin retinde, onı kórkem óner yamasa qol óner emes, injenerlik pán retinde qarastırıwǵa shaqıradı hám usınılǵan tájiriybelerdi kodifikaciyalawdı jaqlaydı<ref>{{Web deregi | url = http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| bet = Realizing Evidence-based Software Engineering| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061217013922/http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| arxivsáne = 2006-jıl 17-dekabr | avtor = David Budgen| sáne = 2004-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2006-jıl 18-oktyabr }}: "We believe that software engineering can only advance as an engineering discipline by moving away from its current dependence upon advocacy and analysis,...."</ref>. == Keń kólemli proektlerdegi wazıypalar == === Programmalıq támiynat talapları === Talaplar injiniringi programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplardı anıqlaw, analizlew, specifikaciyalaw hám validaciyalaw bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplar úsh túrli bolıwı múmkin. Funkcional talaplar, funkcional emes talaplar hám domen talapları bar. Programmalıq támiynattıń jumısı orınlanıp, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] paydalanıwı ushın tiyisli nátiyje kútiliwi kerek. Funkcional emes talaplar portativlik, qáwipsizlik, texnikalıq xızmet kórsetiw, isenimlilik, masshtablaw, ónimlilik, qayta paydalanıw hám iykemlilik sıyaqlı máseleler menen shuǵıllanadı.Olar tómendegi túrlerge bólinedi: interfeys sheklewleri, ónimlilik sheklewleri (mısalı, juwap beriw waqtı, qáwipsizlik, saqlaw keńisligi h.t.b.), operaciyalıq sheklewler, ómirlik cikl sheklewleri (texnikalıq xızmet kórsetiw, tasıw h.t.b.) hám ekonomikalıq sheklewler. Sistemanıń yamasa programmalıq quraldıń qalay jumıs isleytuǵının biliw, jumıs islemeytuǵın talaplardı kórsetiw kerek. Domen talapları belgili bir kategoriyanıń yamasa proekttiń domen xarakteristikası menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-classification-of-software-requirements/| bet = Software Engineering {{!}} Classification of Software Requirements| sáne = 2018-jıl 19-iyun | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat dizaynı === Programmalıq támiynat dizaynı sistemanıń yamasa komponent arxitekturasın, komponentlerin, interfeyslerin hám basqa xarakteristikaların anıqlaw procesi. Bul programmalıq támiynat arxitekturası dep te ataladı. Programmalıq támiynat dizaynı úsh túrli dizayn dárejesine bólinedi. Úsh dáreje - interfeys dizaynı, arxitekturalıq dizayn hám tolıq dizayn. Interfeys dizaynı - bul sistema menen onıń ortalıǵınıń óz-ara háreketlesiwi.Bul sistemanıń ishki jumısı menen qatar abstrakciyanıń joqarı dárejesinde júz beredi. Arxitekturalıq dizayn sistemanıń tiykarǵı komponenti menen hám olardıń minnetleri, qásiyetleri, interfeysleri hám olardıń arasındaǵı baylanıslar menen óz-ara háreketlesiwi menen baylanıslı. Tolıq dizayn - bul sistemanıń barlıq komponentleriniń ishki elementleri, olardıń qásiyetleri, qarım-qatnasları, qayta islew hám ádette olardıń algoritmleri menen maǵlıwmatlar strukturaları<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-software-design-process/| bet = Software Engineering {{!}} Software Design Process| sáne = 2019-jıl 24-may | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat qurılısı (konstrukciyası) === Programmalıq támiynat konstrukciyasın islep shıǵıwdıń tiykarǵı xızmeti<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref>, dizayndı ámelge asırıw ushın programmalastırıw, birlik testlew, integraciyalıq testlew hám qayta islewdiń úylesimi bolıp tabıladı. Bul basqıshtaǵı testlewdi ádette baǵdarlamashı programmalıq támiynat jaratıp atırǵanda, jańa ǵana jazılǵanın tekseriw hám kodtıń keyingi adımǵa qashan jiberiletuǵının anıqlaw ushın orınlaydı.  === Programmalıq támiynattı testlew === Programmalıq támiynattı testlew<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> - bul birlikti testlew hám integraciyalıq testlew sıyaqlı hártúrli usıllar menen testlenetuǵın ónimniń yamasa xızmettiń sapası tuwralı mápli táreplerdi informaciya menen támiyinlew ushın alıp barılatuǵın empirikalıq, texnikalıq izertlew. Bul programmalıq támiynat sapasınıń bir aspekti. Programmalıq támiynattı jaratıwdıń jeke basqıshı retinde onı ádette sapanı támiyinlew xızmetleri yamasa kodtı jazǵannan basqa islep shıǵarıwshı orınlaydı. === Programmalıq támiynattı analizlew === Programmalıq támiynattı analizlew - ónimlilik, bekkemlik hám qáwipsizlik sıyaqlı qásiyetke baylanıslı kompyuter programmalarınıń háreketin analizlew (tallaw) procesi. Ol programmanı orınlamastan (statikalıq baǵdarlamanı analizlew), orınlanıw waqtında (dinamikalıq programma analizi) yamasa ekewiniń kombinaciyasında orınlanıwı múmkin. === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> programmalıq qural ónimin jóneltkennen keyin únemli qollaw ushın zárúr háreketlerdi bildiredi. Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw - qátelerdi óshiriw hám onıń jumısın jaqsılaw ushın tarqatıwdan keyin programmalıq qural qollanbaların ózgertiw hám jańalaw. Programmalıq támiynattıń haqıyqıy dúnya menen kóp baylanısı bar hám haqıyqıy dúnya ózgergende programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://economictimes.indiatimes.com/definition/software-maintenance| bet = What is Software Maintenance? Definition of Software Maintenance, Software Maintenance Meaning| jumıs = The Economic Times| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. == Derekler == === Citatalar === {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|publisher=IEEE Computer Society|isbn=978-0-7695-5166-1|others=Pierre Bourque, Richard E. Fairley (eds.)|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Guide): Version 3.0| sáne =2014}} * {{Cite book|title=Software Engineering: A Practitioner's Approach|year=1992|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000roge_b6t1_l2b3|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-337597-7}} * {{Cite book|title=Software Engineering|year=1991|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000shar_h3k8|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-13-703515-1}} * {{Cite book|title=An Integrated Approach to Software Engineering|year=2005|url=https://archive.org/details/integratedapproa0000jalo_q4t6|publisher=Springer|isbn=978-0-387-20881-7}} * {{Cite book|title=Object-oriented software engineering : using UML, patterns, and Java|year=2010|url=https://archive.org/details/objectorientedso0000brue|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-606125-0}} * {{Cite book|title=Software engineering for embedded systems : methods, practical techniques, and applications|publisher=Kidlington, Oxford, United Kingdom|isbn=978-0-12-809433-4|date=2019-06-21}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 46vyyedhlbe40dtstgprka2xksxqubt 0 16949 266184 212688 2026-08-17T23:22:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266184 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Open Source Initiative logotipi]] '''Ashıq kodlı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Open source)'' — bul ózgertiw hám qayta tarqatıw ushın erkin paydalanıwǵa bolatuǵın kod. Ónimler ashıq kodtı, dizayn hújjetlerin yamasa ónimniń mazmunın paydalanıwǵa ruqsattı qamtıydı. '''Ashıq kodlı model''' ashıq birge islesiwdi xoshametleytuǵın oraylastırılmaǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw modeli bolıp tabıladı. Ashıq kodlı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdıń tiykarǵı principi ashıq [[derek kodı]], sızılmalar hám hújjetler sıyaqlı ónimlerdi kópshilikke erkin biypul etetuǵın teń dárejeli óndiris bolıp tabıladı. [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] ashıq kodlı háreket menshik kodınıń sheklewlerine juwap retinde baslandı. Model ashıq derekti sáykes texnologiyada hám ashıq kodı bar preparatlardı tabıw sıyaqlı proektler ushın paydalanıladı. Ashıq kodlı ashıq derek yamasa biypul licenziya arqalı ónimniń dizaynına yamasa proektine universal erisiwge hám sol dizayndı yamasa proektti universal qayta bólistiriwdi támiyinleydi<ref name="LakhaniVonHippel2003">{{Cite journal|last=Lakhani|first=K.R.|date=June 2003|title=How Open Source Software Works: Free User to User Assistance}}</ref><ref name="GerberMolefo2010">{{Cite book|title=Proceedings of the SAICSIT 2010 Conference — Fountains of Computing Research|last=Gerbe|first=Aurona|publisher=ACM Press}}</ref>. Ashıq kodlı sóz dizbegi keńnen qabıllanbay turıp, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen óndiriwshiler basqa da hártúrli terminlerdi paydalandı. Ashıq kod [[Internet|Internettiń]] rawajlanıwı menen birge erisildi. Ashıq kodlı [[programmalıq támiynat]] háreketi avtorlıq huqıq, licenziyalaw, domen hám tutınıwshı máselelerdi túsindiriw ushın payda boldı. Ulıwma ashıq kodlı degende, ashıq kod dizaynın paydalanıw yamasa ózgertiw ushın ulıwma kópshilikke paydalanıwǵa ruqsat etilgen, kompyuter programmasın bildiredi. Kod programmalıq qural licenziyasınıń shártleri boyınsha shıǵarıladı. Lecenziya shártlerine baylanıslı basqalar keyin óz versiyasın (fork) júklep alıp, ózgertip, jámiyetshilikke járiyalay aladı. Ashıq kodı bar háreketti rawajlandırıwdı qollaw ushın kóplegen iri rásmiy institutlar payda boldı, sonıń ishinde Apache Hadoop ashıq kodlı tiykarı hám ashıq kodlı HTTP serveri Apache HTTP sıyaqlı jámiyetshilik proektlerin qollaytuǵın Apache Software Foundation bar. == Ekonomika == [[Fayl:Anwendungsgebiete_Open_Source.svg|nobaý|Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qollanıw tarawı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}</ref>]] [[Fayl:Einsatzgründe_Open_Source.svg|nobaý|200 shveycariyalı shólkemde ashıq kodlını (Open Source) paydalanıw sebepleri tuwralı sorawnama<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ "Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source"]. ''Der Verband für den Informatiker & für die Informatik'' (in Swiss High German). Archived from [http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ the original] on 13 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2018</span>.</cite> [[Kategoriya:CS1 Swiss High German-language sources (de-ch)]]</ref>]] Ayırım ekonomistler ashıq kodlı informaciyanıń iygiligi menen waqıttı, aqshanı hám kúsh-jigerdi talap etetuǵın original jumısı bar<ref>{{Cite book|title=The economics and management of intellectual property : towards intellectual capitalism|url=https://archive.org/details/economicsmanagem0000gran|last=Granstrand|first=Ove|publisher=E. Elgar|year=1999|isbn=978-1-85898-967-9|location=Cheltenham, UK}}</ref> «bilim iygiligi» degen pikirge kelisedi. Jumıstı qayta shıǵarıw bahası jetkilikli tómen bolıp, sonlıqtan qosımsha paydalanıwshılar nol yamasa nolge shamalas baha menen qosılıwı múmkin — bul ónimniń shekli bahası dep ataladı. Avtorlıq huqıq monopoliyanı payda etedi, sonlıqtan tutınıwshılardan alınatuǵın baha ónimniń sheklengen bahasınan aytarlıqtay joqarı bolıwı múmkin. Bul avtorǵa original dóretpeni jaratıwǵa ketken shıǵındı qaplawǵa imkaniyat beredi. Usılayınsha, avtorlıq huqıq jumıstı shekli bahadan joqarı, biraq dáslepki óndiris bahasınan tómen bahalaytuǵın tutınıwshılar ushın qoljetimlilik shıǵınların payda etedi. Qáteni dúzetiw yamasa imkaniyat qosıw ushın ózgertilgen programmalıq támiynattıń kóshirmesi yamasa qosıqtıń remiksi sıyaqlı dóretpe jumıs islegisi keletuǵın, biraq avtorlıq huqıq iyesine tóley almaytuǵın yamasa tólegisi kelmeytuǵın avtorlarǵa erisiw shıǵınların da qıyınshılıqlar payda etedi. Ashıq kodtı rawajlandırıw anaǵurlım zor bahalıqtı payda etetuǵını tuwralı dáliller bar. Mısalı ashıq kodlı apparatlıq dizayn konteksinde [[cifrlı]] dizaynlar biypul ulıwma paydalanıladı hám [[cifrlı]] óndiris texnologiyalarına (mısalı, RepRap 3D printerleri) erise alatuǵın hár qanday adam materialdıń bahasına ónimdi qaytalay aladı.<ref>{{Cite journal|last1=Wittbrodt|first1=B.T.|last2=Glover|first2=A.G.|last3=Laureto|first3=J.|last4=Anzalone|first4=G.C.|last5=Oppliger|first5=D.|last6=Irwin|first6=J.L.|last7=Pearce|first7=J.M.|year=2013|title=Life-cycle economic analysis of distributed manufacturing with open-source 3-D printers|url=https://digitalcommons.mtu.edu/materials_fp/48|journal=Mechatronics|volume=23|issue=6|pages=713–726|issn=0957-4158|doi=10.1016/j.mechatronics.2013.06.002}}</ref>. Original bólisiwshi birge islesiwshi jámiyetshiliginen dáslepki dizayn boyınsha keri baylanıs penen itimal optimallastırıwlardı aladı. Kóplegen ashıq kodlı proektlerdiń ekonomikalıq áhmiyeti joqarı. Battery Open Source Software Index (BOSS) maǵlıwmatları boyınsha, ekonomikalıq jaqtan eń zárúr on ashıq kodlı proekt<ref>{{Citation |last=Joe McCann |title=The Meteoric Rise Of Open Source And Why Investors Should Care |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2017/09/22/the-meteoric-rise-of-open-source-and-why-investors-should-care/ |work=Forbes |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref><ref name="techcrunch.com">{{Citation |last=Dharmesh Thakker |title=Tracking the explosive growth of open-source software | sáne =7 April 2017 |url=https://techcrunch.com/2017/04/07/tracking-the-explosive-growth-of-open-source-software/ |work=TechCrunch |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref>: {| class="wikitable" !Reyting !Proekt !Jetekshi kompaniya !Bazar bahası |- !1 |[[Linux]] |Red Hat |$16&nbsp;milliard |- !2 |Git |GitHub |$2&nbsp;milliard |- !3 |MySQL |[[Oracle Corporation|Oracle]] |$1.87&nbsp;milliard |- !4 |Node.js |NodeSource |? |- !5 |Docker |Docker |$1&nbsp;milliard |- !6 |Hadoop |Cloudera |$3&nbsp;milliard |- !7 |Elasticsearch |Elastic |$700&nbsp;million |- !8 |Spark |Databricks |$513&nbsp;million |- !9 |MongoDB |MongoDB |$1.57&nbsp;milliard |- !10 |Selenium |Sauce Labs |$470&nbsp;million |} Berilgen reyting onlayn talqılawlardaǵı proektlerge baylanıslı belsendilikke, GitHub-qa, izlew sistemalarındaǵı izlew belsendiligine hám miynet bazarındaǵı tásirge tiykarlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] k04gwpu62b8kltrnmy7xvv5zeg0ntws 0 16980 266074 212693 2026-08-17T18:36:27Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266074 wikitext text/x-wiki '''Programmalastırıw''' ''([[Inglis tili|ingl]].Computer programming, coding)'' yamasa baǵdarlamalastırıw — bul kompyuter wazıypaların orınlay alatuǵın kórsetpeler hám kompyuter túsinetuǵın tilde jazılǵan kodlar izbe-izliginiń jıynaǵı. Yaǵnıy kompyuterde programma dúziw barısı<ref>{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| bet = What is coding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195646/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| bet = What is programming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195958/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}</ref>. Ol bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] kod jazıw arqalı [[Algoritm|algoritmlerdi]], proceduralardıń basqıshpa basqısh specifikaciyaların proektlestiriwdi hám kirgiziwdi óz ishine aladı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashılar]] ádette oraylıq [[processor]] tárepinen tikkeley orınlanatuǵın [[Mashina kodı|mashina kodına]] qaraǵanda adamlarǵa ańsatıraq túsinikli [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] paydalanadı. Tájiriybeli programmalastırıw ádette bir neshe túrli pánler boyınsha tájiriybeni talap etedi, sońıń ishinde qosımshalar domenin biliw, programmalastırıw tilleriniń maǵlıwmatları hám ulıwma kod kitapxanaları, arnawlı [[Algoritm|algoritmler]] hám formal logika. Programmalastırıwǵa baylanıslı járdemshi wazıypalarǵa talaplardı analizlew, testlew, ońlaw (debugging, máselelerdi izertlew hám dúzetiw), dúziw sistemaların engiziw hám programmalardıń [[mashina kodı]] sıyaqlı alınǵan artefaktlerdi basqarıw kiredi. Olar geyde programmalastırıw dep esaplanǵanı menen, kóbinese [[programmalıq támiynat]]<nowiki/>tı islep shıǵıw termini usı ulıwma process ushın paydalanıladı — programmalastırıw, kirgiziw hám kod jazıw terminleri kodtı jazıw hám qayta islew ushın arnalǵan. Geyde programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalıq injiniring]] dep ataladı, ásirese ol formal metodlardı qollanǵanda yamasa injenerlik proektlestiriw procesin baqlaǵanda. == Tariyxı == [[Fayl:Ada_lovelace.jpg|nobaý|Luidji Menabrea qaǵazınıń sońına jazbaları qosılǵan Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası menen qayta islewge arnalǵan birinshi algoritmdi óz ishine aladı. Ol jiyi tariyxtaǵı birinshi kompyuter baǵdarlamashısı retinde kópshilikke tanıs.]] Programmalastırılatuǵın qurılmalar ásirler dawamında bar. IX ásirdiń ózinde-aq programmalastırılatuǵın muzıka sekvenserin aǵalı-inili parsı Banu Musa oylap taptı, olar «Aqıllı qurılmalar kitabında» avtomatlastırılǵan mexanikalıq fleyta pleyerin sáwlelendirgen<ref name="Koetsier">{{Cite journal|last1=Koetsier|first1=Teun|year=2001|title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators|url=https://archive.org/details/sim_mechanism-and-machine-theory_2001-05_36_5/page/589|journal=Mechanism and Machine Theory|volume=36|issue=5|pages=589–603|publisher=Elsevier|doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kapur|first1=Ajay|title=Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music|journal=[[Organised Sound]]|volume=22|issue=2|pages=195–205|doi=10.1017/S1355771817000103|publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref>. 1206-jılı arab injeneri ál-Djazari programmalastırılatuǵın baraban mashinasın oylap taptı, mashinada hár túrli ırǵaqlar menen baraban úlgilerin ilgekler menen judırıqlar arqalı oynatıw ushın muzıkalı mexanikalıq avtomat islewge múmkin bolǵan<ref>{{Cite journal|title=The Museum of Music: A History of Mechanical Instruments|first1=Charles B.|last1=Fowler|journal=Music Educators Journal|volume=54|issue=2|pages=45–49|doi=10.2307/3391092}}</ref>. 1801-jılı Jakkard toqıma stanogı «programmanı» ózgertiw arqalı ulıwma basqa toqıma buyımların shıǵara aladı olarda tesikleri bar karton kartalarınıń seriyası. Kodtı buzıw [[Algoritm|algoritmleri]] de ásirler dawamında bar. IX ásirde arab matematigi Al-Kindi «Kriptografiyalıq xabarlardı deshifrlaw tuwralı qoljazba» kitabında shifrlanǵan kodtı sheshiwdiń kriptografiyalıq [[Algoritm|algoritmin]] sáwlelendirdi. Ol chastotalı analiz arqalı kriptoanalizdiń dáslepki táriypin, eń erte kodtı buzıw algoritmin berdi<ref>{{Cite book|last1=Dooley|first1=John F.|title=A Brief History of Cryptology and Cryptographic Algorithms| sáne =2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783319016283|pages=12–3}}</ref>. Birinshi kompyuter programması ádette 1843-jılı matematik Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası arqalı ámelge asırılatuǵın Bernulli sanlar izbe-izligin esaplaw algoritmin járiyalaǵanda jaratılǵan<ref name="IEEE">{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.|title=Lovelace & Babbage and the Creation of the 1843 'notes'|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16|year=2003|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}</ref>. [[Fayl:PunchCardDecks.agr.jpg|nobaý|Maǵlıwmatlar menen kórsetpeler bir waqıtları sırtqı perfokartalarda saqlandı, olar tártiplesken hám programma palubalarında jaylastırılǵan.]] 1880-jılları German Xollerit maǵlıwmatlardı mashinada oqıtılatuǵın formada saqlaw koncepciyasın oylap taptı<ref>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/acis/history/hollerith.html| bet = Columbia University Computing History – Herman Hollerith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429210742/http://www.columbia.edu/cu/computinghistory/hollerith.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = da Cruz| at = Frank| sáne = 2020-jıl 10-mart | jumıs = Columbia University| baspaxana = Columbia.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}</ref>. Keyinirek onıń 1906-jılǵı I tipli tabulyatorında qosılǵan basqarıw paneli (shtepsel platası) onı hár túrli jumıslar ushın programmalastırıw imkaniyatın berdi, al 1940-jıllardıń aqırında IBM 602 hám IBM 604 sıyaqlı qurılma jazıw úskeneleri basqarıw paneli menen uqsas túrde programmalastırılǵan dáslepki elektron esaplaw mashinaları sıyaqlı boldı. Degen menen, 1949-jılı engizilgen kompyuterdiń saqlanǵan programma koncepciyası menen programmalar da, maǵlıwmatlar da kompyuter yadında birdey saqlanadı hám qayta islenedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| bet = Memory & Storage {{!}} Timeline of Computer History {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527071533/https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyun }}</ref>. === Mashina tili === [[Mashina kodı]] belgili bir mashinanıń kórsetpeler jıynaǵında, kóbinese ekilik belgilerde jazılǵan birinshi programmalardıń tili boldı. Soń baǵdarlamashıǵa tekst formatındaǵı kórsetpelerdi (mısalı, ADD X, TOTAL) kórsetiwge imkaniyat beretuǵın, hárbir operaciya kodınıń abbreviaturaları hám adreslerdi kórsetiw ushın mánili atları bar assambleya tiller islep shıǵarıldı. Degen menen, assembler tili mashina tili ushın hár túrli belgilerden sál ǵana artıq bolǵanlıqtan, hár túrli kórsetpeler jıynaǵı bar eki mashinada da hár túrli assembler tilleri bar. [[Fayl:IBM402plugboard.Shrigley.wireside.jpg|nobaý|IBM 402 esaplaw mashinasına arnalǵan sımlı basqarıw paneli. Sımlar impulslik aǵımlardı kartanı oqıw qurılmasınan esaplawshılarǵa hám basqa ishki logikaǵa hám sońında printerge qosadı.]] === Kompilyator tilleri === [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli tiller]] programmanı dúziw procesin ápiwayı hám túsinikli etip, tiykarǵı apparatlıq qurallar menen baylanısın azayttı. [[Kompilyator|Kompilyatorǵa]] baylanıslı birinshi qural, A-0 sistemasın 1952-jılı Greys Xopper islep shıqtı, ol sonıń menen birge «[[kompilyator]]» terminin engizdi. Funkcional ámelge asırıwǵa iye birinshi keń tarqalǵan joqarı dárejeli til FORTRAN 1957-jılı shıqtı hám aradan kóp ótpey basqa tiller rawajlandı<ref name="bergstein">{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}</ref>, atap aytqanda kommerciyalıq maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan COBOL hám kompyuter izertlewlerine arnalǵan Lisp tili. Bul kompilyaciyalanǵan tiller baǵdarlamashıǵa sintaksislik jaqtan bay hám kodtı abstrakciyalawǵa qábiletli terminler menen programmalardı jazıwǵa imkaniyat beredi, bul kompilyaciya járiyalanıwları menen evristika arqalı hár túrli mashina kórsetpeler jıynaǵın hám maqsetti jeńilletedi. Kompilyatorlar kompyuterlerdiń kúshin programmalastırıwdı jeńilletiw ushın<ref name="bergstein">{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBergstein2007">Bergstein, Brian (March 20, 2007). [http://www.nbcnews.com/id/17704662 "Fortran creator John Backus dies"]. ''NBC News''. [https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662 Archived] from the original on April 29, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 25,</span> 2010</span>.</cite></ref> baǵdarlamashıǵa infiks belgisin paydalanıp formulanı kirgiziw arqalı esaplawlardı kórsetiwge imkaniyat berdi. === Ashıq kodtı kirgiziw === Programmalar tiykarınan perfokartalar yamasa qaǵaz lenta arqalı kirgizildi. 1960-jıllardıń ayaǵında maǵlıwmatlardı saqlaw qurılmaları menen kompyuter terminalları kompyuterlerge tikkeley teriw arqalı programmalar jaratıwǵa bolatuǵınday arzan boldı. Perfokartalarǵa qaraǵanda ózgertiwler menen dúzetiwlerdi álleqayda ańsat islewge imkaniyat beretuǵın tekstli redaktorlar da islep shıǵarıldı. == Zamanagóy programmalastırıw == === Sapa talapları === Rawajlanıw usılı qanday bolsa da, sońǵı programma ayırım tiykarǵı qásiyetlerdi qanaatlandırıwı kerek. Tómendegi qásiyetler eń zárúrleriniń qatarına kiredi:<ref>{{Cite news|newspaper=[[Computerworld]]| sáne =April 9, 1984|page=13|title=What is it based on|quote=Is it based on ... Reliability Portability. Compatibility}}</ref> * Isenimlilik: programma nátiyjeleri qanshelli jiyi durıs. Bul algoritmlerdiń koncepciyalıq durıslıǵına hám resurslardı basqarıwdaǵı qáteler (mısalı, buferdiń tolıp ketiwi hám jarıs shártleri) hám logikalıq qáteler (mısalı, nolge bóliw yamasa bir-birinen tıs qáteler) sıyaqlı programmalastırıw qátelerin azaytıwǵa baylanıslı. * Turaqlılıq: programma qátelerge baylanıslı máselelerdi qanshelli jaqsı boljaydı. Oǵan qáte, orınsız yamasa búlingen maǵlıwmatlar, yad, operacion sistema xızmetleri hám tarmaq jalǵanıwları sıyaqlı kerekli resurslardıń qoljetimsizligi, paydalanıwshı qátesi hám elektr quwatınıń kútpegen úziliwi sıyaqlı jaǵdaylar kiredi. * Qollanıw imkaniyatı: programmanıń ergonomikası: adamnıń programmanı óz maqsetine yamasa ayırım jaǵdaylarda hátte kútpegen maqsetlerge paydalanıwınıń ápiwayılıǵı. Bunday máseleler basqa máselelerge qaramastan, onıń jetiskenlikke erisiwi yamasa buzıwı múmkin. Bul programmanıń paydalanıwshı interfeysiniń ayqınlılıǵın, intuitivlikti, birtutaslıǵın hám tolıqlıǵın optimallastıratuǵın tekstli, grafikalıq, geyde apparatlıq elementlerdiń keń kólemin qamtıydı. * Portativlik: programmanıń ashıq kodın kompilyaciyalawǵa/túsindiriwge hám iske túsiriwge bolatuǵın kompyuter apparatlıq hám operacion sistema platformalarınıń kólemi. Bul hár túrli platformalar usınatuǵın programmalastırıw imkaniyatlarındaǵı ayırmashılıqlarǵa, sonıń ishinde apparatlıq hám operacion sistema resurslarına, apparatlıq hám operacion sistemanıń kútiletuǵın háreketine hám ashıq kod tiline arnalǵan platformaǵa arnawlı kompilyatorlardıń (geyde kitapxanalardıń) qoljetimliligine baylanıslı. * Texnikalıq xızmet kórsetiw: jaqsılawlar kirgiziw yamasa sazlaw, qáteler menen qáwipsizlik tesiklerin dúzetiw yamasa onı jańa ortalıqlarǵa beyimlew ushın programmanı házirgi yamasa keleshektegi baǵdarlamashılar ózgerte alatuǵın jeńilligi. Dáslepki islep shıǵıwdaǵı jaqsı tájiriybeler<ref>{{Web deregi | url = http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| bet = Programming 101: Tips to become a good programmer - Wisdom Geek| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160523063915/http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| arxivsáne = 2016-jıl 23-may | sáne = 2016-jıl 19-may | til = en-US| jumıs = Wisdom Geek| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-may }}</ref> usıǵan baylanıslı ayırmashılıqlardı jaratadı. Bul sapa sońǵı paydalanıwshıǵa tikkeley kórinbewi múmkin, biraq ol uzaq múddetli perspektivada programmanıń táǵdirine aytarlıqtay tásir etiwi múmkin. * Ónimlilik: Programma tutınatuǵın sistemalı resurslardıń ólshemi ([[Processor|processordıń]] waqıtı, yad keńisligi, diskler sıyaqlı ásten qurılmalar, tarmaqtıń ótkiziw qábileti hám belgili bir dárejede tipli paydalanıwshınıń háreketlesiwi): qanshelli az bolsa, sonshelli jaqsı. Oǵan sonıń menen qatar resurslardı muqıyat basqarıw kiredi, mısalı, waqıtsha fayllardı tazalaw hám yadtıń aǵıp ketiwin joq etiw. Bul kóbinese tańlanǵan programmalastırıw tiliniń sayasında talqılanadı. Til ónimlilikke tásir etkeni menen, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı ásten tiller de programmalardı adam tárepinen birdey orınlay aladı. Tezlik, resurslardı paydalanıw hám ónimlilik sistemaǵa tosıq keltiretuǵın programmalar ushın zárúr, biraq baǵdarlamashı waqtın ónimli paydalanıwda áhmiyetli hám bahasına baylanıslı: kóbirek úskene arzanıraq bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Kompyuter]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] jyh13c1nkph8c9j9yos0krjsvwkg5kj 0 17008 266343 212700 2026-08-18T01:44:27Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266343 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Radiocontrolledclock.jpg|nobaý|Cifrlı saat. Hár qanday máwritte bettegi cifrlar menen kórsetiletuǵın waqıt — cifrlı maǵlıwmatlar bolıp tabıladı. Anıq dál waqıt analog maǵlıwmatlar bolıp tabıladı.]] '''[[Cifrlı]] maǵlıwmatlar''' ''(ingl. digital data)'' — [[Informaciya teoriyası|informaciya teoriyası]] menen [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalarda]], diskret simvollar izbe-izligi retinde usınılǵan [[Informaciya túsinigi|informaciya]], olardıń hárqaysısı háripler yamasa cifrlar sıyaqlı ayırım alfavittegi mánislerdiń sheklengen sanınıń birewin ǵana qabıllay aladı. Mısal retinde alfavit-cifrlı belgiler dizbeginen ibarat tekstli hújjetti keltiriwge boladı. Házirgi informaciyalıq sistemalardaǵı cifrlı maǵlıwmatlardıń eń kóp tarqalǵan túri ekilik cifrlar (razryadlar) dizbegi menen usınılatuǵın ekilik maǵlıwmatlar bolıp tabıladı, olardıń hárqaysısında eki mánistiń birewi ya 0, ya 1 bolıwı múmkin. [[Cifrlı]] maǵlıwmatlardı haqıyqıy sanlardıń úziliksiz diapazonındaǵı mánis penen usınılǵan analog maǵlıwmatlarǵa qarama-qarsı qoyıwǵa boladı. Analoq maǵlıwmatlar analog signal arqalı beriledi, ol tek úziliksiz mánislerdi qabıllaw menen qatar, waqıtqa baylanıslı úziliksiz ózgere aladı, waqıttıń úziliksiz real mánisli funkciyası. Mısalı, dawıs tolqınındaǵı hawa basımınıń ózgeriwi. [[Cifrlı]] sózi digit hám digitus (latınsha barmaq sózi) sózleri menen bir derekten alınǵan, óytkeni barmaqlar sanaw ushın jiyi qollanıladı. Bell Telephone Laboratories xızmetkeri matematik Djordj Stibitc cifrlı degen sózdi 1942-jılı zenit quralların kózlep, atıwǵa arnalǵan qurılma shıǵaratuǵın tez elektr impulslarına baylanıslı qollandı<ref>{{Cite book|last=Ceruzzi|first=Paul E|title=Computing: A Concise History|url=https://archive.org/details/computingconcise0000ceru|date=29 June 2012|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0-262-51767-6}}</ref>. Bul termin kóbinese esaplaw texnikasında hám elektronikada qollanıladı, ásirese real dúnyadaǵı informaciya cifrlı audio hám cifrlı fotosúwretler sıyaqlı ekilik sanlı formaǵa túrlendirilgende. == Cifrlı túrlendiriw simvolı == Simvollar (mısalı, háriplik-cirflı simvollar) úziliksiz bolmaǵanlıqtan, simvollardı cifrlı túrde kórsetiw úziliksiz yamasa analog informaciyanı cifrlı túrlendiriwge (ańlatıwǵa) qaraǵanda ańsatıraq. Analog-cifrlı túrlendiriwdegidey saylaw hám kvantlaw ornına soraw hám kodlaw sıyaqlı usıllar qollanıladı. Simvollardı kirgiziw qurılması ádette qanday jalǵaǵıshlardıń almastırılǵanın kóriw ushın turaqlı aralıq penen soralatuǵın jalǵaǵıshlar toparınan ibarat. Bir soraw aralıǵı ishinde eki jalǵaǵısh basılsa yamasa jalǵaǵısh basılıp, bosatılıp, qayta basılsa, maǵlıwmatlar joytıladı. Bul sorawnamanı tiykarǵı [[Processor|processorǵa]] júklemeniń aldın alıw ushın qurılmadaǵı [[processor]] isley aladı<ref>{{Cite book|last1=Heinrich|first1=Lutz J.|url=https://books.google.com/books?id=Uq4FCgAAQBAJ&dq=Digitale+Daten+lexikon&pg=PA198|title=Wirtschaftsinformatik-Lexikon|last2=Heinzl|first2=Armin|last3=Roithmayr|first3=Friedrich|date=2014-08-29|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-486-81590-0|language=de}}</ref>. Jańa simvol kirgizilgende, qurılma ádette processor onı oqıy alatuǵınday qánigelestirilgen formatta úzilis jiberedi. Bir neshe jalǵaǵıshı bar qurılmalar ushın (mısalı, djoystiktegi túymeler) hárqaysısınıń statusın bir sóz benen bit retinde kodlawǵa boladı (ádette bosatılǵan ushın 0 hám basılǵan ushın 1). Bul klavishlerdi basıw kombinaciyası mánili bolǵanda paydalı hám geyde [[Kompyuter klaviaturası|klaviaturadaǵı]] ózgertiwshi klavishlerdiń statusın beriw ushın qollanıladı (mısalı, almasıw hám basqarıw). Biraq ol bir bayttaǵı yamasa sózdegi bitlerdiń sanınan kóp giltlerdi qollaw ushın masshtablanbaydı. Kóplegen jalǵaǵıshı bar qurılmalar (mısalı, [[kompyuter klaviaturası]]) ádette bul jalǵaǵıshlardı x hám y sızıqlarınıń kesilispesinde jeke jalǵaǵıshları bar skanerlew matricasında jaylastıradı. Kommutator basılǵanda, ol sáykes x hám y sızıqların qosadı. Soraw (bul jaǵdayda jiyi skanerlew dep ataladı) hárbir x qatarın reti menen aktivlestiriw hám qaysı y qatarında signal bar ekenin anıqlaw arqalı orınlanadı, usılayınsha qaysı túymeler basıladı. Klaviatura processorı klavish statusınıń ózgergenin anıqlaǵanda, ol oraylıq processorǵa gilttiń skanerlew kodın hám onıń jańa statusın kórsetetuǵın signal jiberedi. Sonnan keyin simvol kodlanadı yamasa túrlendirgish klavishlerdiń statusına hám kerekli simvol kodlanıwına tiykarlanǵan sanǵa túrlendiriledi (aylandırıladı). Arnawlı kodlaw maǵlıwmatların joytpastan belgili bir [[programma]] ushın paydalanıwǵa boladı. Degen menen, "ß" sıyaqlı simvoldı túrlendiriw kerek bolsa, biraq standart bolmasa, ASCII sıyaqlı standart kodlawdı paydalanıw qıyın boladı. 1986-jılı dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatlarınıń 1%-ten azı [[cifrlı]] edi, al 2007-jılı bul kórsetkish 94%-ti quradı. 2002-jıl adamzat analog formatqa qaraǵanda [[cifrlı]] formatta kóbirek informaciyanı saqlay alatuǵın jıl boldı («cifrlı dáwirdiń baslanıwı»)<ref name="Hilbertvideo2011">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = "video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130221144621/https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2013-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}</ref>. == Jaǵdaylar == Cifrlı maǵlıwmatlar tómendegi úsh jaǵdayda keledi: tınıshlıqtaǵı maǵlıwmatlar, tranzittegi maǵlıwmatlar hám paydalanıwdaǵı maǵlıwmatlar. Qupıyalılıq, tutaslıq hám qoljetimlilik (ashıqlıq) «tuwılǵannan» maǵlıwmatlar óshirilgenge shekemgi pútkil ómirlik ciklde basqarılıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.ed.ac.uk/arts-humanities-soc-sci/about-us/information-security-and-governance/what-information-do-i-have-to-protect/the-three-states-of-information| bet = The three states of information| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210414042237/https://www.ed.ac.uk/arts-humanities-soc-sci/about-us/information-security-and-governance/what-information-do-i-have-to-protect/the-three-states-of-information| arxivsáne = 2021-jıl 14-aprel | til = en| jumıs = The University of Edinburgh| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-fevral }}</ref>. == Cifrlı informaciyanıń qásiyetleri == Barlıq cifrlı informaciya baylanıs boyınsha analoq maǵlıwmatlardan ózgeshelenetuǵın ulıwma qásiyetlerge iye: * '''Sinxronizaciya:''' [[Cifrlı]] informaciya simvollar retlengen izbe-izlik arqalı uzatılǵanlıqtan, barlıq [[cifrlı]] sxemalarda dizbektiń basın anıqlawdıń qanday da bir metodı boladı. Jazbasha yamasa awızsha adam tillerinde sinxronizaciya ádette úzilisler (bos orınlar), bas háripler hám punktuaciyalıq belgileri arqalı támiyinlenedi. Mashinalıq baylanıslar ádette sinxronizaciya izbe-izligin paydalanadı. * '''Til:''' Barlıq cifrlı kommunikaciyalar rásmiy tildi talap etedi, bul kontekstte cifrlı baylanıstı jiberiwshi de, qabıllawshı da baylanıs tabıslı bolıw ushın aldınnan iye bolıwı kerek barlıq informaciyadan ibarat. Tiller ádette erikli hám belgili bir simvollar dizbegine tayınlanatuǵın mánili, ruqsat etilgen mánisler kólemin, sinxronizaciyalaw ushın qollanılatuǵın usıllardı h.t.b. kórsetedi. * '''Qáteler:''' Analog baylanıslardaǵı buzılıwlar (shawqım) bárhama boljanǵan hám anıq baylanıs arasında ayırım, ádette kishi qáteliklerdi payda etedi. Cifrlı baylanıstıń buzılıwı simvoldıń basqa simvol retinde qáte túrlendiriliwine yamasa simvollar dizbegin buzıwına alıp keletuǵınday úlken bolǵanda ǵana qáteler payda etedi. Ádette qátesiz cifrlı baylanıs bolıwı múmkin. Bunnan basqa, tekseriw kodları sıyaqlı usıllar qátelerdi anıqlaw hám olardı artıq yamasa qayta jiberiw arqalı dúzetiw ushın paydalanıwı múmkin. Cifrlı baylanıslardaǵı qáteler simvol basqa simvol menen almastırılatuǵın almastırıw qáteleri yamasa cifrlı xabarǵa qosımsha qáte simvol kirgizilgen yamasa onnan óshiriletuǵın kirgiziw/óshiriw qáteleri túrinde bolıwı múmkin. Cifrlı baylanıstaǵı dúzetilmegen qáteler baylanıstıń apparatlıq mazmunına kútpegen hám ádette úlken tásir etedi. * '''Kóshiriw:''' Shawqımnıń sózsiz bolıwına baylanıslı analog baylanıstıń kóplegen izbe-iz kóshirmelerin jaratıw múmkin emes, óytkeni hárbir áwlad shawqımdı arttıradı. Cifrlı baylanıslar ádette qátesiz bolǵanlıqtan, kóshirmelerdiń kóshirmelerin sheksiz ámelge asırıwǵa boladı. * '''Detalizaciya:''' Úziliksiz ózgeriwshi analog mánistiń cifrlı kórinisi ádette usı mániske tayınlanatuǵın simvollar sanın tańlawdı qamtıydı. Simvollar sanı salınǵan maǵlıwmatlardıń dálligin yamasa ólshemlerin anıqlaydı. Anıq analog mánis penen cifrlı kórsetiw arasındaǵı ayırmashılıq kvatlaw qátesi retinde belgili. Mısalı, eger anıq temperatura 23,234456544453 gradus bolsa, biraq bul parametrge anıq cifrlı kóriniste tek eki cifr (23) tayınlansa, kvantlaw qátesi 0,234456544453 boladı. Cifrlı baylanıstıń bul qásiyeti detalizaciya (túyirli) dep ataladı. * '''Qısılatuǵın:''' Millerdiń aytıwınsha, «Qısılmaǵan cifrlı maǵlıwmatlar júdá úlken hám onıń shiyki túrinde analog maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda úlkenirek signal shıǵaradı (sonlıqtan tasıw/uzatıw qıyınıraq). Degen menen, cifrlı maǵlıwmatlardı qısıwǵa boladı. Qısıw informaciyanı jiberiw ushın kerekli ótkiziw qábileti keńisliginiń kólemin tutınıw ornında qısıwǵa, jiberiwge hám onnan keyin ashıwǵa boladı. Bul, mısalı efir tolqınında kóbirek orın usınatuǵın cifrlı televizor signalların jiberiwge imkaniyat beredi. Kóbinese telekanallar ushın spektr.» == Cifrlı sistemalardıń tariyxı == Cifrlı signallar ádette házirgi elektronika menen esaplaw texnikada qollanılatuǵın ekilik elektron cifrlı sistemalar menen baylanıslı bolsa da, cifrlı sistemalar shın mánisinde áyyemgi hám ekilik elektron bolıwı zárúr emes. * DNK-nıń genetikalıq kodı — cifrlı maǵlıwmatlardı saqlawdıń tábiyiy túri. * Jazbasha tekst (sheklengen simvollar jıynaǵına hám diskret simvollardı — kóp jaǵdayda álipbeni paydalanıwǵa baylanıslı) * Abakus biziń eramızǵa shekemgi 1000 hám 500 jıllar aralıǵında jaratılǵan, keyinirek ol esaplaw chastotasınıń túrine aylandı. Házirgi waqıtta onı sanlardı kórsetiw ushın qatarlardaǵı monshaqlardı paydalanatuǵın júdá jetilistirilgen, biraq tiykarǵı cifrlı kalkulyator retinde paydalanıwǵa boladı. Monshaqlar tek diskretli joqarı hám tómen jaǵdaylarda mániske iye, analog jaǵdaylarda emes. * Mayak tek eki jaǵdayı bar (jaǵıw hám óshiriw) eń ápiwayı elektron emes cifrlı signal bolıwı múmkin. Atap ótsek, tútin signalları cifrlı signallardıń eń góne mısallarınıń biri bolıp tabıladı, bunda analog «tasıwshı» (tútin) informaciyanı tasıytuǵın cifrlı signaldı generaciyalaw ushın kórpe menen modulyaciyalanadı. * Morze kodı altı cifrlı jaǵdaydı paydalanadı: noqat, sızıqsha, simvol ishindegi aralıq (hárbir noqat yamasa sızıqsha arasında), qısqa aralıq (hár hárip arasında), ortasha aralıq (sózler arasında) hám uzın aralıq (gápler arasındaǵı) elektr yamasa jaqtılıq sıyaqlı hár túrli potenciallı tasıwshılar, mısalı elektrik telegraftı yamasa jıpılıqlaytuǵın shıraqtı paydalanıw. * Brayl noqatlıq úlgiler retinde kórsetiletuǵın altı bitli kodtı paydalanadı. * Bayraq semaforı belgili bir poziciyalarda uslanǵan tayaqshalardı yamasa bayraqlardı bir neshe aralıqta baqlap turǵan qabıllawshıǵa xabar jiberiw ushın paydalanıladı. * Xalıqaralıq teńiz signalınıń bayraqlarında kemelerge bir-birine xabar jiberiwge imkaniyat beretuǵın alfavittiń háriplerin bildiretuǵın ózgeshe belgiler bar. * Jaqında oylap tabılǵan modem ekilik cifrlı dawıs impulsleriniń qatarı retinde ekilik elektron cifrlı informaciyanı kodlaw ushın analog «tasıwshı» signaldı (dawıs sıyaqlı) modulyaciyalaydı. Tap sol koncepciyanıń sál erterek, tańqalarlıq isenimli versiyası dáslepki úy kompyuterleri menen paydalanıw ushın magnitlik kassetalıq lentadaǵı dawıslıq cifrlı «signal» hám «signal joq» informaciyasınıń (yaǵnıy, «dawıs» hám «únsiz») izbe-izligin toplaw bolǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * Tocci, R. 2006. Digital Systems: Principles and Applications (10th Edition). Prentice Hall.  <nowiki/>[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-13-172579-3|0-13-172579-3]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 86qjrvgvsjkdhoe2o61vjaywnswv28c 0 17163 266180 212724 2026-08-17T23:18:15Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266180 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hash_table_3_1_1_0_1_0_0_SP.svg|nobaý|315x315 nükte|Xesh kestesi retinde belgili maǵlıwmatlar strukturası]] [[Informatika|Informatikada]] '''maǵlıwmatlar strukturası''' (''[[Inglis tili|ingl]]. data structure'') - bul maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám ádette maǵlıwmatlarǵa ónimli kiriw ushın tańlanatuǵın saqlaw formatı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://dl.acm.org/citation.cfm?id=1614191|title=Introduction to Algorithms, Third Edition|last1=Cormen|first1=Thomas H.|last2=Leiserson|first2=Charles E.|last3=Rivest|first3=Ronald L.|last4=Stein|first4=Clifford|date=2009|publisher=The MIT Press|isbn=978-0262033848|edition=3rd}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=Paul E.|title=Dictionary of Algorithms and Data Structures [online]|date=15 December 2004|publisher=[[National Institute of Standards and Technology]]}}</ref>. Anıǵıraq aytqanda, maǵlıwmatlar strukturası - bul maǵlıwmatlar mánislerin, olardıń arasındaǵı qatnaslardıń hám maǵlıwmatlarǵa qollanıwǵa bolatuǵın funkciyalardıń yamasa operaciyalardıń jıynaǵı<ref>{{Cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1074100.1074312|title=Encyclopedia of Computer Science|last1=Wegner|first1=Peter|last2=Reilly|first2=Edwin D.|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0470864128|date=2003-08-29}}</ref>, yaǵnıy bul maǵlıwmatlar tuwralı algebralıq struktura. == Qollanılıwı == Maǵlıwmatlar strukturaları abstrakt maǵlıwmatlar tipleriniń ([[Inglis tili|ingl]]. ADT - abstract data types) tiykarı retinde xızmet etedi. Abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń logikalıq formasın anıqlaydı. Maǵlıwmatlar strukturası maǵlıwmatlar tipiniń fizikalıq formasın ámelge asıradı<ref>{{Web deregi | url = https://opendsa-server.cs.vt.edu/ODSA/Books/CS3/html/ADT.html| bet = Abstract Data Types| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230210114105/https://opendsa-server.cs.vt.edu/ODSA/Books/CS3/html/ADT.html| arxivsáne = 2023-jıl 10-fevral | jumıs = Virginia Tech - CS3 Data Structures & Algorithms| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-fevral }}</ref>. Maǵlıwmatlar strukturalarınıń hár túrli tipleri qosımshalardıń hár túrli túrlerine sáykes keledi, al ayırımları anıq wazıypalarǵa joqarı qánigelestirilgen. Mısalı, relyaciyalıq [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]] maǵlıwmatlardı izlew ushın ádette B-terek indekslerin paydalanadı, al kompilyatordı ámelge asırıw ádette indentifikatorlardı izlew ushın xesh kestelerin paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.uregina.ca/Links/class-info/210/Hash/| bet = 1.5 Applications of a Hash Table| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210427183057/https://www.cs.uregina.ca/Links/class-info/210/Hash/| arxivsáne = 2021-jıl 27-aprel | jumıs = University of Regina - CS210 Lab: Hash Table| qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-iyun }}</ref>. Maǵlıwmatlar strukturaları úlken [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]] hám [[Internet|internetti]] indekslew xızmetleri sıyaqlı paydalanıw ushın maǵlıwmatlardıń úlken kólemin ónimli basqarıw quralın támiyinleydi. Ádette, ónimli maǵlıwmatlar strukturaları ónimli [[Algoritm|algoritmlerdi]] proektlestiriwdiń gilti bolıp tabıladı. Ayırım formal proektlestiriw metodları menen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] proektlestiriwdegi tiykarǵı shólkemlestiriwshi faktor retinde [[Algoritm|algoritmlerge]] emes, al maǵlıwmatlar strukturasına ayrıqsha itibar qaratadı. Maǵlıwmatlar strukturaları tiykarǵı yadta da, qosımsha yadta da saqlanǵan informaciyanı saqlawdı hám izlewdi shólkemlestiriw ushın paydalanılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://homes.sice.indiana.edu/yye/lab/teaching/spring2014-C343/datatoobig.php| bet = When data is too big to fit into the main memory| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180410032656/http://homes.sice.indiana.edu/yye/lab/teaching/spring2014-C343/datatoobig.php| arxivsáne = 2018-jıl 10-aprel | jıl = 2014| jumıs = Indiana University Bloomington - Data Structures (C343/A594)}}</ref>. == Ámelge asırıw == Maǵlıwmatlar strukturaların hár túrli programmalastırıw tilleri menen usılların qollanıw arqalı ámelge asırıwǵa boladı, biraq olardıń barlıǵı maǵlıwmatlardı ónimli shólkemlestiriw hám saqlawdıń ulıwma maqsetin bólisedi<ref>{{Cite journal|last1=Vaishnavi|first1=Gunjal|last2=Shraddha|first2=Gavane|last3=Yogeshwari|first3=Joshi| sáne =2021-06-21|title=Survey Paper on Fine-Grained Facial Expression Recognition using Machine Learning|url=http://www.ijcaonline.org/archives/volume183/number11/vaishnavi-2021-ijca-921427.pdf|journal=International Journal of Computer Applications|volume=183|issue=11|pages=47–49|doi=10.5120/ijca2021921427}}</ref>. Maǵlıwmatlar strukturaları ádette, [[Kompyuter|kompyuterdiń]] yadınıń qálegen ornınan maǵlıwmatlardı alıw hám saqlaw uqıplıǵına tiykarlanadı, kórsetkish arqalı belgilenedi - yad adresin bildiretuǵın bit qatarı, onı ózi yadta saqlawǵa hám [[programma]] menen basqarıwǵa boladı. Solay etip, massiv penen jazıw maǵlıwmatlar strukturaları arifmetikalıq ámeller menen maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin esaplawǵa tiykarlanǵan, al baylanıstırılǵan maǵlıwmatlar strukturaları strukturanıń ózinde maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin saqlawǵa tiykarlanǵan. Maǵlıwmatlardıń dúzilisine bul usıl [[Algoritm|algoritmlerdiń]] ónimliligi menen kólemine tereń tásir etedi. Mısalı, massivlerdegi yadtı qatar bólistiriw tez kiriwdi hám ózgertiw háreketin jeńilletedi, bul maǵlıwmatlardı retli qayta islew scenariylerinde optimallastırılǵan ónimlilikke ákeledi<ref>{{Citation |last=Nievergelt |first=Jürg |title=Chapter 17 - Spatial Data Structures: Concepts and Design Choices |date=2000-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444825377500188 |work=Handbook of Computational Geometry |pages=725–764 |editor-last=Sack |editor-first=J. -R. |access-date=2023-11-12 |place=Amsterdam |publisher=North-Holland |isbn=978-0-444-82537-7 |last2=Widmayer |first2=Peter |editor2-last=Urrutia |editor2-first=J.}}</ref>. Maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıw ádette sol strukturanıń úlgilerin jaratatuǵın hám basqaratuǵın proceduralar jıynaǵın jazıwdı talap etedi. Maǵlıwmatlar strukturasınıń ónimliligin sol operaciyalardan bólek analizlew (tallaw) múmkin emes. Bul baqlaw abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń teoriyalıq koncepciyasın, olarda orınlanatuǵın operaciyalar menen tikkeley bolmaǵan maǵlıwmatlar strukturasın hám sol operaciyalardıń matematikalıq qásiyetlerin (olardıń keńislik penen waqıt bahasın qosqanda) xoshametleydi<ref>{{Cite book|title=Advanced biotechnology : For B Sc and M Sc students of biotechnology and other biological sciences.|last=Dubey, R. C.|date=2014|publisher=S Chand|isbn=978-81-219-4290-4|location=New Delhi|oclc=883695533}}</ref>. == Mısallar == [[Fayl:Python_3._The_standard_type_hierarchy.png|nobaý|[[Python (programmalastırıw tili)|Python]] 3 [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tiliniń]] standart tip ierarxiyası.]] Ádette ápiwayı maǵlıwmatlar tiplerine tiykarlanǵan maǵlıwmatlar strukturalarınıń kóplegen túrleri bar. Belgili mısallar<ref>{{Cite book|title=Data structures|url=https://archive.org/details/datastructures0000lips|last=Seymour|first=Lipschutz|date=2014|publisher=McGraw Hill Education|isbn=9781259029967|edition=Revised first|location=New Delhi, India|oclc=927793728}}</ref>: * Massiv – belgili bir tártiptegi elementlerdiń sanı, ádette barlıǵı birdey tipli (tilge baylanıslı jeke elementlerdiń barlıǵı birdey tipke májbúr bolıwı múmkin yamasa hár qanday derlik tipte bolıwı múmkin). Qanday element kerek ekenin kórsetiw ushın elementlerge pútin indeks arqalı erisiledi. Ádettegi ámelge asırıwlar massivlerdiń elementleri ushın qońsı yad sózlerin bóledi (biraq bul bárqulla zárúrlik emes). Massivler turaqlı uzınlıqtı yamasa ólshemin ózgertiwge boladı. * Baylanıstırılǵan dizim (ápiwayı dizim dep te ataladı) - túyinler dep atalatuǵın hár qanday tiptegi maǵlıwmatlar elementleriniń sızıqlı kollekciyası, bunda hárbir túyinniń óz mánisi bar hám baylanıstırılǵan dizimdegi keyingi túyindi kórsetedi. Baylanıstırılǵan dizimniń massivke qaraǵanda tiykarǵı artıqmashılıǵı mınada: mánislerdi dizimniń qalǵan ornın almastırmay-aq bárhama ónimli kirgiziwge hám óshiriwge boladı. Belgili bir elementke tosınnan kiriw sıyaqlı ayırım basqa háreketler dizimlerde massivlerge qaraǵanda ástenirek. * Jazıw (kortej yamasa struktura dep te ataladı) toplanǵan maǵlıwmatlar strukturası bolıp tabıladı. Jazıw - ádette belgilengen san izbe-izlikte hám ádette atlar menen indekslengen basqa mánislerden ibarat mánis. Jazıwlardıń elementleri ádette maydanlar yamasa aǵzalar dep ataladı. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] kontekstinde jazıwlar olardı obyektlerden ajıratıw ushın ápiwayı eski maǵlıwmatlar strukturası retinde belgili<ref>{{Web deregi | url = http://www.fnal.gov/docs/working-groups/fpcltf/Pkg/ISOcxx/doc/POD.html| bet = C++ Language Note: POD Types| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161203130543/http://www.fnal.gov/docs/working-groups/fpcltf/Pkg/ISOcxx/doc/POD.html| arxivsáne = 2016-jıl 3-dekabr | avtor = Walter E. Brown| sáne = 1999-jıl 29-sentyabr | baspaxana = [[Fermi National Accelerator Laboratory]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-dekabr }}</ref>. * Xesh kesteleri, sonday-aq xesh kartaları retinde belgili, giltlerge tiykarlanǵan mánislerdi tez alıwdı támiyinleytuǵın  maǵlıwmatlar strukturaları. Olar giltlerdi massivtegi indekslerge salıstırıw ushın xeshlew funkciyasın paydalanadı, bul ortasha jaǵdayda turaqlı waqıtta kiriwge imkaniyat beredi. Xesh kesteleri ádette sózliklerde, keshlerde hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazasın]] indekslewde qollanıladı. Degen menen, xesh soqlıǵısıwları júz beriwi múmkin, bul olardıń ónimliligine tásir etiwi múmkin. Soqlıǵısıwlardı qayta islew ushın shınjır hám ashıq adreslew sıyaqlı usıllar qollanıladı. * Grafikler – bul obyektler arasındaǵı qatnaslardı kórsetetuǵın, jiyekler menen qosılǵan túyinlerdiń jıynaǵı. Grafiklerdi basqalar menen qatar [[Sociallıq tarmaqlar|sociallıq tarmaqlardı]], kompyuter tarmaqların hám avtotransport tarmaqların modellestiriw ushın paydalanıwǵa boladı. Olar biyiklerden (túyinler) hám jiyeklerden (túyinler arasındaǵı baylanıslar) ibarat. Grafikler baǵdarlanǵan yamasa baǵdarlanbaǵan bolıwı múmkin hám olardıń ciklleri yamasa ciklı bolıwı múmkin. Grafikli ótiw algoritmleri keńlik-birinshi izlew hám tereńlik-birinshi izlewdi qamtıydı. * Stekler (stacks) menen gezekler (queues) - massivler yamasa baylanıstırılǵan dizimler arqalı ámelge asırılıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipleri bolıp tabıladı. Stektiń eki tiykarǵı háreketi bar: «Aqırǵısı kiriw, birinshisi shıǵıw» (LIFO) qaǵıydasına sáykes keletuǵın push (stektiń joqarı jaǵına element qosadı) hám pop (stekten eń joqarı elementti alıp taslaydı). Gezeklerdiń (queues) eki tiykarǵı háreketi bar: birinshi kirgen, birinshi shıqqan (FIFO) principine sáykes gezekke qoyıw (gezektiń artına element qosadı) hám gezekke qoyıw (gezektiń aldıńǵı jaǵınan elementti alıp taslaydı). * Terekler elementlerdiń ierarxiyalıq shólkemin bildiredi. Terek tárepleri menen baylanıstırılǵan túyinlerden ibarat, bir túyin túbir, al qalǵan barlıq túyinler ishki tereklerdi quraydı. Terekler hár túrli [[Algoritm|algoritmler]] menen maǵlıwmatlardı saqlaw scenariylerinde keńnen qollanıladı. Binar terekler (ásirese úyindiler), AVL terekleri hám B-terekleri tereklerdiń ayırım ataqlı túrleri bolıp tabıladı. Olar maǵlıwmatlardı ónimli hám optimal izlewge, saralawǵa hám ierarxiyalıq usınıwǵa imkaniyat beredi. * Terek, sonıń menen qatar prefiks teregi retinde belgili, qatarlardı ónimli shıǵarıp alıw ushın paydalanılatuǵın arnawlı terek maǵlıwmatlar strukturası. Hár tárepi belgini bildiretuǵın qatardıń belgilerin túyinler retinde saqlawǵa háreket etedi. Olar ásirese avtotoltırıw, imlanı tekseriw hám sózdi kirgiziw sıyaqlı tekstti qayta islew scenariylerinde paydalı. Háreketler qatarlarda tez izlewdi hám prefiks tiykarındaǵı háreketlerdi qosadı. == Tildi qollaw == Kóplegen assembler tillerinde hám BCPL ([[Inglis tili|ingl]]. Basic Combined Programming Language - tiykarǵı biriktirilgen [[programmalastırıw tili]]) sıyaqlı ayırım tómen dárejeli tillerde maǵlıwmatlar strukturaları ushın ornatılǵan qollap-quwatlaw joq. Ekinshi jaǵınan, kóplegen [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde]] hám MASM sıyaqlı ayırım joqarı dárejeli assembler tillerinde jazıwlar menen massivler sıyaqlı belgili bir maǵlıwmatlar strukturası ushın arnawlı sintaksis yamasa basqa ornatılǵan qollaw bar. Mısalı, C (BCPL-diń tikkeley áwladı) hám Paskal tilleri vektorlardan (bir ólshemli massivler) hám kóp ólshemli massivlerden basqa sáykesinshe strukturalar menen jazıwlardı qollaydı<ref name="gnu-c">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/software/gnu-c-manual/gnu-c-manual.html| bet = The GNU C Manual| baspaxana = Free Software Foundation| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.freepascal.org/docs-html/ref/ref.html| bet = Free Pascal: Reference Guide| avtor = Van Canneyt| at = Michaël| sáne = September 2017 | baspaxana = Free Pascal}}</ref>. Kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıwdı hár túrli baǵdarlamalar menen qayta paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın kitapxana mexanizminiń qanday da bir túri bar. Házirgi tiller ádette eń kóp tarqalǵan maǵlıwmatlar strukturaların ámelge asıratuǵın standart kitapxanalar menen birge keledi. Mısallar [[C++]] te standart shablonlar kitapxanası, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] kollekciyaları sheńberi hám Microsoft [[.NET]] Framework bolıp tabıladı. Házirgi tillerde de ulıwma modullik [[Programmalastırıw|programmalastırıwdı]], kitapxana moduliniń interfeysi menen onı ámelge asırıwdı ajıratıwdı qollaydı. Ayırımlar klientlerge ámelge asırıw maǵlıwmatların jasırıwǵa imkaniyat beretuǵın anıq emes maǵlıwmatlar túrlerin usınadı. [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] hám Smalltalk sıyaqlı [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] tilleri ádette usı maqset ushın klaslardı paydalanadı.. Kóplegen belgili maǵlıwmatlar strukturalarında bir neshe esaplaw aǵımlarına maǵlıwmatlar strukturasınıń bir anıq versiyasına bir waqıtta kiriwge imkaniyat beretuǵın versiyaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.tau.ac.il/~shanir/concurrent-data-structures.pdf| bet = Concurrent Data Structures| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110401070433/http://www.cs.tau.ac.il/~shanir/concurrent-data-structures.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 1-aprel | avtor = Mark Moir and Nir Shavit| jumıs = cs.tau.ac.il}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * Alfred Aho, John Hopcroft, and Jeffrey Ullman, ''Data Structures and Algorithms'', Addison-Wesley, 1983,   * G. H. Gonnet and R. Baeza-Yates, ''[https://users.dcc.uchile.cl/~rbaeza/handbook/hbook.html Handbook of Algorithms and Data Structures - in Pascal and C]'', second edition, Addison-Wesley, 1991,   * Ellis Horowitz and Sartaj Sahni, ''Fundamentals of Data Structures in Pascal'', Computer Science Press, 1984,   == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20050624234059/http://www.nist.gov/dads/ Descriptions] from the Dictionary of Algorithms and Data Structures * [http://www.cs.auckland.ac.nz/software/AlgAnim/ds_ToC.html Data structures course] * [http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa289148(VS.71).aspx An Examination of Data Structures from .NET perspective] * [http://people.cs.vt.edu/~shaffer/Book/C++3e20110915.pdf Schaffer, C. ''Data Structures and Algorithm Analysis''] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] rizm9pjzvzkfuhhdtwo1wcsfbu0ys66 0 17397 266259 212748 2026-08-18T00:36:27Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266259 wikitext text/x-wiki '''Informaciya'''  ''([[Latın tili|latınsha]] informatio -túsindiriw, usınıw, túsinik)−'' bul maǵlıwmat beriw múmkinshiligi bar nárseni bildiretuǵın abstrakt túsinik. Eń úlken dárejede ol seziniwge bolatuǵın nárseni túsindiriwge yamasa olardıń abstrakciyalarına baylanıslı. Tolıq tosınnan bolmaǵan hár qanday tábiyiy procesti hám qálegen ortalıqtaǵı qálegen baqlanatuǵın nızamlılıqtı informaciyanıń belgili bir kólemin beredi dep aytıwǵa boladı. [[Cifrlı]] signallar menen basqa maǵlıwmatlar informaciyanı jetkiziw ushın diskret belgilerdi paydalansa, analog signallar, poemalar, súwretler, muzıka yamasa basqa dawıslar sıyaqlı basqa qubılıslar menen artefaktlar, al aǵımlar informaciyanı anaǵurlım úziliksiz túrde beredi<ref name="Anderson">{{Cite book|title=Understanding Information Transmission|author2=Rolf Johnnesson|publisher=Ieee Press|year=1996|isbn=978-0471711209}}</ref>. Informaciya bilimniń ózi emes, túsindiriw arqalı sáwlelendiriwden payda bolıwı múmkin mánis<ref name="Yockey">{{Cite book|title=Information Theory, Evolution, and the Origin of Life|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0511546433}}</ref>. Informaciya túsinigi tiyisli yamasa hár túrli túsinikler menen baylanıslı<ref name="Floridi">{{Cite book|author=Luciano Floridi|url=https://books.google.com/books?id=Ak__GBAcHU0C|title=Information – A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-160954-1}}</ref>, sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, bilimlendiriw, bilim, mánis, túsiniw, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw, usınıs, sáwlelendiriw hám entropiya. Informaciya jiyi qaytalanatuǵın túrde qayta islenedi: bir basqıshta bar maǵlıwmatlar keyingi basqıshta interpretaciyalanatuǵın hám qayta islenetuǵın informaciyaǵa qayta islenedi. Mısalı, jazba tekstte hárbir simvol yamasa hárip ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın  sózge baylanıslı informaciyanı beredi, hárbir sóz quramındaǵı sóz dizbegine informaciyanı beredi, hárbir sóz dizbegi ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın gápke baylanıslı informaciyanı beredi h.t.b. Cifrlı signalda bitlerdi keyingi dárejede bar informaciyanı jetkizetuǵın belgilerge, háriplerge, sanlarǵa yamasa strukturalarǵa túsindiriwge boladı. Informaciyanıń tiykarǵı xarakteristikası onıń túsindiriwge hám qayta islewge kiretuǵınlıǵı bolıp tabıladı. Signaldan yamasa xabardan informaciyanı alıwdı signal yamasa xabar ishindegi úlgilerdi interpretaciyalawda payda bolatuǵın anıq emeslikti yamasa belgisizlikti sheshiw retinde qarastırıwǵa boladı<ref>{{Cite journal|last1=Webler|first1=Forrest|title=Measurement in the Age of Information|journal=Information|date=25 February 2022|volume=13|issue=3|page=111|doi=10.3390/info13030111}}</ref>. Informaciya maǵlıwmatlar retinde strukturalanǵan bolıwı múmkin. Artıq maǵlıwmatlardı optimal ólshemge shekem qısıwǵa boladı, bul qısıwdıń teoriyalıq shegarası. Maǵlıwmatlardı toplaw arqalı ashıq bar informaciyanı analizlew arqalı alınıwı múmkin. Mısalı, restoran hárbir tutınıwshı buyırtpasınan maǵlıwmatlardı jıynaydı. Bul informaciyanı bizneste keyin eń ataqlı yamasa ataqlılıǵı az taǵamdı anıqlaǵısı kelgende paydalanıwǵa bolatuǵın bilimdi islep shıǵarıw ushın analizlewge boladı. Informaciya waqıt boyınsha, maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı hám keńislikte, baylanıs hám telekommunikaciya arqalı beriwge boladı<ref name="Hilbertvideo2011">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = World_info_capacity_animation| arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2021-jıl 21-dekabr | sáne = 2011-jıl 11-iyun | baspaxana = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}</ref>. Informaciya xabardıń mazmunı retinde yamasa tikkeley yamasa tikkeley emes baqlaw arqalı kórsetiledi. Qabıllanatuǵın nárse óz aldına xabar retinde túsindiriliwi múmkin hám bul mániste barlıq informaciya bárqulla xabardıń mazmunı retinde beriledi. Informaciyanı beriw hám túsindiriw ushın hár túrli formalarǵa kodlanıwı múmkin (mısalı, informaciya belgiler dizbeginde kodlanıwı yamasa signal arqalı beriliwi múmkin). Sonday-aq onı qáwipsiz saqlaw hám baylanıs ushın shifrlawǵa boladı. Waqıyanıń belgisizligi onıń payda bolıw itimallıǵı menen ólshenedi. Belgisizlik payda bolıw itimallıǵına keri proporcional. Informaciya teoriyası sonıń artıqmashılıǵın belgisiz waqıyalardıń belgisizligin sheshiw ushın kóbirek informaciyanı talap etedi degen juwmaqqa keledi. Bit informaciyanıń tipli birligi bolıp tabıladı. Bul «belgisizlikti eki ese azaytatuǵın»<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=9qanHTredVE&list=PLtjBSCvWCU3rNm46D3R85efM0hrzjuAIg&index=42| bet = DT&SC 4-5: Information Theory Primer, Online Course| jumıs = YouTube| baspaxana = University of California}}</ref>. nat sıyaqlı basqa birliklerdi paydalanıwǵa boladı. Mısalı, bir «ádil» moneta awdarıwda kodlanǵan informaciya log₂(2/1) = 1 bit, al eki ádil moneta awdarıwda log₂(4/1) = 2 bit. 2011-jıldaǵı Science maqalasında texnologiyalıq saqlanǵan informaciyanıń 97% -ti 2007-jılı cifrlı bitlerde boldı hám 2002-jıl informaciyanı saqlawǵa arnalǵan cifrlı dáwirdiń bası boldı (cifrlı saqlaw sıyımlılıǵı analogtı birinshi ret aylanıp ótti). == Informaciyalıq hám cifrlı qollanıwdıń anıqlaması == Informaciyanı jıynaw teoriyası arqalı dál anıqlawǵa boladı: «Informaciya - bul informaciya domeninen tańlaw bolıp tabıladı». «[[Informaciya domeni]]» - informaciyanı jiberiwshi menen qabıllawshı informaciya almasıw aldında biliwi tiyis toplam. [[Cifrlı]] informaciya, barlıq sanlar dizbegi bolıp tabılatuǵın qurılıs bloklarınan ibarat. Hárbir cifr dizbegi onıń domeninen tańlawdı bildiredi. Cifrlı informaciyanı jiberiwshi hám qabıllawshı (cifrlar izbe-izligi) informaciya almasıw aldında hárbir cifr dizbeginiń (izbe-izliginiń) domenin hám ekilik formasın beriwi kerek. Internettegi cifrlar dizbegin anıqlaw arqalı sistemalı hám universal túrde qollanıwǵa boladı. Almastırılǵan cifrlı sanlar dizbegi aldında onıń onlayn anıqlamasına ónimlik unikal silteme ornatılıwı múmkin. Bul tarmaqta anıqlanǵan cifrlı informaciya (cifrlar dizbegi) global dárejede salıstırıwǵa hám global izlewge boladı. == Etimologiya == Inglisshe «informaciya» sózi orta francuz tilindegi enformacion/informacion/information «qılmıslıq tergew» hám onıń etimonı, latınsha informatiō(n) «túsinik, oqıtıw, jaratıw» sózinen kelip shıqqan. Inglis tilinde «information» - sansız ǵalabalıq atlıq. == Informaciya teoriyası == Informaciya teoriyası − informaciyanı [[cifrlı]] túrde anıqlaw, saqlaw hám jetkiziwdi ilimiy jaqtan izertlew bolıp tabıladı. Bul taraw 1920-jıllardaǵı Garri Naykvist penen Ralf Xartlidiń hám 1940-jılları Klod Shennonnıń miynetleri menen tiykarlandı. Bul taraw itimallıqlar teoriyasınıń, statistikanıń, informatikanıń, statistikalıq mexanikanıń, informaciyalıq injeneriyanıń hám elektrotexnikanıń kesilispesinde jaylasqan. Informaciyalıq teoriyadaǵı tiykarǵı ólshem entropiya bolıp tabıladı. Entropiya tosınnan shamanıń mánisine yamasa tosınnan procestiń nátiyjesine baylanıslı belgisizlik muǵdarın cifrlı kóriniste anıqlaydı. Mısalı, monetanıń ádil awdarılıwınıń nátiyjesin anıqlaw (birdey itimal eki nátiyje bar) matrica oramınıń nátiyjesin kórsetiwge qaraǵanda (tómendegi entropiya) az informaciya beredi (altı itimal nátiyje). Informaciya teoriyasındaǵı ayırım basqa zárúr ólshemler óz-ara informaciya, kanal sıyımlılıǵı, qátelik kórsetkishleri hám salıstırmalı entropiya bolıp tabıladı. Informaciya teoriyasınıń zárúr ishki tarawlarına dáslepki kodlaw, algoritmlik quramalılıq teoriyası, algoritmlik informaciya teoriyası hám informaciyalıq-teoriyalıq qáwipsizlik kiredi. Informaciyanıń universal anıqlamasına baylanıslı taǵı bir pikir bar. Bul koncepciyanıń ózi hár túrli tariyxıy dáwirlerdiń ózgeriwi menen birge ózgergenliginde hám bunday anıqlamanı tabıw ushın usı transformaciyanıń standart belgileri menen nızamlıqların tabıw kerek. Mısalı, informaciya tarawınıń izertlewshileri Petrichenko E.A. hám Semenova V.G. informaciya koncepciyasındaǵı ózgerislerdi retrospektiv analizlew tiykarında mınaday universal anıqlama beredi: «Informaciya − adam tájiriybesin (bilim) beriw forması». Olardıń pikirinshe, informaciya koncepciyasınıń mánisin ózgertiw tájiriybeni (bilimdi) beriwdiń hár túrli jetilisken texnologiyalarınan, yaǵnıy jazıwdıń, baspa stanogınıń, dáslepki enciklopediyalardıń, telegraftıń, kibernetikanıń rawajlanıwınıń, mikroprocessordı, Internetti, smartfonlardı h.t.b. dúziw. Tájiriybe beriwdiń hárbir jańa túri aldıńǵılardıń sintezi bolıp tabıladı. Sonlıqtan da biz informaciyanıń túrli anıqlamaların kóremiz. óytkeni dialektikanıń «biykarlaw-biykarlaw» nızamı boyınsha informaciya tuwralı burınǵı barlıq oylar «filmge túsirilgen» formada hám onıń házirgi sáwlelendiriwinde qamtılǵan<ref>{{Cite journal|last1=Semenova|first1=Veronika|last2=Petrichenko|first2=Evgeny|title=Information: The History of Notion, Its Present and Future| sáne =2022|url=https://cyberleninka.ru/article/n/informatsiya-istoriya-ponyatiya-ego-nastoyaschee-i-buduschee|journal=Izvestiya University. The North Caucasus Region. Series: Social Sciences|volume=1|issue=213|pages=16–26|doi=10.18522/2687-0770-2022-1-16-26|issn=2687-0770}}</ref>. Informaciya teoriyasınıń fundamental temalarınıń qollanbalarına dáslepki kodlaw/maǵlıwmatlardı qısıw (mısalı, ZIP faylları ushın) hám kanal kodlaw/qatelerdi anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, DSL ushın) kiredi. Onıń tásiri Voyager-diń tereń kosmosqa missiyalarınıń tabıslı bolıwına, kompakt-disktiń oylap tabılıwına, uyalı telefonlardıń imkaniyatına hám Internettiń rawajlanıwına zárúr boldı. Teoriya statistikalıq juwmaqtı, kriptografiya, neyrobiologiya<ref name="Spikes">{{Cite book|title=Spikes: Exploring the Neural Code|publisher=The MIT press}}</ref>, qabıllaw, lingvistika, molekulalıq kodlardıń evolyuciyası hám xızmeti (bioinformatika), jıllılıq fizikası sıyaqlı basqa tarawlarda da qollanbalardı taptı, kvantlıq esaplawlar, qara tesikler, informaciyanı izlew, razvedka maǵlıwmatların toplaw, plagiattı anıqlaw, úlgini tanıw, anomaliyanı anıqlaw<ref>{{Web deregi | url = http://aicanderson2.home.comcast.net/~aicanderson2/home.pdf| bet = Some background on why people in the empirical sciences may want to better understand the information-theoretic methods| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110723045720/http://aicanderson2.home.comcast.net/~aicanderson2/home.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 23-iyul | avtor = David R. Anderson| sáne = 2003-jıl 1-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-iyun }} </ref> hám óner jaratıw. == Sensorlı kiriw retinde == Kóbinese informaciyanı organizmge yamasa sistemaǵa kirgiziw túri retinde qarastırıwǵa boladı. Kirgiziwler eki túrli boladı; ayırım kiriwler organnıń (mısalı, tamaq) yamasa sistemanıń (energiya) funkciyası ushın zárúr. Biofizik Devid B. Dyuzenberi óziniń kitabında sensorlı ekologiya<ref>{{Cite book|last=Dusenbery|first=David B.| sáne =1992|title=Sensory Ecology|url=https://archive.org/details/sensoryecologyho0000duse|publisher=W.H. Freeman|location=New York|isbn=978-0-7167-2333-2}}</ref> sebebine baylanıslı kiriwlerdi atap ótti. Basqa kiriwler (informaciya) sebep-saldarlıq kiriwler menen baylanıslı bolǵanlıqtan ǵana zárúr bolıp tabıladı hám sebep-saldarlıq kiriwdiń keyinirek (hám basqa jerde) payda bolıwın boljaw ushın paydalanıwı múmkin. Ayırım informaciya basqa informaciya menen baylanıslı bolǵanlıqtan zárúrli, biraq negizinde sebep-saldarlıq kiriw menen baylanıslı bolıwı kerek. Tájiriybede informaciya ádette qánigelestirilgen sensorlı sistemalar arqalı anıqlanatuǵın hár organizmge yamasa sistemaǵa xızmet etpesten burın energiya kiriwleri arqalı kúsheytiliwi kerek hám jetkerip beriledi. Mısalı, jaqtılıq tiykarınan (biraq, mısalı, ósimlikler jaqtılıq dereginiń baǵıtında óse aladı) ósimliklerge sebep-saldarlıq tásir etedi, biraq haywanlar ushın ol tek informaciya beredi. Gúlden shaǵılısqan hár túrli jaqtılıq fotosintez ushın dım hálsiz, biraq hárreniń kóriw sisteması onı anıqlaydı hám hárreniń nerv sisteması informaciyanı hárreni gúlge baǵdarlaw ushın paydalanadı, solay etip hárre jiyi mazalı yamasa shańlanıwdı tabadı, azıqlıq funkciya retinde. == Wákillik hám quramalılıq retinde == Kognitivli alım hám ámeliy matematik Ronaldo Vigo informaciyanıń sanlı mániske iye bolıw ushın kem degende eki baylanıslı subyektlerdi talap etetuǵın koncepciya ekenin aytadı. Bul S. obyektleriniń hár qanday ólshemi anıqlanǵan kategoriyası hám onıń qálegen ishki toplamları R.R mánisi boyınsha S kórinisi bolıp tabıladı, yamasa basqasha aytqanda, S.Vigo tuwralı reprezentativ (demek, konceptual) informaciyanı jetkizedi. S tuwralı R jetkiziletuǵın informaciya kólemi, R ishindegi obyektler S-dan joq etilgen sayın S quramalılıǵın ózgertiw tezligi retinde. «Vigo informaciyası» astında úlgi, invariantlılıq, quramalılıq, sáwlelendiriw hám informaciya - bes tiykarǵı strukturanı universal ilim - jańa matematikalıq sheńberde biriktirilgen<ref>{{Cite journal|last=Vigo|first=R.|title=Representational information: a new general notion and measure of information}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vigo|first=R.|title=Complexity over Uncertainty in Generalized Representational Information Theory (GRIT): A Structure-Sensitive General Theory of Information}}</ref><ref>{{Cite book|last=Vigo|first=R.|date=2014|title=Mathematical Principles of Human Conceptual Behavior: The Structural Nature of Conceptual Representation and Processing|publisher=Scientific Psychology Series, Routledge|location=New York and London|isbn=978-0415714365}}</ref>. Basqa nárseler menen, struktura subyektiv informaciyanı sáwlelendiriw hám ólshew háreketinde Shennon-Viver informaciyasınıń sheklewlerin jeńiwge baǵdarlanǵan. == Wazıypanıń ornına waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıw retinde == Maykl Grivz informaciyaǵa itibar beriw onıń ne ekenin anıqlawǵa emes, al onıń ne qılatuǵınlıǵına itibar beriwdi usındı. Grivz <ref>{{Cite book|title=Product Lifecycle Management: Driving the Next Generation of Lean Thinking|url=https://archive.org/details/productlifecycle0000grie|publisher=McGraw Hill|year=2006|isbn=0-07-145230-3}}</ref> informaciyanı maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalar ushın qurı jumsalǵan fizikalıq resurslardı, waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıwǵa bolatuǵının usındı. Maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalardı eki komponentke bóliwge boladı: fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw: waqıt, energiya hám material hám wazıypa boyınsha qollanılatuǵın fizikalıq resurslardı qosımsha paydalanıw. Bul ekinshi kategoriya anıqlaması boyınsha fizikalıq resurslardı bosqa jumsaydı. Informaciya fizikalıq resurslardı eń únemli paydalanıwdı almastırmaydı yamasa ornın baspaydı, biraq bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardı almastırıw ushın paydalanıwı múmkin. Bul júz beretuǵın shárt informaciya bahası boyınsha bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardıń qunınan az boladı. Informaciya básekiles emes bolǵanlıqtan, bul qaytalanatuǵın wazıypalar ushın ásirese payda bolıwı múmkin. Óndiriste fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw minneti kategoriyası únemli óndiris dep ataladı. == Transformaciyaǵa alıp keletuǵın tásir retinde == Informaciya − basqa úlgilerdiń qáliplesiwine yamasa ózgeriwine tásir etetuǵın hár qanday úlgi túri<ref>{{Cite book|author=Shannon|title=The Mathematical Theory of Communication|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BSU-636|year=1949}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Casagrande|title=Information as verb: Re-conceptualizing information for cognitive and ecological models|year=1999|url=http://www.lehigh.edu/~dac511/literature/casagrande1999.pdf}}</ref>. Yaǵnıy, úlgini qabıllaw ushın sanalı aqıldıń keregi joq, álleqayda az. Mısalı, DNK-nı alayıq. Nukleotidler dizbegi - sanalı aqıldı talap etpey-aq organizmniń qáliplesiwi menen rawajlanıwına tásir etetuǵını nızamlıq. Adamnıń úlgini, mısalı, nukleotidti sanalı túrde anıqlawı, álbette sanalı túrde informaciyanı qayta islewdi qamtıydı dep dawlasıwǵa boladı. Biraq, quramalı bioximiyası bar bir kletkalı hám kóp kletkalı ornanizmlerdiń bolıwı, basqa waqıyalar menen qatar, biologiyalıq tártipti saqlaytuǵın hám kóp kletkalı organizmlerdiń rawajlanıwına qatnasatuǵın óz-ara háreketlesetuǵın fermentler menen polinukleotidlerdiń bolıwına alıp keletuǵını millionlaǵan jıllar burın payda boladı. Adam sanası menen ximiyalıq nomenklaturanı payda etken ilimiy mádeniyatlı jaratıw. Sistemalar teoriyası geyde bul mániste informaciyaǵa silteme beretuǵın sıyaqlı, eger informaciya shártli túrde heshqanday sanalı aqıldı qamtımaydı hám sistemada aylanatuǵın úlgilerdi (keri baylanısqa tiyisli) informaciya dep atawǵa boladı. Basqasha aytqanda, bul mánistegi informaciya usı maqset ushın jaratılmaǵanın yamasa usınılmaǵanı menen, sáwlelendiriw retinde qabıllanatuǵın nárse dep aytıwǵa boladı. Mısalı, Gregori Beytson «informaciyanı» «ózgeris payda etetuǵın ayırmashılıq» dep anıqlaydı<ref>{{Cite book|last=Bateson|first=Gregory|title=Form, Substance, and Difference, in Steps to an Ecology of Mind|publisher=University of Chicago Press}}</ref>. Degen menen, eger «tásir etiw» negizgi informaciyanıń sanalı aqıl menen qabıllanǵanın hám onıń menen túsindiriletuǵının bildirse, bul interpretaciya menen baylanıslı anıq kontekst informaciyanıń bilimge aylanıwın payda etiwi múmkin. «Informaciyanıń» da, «bilimniń» de quramalı anıqlamaları bunday semantikalıq hám logikalıq tallawdı qıyınlastıradı, biraq «transformaciya» shárti informaciyanı izertlewdiń áhmiyetli noqatı bolıp tabıladı, óytkeni ol bilimge baylanıslı, ásirese bilimdi basqarıwdıń iskerlik páninde. Bul tájiriybede bilim xızmetkerine izertlewler alıp barıwǵa hám qararlar qabıllawǵa járdemlesiw ushın qurallar menen procesler paydalanadı, sonıń ishinde: * Bahalılıq penen mánisti ónimli alıw ushın informaciyanı kórip shıǵıń * Bar bolsa, silteme metaderekleri * Kóbinese kóplegen múmkin kontekstlerden sáykes kontekstti ornatıń * Informaciyadan jańa bilim alıw * Alınǵan bilimnen sheshim yamasa usınıslar qabıl etiń Styuart (2001) informaciyanı bilimge aylandırıw házirgi kárxana ushın bahalılıq penen básekileslik artıqmashılıqtıń tiykarı bolıp tabılatuǵın, áhmiyetke iye ekenin aytadı. Biologiyalıq sheńberde Mizradji <ref>{{Cite journal|last=Mizraji|first=E.|title=The biological Maxwell's demons: exploring ideas about the information processing in biological systems}}</ref> informaciyanı nızamlıqlardıń receptorlıq sistemalar menen óz-ara háreketlesiwinen payda bolatuǵın obyekt retinde sáwlelendirdi (mısalı: belgili bir úlgiler menen háreketlese alatuǵın molekulalıq yamasa neyron receptorlarda, informaciya sol óz-ara háreketlesiwlerden payda boladı). Sonıń menen qatar, ol «informaciyalıq katalizatorlar» ideyasın, payda bolıp atırǵan informaciya úlgini tanıwdan maqsetke baǵdarlanǵan háreketke (mısalı, substrakt fermenttiń tásirinen ónimge specifikalıq túrlendiriwge yamasa informaciyanı esitiw arqalı qabıllawǵa) ótiwge túrtki bolatuǵın strukturalar ideyasın kirgizdi. Sózler hám awızsha juwap beriw) Daniyalı informaciyalıq terminler sózligi<ref>{{Web deregi | url = http://www.informationsordbogen.dk/concept.php?cid=902| bet = Informationsordbogen – vis begreb| avtor = Simonsen| at = Bo Krantz| jumıs = Informationsordbogen.dk| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}</ref> informaciya tek berilgen sorawǵa juwap beredi dep dálilleydi. Juwaptıń bilim beriwi xabardar adamǵa baylanıslı. Sonıń menen, koncepciyanıń ulıwmalastırılǵan anıqlaması: «Informaciya» = Anıq sorawǵa juwap. Marshall MakLuxan ǴXQ hám olardıń adam mádeniyatına tásiri tuwralı aytqanda, ol óz gezeginde biziń minez-qulqımız benen sanalarımızdı qáliplestiretuǵın artefaktlerdiń strukturasına silteme beredi. Sonday-aq, feromonlar bul mánide «informaciya» dep jiyi aytadı. == Texnologiyalıq dáldállıq informaciya == Bul bólimler informaciyanı emes, maǵlıwmatlardı ólshewdi paydalanadı, sebebi informaciyanı tikkeley ólshew múmkin emes. === 2007-jıldaǵı jaǵday boyınsha === Dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jılı 2,6 (optimal qısılǵan) ekzabayttan - bul bir adamǵa 730 MB CD-ROM-nan (bir adamǵa 539 Mbayt) informaciyalıq ekvivalentten - 295 ke (optimal túrde) ósti dep bahalandı) ekzabayt 2007 j<ref name="HilbertLopez2011">{{Cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information| sáne =2011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHilbertLópez2011">Hilbert, Martin; López, Priscila (2011). [[doi:10.1126/science.1200970|"The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information"]]. ''[[Science (journal)|Science]]''. '''332''' (6025): 60–65. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Sci...332...60H 2011Sci...332...60H]. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1126/science.1200970|10.1126/science.1200970]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21310967 21310967]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:206531385 206531385].</cite> Free access to the article at martinhilbert.net/WorldInfoCapacity.html</ref>. Bul 2007-jılı bir adamǵa 61 CD-ROM derlik informaciyalıq ekvivalenti.<ref name="Hilbertvideo2011"/> Bir tárepleme xabar tarqatıw tarmaqları arqalı informaciyanı alıwdıń global biriktirilgen texnologiyalıq imkaniyatı 2007-jılı bir adamǵa kúnine 174 gezetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi..<ref name="HilbertLopez2011"/> Eki tárepleme telekommunikaciyalıq tarmaqlar arqalı informaciya almasıwdıń global biriktirilgen ónimli imkaniyatı 2007-jılı bir adamǵa kúnine 6 gazetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.<ref name="Hilbertvideo2011"/> 2007-jıldaǵı jaǵday boyınsha barlıq jańa informaciyanıń shama menen 90%-ti cifrlı bolıp tabıladı, kóbinese qattı disklerde saqlanadı. === 2020-jıldan baslap === Dúnya júzinde jaratılǵan, túsirilgen, kóshirilgen hám tutınılatuǵın maǵlıwmatlardıń ulıwma kólemi tez pát penen artıp, 2020-jılı 64,2 zetabaytqa jetedi dep kútilmekte. 2025-jılǵa shekemgi keyingi bes jılda global maǵlıwmatlar jaratıw 180 zetabayttan asadı dep boljanbaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/871513/worldwide-data-created/| bet = Total data volume worldwide 2010–2025| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-avgust }}</ref>. == Informaciyanı izertlewdi qollanıw == Informaciyalıq cikl (tutas yamasa onıń bólek quramlı bólimlerinde qarastırılǵan) informaciyalıq texnologiyalardı, informaciyalıq sistemalardı, sonday-aq informaciyalıq ilimdi alańlatadı. Bul tarawlar informaciyanı jıynawǵa (datchikler arqalı) hám generaciyalawǵa (esaplaw, qáliplestiriw yamasa kompoziciya arqalı), qayta islewge (sonıń ishinde kodlaw, shifrlaw, qısıw, oraw), jetkerip beriwge (barlıq telekommunikaciya metodların qosqanda), usınıwǵa (sonıń ishinde) tiyisli procesler menen metodlar shuǵıllanadı. Vizualizaciya/kórsetiw metodları), saqlaw (mısalı, magnitli yamasa optikalıq, onıń ishinde golografiyalıq metodlar) h.t.b. [[Informaciyalıq vizualizaciya]] (InfoVis retinde qısqartılǵan) maǵlıwmatlardı esaplaw menen cifrlı kórsetiwge baylanıslı hám paydalanıwshılarǵa úlgini tanıw menen anomaliyanı anıqlawǵa járdemlesedi.<gallery> Fayl:Internet_map_1024.jpg|IP adreslerin bildiretuǵın túyinleri bar Internettiń bólim kartası Fayl:Structure_of_the_Universe.jpg|Dúnyanıń tekshe bólegindegi galaktikalıq (sonıń ishinde qarańǵı) materiyanıń tarqalıwı Fayl:XD_Aolet.jpg|Simmetriya simmetriyasın buzatuǵın yadrosı bar abstrakt matematikalıq obyektke engizilgen informaciya Fayl:Attractor_Poisson_Saturne.jpg|Birtúrli attraktordıń fraktal strukturasınıń túrlendirilgen maǵlıwmatları menen vizual kórinis </gallery>[[Informaciyalıq qáwipsizlik]] (ingl. InfoSec retinde qısqartılǵan) - baqlaw menen anıqlawǵa baǵdarlanǵan algoritmler menen proceduralar arqalı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıwdan, óshiriwden, ózgertiwden, buzıwdan yamasa tarqatıwdan informaciyanı hám informaciyalıq sistemalardı qorǵaw ushın tiyisli tekseriwdi ámelge asırıwdıń úziliksiz procesine aytıladı. Sonday-aq waqıyaǵa juwap beriw hám ońlaw. [[Informaciyalıq analiz]] - qarar qabıllaw procesin qollaw ushın dáslepki maǵlıwmatlardı háreket etetuǵın bilimge túrlendiriw arqalı informaciyanı tekseriw, túrlendiriw hám modellestiriw procesi. [[Informaciya sapası]] (ingl. InfoQ retinde qısqartılǵan) - berilgen empirikalıq analizlew metodın paydalanıp, anıq (ilimiy yamasa ámeliy) maqsetke erisiw ushın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń potencialı. [[Informaciyalıq kommunikaciya]] - informatikanıń, telekommunikaciyanıń hám audio-vizual media menen kontenttiń konvergenciyasın bildiredi. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|first=Alan|last=Liu| sáne =2004|title=The Laws of Cool: Knowledge Work and the Culture of Information|year=2004|url=https://archive.org/details/lawsofcoolknowle0000liua|publisher=[[University of Chicago Press]]}} * {{Cite journal|last=Bekenstein|first=Jacob D.|date=August 2003|title=Information in the holographic universe}} * {{Cite book|last=Gleick|first=James|date=2011|title=The Information: A History, a Theory, a Flood|url=https://archive.org/details/informationhisto0000glei_j3h6|publisher=Pantheon}} * {{Cite journal|first=Shu-Kun|last=Lin|date=2008|title=Gibbs Paradox and the Concepts of Information, Symmetry, Similarity and Their Relationship}} * {{Cite journal|first=Luciano|last=Floridi|date=2005|title=Is Information Meaningful Data?}} *   * {{Cite book|first=Luciano|last=Floridi|date=2010|title=Information: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/informationverys0000flor|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|first=Robert K.|last=Logan|title=What is Information? – Propagating Organization in the Biosphere, the Symbolosphere, the Technosphere and the Econosphere|publisher=DEMO Publishing}} * Machlup, F. and U. Mansfield, ''The Study of information : interdisciplinary messages''. 1983, New York: Wiley. xxii, 743 p.   * {{Cite journal|first=Sandro|last=Nielsen|title=The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use|date=2008}} * {{Cite book|last=Stewart|first=Thomas|date=2001|title=Wealth of Knowledge|publisher=Doubleday}} * {{Cite book|last=Young|first=Paul|title=The Nature of Information|date=1987|publisher=Greenwood Publishing Group}} * {{Cite book|last=Kenett|first=Ron S.|title=Information Quality: The Potential of Data and Analytics to Generate Knowledge|date=2016|publisher=John Wiley and Sons}} == Sırtqı siltemeler == * [http://plato.stanford.edu/entries/information-semantic/ Semantic Conceptions of Information] Review by Luciano Floridi for the Stanford Encyclopedia of Philosophy * [https://web.archive.org/web/20100722040428/http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/NEGENTROPY.html Principia Cybernetica entry on negentropy] * [https://wp.optics.arizona.edu/rfrieden/fisher-information/ Fisher Information, a New Paradigm for Science: Introduction, Uncertainty principles, Wave equations, Ideas of Escher, Kant, Plato and Wheeler.] This essay is continually revised in the light of ongoing research. * [https://web.archive.org/web/20100407145846/http://www2.sims.berkeley.edu/research/projects/how-much-info-2003/index.htm How Much Information? 2003] an attempt to estimate how much new information is created each year (study was produced by faculty and students at the School of Information Management and Systems at the University of California at Berkeley) * {{In lang|da}} [http://www.informationsordbogen.dk Informationsordbogen.dk] The Danish Dictionary of Information Terms / Informationsordbogen [[Kategoriya:Kommunikaciya]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] cr1np42ndupidsvd1etw7v6iefiyncj 0 17446 266209 230609 2026-08-17T23:48:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266209 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Python_add5_syntax.svg|oñğa|nobaý|292x292 nükte|[[Sintaksisti bóleklew]] hám [[sheginis stili]] baǵdarlamashıǵa [[Derek kodı|derek kodınıń]] elementlerin tanıwǵa járdemlesiw ushın jiyi paydalanıladı. Bul [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kodı reńli kodlanǵan bóleklewdi paydalanadı. ]] [[Informatika|Informatikada]] [[Programmalastırıw tili|kompyuter tiliniń]] sintaksisi − bul tildegi durıs strukturalasqan operatorlar yamasa sóz dizbekleri bolǵan simvollardıń kombinaciyasın anıqlaytuǵın qaǵıydalar bolıp tabıladı. Bul hújjet [[Derek kodı|derek kodın]] kórsetetuǵın [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerine]] de, hújjet maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın belgilew tillerine de baylanıslı. Tildiń sintaksisi onıń sırtqı formasın anıqlaydı<ref name="eopl">{{Cite book|last=Friedman|first=Daniel P.|author2=Mitchell Wand|author3=Christopher T. Haynes|title=Essentials of Programming Languages|url=https://archive.org/details/essentialsofprog0000frie|publisher=The MIT Press|date=1992|edition=1st|isbn=0-262-06145-7}}</ref>. Tekstke tiykarlanǵan kompyuter tilleri simvollar izbe-izligine, al [[Vizual programmalastırıw tili|vizual programmalastırıw tilleri]]  keńisliktegi jaylasıwǵa hám simvollar arasındaǵı baylanıslarǵa (tekstli yamasa grafikalıq bolıwı múmkin) tiykarlanǵan. Sintaksislik jaqtan jaramsız hújjetler [[sintaksislik qáte]] dep ataladı. Tildiń sintaksisin proektlestirgende dizayner usı mısallardan ulıwma qaǵıydalardı anıqlawdan aldın nızamlı hám nızamsız qatarlardıń mısalların jazıwdan baslawı múmkin<ref>{{Cite book|title=Designing Maintainable Software|year=1999|url=https://archive.org/details/designingmaintai0000smit|last=Smith|first=Dennis|publisher=Springer Science & Business Media}}</ref>. Sonlıqtan sintaksis kodtıń formasına silteme beredi hám semantikaǵa qarama-qarsı mánis. Kompyuter tillerdi qayta islewde semantikalıq redaktorlaw ádette sintaksislik qayta islewden keyin keledi; degen menen, ayırım jaǵdaylarda tolıq sintaksislik tallaw (analizlew) ushın semantikalıq qayta islew kerek hám olar birge yamasa bir waqıtta orınlanadı. Kompilyatorda sintaksislik analiz frontendti óz ishine aladı, al semantikalıq analiz backend tárepti (hám bul faza ózgeshelenetuǵın bolsa, orta sońı) óz ishine aladı. == Sintaksis dárejeleri == [[Programmalastırıw tili|Kompyuter tiliniń]] sintaksisi tiykarınan úsh dárejege bólinedi: * Sózler − leksikalıq dáreje, belgiler qalay leksema payda bolıwın anıqlaydı; * Sóz dizbekleri − grammatikalıq dáreje, qısqasha aytqanda, leksemalardıń sóz dizbegin jasaw usılın anıqlaw; * Kontekst − qanday obyektlerge yamasa ózgeriwshiler atlarına baylanıslı ekenin anıqlaw, eger tipler tiyisli bolsa h.t.b Solay etip ajıratıw modullikti payda etedi, hárbir dárejeni bólek hám jiyi jeke sáwlelendiriwge hám qayta islewge imkaniyat beredi. Birinshiden, lekser simvollardıń sızıqlı dizbegin tokenlerdiń sızıqlı dizbegine aylandıradı; bul «leksikalıq tallaw» yamasa «leksing» retinde belgili<ref>{{Cite journal|last=Pai|first=Vaikunta|last2=Aithal|first2=P.S.|date=December 31, 2020|title=A Systematic Literature Review of Lexical Analyzer Implementation Techniques in Compiler Design|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3770588|journal=International Journal of Applied Engineering and Management Letters (IJAEML)|volume=4|issue=2|pages=285–301|issn=2581-7000}}</ref>. Turaqlı sóz dizbeklerinde jazılǵan leksikalıq specifikaciyadan leksikalıq quraldı hám BNF tilinde jazılǵan frazalıq grammatikadan tallawshını avtomat túrde jaratatuǵın qurallar jazılǵan: bul [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] yamasa [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdı]] talap etpesten, [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ programmalastırıwdı]] paydalanıwǵa imkaniyat beredi. Kórnekli mısal lex-yacc jubı. Olar avtomat túrde anıq sintaksis teregin jaratadı; tallawshı jazıwshı onıń abstrakt sintaksislik terekke qalay túrlenetuǵının sáwlelendiretuǵın kodtı qol menen jazıwı kerek. Kontekstli tallaw ádette qol menen ámelge asırıladı. Bul avtomat túrdegi qurallardıń bolıwına qaramastan, tallaw hár túrli sebepler menen jiyi qol menen orınlanadı − múmkin frazalıq struktura kontekstten bos emes yamasa alternativ ámelge asırıw ónimlilikti yamasa qáte tuwralı esabat beriwdi jaqsılaydı yamasa grammatikanı ańsat ózgertiwge imkaniyat beredi. Tallawshılar kóbinese Haskell sıyaqlı funkcional tillerde yamasa [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] ya Perl sıyaqlı scenariy tillerinde yaki [[C (programmalastırıw tili)|C]] yamasa [[C++|C++ tilinde]] jazıladı. === Qátelerge mısallar === Mısal retinde, (<code>add 1 1</code>) hám 1 qosatuǵın sintaksislik jaramlı Lisp programması ('add' funkciyası bar bolsa, basqasha attı sheshiw sátsiz boladı). Degen menen, tómendegilerdi jazamız. (_ 1 1) lexical error: '_' is not valid (add 1 1 parsing error: missing closing ')' Lekser birinshi qáteni anıqlay almaydı − LEFT_PAREN tokenin shıǵarǵannan keyin ‘(‘ programmanıń qalǵan bólegi jaramsız ekenin biledi, óytkeni heshbir sóz qaǵıydası ‘_’ baslanbaydı. Ekinshi qáte tómendegishe anıqlanadı. tallaw basqıshı: tallawshı ‘(‘ token (jalǵız sáykeslik retinde) sebebinen «dizim» óndiriw qaǵıydasın anıqladı hám usılayınsha qáte tuwralı xabardı bere aladı; ulıwma ol túsiniksiz bolıwı múmkin. Tip qáteleri hám járiyalanbaǵan ózgeriwshi qáteler geyde kompilyaciya waqtında anıqlanǵanda sintaksislik qáteler bolıp esaplanadı (bul ádette kúshli terilgen tillerdi kompilyaciyalawda boladı), biraq onıń ornına qátelerdiń bul túrlerin semantikalıq qáteler retinde klassifikaciyalaw jiyi ushırasadı<ref>{{Cite book|last=Aho|first=Alfred V.|author2=Monica S. Lam|author3=Ravi Sethi|author4=Jeffrey D. Ullman|title=Compilers: Principles, Techniques, and Tools|publisher=Addison Wesley|date=2007|edition=2nd|isbn=0-321-48681-1|url=https://archive.org/details/compilers00alfr_0}}Section 4.1.3: Syntax Error Handling, pp.194&#x2013;195.</ref><ref>{{Cite book|last=Louden|first=Kenneth C.|title=Compiler Construction: Principles and Practice|url=https://archive.org/details/compilerconstruc0000loud|publisher=Brooks/Cole|date=1997|isbn=981-243-694-4}} Exercise 1.3, pp.27&#x2013;28.</ref>. == Sintaksis anıqlaması == [[Fayl:Python_add5_parse.svg|oñğa|nobaý|396x396 nükte|Kiritilgen tokenizaciya menen [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kodınıń tallaw teregi]] Tekstli programmalastırıw tilleriniń sintaksisi ádette sintaksislik kategoriyalardı (terminal emes) hám terminal belgilerdi induktiv túrde kórsetiw ushın turaqlı sóz dizbeklerdiń (leksikalıq struktura ushın) hám Backus-Naur formasınıń (grammatikalıq strukturaǵa arnalǵan metatil) sóz dizbegin paydalanıp anıqlanadı<ref name=":0">{{Cite book|last=Sloneggger|first=Kenneth|title=Formal Syntax and Semantics of Programming Languages|last2=Kurtz|first2=Barry|pages=}}</ref>. Sintaksislik kategoriyalar belgili bir sintaksislik kategoriyaǵa kiretuǵın mánislerdi kórsetetuǵın óndirisler dep atalatuǵın qaǵıydalar menen anıqlanadı.<ref name="eopl"/> Terminal simvolları − sintaksislik jaramlı programmalar dúzilgen anıq simvollar yamasa belgiler qatarları (mısalı, define , if , let yamasa void sıyaqlı gilt sózler). Sintaksis kontekstsiz sintaksis hám kontekstke sezimtal sintaksis bolıp ekige bólinedi.<ref name=":0"/> Kontekstsiz sintaksis - bul programmalastırıw tiliniń metatil menen baǵdarlanǵan qaǵıydalar bolıp tabıladı. Olar sintaksistiń sol bólegin qorshaǵan yamasa oǵan silteme beretuǵın kontekst penen sheklenbeydi, al kontekstke sezimtal sintaksis boladı. Tilde ekvivalent turaqlı sóz dizbekleri (leksikalıq dárejede) yamasa bir tildi payda etetuǵın hár túrli fraza qaǵıydaları sıyaqlı hár túrli ekvivalent grammatika bolıwı múmkin. LR grammatikası sıyaqlı grammatikalardıń keńirek kategoriyasın paydalanıw LL grammatikası sıyaqlı sheklengen kategoriyalar menen salıstırǵanda qısqaraq yamasa ápiwayı grammatikalarǵa imkaniyat beredi, bul kóp qaǵıydaları bar uzaǵıraq grammatikanı talap etiwi múmkin. Hár túrli, biraq ekvivalent frazalar grammatikaları hár túrli tallaw tereklerin beredi, degen menen tiykarǵı til (jaramlı hújjetler jıynaǵı) birdey. == Qosımsha qarań == Hár túrli [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] sintaksisin tez salıstırıw ushın «Sálem, álem!» programma mısallarında dizimin qarań. * Prolog sintaksisi hám semantikası * Perl sintaksisi * PHP sintaksisi hám semantikası * C sintaksisi * [[C++|C++ sintaksisi]] * Java sintaksisi * JavaScript sintaksisi * Python sintaksisi hám semantikası * Lua sintaksisi * Haskell sintaksisi == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * Various syntactic constructs used in [https://rigaux.org/language-study/syntax-across-languages/ computer programming languages] * Python error «ImportError: No module named» Why? How? Command-Line? [https://web.archive.org/web/20211009062019/https://usingpython.shodkk.com/python-error-importerror-no-module-named-why-how-command-line-solved2021/ <nowiki>[Solved2021]</nowiki>] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] pzxcdzu2cn2g4k5cik6sucratr9b7r6 0 17584 266106 212791 2026-08-17T19:23:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266106 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|nobaý|Romeo hám Julieta, arxetipik ashıqlar. [[Frank Bernard Dicksee|Frank Dicksee]] sızǵan.]] '''Muhabbat''' — qandayda bir shaxsqa yamasa insanlar toparına, ideyaǵa yamasa ámeliy iskerlikke salıstırǵanda intim hám kúshli sezim. Jaman kóriwdiń kerisi. Shaxs ishki dúnyasınıń eń erkin ańlatpası retinde júzege keledi. Muhabbat seziminiń ullılıǵı hám quramalılıǵı sonda, ol jaǵdayda biologiyalıq hám ruwxıy, jeke jáne sociallıq, institutım hám ulıwma jaǵdaylar dál bir noqatqa toplandı. == Mánisi == "Muhabbat" sózi túrli kontekstlerde bir-birine baylanıslı bolıwı múmkin, biraq bir-birinen parıqlanadı. Kópshilik basqa tiller anglichan tilinde "muhabbat" dep belgilengen hár qıylı túsiniklerdi ańlatıw ushın bir neshe sózlerden paydalanadı. Buǵan mısal etip «muhabbat» (agape, eros, philia, storge) ushın grekshe túsiniklerdiń kópligi keltiriledi<ref name=Nygren>{{cite book|author-link=Anders Nygren|last=Nygren|first=Anders Theodor Samuel|title=[[Agape and Eros]]|year=1936}}</ref>. Muhabbattı konsepciyalawda mádeniy ayırmashılıqlar universal táriypti ornatıwdı qıyınlastıradı<ref>{{cite journal|last1=Kay|first1=Paul|title=What is the Sapir–Whorf Hypothesis?|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1984-03_86_1/page/65|journal=American Anthropologist|series=New Series|volume=86|issue=1|date=March 1984|pages=65–79|doi=10.1525/aa.1984.86.1.02a00050|last2=Kempton|first2=Willett}}</ref>. == Siyasıy kózqaraslar == «Erkin muhabbat» termini<ref>{{cite book|title=Hand-book of the Oneida Community|url=https://library.syracuse.edu/digital/collections/h/Hand-bookOfTheOneidaCommunity/|year=1867|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613152552/http://library.syr.edu/digital/collections/h/Hand-bookOfTheOneidaCommunity/ |archive-date=13 June 2010 }}</ref> sociallıq qullıq forması retinde qaralatuǵın nekeni biykarlawshı sociallıq háreketti súwretlew ushın qollanılǵan. Erkin muhabbat háreketiniń dáslepki maqseti mámleketti neke, tuwılıwdı baqlaw hám buzıqshılıq sıyaqlı jınıslıq máselelerden ajıratıw bolǵan. Ol jaǵdayda bunday máseleler basqa heshkimdi emes, bálkim tiyisli adamlardı uwayımǵa salıp atırǵanın dawa etti<ref>{{cite journal | last1 = McElroy | first1 = Wendy | year = 1996 | title = The Free Love Movement and Radical Individualism | journal = Libertarian Enterprise | volume = 19 | page = 1 }}</ref>. XIX ásirdiń baslarında kóp adamlar neke «insaniyattıń jerdegi baxtına erisiw» ushın turmıstıń zárúrli tárepi ekenligine isengen<ref>{{Web deregi | url = https://snapfuck-login.com/| bet = Free love - Connexipedia article| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar | jumıs = www.connexions.org}}</ref>. Orta klass amerikalıqlar úydi uǵımsız dúnyada turaqlılıq jayı bolıwın qálegen. Bul mentalitet qatań belgilengen gender rolı haqqındaǵı oyda sáwlelendiriwdi jarattı, bul bolsa qarama-qarsılıq retinde erkin muhabbat háreketiniń rawajlanıwın qozǵaltt<ref name="Spurlock, John C 1988">{{cite book|last=Spurlock|first=John C.|title=Free Love, Marriage, and Middle-Class Radicalism in America|location=New York|publisher=New York University Press|year=1988}}</ref> . == Filosofiyalıq kózqaraslar == Sociallıq pikirler táriyxında muhabbatqa hár túrli máni berilgen. Greciyada muhabbattı insanlar hám tábiyat ústinen basqarıwshı tań qaldırarlıq kúsh dep túsingen, nátiyjede M. qudayı — Erot (Eros) haqqında qıyallar payda bolǵan. [[Empedokl]] muhabbat álemdi — insanlar hám tábiyat hádiyselerin jámlestirip, birlestirip turıwshı faktor dep qaraǵan, [[Platon]] muhabbattı 2 túrge — sezimlik muhabbat hám intellektual muhabbatqa ajıratadı. Onıń pikrine qaraǵanda, sezimlik M. sırtqı gózzallıqtı seziwden payda boladı hám M. tıń tómengi basqıshın quraydı. Intellektual M. bolsa gózzallıqtı keń mánide — etikalıq-estetikalıq, ilimiy túsinikten payda boladı. Ol aqılıy (ruwxıy) M. tı ústin qoyadı. [[Orta Aziya]] oyshıllarıda M. máselesine úlken itibar bergen. Olar insanlar arasındaǵı, atap aytqanda, er adam hám hayallar arasındaǵı M. tı joqarı qatnas dep túsingen. Ibn Sina M. haqqında arnawlı ilimiy dóretpe jazǵanı belgili. Yusuf Has Hajib názerinde, M. bekkem shańaraqqa tiyisli turmıslıq, sociallıq rawajlanıwdıń tiykarı bolıp tabıladı. Lutfiydiń pikirine qaraǵanda, M. insandı qádirlew, sadıqlıq hám opadarlıq penen bekkem baylanıslı. [[Alisher Nawayı]] M. tı 3 túrge: er adam menen hayal nekesinde orınlanatuǵın jınıslıq M.qa, ulıwma insanlar arasındaǵı qatnaslarda kórinetuǵın bolatuǵın M.qa, Allaǵa bolǵan M.qa ajıratadı. [[Evropa]]da M. zárúrli sociallıq sezim retinde tábiyattı úyreniwge, shaxstıń garmonlıq rawajlanıwına xızmet etiwshi kúsh retinde aytıladı. 3. [[Freyd]] M. tı fiziologiyalıq instinkt dep bilip, ata-analıq, perzentlik mehri da sol instinkttıń ayırım kórinisi dep esaplaydı. Muhabbat, mehir, sadıqlıq dárejesindegi M. adamlar hám haywanlardıń genetikalıq programmasında ámeldegi bolǵan biologiyalıq hádiyse retinde ózinen áwlad qaldırıw, onı turmısqa tayarlawǵa qaratılǵan kúshli sezimniń kóriniwi bolıp tabıladı. Bul, haywanda da, adamda da óz áwladın saqlap qalıwǵa qaratılǵan intalı mútajliklerdi jınıslıq qatnaslar formasında júzege shıǵaradı. M. tek 2 jinstıń qosılıwına bolǵan kúshli intadan ibarat bolıp ǵana qalmay, áyne ol adamnıń ata-anası, úrim-putaqları, jaqın adamları, dosları, qońsı-qobaları, oqıwı hám miynet jámáátleri, óz xalqı hám watanı, ulıwma adamzat penen ruwxıy jaqınlasıwdıń kúshli quralı bolıp tabıladı. M. sebepli individ gózzal minez-qulıqtı ózinde sáwlelendirip, arnawlı bir jámáát hám jámiyet aldında joqarı qádir tabadı, basqalarda ózine salıstırǵanda shın júrekten mehir-aqıbetti oyata aladı. Sol sebepli de biliw teoriyasında M. álem hám adam qatnasların ańǵarıw procesiniń baslanıwı hám shárt-sharayatı da esaplanadı. Adam álemdi, ózin qorshaǵan tábiyiy jáne sociallıq ortalıqtı olarǵa bolǵan M. ı dárejesinde túsinip jetedi. M. adamlar hám zatlardıń mánisin bilip alıw ushın aqılǵa jol ashadı, qaranǵı dúnyanı jarıq etedi, jaqsılıqtı jawızlıqtan, rasgóylikti jalǵannan parıqlaw kriteryası retinde de kórinetuǵın boladı. M. adamlardı, túrli jámáátlerdi, xalıqlardı, milletlerdi bir-birine jaqınlastıradı. M. bar orında quramalı máseleler de ańsat ǵana sheshiledi, hátte urıslarǵa, jánjellerge orın qalmaydı. Sol sebepli de, bir topar filosoflar insaniyat táriyxında M. dinin jaratıw arqalı xalıqlardı, adamlardı birlestiriw qılıw múmkin, degen ideyanı da islep shıqqan. Pántexnika revolyuciyası asıǵıslıq menen dawam etip atırǵan, insanǵa shıdamlılıq hám individual erk beriw arqalı sociallıq rawajlanıwdı tezlestiriw hám sonlıqtan, eń qolaylı turmıs shárayatın payda etiw múmkinligi belgili bolǵan házirgi dáwirde dástúriy turmıs tárizi izden shıǵıp, jańa zamanǵa sáykes keletuǵın turmıs tárizi ele qáliplesip úlgergeni joq. Bunday shárayatta adamlardaǵı M. sezimleri sıyqası shıǵıp, turpayılasıp baratırǵanı, jalǵız nekelikke tiykarlanǵan shańaraqlardıń qádirsizleniwi (ásirese, Batısta) nátiyjesinde anıq M.ga zıyan jetip atırǵanın baqlap atır. == Derekler == {{ÓzME}} [[Kategoriya:Filosofiya]] [[Kategoriya:Emociyalar]] j55lp72y9arih56k1wopd0a4v3a99ww 266179 266106 2026-08-17T23:17:29Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266179 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|nobaý|Romeo hám Julieta, arxetipik ashıqlar. [[Frank Bernard Dicksee|Frank Dicksee]] sızǵan.]] '''Muhabbat''' — qandayda bir shaxsqa yamasa insanlar toparına, ideyaǵa yamasa ámeliy iskerlikke salıstırǵanda intim hám kúshli sezim. Jaman kóriwdiń kerisi. Shaxs ishki dúnyasınıń eń erkin ańlatpası retinde júzege keledi. Muhabbat seziminiń ullılıǵı hám quramalılıǵı sonda, ol jaǵdayda biologiyalıq hám ruwxıy, jeke jáne sociallıq, institutım hám ulıwma jaǵdaylar dál bir noqatqa toplandı. == Mánisi == "Muhabbat" sózi túrli kontekstlerde bir-birine baylanıslı bolıwı múmkin, biraq bir-birinen parıqlanadı. Kópshilik basqa tiller anglichan tilinde "muhabbat" dep belgilengen hár qıylı túsiniklerdi ańlatıw ushın bir neshe sózlerden paydalanadı. Buǵan mısal etip «muhabbat» (agape, eros, philia, storge) ushın grekshe túsiniklerdiń kópligi keltiriledi<ref name=Nygren>{{cite book|author-link=Anders Nygren|last=Nygren|first=Anders Theodor Samuel|title=[[Agape and Eros]]|year=1936}}</ref>. Muhabbattı konsepciyalawda mádeniy ayırmashılıqlar universal táriypti ornatıwdı qıyınlastıradı<ref>{{cite journal|last1=Kay|first1=Paul|title=What is the Sapir–Whorf Hypothesis?|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1984-03_86_1/page/65|journal=American Anthropologist|series=New Series|volume=86|issue=1|date=March 1984|pages=65–79|doi=10.1525/aa.1984.86.1.02a00050|last2=Kempton|first2=Willett}}</ref>. == Siyasıy kózqaraslar == «Erkin muhabbat» termini<ref>{{cite book|title=Hand-book of the Oneida Community|url=https://library.syracuse.edu/digital/collections/h/Hand-bookOfTheOneidaCommunity/|year=1867|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613152552/http://library.syr.edu/digital/collections/h/Hand-bookOfTheOneidaCommunity/ |archive-date=13 June 2010 }}</ref> sociallıq qullıq forması retinde qaralatuǵın nekeni biykarlawshı sociallıq háreketti súwretlew ushın qollanılǵan. Erkin muhabbat háreketiniń dáslepki maqseti mámleketti neke, tuwılıwdı baqlaw hám buzıqshılıq sıyaqlı jınıslıq máselelerden ajıratıw bolǵan. Ol jaǵdayda bunday máseleler basqa heshkimdi emes, bálkim tiyisli adamlardı uwayımǵa salıp atırǵanın dawa etti<ref>{{cite journal | last1 = McElroy | first1 = Wendy | year = 1996 | title = The Free Love Movement and Radical Individualism | journal = Libertarian Enterprise | volume = 19 | page = 1 }}</ref>. XIX ásirdiń baslarında kóp adamlar neke «insaniyattıń jerdegi baxtına erisiw» ushın turmıstıń zárúrli tárepi ekenligine isengen<ref>{{Web deregi | url = https://snapfuck-login.com/| bet = Free love - Connexipedia article| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar | jumıs = www.connexions.org}}</ref>. Orta klass amerikalıqlar úydi uǵımsız dúnyada turaqlılıq jayı bolıwın qálegen. Bul mentalitet qatań belgilengen gender rolı haqqındaǵı oyda sáwlelendiriwdi jarattı, bul bolsa qarama-qarsılıq retinde erkin muhabbat háreketiniń rawajlanıwın qozǵaltt<ref name="Spurlock, John C 1988">{{cite book|last=Spurlock|first=John C.|title=Free Love, Marriage, and Middle-Class Radicalism in America|url=https://archive.org/details/freelovemarriage00spur|location=New York|publisher=New York University Press|year=1988}}</ref> . == Filosofiyalıq kózqaraslar == Sociallıq pikirler táriyxında muhabbatqa hár túrli máni berilgen. Greciyada muhabbattı insanlar hám tábiyat ústinen basqarıwshı tań qaldırarlıq kúsh dep túsingen, nátiyjede M. qudayı — Erot (Eros) haqqında qıyallar payda bolǵan. [[Empedokl]] muhabbat álemdi — insanlar hám tábiyat hádiyselerin jámlestirip, birlestirip turıwshı faktor dep qaraǵan, [[Platon]] muhabbattı 2 túrge — sezimlik muhabbat hám intellektual muhabbatqa ajıratadı. Onıń pikrine qaraǵanda, sezimlik M. sırtqı gózzallıqtı seziwden payda boladı hám M. tıń tómengi basqıshın quraydı. Intellektual M. bolsa gózzallıqtı keń mánide — etikalıq-estetikalıq, ilimiy túsinikten payda boladı. Ol aqılıy (ruwxıy) M. tı ústin qoyadı. [[Orta Aziya]] oyshıllarıda M. máselesine úlken itibar bergen. Olar insanlar arasındaǵı, atap aytqanda, er adam hám hayallar arasındaǵı M. tı joqarı qatnas dep túsingen. Ibn Sina M. haqqında arnawlı ilimiy dóretpe jazǵanı belgili. Yusuf Has Hajib názerinde, M. bekkem shańaraqqa tiyisli turmıslıq, sociallıq rawajlanıwdıń tiykarı bolıp tabıladı. Lutfiydiń pikirine qaraǵanda, M. insandı qádirlew, sadıqlıq hám opadarlıq penen bekkem baylanıslı. [[Alisher Nawayı]] M. tı 3 túrge: er adam menen hayal nekesinde orınlanatuǵın jınıslıq M.qa, ulıwma insanlar arasındaǵı qatnaslarda kórinetuǵın bolatuǵın M.qa, Allaǵa bolǵan M.qa ajıratadı. [[Evropa]]da M. zárúrli sociallıq sezim retinde tábiyattı úyreniwge, shaxstıń garmonlıq rawajlanıwına xızmet etiwshi kúsh retinde aytıladı. 3. [[Freyd]] M. tı fiziologiyalıq instinkt dep bilip, ata-analıq, perzentlik mehri da sol instinkttıń ayırım kórinisi dep esaplaydı. Muhabbat, mehir, sadıqlıq dárejesindegi M. adamlar hám haywanlardıń genetikalıq programmasında ámeldegi bolǵan biologiyalıq hádiyse retinde ózinen áwlad qaldırıw, onı turmısqa tayarlawǵa qaratılǵan kúshli sezimniń kóriniwi bolıp tabıladı. Bul, haywanda da, adamda da óz áwladın saqlap qalıwǵa qaratılǵan intalı mútajliklerdi jınıslıq qatnaslar formasında júzege shıǵaradı. M. tek 2 jinstıń qosılıwına bolǵan kúshli intadan ibarat bolıp ǵana qalmay, áyne ol adamnıń ata-anası, úrim-putaqları, jaqın adamları, dosları, qońsı-qobaları, oqıwı hám miynet jámáátleri, óz xalqı hám watanı, ulıwma adamzat penen ruwxıy jaqınlasıwdıń kúshli quralı bolıp tabıladı. M. sebepli individ gózzal minez-qulıqtı ózinde sáwlelendirip, arnawlı bir jámáát hám jámiyet aldında joqarı qádir tabadı, basqalarda ózine salıstırǵanda shın júrekten mehir-aqıbetti oyata aladı. Sol sebepli de biliw teoriyasında M. álem hám adam qatnasların ańǵarıw procesiniń baslanıwı hám shárt-sharayatı da esaplanadı. Adam álemdi, ózin qorshaǵan tábiyiy jáne sociallıq ortalıqtı olarǵa bolǵan M. ı dárejesinde túsinip jetedi. M. adamlar hám zatlardıń mánisin bilip alıw ushın aqılǵa jol ashadı, qaranǵı dúnyanı jarıq etedi, jaqsılıqtı jawızlıqtan, rasgóylikti jalǵannan parıqlaw kriteryası retinde de kórinetuǵın boladı. M. adamlardı, túrli jámáátlerdi, xalıqlardı, milletlerdi bir-birine jaqınlastıradı. M. bar orında quramalı máseleler de ańsat ǵana sheshiledi, hátte urıslarǵa, jánjellerge orın qalmaydı. Sol sebepli de, bir topar filosoflar insaniyat táriyxında M. dinin jaratıw arqalı xalıqlardı, adamlardı birlestiriw qılıw múmkin, degen ideyanı da islep shıqqan. Pántexnika revolyuciyası asıǵıslıq menen dawam etip atırǵan, insanǵa shıdamlılıq hám individual erk beriw arqalı sociallıq rawajlanıwdı tezlestiriw hám sonlıqtan, eń qolaylı turmıs shárayatın payda etiw múmkinligi belgili bolǵan házirgi dáwirde dástúriy turmıs tárizi izden shıǵıp, jańa zamanǵa sáykes keletuǵın turmıs tárizi ele qáliplesip úlgergeni joq. Bunday shárayatta adamlardaǵı M. sezimleri sıyqası shıǵıp, turpayılasıp baratırǵanı, jalǵız nekelikke tiykarlanǵan shańaraqlardıń qádirsizleniwi (ásirese, Batısta) nátiyjesinde anıq M.ga zıyan jetip atırǵanın baqlap atır. == Derekler == {{ÓzME}} [[Kategoriya:Filosofiya]] [[Kategoriya:Emociyalar]] mcmcjc0c6plrk6xnn0ecaessybyprk8 0 17701 266098 166467 2026-08-17T19:14:59Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 266098 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Xalid Húseyniy |negizgi atı = خالد حسینی, Khaled Hosseini |súwret = Khaled_Hosseini_(9039699646).jpg |súwret eni =200 |súwret táriypi = Xalid Húseyniy |tolıq atı = Xalid Húseyniy |tuwılǵan sánesi = 04.03.1965 |tuwılǵan jeri = [[Kabul]], {{bayraqlastırıw|Awǵanstan}} |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |puqaralıǵı = {{bayraqlastırıw|AQSh}} |milleti = awǵan-amerikalı |dóretiwshilik túri = [[roman]] |oqıǵan jeri = [[Santa Klara universiteti]]<br/>[[Kaliforniya universiteti]] |dóretiwshilik jılları = 2003-házirgi kúnge shekem |baǵdarları = proza |ákesi = |anası = |ómirlik joldası = Roya |ómirlik joldasları = |perzentleri = Haris<br/>Farah |belgili pikirleri = |ataqları = |sıylıqları = |sayt = http://www.khaledhosseini.com/ |qolı = }} '''Xalid Húseyniy''' ([[Parsı tili]]<nowiki/>nde: خالد حسینی) — yamasa '''Khaled Hosseini''' 1965-jılı 4-martta [[Awǵanstan]]<nowiki/>nıń paytaxtı [[Kabul]] qalasında tuwılǵan, imigrant amerikalı jazıwshı, doktor<ref>Bilal ibn Rasheed [http://jang.com.pk/thenews/may2009-weekly/nos-17-05-2009/lit.htm#1 The not-so-curious case of Khaled Hosseini] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131022185509/http://jang.com.pk/thenews/may2009-weekly/nos-17-05-2009/lit.htm|sáne=22-oktyabr 2013}}. ''[[Jang Group of Newspapers]]''</ref><ref>{{Webarxiv|url=http://www.dawatfreemedia.org/english/index.php?mod=article&cat=pashto&article=134|bet=A Critical Response to the Pashtun Bashing in The Kite Runner, by Nationalist Pashtun Rahmat Rabi Zirakyar|arxivsáne=15-avgust 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140815201352/http://www.dawatfreemedia.org/english/index.php?mod=article&cat=pashto&article=134|publisher=Dawat Independent Media Center (DIMC)|ölüurl=evet}}</ref>. Dáslepki romanı «The Kite Runner» 2003-jılı basıp shıǵarılǵan hám kóplegen mámleketlerde eń kóp satılǵan kitaplar qatarınan orın alǵan. == Ómiri == Xalid Húseyniy [[Awǵanstan]]<nowiki/>nıń [[Kabul]] qalasında tuwılǵan. Ákesi Awǵastan Sırtqı Isler ministrliginde jumıs islegen. 1970-jılı ákesi Awǵastan Elshixanasındaǵı jumısı ushın shańaraǵı menen birgelikte [[Iran]]<nowiki/>nıń [[Tehran (Ostan)]] qalasına ornalasadı. 1973-jılı shańaraǵı Xaliddiń inisiniń tuwılajaq bolǵanı ushın [[Kabul]]<nowiki/>ǵa qaytadı. Shańaraqtıń [[Awǵanstan]]<nowiki/>ǵa qaytıwınan birneshe aydan keyin 40 jıllıq awǵan lideri Zahir Shax tuwısqanı Davud Xan tárepinen húkimetten awdarıladı. 1976-jılı Húseyniydiń ákesi [[Parij]]<nowiki/>de jumıs tawıp, shańaraǵı menen sol jerge kóship ótedi. Húseyniyler shańaraǵınıń [[Kabul]]<nowiki/>dıń ornına [[Parij]]<nowiki/>di saylawınıń sebebi, [[Awǵanstan]]<nowiki/>nıń sol waqıtlardaǵı kommunistlik qısımı boldı. Sol sebepli, Húseyniyler 1980-jılı [[AQSh]]<nowiki/>tan siyasıy baspana alıp, [[Kaliforniya shtatı]]<nowiki/>na jerlesedi. «The Kite Runner» kitabında da kóshpeli ómirinen kóp-kóp sóz etedi. Húseyniy 1984-jılı Independence High School liceyin pitkerip, Santa Klara universiteti biyologiya bólimine oqıwǵa túsedi. 1988-jılı usı oqıw orayın tamamlap, kelesi jılı Santa Klara universiteti Medicina fakultetine oqıwǵa túsedi. 1993-jılı xirurg boladı, 1996-jılı [[Los Angeles]]<nowiki/>tegi Kedars-Sinai medicinalıq ortalıǵındaǵı ishki xirurgiya boyınsha rezidenturasın pitkeredi. Húseyniy óziniń doktorlıq jumısın tunǵısh kitabı «The Kite Runner»di jazǵannan soń bir yarım jıl (2004) dawam etedi. Húseyniy házirgi waqıtta [[Birlesken Milletler Shólkemi]]<nowiki/>niń Imigrantlar Komissarlıǵında Jaqsı Niyet Elshisi sıpatında imigrantlarǵa járdem etip atır. == Ádebiyattaǵı abıroyı == Xalid Húseyniydiń birinshi romanı «The Kite Runner» 2003-jılı basıp shıǵarıladı. «Nyu-York Times»tıń eń kóp satılǵan kitaplar diziminde orın alǵan kitabı 70 mámlekette basıp shıǵarılıp, oqıwshılar qolına tústi. Onı abıroylı etken «The Kite Runner» kitabınan keyin doktorlıq jumısın taslap, ózin jazıwshılıqqa arnadı. Bul kitabında Ana Watanı [[Awǵanstan]]<nowiki/>nan [[Amerika Qurama Shtatları]]<nowiki/>na kóshiwiniń waqıyaları orın alǵan. Dúnyada bestsellerler qatarınan orın alǵan bul roman usı dizimde kóp waqıtqa shekem ornın qorǵaǵan, Hollywoodtıń da názerine túsip, Mark Forsterdiń rejissyorlıǵında film túsirilgen hám «Oskar» sıylıǵına ılayıq dep tabılǵan. Birinshi kitabınan keyin 2007-jılı [[Mıń ájayıp quyash]] ("A Thousand Splendid Suns") kitabı jarıq kórdi. Kitapta, bul ret te, [[Awǵanstan]] hayallarınıń tartqan túrli azap-aqıbetlerin súwretlegen. «A Thousand Splendid Suns» kitabı «Nyu-York Times»tıń eń kóp satılǵan kitaplar diziminde 15 hápte boyınsha turǵan. 2013-jılı basıp shıǵarılǵan «And the Mountains Echoed» romanında da jáne [[Awǵanstan]]<nowiki/>nıń [[Kabul]] qalasın súwretleydi. Húseyniy sońǵı ret 2018-jılı úsh jasında buwılıp bólgen [[siriya]]<nowiki/>lı kúrd imigrant Alan Kurdiden ilhamlanıp, «Sea Prayer» shıǵarmasın jazdı<ref>https://www.khaledhosseinifoundation.org/copy-of-about-us</ref>. == Járdemleri == Húseyniy házirgi waqıtta [[Birlesken Milletler Shólkemi]]<nowiki/>niń Imigrantlar Joqarǵı Komissarlıǵı (UNHCR) ushın Jaqsı Niyet Elshisi bolıp jumıs isleydi. Óziniń atı menen qurǵan «Khaled Hosseini Fondı» járdeminde [[Awǵanstan]]<nowiki/>da insanıylıq járdem támiyinlew ushın xızmet etpekte.<ref>Kitapkolik.com https://web.archive.org/web/20240610074513/https://www.kitapkolik.com/yazar/khaled-hosseini/</ref> 2018-jılı Húseyniy [[Siriya]]<nowiki/>dan [[Evropa]]<nowiki/>ǵa jetip barıwda buwılıp ólgen úsh jasındaǵı kúrd imigrant Alan Kurdiniń óliminen ilhamlanǵan halda «Sea Prayer» degen qısqa shıǵarma jazdı. Satılımnan túsken payda bolsa, UNHCRge hám «Khaled Hosseini Fondı»na tústi. == Jeke ómiri == Húseyniy [[Iran]] tekli amerikalı Roya menen turmıs quradı hám usı turmısınan Haris hám Farah degen eki balası boladı. Shańaraǵı menen birgelikte Arqa Kaliforniyada jasap atır. [[Parsı tili|Parsı]] hám peshtun tillerin biledi, ózin de ılayıq bir musılman dep esaplaydı. == Kitapları == * The Kite Runner (2003) * [[Mıń ájayıp quyash]] (A Thousand Splendid Suns) (2007) * And the Mountains Echoed (2013) * Sea Prayer (2018) == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı derekler == {{Commons|Xalid Húseyniy}} * [http://www.khaledhosseini.com/ Xalid Húseyniydiń rásmiy saytı] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180524092647/http://khaledhosseini.com/ |date=24-may 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20080623024729/http://www.bloomsbury.com/Authors/microsite.asp?id=480&section=1&aid=1873 Xalid Húseyniy menen intervyu] * [http://www.nytimes.com/2004/12/15/books/15kite.html?8bu The New York Times - Awǵanstanlı immigranttıń qayǵılı waqıyası] * [https://web.archive.org/web/20080607085057/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1622583,00.html "''The Kite Runner'' Author Returns Home" by Lev Grossman] Time.com saytında («Time» jurnalı bóliminde) * [https://web.archive.org/web/20090922174827/http://kitaplog.net/category/yazarlar/khaled-hosseini/ Kitapları haqqında oqıwshılardıń bahalawları] [[Kategoriya:Jazıwshılar]] [[Kategoriya:Ádebiyat]] [[Kategoriya:4-martta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1965-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Alfavit boyınsha shaxslar]] [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] fwypstckkgfnnx0ly9a0col6fin5x6j 0 17857 266337 212826 2026-08-18T01:40:58Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266337 wikitext text/x-wiki Kompyuter programmalarında '''ulıwma maqsetli programmalastırıw tili''' ''([[Inglis tili|ingl]]. General-purpose programming language. qısqasha.'' GPL'')'' − bul hár túrli ámeliy tarawlarda [[programmalıq támiynat]] jaratıwǵa arnalǵan [[programmalastırıw tili]]. Kerisinshe, belgili bir tarawda domenli programmalastırıw tili ''(ingl.'' DSL'')'' qollanıladı. Mısalı [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] - GPL, al [[SQL]] - relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaların sorawǵa arnalǵan DSL bolıp tabıladı. == Tariyxı == Dáslepki [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] kompyuterdiń apparatlıq quralları sıyaqlı ilimiy esaplawlarǵa (sanlı esaplawlar ''ingl. numerical calculations'') yamasa maǵlıwmatlardı kommerciyalıq qayta islewge arnalǵan. [[Fortran]] hám [[Algol]] sıyaqlı ilimiy tiller ózgermeli noqatlı esaplawlardı hám kóp ólshemli massivlerdi qollaydı, al [[COBOL]] sıyaqlı biznes tiller dizimge alınǵan maydan fayl formatları menen maǵlıwmatlar jazıwların qollaydı. Simvollı dizimdi qayta islewge arnalǵan IPL-V hám LISP sıyaqlı qánigelestirilgen tiller álleqayda azıraq qollanıldı; Qatardı manipulyaciyalawǵa arnalǵan COMIT; Sanlı basqarılatuǵın mashinalarǵa arnalǵan APT. Kórsetkishlerdi manipulyaciyalawdı talap etetuǵın sistemalardı programmalastırıw ádette assembler tilinde ámelge asırıldı, degen menen JOVIAL ayırım áskeriy qosımshalar ushın paydalanıldı. 1964-jılı járiyalanǵan [[IBM]] System/360 ilimiy hám kommerciyalıq qosımshalardı qollaytuǵın birtutas apparatlıq arxitektura retinde jaratılǵan hám IBM ilimiy, kommerciyalıq hám sistemalı programmalastırıwdı qollaytuǵın jalǵız, ulıwma maqsetli til retinde PL/I islep shıǵarıldı. Haqıyqatında da, PL/I ishki bólimi Multic operacion sisteması ushın standart sistemalı programmalastırıw tili retinde paydalanıldı. PL/I-den baslap ilimiy hám kommerciyalıq programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq azaydı, kóplegen tiller ekewinde de talap etiletuǵın tiykarǵı imkaniyatlardı qollaydı hám arnawlı fayl formatların qayta islewdiń kóp bólimi arnawlı [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarına]] berilgen. 1960-jıllardan baslap kóplegen arnawlı tiller de islep shıǵarıldı: diskret waqıyalardı modellestiriw ushın GPSS hám Simula; Programmalastırıwdı oqıtıwǵa arnalǵan MAD, BASIC, Logo hám [[Pascal]]; C sistemalı programmalastırıw ushın; Interaktiv programmalastırıwǵa arnalǵan JOSS hám APL\360. == GPL hám DSL == Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleri menen domenli programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq bárqulla anıq bola bermeydi<ref>{{Cite journal|title=Domain-Specific Languages: An Annotated Bibliography}}</ref>. [[Programmalastırıw tili]] belgili bir wazıypa ushın jaratılıwı múmkin, biraq sol túpnusqa domennen tıs paydalanıladı hám usılayınsha ulıwma maqsetli programmalastırıw tili bolıp esaplanadı. Mısalı [[COBOL]], [[Fortran]] hám [[Lisp]] DSL (biznesti qayta islew, sanlı esaplaw hám simvollı qayta islew ushın) retinde jaratılǵan, biraq waqıttıń ótiwi menen GPL-ge aylandı. Kerisinshe til ulıwma qollanıwǵa arnalǵan, biraq tek ǵana belgili bir tarawda, tájiriybede qollanılatuǵın bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal|title=Real time programming: special purpose or general purpose languages|url=https://hal.inria.fr/inria-00075494/document}}</ref>. Máselege jaqsı sáykes keletuǵın programmalastırıw tili, meyli ol ulıwma maqsetli til yamasa DSL bolsın, mashqalalı domende ele de jetkilikli ańlatpalı bolıp, kerekli maǵlıwmatlar dárejesin azaytıwı kerek<ref name=":0">{{Cite journal|title=Comparing General-Purpose and Domain-Specific Languages: An Empirical Study|url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1820-0214/2010/1820-02141002247K.pdf}}</ref>. Atınan kórinip turǵanınday, ulıwma maqsetli til «ulıwma» bolıp tabıladı, óytkeni ol domenge sáykes belgilerdi qollawdı támiyinley almaydı, al DSL bul máseleni sheshiw ushın hár túrli mashqalalı domelerde islep shıǵılıwı múmkin<ref name=":0" /> Programma domeni óz tiline kepillik beriw ushın jetkilikli túsiniksiz bolǵanda DSL-ge qaraǵanda ulıwma maqsetli tillerge artıqmashılıq beriledi. Bul jaǵdayda onıń ornına domenge arnalǵan maǵlıwmatlar tipleri menen funkciyalarınıń sáykes kitapxanası bar ulıwma maqsetli til paydalanılıwı múmkin.<ref>{{Cite journal|title=Little languages: little maintenance?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/%28SICI%291096-908X%28199803/04%2910%3A2%3C75%3A%3AAID-SMR168%3E3.0.CO%3B2-5}}</ref>. DSL-ler ádette GPL-den kishirek, óytkeni olar abstrakciyalar belgileriniń kishirek diapazonın usınsa, ayırım DSL-ler ishki til retinde tolıq GPL-di qamtıydı. Bunday jaǵdaylarda DSL-ler GPL-diń ekspressiv kúshi menen birge domenge sáykes ekspressiv quwattı usına aladı<ref>{{Cite journal|title=Domain-specific languages: an annotated bibliography|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/352029.352035}}</ref>. Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleriniń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı, yaǵnıy olar hár qanday esaplaw máselelerin teoriyalıq túrde sheshe aladı. Domenge sáykes tiller kóbinese Tyuring-ke uqsas, biraq tek ǵana onday emes. === Artıqmashılıqları menen kemshilikleri === Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] jiyi paydalanadı. Izertlewlerge sáykes, C, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] 2021-jılı eń kóp qollanılǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] boldı<ref>{{Web deregi | url = https://statisticsanddata.org/data/the-most-popular-programming-languages-1965-2021/#:~:text=The%20most%20popular%20programming%20languages%20in%202021%20(TIOBE%20Index)&text=The%20most%20popular%20programming%20language,third%20place%20with%20a%2010.31%25| bet = The Most Popular Programming Languages - 1965/2021 - New Update - Statistics and Data| jumıs = statisticsanddata.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin domenli tillerge qaraǵanda paydalanıwdıń bir dálili - jańa tildi úyreniw zárúrligin jeńip, bul tiller menen kóbirek adamlar tanıs boladı. Sonıń menen bir qatarda, kóplegen wazıypalar ushın (mısalı, statistikalıq analiz, mashinalı oqıtıw h.t.b.) hár tárepleme tekserilgen hám optimallastırılǵan kitapxanalar bar. Teoriyalıq jaqtan alǵanda, bul kitapxanalardıń bolıwı ulıwma maqsetli hám domenli tiller arasındaǵı aralıqtı joq etiwi kerek. 2010-jılı empirikalıq izertlew GPL ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) hám DSL (XAML) sisteması menen tanıs emes paydalanıwshılarǵa mashqalalardı beriw arqalı GPL hám DSL arasındaǵı mashqalalardı sheshiw menen ónimlilikti ólshewge háreket etti. Aqırında, bul belgili bir domenge tán tildi paydalanıwshılar GPL-den kóbirek tanıs bolsa da, 15%-ke jaqsı nátiyje kórsetti, bul keyingi izertlewdi talap etedi<ref name=":0">{{Cite journal|title=Comparing General-Purpose and Domain-Specific Languages: An Empirical Study|url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1820-0214/2010/1820-02141002247K.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKosar2010">Kosar, Tomaz (May 2010). [http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1820-0214/2010/1820-02141002247K.pdf "Comparing General-Purpose and Domain-Specific Languages: An Empirical Study"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Computer Science and Information Systems''. '''7''' (2): 247–264. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2298/CSIS1002247K|10.2298/CSIS1002247K]].</cite></ref>. == Mısallar == === C === [[C (programmalastırıw tili)|C]] − bul B tiliniń predsheshi bolıp (B dan keyingi versiyası) tiykarınan belgili bir maqset ushın jaratıldı: [[sistemalı programmalastırıw]] ''([[Inglis tili|ingl]]. [[:en:Systems_programming|systems programming]])''<ref>{{Web deregi | url = https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/kbman.pdf| bet = Cover sheet for technical memorandum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150611114427/https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/kbman.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 11-iyun | avtor = Thompson| at = K.| sáne = 1972-jıl 7-yanvar | baspaxana = [[Bell Telephone Laboratories]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. Kerisinshe, C operacion sistemalar, qurılma drayverleri, ámeliy programmalar hám ornatılǵan sistemalar sıyaqlı hár túrli esaplaw domenlerinde qollanıldı. C ulıwmalıǵına baylanıslı hár túrli tarawlarda qollanıwǵa iykemli. Ol ańlatpanıń únemliligin, aǵımdı basqarıwdı, maǵlıwmatlar strukturaların hám [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardıń]] bay toplamın támiyinleydi, biraq paydalanıwshılardı onı hár qanday kontekstte paydalanıwdı sheklemeydi. Nátiyjesinde, onı jaratıwshılar birinshi ret [[Unix]] operacion sistemasınıń yadrosın qayta jazıw ushın paydalanǵanı menen, ol qosımshalardı islep shıǵıwda, engizilgen sistemalarda (mısalı, mikroprocessorlı programmalastırıw), video oyınlarda (mısalı, Doom) h.t.b. paydalanıwǵa beyimlendi. Házirgi waqıttada C tili eń ataqlı hám keńnen qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń biri bolıp qala beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| bet = TIOBE Index| til = en-US| jumıs = TIOBE| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. === C++ === C keńeytpesi retinde qarastırılǵan [[C++]] [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] imkaniyatlardı, sonıń menen qatar siltemeler, [[Operator (programmalastırıw)|operatordıń]] shamadan tıs júkleniwi hám ádepki argumentler sıyaqlı basqa da qolaylıqlardı engizdi. C sıyaqlı, C++ tiliniń ulıwmalıǵı onı keń kólemde qollanıwǵa imkaniyat berdi. Onı qollanıwdıń tiykarǵı tarawı sistemalı programmalastırıw bolǵanı menen (C++ tómen dárejeli arxitekturaǵa ruqsat beriw imkaniyatına baylanıslı)<ref>{{Cite book|title=The C++ Programming Language|year=1997|url=https://archive.org/details/cprogramminglang00stro_0|publisher=Addison-Wesley}}</ref>, ol jumıs stolı qosımshaların, video oyınların, maǵlıwmatlar bazaların, qarjılıq sistemalardı h.t.b. jaratıw ushın keńnen qollanıladı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.stroustrup.com/applications.html| bet = C++ Applications| jumıs = www.stroustrup.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. [[Microsoft]], [[Apple Inc.|Apple]], Bloomberg hám Morgan Stanley sıyaqlı iri programmalıq támiynat hám qarjı kompaniyaları ózleriniń ishki hám sırtqı qosımshalarında ele de C++ tilin keńnen qollanadı.<ref name=":1" /> === Python === [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kodtı oqıwǵa hám keńeytiwge ayrıqsha itibar beretuǵın til retinde qarastırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.artima.com/articles/the-making-of-python| bet = artima - The Making of Python| jumıs = www.artima.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://docs.python.org/3/faq/general.html#why-was-python-created-in-the-first-place| bet = General Python FAQ — Python 3.10.4 documentation| jumıs = docs.python.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. Birinshisi programmalıq támiynat bolmaǵan injenerlerge kompyuter programmaların ańsat úyreniwge hám jazıwǵa imkaniyat berdi, al ekinshisi domen qánigelerine ózleriniń paydalanıw jaǵdaylarına sáykes kitapxanalardı ańsat jaratıwǵa imkaniyat berdi. Usı sebeplerge baylanıslı Python keń kólemli domenlerde qollanıldı. Tómende Python qollanatuǵın tarawlardıń ayırımları berilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.python.org/about/apps/| bet = Applications for Python| til = en| jumıs = Python.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>: * '''[[Veb-programmalastırıw]]''' ''(ingl. Web Development)'':  Django hám  Flask sıyaqlı freymvorklar veb-baǵdarlamashılarǵa keńirek Python ekosistemasın paydalana alatuǵın isenimli veb-serverler jaratıwǵa imkaniyat berdi. * '''Ilim hám akademiya''': SciPy hám Pandas sıyaqlı ilimiy hám maǵlıwmatlar kitapxanaları Python-dı ilimiy izertlewlerde paydalanıwǵa imkaniyat berdi<ref>{{Web deregi | url = https://quantifyinghealth.com/programming-languages-popularity-in-research/| bet = Programming Languages Popularity in 12,086 Research Papers – Quantifying Health| til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun }}</ref>. * '''[[Mashinalıq oqıtıw]]''' ''(ingl.Machine Learning)'': scikit-learn hám Tensorflow sıyaqlı kitapxanalar baǵdarlamashılar ushın mashinalı oqıtıwdıń imkaniyatın arttıradı<ref>{{Cite journal|title=Scikit-learn: Machine learning in Python|url=https://www.jmlr.org/papers/volume12/pedregosa11a/pedregosa11a.pdf?ref=https://githubhelp.com}}</ref>. * '''Ulıwma programmalıq támiynat islep shıǵıw:''' paydalanıwshı qosımshaların, veb-skreping programmaların, oyınlardı hám basqa da ulıwma programmalıq támiynat jaratıw. == Dizim == Tómende ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleri berilgen:   * [[C (programmalastırıw tili)|C]] * [[C++]] * [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] * [[Clojure]] * Crystal * D * [[Dart (programmalastırıw tili)|Dart]] * Delphi * Elixir * Erlang * F# * [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] * Harbour * Haskell * [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] * [[JavaScript]] * Julia * [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]] * Lua * Modula-2 * Oberon * Objective-C * OCaml * Perl * [[PHP]] * Pike * PL/I * [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] * Racket * Ruby * Rust * Scala * [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] * Tcl * V * Visual Basic * Visual Basic .NET * Zig == Sonday-aq qarań == * [[Ulıwma maqsetli belgilew tili]] ''([[Inglis tili|ingl]]. General-purpose markup language)'' * [[Ulıwma maqsetli modellestiriw tili]] ''([[Inglis tili|ingl]]. General-purpose modeling language)'' == Derekler == <references responsive="0" /> [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] d3im3iqsrrngq5ykoojvdhxyqxl1qfw 0 17922 266147 212840 2026-08-17T22:35:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266147 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Oop-uml-class-example.png|oñğa|sürmeli|Klasqa arnalǵan [[UML]] belgisi. Bul Button klasında maǵlıwmatlar menen funkciyalarǵa arnalǵan ózgeriwshileri bar. Miyraslıq arqalı ishki klasta Button klasınıń ishki toplamı retinde jaratıwǵa boladı. Obyektler klası úlgileri bolıp tabıladı.]] '''Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP''', ''[[Inglis tili|ingl]]. object-orinted programming, OOP'') − bul obyektler koncepciyasına tiykarlanǵan [[programmalastırıw paradigması]]<ref name="alanKayOnOO">{{Web deregi | url = http://www.purl.org/stefan_ram/pub/doc_kay_oop_en| bet = Dr. Alan Kay on the Meaning of "Object-Oriented Programming"| jıl = 2003| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-fevral }}</ref>, onıń quramında [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] menen [[Derek kodı|kod]] bolıwı múmkin: maydanlar ''(ingl. field (computer science))'' kórinisindegi maǵlıwmatlar (kóbinese atributlar menen qásiyetler retinde belgili) hám [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralar]] kórinisindegi kod (kóbinese belgili metodlar retinde). OBP-da [[Kompyuter programması|kompyuter programmaları]] olardı bir-biri menen óz-ara baylanısta bolǵan obyektlerden jaratıw arqalı islep shıǵıladı<ref>{{Cite book|title=Java Software Solutions Foundations of Programming Design 6th ed|year=2008}}, section 1.6 "Object-Oriented Programming"</ref>. Eń kóp qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń kópshilgi (mısalı [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]],{{Sfn|Bloch|2018|loc=Foreword|pp=xi-xii}} [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] h.t.b.) kóp paradigma bolıp tabıladı hám olar ádette [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıw]], [[proceduralıq programmalastırıw]] hám [[funkcional programmalastırıw]] menen úylesimde úlken yamasa az dárejede obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı qollaydı. Obyektke baǵdarlanǵan zárúr tillerge [[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]], ActionScript, [[C++]], Common Lisp, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], [[Dart (programmalastırıw tili)|Dart]], Eiffel, [[Fortran]] 2003, Haxe, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]],{{Sfn|Bloch|2018|loc=Foreword|pp=xi-xii}} [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]], Logo, [[MATLAB]], Objective-C, Object Pascal, Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], R, Raku., Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], Vala hám Visual Basic.NET tilleri kiredi. == Tariyxı == Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń zamanagóy mánisinde «obyektlerdi» shaqıratuǵın terminologiya dáslepki ret 1950-jıllardıń ayaǵı menen 1960-jıllardıń basında MIT jasalma intellekt toparında payda boldı. «Obyekt» anıqlanǵan qásiyetleri (atributları) bar LISP atomlarına baylanıslı<ref>{{Cite journal|last1=McCarthy|first1=J.|last2=Brayton|first2=R.|last3=Edwards|first3=D.|author3-link=Daniel Edwards (programmer)|last4=Fox|first4=P.|last5=Hodes|first5=L.|title=LISP I Programmers Manual|url=http://history.siam.org/sup/Fox_1960_LISP.pdf|publisher=Artificial Intelligence Group, [[M.I.T. Computation Center]] and Research Laboratory|page=88f|quote=In the local M.I.T. patois, association lists [of atomic symbols] are also referred to as "property lists", and atomic symbols are sometimes called "objects".}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lisp15programmer00john/page/105|title=LISP 1.5 Programmer's Manual|publisher=[[MIT Press]]|first1=John|last1=McCarthy|first2=Paul W.|last2=Abrahams|first3=Daniel J.|last3=Edwards|first4=swapnil d.|last4=Hart|first5=Michael I.|last5=Levin|isbn=978-0-262-13011-0|year=1962|page=[https://archive.org/details/lisp15programmer00john/page/105 105]|quote=Object&nbsp;— a synonym for atomic symbol}}</ref>. MIT-tiń taǵı bir erte úlgisi 1960–1961-jılları Ivan Sazerlend tárepinen jaratılǵan eskiz taqtası edi; Sketchpad tuwralı dissertaciyasınıń tiykarında 1963-jılǵı texnikalıq esaptıń glossariyinde Sazerlend grafikalıq óz-ara háreketlesiw ushın arnawlı bolsa da, «obyekt» hám «úlgi» túsiniklerin («sheber» yamasa «anıqlama»nı óz ishine alatuǵın klass túsinigi menen) anıqladı. Sonday-aq, 1968-jılı MIT ALGOL versiyası, AED-0, keyinirek «xabarlar», «usıllar» hám «aǵza funkciyaları» dep atalatuǵınlardı aldınnan anıqlap, maǵlıwmatlar strukturaları («pleksler», usı dialektte) menen proceduralar arasında tikkeley baylanıs ornattı.<ref name="simuladev">{{Cite journal|title=The development of the SIMULA languages|last1=[[Kristen Nygaard]]|last2=[[Ole-Johan Dahl]]}} </ref><ref> {{Web deregi | url = http://www.csail.mit.edu/timeline/timeline.php?query=event&id=19| bet = The first software engineering language| avtor = Ross| at = Doug| jumıs = LCS/AI Lab Timeline| baspaxana = MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-may }} </ref> Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw hám [[modulli programmalastırıw]] sıyaqlı temalar usı waqıtta ulıwmalıq dodalawda boldı. AED sıyaqlı keyinirek MIT jumısına ǵárezsiz, Simula 1961–1967-jılları islep shıǵarıldı. Simula búgingi kúnde obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń tiykarǵı bólimi bolıp tabılatuǵın klass penen obyekt, miyrasxorlıq hám dinamikalıq baylanıstırıw sıyaqlı zárúr túsiniklerdi engizdi. Obyektke baǵdarlanǵan Simula programmalastırıw tilin tiykarınan fizikalıq modellestiriw menen shuǵıllanatuǵın izertlewshiler paydalandı, mısalı kemelerdiń qozǵalısın hám olardıń mazmunın júk portları arqalı izertlew hám jaqsılaw ushın modeller.<ref name="auto" /> == Ózgeshelikleri == Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw obyektlerdi paydalanadı, biraq barlıq baylanıslı texnikalar menen strukturalarǵa OBP qollaytuǵın tillerde tikkeley qollap quwatlanbaydı. Tómende kórsetilgen imkaniyatlar, atap ótilgen ózgesheliklerdi qospaǵanda, kúshli klasqa hám obyektke baǵdarlanǵan (yamasa OBP qollawı bar kóp paradigma) bolıp esaplanatuǵın tiller arasında keń tarqalǵan<ref name="pierce">{{Cite book|last=Pierce|first=Benjamin|title=Types and Programming Languages|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-16209-8}}, section 18.1 "What is Object-Oriented Programming?" Lists: Dynamic dispatch, encapsulation or multi-methods (multiple dispatch), subtype polymorphism, inheritance or delegation, open recursion ("this"/"self")</ref>. Kristofer Dj. Dayt OBP-nı basqa texnologiyalar menen sınıy salıstırıw, ásirese relyaciyalıq, OBP-nıń kelisilgen hám qatań qıyın anıqlamasınıń joq ekenin ayttı. === OBP-nı qollamaytuǵın tiller menen birge === * Pútin hám qatarlı-sanlı simvollar sıyaqlı ornatılǵan maǵlıwmatlar tipleriniń az sanında formatlanǵan informaciyanı saqlay alatuǵın ózgeriwshiler. Bul qatarlar, dizimler hám xesh kesteleri sıyaqlı [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] qamtıwı múmkin, olar ornatılǵan yamasa yad kórsetkishlerin paydalanıp ózgeriwshilerdi biriktiriw nátiyjesinde payda boladı. * Proceduralar − funkciyalar, metodlar, tártipler yamasa ishki programmalar retinde de belgili − kirgiziwdi qabıllaytuǵın, shıǵıwdı jaratatuǵın hám maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın boladı. Zamanagóy tillerge cikller menen shártler sıyaqlı [[strukturalıq programmalastırıw]] strukturaları kiredi. [[Modulli programmalastırıw|Modulli programmalastırıwdı]] qollaw shólkemleskenlik maqsetler ushın proceduralardı fayllar menen modullerge gruppalaw imkaniyatın beredi. Moduller bir moduldegi identifikatorlar basqa faylda yamasa modulde birdey attı ulıwma paydalanatuǵın proceduraǵa yamasa ózgeriwshige qarama-qarsı kelmewi ushın atlar keńisligi bolıp tabıladı. === Obyektler === Obyekt − maydanlardı (maǵlıwmatları bar ózgeriwshiler) hám metodlardı (kodtaǵı obyekttiń háreketin anıqlaytuǵın ishki programmalar yamasa proceduralar) óz ishine alatuǵın [[maǵlıwmatlar strukturası]] yamasa abstrakt maǵlıwmatlar tipi. Maydanlar aǵzalar, atributlar yamasa qásiyetler retinde de belgili bolıwı múmkin. Obyekter ádette yadtıń qońsı aymaqları retinde saqlanadı. Obyektlerge quramalı ishki strukturaları bar ózgeriwshiler sıyaqlı erisiledi hám kóplegen tillerge úy yamasa stek ishindegi yadtaǵı atalǵan obyekttiń danasına anıq siltemeler retinde xızmet etetuǵın ónimli kórsetkishler bolıp tabıladı. Obyektler geyde anıq dúnyada tabılǵan zatlarǵa sáykes keledi. Mısalı, grafikalıq programmada «sheńber», «kvadrat» hám «menyu» sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin. Onlayn-sawda sistemasında «satıp alıw», «tutınıwshı» hám «ónim» sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin. Geyde obyektler ashıq fayldı kórsetetuǵın obyekt yamasa ólshemlerdi AQSH-tan metrikaǵa awdarıw xızmetin usınatuǵın obyekt sıyaqlı abstrakt obyektlerdi kórsetedi. Obyektler ózleriniń ózgeriwshi mısallarında basqa obyektlerdi óz ishine alıwı múmkin; bul obyekt kompoziciyası retinde belgili. Mısalı, Employee klasındaǵı obyektte "first_name" hám "position" sıyaqlı óziniń ózgeriwshi mısal mánislerine qosımsha Mákanjay (Adress) klasında obyekt bolıwı múmkin (tikkeley yamasa kórsetkish arqalı). Obyekt quramı «has-a» qatnasların kórsetiw ushın paydalanıladı: hárbir xızmetkerdiń mákanjayı bar, sonlıqtan hárbir xızmetker obyekti Adress obyektin saqlaw ornına erise aladı (yamasa onıń ishinde tikkeley kirgizilgen yamasa kórsetkish arqalı adreslengen bólek jerde). Date hám Darwen RDBMS qollap-quwatlaw ushın OBP ózine tán tipli sistema tipi retinde paydalanatuǵın teoriyalıq tiykardı usındı, biraq ol obyekt kórsetkishlerine tıyım saladı. OBP paradigması basqa zárúr aspektler (esaplaw/algoritmler) esabınan programmalıq támiynattı proektlestiriw hám modellestiriw ushın obyektlerdi paydalanıwdı hádden tıs atap ótiw ushın sınǵa ushıradı. Mısalı, Rob Payk OBP tilleri fokustı [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaları]] menen [[Algoritm|algoritmlerden]] tiplerge jiyi almastıratuǵının ayttı<ref name="RobPike">{{Web deregi | url = https://commandcenter.blogspot.com/2012/06/less-is-exponentially-more.html| bet = Less is exponentially more| avtor = Pike| at = Rob| sáne = 2012-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Stiv Yegge [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwǵa]] qarsı ekenin atap ótti<ref name="yegge">{{Web deregi | url = http://steve-yegge.blogspot.com/2006/03/execution-in-kingdom-of-nouns.html| bet = Stevey's Blog Rants: Execution in the Kingdom of Nouns| qaralǵan sáne = 2020-jıl 20-may }}</ref>: ''«Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw atlıqlardı birinshi orınǵa qoyadı. Ne ushın siz sózdiń bir bólegin qaptalǵa qoyıw ushın sonshelli uzaqqa barasız? Ne ushın túsiniktiń bir túri ekinshisinen basım bolıwı kerek? OBP tosattan feyillerdi biz oylaǵanday zárúr etip jibergen sıyaqlı emes. Bul birtúrli qıysıq kózqaras.»''  [[Clojure]] jaratıwshısı Rich Xiki obyektli sistemalardı anıq dúnyanıń dım ápiwayı modelleri retinde táriypledi. Ol OBP-nıń waqıttı durıs modellestiriwge qábiletsizligin atap ótti, bul programmalıq támiynat sistemaları bir máwritte bolǵan sayın mashqalalı boladı. Aleksandr Stepanov obyektli baǵdarlawdı ulıwma programmalastırıw menen qolaysız salıstıradı<ref name="stepanov">{{Web deregi | url = http://www.stlport.org/resources/StepanovUSA.html| bet = STLport: An Interview with A. Stepanov| avtor = Stepanov| avtorsilteme = Alexander Stepanov| at = Alexander| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-aprel }}</ref>: ''«Men OBP-nı texnikalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman. Ol bir túrge qarap ózgeretuǵın interfeysler tárepinen dúnyanı bóleklewge háreket etedi. Anıq máselelerdi sheshiw ushın sizge kóp saralanǵan algebralar − bir neshe tipti óz ishine alatuǵın interfeysler toparı kerek. Men OBP-nı filosofiyalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman. Ol barlıq nárse obyekt ekenin aytadı. Ras bolsa da, bul júdá qızıq emes − hámmesin obyekt dew durıs emes.»''  === Miyrasxorlıq === OBP tilleri hár túrli, biraq ádette OBP tilleri kodtı qayta paydalanıw ushın miyrasqa alıwǵa hám klaslar yamasa prototipler túrinde keńeytiwge imkaniyat beredi. Miyrasxorlıqtıń bul obyektleri aytarlıqtay ózgeshelenedi, biraq analog terminologiya obyekt hám instanciya túsiniklerin anıqlaw ushın qollanıladı. ==== Klasqa tiykarlanǵan ==== Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwda, eń ataqlı stil hárbir obyekt belgili bir klastıń úlgisi bolıwı talap etiledi. Klass maǵlıwmatlar formatın yamasa tipin (aǵza ózgeriwshi mánislerin hám olardıń tiplerin qosqanda) hám obyekttiń berilgen túri yamasa klası ushın qoljetimli proceduralardı (klass metodları yamasa aǵza funkciyaları) anıqlaydı. Obyektler konstruktor retinde belgili klastaǵı metodtıń arnawlı túrin shaqırıw arqalı jasaladı. Klaslar basqa klaslardan miyrasqa iye bolıwı múmkin, sonlıqtan olar «túri» qatnasların kórsetetuǵın ierarxiyada jaylasadı. Mısalı, Employee klası Person klasınan miyrasxor bolıwı múmkin. Ata-analıq klasqa qoljetimli barlıq maǵlıwmatlar menen metodlar birdey atlar menen bala klasta da payda boladı. Mısalı, Person klası "first_name" hám "last_name" ózgeriwshi mánislerin "make_full_name()" metodı menen anıqlawı múmkin. Olar sonıń menen bir qatarda, "position" hám "salary" ózgeriwshi mánislerin qosıwı múmkin Employee klasında qoljetimli boladı. Employee klasınıń barlıq úlgilerinde name, position, hám salary sıyaqlı birdey ózgeriwshiler bolatuǵınına kepillik beriledi. proceduralar menen ózgeriwshiler klasqa yamasa úlgige sáykes bolıwı múmkin; bul tómendegi terminlerge alıp keledi: * Klass ózgeriwshileri − tutas klasqa kiredi; klastıń barlıq danalarında ulıwma paydalanatuǵın hárbir ózgeriwshiniń bir ǵana kóshirmesi bar. * Dana ózgeriwshileri yamasa atributları − jeke obyektlerge kiretuǵın maǵlıwmatlar; hárbir obyekttiń hárqaysısınıń óz kóshirmesi boladı. Joqarıdaǵı atalǵan 4 ózgeriwshiniń barlıǵı (first_name, position h.t.b.) dana ózgeriwshileri bolıp tabıladı. * Aǵza ózgeriwshi mánisleri − belgili bir klass penen anıqlanǵan klass penen dana ózgeriwshi mánislerin bildiredi. * Klass metodları − pútkil klasqa tiyisli hám tek klass ózgeriwshileri menen procedura shaqırıwınıń kiriwine erise aladı. * Dana metodları ''(ingl. instance methods)'' − jeke obyektlerge kiredi hám olar shaqırılatuǵın anıq obyekt, kiriwler hám klass ózgeriwshileri ushın ózgeriwshi mánislerine erise aladı. Tildiń anıqlamasına baylanıslı ishki klaslar superklaslar menen anıqlanǵan metodlardı biykarlawı múmkin yamasa almawı múmkin. Ayırım tillerde bir neshe miyrasqa ruqsat etilgen, biraq bul qayta anıqlawdı sheshiwdi qıyınlastırıwı múmkin. Ayırım tillerde belgiler menen miksinler sıyaqlı basqa koncepciyalar ushın arnawlı qollaw bar, degen menen, bir neshe miyrasqa iye bolǵan hár qanday tilde miksin - bul qatnas túrin kórsetpeytuǵın klass. Miksinler ádette bir neshe klasqa birdey metodlardı qosıw ushın paydalanıladı. Mısalı, UnicodeConversionMixin klası FileReader hám WebPageScraper klasına qosılǵanda unicode_to_ascii() metodın támiyinlewi múmkin, olar ulıwma ata-ananı bólispeydi. Abstrakt klaslardı obyektlerge kirgiziw múmkin emes; olar tek úlgili bolıwı múmkin bolǵan basqa «anıq» klaslarǵa miyrasxorlıq ushın ǵana bar. Java tilinde <code>final</code> gilt sózi klastıń ishki klasına imkaniyat bermew ushın paydalanılıwı múmkin.{{Sfn|Bloch|2018|loc=Chapter §2 Item 4 Enforce noninstantiability with a private constructor|p=19}} ==== Prototipke tiykarlanǵan ==== Kerisinshe, [[Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıw|prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwda]] obyektler tiykarǵı obyekt bolıp tabıladı. Ulıwma, «klass» túsinigi ulıwma joq. Kerisinshe, obyekttiń ''prototipi yamasa ata-anası'' obyekt baylanıstırılǵan basqa obyekt ǵana. Self ishinde obyekttiń bir neshe ata-anası bolıwı múmkin yamasa bolmawı da múmkin<ref>{{Cite book|chapter=Classifying prototype-based programming languages|first1=C|last1=Dony|first2=J|last2=Malenfant|first3=D|last3=Bardon|title=Prototype-based programming: concepts, languages and applications|year=1999|url=https://archive.org/details/prototypebasedpr0000unse| sáne =1999|publisher=Springer|location=Singapore Berlin Heidelberg|isbn=9789814021258}}</ref>, biraq eń ataqlı [[Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıw|prototipke tiykarlanǵan]] tilde [[JavaScript|Javascript]], hárbir obyektte bir ''prototiplik'' silteme (hám bir ǵana) boladı. Jańa obyektlerdi olardıń prototipi retinde tańlanǵan burınnan bar obyektler tiykarında jasawǵa boladı. Siz eki túrli obyektti ''alma'' menen ''apelsindi'' ''miywe'' dep atay alasız, eger obyektte ''miywe'' bar bolsa hám ''alma'' menen ''apelsinniń'' ekewinde de olardıń prototipi ''miywe'' bolsa. ''Miyweler'' klasınıń ideyası anıq túrde joq, biraq bir prototipti ulıwma paydalanatuǵın obyektlerdiń ekvivalentlik klası retinde yamasa belgili bir interfeysti qanaatlandıratuǵın obyektler jıynaǵı retinde ([[duck typing]]) modellestiriwge boladı. Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwdan ayırmashılıǵı, ádette prototipke tiykarlanǵan tillerde basqa obyektler menen ulıwma emes atributlar menen metodlardı anıqlawǵa boladı; mısalı, ''sugar_content'' atributı ''almada'' anıqlanıwı múmkin, biraq ''apelsin'' emes. ==== Bolmawı ==== [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] sıyaqlı ayırım [[Programmalastırıw tili|tiller]] miyrastı ulıwma qollap-quwatlamaydı. Go onıń obyektke baǵdarlanǵanın aytadı<ref>{{Web deregi | url = https://golang.org/doc/faq#Is_Go_an_object-oriented_language| bet = Is Go an object-oriented language?| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-aprel | citata = Although Go has types and methods and allows an object-oriented style of programming, there is no type hierarchy.}}</ref>, al [[C++]] avtorı Byarn Stroustrup miyrassız OBP-nı ámelge asırıwǵa bolatuǵının ayttı. Miyras ústine kompoziciya haqqındaǵı ilim miyras ornına kompoziciyadan paydalanıp bar qatnaslardı ámelge asırıwdı jaqlaydı. Mısalı, Person klasınan miyras alıwdıń ornına, klass hárbir Employee obyektine ishki Person obyektin bere aladı, sonnan keyin Person klasında kóplegen ulıwma atributlar yamasa metodlar bolsa da sırtqı kodtan jasırıw imkaniyatı boladı. Wákillik miyrasqa alternativ retinde paydalanıwı múmkin taǵı bir til imkaniyatı bolıp tabıladı. Rob Payk OO aqıl-oyın úsh qatardı izlew kestesinen qabatlasqan abstrakciyaları bar kóp dárejeli tipli iyerarxiyaǵa artıqmashılıq bergeni ushın sınǵa aldı<ref>{{Web deregi | url = http://plus.google.com/+RobPikeTheHuman/posts/hoJdanihKwb| bet = A few years ago I saw this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814173134/http://plus.google.com/+RobPikeTheHuman/posts/hoJdanihKwb| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | avtor = Pike| at = Rob| sáne = 2012-jıl 14-noyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Ol obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı «esaplawdaǵı rim sanları» dep atadı. Bob Martinniń aytıwınsha, olar programmalıq qural bolǵanlıqtan, tiyisli klaslar shártli túrde olar kórsetetuǵın zatlardıń qarım-qatnasların bólispeydi dep málimleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=zHiWqnTWsn4| bet = Uncle Bob SOLID principles| sáne = 2018-jıl 2-avgust | jumıs = [[YouTube]]}}</ref>. === Dinamikalıq jiberiw/xabar beriw === Metod shaqırıwına juwap retinde orınlanatuǵın proceduralıq kodtı tańlaw ushın, ádette obyekt penen baylanıslı kestede orınlaw waqtında metodtı izlew arqalı hár qanday sırtqı kod emes, al obyekttiń juwapkershiligi boladı. Bul imkaniyat dinamikalıq jiberiw retinde belgili. Eger shaqırıwdıń ózgermeliligi ol shaqırılatuǵın obyekttiń jalǵız túrinen kóbirek bolsa (yaǵnıy metodtı tańlawǵa keminde bir basqa parametr obyekti qatnastırıladı), birewi bir neshe jiberiw tuwralı aytadı. Metod shaqırıwı xabardı jiberiw retinde de belgili. Ol jiberiw ushın obyektke jiberiletuǵın xabar (metod atı hám onıń kirgiziw parametrleri) retinde konceptuallastırılǵan. Dispatch miyrasxorlıq penen háreketlesedi; eger metod berilgen obyektte yamasa klasta bolmasa, jiberiw miyrasxorlıq dizbegi boyınsha joqarı kóterilip, onıń tiykarǵı obyektine yamasa klasına beriledi. === Maǵlıwmatlar abstrakciyası hám inkapsulyaciyası === Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw − qáte paydalanıwdıń aldın alıw ushın maǵlıwmatlar tek semantikalıq baylanıslı funkciyalarǵa kórinetuǵın dizayn úlgisi bolıp tabıladı. Maǵlıwmatlardı abstrakciyalawdıń sátliligi obyektke baǵdarlanǵan hám [[Taza funkcional programmalastırıw|taza funkcional programmalastırıwda]] proektlestiriw principi retinde maǵlıwmatlardı jasırıwdı jiyi kirgiziwge alıp keledi. Sol sıyaqlı, inkapsulyaciya sırtqı kodtıń obyekttiń ishki jumısına baylanıslı bolıwına imkaniyat bermeydi. Bul kodtı refaktoringti ańsatlastıradı, mısalı, klas avtorına heshbir sırtqı kodtı ózgertpesten, sol klass obyektleriniń óz maǵlıwmatların ishki túrde kórsetiw usılın ózgertiwge imkaniyat beredi («public» metod shaqırıwları birdey jumıs isleydi). Ol sonday-aq [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılardı]] belgili bir maǵlıwmatlar toplamına baylanıslı barlıq kodtı bir klasqa qoyıwǵa shaqıradı, bul onı basqa baǵdarlamashılar ańsat túsiniw ushın shólkemlestiredi. Inkapsulyaciya - ajıratıwdı xoshametleytuǵın metod. Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda obyektler ishki kodtı sırtqı kodtan bóliwge hám abstrakciya menen inkapsulyaciyanı ámelge asırıwǵa bolatuǵın dárejeni támiyinleydi. Sırtqı kod obyektti tek kirgiziw parametrleriniń belgili bir toplamı bar anıq dana metodın shaqırıw, danalıq ózgeriwshi mánisti oqıw yamasa danalıq ózgeriwshige jazıw arqalı ǵana paydalana aladı. Programma jumıs islew waqtında ǵárezsiz jumıs isleytuǵın kóplegen obyektler danaların jarata aladı. Bul texnika real dúnyadaǵı qarım-qatnaslardı intuitiv túrde kórsetiwden basqa, hár túrli maǵlıwmatlar toplamları ushın birdey proceduralar menen maǵlıwmatlar anıqlamaların ańsat qayta paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep málimlengen. [[Maǵlıwmatlar bazası]] kesteleri menen [[programmalastırıw]] ishki programmaların paydalanıwdıń ornına islep shıǵıwshı paydalanıwshıǵa kóbirek tanıs bolıwı múmkin obyektlerdi paydalanadı: olardıń qollanba domenindegi obyektler<ref>{{Cite book|last=Jacobsen|first=Ivar|title=Object Oriented Software Engineering|year=1992|publisher=Addison-Wesley ACM Press|isbn=978-0-201-54435-0|pages=[https://archive.org/details/objectorientedso00jaco/page/43 43–69]|author2=Magnus Christerson|author3=Patrik Jonsson|author4=Gunnar Overgaard|url=https://archive.org/details/objectorientedso00jaco/page/43}}</ref>. OBP paradigması qayta paydalanıwǵa jaramlılıq penen modullikti arttıradı degen bul málimlemeler sınǵa ushıradı<ref name="badprop">{{Cite journal|first=Luca|last=Cardelli|title=Bad Engineering Properties of Object-Oriented Languages|url=http://lucacardelli.name/Papers/BadPropertiesOfOO.html|year=1996|pages=150–es}}</ref>. Eger klass shaqırıw kodına ishki obyekt maǵlıwmatlarına kiriwge ruqsat bermese hám tek metodlar arqalı kiriwge ruqsat berse, bul da informaciyanı jasırıw obyekti bolıp tabıladı. Ayırım tiller (mısalı, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]) klaslarǵa kiriw sheklewlerin anıq orınlawǵa imkaniyat beredi, mısalı ishki maǵlıwmatlardı <code>private</code> gilt sózi menen belgileydi hám <code>public</code> gilt sózi menen klastan tıs kod penen paydalanıwǵa arnalǵan metodlardı belgileydi.{{Sfn|Bloch|2018|loc=Chapter §4 Item15 Minimize the accessibility of classes and members|pp=73-77}} Metodlar sonday-aq <code>protected</code> sıyaqlı ulıwma, jeke yamasa aralıq dárejelerde proektlestiriliwi múmkin (ol bir klastan hám onıń ishki klaslarınan kiriw imkaniyatın beredi, biraq basqa klastıń obyektlerinen emes).{{Sfn|Bloch|2018|loc=Chapter §4 Item15 Minimize the accessibility of classes and members|pp=73-77}} Basqa tillerde ([[Python (programmalastırıw tili)|Python]]) sıyaqlı bul tek konvenciya boyınsha orınlanadı (mısalı, <code>private</code> metodlarınıń astın sızıw menen baslanatuǵın atları bolıwı múmkin). [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] hám [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]] tillerinde <code>internal</code> gilt sózi klastaǵı menen birdey assembleyada, pakette yamasa modulde bar fayllarǵa ǵana qatnasıwǵa ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://softwaregeekbytes.com/object-oriented-programming-simple-words/| bet = What is Object Oriented Programming (OOP) In Simple Words? – Software Geek Bytes| sáne = 2023-jıl 5-yanvar | til = en-US| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-yanvar }}</ref>. [[Programmalastırıw tili|Programmalastırıw tillerinde]], ásirese obyektke baǵdarlanǵan tillerde abstrakciyaǵa ayrıqsha itibar beriw zárúr. Obyektke baǵdarlanǵan tiller maǵlıwmatlar abstrakciyasın qosıw ushın tip túsinigin keńeytedi, metodlar arqalı ishki maǵlıwmatlarǵa kiriwdi sheklewdiń áhmiyetliligin kórsetedi. Erik S.Reymond obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri móldirlikti buzatuǵın qalıń qabatlı programmalardı xoshametleydi dep jazdı<ref name="Eric S. Raymond 2003">{{Web deregi | url = http://www.catb.org/esr/writings/taoup/html/unix_and_oo.html| bet = The Art of Unix Programming: Unix and Object-Oriented Languages| avtor = Eric S. Raymond| sáne = 2003 | qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-avgust }}</ref>. Reymod bunı [[Unix]] hám C programmalastırıw tili menen qabıllanǵan usıl menen qolaysız túrde salıstıradı.<ref name="Eric S. Raymond 2003" /> «Ashıq/jabıq princip» ''(ingl. open/closed principle)'' klaslar menen funkciyalar «keńeytiw ushın ashıq, biraq ózgertiw ushın jabıq bolıwı kerek» ekenin jaqlaydı. Luka Kardelli OBP tilleriniń «klastı keńeytiwge hám ózgertiwge baylanıslı júdá jaman modul qásiyetleri» bar hám júdá quramalı boladı dep málimledi. Sonǵı punktti Erlangtıń tiykarǵı jaratıwshısı Djo Armstrong qaytalaydı, ol bılay deydi: ''«Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń mashqalası - olarda ózleri menen birge alıp júretuǵın barlıq jasırın ortalıq bar. Siz banan alǵıńız keldi, biraq sizde banan menen pútkil toǵaydı uslap turǵan gorilla bar edi.»'' Leo Brodi obyektlerdiń jeke tábiyatı menen [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıwdıń ózińizdi qaytalamaw ''(ingl. don't repeat yourself)'' principin buzıp<ref>{{Web deregi | url = http://wiki.c2.com/?DontRepeatYourself| bet = Don't Repeat Yourself| avtor = Hunt| at = Andrew| jumıs = Category Extreme Programming| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-may }}</ref> kodtı qaytalaw úrdisi arasındaǵı baylanıstı usındı. === Polimorfizm === Subtiplew − polimorfizmniń túri - shaqırıw kodtı qollap-quwatlaytuǵın ierarxiyadaǵı qaysı klasta jumıs isleytuǵınına ata-analıq klasqa yamasa onıń áwladlarınıń birine ǵárezsiz bolıwı múmkin. Sonıń menen bir qatarda miyras ierarxiyasındaǵı obyektler arasındaǵı birdey operaciya atı basqasha háreket etiwi múmkin. Mısalı, Circle hám Square tipli obyektler Shape dep atalatuǵın ulıwma klastan alınǵan. Figuranıń hárbir túrine arnalǵan Draw funkciyası súwret salıw ushın kerekli nárseni ámelge asıradı, al shaqırıw kod sızılǵan figuranıń anıq túrine itibar bermeydi. Bul klass ierarxiyasınan tıs kodtı ańsatlastıratuǵın hám alańlawlardı kúshli ajıratıwǵa imkaniyat beretuǵın abstrakciyanıń basqa túri. === Ashıq rekursiya === Obyektlerdiń ulıwma ózgesheligi - metodlar olarǵa biriktiriledi hám obyekttiń maǵlıwmatlar maydanlarına kire aladı hám ózgerte aladı. Usı OBP brendinde ádette aǵımdaǵı obyektke silteme beriw ushın qollanılatuǵın this yamasa self sıyaqlı arnawlı atı bar. Ashıq rekursiyanı qollaytuǵın tillerde obyekt metodları usı attı paydalanıp, bir obyekttegi (onıń ishinde ózleri) basqa metodlardı shaqıra aladı. Bul ózgeriwshi kesh sheklengen; ol bir klasta anıqlanǵan metodqa keyinirek onıń ayırım ishki klaslarında anıqlanǵan basqa metodtı shaqırıwǵa imkaniyat beredi. == OBP tilleri == Simula (1967) obyektke baǵdarlanǵan tildiń tiykarǵı belgileri bar birinshi til retinde ulıwma qabıllanǵan. Ol modellestiriw programmaların jaratıw ushın islep shıǵarılǵan, olarda obyektler dep atalatuǵın eń zárúr informaciyanı sáwlelendiriw edi. Smalltalk (1972-1980) taǵı bir erterekte payda bolǵan til. Bul tilde de OBP teoriyasınıń kóp bólimi islep shıǵılǵan. Obyektke baǵdarlanıw dárejesine baylanıslı tómendegi ayırmashılıqlardı kórsetiwge boladı: * Bul tiller «taza» OB tilleri dep ataladı, óytkeni olardaǵı barlıq nárse simvollar menen belgiler sıyaqlı punktuaciyalıq belgilerden baslap tutas klaslarǵa, prototiplerge, bloklarǵa, modullerge h.t.b. shekem obyekt retinde anaǵurlım qarastırıladı. Olar ańsatlastırıw ushın arnawlı islep shıǵılǵan, hátte májbúrlew, OB metodları menen. Mısalı: Ruby, Scala, Smalltalk, Eiffel, Emerald<ref>{{Web deregi | url = http://www.emeraldprogramminglanguage.org/| bet = The Emerald Programming Language| sáne = 2011-jıl 26-fevral }}</ref>, JADE, Self, Raku. * Tiller tiykarınan OB programmalastırıwǵa arnalǵan, biraq ayırım proceduralıq elementler bar. Mısalı: [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[C++]], [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], Delphi/Object Pascal, VB.NET. * Tariyxıy proceduralıq tiller bolıp tabılatuǵın, biraq ayırım OB imkaniyatları menen keńeytilgen tiller. Mısalı: [[PHP]], [[JavaScript]], Perl, Visual Basic (BASIC tilinen alınǵan), [[MATLAB]], COBOL 2002, Fortran 2003, [[ABAP]], Ada 95, Pascal. * Obyektlerdiń kóplegen belgileri bar tiller (klaslar, metodlar, miyraslıq), biraq ayqın túpnusqa formada. Mısallar: Oberon (Oberon-1 or Oberon-2). * OBP-ǵa uqsaw ushın paylanıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipin qollaytuǵın tiller, biraq obyektke baǵdarlanǵan barlıq imkaniyatları joq. Oǵan obyektke baǵdarlanǵan hám prototipke baǵdarlanǵan tiller kiredi. Mısalı: [[JavaScript]], Lua, Modula-2, CLU. * Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın xameleon tiller, sońıń ishinde OB. Olardıń ishinde Tcl [[Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıw|prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwdı]] da, klass tiykarındaǵı OB-nı da qollaytuǵın gibrid obyekt sisteması TclOO ushın ózgeshelenedi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler ==   * [https://web.archive.org/web/20210514133424/https://www.codeproject.com/Articles/22769/Introduction-to-Object-Oriented-Programming-Concep Introduction to Object Oriented Programming Concepts (OOP) and More] by L.W.C. Nirosh * [https://thenewstack.io/why-are-so-many-developers-hating-on-object-oriented-programming/ Discussion on Cons of OOP] * [http://java.sun.com/docs/books/tutorial/java/concepts/index.html OOP Concepts (Java Tutorials)] [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] hvqqmxplvslzenx36amkkm5rsd7c8bp 0 17923 266162 212841 2026-08-17T22:50:17Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266162 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sashimi_combo_(30122297838).jpg|nobaý|300x300 nükte| ''Sashimi'' kombası aǵash tabaqta xızmet qıladı, hár qıylı balıq góshi bóleklerinen ibarat.]] Sashimi - yaponsha awqat. Balıqlardıń 3-4 qıylı sortı hám góshtiń jıyındısınan tayarlanatuǵın azıqlıq. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:Sashimi.jpg|nobaý| Hár qıylı ''sashimi'': orkinos, krevetka hám teńiz balıqları]] ''Sashimi'' sózin [[Yapon tili|yapon tilinen]] sózbe sóz awdarmalaytuǵın bolsaq, «tesilgen dene» degen mánisti beredi. Bul sóz Muromachi dáwirine tiyisli bolıp, [[wiktionary:切る|kánk]] = ''kiru'' (kesiw), aspazshılıq basqıshı, samuraylardan basqa hesh kim tárepinen qollanılmaslıǵı ushın júdá qolaysız dep esaplanǵanında payda bolǵan bolıwı múmkin. Kóplegen adamlar sushi hám sashami atların almastırıp qollanadı, biraq olar arasında ayırmashılıq bar. Sushi sirkelengen gúrish penen tayarlanǵan hár qanday taǵamdı ańlatadı. Sushidiń quramında shiyki balıq, suw otları hám túrli tatımlı qosımshalar bar. Shiyki balıq qollanılǵanda Yaponiyaǵa Qıtaydan, bálkim Kamakura dáwirinde (1185-1333) kiritilgen. 1489-jılda jazılǵan yapon tilindegi dáslepki asxana kitabında shiyki góshti tilim etip kesip, sirke hám duz hám otlar sıyaqlı tatımlı qosımshalar menen aralastırıw kerekligi aytılǵan<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.japanesefoodguide.com/sashimi-garnishes-tsuma/| bet = Your Informed Guide to Sashimi Garnishes: What are they and should you eat them?| avtor = Gordenker| at = Alice| sáne = 2022-jıl 20-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Xızmet qılıw == [[Fayl:Fugu_sashimi.jpg|nobaý| ''Fugu sashimi'' plastinkası (jińishke tuwralǵan puffer balıq)]] [[Fayl:TakoBiki.YanagiBa.jpg|nobaý|314x314 nükte| ''Sashimi bōchō'' asxana pıshaqların ''sashimi'' ushın]] Yapon rásmiy tamaqları retinde sashami stolǵa birinshi náwbette tartıladı. Sebebi ol gúrish hám aldında misu sorpası menen sıylıq etildi<ref name="Tsuji">{{Cite book|last=Tsuji|first=Shizuo|title=Japanese Cooking: A Simple Art|year=2006|url=https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj|edition=25th Anniversary| sáne =17 February 2007|publisher=Kodansha USA|isbn=978-4-7700-3049-8|pages=[https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj/page/158 158]–60}}</ref>. == Tayarlanıw processi == Aspaz balıqtı hár qıylı qalıńlıqta, balıqtıń jası hám máwsimine hár qıylı forma hám ólshemde kesedi<ref name="Ōta2008">{{Cite book|last=Ōta|first=Tadamichi| til =ja|year=2008|title=Kentei washoku chōri no hōchō gijutsu: shoshinsha kara ryōrinin made gijutsu ga kanzen ni mi ni tsuku !|location=Tōkyō|publisher=Asahiya shuppan|isbn=9784751107690|oclc=23313847}}</ref>. ''Hira-zukuri'' kesimi (sózbe-sóz «tegis tilim») kópshilik sashimi ushın standart kesindi esaplanadı. Ádette bul kesiw usılı domino ólshemi hám qalıńlıqtı quraydı. Tuna, qızıl ikra hám patsha balıqları kóbinese bul usılda kesiledi. ''Usu-zukuri'' kespesi (sózbe-sóz «inglisshe bólek») júdá juqa, diagonal ráwishte kesilgen bólek bolıp, Ol tiykarınan qaymaq hám kambala sıyaqlı qattı balıqtı kesiw ushın isletiledi. Usı kesiwdiń ólshemleri ádette teń aralıqtan 2 mm den tuwraladı. ''Kaku-zukuri'' kespesi (sózbe-sóz «kvadrat tilim») - bul ''sashimi'' mayda kubiklerge bólingen metodı. Sonday etip aqırında duzlanıp, tayın jaǵdayǵa keltiredi. == Derekler == {{Derekler}}{{Kategoriyasız}} [[Kategoriya:Yaponiya asxanası]] [[Kategoriya:Sushi]] luifpo2y44e0rq0o2z01ngttu3jba6r 0 17994 266273 265604 2026-08-18T00:52:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 11 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266273 wikitext text/x-wiki [[Fayl:JavaScript_code.png|nobaý|[[JavaScript]] tilinde jazılǵan kompyuter programmasınıń [[derek kodı]]]] '''Kompyuter programması''' ''([[Inglis tili|ingl]]. computer program)'' − [[kompyuter]] orınlawı ushın [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilindegi]] kórsetpelerdiń izbe-izligi yamasa jıynaǵı. Bul [[programmalıq támiynat]] quramınıń biri bolıp, oǵan hújjetler hám basqa da materiallıq emes komponentler kiredi<ref name="ISO 2020">{{Web deregi | url = https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:2382:ed-1:v1:en| bet = ISO/IEC 2382:2015| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:2382:ed-1:v1:en| arxivsáne = 2016-jıl 17-iyun | sáne = 2020-jıl 3-sentyabr | jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-may | citata = [Software includes] all or part of the programs, procedures, rules, and associated documentation of an information processing system.}}</ref>. Adam oqıy alatuǵın ''kompyuter programması'' [[derek kodı]] dep ataladı. Derek kodın orınlaw ushın basqa kompyuter programmasın talap etedi, óytkeni kompyuterler tek ózleriniń tiykarǵı mashina kórsetpelerin orınlay aladı. Sonlıqtan derek kodı til ushın jazılǵan [[kompilyator]] arqalı mashina kórsetpelerine awdarıwǵa boladı. ([[Assembler tili|Assembler tilindegi]] programmalar assembler járdemi menen awdarıladı.) Alınǵan fayl orınlanıwshı fayl dep ataladı. Yamasa derek kodı til ushın jazılǵan [[Interpretator|interpretator]] ishinde orınlanıwı múmkin<ref name="cpl_3rd-ch1-7_quoted">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=7|quote=An alternative to compiling a source program is to use an interpreter. An interpreter can directly execute a source program[.]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Eger orınlanatuǵın fayl orınlaw ushın soralǵan bolsa, operacion sistema onı yadqa júkleydi hám procesti baslaydı<ref name="osc-ch4-p98">{{Cite book|title=Operating System Concepts, Fourth Edition}}</ref>. Oraylıq processor tez arada bul proceske ótedi, usılayınsha ol hárbir mashina kórsetpesin aladı, dekodlaydı, sonnan keyin orınlaydı<ref name="sco-ch2-p32">{{Cite book|title=Structured Computer Organization, Third Edition|url=https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/32}}</ref>. Eger [[derek kodı]] orınlaw ushın soralsa, operacion sistema sáykes [[Interpretator|interpretatordı]] yadqa júkleydi hám procesti baslaydı. Sonnan keyin interpretator hárbir [[Operator (programmalastırıw)|operatordı]] awdarıw hám orınlaw ushın derek kodın yadqa júkleydi. Derek kodın iske túsiriw, orınlanıwshı fayldı iske túsiriwge qaraǵanda ástenirek<ref name="cpl_3rd-ch1-7">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=7|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Sonıń menen qatar, awdarmashı kompyuterde ornatılǵan bolıwı kerek. == Kompyuter programmasına mısal == [[«Sálem, álem!» programması]] tildiń tiykarǵı [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] súwretlew ushın qollanıladı. BASIC tiliniń sintaksisi (1964) tildi úyreniwdi ańsatlastırıw ushın aldınnan sheklengen<ref name="cpl_3rd-ch2-30_quote1">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/30 30]|isbn=0-201-71012-9|quote=Their intention was to produce a language that was very simple for students to learn[.]}}</ref>. Mısalı, ózgeriwshilerdi paydalanbastan aldın járiyalanbaydı<ref name="cpl_3rd-ch2-31">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/31 31]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Sonday-aq, ózgeriwshiler avtomat túrde nolge shekem inicializaciyalanadı<ref name="cpl_3rd-ch2-31" /> Bunda sanlar dizimin ortasha esaplaw ushın Basic tilinde kompyuter programmasınıń mısalı berilgen:<ref name="cpl_3rd-ch2-30">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/30 30]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>.<syntaxhighlight lang="basic"> 10 INPUT "Ortasha esap penen qansha san kerek?", A 20 FOR I = 1 TO A 30 INPUT "Sandı kirgiziń:", B 40 LET C = C + B 50 NEXT I 60 LET D = C/A 70 PRINT "Ortasha", D 80 END </syntaxhighlight>Tiykarǵı kompyuter programmalastırıw mexanikasın úyrengennen keyin, úlken kompyuter sistemaların jaratıw ushın jáne de quramalı hám kúshli tiller bar<ref name="cpl_3rd-ch2-30_quote2">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/30 30]|isbn=0-201-71012-9|quote=The idea was that students could be merely casual users or go on from Basic to more sophisticated and powerful languages[.]}}</ref>. == Tariyxı == Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı jaqsılawlar kompyuter texnikasın jetilistiriwdiń nátiyjesi bolıp tabıladı. Apparatlıq támiynatlar tariyxınıń hárbir basqıshında kompyuter programmalastırıw wazıypası ádewir ózgerdi. === Analitikalıq mashina === [[Fayl:Diagram_for_the_computation_of_Bernoulli_numbers.jpg|oñğa|nobaý|Lavleystiń anıqlaması, G jazbasınan]] 1838-jılı Jakkardıń toqıma stanogı Charlz Bebbidj-di analitikalıq mashinanı jaratıwǵa ilhamlandırdı<ref name="eniac-ch1-p16">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/16 16]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/16}}</ref>. Esaplaw qurılmasınıń quramlı bólekleriniń atları toqıma sanaatınan alınǵan. Toqıma sanaatında iyirilgen jip dúkannan digirman ushın keltirildi. Qurılmanıń hárqaysısında 50 onlıq cifrdan ibarat 1000 sandı saqlaytuǵın yadtan ibarat «dúkan» bar edi<ref name="sco-ch1-p14">{{Cite book|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|title=Structured Computer Organization, Third Edition|publisher=Prentice Hall|year=1990|page=[https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/14 14]|isbn=978-0-13-854662-5|url=https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/14}}</ref>. Dúkandaǵı nomerler qayta islew ushın «digirmanǵa» berildi. Ol perforaciyalanǵan kartalardıń eki toplamı arqalı programmalastırılǵan. Bir toplam operaciyanı basqardı, al ekinshisi ózgeriwshilerdi kirgizdi<ref name="eniac-ch1-p16" /><ref>{{Cite journal|first=Allan G.|last=Bromley|year=1998|url=http://profs.scienze.univr.it/~manca/storia-informatica/babbage.pdf|title=Charles Babbage's Analytical Engine, 1838}}</ref>. Biraq mıńlaǵan tisli dóńgelekler menen vitesler heshqashan tolıq birge jumıs islemedi<ref name="sco-ch1-p15">{{Cite book|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|title=Structured Computer Organization, Third Edition|publisher=Prentice Hall|year=1990|page=[https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/15 15]|isbn=978-0-13-854662-5|url=https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/15}}</ref>. Ada Lavleys Bebbidj ushın analitikalıq mashinanıń anıqlamasın jaratıw ushın jumıs isledi (1843)<ref>{{Citation |last=J. Fuegi |title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes' | sáne =October–December 2003 |work=Annals of the History of Computing |volume=25 |issue=4 |pages=16, 19, 25 |doi=10.1109/MAHC.2003.1253887 |last2=J. Francis}}</ref>. Anıqlamada analitikalıq mashinanı paydalanıp Bernulli sanların esaplaw metodın tolıq sáwlelendiretuǵın G esletpesi bar. Bul jazbanı ayırım tariyxshılar dúnyadaǵı ''birinshi kompyuter programması'' retinde tán alǵan<ref name="sco-ch1-p15">{{Cite book|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|title=Structured Computer Organization, Third Edition|publisher=Prentice Hall|year=1990|page=[https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/15 15]|isbn=978-0-13-854662-5|url=https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/15}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Tanenbaum, Andrew S. (1990). [[iarchive:structuredcomput00tane/page/15|''Structured Computer Organization, Third Edition'']]. Prentice Hall. p.&nbsp;[[iarchive:structuredcomput00tane/page/15|15]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-13-854662-5|<bdi>978-0-13-854662-5</bdi>]].</cite></ref>. === Universal Tyuring mashinası === [[Fayl:Universal_Turing_machine.svg|oñğa|350x350 nükte]] 1936-jılı Alan Tyuring universal Tyuring mashinasın usındı, ol hárbir esaplawdı modellestiretuǵın teoriyalıq qurılma<ref name="discrete-ch10-p654">{{Cite book|last=Rosen|first=Kenneth H.|title=Discrete Mathematics and Its Applications|publisher=McGraw-Hill, Inc.|year=1991|page=[https://archive.org/details/discretemathemat00rose/page/654 654]|isbn=978-0-07-053744-6|url=https://archive.org/details/discretemathemat00rose/page/654|quote=Turing machines can model all the computations that can be performed on a computing machine.}}</ref>. Bul sheksiz uzın oqıw/jazıw lentası bar sońǵı jaǵdaylı mashina. Qurılma algoritmdi orınlaw waqtında onıń quramın ózgertip, lentanı aldına hám artqa jıljıta aladı. Qurılma dáslepki jaǵdayda iske qosıladı, izbe-iz adımlardan ótedi hám toqtaw jaǵdayına ushıraǵanda toqtaydı<ref name="formal_languages-ch9-p234">{{Cite book|last=Linz|first=Peter|title=An Introduction to Formal Languages and Automata|url=https://archive.org/details/introductiontofo0000linz_l6k4|publisher=D. C. Heath and Company|year=1990|page=[https://archive.org/details/introductiontofo0000linz_l6k4/page/234 234]|isbn=978-0-669-17342-0}}</ref>. Házirgi kompyuterlerdiń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı<ref name="formal_languages-ch9-p243">{{Cite book|last=Linz|first=Peter|title=An Introduction to Formal Languages and Automata|url=https://archive.org/details/introductiontofo0000linz_l6k4|publisher=D. C. Heath and Company|year=1990|page=[https://archive.org/details/introductiontofo0000linz_l6k4/page/243 243]|isbn=978-0-669-17342-0|quote=[A]ll the common mathematical functions, no matter how complicated, are Turing-computable.}}</ref>. === ENIAC === [[Fayl:ENIAC-changing_a_tube.jpg|oñğa|nobaý|Glenn A. Bek ENIAC-ta trubkanı almastırıw]] Elektron sanlı integrator hám kompyuter (ENIAC) ''(ingl. Electronic Numerical Integrator And Computer)'' 1943-jıl iyuldan 1945-jıldıń gúzi aralıǵında jaratılǵan. Bul sxemalardı jaratıw ushın 17 468 vakuumlıq trubkalardı paydalanǵan Tyuring-niń tolıq, ulıwma maqsetli kompyuteri edi. Tiykarında bul biriktirilgen Paskalinler seriyası edi<ref name="eniac-ch5-p102">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/102 102]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/102}}</ref>. Onıń 40 birliginiń salmaǵı 30 tonna boldı, 1800 kvadrat fut (167 m2) maydandı iyeledi hám jumıs islemey turǵanda saatına 650 dollar (1940-jıllardıń valyutası menen) elektr quwatın tutınadı<ref name="eniac-ch5-p102" /> Onıń 20 bazalıq-10 akkumulyatorı boldı. ENIAC programmasın programmalastırıw eki ayǵa shekem sozıldı.<ref name="eniac-ch5-p102" /> Úsh funkcional kesteler dóńgeleklerde edi hám olardı belgilengen funkcional panellerge aylandırıw kerek edi. Funkcional kesteler platalarǵa awır qara kabellerdi qosıw arqalı funkcional panellerge qosıldı. Hárbir funkcional kestede 728 aylanatuǵın túyme bar edi. ENIAC programmasın programmalastırıw sonı menen qatar 3000 jalǵaǵıshtıń ayırımların ornatıwdı qamtıdı. Programmanı ońlawǵa bir hápte kerek edi.<ref name="eniac-ch5-p94">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/94 94]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/94}}</ref>. Ol 1947-jıldan 1955-jılǵa shekem Aberdin sınaq maydanında jumıs isledi, vodorod bombasınıń parametrlerin esaplap, hawa rayın boljadı hám artilleriyalıq quraldı kózlew ushın atıs kestelerin dúzgen<ref name="eniac-ch5-p107">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/107 107]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/107}}</ref>. === Saqlanǵan programmalıq kompyuterler === Sımlardı qosıwdıń hám jalǵaǵıshlardı aylandırıwdıń ornına, saqlanǵan programma kompyuteri óz maǵlıwmatların yadqa júklegendey, óz kórsetpelerin de yadqa júkleydi<ref name="eniac-ch6-p120">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/120 120]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/120}}</ref>. Nátiyjesinde kompyuterdi tez programmalastırıwǵa hám júdá joqarı tezlikte esaplawlardı orınlawǵa boladı<ref name="eniac-ch6-p118">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/118 118]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/118}}</ref>. Presper Ekkert penen Djon Mauchli ENIAC-tı qurastırdı. Eki injener 1944-jıl fevralda jazılǵan úsh betlik jazbada saqlanǵan programma koncepciyasın engizdi<ref name="eniac-ch6-p119">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/119 119]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/119}}</ref>. Keyinirek, 1944-jıl sentyabrde Djon fon Neyman ENIAC proektinde jumıs islep basladı. 1945-jılı 30-iyunda fon Neyman kompyuter strukturaların adam miyiniń strukturaları menen teńlestiretuǵın EDVAC tuwralı esabatınıń birinshi jobasın járiyaladı. Dizayn fon Neyman arxitekturası retinde belgili boldı<ref name="eniac-ch6-p118" /> Arxitektura 1949-jılı EDVAC hám EDSAC kompyuterleriniń konstrukciyalarında bir waqıtta qollanıldı.<ref name="eniac-ch6-p123">{{Cite book|last=McCartney|first=Scott|title=ENIAC – The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer|publisher=Walker and Company|year=1999|page=[https://archive.org/details/eniac00scot/page/123 123]|isbn=978-0-8027-1348-3|url=https://archive.org/details/eniac00scot/page/123}}</ref>. IBM System/360 (1964) kompyuterler shańaraǵı bolıp, olardıń hárbiri birdey kórsetpeler toplamı arxitekturasına iye. Model 20 eń kishi hám eń arzan edi. Tutınıwshılar birdey ámeliy programmalıq támiynattı jańalap, saqlaw imkaniyatına iye boldı<ref name="sco-ch1-p21">{{Cite book|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|title=Structured Computer Organization, Third Edition|publisher=Prentice Hall|year=1990|page=[https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/n42 21]|isbn=978-0-13-854662-5|url=https://archive.org/details/structuredcomput00tane}}</ref>. Model 195 eń premium boldı. Hárbir System/360 modelinde multiprogrammalastırıw imkaniyatı bar edi<ref name="sco-ch1-p21" />− yadta birden bir neshe procesti ámelge asırdı. Bir process kirgiziw/shıǵarıwdı kútip turǵanda, ekinshisi esaplay aladı. IBM hárbir model ushın PL/1 arqalı programmalastırıwdó rejelestirdi<ref name="cpl_3rd-ch2-27">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=27|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. COBOL, [[Fortran]] hám [[ALGOL]] baǵdarlamashılarınan ibarat komitet dúzildi. Maqseti hár tárepleme, qollanıwǵa ańsat, keńeytilgen hám Kobol menen [[Fortran|Fortrandı]] almastıratuǵın tildi islep shıǵıw edi<ref name="cpl_3rd-ch2-27" /> Nátiyjesinde kompilyaciyalawǵa kóp waqıt ketetuǵın úlken hám quramalı til payda boldı.<ref name="cpl_3rd-ch2-29">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=29|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. [[Fayl:Dg-nova3.jpg|nobaý|1970-jıllardıń ortasında islep shıǵarılǵan Data General Nova 3 qurılmasına qol menen kirgiziwge arnalǵan jalǵaǵıshlar]] 1970-jıllarǵa shekem shıǵarılǵan kompyuterlerde qol menen programmalastırıwǵa arnalǵan aldınǵı panelli jalǵaǵıshlar bar edi<ref name="osc-ch1-p6">{{Cite book|last=Silberschatz|first=Abraham|title=Operating System Concepts, Fourth Edition|url=https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9|publisher=Addison-Wesley|year=1994|page=[https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/6 6]|isbn=978-0-201-50480-4}}</ref>. Maǵlıwmat ushın kompyuter programması qaǵazǵa jazılǵan. Kórsetpede jaǵıw/óshiriw parametrleriniń konfiguraciyası arqalı usınıldı. Konfiguraciyanı ornatqannan keyin orınlaw túymesi basıldı. Sonnan keyin bul process qaytalandı. Kompyuter programmalarına qaǵaz lenta, perfokarta yamasa magnitli lenta arqalı avtomat túrde engizildi. Jetkerip beriwshi júklengennen keyin jalǵaǵıshlar arqalı baslaw adresi ornatılıp, orınlaw túymesi basıldı.<ref name="osc-ch1-p6" /> === Júdá keń kólemli integraciya === [[Fayl:Diopsis.jpg|oñğa|nobaý|VLSI integram sxeması]] Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı zárúr basqısh júdá úlken kólemli integraciya (VLSI) ''(ingl. Very Large Scale Integration)'' sxemasınıń jańalıǵı boldı (1964)<ref name="digibarn_bp">{{Web deregi | url = https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story| bet = Bill Pentz — A bit of Background: the Post-War March to VLSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220321183527/https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story| arxivsáne = 2022-jıl 21-mart | sáne = August 2008 | baspaxana = Digibarn Computer Museum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-yanvar }}</ref>. Ekinshi dúnyajúzlik urıstan keyin trubkaǵa tiykarlanǵan texnologiya sxemalıq plataǵa ornatılǵan noqatlı kontaktli tranzistorlar menen (1947 j.) hám bipolyarlı tranzistorlar menen (1950-jıllardıń ayaǵında) almastırıldı.<ref name="digibarn_bp" /> 1960-jılları aerokosmik sanaatı sxemalıq platanı, integral mikrosxema chipi menen almastırdı.<ref name="digibarn_bp" /> Robert Noys, Fairchild Semiconductor (1957) hám Intel (1968) tiykarın salıwshı, dala tranzistorlar óndirisin jaqsılaw ushın texnologiyalıq jetilistiriwge eristi (1963). Maqseti − yarım ótkizgishli birikpeniń qarsılıǵı menen ótkiziwsheńligin ózgertiw.  Birinshiden, tábiyiy silikat minerallar Siemens procesiniń járdemi menen polisillikon tayaqshalarına aylanadı<ref name="osti">{{Web deregi | url = https://www.osti.gov/servlets/purl/1497235| bet = Manufacturing of Silicon Materials for Microelectronics and Solar PV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323163602/https://www.osti.gov/biblio/1497235| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | avtor = Chalamala| at = Babu| jıl = 2017| baspaxana = Sandia National Laboratories| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-fevral }}</ref>. Sonnan keyin Choxralski procesi tayaqlardı monokristal kremniyge, bul kristalına aylandıradı<ref name="britannica_wafer">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/technology/integrated-circuit/Fabricating-ICs#ref837156| bet = Fabricating ICs Making a base wafer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220208103132/https://www.britannica.com/technology/integrated-circuit/Fabricating-ICs#ref837156| arxivsáne = 2022-jıl 8-fevral | baspaxana = Britannica| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-fevral }}</ref>. Soń kristaldı vafel substrattı qáliplestiriw ushın juqalap kesedi. Fotolitografiyanıń planar procesi bir polyarlı tranzistorlardı, kondensatorlardı, diodlardı hám rezistorlardı metal-oksid-yarım ótkizgish (MOS) tranzistorlarınıń matricasın dúziw ushın plastinaǵa biriktiredi<ref name="anysilicon">{{Web deregi | url = https://anysilicon.com/introduction-to-nmos-and-pmos-transistors/| bet = Introduction to NMOS and PMOS Transistors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220206051146/https://anysilicon.com/introduction-to-nmos-and-pmos-transistors/| arxivsáne = 2022-jıl 6-fevral | sáne = 2021-jıl 4-noyabr | baspaxana = Anysilicon| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral }}</ref><ref name="britannica_micropressor">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/technology/microprocessor#ref36149| bet = microprocessor definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220401085141/https://www.britannica.com/technology/microprocessor#ref36149| arxivsáne = 2022-jıl 1-aprel | baspaxana = Britannica| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-aprel }}</ref>. MOS tranzistorı integral mikrosxemalardaǵı tiykarǵı komponent bolıp tabıladı.<ref name="digital_age" /> Dáslebinde integral mikrosxemalar islep shıǵarıw procesinde óz funkciyaların ornatqan. 1960-jılları elektr aǵımın basqarıw tek oqıwǵa arnalǵan yadtıń (ROM) matricasın programmalastırıwǵa ótti. Matrica saqlawshılar eki ólshemli massivke uqsadı<ref name="digibarn_bp">{{Web deregi | url = https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story| bet = Bill Pentz — A bit of Background: the Post-War March to VLSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220321183527/https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story| arxivsáne = 2022-jıl 21-mart | sáne = August 2008 | baspaxana = Digibarn Computer Museum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story "Bill Pentz — A bit of Background: the Post-War March to VLSI"]. Digibarn Computer Museum. August 2008. [https://web.archive.org/web/20220321183527/https://www.digibarn.com/stories/bill-pentz-story/index.html#story Archived] from the original on March 21, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 31,</span> 2022</span>.</cite></ref>. Kórsetpelerdi matricaǵa jaylastırıw procesi kereksiz jalǵaǵıshlardı óshiriw boldı. <ref name="digibarn_bp" /> Kóplegen jalǵanıwlar boldı, mikroprogramma jaratıwshıları janıwdı baqlaw ushın basqa chipke kompyuter programmasın jazdı<ref name="digibarn_bp" /> Texnologiya programmalastırılatuǵın ROM retinde belgili boldı. 1971-jılı Intel kompyuter programmasın chipke ornatıp, onı Intel 4004 [[Mikroprocessor|mikroprocessorı]] dep atadı.<ref name="intel_4004">{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/chip-hall-of-fame-intel-4004-microprocessor| bet = Chip Hall of Fame: Intel 4004 Microprocessor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220207101915/https://spectrum.ieee.org/chip-hall-of-fame-intel-4004-microprocessor| arxivsáne = 2022-jıl 7-fevral | sáne = 2018-jıl 2-iyul | baspaxana = Institute of Electrical and Electronics Engineers| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-yanvar }}</ref>. [[Fayl:Slt1.jpg|oñğa|nobaý|IBM System/360 (1964) processorı mikroprocessor emes edi.]] [[Mikroprocessor]] hám oraylıq processor (CPU) terminleri endi bir-biriniń ornına qollanıladı. Degen menen, processorlar mikroprocessorlardan burın payda boldı. Mısalı, IBM System/360 (1964) qurılmasında keramikalıq tiykarlarda diskret komponentlerdi óz ishine alǵan platalardan tayarlanǵan processor boldı<ref name="ibm_360">{{Web deregi | url = https://www.computer-museum.ru/books/archiv/ibm36040.pdf| bet = 360 Revolution| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221010/https://www.computer-museum.ru/books/archiv/ibm36040.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 10-oktyabr | jıl = 1990| baspaxana = Father, Son & Co.| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral }}</ref>. === x86 seriyası === [[Fayl:IBM_PC-IMG_7271_(transparent).png|oñğa|nobaý|Original IBM jeke kompyuteri (1981) Intel 8088 mikroprocessorın paydalandı.]] 1978-jılı Intel 8080-di Intel 8086-ǵa jańalaǵannan soń zamanagóy programmalıq támiynat islep shıǵıw ortalıǵı baslandı<ref name="infoworld_8-23-82">{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=VDAEAAAAMBAJ&pg=PA22| bet = Bill Gates, Microsoft and the IBM Personal Computer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230218183644/https://books.google.com/books?id=VDAEAAAAMBAJ&pg=PA22| arxivsáne = 2023-jıl 18-fevral | sáne = 1982-jıl 23-avgust | baspaxana = InfoWorld| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-fevral }}</ref>. Intel arzanıraq Intel 8088-di islep shıǵarıw ushın Intel 8086-nı ápiwayılastırdı. IBM jeke kompyuterler bazarına kirgende Intel 8088-di qabılladı (1981). Tutınıwshınıń jeke kompyuterlerge degen talabı artqan sayın Intel mikroprocessorınıń rawajlanıwı da ósti. Rawajlanıwdıń izbe-izligi x86 seriyası retinde belgili. x86 assembler tili keri úylesimli mashina kórsetpeleriniń toparı bolıp tabıladı. Burınǵı [[Mikroprocessor|mikroprocessorlarda]] jaratılǵan mashina kórsetpeleri mikroprocessorlardı jańalaw gezinde saqlandı. Bul tutınıwshılarǵa jańa ámeliy programmalıq támiynattı satıp almay-aq jańa kompyuterlerdi satıp alıwǵa imkaniyat berdi. Kórsetpelerdiń tiykarǵı kategoriyaları: * Tosınnan kiriw yadındaǵı sanlar menen qatarlardı ornatıwǵa hám olarǵa kiriwge arnalǵan yad kórsetpeleri. * Pútin sanlar menen dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa arnalǵan pútin arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) kórsetpeleri. * Haqıyqıy sanlarǵa dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlaw ushın ózgermeli noqat ALU kórsetpeleri. * Yadtı hám funkciyalar menen interfeysti ajıratıw ushın kerekli sózlerdi ısırıw hám shıǵarıw ushın qońırawlar stek kórsetpeleri. * Maǵlıwmatlar massivinde birdey algoritmdi orınlaw ushın bir neshe processorlar bar bolǵanda tezlikti arttırıw ushın bir kórsetpe, bir neshe maǵlıwmatlar (SIMD) kórsetpeleri. === Programmalastırıw ortalıǵın ózgertiw === [[Fayl:DEC_VT100_terminal_transparent.png|oñğa|nobaý|DEC VT100 (1978) keń tarqalǵan kompyuter terminalı edi.]] VLSI sxemaları programmalastırıw ortalıǵına kompyuter terminalınan (1990-jıllarǵa shekem) [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) kompyuterine ótiwge imkaniyat berdi. Kompyuter terminalları baǵdarlamashılardı buyrıq qatarı ortalıǵında jumıs isleytuǵın qabıq penen shekleydi. 1970-jılları tekstke tiykarlanǵan [[paydalanıwshı interfeysi]] arqalı tolıq ekranlı [[Derek kodı|derek kodın]] redaktorlaw múmkin boldı. Bar texnologiyaǵa qaramastan, maqset programmalastırıw tilinde programmalastırıw bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat]] m3ofb1bat8sfle4x67hguppfyw5kkxr 0 18205 266164 174787 2026-08-17T22:53:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266164 wikitext text/x-wiki [[Fayl:W65C816S_Machine_Code_Monitor.jpeg|nobaý|W65C816S bir taxtalı kompyuterdegi mashina tiliniń monitorı, kodtı bóliwshi, sonday-aq processor registrin hám yad demplerin kórsetedi]] [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] '''mashina kodı''' yamasa '''mashina tili''' ''([[Inglis tili|ingl]]. machine code)''− kompyuterdiń oraylıq processor blogın (CPU) basqarıw ushın qollanılatuǵın mashina tili kórsetpelerinen ibarat [[Derek kodı|kompyuter kodı]]. Onlıq kompyuterler bir waqıtları keń tarqalgan bolsa da, házirgi zaman bazarında binar kompyuterler ústemlik etedi; bul kompyuterler ushın mashina kodı "kompyuter tárepinen oqıw hám túsindiretuǵın kompyuter programmasınıń binar yaǵnıy ekilik kórinisi. Mashina kodındaǵı programma mashina kórsetpeleri izbe-izliginen ibarat (múmkin maǵlıwmatlar menen aralasqan)."<ref>{{Cite book|last=Stallings|first=William|title=Computer Organization and Architecture 10th edition|year=2018|url=https://archive.org/details/isbn_9789332570405|page=[https://archive.org/details/isbn_9789332570405/page/776 776]|isbn=9789332570405}}</ref> Hárbir kórsetpe processordı, processor registrlerindegi yamasa yadındaǵı maǵlıwmatlardıń bir yamasa bir neshe birliklerinde júklew, saqlaw, ótiw yamasa arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) operaciyası sıyaqlı júdá anıq wazıypanı orınlawǵa májbúr etedi. Dáslepki processorlarda hárbir shıǵarılǵan jańa processor menen keri úylesimlilikti buzıwı múmkin bolǵan arnawlı kodı bar edi. Kórsetpeler toplamı arxitekturası (ISA) túsinigi onıń anıq orınlanıwın kórsetpesten, sistemanıń komandalar jıynaǵınıń yadındaǵı minez-qulqın hám kodlawın anıqlaydı hám belgileydi. Bul processorlar toparında úylesimlilikke imkaniyat beretuǵın abstrakciyalıq dáreje retinde háreket etedi, usılayınsha ISA standartına sáykes jazılǵan yamasa jaratılǵan mashina kodı shańaraqlıq barlıq processorlarda, sonıń ishinde keleshektegi processorlarda da jumıs isleydi. Ulıwma, hárbir arxitekturalıq shańaraq (mısalı, x86, ARM) óziniń ISA, arnawlı mashina kodı tili bar. PDP-11 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı qamtıytuǵın VAX arxitekturası hám IA-32 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı óz ishine alatuǵın IA-64 sıyaqlı ózgeshelikleri bar. Taǵı bir mısal PowerPC 615 processorı PowerPC hám x86 kórsetpeleriniń ekewin de qayta islewge arnalǵan. Mashina kodı − qatań sanlı til hám baǵdarlamashıǵa arnalǵan oraylıq processordıń eń tómen dárejeli interfeysi. Assembler tili sanlı mashina kodı menen adam oqıy alatuǵın versiya arasında tikkeley salıstırıwdı támiyinleydi, onda sanlı operaciya kodları menen operandlar oqılatuǵın qatarlar menen almastırıladı (mısalı, x86 sistemasında NOP kórsetpesi retinde 0x90, 0xB8 MOV kórsetpesi, 0xE8 - CALL yamasa 0x0F05 degendi bildiredi, SYSCALL kórsetpesi ushın). Programmalardı tikkeley mashina kodında jazıw múmkin bolsa da, jeke bitlerdi basqarıw hám sanlı adresler menen konstantalardı qol menen esaplaw jalıqtıradı hám qátege beyim. Usı sebepli, programmalar házirgi kontekstlerde tikkeley mashina kodında júdá siyrek jazıladı, biraq tómen dárejeli otladka, programmanı dúzetiw (ásirese assembler deregi bar bolmaǵanda) hám assembler tilin ajıratıw ushın orınlanıwı múmkin. Házirgi waqıtta programmalardıń kópshiligi [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tillerde]] jazılǵan. Bul programmalar [[kompilyator]] arqalı mashina kodına awdarıladı yamasa [[Interpretator|interpretator]] arqalı túsindiriledi, ádette [[bayt kod]] sıyaqlı aralıq kodqa awdarılǵannan keyin, soń interpretaciyalanadı. Mashina kodı anıqlaması boyınsha baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın programmalastırıw anıqlamasınıń eń tómen dárejesi bolıp tabıladı, biraq ishki kóplegen processorlar mikrokodtı paydalanadı yamasa mashina kodı kórsetpelerin mikro-operaciyalar dizbeginde optimallastıradı hám túrlendiredi. Mikrokod hám mikro-operaciyalar ádette mashina kodı bolıp esaplanbaydı; ayırım mashinalardı qospaǵanda, paydalanıwshı mikrokodtı yamasa mikro-operaciyalardı jaza almaydı, al mikrokodtıń jumısı hám mashina kodı kórsetpeleriniń mikro-operaciyalarǵa túrleniwi ónimlilikke baylanıslı alternativ tásirlerdi qospaǵanda, baǵdarlamashı ushın ashıq túrde júredi. == Kórsetpeler jıynaǵı == Hárbir processor yamasa processorlar toparınıń jeke kórsetpeler jıynaǵı boladı. Kórsetpeler - bul mashina komandalarına sáykes keletuǵın bitlerdiń, cifrlardıń yamasa simvollardıń úlgileri. Usılayınsha, kórsetpeler jıynaǵı (tiykarınan) birdey arxitekturanı paydalanatuǵın processorlar klasına tiyisli. Miyrasxor yamasa tuwındı processor konstrukciyaları kóbinese aldınǵı versiyanıń kórsetpelerin qamtıydı hám jańa qosımsha kórsetpelerdi qosıwı múmkin. Geyde miyrasxor dizayn ayırım kórsetpe kodınıń mánisin toqtatadı yamasa ózgertedi (ádette ol jańa maqsetler ushın kerek bolǵanlıqtan), belgili bir dárejede kod úylesimliligine tásir etedi; hátte úylesimli processorlar ayırım kórsetpeler ushın sál ózgeshe háreketti kórsetiwi múmkin, biraq bul siyrek másele. Sistemalar yadtıń jaylasıwı, operacion sistemalar yamasa periferiyalıq qurılmalar sıyaqlı basqa maǵlıwmatlarda da ózgesheleniwi múmkin. Programma ádette usınday faktorlarǵa súyenetuǵınlıqtan, hár túrli sistemalar ádette bir tipli processor paydalanılsa da,  birdey mashina kodın iske túsirmeydi. Processordıń kórsetpeler jıynaǵında turaqlı yamasa ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler bolıwı múmkin. Úlgilerdiń shólkemlestiriliwi anıq arxitektura menen kórsetpe túrine baylanıslı ózgeredi. Kórsetpelerdiń kópshiliginde tiykarǵı kórsetpe túrin (mısalı arifmetikalıq, logikalıq, ótiw, h.t.b.), operaciyanı (qosıw yamasa salıstırıw sıyaqlı) hám operand(lar) túrin beretuǵın basqa maydanlardı kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe operaciyalıq kod maydanları boladı. Adreslew rejim(leri), adreslew jıljıw(lar)ı, indeks yamasa operand mánisiniń ózi (kórsetpedegi usınday turaqlı operandlar operativ dep ataladı)<ref>Kjell, Bradley. "Immediate Operand".</ref>. Barlıq mashinalarda yamasa jeke kórsetpelerde anıq operandlar bolmaydı. Jalǵız akkumulyatorı bar mashinada akkumulyator alternativ túrde shep jaq operand hám kóplegen arifmetikalıq kórsetpelerdiń nátiyjesi bolıp tabıladı. Ayırım basqa arxitekturalarda, mısalı x86 arxitekturasında ulıwma kórsetpelerdiń akkumulyatorlıq versiyaları bar, akkumulyator uzaǵıraq kórsetpeler boyınsha ulıwma registrlerdiń biri retinde qarastırıladı. Stek mashinasında jasırın stekte onıń operandlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵı bar. Arnawlı maqsetli kórsetpelerde de jiyi anıq operandlar joq; mısalı x86 arxitekturasındaǵı CPUID mánislerdi tórt jasırın tayınlaw registrlerine jazadı. Ashıq hám jasırın operandlar arasındaǵı bul ayırmashılıq kod generatorlarında zárúr, ásirese registrdi bóliw hám janlı diapazondı baqlaw bólimlerinde. Jaqsı kodtı optimallastırıwshı kóbirek turaqlı tarqatıwǵa, registrlerdiń turaqlı búkleniwine (onı usı turaqlıǵa almastırıw arqalı bosatılǵan turaqlı ańlatpanıń nátiyjesi tayınlanǵan registr) hám basqa kodtı jaqsılawǵa imkaniyat beretuǵın jasırın hám ayqın operandlardı baqlay aladı. == Programmalar == [[Kompyuter programması]] − oraylıq processor (CPU) orınlay alatuǵın kórsetpeler dizimi. Programmanıń orınlanıwı onı orınlaytuǵın oraylıq processordıń máseleni sheshiwi hám usılayınsha nátiyjege erisiwi ushın ámelge asırıladı. Ápiwayı processorlar kórsetpelerdi izbe-iz orınlay alatuǵın bolsa, superskalyar processorlar belgili bir jaǵdaylarda (qubır tolǵanda) eki yamasa onnan da kóp kórsetpelerdi bir waqıtta orınlay aladı. Mısal retinde, 1993-jılǵı original Intel Pentium «qubırı tolǵanda» saatlıq ciklge eń kóp eki kórsetpeni orınlay aladı. Programma aǵımına orınlanıwı keyingi sanlı izbe-iz adresten basqa adreske jetkerip beretuǵın arnawlı «sekiriw» kórsetpeleri tásir etiwi múmkin. Bul shártli sekiriwlerdiń júz beriwi mánistiń basqa mánisten úlken, kishi yamasa oǵan teń bolıwı sıyaqlı shártke baylanıslı. == Qaytalanatuǵın kórsetpeler == Ózgeriwshi uzınlıqtaǵı<ref>Jacob, Matthias; Jakubowski, Mariusz H.; Venkatesan, Ramarathnam [at Wikidata] (20–21 September 2007). Towards Integral Binary Execution: Implementing Oblivious Hashing Using Overlapped Instruction Encodings (PDF). Proceedings of the 9th workshop on Multimedia & Security (MM&Sec '07). Dallas, Texas, US: Association for Computing Machinery. pp. 129–140. CiteSeerX 10.1.1.69.5258. doi:10.1145/1288869.1288887. ISBN 978-1-59593-857-2. S2CID 14174680. Archived (PDF) from the original on 2018-09-04. Retrieved 2021-12-25. (12 pages)</ref> kórsetpeler jıynaǵı bar processor arxitekturalarında (mısalı [[Intel]] kompaniyasınıń x86 processorlar toparı) bul Kruskal sanı<ref>Lagarias, Jeffrey "Jeff" Clark; Rains, Eric Michael; Vanderbei, Robert J. (2009) [2001-10-13]. Brams, Stephen; Gehrlein, William V.; Roberts, Fred S. (eds.). "The Kruskal Count". The Mathematics of Preference, Choice and Order. Essays in Honor of Peter J. Fishburn. Berlin / Heidelberg, Germany: Springer-Verlag: 371–391. arXiv:math/0110143. ISBN 978-3-540-79127-0. (22 pages)</ref><ref>Jacob, Matthias; Jakubowski, Mariusz H.; Venkatesan, Ramarathnam [at Wikidata] (20–21 September 2007). Towards Integral Binary Execution: Implementing Oblivious Hashing Using Overlapped Instruction Encodings (PDF). Proceedings of the 9th workshop on Multimedia & Security (MM&Sec '07). Dallas, Texas, US: Association for Computing Machinery. pp. 129–140. CiteSeerX 10.1.1.69.5258. doi:10.1145/1288869.1288887. ISBN 978-1-59593-857-2. S2CID 14174680. Archived (PDF) from the original on 2018-09-04. Retrieved 2021-12-25. (12 pages)</ref><ref>Andriesse, Dennis; Bos, Herbert [at Wikidata] (2014-07-10). Written at Vrije Universiteit Amsterdam, Amsterdam, Netherlands. Dietrich, Sven (ed.). Instruction-Level Steganography for Covert Trigger-Based Malware (PDF). 11th International Conference on Detection of Intrusions and Malware, and Vulnerability Assessment (DIMVA). Lecture Notes in Computer Science. Egham, UK; Switzerland: Springer International Publishing. pp. 41–50 [45]. doi:10.1007/978-3-319-08509-8_3. eISSN 1611-3349. ISBN 978-3-31908508-1. ISSN 0302-9743. S2CID 4634611. LNCS 8550. Archived (PDF) from the original on 2023-08-26. Retrieved 2023-08-26. (10 pages)</ref><ref>Jakubowski, Mariusz H. (February 2016). "Graph Based Model for Software Tamper Protection". Microsoft. Archived from the original on 2019-10-31. Retrieved 2023-08-19.</ref><ref>Jämthagen, Christopher (November 2016). "On Offensive and Defensive Methods in Software Security" (PDF) (Thesis). Lund, Sweden: Department of Electrical and Information Technology, Lund University. p. 96. ISBN 978-91-7623-942-1. ISSN 1654-790X. Archived (PDF) from the original on 2023-08-26. Retrieved 2023-08-26. (1+xvii+1+152 pages)</ref> dep atalatuǵın basqarıw aǵımın qayta sinxronlaw qubılısı sheńberinde, geyde nátiyje kodtı aldınnan retlew ushın operaciyalıq kod dárejesindegi programmalastırıw arqalı múmkin boladı. Eki kod jolı operaciyalıq kod tártibiniń ulıwma fragmentin bólisedi. Olar qabatlasatuǵın kórsetpeler, qaytalanatuǵın operaciyalıq kodlar, qabatlasatuǵın kod, qabatlastırılǵan kod, kórsetpeniń kesiliwi yamasa kórsetpeniń ortasına ótiwi dep ataladı hám superpoziciya formasın bildiredi. 1970 hám 1980-jılları yad keńisligin saqlaw ushın geyde qaytalanatuǵın kórsetpeler qollanıldı. Bir mısal Microsoft korporaciyasınıń Altair BASIC programmasında qáte kestelerin ámelge asırıwda boldı, bunda aralas kórsetpeler óz-ara kórsetpe baytların bólisti<ref>Gates, William "Bill" Henry, Personal communication (NB. According to Jacob et al.)</ref><ref>Jacob, Matthias; Jakubowski, Mariusz H.; Venkatesan, Ramarathnam [at Wikidata] (20–21 September 2007). Towards Integral Binary Execution: Implementing Oblivious Hashing Using Overlapped Instruction Encodings (PDF). Proceedings of the 9th workshop on Multimedia & Security (MM&Sec '07). Dallas, Texas, US: Association for Computing Machinery. pp. 129–140. CiteSeerX 10.1.1.69.5258. doi:10.1145/1288869.1288887. ISBN 978-1-59593-857-2. S2CID 14174680. Archived (PDF) from the original on 2018-09-04. Retrieved 2021-12-25. (12 pages)</ref><ref>"Unintended Instructions on x86". Hacker News. 2021. Archived from the original on 2021-12-25. Retrieved 2021-12-24.</ref>. Bul usıl búgingi kúnde siyrek paydalanıladı, biraq bayt dárejesinde ólshemdi hádden tıs optimallastırıw kerek orınlarda, mısalı júklew sektorlarına sáykes keletuǵın júklewshilerdi ámelge asırıwda kerek bolıwı múmkin. Ol sonday-aq geyde bóliwge hám buzıwǵa qarsı shara retinde kodtı jasırıw usılı retinde paydalanıladı. Bul princip sonıń menen bir qatarda bir neshe kórsetpeler jıynaǵına sáykes kelmeytuǵın processor platformalarında jumıs islewi kerek ekilik fayllardıń ulıwma kod izbe-izliginde qollanıladı<ref>Jacob, Matthias; Jakubowski, Mariusz H.; Venkatesan, Ramarathnam [at Wikidata] (20–21 September 2007). Towards Integral Binary Execution: Implementing Oblivious Hashing Using Overlapped Instruction Encodings (PDF). Proceedings of the 9th workshop on Multimedia & Security (MM&Sec '07). Dallas, Texas, US: Association for Computing Machinery. pp. 129–140. CiteSeerX 10.1.1.69.5258. doi:10.1145/1288869.1288887. ISBN 978-1-59593-857-2. S2CID 14174680. Archived (PDF) from the original on 2018-09-04. Retrieved 2021-12-25. (12 pages)</ref><ref>Jakubowski, Mariusz H. (February 2016). "Graph Based Model for Software Tamper Protection". Microsoft. Archived from the original on 2019-10-31. Retrieved 2023-08-19.</ref>. Bul qásiyet sonday-aq bar kod repozitoriylerinde gadjetler dep atalatuǵın kútilmegen kórsetpelerdi tabıw ushın paydalanıladı hám qaytarıwǵa baǵdarlanǵan programmalastırıwda libc-ke qaytarıw hújimleri sıyaqlı ekspluataciyalar ushın kodtı kirgiziwge alternativ retinde paydalanıladı<ref>Shacham, Hovav (2007). The Geometry of Innocent Flesh on the Bone: Return-into-libc without Function Calls (on the x86) (PDF). Proceedings of the ACM, CCS 2007. ACM Press. Archived (PDF) from the original on 2021-12-15. Retrieved 2021-12-24.</ref><ref>Jacob, Matthias; Jakubowski, Mariusz H.; Venkatesan, Ramarathnam [at Wikidata] (20–21 September 2007). Towards Integral Binary Execution: Implementing Oblivious Hashing Using Overlapped Instruction Encodings (PDF). Proceedings of the 9th workshop on Multimedia & Security (MM&Sec '07). Dallas, Texas, US: Association for Computing Machinery. pp. 129–140. CiteSeerX 10.1.1.69.5258. doi:10.1145/1288869.1288887. ISBN 978-1-59593-857-2. S2CID 14174680. Archived (PDF) from the original on 2018-09-04. Retrieved 2021-12-25. (12 pages)</ref>. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="Decompile">{{cite news |url=http://whatis.techtarget.com/definition/decompile |title=What is decompile? - Definition from WhatIs.com |newspaper=WhatIs.com |language=en-US |access-date=2016-12-26}}</ref> }} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|title=Computer Organization and Design. The Hardware/Software Interface.|date=1994|publisher=[[Morgan Kaufmann Publishers]]|isbn=1-55860-281-X|url=https://archive.org/details/computerorganiza00henn}} * {{Cite book|title=Structured Computer Organization|url=https://archive.org/details/structuredcomput0000tane_x7x6|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=0-13-020435-8|date=1999}} * {{Cite book|title=Computer Science: An Overview|url=https://archive.org/details/computerscienceo0000broo_e5b8|publisher=[[Addison Wesley]]|isbn=978-0-321-38701-1|date=2007}} [[Kategoriya:Tómen dárejeli programmalastırıw tilleri]] 5mgkfzc4s53lpoxm2e17a057mfjd1w6 0 18344 266079 266021 2026-08-17T18:49:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266079 wikitext text/x-wiki '''Mashinalıq oqıtıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Machine Learning, ML)'' − [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] izertlew tarawı. Sońǵı waqıtlarda [[jasalma neyron tarmaqlar]] ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi<ref name="ibm">{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/machine-learning| bet = What is Machine Learning?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231227153910/https://www.ibm.com/topics/machine-learning| arxivsáne = 2023-jıl 27-dekabr | sáne = 2021-jıl 22-sentyabr | til = en-us| jumıs = IBM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun }}</ref>. Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde [[tábiyiy tildi qayta islew]], kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı<ref name="tvt">{{Cite journal|last1=Hu|first1=Junyan|last2=Niu|first2=Hanlin|last3=Carrasco|first3=Joaquin|last4=Lennox|first4=Barry|last5=Arvin|first5=Farshad| sáne =2020|title=Voronoi-Based Multi-Robot Autonomous Exploration in Unknown Environments via Deep Reinforcement Learning|journal=IEEE Transactions on Vehicular Technology|volume=69|issue=12|pages=14413–14423|doi=10.1109/tvt.2020.3034800|issn=0018-9545}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Yoosefzadeh-Najafabadi|first1=Mohsen|last2=Hugh|first2=Earl|last3=Tulpan|first3=Dan|last4=Sulik|first4=John|last5=Eskandari|first5=Milad|title=Application of Machine Learning Algorithms in Plant Breeding: Predicting Yield From Hyperspectral Reflectance in Soybean?|journal=Front. Plant Sci.|volume=11|pages=624273|doi=10.3389/fpls.2020.624273}}</ref>. Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili. Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı. Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi. Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew ''(ingl. Data mining)'' − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Friedman|first=Jerome H.|author-link=Jerome H. Friedman|title=Data Mining and Statistics: What's the connection?|journal=Computing Science and Statistics|volume=29|issue=1|year=1998|pages=3–9}}</ref>. Teoriyalıq jaqtan, shama menen durıs ''(ingl. PAC - probably approximately correct)'' oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı. == Tariyxı == Mashinalıq oqıtıw terminin 1959-jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi<ref name="Samuel">{{Cite journal|last=Samuel|first=Arthur|date=1959|title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers|url=https://archive.org/details/sim_ibm-journal-of-research-and-development_1959-07_3_3/page/210|journal=IBM Journal of Research and Development|volume=3|issue=3|pages=210–229|doi=10.1147/rd.33.0210}}</ref>. Bul dáwirde ózin-ózi oqıtıwshı kompyuterler sinoniminen de paydalanılǵan<ref name="cyberthreat">{{Cite news|last=Gerovitch|first=Slava|title=How the Computer Got Its Revenge on the Soviet Union|journal=Nautilus|date=9 April 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lindsay|first=Richard P.|title=The Impact of Automation On Public Administration|journal=Western Political Quarterly|date=1 September 1964|volume=17|issue=3|pages=78–81|doi=10.1177/106591296401700364}}</ref>. Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950-jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı<ref name=":02">{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| bet = History and Evolution of Machine Learning: A Timeline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208220935/https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = WhatIs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. 1949-jılı kanadalı psixolog Donald Xebb «Minez-qulıqtı shólkemlestiriw» (ingl. The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi<ref>{{Cite journal|title=The Mind and Donald O. Hebb|url=https://www.jstor.org/stable/24941344|access-date=2023-12-09}}</ref>. Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.<ref name=":02" /> Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan.<ref name=":02" /> 1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental «oqıw mashinasın» islep shıqtı. Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta «úyretken» hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın «joq» túymesi menen úskenelengen. 1960-jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı. Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973-jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970-jılları dawam etti. 1981-jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi. Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: «Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.» Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı. Bul Alan Tyuringniń «Esaplaw texnikası hám intellekt» atlı maqalasında «Mashinalar oylay ala ma?» degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. «Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?» degen soraw menen almastırıladı<ref>{{Citation |last=Harnad |first=Stevan |title=The Turing Test Sourcebook: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer |pages=23–66 |year=2008 |editor-last=Epstein |editor-first=Robert |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309113922/http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |chapter=The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery, and Intelligence |chapter-url=http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |publisher=Kluwer |isbn=9781402067082 |archive-date=2012-03-09 |author-link=Stevan Harnad |editor2-last=Peters |editor2-first=Grace}}</ref>. Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar. Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw. Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı. Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| bet = Introduction to AI Part 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218005157/https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | sáne = 2020-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = Edzion| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-dekabr }}</ref>. == Basqa tarawlar menen baylanısı == === Jasalma intellekt === [[Fayl:AI_hierarchy.svg|nobaý|[[Jasalma intellekt|Jasalma intellekttiń]] kishi tarawı retinde mashinalıq oqıtıw<ref name="journalimcms.org">{{Cite journal| sáne =February 2020|title=An Empirical Science Research on Bioinformatics in Machine Learning|journal=Journal of Mechanics of Continua and Mathematical Sciences|issue=7|doi=10.26782/jmcms.spl.7/2020.02.00006}}</ref>]] Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw [[Jasalma intellekt|jasalma intellektke]] (AI) umtılıwdan payda boldı. Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi. Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta «neyron tarmaqlar» dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı<ref>{{Cite book|last1=Sarle|first1=Warren S.|chapter=Neural Networks and statistical models|pages=1538–50|year=1994|title=SUGI 19: proceedings of the Nineteenth Annual SAS Users Group International Conference|publisher=SAS Institute|isbn=9781555446116|oclc=35546178}}</ref>. Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada. Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti. Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980-jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|pages=275–9|year=2011}}</ref>. Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.<ref name="aima" />  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi. Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri «konnektizm» retinde AI/CS  (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi. Olardıń baslı jetiskenligi 1980-jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.<ref name="aima" />  Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990-jılları rawajlana basladı. Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti. Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|doi=10.1007/s10994-011-5242-y|journal=[[Machine Learning (journal)|Machine Learning]]|volume=82|issue=3|pages=275–9|year=2011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLangley2011">Langley, Pat (2011). </cite></ref>. === Ulıwmalastırıw === Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar (oqıw) jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı minimallastıratuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı minimallastırıwǵa baylanıslı. Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw ''(ingl. deep learning)'' algoritmleri ushın. === Regressiya analizi === [[Fayl:Linear_regression.svg|nobaý|[[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|Maǵlıwmatlar jıynaǵında]] sızıqlı regressiyanıń illyustraciyası]] Regressiyalıq analiz kiriw ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı. Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya. Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi. Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, [[Microsoft Excel]] baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| bet = Tutorial: Polynomial Regression in Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130602200850/https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-iyun | avtor = Stevenson| at = Christopher| jumıs = facultystaff.richmond.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-yanvar }}</ref>), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi. Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı. === Gauss procesleri === [[Fayl:Regressions_sine_demo.svg|oñğa|nobaý|Basqa regressiya modelleri menen salıstırǵanda Gauss procesiniń regressiyasına (boljaw) mısal]] Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi. Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta. Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı. === Genetikalıq algoritmler === Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl. Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990-jılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Goldberg|title=Genetic algorithms and machine learning|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/46947/1/10994_2005_Article_422926.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Machine Learning, Neural and Statistical Classification|last=Michie}}</ref>. Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Zhang|title=Evolutionary Computation Meets Machine Learning: A Survey}}</ref>. == Apparatlıq támiynat == 2010-jıllardan baslap mashinalıq oqıtıw algoritmlerindegi hám kompyuter úskenesindegi jetiskenlikler sızıqlı yamasa jasırın birliklerdiń kóplegen qabatların óz ishine alatuǵın tereń neyron tarmaqlardı (mashinalıq oqıtıwdıń ózgeshe tar ishki domeni) oqıtıwdıń ónimli metodlarına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip grafikalıq qayta islew blokları (GPU), kóbinese [[Jasalma intellek|jasalma intellektke]] tán jaqsılawlar bar, keń kólemli kommerciyalıq bultlı jasalma intellekt oqıtıwdıń ústem metodı retinde processorlardı almastırdı. OpenAI AlexNet (2012)-ten baslap AlphaZero (2017) ǵa shekemgi eń úlken tereń oqıtıw proektlerinde qollanılatuǵın apparatlıq esaplawlardı bahaladı hám talap etiletuǵın esaplaw kóleminiń 300 000 ese óskenin anıqladı, eki ese kóbeygen waqıt trend sızıǵı 3,4 ay<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. === Neyromorflıq/fizikalıq neyron tarmaqlar === Fizikalıq neyron tarmaq yamasa neyromorflıq kompyuter - bul neyron sinaps funkciyasın emulyaciyalaw ushın elektr sazlawshı material paydalanatuǵın jasalma neyron tarmaqtıń bir túri. «Fizikalıq» neyron tarmaq programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan usıllarǵa qaraǵanda neyronlardı emulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın fizikalıq [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatlarǵa]] gárezlilikti ayrıqsha kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma bul termin neyron sinapstı emulyaciyalaw ushın memristor yamasa basqa elektr sazlawshı qarsılıq materialı paydalanatuǵın basqa jasalma neyron tarmaqlarda qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| bet = Cornell & NTT's Physical Neural Networks: A "Radical Alternative for Implementing Deep Neural Networks" That Enables Arbitrary Physical Systems Training &#124; Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027183428/https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | sáne = 2021-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.com/2021/10/05/analogue_neural_network_research/|title=Nano-spaghetti to solve neural network power consumption|access-date=2021-10-12}}</ref>. === Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw === '''Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw''' ''(ingl. Embedded Machine Learning)'' − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli [[Taǵatuǵın kompyuter|taǵatuǵın kompyuterler]] ''(ingl. wearable computers)'', shetki qurılmalar hám [[Mikrokontroller|mikrokontrollerler]] sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi<ref>{{Cite book|title=2018 IEEE 4th World Forum on Internet of Things (WF-IoT)| sáne =2018-05-07|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/b8fdb58b-7114-45c6-82e4-4ab239c1327f}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| bet = A Beginner's Guide To Machine learning For Embedded Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182754/https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | sáne = 2021-jıl 2-iyun | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| bet = Google, Purdue & Harvard U's Open-Source Framework for TinyML Achieves up to 75x Speedups on FPGAs {{!}} Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182404/https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | avtor = Synced| sáne = 2022-jıl 12-yanvar | til = en-US| jumıs = syncedreview.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>. Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı. Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw<ref>{{Cite book|title=2020 Design, Automation & Test in Europe Conference & Exhibition (DATE)| sáne =2020-06-15}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| bet = Towards Deep Learning using TensorFlow Lite on RISC-V| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220117031909/https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| arxivsáne = 2022-jıl 17-yanvar | avtor = Louis| at = Marcia Sahaya| sáne = 2019 | jumıs = [[Harvard University]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>, shama menen esaplawlardı qollanıw<ref>{{Cite book|title=2018 25th IEEE International Conference on Electronics, Circuits and Systems (ICECS)| sáne =2019-01-21}}</ref>, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw h.t.b<ref>{{Web deregi | url = https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| bet = dblp: TensorFlow Eager: A Multi-Stage, Python-Embedded DSL for Machine Learning.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182335/https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = dblp.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Cite journal| sáne =2019-11-05|title=Machine Learning in Resource-Scarce Embedded Systems, FPGAs, and End-Devices: A Survey}}</ref>. Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar. == Derekler == {{Derekler|2}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|last=Domingos|first=Pedro|title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World|date=September 22, 2015|publisher=[[Basic Books]]|isbn=978-0465065707}} * {{Cite book|last=Nilsson|first=Nils|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-1-55860-467-4}} *  . * {{Cite book|first=David|last=Poole|title=Computational Intelligence: A Logical Approach|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510270-3}} == Sırtqı siltemeler == * Quotations related to Machine learning at Wikiquote * [https://web.archive.org/web/20171230081341/http://machinelearning.org/ International Machine Learning Society] * [https://mloss.org/ mloss] is an academic database of open-source machine learning software. [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] lmfykvpxdw2850tuhzz07yhtjrfro97 266256 266079 2026-08-18T00:33:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266256 wikitext text/x-wiki '''Mashinalıq oqıtıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Machine Learning, ML)'' − [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] izertlew tarawı. Sońǵı waqıtlarda [[jasalma neyron tarmaqlar]] ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi<ref name="ibm">{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/machine-learning| bet = What is Machine Learning?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231227153910/https://www.ibm.com/topics/machine-learning| arxivsáne = 2023-jıl 27-dekabr | sáne = 2021-jıl 22-sentyabr | til = en-us| jumıs = IBM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun }}</ref>. Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde [[tábiyiy tildi qayta islew]], kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı<ref name="tvt">{{Cite journal|last1=Hu|first1=Junyan|last2=Niu|first2=Hanlin|last3=Carrasco|first3=Joaquin|last4=Lennox|first4=Barry|last5=Arvin|first5=Farshad| sáne =2020|title=Voronoi-Based Multi-Robot Autonomous Exploration in Unknown Environments via Deep Reinforcement Learning|journal=IEEE Transactions on Vehicular Technology|volume=69|issue=12|pages=14413–14423|doi=10.1109/tvt.2020.3034800|issn=0018-9545}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Yoosefzadeh-Najafabadi|first1=Mohsen|last2=Hugh|first2=Earl|last3=Tulpan|first3=Dan|last4=Sulik|first4=John|last5=Eskandari|first5=Milad|title=Application of Machine Learning Algorithms in Plant Breeding: Predicting Yield From Hyperspectral Reflectance in Soybean?|journal=Front. Plant Sci.|volume=11|pages=624273|doi=10.3389/fpls.2020.624273}}</ref>. Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili. Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı. Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi. Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew ''(ingl. Data mining)'' − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Friedman|first=Jerome H.|author-link=Jerome H. Friedman|title=Data Mining and Statistics: What's the connection?|journal=Computing Science and Statistics|volume=29|issue=1|year=1998|pages=3–9}}</ref>. Teoriyalıq jaqtan, shama menen durıs ''(ingl. PAC - probably approximately correct)'' oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı. == Tariyxı == Mashinalıq oqıtıw terminin 1959-jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi<ref name="Samuel">{{Cite journal|last=Samuel|first=Arthur|date=1959|title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers|url=https://archive.org/details/sim_ibm-journal-of-research-and-development_1959-07_3_3/page/210|journal=IBM Journal of Research and Development|volume=3|issue=3|pages=210–229|doi=10.1147/rd.33.0210}}</ref>. Bul dáwirde ózin-ózi oqıtıwshı kompyuterler sinoniminen de paydalanılǵan<ref name="cyberthreat">{{Cite news|last=Gerovitch|first=Slava|title=How the Computer Got Its Revenge on the Soviet Union|journal=Nautilus|date=9 April 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lindsay|first=Richard P.|title=The Impact of Automation On Public Administration|journal=Western Political Quarterly|date=1 September 1964|volume=17|issue=3|pages=78–81|doi=10.1177/106591296401700364}}</ref>. Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950-jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı<ref name=":02">{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| bet = History and Evolution of Machine Learning: A Timeline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208220935/https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = WhatIs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. 1949-jılı kanadalı psixolog Donald Xebb «Minez-qulıqtı shólkemlestiriw» (ingl. The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi<ref>{{Cite journal|title=The Mind and Donald O. Hebb|url=https://www.jstor.org/stable/24941344|access-date=2023-12-09}}</ref>. Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.<ref name=":02" /> Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan.<ref name=":02" /> 1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental «oqıw mashinasın» islep shıqtı. Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta «úyretken» hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın «joq» túymesi menen úskenelengen. 1960-jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı. Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973-jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970-jılları dawam etti. 1981-jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi. Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: «Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.» Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı. Bul Alan Tyuringniń «Esaplaw texnikası hám intellekt» atlı maqalasında «Mashinalar oylay ala ma?» degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. «Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?» degen soraw menen almastırıladı<ref>{{Citation |last=Harnad |first=Stevan |title=The Turing Test Sourcebook: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer |pages=23–66 |year=2008 |editor-last=Epstein |editor-first=Robert |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309113922/http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |chapter=The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery, and Intelligence |chapter-url=http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |publisher=Kluwer |isbn=9781402067082 |archive-date=2012-03-09 |author-link=Stevan Harnad |editor2-last=Peters |editor2-first=Grace}}</ref>. Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar. Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw. Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı. Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| bet = Introduction to AI Part 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218005157/https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | sáne = 2020-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = Edzion| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-dekabr }}</ref>. == Basqa tarawlar menen baylanısı == === Jasalma intellekt === [[Fayl:AI_hierarchy.svg|nobaý|[[Jasalma intellekt|Jasalma intellekttiń]] kishi tarawı retinde mashinalıq oqıtıw<ref name="journalimcms.org">{{Cite journal| sáne =February 2020|title=An Empirical Science Research on Bioinformatics in Machine Learning|journal=Journal of Mechanics of Continua and Mathematical Sciences|issue=7|doi=10.26782/jmcms.spl.7/2020.02.00006}}</ref>]] Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw [[Jasalma intellekt|jasalma intellektke]] (AI) umtılıwdan payda boldı. Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi. Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta «neyron tarmaqlar» dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı<ref>{{Cite book|last1=Sarle|first1=Warren S.|chapter=Neural Networks and statistical models|pages=[https://archive.org/details/sugi19proceeding0000sasi/page/1538 1538]–50|year=1994|title=SUGI 19: proceedings of the Nineteenth Annual SAS Users Group International Conference|url=https://archive.org/details/sugi19proceeding0000sasi|publisher=SAS Institute|isbn=9781555446116|oclc=35546178}}</ref>. Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada. Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti. Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980-jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|pages=275–9|year=2011}}</ref>. Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.<ref name="aima" />  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi. Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri «konnektizm» retinde AI/CS  (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi. Olardıń baslı jetiskenligi 1980-jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.<ref name="aima" />  Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990-jılları rawajlana basladı. Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti. Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|doi=10.1007/s10994-011-5242-y|journal=[[Machine Learning (journal)|Machine Learning]]|volume=82|issue=3|pages=275–9|year=2011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLangley2011">Langley, Pat (2011). </cite></ref>. === Ulıwmalastırıw === Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar (oqıw) jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı minimallastıratuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı minimallastırıwǵa baylanıslı. Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw ''(ingl. deep learning)'' algoritmleri ushın. === Regressiya analizi === [[Fayl:Linear_regression.svg|nobaý|[[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|Maǵlıwmatlar jıynaǵında]] sızıqlı regressiyanıń illyustraciyası]] Regressiyalıq analiz kiriw ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı. Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya. Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi. Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, [[Microsoft Excel]] baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| bet = Tutorial: Polynomial Regression in Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130602200850/https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-iyun | avtor = Stevenson| at = Christopher| jumıs = facultystaff.richmond.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-yanvar }}</ref>), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi. Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı. === Gauss procesleri === [[Fayl:Regressions_sine_demo.svg|oñğa|nobaý|Basqa regressiya modelleri menen salıstırǵanda Gauss procesiniń regressiyasına (boljaw) mısal]] Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi. Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta. Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı. === Genetikalıq algoritmler === Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl. Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990-jılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Goldberg|title=Genetic algorithms and machine learning|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/46947/1/10994_2005_Article_422926.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Machine Learning, Neural and Statistical Classification|year=1994|url=https://archive.org/details/machinelearningn00dmic|last=Michie}}</ref>. Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Zhang|title=Evolutionary Computation Meets Machine Learning: A Survey}}</ref>. == Apparatlıq támiynat == 2010-jıllardan baslap mashinalıq oqıtıw algoritmlerindegi hám kompyuter úskenesindegi jetiskenlikler sızıqlı yamasa jasırın birliklerdiń kóplegen qabatların óz ishine alatuǵın tereń neyron tarmaqlardı (mashinalıq oqıtıwdıń ózgeshe tar ishki domeni) oqıtıwdıń ónimli metodlarına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip grafikalıq qayta islew blokları (GPU), kóbinese [[Jasalma intellek|jasalma intellektke]] tán jaqsılawlar bar, keń kólemli kommerciyalıq bultlı jasalma intellekt oqıtıwdıń ústem metodı retinde processorlardı almastırdı. OpenAI AlexNet (2012)-ten baslap AlphaZero (2017) ǵa shekemgi eń úlken tereń oqıtıw proektlerinde qollanılatuǵın apparatlıq esaplawlardı bahaladı hám talap etiletuǵın esaplaw kóleminiń 300 000 ese óskenin anıqladı, eki ese kóbeygen waqıt trend sızıǵı 3,4 ay<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. === Neyromorflıq/fizikalıq neyron tarmaqlar === Fizikalıq neyron tarmaq yamasa neyromorflıq kompyuter - bul neyron sinaps funkciyasın emulyaciyalaw ushın elektr sazlawshı material paydalanatuǵın jasalma neyron tarmaqtıń bir túri. «Fizikalıq» neyron tarmaq programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan usıllarǵa qaraǵanda neyronlardı emulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın fizikalıq [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatlarǵa]] gárezlilikti ayrıqsha kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma bul termin neyron sinapstı emulyaciyalaw ushın memristor yamasa basqa elektr sazlawshı qarsılıq materialı paydalanatuǵın basqa jasalma neyron tarmaqlarda qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| bet = Cornell & NTT's Physical Neural Networks: A "Radical Alternative for Implementing Deep Neural Networks" That Enables Arbitrary Physical Systems Training &#124; Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027183428/https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | sáne = 2021-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.com/2021/10/05/analogue_neural_network_research/|title=Nano-spaghetti to solve neural network power consumption|access-date=2021-10-12}}</ref>. === Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw === '''Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw''' ''(ingl. Embedded Machine Learning)'' − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli [[Taǵatuǵın kompyuter|taǵatuǵın kompyuterler]] ''(ingl. wearable computers)'', shetki qurılmalar hám [[Mikrokontroller|mikrokontrollerler]] sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi<ref>{{Cite book|title=2018 IEEE 4th World Forum on Internet of Things (WF-IoT)| sáne =2018-05-07|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/b8fdb58b-7114-45c6-82e4-4ab239c1327f}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| bet = A Beginner's Guide To Machine learning For Embedded Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182754/https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | sáne = 2021-jıl 2-iyun | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| bet = Google, Purdue & Harvard U's Open-Source Framework for TinyML Achieves up to 75x Speedups on FPGAs {{!}} Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182404/https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | avtor = Synced| sáne = 2022-jıl 12-yanvar | til = en-US| jumıs = syncedreview.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>. Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı. Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw<ref>{{Cite book|title=2020 Design, Automation & Test in Europe Conference & Exhibition (DATE)| sáne =2020-06-15}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| bet = Towards Deep Learning using TensorFlow Lite on RISC-V| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220117031909/https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| arxivsáne = 2022-jıl 17-yanvar | avtor = Louis| at = Marcia Sahaya| sáne = 2019 | jumıs = [[Harvard University]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>, shama menen esaplawlardı qollanıw<ref>{{Cite book|title=2018 25th IEEE International Conference on Electronics, Circuits and Systems (ICECS)| sáne =2019-01-21}}</ref>, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw h.t.b<ref>{{Web deregi | url = https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| bet = dblp: TensorFlow Eager: A Multi-Stage, Python-Embedded DSL for Machine Learning.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182335/https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = dblp.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Cite journal| sáne =2019-11-05|title=Machine Learning in Resource-Scarce Embedded Systems, FPGAs, and End-Devices: A Survey}}</ref>. Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar. == Derekler == {{Derekler|2}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|last=Domingos|first=Pedro|title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World|url=https://archive.org/details/masteralgorithmh0000domi_q9v1|date=September 22, 2015|publisher=[[Basic Books]]|isbn=978-0465065707}} * {{Cite book|last=Nilsson|first=Nils|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|year=1998|url=https://archive.org/details/artificialintell0000nils_c9s6|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-1-55860-467-4}} *  . * {{Cite book|first=David|last=Poole|title=Computational Intelligence: A Logical Approach|year=1998|url=https://archive.org/details/computationalint00pool|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510270-3}} == Sırtqı siltemeler == * Quotations related to Machine learning at Wikiquote * [https://web.archive.org/web/20171230081341/http://machinelearning.org/ International Machine Learning Society] * [https://mloss.org/ mloss] is an academic database of open-source machine learning software. [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] cpoo3znurjlnbigq613lqi7hyd3h91k 0 19682 266118 213052 2026-08-17T19:51:38Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266118 wikitext text/x-wiki '''Transformator''' ''([[Inglis tili|ingl]]. transformer)'' − [[Google]] tárepinen jaratılǵan hám 2017-jılı «Itibar beriń - sizge kerek» maqalasında usınıs etilgen kóp-baslı itibar beriw mexanizmine tiykarlanǵan [[tereń oqıtıw]] arxitekturası<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref>. Tekst [[Úlken til modeli#Itimal tokenizaciya|tokenler]] dep atalatuǵın sanlı kórinislerge aylandırıladı hám hárbir token sózdi kirgiziw kestesinen joqarıǵa qarap vektorǵa aylandırıladı<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need" /> Hár qabatta hárbir token kontekstli ayna sheńberinde basqa (maskalanbaǵan) tokenler menen parallel kóp baslı itibar beriw mexanizmi arqalı kontekstlendiriledi, bul tiykarǵı tokenlerge signaldı kúsheytiwge hám zárúr emes tokenlerdi azaytıwǵa imkaniyat beredi. 2017-jılı járiyalanǵan transformatorlıq maqala Bahdanau et tárepinen usınıs etilgen softmax tiykarındaǵı itibar beriw mexanizmine tiykarlanǵan. 2014-jılı [[mashinalıq awdarma]] ushın hám 1992-jılı usınıs etilgen transformatorǵa uqsas Fast Weight Controller bar.<ref name="transform1992">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=Jürgen|date=1992|title=Learning to control fast-weight memories: an alternative to recurrent nets.|journal=Neural Computation|volume=4}}</ref>. Transformatorlardıń artıqmashılıǵı qaytalanatuǵın birliklerdiń bolmawı, sonlıqtan uzaq qısqa múddetli yadı (LSTM) sıyaqlı aldınǵı [[Qaytalanatuǵın neyron tarmaq|qaytalanatuǵın neyron arxitekturalarǵa]] qaraǵanda shınıǵıw waqıtın az talap etedi. Keyingi ózgerisler [[Wikipedia]] [[Tekst korpusı|korpusı]] hám [[Common Crawl]] sıyaqlı úlken (til) [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqlarında]] [[Úlken til modeli|úlken til modellerin (LLM)]] oqıtıw ushın keńnen qollanıldı<ref name=":7">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-avgust }}</ref>. Bul arxitektura endi [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyiy tildi qayta islewde]] hám [[Kompyuter kóriwi|videolardı tanıwda]] ǵana emes, sonıń menen qatar audio, multi-modal qayta islew hám [[Robototexnika|robototexnikada]] qollanıladı<ref>{{Cite journal| sáne =February 2023|title=Learning to Throw With a Handful of Samples Using Decision Transformers|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9984828}}</ref>. Ol sonday-aq [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] (GTP)<ref name="wolf2020">{{Cite book|title=Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing: System Demonstrations}}</ref> hám [[BERT (til modeli)|BERT]]<ref name=":6">{{Web deregi | url = http://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html| bet = Open Sourcing BERT: State-of-the-Art Pre-training for Natural Language Processing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210113211449/https://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html| arxivsáne = 2021-jıl 13-yanvar | sáne = 2018-jıl 2-noyabr | jumıs = Google AI Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-avgust }}</ref> (Transformatorlardan eki tárepleme kodlawshı wákillikler) sıyaqlı aldınnan tayarlanǵan sistemalardıń rawajlanıwına túrtki boldı. [[Fayl:A_development_of_natural_language_processing_tools.png|nobaý|[[Tábiyiy tildi qayta islew]] modelleriniń xronologiyası]] == Xronologiya == * 1990-jılı Elman tarmaǵı qaytalanatuǵın [[Neyron tarmaq (mashinalıq oqıtıw)|neyron tarmaqtı]] paydalanıp, oqıw jıynaǵındaǵı hárbir sózdi vektor retinde kodladı, onı sózdi kirgiziw dep atadı, al pútkil lekciyanı [[vektorlı maǵlıwmatlar bazası]] retinde kodladı, bul oǵan ápiwayı kóp qabatlı perceptronnıń kúshinen tıs izbe-iz boljaw sıyaqlı wazıypalardı orınlawǵa imkaniyat berdi. Statistikalıq qosımshalardıń kemshiligi olardıń bir háriptegi sózlerdiń kóp mánislerin ajırata almawında edi<ref name="1990_ElmanPaper">{{Cite journal|last=Elman|first=Jeffrey L.| sáne =March 1990|title=Finding Structure in Time|url=http://doi.wiley.com/10.1207/s15516709cog1402_1|journal=Cognitive Science|volume=14|issue=2|pages=179–211|doi=10.1207/s15516709cog1402_1}}</ref>. * 1992-jılı Fast Weight Controller - Yurgen Shmidxuber tárepinen baspadan shıǵarıldı<ref name="transform1992">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=Jürgen|date=1992|title=Learning to control fast-weight memories: an alternative to recurrent nets.|journal=Neural Computation|volume=4}}</ref>. Ol tiykarǵı vektorlardıń sırtqı ónimleri hámde FROM hám TO dep atalatuǵın mánis vektorları arqalı basqa neyron tarmaqtıń itibar salmaqların [[programmalastırıw]] arqalı sorawlarǵa juwap beriwdi úyrendi. Tez salmaq kontrolleri keyin normalanbaǵan sızıqlı transformatorlarǵa ekvivalent ekenligi kórsetildi<ref name="lineartransformer">{{Web deregi | url = https://people.idsia.ch/~juergen/fast-weight-programmer-1991-transformer.html| bet = 26 March 1991: Neural nets learn to program neural nets with fast weights—the first Transformer variants. 2021-: New stuff!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231205213949/https://people.idsia.ch/~juergen/fast-weight-programmer-1991-transformer.html| arxivsáne = 2023-jıl 5-dekabr | avtor = Schmidhuber| avtorsilteme = Juergen Schmidhuber| at = Juergen| sáne = 2021-jıl 26-mart | baspaxana = IDSIA, Switzerland| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-dekabr | citata = }}</ref>. «Dıqqattıń ishki projektorların úyreniw» terminologiyası 1993-jılı engizildi. * 1993-jılı IBM alignment modelleri statistikalıq mashinalıq awdarma ushın paydalanıldı<ref name="U4RiN">{{Cite journal|last=Brown|first=Peter F.|title=The mathematics of statistical machine translation: Parameter estimation|journal=Computational Linguistics|issue=19|pages=263–311}}</ref>. * 1997-jılı uzaq qısqa múddetli yad sıyaqlı qaytalanatuǵın neyron tarmaqlardı paydalanatuǵın [[Úlken til modeli|úlken til modeliniń]] prekursorı usınıs etildi. * 2001-jılı Internetten alınǵan, sol gezde «júdá úlken» dep atalǵan bir milliard sózden ibarat úlken tekstli korpus, sózdi ajıratıw ushın paydalanıldı<ref name="2001_very_very_large_corpora">{{Cite journal|last=Banko|first=Michele| sáne =2001|title=Scaling to very very large corpora for natural language disambiguation|journal=Proceedings of the 39th Annual Meeting on Association for Computational Linguistics - ACL '01|pages=26–33|doi=10.3115/1073012.1073017}}</ref>. * 2012-jılı AlexNet súwretti tanıw ushın úlken neyron tarmaqlardıń ónimliligin kórsetti, eski statistikalıq usıllardıń ornına úlken jasalma neyron tarmaqlardı qollanıwdı xoshametledi. * 2014-jılı Sutskever  tárepinen eki Uzaq qısqa múddetli yad ''(ingl. Long short-term Memory (LSTMs))'' tarmaǵı paydalanıp, mashinalıq awdarmaǵa arnalǵan 380M parametrli seq2seq modeli usınıs etilgen<ref name="2014_Sutskever_et_al">{{Cite journal|last=Sutskever|first=Ilya|date=2014|title=Sequence to Sequence Learning with Neural Networks|url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2014/hash/a14ac55a4f27472c5d894ec1c3c743d2-Abstract.html|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|volume=27}}</ref>. Arxitektura eki bólimnen ibarat. Koder LSTM bolıp, ol tokenler izbe-izligin qabıllaydı hám onı vektorǵa aylandıradı. Dekoder - bul vektordı tokenler izbe-izligine aylandıratuǵın basqa LSTM. * 2014-jılı ventilyaciya 130M parametrli seq2seq modelinde paydalı boldı, ol ápiwayılastırılǵan jabıq qaytalanatuǵın birliklerdi (GRU) paydalandı. Bahdanau<ref name="ii1xZ">{{Cite journal|last=Cho|first=Kyunghyun|date=2014|title=On the Properties of Neural Machine Translation: Encoder–Decoder Approaches|url=http://dx.doi.org/10.3115/v1/w14-4012|journal=Proceedings of SSST-8, Eighth Workshop on Syntax, Semantics and Structure in Statistical Translation|pages=103–111|doi=10.3115/v1/w14-4012}}</ref> hám basqaları GRU-lardıń jabıq LSTM-ge qaraǵanda jaqsıraq yamasa jamanıraq emes ekenin kórsetti<ref name="gruber_jockisch">{{Citation |last=Gruber |first=N. |title=Are GRU cells more specific and LSTM cells more sensitive in motive classification of text? |work=Frontiers in Artificial Intelligence |volume=3 |page=40 |year=2020 |doi=10.3389/frai.2020.00040 |pmc=7861254 |pmid=33733157 |s2cid=220252321 |last2=Jockisch |first2=A.}}</ref>. * 2014-jılı Bahdanau h.t.b. eki LSTM tarmaǵı arasındaǵı itibar beriw mexanizminiń «qosımsha» túrin qollanıw arqalı jetik seq2seq modelin jaqsıladı. Degen menen, bul 2017-jılı transformatorlıq maqalada keyinirek usınıs etilgen parallelizaciyalanatuǵın («noqatlı ónim» sheńberinde) itibar beriw emes edi. * 2015-jılı Global hám Jergilikli (aynalı) dıqqat modeli arxitekturasınıń salıstırmalı ónimliligi Luong h.t.b. tárepinen bahalandı, aralas dıqqat arxitekturası Bahdanau arxitekturası usınatuǵın awdarmalardı jaqsıladı, al jergilikli itibar beriw arxitekturasın paydalanıw awdarma waqıtın qısqarttı. * 2016-jılı [[Google Awdarmashı|Google Translate]] áste-aqırın eski statistikalıq mashinalıq awdarma usılın LSTM tárepinen biriktiretuǵın seq2seq modelin hám itibar beriwdiń «qosımsha» túrin qamtıytuǵın jańa neyron tarmaqlarǵa tiykarlanǵan usıl menen almastırdı. Olar on jılǵa sozılǵan statistikalıq usılǵa qaraǵanda toǵız aydıń ishinde joqarı nátiyjege eristi<ref name="UJDu8">{{Cite news|last=Lewis-Kraus|first=Gideon|date=2016-12-14|title=The Great A.I. Awakening|journal=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2016/12/14/magazine/the-great-ai-awakening.html}}</ref>. * 2017-jılı tezirek (parallelenetuǵın yamasa bóleklenetuǵın) itibar beriw mexanizmi bar original (100M ólshemli) kodlawshı-dekoder transformatorınıń modeli «Itibar beriń - sizge kerek» maqalasında usınıs etildi. Modeldi birlestiriwge qıyınshılıqlar bolǵanlıǵı sebepli, oqıtıw tezligin oqıtıwdıń birinshi bólimi ushın 0-den maksimal mániske shekem (yaǵnıy, oqıtıw basqıshlarınıń ulıwma sanınıń 2%) sızıqlı túrde úlkeytiw usınıldı. Transformator modeliniń maqseti - seq2seq modelin alıw hám onıń qaytalanatuǵın neyron tarmaqların óshiriw, biraq onıń qosımsha itibar beriw mexanizmin saqlap qalıw bolıp tabıladı<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref>. * 2018-jılı ELMo maqalasında gáptegi hárbir sózge jaylastırıw vektorı tayınlanǵanǵa shekem pútkil gáp qayta islendi. Eki baǵdarlı LSTM hárbir sóz ushın usınday tereń konteksli jaylastırıwlardı esaplaw ushın paydalanıldı, bul sózler toplamınan hám word2vec izertlew tarmaǵın jaqsılaydı. * 2018-jılı [[BERT (til modeli)|BERT]] modelinde ELMo-nı jaqsılap (1B den aslam), tek kodlawshı transformator qollanıldı. * 2020-jılı [[kóriw transformatorı]] hám sóylewdi qayta islewge arnalǵan konvolyuciya arqalı kúsheytilgen transformator burın kóriw hám sóylew ushın paydalanılǵan qaytalanatuǵın neyron tarmaqlardan ozıp ketti. * 2020-jılı original transformatordı biriktiriw qıyınshılıqları Xiong h.t.b-lar tárepinen kóp tárepli itibarǵa shekem qabatlardı normalastırıw arqalı sheshildi. Bul pre-LN transformatorı dep ataladı. * 2023-jılı bir baǵdarlı ("avtoregressiv") transformatorlar (ólshemi 100B aslam) GPT-3 hám basqa [[OpenAI]] [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|GPT]] modellerinde qollanıldı<ref name="gpt12">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref><ref name="ngEG3">{{Citation |title=finetune-transformer-lm | sáne =June 11, 2018 |url=https://github.com/openai/finetune-transformer-lm |access-date=2023-05-01 |publisher=OpenAI}}</ref>. === Aldınǵılar === Transformatorlardan burın maǵlıwmatlar jıynaǵın izbe-iz qayta isleytuǵın LSTM hám jabıq qaytalanatuǵın birlikler (GRU) sıyaqlı jabıq qaytalanatuǵın neyron tarmaqlarǵa itibar beriw mexanizminiń aldınǵıları qosıldı. Aldınǵı token esaplawlarına ǵárezlilik olardıń itibar beriw mexanizmin parallellewge imkaniyat bermedi. 1992-jılı tez salmaq kontrolleri qaytalanatuǵın neyron tarmaqlarǵa alternativ retinde usınıldı, ol «dıqqattıń ishki projektorların» úyrene aladı<ref name="transform1992">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=Jürgen|date=1992|title=Learning to control fast-weight memories: an alternative to recurrent nets.|url=https://archive.org/details/sim_neural-computation_1992-01_4_1/page/131|journal=Neural Computation|volume=4|issue=1|pages=131–139|doi=10.1162/neco.1992.4.1.131}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber1992">[[Jürgen Schmidhuber|Schmidhuber, Jürgen]] (1992). "Learning to control fast-weight memories: an alternative to recurrent nets". ''Neural Computation''. '''4''' (1): 131–139. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1162/neco.1992.4.1.131|10.1162/neco.1992.4.1.131]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16683347 16683347].</cite></ref>. Teoriyalıq jaqtan bir tokennen alınǵan informaciya izbe-izlik boyınsha erikli túrde tarqalıwı múmkin, biraq is júzinde joǵalıw-gradient máselesi aldınǵı tokenler tuwralı anıq, shıǵarılatuǵın uzaq gáptiń sońında model jaǵdayın informaciyasız qaldıradı. Eski modellerdiń ónimliligi itibar beriw mexanizmin qosıw arqalı jaqsılandı, bul modelge izbe-izlik boyınsha hár qanday aldınǵı noqatqa erisiwge imkaniyat beredi. Itibar beriw dárejesi barlıq aldınǵı jaǵdaylardı sáykesliktiń izertlengen ólshemine sáykes ólsheydi, alıstaǵı belgiler tuwralı tiyisli informaciyanı beredi. Bul alıstaǵı kontekst gáptegi sózdiń mánisi ushın zárúr bolıwı múmkin til awdarmasında ásirese paydalı boldı. Jaǵday vektorı sońǵı inglis sózi qayta islengennen keyin ǵana qoljetimli boldı, mısalı onı francuz tilinen LSTM modeli menen awdarǵanda. Teoriyalıq jaqtan bunday vektor original gáp tuwralı informaciyanı tolıǵı menen saqlaǵanı menen, is júzinde informaciya jaman saqlanadı. Eger itibar beriw mexanizmi qosılsa, deshifratorǵa sońǵı ǵana emes, al hárbir kiris sózdiń jaǵday vektorına ruqsat beriledi hám hárbir kiris jaǵdayınıń vektorına qanshelli baylanısıw kerekligin anıqlaytuǵın dıqqat salmaqların bile aladı. [[Seq2seq]] modellerin itibar beriw mexanizmi menen keńeytiw dáslepki ret 2014-jılı Bahdanau, Cho hám Bendjio tárepinen mashinalıq awdarma kontekstinde ámelge asırıldı. === Bóleklenetuǵın dıqqat === 2016-jılı joqarı parallelizaciya bóleklenetuǵın dıqqat alǵa jiberiw tarmaǵı menen sátli biriktirildi<ref>{{Web deregi | url = https://paperswithcode.com/paper/a-decomposable-attention-model-for-natural| bet = Papers with Code – A Decomposable Attention Model for Natural Language Inference| jumıs = paperswithcode.com}}</ref>. Bul dıqqat mexanizmleriniń kúshli ekenin hám itibar berip, qaytalanatuǵın neyron tarmaqlardıń sapalı jetiskenliklerine erisiw ushın maǵlıwmatlardı izbe-iz qaytalap, qayta islew kerek emes ekenin kórsetti. 2017-jılı Vasvani h.t.b-lar sonıń menen bir qatarda qaytalanatuǵın neyron tarmaqlardı dıqqat penen almastırıwdı usındı hám bul ideyanı bahalawǵa háreket etti<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need">{{Cite journal|title=Attention is All you Need|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVaswaniShazeerParmarUszkoreit2017">[[Ashish Vaswani|Vaswani, Ashish]]; Shazeer, Noam; Parmar, Niki; Uszkoreit, Jakob; Jones, Llion; [[Aidan Gomez|Gomez, Aidan N]]; Kaiser, Łukasz; Polosukhin, Illia (2017). [https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf "Attention is All you Need"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Advances in Neural Information Processing Systems''. '''30'''. Curran Associates, Inc.</cite></ref>. Transformatorlar itibar beriw mexanizmin qollanıp, barlıq tokenlerdi bir waqıtta qayta islep, olardıń arasındaǵı «jumsaq» salmaqlardı izbe-iz qabatlarda esapladı. Itibar beriw mexanizmi tek tómengi qabatlardaǵı basqa tokenler tuwralı informaciyanı paydalanatuǵınlıqtan, onı barlıq tokenler ushın parallel esaplawǵa boladı, bul shınıǵıw tezligin arttırıwǵa alıp keledi. == Trening == === Treningdi turaqlandırıw usılları === Ápiwayı transformator arxitekturası biriktiriwge qıyınshılıq payda etti. Original maqalada<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems| sáne =2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVaswaniShazeerParmarUszkoreit2017">[[Ashish Vaswani|Vaswani, Ashish]]; Shazeer, Noam; Parmar, Niki; Uszkoreit, Jakob; Jones, Llion; [[Aidan Gomez|Gomez, Aidan N]]; Kaiser, Łukasz; Polosukhin, Illia (2017). [https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf "Attention is All you Need"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Advances in Neural Information Processing Systems''. '''30'''. Curran Associates, Inc.</cite></ref> avtorlar oqıw tezligin jıljıtıwdı paydalanıwdı usınıs etti. Yaǵnıy, oqıw tezligi qaytadan bóleklene baslaǵanǵa shekem shınıǵıwdıń birinshi bólimi ushın (ádette shınıǵıw adımlarınıń ulıwma sanı 2% bolıwı usınıladı) 0-den maksimal mániske shekem sızıqlı túrde úlkeyiwi kerek. 2020-jılǵı maqalada kóp baǵdarlı itibar beriw hám alǵa qarap baǵdarlaw qabatlarınıń aldında (keyinniń ornına) qabattı normalizaciyalaw oqıw tezligin jıljıtıwdı talap etpesten, shınıǵıwdı turaqlandıratuǵının kórsetti. === Aldınnan dál sazlaw === Transformatorlar ádette baqlanbaytuǵın aldınnan tayarlıqtı qamtıytuǵın ózbetinshe qadaǵalanatuǵın oqıtıwdan ótedi, sonnan keyin qadaǵanatuǵın dál sazlawdan. Belgilengen trening maǵlıwmatlarınıń sheklengenligi sebepli, aldınnan tayarlıq ádette dál sazlawǵa qaraǵanda úlkenirek maǵlıwmatlar jıynaǵında orınlanadı. Aldınnan tayarlıq hám dál sazlaw wazıypaları ádette tómendegilerdi óz ishine aladı: * [[til modeli]]<ref name=":6">{{Web deregi | url = http://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html| bet = Open Sourcing BERT: State-of-the-Art Pre-training for Natural Language Processing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210113211449/https://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html| arxivsáne = 2021-jıl 13-yanvar | sáne = 2018-jıl 2-noyabr | jumıs = Google AI Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html "Open Sourcing BERT: State-of-the-Art Pre-training for Natural Language Processing"]. ''Google AI Blog''. 2 November 2018. [https://web.archive.org/web/20210113211449/https://ai.googleblog.com/2018/11/open-sourcing-bert-state-of-art-pre.html Archived] from the original on 2021-01-13<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-08-25</span></span>.</cite></ref> * keyingi gápti boljaw<ref name=":6" /> * sorawǵa juwap beriw<ref name=":7">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/better-language-models/ "Better Language Models and Their Implications"]. ''OpenAI''. 2019-02-14. [https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/ Archived] from the original on 2020-12-19<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-08-25</span></span>.</cite></ref> * oqıwdı túsiniw * sezimdi tallaw<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems| sáne =2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVaswaniShazeerParmarUszkoreit2017">[[Ashish Vaswani|Vaswani, Ashish]]; Shazeer, Noam; Parmar, Niki; Uszkoreit, Jakob; Jones, Llion; [[Aidan Gomez|Gomez, Aidan N]]; Kaiser, Łukasz; Polosukhin, Illia (2017). [https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf "Attention is All you Need"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Advances in Neural Information Processing Systems''. '''30'''. Curran Associates, Inc.</cite></ref> * qaytalaw<ref name="2017_Attention_Is_All_You_Need" /> T5 transformatorınıń maqalası<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Raffel|first1=Colin|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Roberts|first3=Adam|last4=Lee|first4=Katherine|last5=Narang|first5=Sharan|last6=Matena|first6=Michael|last7=Zhou|first7=Yanqi|last8=Li|first8=Wei|last9=Liu|first9=Peter J.|date=2020-01-01|title=Exploring the limits of transfer learning with a unified text-to-text transformer|url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.5555/3455716.3455856|journal=The Journal of Machine Learning Research|volume=21|issue=1|pages=140:5485–140:5551|issn=1532-4435}}</ref> kóplegen aldınnan tayarlıq wazıypaların hújjetlestiredi. Ayırım mısallar: * buzılǵan tekstti qálpine keltiriw: <code>Raxmet<X> men seniń otırıspaǵıńa <Y> hápte. -> <X> mirát etkeniń ushın <Y> ótken <Z></code> bul jerde <code><Z></code> «shıǵarıwdıń sońı» degendi ańlatadı. * awdarma: <code>inglis tilinen nemis tiline awdarıw: That is good. -> Das ist gut..</code> * gáptiń grammatikalıq qolaylılıǵın bahalaw (CoLA gápi): <code>The course is jumping well.</code> -> <code>not acceptable</code> . == Qosımshalar == Transformator [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyiy tildi qayta islewde]] (NLP) úlken jetiskenlikke eristi, mısalı [[mashinalıq awdarma]] hám waqıt seriyaların boljaw wazıypaları. [[GPT-2]], [[GPT-3]], [[GPT-4]], Claude, [[BERT (til modeli)|BERT]], XLNet, RoBERTa hám [[ChatGPT]] sıyaqlı kóplegen úlken til modelleri transformatorlardıń NLP-ge baylanıslı kóplegen wazıypalardı orınlaw qábiletin kórsetedi hám olardı tabıw imkaniyatına iye. Olar tómendegilerdi qamtıwı múmkin: * mashinalıq awdarma * hújjetti ulıwmalastırıw * hújjetti qáliplestiriw * atalǵan obyektti tanıw (NER)<ref>{{Cite journal|last1=Kariampuzha|first1=William|last2=Alyea|first2=Gioconda|last3=Qu|first3=Sue|last4=Sanjak|first4=Jaleal|last5=Mathé|first5=Ewy|last6=Sid|first6=Eric|last7=Chatelaine|first7=Haley|last8=Yadaw|first8=Arjun|last9=Xu|first9=Yanji|date=2023|title=Precision information extraction for rare disease epidemiology at scale|journal=Journal of Translational Medicine|volume=21|issue=1|page=157|doi=10.1186/s12967-023-04011-y|pmid=36855134|pmc=9972634}}</ref> * biologiyalıq izbe-izlikti analizlew * tábiyiy tilde kórsetilgen talaplar tiykarında [[Programmalastırıw|kompyuter kodın jazıw]] * videonı túsiniw. NLP qosımshalarınan basqa, ol kompyuter kóriwi yamasa beloklardı búklew qosımshaları (mısalı, AlphaFold) sıyaqlı basqa tarawlarda da tabıslı boldı. Ataqlı mısal retinde Ithaca úsh shıǵıw basına iye bolǵan tek kodlawshı transformator bolıp tabıladı. Áyyemgi grek jazıwın simvollar izbe-izligi retinde kiritedi, biraq oqılmaytuǵın belgiler "-" menen almastırıladı. Onıń úsh shıǵıw bası sáykes túrde grekshe belgiler, jazıwdıń jaylasıwı hám jazıw sánesi boyınsha itimallıq bólistiriwlerin shıǵaradı<ref>{{Cite journal|last1=Assael|first1=Yannis|last2=Sommerschield|first2=Thea|last3=Shillingford|first3=Brendan|last4=Bordbar|first4=Mahyar|last5=Pavlopoulos|first5=John|last6=Chatzipanagiotou|first6=Marita|last7=Androutsopoulos|first7=Ion|last8=Prag|first8=Jonathan|last9=de Freitas|first9=Nando|date=March 2022|title=Restoring and attributing ancient texts using deep neural networks|journal=Nature|volume=603|issue=7900|pages=280–283|doi=10.1038/s41586-022-04448-z|pmid=35264762|pmc=8907065|bibcode=2022Natur.603..280A|issn=1476-4687}}</ref>. == Iske asırıw == Transformator modeli [[TensorFlow]] hám [[PyTorch]] sıyaqlı standart tereń oqıtıw [[Freymvork|freymvorklarında]] ámelge asırıladı. ''Transformers'' − [[Hugging Face]] kompaniyası tárepinen islep shıǵarılǵan kitapxana, ol transformatorǵa tiykarlanǵan arxitekturalar menen aldınnan tayarlanǵan modellerdi usınadı.<ref name="wolf2020">{{Cite book|last1=Wolf|first1=Thomas|last2=Debut|first2=Lysandre|last3=Sanh|first3=Victor|last4=Chaumond|first4=Julien|last5=Delangue|first5=Clement|title=Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing: System Demonstrations|chapter=Transformers: State-of-the-Art Natural Language Processing|year=2020|pages=38–45|doi=10.18653/v1/2020.emnlp-demos.6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWolfDebutSanhChaumond2020">Wolf, Thomas; Debut, Lysandre; Sanh, Victor; Chaumond, Julien; Delangue, Clement; Moi, Anthony; Cistac, Pierric; Rault, Tim; Louf, Remi; Funtowicz, Morgan; Davison, Joe; Shleifer, Sam; von Platen, Patrick; Ma, Clara; Jernite, Yacine; Plu, Julien; Xu, Canwen; Le Scao, Teven; Gugger, Sylvain; Drame, Mariama; Lhoest, Quentin; Rush, Alexander (2020). "Transformers: State-of-the-Art Natural Language Processing". ''Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing: System Demonstrations''. pp.&nbsp;38–45. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.18653/v1/2020.emnlp-demos.6|10.18653/v1/2020.emnlp-demos.6]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:208117506 208117506].</cite></ref>. == Arxitektura == [[Fayl:The-Transformer-model-architecture.png|nobaý|400x400 nükte|Original maqaladan transformator modeliniń tiykarǵı komponentleri kórinisi, bunda qabattı normallastırıw kóp baǵdarlı itibardan keyin orınlandı. 2020-jılǵı maqalada qabattıń normallastırıwın kóp baǵdarlı itibardıń aldına qoyıw (keyinniń ornına) shınıǵıwdıń turaqlılıǵınıń jaqsılanıwın anıqladı.]] Barlıq transformatorlardıń tiykarǵı komponentleri birdey: * Tekstti tokenlerge aylandıratuǵın tokenizatorlar. * Tokenler menen token poziciyaların vektorlı kórinislerge aylandıratuǵın jalǵız ornatıw qabatı. * Transformator qabatları vektor kórinislerinde qaytalanatuǵın túrlendiriwlerdi ámelge asıradı, kóbirek hám kóbirek lingvistikalıq informaciyanı shıǵaradı. Olar ózgeriwshi itibar beriw hám alǵa baǵdarlanǵan qabatlardan ibarat. * (minnetli emes) Sońǵı vektorlı kórinislerdi tokenler boyınsha itimallıq bólistiriwine qayta túrlendiretuǵın kiriwdi óshiriw qabatı. Transformator qabatları eki túrdiń biri bolıwı múmkin, koder hám deshifrator. Original maqalada olardıń ekewi de qollanılǵan, al keyingi modellerde olardıń tek bir túri ǵana qamtılǵan. [[BERT (til modeli)|BERT]] tek kodlawshı modeliniń mısalı bolıp tabıladı; [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|GPT]] tek dekoderlerge arnalǵan modeller bolıp tabıladı. === Kirgiziw === Kirgizilgen tekst tokenizator menen, kóbinese bayt jubın kodlawshı tokenizer tárepinen analizlenedi hám hárbir token sózdi jaylastırıw kestesinen joqarıǵa qarap vektorǵa aylandırıladı. Sonnan keyin tokenniń poziciyalıq informaciyanı jaylastırıw sózine qosıladı. === Koder-dekoder arxitekturası === Burınǵı seq2seq modelleri sıyaqlı, transformatordıń original modeli koder-dekoder arxitekturasın paydalandı. Koder kiris tokenlerin iteraciyalıq túrde bir qabattan keyin qayta isleytuǵın kodlaw qabatlarınan ibarat, al dekoder kodlawshınıń shıǵısın, sonday-aq dekoder shıǵısınıń tokenlerin iterativ túrde qayta isleytuǵın dekodlaw qabatlarınan ibarat. Hárbir kodlawshı qabatınıń funkciyası kontekstli token kórinislerin jaratıw bolıp tabıladı, bunda hárbir kórsetiw ózine-ózi itibar beriw mexanizmi arqalı kiris tokenlerinen informaciyanı «aralasatuǵın» tokenge sáykes keledi. Hárbir dekoder qabatında eki itibar beriw ishki qabatı bar: (1) kodlawshınıń shıǵısın qosıwǵa arnalǵan kross-dıqqat (kontekstlestirilgen kiris token kórinisleri) hám (2) dekoderge kiris tokenleri arasında informaciyanı «aralastırıwǵa» ózine itibar beriw (yaǵnıy, shıǵarıw waqıtında usı waqıtqa shekem jaratılǵan tokenler)<ref>{{Web deregi | url = https://indico.io/blog/sequence-modeling-neural-networks-part2-attention-models/| bet = Sequence Modeling with Neural Networks (Part 2): Attention Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021203352/https://indico.io/blog/sequence-modeling-neural-networks-part2-attention-models/| arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | sáne = 2016-jıl 18-aprel | jumıs = Indico| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-oktyabr }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = http://jalammar.github.io/illustrated-transformer/| bet = The Illustrated Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201018061610/https://jalammar.github.io/illustrated-transformer/| arxivsáne = 2020-jıl 18-oktyabr | avtor = Alammar| at = Jay| jumıs = jalammar.github.io| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Koder hám dekoder qabatlarınıń ekewinde de shıǵıslardı qosımsha qayta islewge arnalǵan neyron tarmaǵı bar hám qaldıq jalǵanıwlar menen qabattı qálpine keltiriw basqıshların óz ishine aladı<ref name=":1">{{Web deregi | url = http://jalammar.github.io/illustrated-transformer/| bet = The Illustrated Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201018061610/https://jalammar.github.io/illustrated-transformer/| arxivsáne = 2020-jıl 18-oktyabr | avtor = Alammar| at = Jay| jumıs = jalammar.github.io| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-oktyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlammar">Alammar, Jay. [http://jalammar.github.io/illustrated-transformer/ "The Illustrated Transformer"]. ''jalammar.github.io''. [https://web.archive.org/web/20201018061610/https://jalammar.github.io/illustrated-transformer/ Archived] from the original on 2020-10-18<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-10-15</span></span>.</cite></ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 2mcw4i1p0l7foxk12n5aqj7waj2m9o9 0 20018 266300 213132 2026-08-18T01:14:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266300 wikitext text/x-wiki {{Áwladlar dizimi}} '''Y buwını''' yamasa '''Y generaciyası''' — sonday-aq '''Milleniumlar''' ({{Lang|en|''Millennials''}}) dep te alataladı, demografiyalıq topar<ref name="gazetesu">{{Web deregi | url = https://gazetesu.sabanciuniv.edu/y_kusagi_nedir| bet = insan kaynakları literatürüne ‘Y Kuşağı’ olarak geçen kuşak nedir?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110324002154/https://gazetesu.sabanciuniv.edu/y_kusagi_nedir| arxivsáne = 24-mart 2011 | til = [[Túrk tili|túrkshe]]| jumıs = gazeteSU| baspaxana = Sabancı Üniversitesi| qaralǵan sáne = 6-may 2021 }}</ref>. X buwınınan keyingi hám Z buwınınan aldınǵı buwın. Ilimpazlar hám tanımalı medya 1981-1996-jıllar arasında Y buwını wákilleriniń tuwılıw jılları retinde kórsetedi<ref name="gazetesu" />. Bul buwın, ádette, [[Internet|internet]], mobil áspablar hám socillıq tarmaqtıń keńnen jayılıw dáwirine sáykes kelgenlikten bularǵa qattı qızıǵıwshılar retinde belgili. Sol sebepten ayırım waqıtlarda sanlı jerliler dep te ataladı. 2008-2012 Global ekonomikalı krizisi hám [[COVID-19 pandemiyası]] usı buwınǵa qattı tásir etti hám jaslar ortasında tariyx boyınsha úlken kólemde jumıssızlıqqa duwshar boldı. Bul buwın dúnyanıń kóp jerlerinde siyasat hám ekonomikadaǵı liberal siyasattıń kúshi menen ósti<ref>{{Web deregi | url = https://www.milliyet.com.tr/Y-kusagi-nedir--Y-kusaginin-ozellikleri-nelerdir--molatik-99/| til = [[Túrk tili|túrkshe]]| bet = Y kuşağı nedir? Y kuşağının özellikleri nelerdir?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160321165308/https://www.milliyet.com.tr/Y-kusagi-nedir--Y-kusaginin-ozellikleri-nelerdir--molatik-99/| arxivsáne = 15-yanvar 2018 | baspaxana = [[Milliyet (gazeta)|Milliyet]]| qaralǵan sáne = 12-dekabr 2020 }}</ref>. == Qarańız == * [[X áwladı]] * [[Z áwladı]] * [[Alfa áwladı]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * {{citation|year=2015|title=Myths, exaggerations and uncomfortable truths: The real story behind millennials in the workplace|publisher=IBM Institute for Business Value|first=Carolyn |last=Baird|url=https://www-935.ibm.com/services/us/gbs/thoughtleadership/millennialworkplace/}} * {{cite journal|last=DeChane|first=Darrin J. |title=How to Explain the Millennial Generation? Understand the Context |journal=Student Pulse | sáne =2014 |volume=6|issue=3|pages=16|url=https://www.studentpulse.com/articles/878/how-to-explain-the-millennial-generation-understand-the-context}} * {{cite book|last1=Espinoza|first1=Chip|title=Managing the Millennials: Discover the Core Competencies for Managing Today's Workforce|year=2010|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-470-56393-9|pages=[https://archive.org/details/managingmillenni0000espi/page/172 172]|url=https://archive.org/details/managingmillenni0000espi/page/172|author2=[[Mick Ukleja]], Craig Rusch|access-date=4 -12-2012}} * {{Tezis deregi|last=Espinoza|first=Chip|title=Millennial Integration: Challenges Millennials Face in the Workplace and What They Can Do About Them|year=2012 |type=PhD dissertation |publisher=Antioch University |via=OhioLINK|location=Yellow Springs, OH|url=https://rave.ohiolink.edu/etdc/view?acc_num=antioch1354553875}} * {{cite book |last1=Furlong |first1=Andy |title=Youth Studies: An Introduction |url=https://archive.org/details/youthstudiesintr0000furl |isbn=978-0-415-56476-2|year=2013|location=New York|publisher=Routledge}} * {{cite journal|last=Gardner|first=Stephanie F. |title=Preparing for the Nexters |journal=[[American Journal of Pharmaceutical Education]] |date=15 August 2006 |pmc=1636975|volume=70|issue=4|pmid=17136206|pages=87|doi=10.5688/aj700487}} * {{Web deregi | last1 = Hobbes| first1 = Michael| bet = Generation Screwed| jumıs = [[The Huffington Post]]| sáne = 2017-jıl 14-dekabr | url = https://highline.huffingtonpost.com/articles/en/poor-millennials/| qaralǵan sáne = 19-7-2021 }} * {{Cite book|title=The Next America: Boomers, Millennials, and the Looming Generational Showdown|url=https://archive.org/details/nextamericaboome0000tayl|last1=Taylor|first1=Paul|last2=Pew Research Center|publisher=PublicAffairs|year=2016|isbn=978-1-61039-619-6}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.nytimes.com/2007/08/05/world/americas/05iht-diversity.1.6986248.html The Downside of Diversity]. Michael Jonas. ''The New York Times''. 5-avgust 2007. * [https://www.youtube.com/watch?v=vhhgI4tSMwc&t=0 Why 30 is not the new 20]. Meg Jay. Ted Talk. 13-may 2013. (Video, 14:49) * [https://www.youtube.com/watch?v=Y8mZx4o32vs&t=0 Gen-Z Matters More than millennials: Goldman Sachs' Christopher Wolf]. 4-mart 2016. (Video, 3:21) * [https://www.youtube.com/watch?v=uugCRJXQXW0&t=0 Is a University Degree a Waste of Money?] CBC News: The National. 1-mart 2017. (Video, 14:39) * [https://www.pbs.org/newshour/show/smartphone-irresistible-worth-trying-resist Why your smartphone is irresistible (and why itʼs worth trying to resist)], PBS Newshour. 21-aprel 2017. Psychologist [[Adam Alter]]. [[Kategoriya:Mádeniy áwladlar]] [[Kategoriya:Demografiya]] [[Kategoriya:Postmodernizm]] 9k6wp12kp4yvtkj5nt7p72td7nhpmtk 0 20850 266197 213205 2026-08-17T23:41:50Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266197 wikitext text/x-wiki Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwda '''tarqatılǵan versiyanı basqarıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. distributed version control. Sonday-aq, '''tarqatılǵan qayta qarawdı basqarıw''' ingl.distributed revision control)'' ‒ bul tolıq [[Derek kodı|kod]] bazasın, onıń tolıq tariyxın qosqanda, hárbir islep shıǵarıwshınıń kompyuterine kóshirilgen versiyanı basqarıwdıń bir túri. Oraylastırılǵan versiyanı basqarıwǵa qaraǵanda, bul avtomatlı tarmaqlanıwdı hám birlestiriwdi basqarıwǵa, kóp operaciyalardı tezlestiriwge (tekseriw hám tarqatıwdan basqa), onlayn emes jumıs islew imkaniyatın jaqsılawǵa hám saqlıq kóshirmeler ushın bir orınǵa ǵárezlilikke imkaniyat beredi<ref name="git-scm" /><ref name="Joel 2010">{{Web deregi | url = http://joelonsoftware.com/items/2010/03/17.html| bet = Distributed Version Control Is Here to Stay, Baby| avtor = Spolsky| at = Joel| sáne = 2010-jıl 17-mart | jumıs = Joel on Software| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://betterexplained.com/articles/intro-to-distributed-version-control-illustrated/| bet = Intro to Distributed Version Control (Illustrated)| jumıs = www.betterexplained.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-yanvar }}</ref>. Dúnyadaǵı eń ataqlı versiyalardı basqarıw sisteması bolǵan [[Git]]<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://rhodecode.com/insights/version-control-systems-2016| bet = Version Control Systems Popularity in 2016| jumıs = www.rhodecode.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-yanvar }}</ref>, tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması bolıp tabıladı. 2010-jılı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵarıwshı avtor Djoyl Spolksi tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sistemalarınıń "sońǵı on jıldaǵı programmalıq támiynattı islep shıǵarıw texnologiyasındagı eń úlken alǵa ilgerlew" ekenligin ayttı<ref name="Joel 2010">{{Web deregi | url = http://joelonsoftware.com/items/2010/03/17.html| bet = Distributed Version Control Is Here to Stay, Baby| avtor = Spolsky| at = Joel| sáne = 2010-jıl 17-mart | jumıs = Joel on Software| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSpolsky2010">Spolsky, Joel (17 March 2010). [http://joelonsoftware.com/items/2010/03/17.html "Distributed Version Control Is Here to Stay, Baby"]. ''Joel on Software''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 June</span> 2019</span>.</cite></ref>. == Tarqatılǵan hám oraylastırılǵan == Tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sistemaları (DVCS) versiyalardı basqarıw ushın oraylastırılǵan sistemalardıń klient-server usılına qarama-qarsı, teń dárejeli usılın qollanadı. Tarqatılǵan qayta qarawdı basqarıw teń dárejeli arasında patchlerdi jetkerip beriw arqalı repozitoriyalardı sinxronlaydı. Kod bazasınıń tek bir oraylıq versiyası joq; onıń ornına hárbir paydalanıwshı jumıs kóshirmesine hám tolıq ózgeris tariyxına iye. DVCS artıqmashılıqları (oraylastırılǵan sistemalar menen salıstırǵanda) tómendegilerdi qamtıydı: * Paydalanıwshılarǵa tarmaqqa qosılmaǵan gezde ónimli jumıs islewge imkaniyat beredi. * Ulıwma operaciyalar (mısalı, commitlerdi jaratıw, tariyxtı kórsetiw hám ózgertiwlerdi qaytarıw) DVCS-te tezirek, óytkeni oraylıq server menen baylanısıwdıń zárúrligi joq<ref name="OSullivan">{{Web deregi | url = http://hgbook.red-bean.com/hgbook.html| bet = Distributed revision control with Mercurial| avtor = O'Sullivan| at = Bryan| qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-iyul }}</ref>. DVCS-te baylanıs tek ózgerislerdi basqa teń dárejelilerge bólisiw gezinde ǵana kerek. * Jeke jumısqa imkaniyat beredi, usılayınsha paydalanıwshılar ózleriniń ózgertiwlerin,  hátte járiyalaǵısı kelmeytuǵın erte shıǵarılǵan versiyalarda da paydalana aladı. * Jumıs kóshirmeleri aralıqtaǵı saqlıq kóshirme retinde ónimli jumıs isleydi, bul bir fizikalıq mashinaǵa bir sátsiz noqat retinde iseniwge imkaniyat bermeydi.<ref name="OSullivan" /> * Hár túrli rawajlanıw modellerin, mısalı, rawajlanıw tarmaqlarınıń paydalanıwın yamasa Komandır/Leytenant modelin qollanıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|first=Scott|last=Chacon|title=Pro Git|year=2014|url=https://archive.org/details/progit0000chac_l7h3_seconded}}</ref>. * Proekttiń «shıǵarıw versiyasın»  oraylastırılǵan basqarıwǵa imkaniyat beredi. * FOSS programmalıq proektlerge,  jetekshilik konfliktleri yamasa dizayn kelispewshilikleri sebepli toqtap qalǵan proektten proekttiń kóshirmesin jaratıwǵa ańsat. DVCS kemshilikleri (oraylastırılǵan sistemalar menen salıstırǵanda) tómendegilerdi qamtıydı: * Repozitoriydi dáslepki ret tekseriw oraylastırılǵan versiyalardı basqarıw sistemalarındaǵı tekseriwge qaraǵanda ástenirek, óytkeni barlıq filiallar menen rawajlanıw tariyxı ádepki boyınsha jergilikli mashinaǵa kóshiriledi. * Kóplegen oraylastırılǵan VCS-tiń bólegi bolǵan qulıplar mexanizmleriniń joqlıǵı, bul grafikalıq aktivler yamasa júdá quramalı jeke fayl ekilik yamasa XML paketleri (mısalı, ofis hújjetleri, PowerBI faylları, SQL Server Data Tools BI paketleri t.b.) sıyaqlı birlestirile almaǵan ekilik fayllarǵa kelgende de áhmiyetli rol oynaydı. * Hárbir paydalanıwshınıń tolıq kod bazasınıń tolıq tariyxınıń kóshirmesine qosımsha saqlaw kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.atlassian.com/blog/software-teams/version-control-centralized-dvcs| bet = What is version control: centralized vs. DVCS| sáne = 2012-jıl 14-fevral | jumıs = www.atlassian.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-yanvar }}</ref>. * Hárbir qatnasıwshınıń jergilikli túrde qáwipli kóshirmesine iye bolǵanlıqtan, kod bazasınıń qáwipke ushıraw dárejesi arttı. Ayırım dáslepki oraylastırılǵan sistemalar endi ayırım bólingen imkaniyatlardı usınadı. Team Foundation Server hám Visual Studio Team Services endi Git xostingi arqalı oraylastırılǵan hám tarqatılǵan versiyalardı basqarıw repozitoriyların jaylastıradı. Sol sıyaqlı, ayırım tarqatılǵan sistemalar házir fayllardı júklep alatuǵın virtual fayl sistemanı ashatuǵın júdá úlken kod bazaları menen jumıs islew ushın Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan Git ushın virtual fayl sisteması<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2017/02/GVFS/| bet = How Microsoft Solved Git's Problem with Large Repositories| avtor = Jonathan Allen| sáne = 2017-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-avgust }}</ref> sıyaqlı jergilikli saqlaw kerek bolǵan jaǵdayda ǵana tekseriw waqıtları menen saqlaw shıǵınları máselelerin jeńilletetuǵın imkaniyatlardı usınadı. == Jumıs modeli == Bólistirilgen model,  mısalı, Linux yadrosı proekti  sıyaqlı,  bólek islep  shıǵarıwshıları  bar úlken proektler ushın,  kóbinese jaqsıraq bolıp tabıladı,  óytkeni islep shıǵarıwshılar  jeke  jumıs isley aladı hám  birlestiriw ushın  (yamasa bas tartıw ushın) óz ózgertiwlerin jiberedi. Bul beyimlilik  integrator jumıs procesi sıyaqlı,  eń keńnen qollanılatuǵın,  ózine tán derek kodın qosıw jumıs proceslerin qabıl etiwge imkaniyat beredi.  Oraylastırılǵan modelde,  islep shıǵarıwshılar  hár túrli versiyalardaǵı máselelerdiń aldın alıw ushın óz jumısların  seriyalawı kerek bolǵan jaǵdayda,  bólingen modelde islep shıǵarıwshılar  kodtıń  tutas tariyxın  óz jergilikli mashinalarına  kóshirip alıwǵa boladı. Olar «ózgerisler jıynaǵın» jaratıp,  ózgertiwlerin  aldı menen jergilikli repozitoriylerge  minnetleydi, keyin olardı  tiykarǵı repozitoriyǵa  jiberedi. Bul usıl  islep shıǵarıwshılarǵa  jergilikli hám  ajıratılǵan jumıs islewge imkaniyat beredi, bul  bólingen komandalarda  qolaylıraq<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/centralized-vs-distributed-version-control-which-one-should-we-choose/| bet = Centralized vs Distributed Version Control| avtor = Upadhaye| at = Annu| sáne = 2023-jıl 22-fevral | jumıs = GFG| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-aprel }}</ref>. === Oraylıq hám filial repozitoriyları === Shın mánisinde bólingen proektlerde,  mısalı,  [[Linux|Linuxta]], hárbir  úles qosıwshı  proekttiń ózin  saqlap,  hár túrli úles qosıwshılar  ózin sáykes versiyaların jaylastıradı hám kerek bolǵan jaǵdayda  basqa paydalanıwshılardan  ózgerislerdi  alıp, kóplegen  hár túrli túyinlerden  ulıwma  kelisimniń payda bolıwına ákeldi.  Bul sonday-aq  «fork»  etiw procesin  ańsatlastıradı,  óytkeni tek  bir  úles qosıwshı basqa  úles qosıwshılardan  pull sorawların  qabıl etpeydi hám  kod bazalarınıń  az-azdan  bólenip ketiwine jol beredi. Degen menen bul kelisimdi saqlaw qıyın bolıwı múmkin, nátiyjesinde kóplegen proektler bir qatnasıwshı universal «joqarı aǵım» bolıp tabılatuǵın paradigmaǵa almasıwdı tańlaydı, repozitoriyden ózgerisler bárqulla derlik alınadı. Bul paradigma boyınsha rawajlanıw biraz jaqınlaydı, óytkeni házir hárbir proektte rásmiy emes túrde rásmiy repozitoriy retinde qarastırılatuǵın, proektti qollawshılar birlesip basqaratuǵın oraylıq repozitoriy bar. Tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sistemaları jańa islep shıǵarıwshılarǵa hár qanday basqa úles qosıwshınıń repozitoriyiniń kóshirmesin «klonlaw» imkaniyatın ańsatlastırsa da, oraylıq modelde jańa islep shıǵarıwshılar kod bazasınıń birdey jergilikli kóshirmelerin jaratıw ushın bárqulla oraylıq repozitoriydi klonlaydı. Bul sistema boyınsha oraylıq repozitoriydegi kod ózgerisleri waqtı menen jergilikli repozitoriy menen sinxronlanadı hám islep shıǵıw juwmaqlanǵannan keyin ózgertiw oraylıq repozitoriyge tezirek biriktiriliwi kerek. Bul oraylastırılǵan modeldi paydalanatuǵın shólkemler kóbinese [[GitHub]] sıyaqlı úshinshi tárep xızmetinde oraylıq repozitoriydi jaylastırıwdı tańlaydı, ol ózbetinshe jaylastırılǵan repozitoriylerge qaraǵanda isenimli jumıs waqtın usınıw menen birge, sonıń menen qatar máseleni baqlawshılar menen úziliksiz integraciya sıyaqlı oraylastırılǵan imkaniyatlardı qosa aladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] llj1f6lyydfw3yz73s79l4fj689nhpk 0 20853 266229 213207 2026-08-18T00:04:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266229 wikitext text/x-wiki Esaplawda '''kompilyator''' − bir [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilinde]] (dáslepki til) jazılǵan kompyuter kodın basqa tilge (maqsetli tilge) [[Translyator|awdaratuǵın]] [[kompyuter programması]]. "Kompilyator" atı tiykarınan [[Derek kodı|derek kodın]] [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tilinen]] [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli programmalastırıw tiline]] (mısalı, [[assembler tili]], [[obyekt kodı]] yamasa [[mashina kodı]]) orınlanıwshı ([[Inglis tili|ingl]]. executable) programmanı jaratıw ushın awdaratuǵın programmalar ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/compiler| bet = Encyclopedia: Definition of Compiler| avtor = | sáne = | jumıs = PCMag.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyul }}</ref>.: p1  Kóplegen hár túrli túrdegi kompilyatorlar bar, olardıń shıǵısları hár túrli paydalı formalarda boladı. Kross-kompilyator kompilyatordıń ózi jumıs isleytuǵın CPU yamasa operaciyalıq sistemaǵa qaraǵanda basqasha CPU yamasa operaciyalıq sistema ushın kod jaratadı.  Bootstrap (júklewshi) kompilyatorı  kóbinese waqıtlı kompilyator bolıp, til ushın  turaqlıraq yamasa jaqsı optimallastırılǵan kompilyatordı kompilyaciyalaw ushın qollanıladı. Baylanıslı programmalıq támiynatlarǵa dekompilyatorlar, tómen dárejeli tillerden [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tillerge]] awdaratuǵın programmalar; joqarı dárejeli tiller arasında awdaratuǵın programmalar, kóbinese derek kodtan derekke kompilyatorlar yamasa transpilyatorlar dep ataladı; tildi qayta jazıwshılar, kóbinese tildi ózgertip, ańlatpanıń formasın awdaratuǵın programmalar; hám kompilyator-kompilyatorlar, kompilyatorlardı (yamasa olardıń bir bólimin) jaratuǵın kompilyatorlar, kóbinese kóplegen hár túrli kompilyatorlardı jaratıw imkaniyatına iye bolıw ushın ulıwma hám qayta paydalanıwǵa jaqın túrde boladı. Kompilyator tómendegilerdiń ayırımların, kóbinese fazalar dep atalatuǵın operaciyaların ámelge asırıwı múmkin: aldınnan qayta islew, leksikalıq analiz, tallaw, semantikalıq analiz (sintaksisli baǵdarlanǵan awdarma), kiris programmaların aralıq kóriniske túrlendiriw, kodtı optimallastırıw hám mashinaǵa tiyisli koddı jaratıw. Kompilyatorlar usı fazalardı ónimli dizaynı hám dáslepki kirgiziwdi maqsetli shıǵarıwǵa túrlendiriwdiń durıslıǵın xoshametleytuǵın modullik komponentler retinde ámelge asıradı. Kompilyatordıń durıs emes háreketi sebepli payda bolǵan programmalıq qátelerdi izlew hám sheshiw júdá qıyın bolıwı múmkin; sonlıqtan kompilyator ámelge asırıwshılar kompilyatordıń durıslıǵın támiyinlew ushın aytarlıqtay kúsh jumsaydı<ref name="Sun2016">{{Cite book|last1=Sun|first1=Chengnian|last2=Le|first2=Vu|last3=Zhang|first3=Qirun|last4=Su|first4=Zhendong|title=Proceedings of the 25th International Symposium on Software Testing and Analysis|chapter=Toward understanding compiler bugs in GCC and LLVM| sáne =2016|publisher=ACM|series=ISSTA 2016|pages=294–305|doi=10.1145/2931037.2931074|isbn=9781450343909}}</ref>. Kompilyatorlar derek programmaların túrlendiriw ushın qollanılatuǵın jalǵız til processorı emes. [[Interpretator]] − kórsetilgen operaciyalardı bir waqıtta orınlap, túrlendiretuǵın kompyuter programmalıq támiynatı.: p2  Awdarma procesi kompyuter tilleriniń dizaynına tásir etedi, bul kompilyaciyalaw yamasa interpretaciyalawǵa ústemlik beredi. Teoriyalıq jaqtan, programmalastırıw tili kompilyatorǵa da, interpretatorǵa da bolıwı múmkin. Ámeliyatta programmalastırıw tilleri ádette tek birewine (kompilyatorǵa yamasa interpretatorǵa) baylanıslı. == Tariyxı == [[Fayl:Compiler.svg|nobaý|Tipik kóp tilli, kóp maqsetli kompilyatordıń jumıs islewiniń diagramması]] Ekinshi dúnyajúzilik urıs gezinde alımlar, matematikler hám injenerler islep shıqqan teoriyalıq esaplaw koncepciyaları cifrlı zamanagóy esaplawlardıń rawajlanıwınıń tiykarın quradı. Ápiwayı ekilik tiller [[cifrlı]] qurılmalar tek birlik penen nollerdi hám tiykarǵı mashina arxitekturasındaǵı sxema úlgilerin túsinetuǵınlıqtan rawajlandı. 1940-jıllardıń sońında assembler tilleri kompyuter arxitekturasınıń abstrakciyasın anaǵurlım ónimli usınıw ushın jaratıldı.[5] Dáslepki kompyuterlerdiń sheklewli yadı sıyımlılıǵı dáslepki kompilyatorlar islep shıǵarılǵanda aytarlıqtay texnikalıq qıyınshılıqlarǵa alıp keldi. Sonlıqtan kompilyaciya procesin bir neshe kishi programmalarǵa bóliw kerek boldı. Frontend-tiń sońǵı programmaları maqsetli kodtı jaratıw ushın artqı (backend) programmalar paydalanatuǵın tallaw ónimlerin shıǵaradı. Kompyuter texnologiyaları kóbinese resurslar menen támiyinlenetuǵınlıqtan, kompilyator dizaynı kompilyaciya procesine jaqsıraq sáykes keliwi múmkin. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] ushın joqarı dárejeli tildi qollanıw kóbinese ónimli, sonlıqtan joqarı dárejeli tillerdiń rawajlanıwı cifrlı kompyuterler támiyinleytuǵın imkaniyatlardan tábiyiy túrde kelip shıqtı. Joqarı dárejeli tiller − sintaksisi hám semantikası qatań túrde anıqlanǵan rásmiy tiller bolıp, olardıń joqarı dárejeli til arxitekturasın qáliplestiredi. Bul rásmiy tillerdiń elementlerine tómendegiler kiredi: * Alfavit, hár qanday sheklengen simvollar jıynaǵı; * Qatardıń, simvollardıń sheklengen izbe-izligi; * Til, hár qanday simvollardıń izbe-izligi jıynaǵı. Backus-Naur forması (BNF) − tildiń «gápleriniń» sintaksisin sáwlelendiredi. Onı Djon Bakus islep shıqqan hám Algol 60-tıń sintaksisi ushın paydalanǵan. Ideyalar lingvist Noam Xomskidiń kontekstsiz grammatika koncepciyalarınan kelip shıqqan<ref>{{Cite book|title=Syntactic Structures|isbn=978-3-11-017279-9|first1=Noam|last1=Chomsky|first2=David W.|last2=Lightfoot|publisher=Walter de Gruyter|date=2002}}</ref>. «BNF hám onıń keńeytpeleri programmalastırıw jazbalarınıń sintaksisin táriyiplewdiń standart quralları bolıp qaldı. Kóplegen jaǵdaylarda, kompilyatorlardıń bólimleri BNF táriyipinen avtomat túrde jaratıladı.»<ref>{{Cite book|title=The Science of Programming|isbn=978-1461259831|last1=Gries|first1=David|publisher=Springer Science & Business Media|date=2012}}</ref> 1942-jıldan 1945-jılǵa shekem Konrad Zuse kompyuterler ushın birinshi (algoritmlik) [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] dizaynladı, onı Plankalkul («Plan esaplaw») dep atadı. Zuse sonday-aq programmanıń matematikalıq qáliplestiriwin avtomat túrde mashina oqıy alatuǵın perfolentalıq  plenka qorına awdarıw ushın Planfertigungsgerät («Plan jıynaw qurılmasın») oylap taptı. 1970-jıllarǵa shekem haqıyqıy ámelge asırıw bolmaǵanı menen, ol keyinirek 1950-jıllardıń ayaǵında Ken Iverson tárepinen dizaynlanǵan APL-de kórinetuǵın koncepciyalardı usındı. APL − matematikalıq esaplawlarǵa arnalǵan til. 1949-jıldan 1951-jılǵa shekem, Xeyns Rutixauzer joqarı dárejeli til hám avtomatlı awdarmashı bolǵan Superplan-dı usındı. Onıń ideyaları keyinirek Fridrix L. Bauer hám Klaus Samelson tárepinen jetilistirildi. Cifrlı esaplawlardıń qáliplesiwshi jıllarındaǵı joqarı dárejeli til dizaynı hár túrli qollanıwlar ushın paydalı programmalastırıw qurallardı usındı: * [[Fortran|FORTRAN]] (Formula Translation) − injenerlik hám ilimiy qosımshalar ushın, haqıyqıy ámelge asırılǵan dáslepki joqarı dárejeli tillerdiń biri hám birinshi optimallastırıwshı kompilyator bolıp esaplanadı. * [[COBOL]] (Common Business-Oriented Language) − A-0 hám FLOW-MATIC-ten rawajlanǵan hám biznes qosımshaları ushın basım joqarı dárejeli tilge aylandı. * [[Lisp programmalastırıw tili|LISP]] (List Processor) − simvollı esaplaw ushın. Kompilyator texnologiyası joqarı dárejeli derek programmanı cifrlı kompyuter ushın tómen dárejeli maqsetli programmaǵa qatań túrde anıqlanǵan túrlendiriwge bolǵan zárúrlikten kelip shıqtı. Kompilyatordı derek kodtı tallaw menen  shuǵıllanatuǵın frontend  hám tallawdı  maqsetli kodqa  sintezlew ushın backend retinde  qarawǵa boladı. Frontend  hám  backend arasındaǵı  optimallastırıw  ónimli maqsetli kodtı  jaratıwı  múmkin. Kompilyator texnologiyasınıń rawajlanıwındaǵı  ayırım dáslepki  basqıshlar: * 1952-jıl, May:  Remington Rendtegi Greys Xoperdiń  komandası  A-0 programmalastırıw tili ushın  kompilyatordı jazdı (hám olardı táriyplew ushın  kompilyator terminin oylap taptı), <ref>{{Web deregi | url = http://shape-of-code.coding-guidelines.com/2017/05/21/evidence-for-28-possible-compilers-in-1957| bet = List of early compilers and assemblers}}</ref> degen  menen, A-0 kompilyatorı tutas kompilyatordıń zamanagóy túsinigine qaraǵanda kóbirek júklewshi  yamasa biriktiriwshi retinde jumıs islegen. <ref>{{Web deregi | url = https://cacm.acm.org/blogs/blog-cacm/268001-did-grace-hopper-create-the-first-compiler/fulltext| bet = Did Grace Hopper Create the First Compiler?| avtor = Bruderer| at = Herbert| sáne = 2022-jıl 21-dekabr }}</ref> * 1952-jıl, sentyabrge shekem: Manchester universitetindegi Manchester Mark I kompyuteri ushın  Alik Glenni tárepinen islep shıǵarılǵan Autocode  kompilyatorın ayırım alımlar birinshi  kompilyaciyalanǵan  programmalastırıw tili dep esaplaydı. * 1954-1957: IBM-de Djon Bakus basqarǵan komanda, ádette birinshi joqarı dárejeli til dep esaplanatuǵın FORTRAN-dı islep shıqqan. 1957-jıl olardıń birinshi anıq tolıq kompilyatordı kirgizgen dep esaplanatuǵın FORTRAN kompilyatorın ámelge asırıwı juwmaqlandı. * 1959-jıl: Maǵlıwmatlar sisteması tili boyınsha konferenciya (CODASYL) COBOL islep shıǵarıwdı basladı. COBOL  dizaynı A-0 hám FLOW-MATIC tiykarında jaratılǵan. 1960-jıllardıń basında COBOL kóplegen arxitekturada kompilyaciyalanǵan. * 1958–1960: Algol 58, Algol 60-tıń prekursorı boldı. Ol strukturalıq programmalastırıwdıń kórsetiwinde tiykarǵı jetiskenlik bolǵan kod blokların engizdi. Algol 60 leksikalıq kólemdegi ornatılǵan funkcional anıqlamalarǵa imkaniyat beretuǵın dáslepki til boldı. Oǵan rekursiya kiritilgen. Onıń sintaksisi BNF-ti paydalanıp anıqlanǵan. Algol 60 onnan keyingi kóplegen tillerdi ilhamlandırdı. Toni Xore: "... ol tek aldınǵı versiyalardan ǵana emes, al onıń barlıq derlik miyrasxorlarına da jaqsılaw boldı" dep atap ótti<ref name="r3rs">{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/ftpdir/scheme-reports/r3rs-html/r3rs_toc.html| bet = Revised(3) Report on the Algorithmic Language Scheme, (Dedicated to the Memory of ALGOL 60)| avtor = Abelson| at = Hal| redaktor = Rees| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-oktyabr }}</ref>. * 1958–1962: MIT-te Djon Makkarti LISP-ti islep shıqtı. Simvollıq qayta islew imkaniyatları jasalma intellekt izertlewleri ushın paydalı imkaniyatlardı berdi. 1962-jılı LISP 1.5 shıǵarılımında Stephen Rassel menen Daniel Dj. Edvards tárepinen jazılǵan [[Interpretator|interpretator]], Tim Xart penen Mayk Levin tárepinen jazılǵan kompilyator hám assembler sıyaqlı ayırım qurallar atap ótildi. Dáslepki operacion sistemalar hám programmalıq támiynatlar assembler tilinde jazılǵan. 1960-jıllar hám 1970-jıllardıń basında resurslar sheklewleri sebepli sistemalı programmalastırıwda joqarı dárejeli tillerdi qollanıw ele de dawlı máseleleri boldı. Degen menen bir qatar izertlew hám sanaat háreketleri joqarı dárejeli sistemalı programmalastırıw tillerine almasıwǵa túrtki boldı, mısalı, BCPL, BLISS, B hám C. BCPL (Basic Combined Programming Language) 1966-jılı Kembridj universitetinde Martin Richards tárepinen islep shıǵarılǵan, dáslebinde kompilyator jazıw quralı retinde islep shıǵarılǵan Bir neshe kompilyatorlar ámelge asırıldı, Richardstıń kitabı tilge hám onıń kompilyatorına túsinik beredi. BCPL tek tásirli sistemalı programmalastırıw tili ǵana emes, ol ele de izertlewlerde qollanıladı, biraq sonıń menen bir qatarda B hám C tilleriniń dizaynı ushın negiz bolǵan. BLISS (Basic Language for Implementation of System Software) − Digital Equipment Corporation (DEC) PDP-10 kompyuteri ushın W.A.Ulftiń Karnegi Mellon universitetiniń (CMU) izertlewshiler toparı tárepinen islep shıǵarılǵan. CMU toparı 1970-jılı bir jıldan keyin BLISS-11 kompilyatorın islep shıǵardı. Multics (Multiplexed Information and Computing Service) − waqıttı bólistiriwshi operacion sistemasınıń proekti, MIT, Bell Labs, General Electric (keyinirek Honeywell) qatnasıwı menen hám MIT-de Fernando Korbato tárepinen jetekshilik etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://multicians.org/fjcc1.html| bet = Introduction and Overview of the MULTICS System| avtor = Corbató| at = F. J.| jumıs = 1965 Fall Joint Computer Conference| baspaxana = Multicians.org}}</ref>. Multics IBM hám IBM User Group tárepinen islep shıǵarılǵan PL/I tilinde jazılǵan. IBM-niń maqseti biznes, ilimiy hám sistemalı programmalastırıw talapların qanaatlandıratuǵın edi. Qollawdıń basqa tilleri de bolıwı múmkin edi, biraq ámelge asırılmaǵanı menen PL/I eń tolıq sheshimdi usındı. Multics proektiniń birinshi bir neshe jılında, tildiń ishki jıynaǵı Bell Labs-ten Dug Makllory menen Bob Morris tárepinen Early PL/I (EPL) kompilyatorı járdemi menen assembler tiline kompilyaciyalanıwı múmkin edi. EPL tolıq PL/I ushın boot-strapping kompilyator islep shıǵarılǵanǵa shekem proektti qollap-quwatladı. 1969-jılı Bell Labs Multics proektinen ketti hám Dennis Ritchi hám Ken Tompson jazǵan BCPL koncepciyalarına tiykarlanǵan B sistemalı programmalastırıw tilin islep shıǵardı. Ritch B tiline arnalǵan boot-strapping kompilyatordı jarattı hám PDP-7 ushın B tilinde Unics (Uniplexed Information and Computing Service) operacion sistemasın jazdı. Unics aqırında [[Unix]] dep jazıldı. Bell Labs B hám BCPL tiykarında C tilin islep shıǵarıwdı hám keńeytiwdi basladı. BCPL kompilyatorın Bell Labs Multics sistemasına jetkizgen hám BCPL Bell Labs-te tańlawlı til boldı. Dáslebinde C kompilyatorı islep shıǵarılǵan waqıtta Bell Labs-tiń B kompilyatorına arnalǵan frontend programma qollanıldı. 1971-jılı jańa PDP-11 B-ge keńeytpelerdi anıqlaw hám kompilyatordı qayta jazıw ushın resurslar berdi. 1973-jılǵa kelip C tiliniń dizayni derlik tolıq tamamlandı hám PDP-11 ushın Unix yadrosı C tilinde qayta jazıldı. Stiven Djonson jańa mashinalarǵa C kompilyatorların qayta baǵdarlawdı qollap-quwatlaw ushın  Portable C Compiler (PCC) islep shıǵarıwdı basladı. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) qosımshalardı islep shıǵarıw hám saqlaw ushın ayırım qızıqlı imkaniyatlardı usındı. OBP koncepciyaları burınnan bar, biraq LISP hám Simula til iliminiń bólimi edi. Bell Labs [[C++]] islep shıǵarıw arqalı OBP-ǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. C++ dáslepki ret 1980-jılı sistemalı programmalastırıw ushın qollanıldı. Dáslepki dizayn C tiliniń sistemalı programmalastırıw imkaniyatların Simula koncepciyaları menen biriktirdi. 1983-jılı obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlar qosıldı. Cfront programması C84 tiliniń kompilyatorına arnalǵan C++ interfeysin ámelge asırdı. Keyingi jılları C++ kompilyatorları C++ tiliniń ataqlılıǵı ósken sayın islep shıǵarıldı. Kóplegen qollanıw tarawlarında, [[Joqarı dárejedegi programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tildi]] qollanıw ideyası tez tarqaldı. Jańa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] támiyinleytuǵın keńeytiw imkaniyatlarına hám kompyuter arxitekturalarınıń artıqsha quramalılıǵına baylanıslı, kompilyatorlar da quramalılıǵı arta basladı. DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) − Wulftiń CMU izertlewshiler toparı menen 1970-jılı kompilyator proektine qáwenderlik etti. Production Quality Compiler-Compiler PQCC dizaynı dáslepki tildiń hám maqsettiń formal anıqlamalarınan Production Quality Compiler (PQC) jaratıwǵa ámelge asırıladı. PQCC kompilyator generatorın kóbirek paydalanıwǵa qaraǵanda, ulıwma mánistegi kompilyator generatorı (mısalı, Yacc) retinde kompilyator-kompilyator terminin keńeytiwge háreket etti. PQCC-ti kompilyator generatorı retinde dep aytıwǵa boladı. PQCC kodtı jaratıw procesine qaratılǵan izertlewleri haqıyqıy avtomatlı kompilyator jazıw sistemasın dúziwge háreket etti. Bul háreket PQC-diń fazalıq strukturasın ashıp, proektlestirdi. BLISS-11 kompilyatorı tiykarǵı strukturanı támiyinledi. Fazalar analizlerdi (frontend),  virtual mashinaǵa aralıq túrlendiriwdi (orta basqısh) hám maqsetke túrlendiriwdi (backend)  qamtıdı. TCOL − aralıq kóriniste tilge tiyisli konstrukciyalarǵa qollanıw ushın PQCC izertlewleri ushın islep shıǵarılǵan. TCOL-diń variaciyaları hár túrli tillerdi qolladı. PQCC proekti avtomatlı kompilyatordı dúziw texnikaların izertledi. Dizayn koncepciyaları (1995-jıldan baslap obyektke baǵdarlanǵan) programmalastırıw tili Ada ushın kompilyatorlardı hám kompilyatorlardı optimallastırıwda paydalı ekenligin kórsetti. Ada STONEMAN hújjeti programmanı qollap-quwatlaw ortalıǵın (APSE)  tiykarı (KAPSE) hám minimal (MAPSE)  menen birge rásmiy túrde belgiledi. AQSH Milliy standartlar institutı (ANSI) hám Xalıqaralıq standartlar shólkemi (ISO) menen birgelikte rawajlanıw hám standartlastırıw háreketlerin qollap-quwatlaytuǵın, Ada interpretatorı NYU/ED islep shıǵarıldı. AQSH áskeriy xızmetleri tárepinen ámelge asırılǵan dáslepki Ada kompilyatorın islep shıǵarıw  STONEMAN hújjetine sáykes  tolıq integraciyalasqan dizayn ortalıǵında kompilyatorlardı qamtıydı. Armiya hám Áskeriy teńiz kúshleri Ada til sisteması (ALS) proekti ushın DEC/VAX arxitekturasına baǵdarlanǵan, al Hawa kúshteri IBM 370 seriyasına baǵdarlanǵan Ada integrallıq ortalıǵın (AIE) basladı. Proektler kútilgen nátiyjelerdi bermese de, olar Ada rawajlanıwı boyınsha ulıwma háreketke úles qostı. Basqa Ada kompilyator háreketleri Ullıbritaniyada York universitetinde hám Germaniyada Karlsruhe universitetinde ámelge asırıldı. AQSH-ta Verdix (keyinirek Rational tárepinen satıp alınǵan) Armiyaǵa Verdix Ada Development System (VADS)-ti jetkizdi. VADS kompilyatordı qosqanda, islep shıǵarıw qurallarınıń jıynaǵın támiyinledi. Unix/VADS DEC Ultrix hám Sun 3/60 Solaris platformaları,  Armiya CECOM bahalawında Motorola 68020-ǵa baǵdarlanǵan, hár túrli Unix platformalarında xosting etildi. Kóp uzamay, Ada Validaciya testlerinen ótken kóplegen Ada kompilyatorları qoljetimli boldı.  Erkin Programmalıq támiynat Fondınıń GNU proekti, birneshe tillerdi hám maqsetlerdi qollap-quwatlaytuǵın tiykarǵı imkaniyattı támiyinleytuǵın GNU Compiler Collection (GCC) islep shıǵardı. GNAT versiyası eń keńnen qollanılatuǵın Ada kompilyatorlarınıń biri. GNAT erkin, biraq kommerciyalıq qollap-quwatlaw da bar, mısalı, AdaCore 1994-jılı Ada ushın kommerciyalıq programmalıq támiynat sheshimlerin usınıw ushın qurılǵan. GNAT Pro-ǵa [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|integraciyalanǵan islep shıǵarıw ortalıǵın]] támiyinlew ushın qurallar jıynaǵı bar GNU GCC tiykarındaǵı GNAT kiredi. Joqarı dárejeli tiller kompilyatorlardı izertlew hám rawajlandırıwǵa dawam etti. Itibar berilgen tarawlarǵa optimallastırıw hám avtomatlı kodtı jaratıw kiredi. Programmalastırıw tillerindegi hám islep shıǵarıw ortalıqlarındaǵı úrdisler kompilyator texnologiyasına tásir etti. Kóplegen kompilyatorlar tildiń tarqatıwlarǵa (PERL, Java Development Kit) hám IDE-niń komponentleri retinde (VADS, Eclipse, Ada Pro) qosıldı. Texnologiyalar arasındaǵı baylanıs hám qarım-qatnas ósti. Veb-xızmetlerdiń payda bolıwı veb-tiller menen skript tilleriniń ósiwine túrtki boldı. Skriptler paydalanıwshı sistema tárepinen orınlanatuǵın buyrıqlardi kirgiziwge bolatuǵın Command Line Interfaces (CLI) dáwirinen baslanǵan. Shell programmaların jazıw ushın shell túsinikleri tiller menen rawajlandı. Dáslepki Windows dizaynları ápiwayı paket programmalastırıw imkaniyatın usındı. Bul tillerdiń dástúrli túrlendiriwi [[Interpretator|interpretatordı]] qollanǵan. Keń tarqalǵan emes bolsa da, Bash hám Batch kompilyatorları jazılǵan. Keyingi waqıtta, islep shıǵarıwshılardıń qural jıynaǵınıń bir bólimi retinde jetilisken interpretatordıń tilleri payda boldı. Zamanagóy skript tillerine [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby hám Lua kiredi. (Lua keń tarqalǵan oyın islep shıǵarıwda qollanıladı.) Bulardıń barlıǵı interpretator hám kompilyator qollap-quwatıwına iye. "Kompilyaciya tarawı 1950-jıllar sońında baslanǵanda, olardıń itibarı joqarı dárejeli til programmaların mashina kodına  awdarıwǵa sheklengen edi...  Kompilyaciya tarawı  kóbinese kompyuter arxitekturası, programmalastırıw tilleri, formal usıllar, programmalıq támiynat injeneriyası hám kompyuter qáwipsizligi sıyaqlı basqa tarawlar menen  birlestirilgen." "Kompilyaciya izertlewleri: Keyingi 50 jıl" maqalasında obyektke baǵdarlanǵan tiller menen Javanıń  zárúrligi atap ótildi. Qáwipsizlik hám parallel esaplaw keyingi izertlew maqsetleri arasında kórsetildi. == Kompilyator qurılısı == Kompilyator joqarı dárejeli derek programmanı tómen dárejeli maqsetli programmaǵa rásmiy túrlendiriwdi ámelge asıradı. Kompilyatordı dizaynlaw tolıq sheshimdi anıqlawǵa yamasa kompilyaciya quralları menen, mısalı aldınnan qayta islewshiler menen, assemblerler menen, biriktiriwshi menen, ózara háreketlesetuǵın anıqlanǵan ishki jıynaqtı sheshiwge imkaniyat beredi. Dizayn talapları, ishki kompilyator komponentleri arasında hám  sırttan qollap-quwatlaytuǵın qural jıynaqları arasında, qatań túrde anıqlanǵan interfeyslerdi qamtıydı. Dáslepki kúnlerde kompilyatordı dizaynlawdıń usılı qayta islenetuǵın kompyuter tiliniń quramalılıǵı, onı dizaynlaytuǵın adam(lar)dıń tájiriybesi hám qoljetimli resurslar menen tikkeley baylanıslı boldı. Resurslar sheklewleri derek kodın bir neshe ret ótkeriw zárúrligine alıp keldi. Bir adam tárepinen jazılǵan salıstırmalı túrde ápiwayı tilge arnalǵan kompilyator, bir, monolitli programmalıq támiynat bolıwı múmkin. Degen menen, derek til quramalılıǵı ósken sayın, dizayn bir neshe óz-ara baylanıslı fazalarǵa bóliw múmkin.  Bólek fazalar kompilyaciya procesindegi funkciyalarǵa rawajlanıwdı  baǵdarlaw ushın dizayn jaqsılawların usınadı. === Kóp ótiwli kompilyatorlarǵa qarsı bir retlik === Kompilyatorlardı ótiwler sanı boyınsha klassifikaciyalaw kompilyatorlar júdá kóp jumıs isleytuǵınlıǵına baylanıslı kompyuter resursları sheklewleri menen baylanıstırılǵan. Kompilyaciya kóplegen jumıstı óz ishine aladı hám dáslepki kompyuterlerde bul barlıq jumıstı ámelge asıratuǵın bir programmanı saqlaw ushın jetkilikli yad bolmaǵan. Nátiyjesinde kompilyatorlar kishi programmalarǵa bólindi, olardıń hár qaysısı kerekli analizler menen túrlendiriwlerdi ámelge asırıw arqalı derek kodqa (yamasa onıń ayırım kórinislerine) bir ret ótedi. Bir ótiwde kompilyaciyalaw imkaniyatı klassikalıq jaqtan artıqmashılıq retinde qarastırıladı, óytkeni bul kompilyatordı jazıw jumısın jeńilletedi hám bir ótiw kompilyatorları kóbinese kóp ótiw kompilyatorlarına qaraǵanda tezirek kompilyaciyalawdı ámelge asıradı. Usılayınsha, dáslepki sistemalardıń resurs sheklewleri sebepli kóplegen dáslepki tiller, ásirese Paskal tili, bir ótiwde kompilyaciyalanıw ushın arnawlı dizaynlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda tildiń imkaniyatın dizaynlaw kompilyatordı derek kodǵa birden kóplep ótiwdi ámelge asırıwǵa májbúr etiwi múmkin. Mısalı, derek kodınıń 20-qatarda payda bolatuǵın, 10-qatarda payda bolatuǵın operatordıń túrlendiriwine tásir etetuǵın járiyalanıwdı qarastırıń. Bul jaǵdayda birinshi ótiw keyingi  operatorlardıń  nátiyjesine tásir etetuǵın járiyalanıwlar tuwralı informaciyanı jıynaw kerek, nátiyjede túrlendiriw keyingi ótiw gezinde orınlanadı. Bir ótiwde kompilyaciyalawdıń kemshiligi − joqarı sapalı koddı jaratıw ushın kerekli kóbirek jetilistirilgen optimallastırıwlardı ámelge asırıw múmkin emesligi. Optimallastırıwshı kompilyator qansha ótiwdi ámelge asırǵanın dál esaplaw qıyın bolıwı múmkin. Mısalı, optimallastırıwdıń hár túrli fazaları bir ańlatpanı bir neshe ret analizlewı múmkin, biraq basqa ańlatpanı tek bir ret analizleydi. Kompilyatordı kishi programmalarǵa bóliw, dállengen durıs kompilyatorlar dúziwge qızıǵıwshı izertlewshiler tárepinen qollanılatuǵın metod bolıp tabıladı. Kishi programmalar jıynaǵınıń durıslıǵın dálillew, kóbirek, jeke, ekvivalent programma durıslıǵın dálillewge qaraǵanda, kóbinese az kúshti talap etedi. === Úsh basqıshlı kompilyator strukturası === [[Fayl:Compiler_design.svg|ortağa|nobaý|Kompilyator dizaynı]] Kompilyator dizaynınan qanday dárejede fazalar bolǵanlıǵına qaramastan, fazalardı úsh basqıshtıń birewine tayınlawǵa boladı. Basqıshlarǵa frontend (aldınǵı tárepi), orta basqısh hám backend (artqı tárepi) kiredi. * Frontend kirgiziwdi skanerleydi hám sintaksisti hám semantikanı belgili bir dáslepki tilge sáykes tekseredi. Statikalıq túrde terilgen tiller ushın, ol tip informaciyasın jıynap, tipti tekseriwdi ámelge asıradı. Eger kiris programması sintaksislik jaqtan durıs emes bolsa yamasa tiptegi qátege iye bolsa, ol ádette máseleniń anıqlanǵan ornın kórsetip, qáteler menen/yamasa eskertiw xabarların jaratadı. derek kodında; ayırım jaǵdaylarda haqıyqıy qáte programmada aldınnan bolıwı múmkin. Frontendtiń aspektlerine leksikalıq analiz, sintaksisli analiz hám semantikalıq analiz kiredi. Frontend kiris programmasın orta basqıshta keyingi qayta islew ushın aralıq kóriniske (IR) túrlendiredi. Bul IR ádette dáslepki kodqa qaraǵanda programmanıń tómen dárejeli kórinisi bolıp tabıladı. * Orta basqısh IR-de maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı orınlaydı. Bul derek kodı/mashina kodınıń ǵárezsizligi hár túrli tillerdi hám maqsetli processorlardı qollap-quwatlaytuǵın kompilyator versiyaları arasında ulıwma optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa baǵdarlanǵan. Orta basqısh optimallastırıwlarınıń mısalları: paydasız kodtı (óli-kodtı óshiriw) yamasa qoljetimsiz kodtı (qoljetimlilikti analizlew) alıp taslaw, turaqlı mánislerdi tabıw hám tarqatıw (turaqlı tarqatıw), esaplawdı siyrek orınlanatuǵın orınǵa (mısalı, cikldan tıs) ótiw yamasa kontekstke tiykarlanǵan esaplawdı qánigelestiriw, aqırǵı jaǵdayda backend tárepinen qollanılatuǵın «optimallastırılǵan» IR-di jaratıw. * Backend orta basqıshtaǵı optimallastırılǵan IR-di qabıl etedi. Ol maqsetli CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan kóbirek analizlerdi, túrlendiriwlerdi hám optimallastırıwlardı ámelge asırıwı múmkin. Backend maqsetke ǵárezli assembler kodın jaratadı, proceste registr bóliwdi ámelge asıradı. Backend kórsetpelerdi keńeytiwdi ámelge asıradı, ol kórsetpelerdi parallel orınlaw birlikleri basına, keńeytiw orınların toltırıw arqalı qayta tártiplestiredi. Kóplegen optimallastırıw máseleleri NP-qıyınshılıqta bolsa da, olardı sheshiw ushın evristikalıq usıllar jaqsı rawajlanǵan hám ónimlilikke arnalǵan kompilyatorlarda ámelge asırılǵan. Tipik túrde backendtiń shıǵısı belgili bir processorǵa hám operacion sistemaǵa qánigelestirilgen mashina kodı bolıp tabıladı. Bul frontend/orta basqısh/backend usılı hár túrli tiller ushın frontendlerdi hám hár túrli CPU-lar ushın backendlerdi birlestiriwge, orta basqıshtaǵı optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa imkaniyat beredi. Bul usıldıń ámeliy mısalları – GNU Compiler Collection, Clang (LLVM-ge tiykarlanǵan C/C++ kompilyatorı)<ref name="LattnerBook1st">{{Cite book|author=Lattner, Chris|editor=Brown, Amy| sáne =2017|chapter=LLVM|title=The Architecture of Open Source Applications|year=2011|url=https://archive.org/details/aosa_v2}}</ref>, hám Amsterdam Compiler Kit, olardıń kóplegen frontendleri, bólingen optimallastırıwları menen kóplegen backendleri bar. ==== Front end ==== [[Fayl:Xxx_Scanner_and_parser_example_for_C.gif|oñğa|nobaý|400x400 nükte|C-ge arnalǵan lekser hám tallawshı mısalı. «if(net>0.0)total+=net*(1.0+tax/100.0);» simvollar izbe-izliginden baslap, skaner leksemalar izbe-izligin qáliplestiredi hám olardıń hárqaysısınıń kategoriyasınan belgileydı, mısalı,  , ,  yamasa  . Keyingi izbe-izlik tallawshı tárepinen sintaksislik terekke  túrlendiriledi, ol keyingi kompilyator fazaları tárepinen qayta islenedi. Skaner hám tallawshı, sáykesinshe, C-diń grammatikasınıń turaqlı hám durıs kontekstsiz bólimlerdi qayta isleydi.]] Frontend derek kodın analizlew arqalı programmanıń ishki kórinisin dúzedi, onı aralıq kórinis (IR) dep atadı. Ol sonday-aq simvollar kestesin basqaradı, bul derek kodındaǵı hárbir simvoldı orın, tip hám kólem sıyaqlı baylanıslı informaciyaǵa salıstırıwǵa arnalǵan maǵlıwmatlar strukturası. Frontend skanersiz tallawshıdaǵıday, tek bir monolitli funkciya yamasa programma bolıwı múmkin bolsa da, ol ádette bir neshe fazalarǵa bólinip ámelge asırıladı hám analizlenedi, olar izbe-iz yaǵnıy bir waqıtta ótiwi múmkin. Bul usıl modullik hám  alańlawlardı ajıratıwǵa baylanıslı qolaylı. Kóbinese frontend úsh fazaga bólinedi: leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa skanerlew dep te ataladı), sintaksisli analiz (sonday-aq skanerlew yamasa tallaw dep te ataladı) hám semantikalıq analiz. Leksing hám tallaw sintaksisli analizdi (sáykesinshe, sóz sintaksisi hám fraza sintaksisi) qamtıydı hám ápiwayı jaǵdaylarda, bul moduller (lekser hám tallawshı) tilge arnalǵan grammatikadan avtomat túrde jaratıwǵa boladı, biraq quramalılıǵı joqarı jaǵdaylarda qol menen ózgertiw kerek. Leksikalıq grammatika hám frazalar grammatikası ádette kontekstsiz grammatikalar bolıp tabıladı, bul analizdi ádewir jeńilletedi, kontekstke sezimtallıq semantikalıq analiz basqıshında qayta islenedi. Semantikalıq analiz basqıshı kóbinese quramalılıǵı joqarı hám qol menen jazılǵan, biraq atribut grammatikaların paydalanıw arqalı bólek túrde yamasa tolıq avtomatlastırıwǵa boladı. Bul fazalardıń ózlerin taǵı da bóliwge boladı: leksikanı skanerlew hám bahalaw retinde, al tallawdı konkret sintaksis teregin (CST, tallaw teregi) dúziw hám keyin onı abstrakt sintaksis teregine (AST, sintaksis teregi) túrlendiriw retinde. Ayırım jaǵdaylarda qosımsha fazalar qollanıladı, ásirese qatar qayta dúziw hám aldınnan qayta islew, biraq olar siyrek ushırasadı. Frontendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Kiris belgi izbe-izligin tallawshıǵa tayar bolǵan kanonikalıq formaǵa aylandıradı. Gilt sózlerin qısqartatuǵın yamasa identifikatorlarda erikli bos orınlarǵa ruqsat beretuǵın tiller bul fazanı talap etedi. 1960-jıllarda qollanılǵan, joqarıdan tómenge, rekursiv-túsiriwge, kestege tiykarlanǵan tallawshılar ádette derekti bir belgiden oqıydı hám  bólek tokenlew fazanı talap etpeydi. Atlas Autocode hám Imp (hám Algol hám Coral 66-nıń ayırım ámelge asırıwları) − kompilyatorları Qatar Qayta Dúziw fazası bolatuǵın qısqartılǵan tillerdiń mısalları. * Aldınnan qayta islew makro almastırıwdı hám shártli kompilyaciyanı qollap-quwatlaydı. Kóbinese  aldınnan qayta islew fazası sintaksisli yamasa semantikalıq analizden aldın júz beredi; mısalı, C jaǵdayında  aldınnan qayta islewshi sintaksisli formalardan góre, leksikalıq tokenlerdi qayta isleydi. Degen menen, Scheme sıyaqlı ayırım tiller sintaksisli formalarǵa tiykarlanǵan makro almastırıwlardı qollap-quwatlaydı. * Leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa tokenlew dep te ataladı) derek kodınıń tekstin leksikalıq tokenler dep atalatuǵın kishi bólekler izbe-izligine bóledi. Bul fazanı eki basqıshqa bóliwge boladı: skanerlew, kiris tekstin leksikalıq birlikler dep atalatuǵın sintaksislik birlikke bóledi hám olarǵa kategoriya tayınlaydı; hám bahalaw, leksemalardı qayta islengen mániske aylandıradı. Token − token atı menen minnetli emes token mánisinen ibarat jup bolıp tabıladı. Ulıwma token kategoriyalarına identifikatorlar, gilt sózler, ajıratqıshlar, operatorlar, literallar hám kommentariyalar kiriwi múmkin, biraq token kategoriyaları jıynaǵı hár túrli programmalastırıw tillerinde ózgeshelenedi. Leksema sintaksisi ádette turaqlı til bolıp tabıladı, sonlıqtan turaqlı sóz dizbegine qurılǵan sheklengen jaǵdaylı avtomat onı tanıw ushın qollanıwǵa boladı. Leksikalıq analizdi ámelge asıratuǵın programmalıq támiynat leksikalıq analizator dep ataladı. Bul bólek basqısh bolmaydı − ol skanersiz tallawda tallaw basqıshı menen birlestiriledi, bul jaǵdayda tallaw token dárejesinde emes, belgi dárejesinde orınlanadı. * Sintaksisli analiz (sonday-aq tallaw dep te ataladı) programmanıń sintaksislik strukturasın anıqlaw ushın token izbe-izligin tallawdı qamtıydı. Bul faza ádette tallaw teregin dúzedi, bul tokenlerdiń sızıqlı izbe-izligin tildiń sintaksisin anıqlaytuǵın rásmiy grammatikanıń qaǵıydalarına sáykes qurılǵan terek strukturası menen almastıradı. Tallaw teregin kóbinese kompilyatordaǵı keyingi fazalar tárepinen analizlenedi, keńeytiledi hám túrlendiriledi. * Semantikalıq analiz tallaw teregine semantikalıq informaciyanı qosadı hám simvollar kestesin dúzedi. Bul faza tipti tekseriw (tip qátelerdi tekseriw), yamasa obyektti baylanıstırıw (ózgeriwshi hám funkciya siltemeleriniń anıqlamaları menen baylanıstırıw), yamasa anıq tayınlaw (jergilikli ózgeriwshi mánislerdi paydalanıwdan aldın inicializaciyalanıwın talap etiw) sıyaqlı semantikalıq tekseriwlerdi ámelge asıradı, durıs emes programmalarǵa bas tartıw yamasa eskertiwlerdi usınadı. Semantikalıq analiz ádette tolıq tallaw teregin talap etedi, yaǵnıy bul faza logikalıq jaqtan tallaw fazasınan keyin kelip, logikalıq jaqtan kodtı jaratıw fazasınan aldın ámelge asıradı, biraq kompilyatordı ámelge asırıwda kóplegen fazalardı bir ótiwge jiyi birlestiriwge boladı. ==== Orta basqısh ==== Orta basqısh, sonday-aq optimallastırıwshı dep te ataladı, jaratılǵan mashina kodınıń ónimliligin hám sapasın jaqsılaw ushın aralıq kóriniste optimallastırıwlardı orınlaydı<ref name="Hjort Blindell, Gabriel">{{Cite book|title=Instruction selection: Principles, methods, and applications|publisher=Springer|last=Blindell|first=Gabriel Hjort|isbn=978-3-31934019-7|location=Switzerland|oclc=951745657|date=2016-06-03}}</ref>. Orta basqısh maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı óz ishine aladı. Orta basqıshtıń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Analiz: Bul kiris kórinisinen alınǵan aralıq kórinisinen programma informaciyasın jıynaw; maǵlıwmatlar aǵımın analizlew, baylanıslı analiz, psevdo analiz, kórsetkishti analizlew, qashıw analiz t.b. menen birgelikde paydalanıw-anıqlaw shınjırların dúziw ushın qollanıladı.  Dál analiz − kompilyatordı optimallastırıwdıń qálegen tiykarı bolıp tabıladı. Hárbir kompilyaciyalanǵan  funkciyanıń basqarıw aǵımı grafigi hám programmanıń shaqırıw grafigi ádette analiz basqıshında dúzilgen. * Optimallastırıw: aralıq tildiń kórsetiw modeli funkcional jaqtan ekvivalent, biraq tezirek (yamasa kishi) formalarǵa túrlendiriledi. Ataqlı optimallastırıwlar:  orınǵa keńeytiw,  óli kodtı óshiriw,  turaqlı tarqatıw,  cikldi túrlendiriw hám  hátte avtomatlı parallellew. Kompilyatordı analizlew −  hár qanday  kompilyatordı optimallastırıwdıń aldınǵı shárti bolıp, olar bir-biri menen  tıǵız jumıs  isleydi. Mısalı,  baylanıslı analiz  cikldı túrlendiriw ushın júdá zárúr. Kompilyator analiziniń hám optimallastırıwlardıń kólemi aytarlıqtay ózgeshelenedi;  olardıń kólemi baslanǵısh  blok ishinde jumıs islewden baslap, tolıq proceduralarǵa yamasa hátte pútkil programmaǵa shekem bolıwı múmkin. Optimallastırıw dárejesi menen kompilyaciyanıń  bahası arasında kelisim bar. Mısalı, vizual optimallastırıwları kompilyaciya gezinde tez orınlanadı, biraq tek koddıń kishi jergilikli fragmentine tásir etedi hám kod fragmentiniń payda bolǵan kontekstinen ǵárezsiz túrde orınlanıwı múmkin. Kerisinshe, proceduralar aralıq optimallastırıw kóbirek kompilyaciyalaw waqıtın hám yad keńisligin talap etedi, biraq bir waqıtta birneshe funkciyanıń háreketin qarastırıw arqalı ǵana múmkin bolatuǵın optimallastırıwlardı  qosadı. Proceduralar aralıq analiz benen optimallastırıwlar [[HP]], <nowiki/>[[IBM]], SGI, [[Intel]], [[Microsoft]] hám [[Sun Microsystems]] kompaniyasınıń zamanagóy kommerciyalıq kompilyatorlarında jiyi usırasadı. Biypul programmalıq támiynatı GCC uzaq waqıt dawamında quwatlı proceduralar aralıq optimallastırıwlardıń joqlıǵı ushın sınǵa ushrıǵan, biraq bul jaǵdayda ózgermekte. Tolıq analiz benen optimallastırıw infrastrukturası bar basqa bir ashıq kodlı kompilyator  – Open64 bolıp, ol kóplegen shólkemler tárepinen izertlew hám kommerciyalıq maqsetler ushın paydalanıladı. Kompilyator analizi hám optimallastırıw ushın kerek bolǵan qosımsha waqıt hám keńislikke baylanıslı, ayırım  kompilyatorlar olardı ádepki  boyınsha ótkizip jiberedi.  Paydalanıwshılar qanday optimallastırıwlardı qosıw kerekligin kompilyatorǵa anıq aytıw ushın kompilyaciyalaw opciyaların paydalanıwı kerek. ==== Back end ==== Backend CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan optimallastırıwlarǵa hám koddı jaratıwǵa  júwapker<ref name="Hjort Blindell, Gabriel">{{Cite book|title=Instruction selection: Principles, methods, and applications|publisher=Springer|last=Blindell|first=Gabriel Hjort|isbn=978-3-31934019-7|location=Switzerland|oclc=951745657|date=2016-06-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBlindell2016">Blindell, Gabriel Hjort (3 June 2016). ''Instruction selection: Principles, methods, and applications''. Switzerland: Springer. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-31934019-7|<bdi>978-3-31934019-7</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/951745657 951745657].</cite></ref>. Backendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Mashinaǵa ǵárezli  optimallastırıwlar: kompilyatordıń maqsetli  CPU arxitekturasınıń  detallarına baylanıslı  optimallastırıwlar. Ańsat mısal, vizual optimallastırıwlar bolıp, ol assembler kórsetpeleriniń qısqa izbe-izligin anaǵurlım ónimli kórsetpelerge túrlendiredi. * Kodtı jaratıw: túrlendirilgen aralıq til shıǵıs tilge, ádette sistemanıń tiykarǵı [[Mashina kodı|mashina tiline]] awdarıladı. Bul resurslar hám saqlaw qararların, mısalı, qálegen ózgeriwshi mánislerdi registrler menen yadqa jaylastırıw hám sáykes baǵdarlawdıń rejimi menen birge sáykes mashina kórsetpelerin tańlaw hám keńeytiwdi qamtıydı (sonday-aq Sethi-Ullman algoritmin qarań). Qátelerdi ámelge asırıwǵa jáne jeńilletetuǵın qátelerdi tallaw maǵlıwmatların da jaratıw kerek bolıwı múmkin. === Kompilyatordıń durıslıǵı === Kompilyatordıń durıslıǵı - kompilyatordıń óziniń til specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵın kórsetiw háreketi menen shuǵıllanatuǵın programmalıq injeneriya tarawı<ref>{{Citation |title=S1-A Simple Compiler |date=2012-02-28 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118112762.ch12 |work=Compiler Construction Using Java, JavaCC, and Yacc |pages=289–329 |access-date=2023-05-17 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781118112762.ch12 |isbn=978-1-118-11276-2}}</ref>. Usıllarǵa formal metodlardı qollanıw arqalı kompilyatordı islep shıǵıw hám bar kompilyatorda qatań testlewdi (kóbinese kompilyatordı tekseriw dep ataladı) paydalanıw kiredi. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="Hellige_2004">{{cite book |editor-last=Hellige |editor-first=Hans Dieter |title=Geschichten der Informatik - Visionen, Paradigmen, Leitmotive. | til =de |publisher=[[Springer-Verlag]] |date=2004 |orig-date=November 2002 |edition=1 |isbn=978-3-540-00217-8 |id={{ISBN|3-540-00217-0}} |location=Bremen, Germany |publication-place=Berlin / Heidelberg, Germany |doi=10.1007/978-3-642-18631-8 |pages=45, 104, 105}} (xii+514 pages)</ref> <ref name="Rutishauser_1951">{{cite journal |author-last=Rutishauser |author-first=Heinz |author-link=Heinz Rutishauser |title=Über automatische Rechenplanfertigung bei programmgesteuerten Rechenanlagen | til =de |journal=[[Zeitschrift für Angewandte Mathematik und Mechanik]] |volume=31 |page=255 |date=1951 |doi=10.1002/zamm.19510310820}}</ref> <ref name="Fothe-Wilke_2014">{{cite book |title=Keller, Stack und automatisches Gedächtnis – eine Struktur mit Potenzial | til =de |trans-title=Cellar, stack and automatic memory - a structure with potential |editor-first1=Michael |editor-last1=Fothe |editor-first2=Thomas |editor-last2=Wilke |type=Tagungsband zum Kolloquium 14. November 2014 in Jena |location=Jena, Germany |volume=T-7 |series=GI Series: Lecture Notes in Informatics (LNI) – Thematics |publisher=[[Gesellschaft für Informatik]] (GI) / Köllen Druck + Verlag GmbH |isbn=978-3-88579-426-4 |issn=1614-3213 |date=2015 |orig-date=2014-11-14 |publication-place=Bonn, Germany |pages=20–21 |url=https://dl.gi.de/bitstream/handle/20.500.12116/4381/lni-t-7.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2020-04-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412122706/https://dl.gi.de/bitstream/handle/20.500.12116/4381/lni-t-7.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=2020-04-12}} [https://web.archive.org/web/20221210100112/https://dl.gi.de/handle/20.500.12116/4374/browse?type=title&sort_by=4] (77 pages)</ref>}} == Sırtqı siltemeler ==   * Compilers at Curlie * [http://scheme2006.cs.uchicago.edu/11-ghuloum.pdf Incremental Approach to Compiler Construction] – a PDF tutorial * Basics of Compiler Design at the Wayback Machine (archived 15 May 2018) * Short animation on YouTube explaining the key conceptual difference between compilers and interpreters * Syntax Analysis & LL1 Parsing on YouTube * [http://compilers.iecc.com/crenshaw/ Let's Build a Compiler], by Jack Crenshaw * Forum about compiler development at the Wayback Machine (archived 10 October 2014) [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] ip1o7kif01jc7ocg29yqztipzgi8y65 0 20858 266131 213208 2026-08-17T20:41:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266131 wikitext text/x-wiki [[Fayl:W3sDesign_Interpreter_Design_Pattern_UML.jpg|nobaý|300x300 nükte|W3sDesign interpretator UML dizayn úlgisi]] [[Informatika|Informatikada]] '''interpretator''' ''([[Inglis tili|ingl]]. interpreter)'' ‒ bul [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw]] yamasa [[Scenariy tili|scenariy tilinde]] jazılǵan kórsetpelerdi aldınnan [[Mashina kodı|mashina tilindegi]] programmaǵa [[Kompilyator|kompilyaciyalawdı]] talap etpesten tikkeley [[Orınlaw (esaplaw)|orınlaytuǵın]] [[kompyuter programması]]. Interpretator ádette programmanı orınlaw ushın tómendegi strategiyalardıń birin paydalanadı: # [[Derek kodı|Derek kodın]] tallaw hám onıń háreketin tikkeley orınlaw; # Derek kodın tiykarınan ónimli aralıq kóriniske yamasa obyekt kodına [[Translyator|awdarıw]] hám onı dárriw orınlaw; # [[Kompilyator]] tárepinen jaratılǵan hám interpretatordıń virtual mashinasına sáykes keltirilgen, saqlanǵan aldınnan kompilyaciyalanǵan bayt kodın tikkeley orınlaw. [[Lisp programmalastırıw tili|Lisp programmalastırıw tiliniń]] dáslepki versiyaları hám minikompyuterler menen mikrokompyuterlerdiń BASIC dialektleri birinshi tipke mısal boladı aladı. [[Perl]], [[Raku (programmalastırıw tili)|Raku]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[MATLAB]] hám [[Ruby (programmalastırw tili)|Ruby]] − ekinshi tipke mısal, al UCSD Paskal − úshinshi tipke mısal. Derek programmaları orınlawdan aldın kompilyaciyalanadı hám mashinaǵa ǵárezsiz kod retinde saqlanadı, ol keyin orınlaw waqıtında baylanıstırılǵan hám interpretator menen/yamasa [[kompilyator]] (JIT sistemaları ushın) tárepinen orınlanadı. Smalltalk hám zamanagóy [[BASIC]] hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] versiyaları sıyaqlı ayırım sistemalar ekinshi hám úshinshi tiplerdi de birlestiredi. Kóplegen tiller ushın, tradiciyada kompilyaciya menen baylanıslı, [[ALGOL|Algol]], [[Fortran]], Cobol, [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám [[C++]] sıyaqlı hár túrli tiptegi interpretatorlar da islep shıǵarıldı. Interpretaciya menen kompilyaciya − [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] ámelge asırılatuǵın tiykarǵı eń zárúr usılları bolǵanı menen, olar bir-birine qarama-qarsı emes, óytkeni kóbinese interpretaciyalaw sistemaları da kompilyatorlar sıyaqlı bir qatar awdarma jumısların ámelge asıradı. «Interpretaciyalanatuǵın til» yamasa «kompilyaciyalanǵan til» terminleri sol tildiń tiykarǵı ámelge asırıwınıń sáykesinshe interpretator yamasa kompilyator ekenligin bildiredi. [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli til]] ideal jaǵdayda anıq ámelge asırıwlardan ǵárezsiz abstrakciya bolıp tabıladı. == Tariyxı == Interpretatorlar 1952-jıldan baslap, sol waqıttaǵı kompyuterlerdegi sheklewler (mısalı, programmanı saqlaw keńisliginiń jetispewshiligi yamasa ózgeriwshi noqatlı sanlarǵa ornatılǵan qollap-quwatlawdıń bolmawı) boyınsha programmalastırıwdı jeńilletiw ushın qollanıldı. Interpretatorlar sonday-aq  tómen dárejeli mashina tilleri arasında awdarıw ushın da qollanıldı, bul kodtı ele de qurılıp atırǵan mashinalar ushın jazıwǵa hám burınnan bar kompyuterlerde testlewge imkaniyat berdi<ref>{{Cite journal|last1=Bennett|first1=J. M.|last2=Prinz|first2=D. G.|last3=Woods|first3=M. L.|title=Interpretative sub-routines|journal=Proceedings of the ACM National Conference, Toronto|date=1952}}</ref>. Birinshi interpretaciyalanǵan joqarı dárejeli til − Lisp. Lisp birinshi ret Stiven Rassel tárepinen IBM 704 kompyuterinde ámelge asırıldı. Rassel Djon Makkartidiń «Simvollarlı ańlatpalardıń rekursiv funkciyaları hám olardıń mashinada esaplanıwı, I-bólim» atamasındaǵı maqalasın oqıdı hám (Makkartidiń hayran qalıwına qaramastan) Lisp eval funkciyasın mashina kodında ámelge asırıw múmkin ekenin túsindi. Nátiyjede Lisp programmaların iske túsiriw ushın paydalanıwǵa bolatuǵın jumıs isleytuǵın Lisp interpretatorı payda boldı, yamasa anıǵıraq aytqanda, «Lisp ańlatpaların bahalaw». == Ulıwma operaciya == Interpretator ádette orınlay alatuǵın belgili komandalar jıynaǵın hám baǵdarlamashı tárepinen orınlanıwın qálegen tártipte usı komandalardıń dizimin qamtıydı. Hárbir buyrıq (kórsetpe dep te ataladı) baǵdarlamashı mutaciya islegisi keletuǵın maǵlıwmatlardı hám maǵlıwmatlardı mutaciyalaw usılı tuwralı informaciyanı qamtıydı. Mısalı, interpretator Books, 5 dep oqıwı múmkin hám onı Books ózgeriwshisine besti qosıw sorawı retinde túsindiredi. Interpretatorlarda hár túrli wazıypalardı orınlawǵa qánigelestirilgen kóp túrli kórsetpeler bar, biraq siz kóbinese tiykarǵı matematikalıq operaciyalarǵa, tarmaqlanıwǵa hám yadtı basqarıwǵa arnalǵan interpretator kórsetpelerin tabasız, bul kóbinese interpretatorlardı Tyuring-ti juwmaqlaydı. Kóplegen interpretatorlar sonday-aq shıǵındı jıynawshı menen otladchik penen tıǵız birlestirilgen. == Kompilyatorlar menen interpretatorlar == [[Fayl:Linker.svg|nobaý|Baylanıstırıw procesiniń illyustraciyası. Obyekt fayllar hám statikalıq kitapxanalar jańa kitapxanaǵa yamasa orınlanatuǵın faylǵa biriktirilgen.]] [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli tilde]] jazılǵan programmalar [[kompilyator]] arqalı (hám assembler menen biriktiriwshi) oraylıq processordıń orınlawı ushın [[Mashina kodı|mashina kodına]] awdarıladı yamasa qanday da bir interpretator arqalı tikkeley orınlanadı. Kompilyatorlar (hám assemblerler) ádette tikkeley mashina kodın islep shıǵarsa da, olardıń kóbinese orınlanıw blokların (yamasa modullerin) anıqlaw hám qayta ornatıw ushın atlar hám tegler menen tolıqtırılǵan obyekt kodı dep atalatuǵın aralıq forma jaratıwı múmkin. Kompilyaciyalanǵan programmalar kóbinese usı kórinistegi modul kitapxanasında saqlanǵan qurılıs blokların (funkciyalar) paydalanadı. Biriktiriwshi, bir orınlanıwshı fayldı qáliplestiriw ushın, (aldınnan jasalǵan) kitapxana faylların qosımshanıń obyekt fayl(lar)ı menen birlestiriw ushın qollanıladı. Orınlanıwshı fayldı generaciyalaw ushın paydalanılatuǵın obyekt fayllar kóbinese hár túrli waqıtta jaratıladı, hám geyde hár túrli tiller tárepinen (birdey obyekt formatın jaratıwǵa qábiletli) islep shıǵarıladı. [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|Tómen dárejeli tilde]] (mısalı, assembler) jazılǵan ápiwayı interpretator, joqarı dárejeli tildiń funkciyaların ámelge asıratuǵın uqsas mashina kodı blokları saqlanǵan hám funkciyanıń izlew kestesindegi kiriw sol kodqa silteme bergende orınlanadı. Biraq, joqarı dárejeli tilde jazılǵan interpretator ádette basqa usıldı paydalanadı, mısalı, tallaw teregin jaratıw hám sonnan keyin onı júrgiw, yamasa aralıq programmalıq támiynat anıqlanǵan kórsetpelerdi jaratıw hám orınlaw, yamasa ekewin de ámelge asıradı. Usılayınsha, kompilyatorlar da, interpretatorlar da ádette derek kodın (tekst faylların) tokenlerge aylandıradı, ekewi de (yamasa bolmaydı) tallaw teregin jaratıwı múmkin, hám ekewi de dárriw kórsetpelerdi jaratıwı múmkin (stek mashinası ushın, tórtlik kod yamasa basqa usıllar arqalı). Tiykarǵı ayırmashılıq shın mánisinde kompilyator sistemasınıń (orınlanǵan yamasa bólek) biriktiriwshi jeke mashına kodı programmanı jaratadı, al interpretator sisteması kerisinshe joqarı dárejeli programma táriyiplegen háreketlerdi ámelge asıradı. Kompilyator usılayınsha derek kodı semantikasın mashina dárejesine bir ret hám barlıq waqıtqa (yaǵnıy programma ózgertilgenge shekem) aylandırıwǵa imkaniyat bere aladı, al interpretator hárbir operator yamasa funkciya orınlanǵan gezde bul túrlendiriw jumısınıń ayırımların ámelge asırıwı kerek. Biraq, ónimli interpretatorda awdarıw jumısınıń kóplegen bólimi (tiplerdi analizlew hám uqsas) ajıratılıp, programma, modul, funkciya yamasa hátte operator birinshi ret jumıs islegen gezde ǵana orınlanadı, bul kompilyatordıń qalay jumıs isleytuǵına júdá uqsas. Degen menen, kompilyaciyalanǵan programma kóbinese, hár qanday jaǵdaylarda, kóbirek tez jumıs isleydi, bul kompilyatorlar kodtı optimallastırıwǵa arnalǵanlıqtan hám bul ushın jetkilikli waqıttı beriwge boladı. Bul ásirese (kóplegen) dinamikalıq maǵlıwmatlar strukturaları, tekseriwler yamasa tipti tekseriwlersiz ápiwayı joqarı dárejeli tillerge baylanıslı. Dastúrli kompilyaciyada siltemelerdiń orınlanatuǵın shıǵısı (.exe faylları yamasa .dll faylları yamasa kitapxana, súwretti qarań) ádette ulıwma operaciyalıq sistemada iske qosılǵanda, obyekt kodı modulleri sıyaqlı, biraq bul orın almastırıwdıń ayırmashılıǵı menen almastırıladı yaǵnıy orınlaw waqıtında programma orınlaw ushın júklengende dinamikalıq túrde orınlanadı. Ekinshi jaǵınan, kishi orınlanǵan sistemalarǵa arnalǵan kompilyaciyalanǵan hám baylanıstırılǵan programmalar ádette statikalıq túrde bólingen bolıp, kóbinese NOR flesh yadında qattı kodlanǵan bolıp tabıladı, óytkeni bul jaǵdayda kóbinese ekinshi derekli saqlaw hám operacion sistema bolmaydı. Tariyxıy jaqtan, kóbinese interpretator sistemaları óz aldına orınlanatuǵın redaktordı qamtıǵan. Bul kompilyatorlar ushın da (kóbinese [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|IDE]] dep ataladı) kóbirek tarqalǵan bolıp, biraq ayırım baǵdarlamashılar ózleriniń tańlaǵan redaktorın paydalanıwdı hám kompilyatorǵa, biriktiriwshige hám basqa qurallarǵa qol menen jumıs islewdi jaqsı kóredi. Tariyxıy jaqtan, kompilyatorlar interpretatorlardan burın payda boldı, óytkeni sol waqıttaǵı apparatlıq támiynat interpretatordı hám interpretatordıń kodın, sol waqıttıń tipik paket ortalıǵı interpretaciyanıń artıqmashılıqların shekleydi<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2014/11/why-was-the-first-compiler-written-before-the-first-interpreter/| bet = Why was the first compiler written before the first interpreter?| sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-noyabr }}</ref>. === Rawajlanıw cikli === Programmalıq támiynattı islep shıǵarıw cikli waqtında, baǵdarlamashılar derek kodına jiyi ózgerisler kirgizedi. Kompilyatordı paydalanǵanda, derek kodta ózgeris kiritilgen sayın, baǵdarlamashı kompilyator ózgertilgen derek faylların awdarıw hám barlıq ekilik kod faylların birge baylanıstırıwın kútiwi kerek, sonnan keyin programma orınlanıwı múmkin boladı. Programma úlken bolǵan sayın, kútiw waqtı uzaq boladı. Kerisinshe, interpretatordı paydalanatuǵın baǵdarlamashı azıraq kútedi, óytkeni interpretator ádette tek jumıs islep atırǵan kodtı aralıq kóriniske awdarıwı kerek (yamasa ulıwma awdarılmawı kerek), usılayınsha ózgertiwlerdi testlewge kóbirek waqıttı talap etedı. Nátiyje derek kodın saqlaw hám programmanı qayta júklewde kórinedi. Kompilyaciyalanǵan kod ádette ańsat otladka etilmeydi, óytkeni redaktorlaw, kompilyaciyalaw hám baylanıstırıw izbe-iz procesler bolıp, olardı durıs tártipte hám durıs buyrıqlar jıynaǵı menen ámelge asırıw kerek. Bunıń sebebi, kóplegen kompilyatorlarda sonday-aq Makefile hám programma dep atalatuǵın basqarıwshı járdemshi bar. Makefile kompilyator hám biriktiriwshi buyrıq qatarları hám programma derek kodı faylların dizimleydi, biraq ápiwayı buyrıq qatarı menyusı kirgiziwin qabıl etiwi múmkin (mısalı, "Make 3") ol úshinshi toparǵa (jıynaǵına) kórsetpelerdi tańlaydı, sonnan keyin berilgen derek kodı faylların berip, kompilyatorǵa hám biriktiriwshige buyrıqlar jiberedi. === Tarqatıw === Kompilyator derek kodın belgili bir processor arxitekturasına arnalǵan ekilik kórsetpelerge aylandıradı, usılayınsha ol portativligin azaytadı. Bul túrlendiriw tek bir ret, islep shıǵarıwshınıń ortalıǵında ámelge asırıladı hám onnan keyin birdey ekilik fayldı qosımsha túrlendiriwsiz iske qosıw ushın paydalanıwshınıń mashinalarına tarqatıwǵa boladı. Kross-kompilyator kod kompilyaciyalanǵan mashinadan basqasha processorǵa iye bolsa da, paydalanıwshınıń mashinasına ekilik kodtı jarata aladı. Interpretaciyalanǵan programma derek kodı retinde tarqatıwǵa boladı. Onı hárbir sońǵı mashinada awdarıw kerek, bul kóbirek waqıt talap etedi, biraq programmanıń tarqatıwın mashina arxitekturasınan ǵárezsiz etedi. Degen menen, interpretaciyalanǵan derek kodınıń portativligi maqsetli mashinada haqıyqıy sáykes interpretator bolıwına baylanıslı. Eger interpretatordı derek kodı menen birge jetkiziw kerek bolsa, ulıwma ornatıw procesi interpretatordıń ózi de ornatıw kerek bólimi bolǵanlıqtan, monolitli orınlanıwshını jetkiziwge qaraǵanda quramalılıǵı joqarı. Interpretaciyalanǵan kodtıń adamlar tárepinen oqıwǵa hám kóshiriwge ańsat ekenligi avtorlıq huqıq kózqarasınan alańlatıwı múmkin. Degen menen, shifrlaw hám jasırıw sistemalarınıń bir qatarı bar. Aralıq kodı, mısalı, bayt kodtı jetkiziw, jasırıwǵa uqsas tásirge iye, biraq bayt kodın dekompilyator yamasa deshifrator járdemi menen dekodlawǵa boladı. === Ónimlilik === Interpretatorlardıń baslı kemshiligi, interpretaciyalanǵan programma ádette [[Kompilyator|kompilyaciyalanǵanǵa]] qaraǵanda, ásten jumıs isleydi. Tezlik ayırımshalıǵı az yamasa úlken bolıwı múmkin; kóbinese bir dárejede hám geyde onnan da kóp. Programmanı interpretatorda iske túsiriw kompilyaciyalanǵan koddı iske túsiriwge qaraǵanda kóbinese uzaq waqıt talap etedi, biraq onı kompilyaciyalaw hám iske túsiriw ushın kerek bolǵan ulıwma waqıttan kóbirek waqıttı talap etilse de, onı interpretaciyalaw tezirek boladı. Bul ásirese kóplegen kóshiriwlerdi qayta islew hám testlew waqtında maqsetli boladı, óytkeni redaktorlaw-interpretaciya-otladka cikli, redaktorlaw-kompilyaciya-ishke qosıw-otladka ciklinen kóbinese qısqa<ref>{{Web deregi | url = https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/compilers-vs-interpreters/| bet = Compilers vs. interpreters: explanation and differences| til = en| jumıs = IONOS Digital Guide| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Kodtı interpretaciyalaw kompilyaciyalanǵan koddı iske túsiriwge qaraǵanda ástenirek, óytkeni interpretator programmadaǵı hárbir [[Operator (programmalastırıw)|operatordı]] orınlaw waqtında analizlew kerek, sonnan keyin kerekli háreketti ámelge asıradı, al kompilyaciyalanǵan kod kompilyaciya menen anıqlanǵan turaqlı kontekst ishinde háreketti ámelge asıradı. Bul orınlaw waqtında analiz "interpretativ júkleme" dep ataladı. Interpretatorda ózgeriwshilerge kiriw de ástenirek, óytkeni identifikatorlardı saqlaw orınlarına salıstırıw kompilyaciya waqtında emes, orınlaw waqtında qayta-qayta ámelge asırılıwı kerek. Interpretatordı paydalanǵanda islep shıǵarıw tezligi menen kompilyatordı paydalanǵanda orınlaw tezligi arasında hár túrli kelisiwler bar. Ayırım sistemalar (mısalı, ayırım Lispler) interpretaciyalanǵan hám kompilyaciyalanǵan kodlar bir-birin shaqırıwǵa hám ózgeriwshi mánislerdi ulıwma paydalanıwǵa imkaniyat beredi. Bul interpretatorda bir jumıs tártibi testlenip, otladka etilgennen keyin onı kompilyaciyalawǵa boladı hám usılayınsha basqa tártiplerdi islep shıǵarıw waqtında tez orınlanıwdıń paydasın kóriwge boladı. Kóplegen interpretatorlar derek kodın sol jaǵdayında orınlamaydı, biraq onı kompakt internal formaǵa túrlendiredi. Kóplegen [[BASIC]] interpretatorları gilt sózlerdi bir baytlı tokenler menen almastıradı, olardı almasıw kestede kórsetpeni tabıw ushın paydalanıwǵa boladı. Bir neshe interpretatorlar, mısalı, PBASIC interpretatorı, programmanıń yad strukturasın baytqa baǵdarlanǵan emes, al bitke baǵdarlanǵan paydalanıw arqalı programmanıń ıqshamlıq dárejesin jaqsılaydı, bunda buyrıq tokenleri shama menen 5 bitti aladı, nominal túrde «16 bitlik» konstantalar 3, 6, 10 yamasa 18 bitti talap etetuǵın ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kodta saqlanadı, al adres operandları "bitli jıljıw" qosıladı. Kóplegen BASIC interpretatorları óziniń tokenlengen ishki kórinisin saqlay aladı hám onı qayta oqıwǵa boladı. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; text-align:left;" !Toy [[C (programmalastırıw tili)|C]] ańlatpa interpretatorı |- |<syntaxhighlight lang="c"> // abstrakt sintaksisli terekke arnalǵan maǵlıwmatlar tipleri enum _kind { kVar, kConst, kSum, kDiff, kMult, kDiv, kPlus, kMinus, kNot }; struct _variable { int *memory; }; struct _constant { int value; }; struct _unaryOperation { struct _node *right; }; struct _binaryOperation { struct _node *left, *right; }; struct _node { enum _kind kind; union _expression { struct _variable variable; struct _constant constant; struct _binaryOperation binary; struct _unaryOperation unary; } e; }; // interpretator procedurası int executeIntExpression(const struct _node *n) { int leftValue, rightValue; switch (n->kind) { case kVar: return *n->e.variable.memory; case kConst: return n->e.constant.value; case kSum: case kDiff: case kMult: case kDiv: leftValue = executeIntExpression(n->e.binary.left); rightValue = executeIntExpression(n->e.binary.right); switch (n->kind) { case kSum: return leftValue + rightValue; case kDiff: return leftValue - rightValue; case kMult: return leftValue * rightValue; case kDiv: if (rightValue == 0) exception("division by zero"); // doesn't return return leftValue / rightValue; } case kPlus: case kMinus: case kNot: rightValue = executeIntExpression(n->e.unary.right); switch (n->kind) { case kPlus: return + rightValue; case kMinus: return - rightValue; case kNot: return ! rightValue; } default: exception("internal error: illegal expression kind"); } } </syntaxhighlight> |} Interpretator kompilyator sıyaqlı birdey leksikalıq analizator menen tallawshını paydalanıwı múmkin hám alınǵan abstrakt sintaksislik teregin interpretaciyalaydı. Keyingisi ushın, [[C (programmalastırıw tili)|C]] ańlatpalarınan alınǵan sintaksislik tereklerge arnalǵan oyınshıq interpretator ushın maǵlıwmatlar tipiniń anıqlamaları qutıda kórsetilgen. === Regressiya === Interpretaciya jaratıwǵa jaramsız, tek orınlaw usılı retinde paydalanıwǵa bolmaydı: interpretatordıń ózin de interpretaciyalawǵa hám t.b. múmkin bolǵanı menen, stektiń túbinde tikkeley orınlanatuǵın programma kerek, óytkeni interpretaciyalanǵan kod, anıqlaması boyınsha CPU orınlay alatuǵın mashina kodına uqsas emes. == Variaciyalar == === Bayt kod interpretatorları === Programmanı orınlawdan aldın ámelge asırılǵan analiz muǵdarına baylanıslı interpretaciyalaw menen kompilyaciyalaw arasında múmkinshilikler spektri bar. Mısalı, Emacs Lisp byte kodqa kompilyaciyalanadı, ol Lisp dereginiń júdá qısılǵan hám optimallastırılǵan kórinisi bolıp tabıladı, biraq mashina kodı emes (sonlıqtan hár qanday apparatqa baylanıslı emes). Bul «kompilyaciyalanǵan» kod keyin byte kod interpretatorı (ózi [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde jazılǵan) tárepinen interpretaciyalanadı.  Bul jaǵdayda kompilyaciyalanǵan kod virtual mashinaǵa arnalǵan mashina kodı bolıp, ol apparatqa emes, al byte kod interpretatorında ámelge asırılǵan. Bunday kompilyaciyalanǵan interpretatorlardı geyde kompilyatorlar dep te ataydı<ref name="Kühnel_1987_Kleincomputer">{{Cite book|editor-last1=Erlekampf|editor-last2=Mönk|page=222|title=Mikroelektronik in der Amateurpraxis|chapter=4. Kleincomputer - Eigenschaften und Möglichkeiten|publisher={{ill|Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik|de}}, Leipzig|location=Berlin| sáne =1987|edition=3| til =de|isbn=3-327-00357-2|id=7469332}}</ref><ref name="Heyne_1984_Compreter">{{Cite journal|title=Basic-Compreter für U880| til =de|date=1984}}</ref>. Bayt kod interpretatorında hárbir kórsetpe bayt penen baslanadı, sonlıqtan bayt kod interpretatorlarında 256 ǵa shekem kórsetpe boladı, biraq olardıń barlıǵı paydalanılmawı múmkin. Ayırım bayt kodları bir neshe bayttı alıwı múmkin hám ózgermeli túrde quramalılıǵı joqarı bolıwı múmkin. Baqlaw kesteleri −  kompilyaciya basqıshınan ótiwi zárúr emes − byte kod interpretatorlarına uqsas usıl menen arnawlı interpretatorlar arqalı sáykes algoritmli basqarıw aǵımın kórsetedi. === Aǵımlı kod interpretatorları === Aǵımlı kod interpretatorları byte kod interpretatorlarına uqsas, biraq baytlar ornına olar kórsetkishlerdi qollanadı. Hárbir "kórsetpe" − múmkin parametrler menen birge funkciyaǵa yamasa kórsetpeler izbe-izligine silteme beretuǵın sóz bolıp tabıladı. Aǵımlı kod interpretatorı kórsetpelerdi alıp, olardıń silteme bergen funkciyalardı shaqıradı yamasa birinshi kórsetpeni alıp, oǵan sekiriwdi ámelge asıradı hám hárbir kórsetpeler izbe-izligi keyingi kórsetpege silteme beriw menen sekiriwdi ámelge asıradı. Byte kodtan ayırmashılıǵı, qoljetimli yad penen adres keńisliginen basqa, hár túrli kórsetpelerdiń sanında ónimli sheklew joq. Aǵımlı kodtıń klassikalıq mısalı, Open Firmware sistemalarında qollanılatuǵın Forth kodı: derek tili «F kodına» kompilyaciyalanadı (byte kod), ol keyin virtual mashina tárepinen interpretaciyalanadı. === Abstrakt sintaksislik terek interpretatorları === Interpretaciya menen kompilyaciya arasındaǵı spektrde taǵı bir usıl derek kodın optimallastırılǵan abstrakt sintaksislik terekke (AST) túrlendiriw, sonnan keyin bul terek strukturasına sáykes programmanı orınlaw yamasa onı anıq waqıtta jergilikli koddı generaciyalaw ushın qollanıw bolıp tabıladı. Bul usıl menen hárbir gápti tek bir ret tallaw kerek boladı. Byte kodqa qaraǵanda artıqmashılıq retinde, AST global programma strukturasın hám operatorlar arasındaǵı qatnaslardı saqlaydı (bul byte kod kórinisinde joǵaladı) hám qısılǵanda kompakt kórinisti támiyinleydi<ref name="KistlerFranz1999">{{Cite journal|last1=Kistler|first1=Thomas|last2=Franz|first2=Michael|title=A Tree-Based Alternative to Java Byte-Codes|journal=International Journal of Parallel Programming|volume=27|issue=1|date=February 1999|pages=21–33|issn=0885-7458|doi=10.1023/A:1018740018601|url=http://oberon2005.oberoncore.ru/paper/mf1997a.pdf|access-date=2020-12-20}}</ref>. Usılayınsha, AST-nı anıq waqıtta kompilyatorlar ushın byte kodtan jaqsı aralıq format retinde usınıs etildi. Sonday-aq, bul sistemaǵa orınlaw waqtında jaqsı analizdi ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi. Degen menen, interpretatorlar ushın, byte kod interpretatorına qaraǵanda, AST kóbirek júklemeni payda etedi, óytkeni sintaksis penen baylanıslı túyinler paydalı jumıs islemeydi, az izbe-iz kórinis (kóbirek kórsetkishlerdiń ótiwin talap etedi) hám terekke barıwdıń shıǵınların payda etedi. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * {{Cite journal|last1=Aycock|first1=J.|title=A brief history of just-in-time|url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_2003-06_35_2/page/97|doi=10.1145/857076.857077|journal=ACM Computing Surveys|volume=35|issue=2|pages=97–113|date=June 2003}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.columbia.edu/acis/history/interpreter.html IBM Card Interpreters] page at Columbia University * [https://archive.org/download/TheoreticalFoundationsForPracticaltotallyFunctionalProgramming/33429551_PHD_totalthesis.pdf Theoretical Foundations For Practical 'Totally Functional Programming'] (Chapter 7 especially) Doctoral dissertation tackling the problem of formalising what is an interpreter * [https://www.youtube.com/watch?v=_C5AHaS1mOA Short animation] explaining the key conceptual difference between interpreters and compilers. Archived at [http://ghostarchive.org/varchive/_C5AHaS1mOA ghostarchive.org] on May 9, 2022. [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] i6a432w4gqbp0p3uc1jbu2vutyhx2s4 0 20862 266330 265478 2026-08-18T01:36:47Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266330 wikitext text/x-wiki [[Fayl:FRIDA_(FReedom_of_Information_Digital_Assistant)_welcome_interface_(May_2023).png|nobaý|[[Virtual járdemshi]] chatbot]] [[Fayl:ELIZA_conversation.png|nobaý|1966-jılǵı ELIZA chatbotı]] '''Chatbot''' (dáslepki atı '''chatterbot''') — tekst yamasa dawıs arqalı óz-ara háreketlesiw menen adamnıń sóylesiwin eliklewge arnalǵan [[programmalıq támiynat]] qosımshası yamasa veb-interfeys bolıp tabıladı<ref name="target">{{Web deregi | url = http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html| bet = What is a chatbot?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101102170613/http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html| arxivsáne = 2010-jıl 2-noyabr | jumıs = techtarget.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-yanvar }}</ref>. Zamanagóy chatbotlar ádette onlayn hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] menen [[Tábiyiy til|tábiyiy tilde]] sóylesiwdi saqlawǵa hám adamnıń sóylesiw sherigi retinde minez-qulıqtı imitaciyalawǵa uqıplı [[generativ jasalma intellekt]] sistemaların paydalanadı. Usınday chatbotlar kóbinese [[Tereń oqıtıw|tereń oqıtıwdı]] hám [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyiy tildi qayta islewdi]] paydalanadı, biraq ápiwayı chatbotlar onlaǵan jıllar dawamında bar. 2022-jıl sońınan baslap, [[OpenAI]]-diń [[ChatGPT]]<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/|title=ChatGPT sets record for fastest-growing user base - analyst note| sáne =2 February 2023|last=Hu|first=Krystal}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.searchenginejournal.com/history-of-chatgpt-timeline/488370/| bet = History Of ChatGPT: A Timeline Of The Meteoric Rise Of Generative AI Chatbots| avtor = Hines| at = Kristi| sáne = 2023-jıl 4-iyun | til = en| jumıs = Search Engine Journal| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-noyabr }}</ref>, ataqlı bolıwına baylanıslı taraw keń kólemde itibarǵa iye boldı, sonnan keyin [[Microsoft]] kompaniyasınıń [[Microsoft Copilot|Copilot]] hám [[Google]] kompaniyasınıń [[Gemini (chatbot)|Gemini]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/chatgpt-vs-bing-vs-google-bard-which-ai-is-the-most-helpful/| bet = ChatGPT vs. Bing vs. Google Bard: Which AI is the Most Helpful?}}</ref>. sıyaqlı alternativler payda boldı. Usınday mısallar, [[GPT-4]] yamasa Gemini [[til modeli]] sıyaqlı keń tiykarǵı [[Úlken til modeli|úlken til modellerine]] tiykarlanǵan usınday ónimlerdiń jańa tájiriybesin kórsetedi, anıq wazıypalardı yamasa qosımshalardı (yaǵnıy, chatbotlar jaǵdayında adam sóylesiwin imitaciyalaw) maqsetli túrde dál sazlaydı. Chatbotlardı ánıǵıraq jaǵdaylarǵa yamasa belgili bir temaǵa arnalǵan bólek proektlestiriwge yamasa sáykeslendiriwge boladı<ref name="livemint.com">{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html| bet = GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot| sáne = 2023-jıl 21-mart }}</ref>. Chatbotlardıń uzaq waqıttan berli qollanılatuǵın baslı tarawı [[Virtual járdemshi|virtual járdemshiler]] menen birge tutınıwshılar xızmeti hám qollap-quwatlaw<ref>{{Web deregi | url = https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/| bet = 2017 Messenger Bot Landscape, a Public Spreadsheet Gathering 1000+ Messenger Bots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202041707/https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/| arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | sáne = 2017-jıl 3-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-fevral }}</ref>. Hár túrli tarawlardı qamtıytuǵın kompaniyalar usınday tarawlardaǵı jetilisken rawajlanıwlardıń kúshin támiyinlew ushın jańa [[generativ jasalma intellekt]] texnologiyaların qollana basladı<ref name="livemint.com">{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html| bet = GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot| sáne = 2023-jıl 21-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html "GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot"]. </cite></ref>. Chatbotlar óz juwaplarınıń mánisin bilmey, juwaplardı boljaw arqalı jumıs isleytuǵınlıqtan, bul olardıń úylesimli, biraq anıq emes yamasa oydan shıǵarılǵan kontentti, yaǵnıy «gallyucinaciyalar» dep atalatuǵın nárse payda etiwi múmkin. Adamlar gallyucinaciyalarǵa bılǵanǵan chatbot kontentti paydalanǵanda hám qollansa, bul «botshitke» alıp keledi. Kontent jaratıw ushın chatbotlardı qollanıw hám paydalanıwdıń óskenligi sebepli, bul texnologiyanıń adamlarǵa «botshit» jaratıw, tarqatıw hám tutınıwǵa ketken shıǵınlardı aytarlıqtay azaytıw múmkinshiligi tuwralı alańlawlar bar<ref>{{Cite news|title=Transcript: Ezra Klein Interviews Gary Marcus|url=https://www.nytimes.com/2023/01/06/podcasts/transcript-ezra-klein-interviews-gary-marcus.html|access-date=2024-04-21}}</ref>. == Fon == 1950-jılı [[Alan Turing|Alan Tyuringtiń]] «Esaplaw mashinası hám intellekt» atamasındaǵı ataqlı maqalası járiyalandı, onda búgingi kúnde Tyuring testi dep atalatuǵın intellekt kriteriyası usınılǵan. Bul kriteriy, sáwbet mazmunına ǵana tiykarlanǵanda, [[Kompyuter programması|programmanıń]] haqıyqıy adamnan ajırata almaytuǵın dárejede, adam sudyasınıń real waqıtlı jazbasha sáwbetlesiwinde adamdı imitaciyalawǵa qábiletli bolıwına baylanıslı. Tyuringtiń usınıs etilgen testiniń ataqlılıǵı 1966-jılı járiyalanǵan Josef Vaycenbaumniń ELIZA programmasına úlken qızıǵıwshılıq payda etti, ol [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardı]] haqıyqıy adam menen sáwbetlesip atırǵan dep esaplawǵa kóndiriwge qábiletli sıyaqlı kórinedi. Biraq Vaycenbaumnıń ózi ELIZA-nıń shın mánisinde intellektual ekenligin aytpadı, hám onıń maqalasına kirisiw onı ashıw shınıǵıwı retinde kórsetti:<blockquote>“[[Jasalma intellekt|Jasalma intellektte]], mashinalardıń tańqalarlıq usıllarda minez-qulıq kórsetiwi kerek, kóbinese tajiriybeli baqlawshılardı da hayran qaldırıwǵa jetkilikli. Biraq bir programmanıń jasırın jumısın ashqanda, onıń ishki jumıs tarawın túsindirgende, onıń sıyqırını joq boladı; ol tek proceduralardıń jıynaǵı retinde kórinedi. Baqlawshı ózine: «Men bunı jazǵan bolar edim» dep oylaydı. Usı oy menen, ol sorawdaǵı programmanı «intellektual» dep belgilengen polkadan, qızıǵıwshılıq ushın ajıratılǵan polkaǵa kóshiredi. Bul maqalanıń maqseti dál usınday «túsindiriletuǵın» programmaǵa qaraǵanda qayta bahalawdı payda etiw. Az programmalar bunı kóbirek talap etti.</blockquote>ELIZA-nıń tiykarǵı jumıs usılı (keyin chatbot dizaynerleri tárepinen kóshirilgen), kirgiziwdegi belgiler sózlerin yamasa frazaların anıqlaw hám sáwbetti kútilmegen mánili túrde alǵa júritiw múmkin bolǵan sáykes aldınnan tayarlanǵan yamasa programmalanǵan juwaplardı shıǵarıwdan ibarat (mısalı, «MOTHER» sóziniń qatnasıwı bar qálegen kirgiziwge «ÓZIŃIZDIŃ SHAŃARAǴÍŃÍZ HAQQÍNDA KÓBIREK AYTÍŃ» dep juwap beredi). Usılayınsha, túsiniw illuziyası jaratıladı, bárqulla ishki jumıstıń kózabaǵa bolǵanı menen, ELIZA usınday illuziyanı jaratıw tańqalarlıq ańsat ekenligin kórsetti, óytkeni adam tóreshileri sáwbetlesiw juwaplarınıń «intellektual» retinde túsindiriliw múmkinshiliginde gúmanlaniwǵa tayar. Interfeys dizaynerleri kompyuterdiń shıǵısın haqıyqıy sáwbetlesiw retinde qabıllawǵa adamnıń tayarlıǵın − bul shın mániste ápiwayı úlgilerdi sáykeslestiriwge tiykarlanǵan bolsa da − paydalı maqsetler ushın paydalanıwǵa boladı dep túsindi. Kóplegen adamlar adamǵa uqsas programmalar menen ózara háreketlesiwdi jaqsı kóredi, hám bul chatbot-stili texnikalarǵa paydalanıwshılardan informaciyanı alıw kerek bolǵan interaktiv sistemalarda potenciallı paydalı rol beredi, eger bul informaciya sáykes hám boljanatuǵın kategoriyalarǵa kiredi. Usılayınsha, mısalı, onlayn járdem sistemaları paydalanıwshılardıń kerek bolǵan járdem tarawın anıqlaw ushın chatbot texnikalardı ónimli paydalanıwı múmkin, formallıq izlew yamasa menyu sistemasına qaraǵanda «miyrimlirek» interfeys usınıw múmkin. Usı qollanıwda Veyzenbaumnıń «qızıq nárseler ushın ajıratılǵan polka» dan «haqıyqıy paydalı esaplaw metodları» dep belgilengen polkaǵa chatbot texnologiyasın kóshiriw múmkinshiligin usınıladı. == Rawajlanıw == Eń kórnekli erte chatbotlardıń qatarına ELIZA (1966) hám PARRY (1972) kiredi. Jańa ataqlı programmalarǵa A.L.I.C.E., Jabberwacky hám D.U.D.E (Agence Nationale de la Recherche hám CNRS 2006) kiredi. ELIZA hám PARRY tek klaviaturadaǵı sáwbetti imitaciyalaw ushın qollanılǵan bolsa da, kóbinese chatbotlar házirgi waqıtta oyınlar hám veb-izlew imkaniyatları sıyaqlı basqa funkcional imkaniyatlardı qamtıydı. 1984-jılı «Policeman's Beard is Half Constructed» atlı kitap járiyalandı, ol Racter chatbotı tárepinen jazılǵan dep aytıladı (biraq shıǵarılǵan programma bunı ámelge asırıwǵa qábiletli bolmaǵan). 1978-jıldan baslap 1983-jıldan<ref name=":2" /> keyingi waqıtqa deyin Janet Kolodner jetekshiligindegi CYRUS proekti Cyrus Vance (AQSHtıń 57- Mámleketlik sekretarı) imitaciyası bar chatbot jarattı. Ol jaǵdayǵa tiykarlanǵan pikirlewdi qollanǵan hám kún sayın United Press International-den kelgen telegraf xabarların analizlew arqalı óziniń maǵlıwmatlar bazasın jańalanǵan. Programma 1980-jıl aprelde Cyrus Vanceniń kútpegen jerden ketkenine baylanıslı xabarlardı qayta isley almadı, hám topardıń basqa bir chatbotı, onıń ornına kelgen Edmund Muskie imitaciyasın dúzdi<ref>{{Citation |last=Dennett |first=Daniel C. |title=Can Machines Think? | sáne =2004 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-662-05642-4_12 |work=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |pages=295–316 |editor-last=Teuscher |editor-first=Christof |access-date=23 July 2023 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer | til =en |doi=10.1007/978-3-662-05642-4_12 |isbn=978-3-662-05642-4}}</ref>. [[Jasalma intellekt|JI]] izertlewleriniń tiyisli tarawlarınıń biri − tábiyiy tildi qayta islew. Ádette, ápiwayı JI tarawları anıq wazıypalar ushın arnawlı programmalıq támiynat yamasa programmalastırıw tillerin qollanadı. Mısalı, A.L.I.C.E. AIML dep atalatuǵın belgilew tilin paydalanadı<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Caldarini|first1=Guendalina|last2=Jaf|first2=Sardar|last3=McGarry|first3=Kenneth|year=2022|title=A Literature Survey of Recent Advances in Chatbots|journal=Information|publisher=MDPI|volume=13|issue=1|pages=41|doi=10.3390/info13010041}}</ref>, ol sóylesiw agenti retindegi wazıypasına tiyisli hám keyinirek Alicebotlar dep atalatuǵın hár túrli basqa islep shıǵarıwshılar tárepinen qabıl etilgen. Soǵan qaramastan, A.L.I.C.E. házirgi kúnge shekem 1966-jılda ELIZA paydalanǵan, heshqanday pikirlew imkaniyatları bolmaǵan, tek úlgilerdi sáykeslestiriw texnikalarına tiykarlanǵan. Bul kúshli JI emes, ol aqıllı hám logikalıq pikirlew imkaniyatların talap etedi. Jabberwacky haqıyqıy waqıttaǵı paydalanıwshılar ózara háreketlerine tiykarlanǵan, statikalıq [[maǵlıwmatlar bazası]] menen basqarılmaǵan jańa juwaplar menen kontekstti úyrenedi. Ayırım jańa chatbotlar sonday-aq haqıyqıy waqıtta oqıtıwdı óz-ara háreketlesiw qábiletin optimallastırıw ushın evolyuciyalıq algoritmler menen birlestiredi. Degen menen, házirgi waqıtta ulıwma maqsetli sáwbetlesiw jasalma intellekti joq hám ayırım programmalıq támiynat islep shıǵarıwshıları ámeliy aspektke, informaciyanı izlewge itibar qaratadı. Chatbot jarısları Tyuring testine yamasa anıq maqsetlerge itibar beriledi. Bunday jıllıq jarıslardıń ekewi − Loebner Sıylıǵı hám The Chatterbox Challenge (sońǵısı 2015-jıldan beri offlayn, degen menen, materiallardı ele de veb arxivlerinen tabıwǵa boladı)<ref>{{Web deregi | url = https://pcsite.co.uk/chat-robots-simulate-people/| bet = Chat Robots Simiulate People| sáne = 2015-jıl 11-oktyabr }}</ref>. Chatbotlar til modeli retinde jasalma neyron tarmaqlardan paydalanıwı múmkin. Mısalı, [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] ([[GPT]]), ol [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] paydalanadı, jetilisken chatbotlardı qurıw ushın keń tarqalǵan. Onıń atındaǵı «aldınnan oqıtıw» úlken tekstli korpusta dáslepki oqıtıw procesine silteme beredi, bul modelge tiyisli maqsetli maǵlıwmatlardıń sheklengen kólemi menen, keyingi wazıypalardı jaqsı orınlaw ushın bekkem negizdi támiyinleydi. [[GPT]] chatbotınıń mısalı [[ChatGPT]] bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://magicbuddy.chat/ai/what-is-chatgpt| bet = What is ChatGPT? - MagicBuddy| sáne = 2023 | jumıs = MagicBuddy| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}</ref>. Onıń dálligi menen «gallyucinaciyalanıwǵa» − yaǵnıy, anıq emes maǵlıwmatlardı usınıwǵa hám hatte bar emes dereklerdegi siltemelerdi beriw beyimliligine baylanıslı sınǵa qaramastan, ChatGPT óziniń tolıq juwapları menen tariyxıy bilimleri ushın itibarǵa iye boldı. Taǵı bir mısal − [[Microsoft]] tárepinen islep shıǵarılǵan, biomedicinalıq sorawlarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan BioGPT<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/biogpt-is-a-microsoft-language-model-trained-for-biomedical-tasks/| bet = BioGPT is a Microsoft language model trained for biomedical tasks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230207174627/https://the-decoder.com/biogpt-is-a-microsoft-language-model-trained-for-biomedical-tasks/| arxivsáne = 2023-jıl 7-fevral | avtor = Bastian, Matthias| sáne = 2023-jıl 29-yanvar | jumıs = The Decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-fevral }}</ref>. 2023-jıl noyabr ayında Amazon adamlardıń jumısta paydalanıwına arnalǵan, Q dep atalǵan jańa chatbot járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/11/28/amazon-announces-q-an-ai-chatbot-for-businesses.html| bet = Amazon announces Q, an AI chatbot for businesses| avtor = Novet| at = Jordan| sáne = 2023-jıl 28-noyabr | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>. DBpedia 2017-jılı GSoC waqıtında chatbot jarattı<ref>{{Web deregi | url = https://chat.dbpedia.org/| bet = DBpedia Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190908054646/http://chat.dbpedia.org/| arxivsáne = 2019-jıl 8-sentyabr | jumıs = chat.dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://wiki.dbpedia.org/blog/meet-dbpedia-chatbot| bet = Meet the DBpedia Chatbot &#124; DBpedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190902144929/https://wiki.dbpedia.org/blog/meet-dbpedia-chatbot| arxivsáne = 2019-jıl 2-sentyabr | sáne = 2018-jıl 22-avgust | jumıs = wiki.dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.dbpedia.org/2018/08/22/dbpedia-chatbot-2/| bet = Meet the DBpedia Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190902144945/https://blog.dbpedia.org/2018/08/22/dbpedia-chatbot-2/| arxivsáne = 2019-jıl 2-sentyabr | sáne = 2018-jıl 22-avgust | baspaxana = dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-sentyabr }}</ref>. Ol Facebook Messenger arqalı baylanısıwǵa imkaniyat beredi (Master of Code Global maqalasın qarań). == Qosımsha == === Xabar almasıw qollanbaları === Kóplegen kompaniyalardıń chatbotları xabar almasıw qollanbalarında yamasa tek SMS arqalı jumıs isleydi. Olardı B2C tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw, sawda hám marketing ushın qollanıladı<ref>{{Cite news|last1=Beaver|first1=Laurie|title=The Chatbots Explainer|newspaper=Business Insider| sáne =July 2016|publisher=BI Intelligence|url=https://www.businessinsider.com/chatbots-explained-why-businesses-should-be-paying-attention-to-the-chatbot-revolution-2016-7?IR=T|access-date=4 November 2019}}</ref>. 2016-jılı Facebook Messenger islep shıǵarıwshılarǵa óz platformalarında chatbotlardı jaylastırıwǵa imkaniyat berdi. Messenger ushın birinshi altı ayda 30 000 bot jaratıldı, bul 2017-jıl sentyabrge shekem 100 000 ǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2017/04/18/facebook-messenger-hits-100000-bots/| bet = Facebook Messenger Hits 100,000 bots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170922195723/https://venturebeat.com/2017/04/18/facebook-messenger-hits-100000-bots/| arxivsáne = 2017-jıl 22-sentyabr | sáne = 2017-jıl 18-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-sentyabr }}</ref>. 2017-jıl sentyabrden baslap, bul sınaq baǵdarlamasınıń bólegi retinde WhatsApp-ta da qollanıladı. KLM hám Aeroméxico aviakompaniyaları ekewi de testlewge qatnasıwın járiyaladı<ref name="tnooz">{{Web deregi | url = https://www.phocuswire.com/KLM-claims-airline-first-with-WhatsApp-Business-Platform| bet = KLM claims airline first with WhatsApp Business Platform| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200205211831/https://www.phocuswire.com/KLM-claims-airline-first-with-WhatsApp-Business-Platform| arxivsáne = 2020-jıl 5-fevral | jumıs = www.phocuswire.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com.mx/aeromexico-te-respondera-por-whatsapp-durante-2018/| bet = Aeroméxico te atenderá por WhatsApp durante 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180702180522/https://www.forbes.com.mx/aeromexico-te-respondera-por-whatsapp-durante-2018/| arxivsáne = 2018-jıl 2-iyul | avtor = Forbes Staff| sáne = 2017-jıl 26-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.whatsapp.com/10000633/Building-for-People-and-Now-Businesses| bet = Building for People, and Now Businesses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180209031529/https://blog.whatsapp.com/10000633/Building-for-People-and-Now-Businesses| arxivsáne = 2018-jıl 9-fevral | jumıs = WhatsApp.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-iyul }}</ref>; eki aviakompaniya da aldınnan Facebook Messenger platformasında tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiwdi iske qostı. Botlar kóbinese paydalanıwshınıń kontaktlarıń biri retinde payda boladı, biraq geyde toparlıq chatqa qatnasıwshılar retinde de jumıs isley aladı. Kóplegen banklar, qamsızlandırıw kompaniyaları, ǴXQ kompaniyaları, elektron kommerciya kompaniyaları, aviakompaniyalar, miymanxana tarmaqları, usaqlap satıw orınları, medicinalıq xızmet kórsetiwshiler, húkimet organları hám restoran tarmaqları ápiwayı sorawlarǵa juwap beriw, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıw<ref>{{Web deregi | url = https://nordeanews-no.translate.goog/2017/09/hun-er-bankens-mest-effektive-medarbeider/?_x_tr_sl=no&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=no| bet = She is the company's most effective employee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323165008/https://www-nordea-com.translate.goog/no?_x_tr_sl=no&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=no| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | sáne = September 2017 | jumıs = Nordea News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>, reklamalaw hám olardan buyırtıw ushın qosımsha usıllar usınıw ushın chatbotlardı paydalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2016/07/24/better-believe-the-bot-boom-is-blowing-up-big-for-b2b-b2c-businesses-vb-live/| bet = Better believe the bot boom is blowing up big for B2B, B2C businesses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170803182306/https://venturebeat.com/2016/07/24/better-believe-the-bot-boom-is-blowing-up-big-for-b2b-b2c-businesses-vb-live/| arxivsáne = 2017-jıl 3-avgust | sáne = 2016-jıl 24-iyul | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-avgust }}</ref>. Chatbotlar sonday-aq qısqa sorawnamalarǵa juwaplardı jıynaw ushın bazar izertlewlerinde qollanıladı. 2017-jılı alıp barılǵan izertlew 4% kompaniya chatbotlardı qollanǵanın kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.pm360online.com/the-ai-revolution-is-underway/| bet = The AI Revolution is Underway!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180308043007/https://www.pm360online.com/the-ai-revolution-is-underway/| arxivsáne = 2018-jıl 8-mart | avtor = Capan, Faruk| sáne = 2017-jıl 18-oktyabr | jumıs = www.PM360online.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-mart }}</ref>. 2016-jılı alıp barılǵan izertlewge sáykes, 80% biznes ózleriniń 2020-jılǵa shekem bir chatbotka iye bolǵısı keletuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.businessinsider.com/80-of-businesses-want-chatbots-by-2020-2016-12| bet = 80% of businesses want chatbots by 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180308042224/http://www.businessinsider.com/80-of-businesses-want-chatbots-by-2020-2016-12| arxivsáne = 2018-jıl 8-mart | sáne = 2016-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-mart }}</ref>. === Densawlıqtı saqlaw === Chatbotlar sonday-aq densawlıqtı saqlaw tarawında da payda bolmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/2016/10/11/technology/baidu-doctor-ai-melody/index.html| bet = Baidu is bringing AI chatbots to healthcare| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200103124942/https://money.cnn.com/2016/10/11/technology/baidu-doctor-ai-melody/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 3-yanvar | avtor = Larson| at = Selena| sáne = 2016-jıl 11-oktyabr | jumıs = [[CNN Money]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-yanvar }}</ref>. Izertlewge sáykes, Amerika Qurama Shtatlarındaǵı shıpakerler chatbotlardıń shıpakerge ushırasıwlardı rejelestiriwde, medicinalıq klinikalardıń ornın anıqlaw yamasa dári-dármaq haqqında informaciya beriw ushın eń paydalı boladı dep esaplaydı<ref>{{Cite journal|title=Physicians' Perceptions of Chatbots in Health Care: Cross-Sectional Web-Based Survey}}</ref>. [[GPT]] chatbotı [[ChatGPT]] skrining hám vakcinaciya sıyaqlı, densawlıqtı bekkemlewge hám keselliklerden qorǵawǵa baylanıslı paydalanıwshı sorawlarına juwap bere aladı<ref name=":3">{{Cite journal|title=Role of Chat GPT in Public Health|url=https://doi.org/10.1007/s10439-023-03172-7}}</ref>. [[WhatsApp|Whatsapp]] [[Dúnyajúzilik Densawlıq saqlaw shólkemi|Dúnyajúzlik Densawlıq saqlaw shólkemi]] (DDSH) menen birgelikde paydalanıwshılardıń [[COVID-19]] haqqındaǵı sorawlarına juwap beretuǵın chatbot xızmetin iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/how-whatsapp-chatbots-are-helping-in-the-fight-against-covid-19-11585310168911.html| bet = How WhatsApp chatbots are helping in the fight against Covid-19| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723154947/https://www.livemint.com/technology/tech-news/how-whatsapp-chatbots-are-helping-in-the-fight-against-covid-19-11585310168911.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | avtor = Ahaskar| at = Abhijit| sáne = 2020-jıl 27-mart | jumıs = [[Mint (newspaper)|Mint]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref>. 2020-jılı Hindistan húkimeti [[COVID-19 pandemiyası]] haqqındaǵı informaciyaǵa erisiwge járdem beretuǵın Whatsapp arqalı jumıs isleytuǵın «MyGov Corona Helpdesk» dep atalǵan chatbottı iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/covid-19-india-launches-a-whatsapp-chatbot/article31127438.ece| bet = COVID-19: Govt of India launches a WhatsApp chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723224134/https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/covid-19-india-launches-a-whatsapp-chatbot/article31127438.ece| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | avtor = Kurup| at = Rajesh| sáne = 2020-jıl 21-mart | jumıs = [[Business Line]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://tech.hindustantimes.com/tech/news/in-focus-mumbai-based-haptik-which-developed-india-s-official-whatsapp-chatbot-for-covid-19-story-SkSTENvrXVmvfM9YWEKXBP.html| bet = In focus: Mumbai-based Haptik which developed India's official WhatsApp chatbot for Covid-19| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723162256/https://tech.hindustantimes.com/tech/news/in-focus-mumbai-based-haptik-which-developed-india-s-official-whatsapp-chatbot-for-covid-19-story-SkSTENvrXVmvfM9YWEKXBP.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | sáne = 2020-jıl 7-aprel | jumıs = [[Hindustan Times]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref>. Ayırım nawqaslar toparı ele de chatbotlardı paydalanǵısı kelmeydi. Aralas metodlardı izertlew adamlardıń texnologiyalıq quramalıqtı jaman túsiniwine, empatiyanıń bolmawına hám kiberqáwipsizlikke alańlawshılıqqa baylanıslı densawlıqtı saqlaw ushın ele de chatbotlardı paydalanıwdan tartınatuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|title=Acceptability of artificial intelligence (AI)-led chatbot services in healthcare: A mixed-methods study|first1=Tom|last1=Nadarzynski|first2=Oliver|last2=Miles|first3=Aimee|last3=Cowie|first4=Damien|last4=Ridge| sáne =1 January 2019|journal=Digital Health|volume=5|pages=2055207619871808|doi=10.1177/2055207619871808|pmid=31467682|pmc=6704417}}</ref>. Analiz kórsetkenindey, 6% densawlıqqa arnalǵan chatbot tuwralı esitken hám 3% onı paydalanıw tájiriybesi bolsa, 67% 12 ay ishinde onı paydalanaman dep esaplaǵan. Qatnasıwshılardıń kópshiligi densawlıq tuwralı ulıwma informaciyanı izlew (78%), shıpaker qabıllawına jazılıw (78%) hám jergilikli densawlıqtı saqlaw xızmetlerin izlew (80%) ushın densawlıq chatbotın paydalanadı. Degen menen, densawlıqqa arnalǵan chatbot medicinalıq sınaqlardıńnátiyjelerin izlewge hám jınıslıq densawlıq sıyaqlı qánigelerden keńes alıwǵa jaramsız dep esaplandı. Atitudinal ózgeriwshilerdi tallaw qatnasıwshılardıń kópshiligi óz densawlıqların shıpakerler menen talqılawdı (73%) hám densawlıq tuwralı isenimli hám anıq informaciyaǵa erisiwdi (93%) qáleytuǵınların ayttı. 80% densawlıǵın jaqsılaytuǵın jańa texnologiyalarǵa qızıǵıwshılıq bildirse, 66% densawlıq máselesine ushıraǵanda ǵana shıpakerge tilek ótinish bildiretuǵının ayttı, al 65% chatbottı jaqsı ideya dep esapladı. 30% kompyuter menen sóylesiwdi unatpaytuǵının ayttı, 41%-ti densawlıq máselelerin chatbot penen talqılaw birtúrli bolatuǵının ayttı, al yarımı chatbot bergen keńeske isenetuǵınına isenimli emes. Sonlıqtan qabıllanatuǵın isenimlilik, botlarǵa degen jeke kózqaras hám kompyuterler menen sóylesiwdi unatpaw densawlıq chatbotlarınıń tiykarǵı tosıqları bolıp tabıladı<ref name=":3">{{Cite journal|last=Biswas|first=Som S.|date=2023-05-01|title=Role of Chat GPT in Public Health|url=https://doi.org/10.1007/s10439-023-03172-7|journal=Annals of Biomedical Engineering| til =en|volume=51|issue=5|pages=868–869|doi=10.1007/s10439-023-03172-7|pmid=36920578|issn=1573-9686}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBiswas2023">Biswas, Som S. (1 May 2023). </cite></ref>. == Chatbotlardıń sheklewleri == Chatbotlardı jaratıw hám ámelge asırıw ele de rawajlanıp atırǵan taraw bolıp, [[jasalma intellekt]] hám [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwǵa]] qattı baylanıslı, sonlıqtan usınılǵan sheshimler, ayqın artıqmashılıqlarǵa iye bolǵanı menen, funkcionallıqlar menen qollanıw jaǵdaylarında bir qatar áhmiyetli sheklewlerge iye. Degen menen bul waqıt ótip ózgermekte. Eń kóp ushırasatuǵın sheklewler tómende kórsetilgen<ref name="Meet11">{{Cite news|url=https://thefinancialbrand.com/71251/chatbots-banking-trends-ai-cx/|title=Meet 11 of the Most Interesting Chatbots in Banking|newspaper=The Financial Brand|date=14 March 2018|last1=Marous|first1=Jim|access-date=1 April 2019}}</ref>: * Kirgiziw/shıǵarıw [[maǵlıwmatlar bazası]] bekitilgen hám sheklengen bolǵanlıqtan, chatbotlar saqlanbaǵan soraw menen jumıs islewde sátsiz bolıwı múmkin<ref name="BornBane">{{Web deregi | url = https://blog.bluelupin.com/chatbot-advantages-and-disadvantages/| bet = Chatbots: Boon or Bane?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190401192204/https://blog.bluelupin.com/chatbot-advantages-and-disadvantages/| arxivsáne = 2019-jıl 1-aprel | sáne = 2018-jıl 9-yanvar | jumıs = bluelupin| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-aprel }}</ref>. * Chatbottıń ónimliligi tildi qayta islewge qattı ǵárezli hám aksentler menen qáteler sıyaqlı, buzıwshılıqlarǵa baylanıslı sheklengen. * Chatbotlar bir waqıtta birneshe sorawlar menen jumıs isley almaytuǵınlıqtan, sáwbet imkaniyatları sheklengen<ref name="Meet11">{{Cite news|url=https://thefinancialbrand.com/71251/chatbots-banking-trends-ai-cx/|title=Meet 11 of the Most Interesting Chatbots in Banking| sáne =14 March 2018|access-date=1 April 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">Marous, Jim (14 March 2018). </cite></ref>. * Chatbotlardı oqıtıw ushın ulıwma kólemde sóylesiw maǵlıwmatların talap etedi. Paydalanıwshı kirgiziwi tiykarında sóz-sózden jańa juwaplar dúzetuǵın tereń oqıtıw algoritmlerine tiykarlanǵan generativ modeller ádette tábiyiy tildiń frazaları jıynaǵı boyınsha oqıtıladı<ref name=":1">{{Cite journal|title=A Literature Survey of Recent Advances in Chatbots}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCaldariniJafMcGarry2022">Caldarini, Guendalina; Jaf, Sardar; McGarry, Kenneth (2022). </cite></ref>. * Chatbotlar paydalanıwshı menen tema boyınsha alǵa hám artqa ótiwi kerek bolatuǵın sızıqlı emes sáwbetlerdi basqarıwda qıyınshılıqqa ushıraydı<ref name="Grudin-Jacques">{{Citation |last=Grudin |first=Jonathan |title=Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems – CHI '19 |pages=209–219 |year=2019 |chapter=Chatbots, Humbots, and the Quest for Artificial General Intelligence |publisher=ACM CHI 2020 |doi=10.1145/3290605.3300439 |isbn=978-1-4503-5970-2 |s2cid=140274744 |last2=Jacques |first2=Richard |author-link=Jonathan Grudin}}</ref>. * Kóbinese jańa xızmetlerge texnologiyalaıq túrdegi ózgerisler menen boladı, ayırım tutınıwshılar, kóbinese eski áwladlar, ózleriniń sheklewli túsiniwine baylanıslı chatbotlardan qorqadı, bul olardıń sorawlarına mashinalar tárepinen qayta islenip atırǵanın ayqın kórsetedi.<ref name="Meet11" /> * Chatbotlar geyde aqılǵa muwapıq, biraq qáte yamasa mánissiz juwaplar usınadı. Olar atlardı, sánelerdi, tariyxıy waqıyalarǵa hám hátte ápiwayı matematikalıq esaplarǵa qatelik jiberiwı múmkin<ref>{{Cite journal|date=2023-09-03|title=Will AI make us crazy?|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2023.2245247}}</ref>. == Chatbotlar hám jumıs orınları == Chatbotlar kóbinese bizneslerde ushırasadı hám kóbinese sheberlikke baylanıslı talantlardı talap etpeytuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın qollanıladı. Xızmet kórsetiw telefon sóylesiwleri menen birgelikde xabar almasıw qollanbaları arqalı ámelge asırılatuǵınlıqtan, chatbotlardı jaylastırıw shólkemlerge investiciyanıń ańsat qaytarılıwın támiyinleytuǵın qollanıw jaǵdayları artıp barmaqta. Call-center xızmetkerleri jasalma intellektke tiykarlanǵan chatbotlardan ásirese qáwipke ushırawı múmkin<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-45272835/|title=How talking machines are taking call center jobs|work=BBC News|date=23 August 2018|access-date=1 April 2019}}</ref>. '''Chatbot jumısları''' Chatbot islep shıǵarıwshıları tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw yamasa basqa kommunikaciyalıq proceslerdi avtomatlastıratuǵın qosımshalardı jaratadı, otladka qıladı hám saqlaydı. Olardıń minnetlerine kerekli jaǵdayda kodtı qaraw hám jeńilletiw kiredi. Olar sonday-aq kompaniyalarǵa botlardı óz jumıslarında ámelge asırıwǵa járdemlese aladı. Forrester (2017-jıl iyun) tárepinen alıp barılǵan izertlew 2019-jılǵa shekem barlıq jumıs orınlarınıń 25%-i jasalma intellekt texnologiyalarına tásir etiwi múmkinligin boljadı<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2017/06/18/how-chatbots-are-killing-jobs-and-creating-new-ones/| bet = How chatbots are killing jobs (and creating new ones)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190401193923/https://venturebeat.com/2017/06/18/how-chatbots-are-killing-jobs-and-creating-new-ones/| arxivsáne = 2019-jıl 1-aprel | sáne = 2017-jıl 18-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-aprel }}</ref>. Jedel injeneriya, kerekli [[jasalma intellekt]] tárepinen generaciyalanǵan juwaplarǵa alıp keletuǵın keńeslerdi (kirgiziwlerdi) proektlestiriw hám jetilistiriw wazıypası − keyingi jıllarǵa baylanıslı, ásirese [[OpenAI]] kompaniyasınıń [[GPT]] seriyası (olarda aldınnan kórsetilgendey, aytarlıqtay kemshilikler menen sheklewler bar) sıyaqlı jetilisken modellerdiń payda bolıwı menen birgelikte, ulıwma talap hám ataqlılıqqa iye boldı. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="comphis">{{Citation | author=Computer History Museum | title=Exhibits | chapter=Internet History – 1970's | year=2006 | publisher=[[Computer History Museum]] | access-date=5 March 2008 | chapter-url=http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20080221093646/http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | archive-date=21 February 2008 }}</ref> <ref name="Güzeldere">{{Citation | last1=Güzeldere | first1=Güven | title=Constructions of the Mind | sáne =24 July 1995 | url=http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | last2=Franchi | first2=Stefano | author-link=<!--Güven Güzeldere--> | series=SEHR | journal=Stanford Humanities Review | volume=4 | issue=2 | publisher=[[Stanford University]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=11 July 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070711204557/http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=Mauldin>{{Citation | url=http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | contribution=ChatterBots, TinyMuds, and the Turing Test: Entering the Loebner Prize Competition | last=Mauldin | first=Michael | author-link=<!--same--> | title=Proceedings of the Eleventh National Conference on Artificial Intelligence | year=1994 | publisher=[[AAAI Press]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=13 December 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071213172751/http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | url-status=live }}</ref> <ref name=Network>{{Citation | url=http://tools.ietf.org/html/rfc439 | title=RFC 439, PARRY Encounters the DOCTOR | author=Network Working Group | work=[[Internet Engineering Task Force]] | year=1973 | publisher=[[Internet Society]] | doi=10.17487/RFC0439 | access-date=5 March 2008 | doi-access=free | archive-date=20 February 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080220084325/http://tools.ietf.org/html/rfc439 | url-status=live }} – Transcript of a session between Parry and Eliza. (This is ''not'' the dialogue from the ICCC, which took place 24–26 October 1972, whereas this session is from 18 September 1972.)</ref> <ref name=Sondheim>{{Citation |url = http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |title = <nettime> Important Documents from the Early Internet (1972) |last = Sondheim |first = Alan J |year = 1997 |publisher = nettime.org |access-date = 5 March 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080613072047/http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |archive-date = 13 June 2008 |url-status = dead }}</ref> <ref name=Turing>{{Citation | last = Turing | first = Alan | author-link=Alan Turing | year=1950 | title = Computing Machinery and Intelligence | journal = Mind | volume = 59 | issue = 236 | pages = 433–460 | doi=10.1093/mind/lix.236.433 }}</ref> <ref name=Weizenbaum>{{Citation | last = Weizenbaum | first = Joseph | author-link = Joseph Weizenbaum | title = ELIZA – A Computer Program For the Study of Natural Language Communication Between Man And Machine | journal = [[Communications of the ACM]] | volume = 9| issue = 1 |date = January 1966| pages = 36–45 | doi = 10.1145/365153.365168 | s2cid = 1896290 | doi-access = free }}</ref>}} == Qosımsha oqıw == * Gertner, Jon. (2023) "Wikipedia's Moment of Truth: Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process?" ''New York Times Magazine'' (18 July 2023) [https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html online] * {{Citation |last=Searle |first=John |title=Minds, Brains and Programs |url=http://members.aol.com/NeoNoetics/MindsBrainsPrograms.html |work=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417–457 |year=1980 |doi=10.1017/S0140525X00005756 |s2cid=55303721 |author-link=John Searle}} * {{Cite book|title=Designing bots: Creating conversational experiences|url=https://archive.org/details/designingbotscre0000shev|last=Shevat|first=Amir|year=2017}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Chatbotlar| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 6wvzm5ryklyvqbxyohd5rdspyclxmsn 0 20897 266076 213216 2026-08-17T18:40:42Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266076 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Social_media.png|nobaý|[[Smartfon]] ekranındaǵı sociallıq media qosımsha belgileri.]] '''Sociallıq media''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Social media. Sonday-aq: sociallıq informaciya quralları dep te ataladı)'' ‒ bul virtual jámiyetler hám tarmaqlar arasında kontent (ideyalar, qızıǵıwshılıqlar hám basqa da ózin kórsetiw formaları sıyaqlı) jaratıw, bólisiw hám jıynawdı ámelge asıratuǵın interaktiv texnologiyalar<ref name="Kietzmann">{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}</ref><ref name="SMDefinition" /> Ulıwma ózgeshelikleri tómendegilerdi qamtıydı:<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377}}</ref>. * [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılarǵa]] mazmun (kontent) jaratıw hám bólisiw, [[sociallıq tarmaq]]ta qatnasıw imkaniyatın beretuǵın onlayn platformalar<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last=Obar|first=Jonathan A.|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|date=2015}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref><ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|publisher=Kelley School of Business|location=Bloomington, Indiana|date=2010}}</ref><ref name="Fuchs-2017">{{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|title=Social media: a critical introduction|date=2017|publisher=SAGE|isbn=978-1-4739-6683-3|edition=2nd|location=Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne}}</ref>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent - tekst postlar yamasa kommentariyalar, cifrlı súwretler yamasa videolar hám onlayn óz-ara tásirler arqalı payda bolǵan [[maǵlıwmat]]lar.<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Sociallıq media shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanatuǵın xızmetke tiyisli profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last=Boyd|first=Danah M.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship}}</ref>. * Sociallıq media paydalanıwshı profilin basqa adamlar yamasa toparlar profilleri menen baylanıstırıw arqalı onlayn sociallıq tarmaqlar rawajlanıwına járdem beredi.<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> "Social" termini media kontekstinde platformalardıń jámiyet xızmetin ámelge asırıwǵa imkaniyat beretuǵının bildiredi. Sociallıq media adam tarmaqların keńeytip, kúsheytiwi múmkin<ref name="Dijck">{{Cite book|last1=Dijck|first1=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media}}</ref>. Paydalanıwshılar sociallıq mediaǵa veb-baǵdarlamalı qosımshalar yamasa mobil qurılmalardaǵı arnawlı qosımshalar arqalı kiredi. Bul interaktiv platformalar jeke adamlarǵa, jámiyetlerge hám shólkemlerge paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan yamasa ózi tańlaǵan kontentti (mazmundı) bólisiw, birgelikte jaratıw, talqılaw, qatnasıw hám ózgertiw imkaniyatın beredi<ref name="Schivinski-2020">{{Cite journal|last1=Schivinski|first1=Bruno|last2=Brzozowska-Woś|first2=Magdalena|title=Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use|journal=Frontiers in Psychology|volume=11|pages=3576|doi=10.3389/fpsyg.2020.617140}}</ref><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref><ref name="Kietzmann">{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKietzmannHermkens2011">Kietzmann, Jan H.; Hermkens, Kristopher (2011). [http://summit.sfu.ca/item/18103 "Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media"]. ''Business Horizons'' (Submitted manuscript). '''54''' (3): 241–251. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.01.005|10.1016/j.bushor.2011.01.005]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:51682132 51682132].</cite></ref>. Sociallıq media esteliklerdi hújjetlestiriw, úyreniw hám doslıq qarım-qatnas ornatıw ushın qollanıladı<ref name="Schurgin-2011">{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|first1=Gwenn|last2=Clarke-Pearson|first2=Kathleen|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|volume=127|issue=4|pages=800–804|doi=10.1542/peds.2011-0054|journal=Pediatrics|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/}}</ref>. Olar adamlardı, kompaniyalardı, ónimleri hám ideyalardı járiyalaw ushın paydalanılıwı múmkin.<ref name="Schurgin-2011" /> Sociallıq media jańalıqlardı qabıl etiw, járiyalaw yamasa bólisiw ushın qollanılıwı múmkin. 100 millionnan artıq dizimge alınǵan paydalanıwshısı bar kóp qollanılatuǵın sociallıq media platformalarına [[Twitter]], [[Facebook]], [[WeChat]], [[ShareChat]], [[Instagram]], [[Pinterest]], QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads hám [[LinkedIn]] kiredi. Túsindiriwge baylanıslı, geydе sociallıq media xızmetleri dep atalatugın basqa da kóp qollanılatuǵın platformalarǵa [[YouTube]], Letterboxd, QQ, Quora, [[Telegram]], [[WhatsApp]], Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, [[TikTok]] hám Microsoft Teams kiredi. Vikiler birgelikte kontent jaratıwdıń mısalları bolıp tabıladı. Sociallıq media qurallari eski mediadan (mısalı, gazetalar, televidenie hám radio xabar tarqatıw) kóp tárepten, sonıń ishinde sapası<ref name="qualitymedia">{{Cite journal|last1=Agichtein|first1=Eugene|last2=Castillo|first2=Carlos|title=Finding high-quality content in social media|year=2008}}</ref>, jetiw kólemi, jiyiligi, qolaylılıǵı, áhmiyetliligi hám turaqlılıǵı boyınsha ózgeshelenedi<ref name="Tao-2016">{{Cite journal|last1=Tao|first1=Xiaohui|last2=Huang|first2=Wei|title=Special issue on knowledge management of web social media}}</ref>. Sociallıq media quralları dialoglı uzatıw sistemasında (kóp derekten kóp qabıllawshıǵa) isleydi, al dástúrli media monologlı uzatıw modeli (bir derekten kóp qabıllawshıǵa) tiykarında jumıs isleydi. Mısalı, gazeta kóp jazılıwshılarǵa jetkiziledi, al radio stanciyası bir qalaǵa birdey baǵdarlamalardı tarqatadı<ref name="Pavlik-2015">{{Cite book|last1=Pavlik|first1=John|title=Converging Media 4th Edition|last2=MacIntoch|first2=Shawn|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-934230-3|location=New York, NY|page=189}}</ref>. Sociallıq media balalar hám jasóspirimlerge tiygizetugın bir qatar keri tásirler ushın sınǵa alınǵan, sonıń ishinde orınsız kontentke duwshar bolıw, úlkenler tárepinen paydalanıw, uyqı máselesi, dıqqat máselesi, shetke shıǵarılıw sezimi hám hár túrli psixikalıq densawlıq mashqalaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.yalemedicine.org/news/social-media-teen-mental-health-a-parents-guide| bet = How Social Media Affects Your Teen's Mental Health: A Parent's Guide| til = en| jumıs = Yale Medicine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.aecf.org/blog/social-medias-concerning-effect-on-teen-mental-health| bet = Social Media and Teen Mental Health| sáne = 2023-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = The Annie E. Casey Foundation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref>. Jasóspirimlerden tısqarı, sociallıq media úlkenlerdiń turmıs tárizinе de tásir etiwi múmkin. Tilekke qarsı, kóp adamlar bul qosımshalarǵa sonshelli kóp waqıt jumsaydı, olar kúndelikli wazıypaların orınlay almaydı yamasa hátte karyerasın baslay almaydı. Ayırımlar sociallıq mediada basqalar aqsha tawıp atırǵanın kórip, olar da onı tabıs deregi sıpatında qollanıwı múmkin dep oylaydı. Bul hámme ushın paydalı yamasa múmkin emes; eger ámelge aspasа, olardıń ruwxıy densawlıǵı jaman bolıp, ómirdi mánissiz dep esaplawı múmkin<ref name="Raffoul 2023 123-135">{{Cite journal|last=Raffoul|first=Amanda|year=2023|title=Impact of social media on mental health|journal=Journal of Health Psychology|volume=27|issue=3|pages=123-135|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10752512/}}</ref>. Sociallıq medianiń unamlı tárepleri bar bolsa da - mısalı, adamlardıń aqsha tabıw imkániyatı - bul olardıń jalǵız tabıs deregi bolmawı kerek. Basqalar onlayn tanısıw arqalı ómirlik baylanıslar tabadı, ayırımları haqıyqatında sociallıq media qosımshaları arqalı ushırasıp, úylenedi. Degen menen, ruwxıy densawlıq máselesi bar adamlar ushın sociallıq media olardıń mashqalaların kúsheytiwi múmkin. Házirgi waqıtta, adamlar qapa yamasa túskinlikke túskende, seyilge shıǵıwdan, kitap oqıwdan yamasa basqalar menen baylanısıwdan qashıwı múmkin. Bunıń ornına, olar kóbinese kúni-túni bul qosımshalarǵa kóz juwırtadı, bul fizikalıq densawlıq máselelerine de alıp keledi, al olardıń ruwxıy halı páseуedi<ref name="Raffoul 2023 123-135"/>. Eger adam jumıssızlıqtan yamasa maqsettiń joqlıǵınan azap shegip atırǵan bolsa, ásirese onıń ushın qattı miynet etkennen keyin, sociallıq mediada basqalardıń ózi qálegeniniń barlıǵına iyе ekenin kóriw jaǵdaydı júdá jamanlatıwı múmkin. Olar úzliksiz ózlerin sol adamlar menen salıstırıwı múmkin, olar haqıyqatında kóringenindey ómir súrmewi múmkin (yaǵnıy social tarmaqtaǵıday). == Tariyxı == === Erte esaplaw texnologiyası === PLATO sisteması 1960-jılı Illinois universitetinde iske túsirildi hám keyinirek Control Data Corporation tárepinen kommerciyalıq jaqtan bazarǵa shıǵarıldı. Ol sociallıq media ózgeshelikleriniń erte formaların usındı, onıń jańalıqlarına Notes, PLATOnıń xabar-forum qosımshasın; TERM-talk, onıń tez xabar almasıw funkciyasın; Talkomatic, bálkim birinshi onlayn sáwbet bólmesi; News Report, kóp [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] tárepinen jaratılǵan onlayn gazeta, blog hám Kiriwge ruqsat dizimleriniń kiriwi, bul jazba faylı yamasa basqa qosımshanıń iyesine belgili bir paydalanıwshılar toparına kiriwdi sheklew imkániyatın berdi, mısalı, tek doslar, klaslaslаr yamasa kásiplesler. [[Fayl:The_IMP_Log_The_Very_First_Message_Sent_on_the_Internet_(6293913865).jpg|nobaý|ARPANET arqalı internet boyınsha jiberilgen birinshi xabarǵa arnalǵan IMP jurnalı.]] 1967-jılı iske túsken [[ARPANET]], 1970-jıllardıń aqırına kelip húkimet/bizneskе tiyisli emes ideyalar hám kommunikaciya almasıwın ámelge asırdı, bul 1982-jılı MITtiń Jasalma intellekt laboratoriyasında esaplaw boyınsha qollanbada berilgen tarmaqlıq etiketi (yamasa "netetiketi") menen tastıyıqlanǵan<ref name="Stacy">{{Web deregi | url = https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/ai_wp_235.pdf?sequence=4| bet = Getting Started Computing at the AI Lab| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190323132534/https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/AI_WP_235.pdf?sequence=4| arxivsáne = 2019-jıl 23-mart | avtor = Stacy| at = Christopher C.| sáne = 1982-jıl 7-sentyabr | baspaxana = MIT Artificial Intelligence Laboratory}}</ref>. ARPANET 1990-jıllarda Internetke aylandı. 1979-jılı Nоrth Carolina universitetiniń Chapel Hill filialında hám Duke universitetinde Tom Truscott hám Jim Ellis tárepinen oylap tabılǵan Usenet, 1980-jılı dúzilgen birinshi ashıq sociallıq media qosımshası boldı. [[Fayl:Koala_Country_Doors_Menu.jpg|nobaý|Pikir sorawnaması hám "Búgin kim keldi?" sorawın óz ishine alǵan byulleten taqtası sistemasınıń menyusi]] Elektronlıq byulleten taqtası sistemasınıń (BTS) aldınǵısı, Community Memory dep atalatugın, 1973-jılı payda boldı. Tiykarǵı BTSlar 1978-jılı 16-fevralda iske túsken [[Chikago]]daǵı Kompyuter Byulleten Taqtası Sisteması menen keldi. Kóp ótpey, AQSHtıń kóp iri qalalarında birden artıq BTS bar edi, olar TRS-80, Apple II, Atari, [[IBM|IBM PC]], Commodore 64, Sinclair hám usıǵan uqsas jeke kompyuterlerde isledi. CompuServe, Prodigy hám AOL úsh iri BTS kompaniyalarınan edi hám 1990-jıllarda Internetke birinshi bolıp kóshti. 1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń ortasına shekem tek Arqa Amerikanıń ózinde on mıńlaǵan BTSlar bar edi<ref name="Edwards-2016">{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| bet = The Lost Civilization of Dial-Up Bulletin Board Systems| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2016-jıl 4-noyabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-fevral }}</ref>. Xabar forumlari 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basında BTSnıń belgili qubılısı boldı. 1991-jılı Tim Berners-Li [[HTML]] gipertekst baǵdarlamasın Internet penen birlestirdi, bul Dúnyajúzilik tordı jarattı. Bul áhmiyetli jańalıq bloglar, dizim serverler hám elektron pochta xızmetleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Xabar forumları vebke kóshti hám Internet forumlarına aylandı, bul arzan kiriwge hám bir waqıtta kóbirek adamlardı qollap-quwatlaw imkaniyatına iye boldı. Bul dáslepki tekstke tiykarlanǵan sistemalar XXI ásirde cifrlı kameralar hám kameralı telefonlar járdeminde súwretler hám videolardı óz ishine alıw ushın keńeydi<ref name="spinoff">{{Web deregi | url = https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html| bet = CMOS Sensors Enable Phone Cameras, HD Video| jıl = 2017| jumıs = [[NASA Spinoff]]| baspaxana = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-noyabr }}</ref>. === Sociallıq media platformaları === [[Fayl:SixDegrees.com_logo.png|nobaý|1997-jılı iske túsken SixDegrees kóbinese birinshi sociallıq media saytı dep esaplanadı.]] Onlayn xızmetlerdiń rawajlanıwı tarmaqlanǵan baylanıs kanalları sıpatında xızmet etiwden [[Web 2.0]] dáwirinde tarmaqlanǵan sociallıq óz-ara tásir ushın interaktiv platformalarǵa aylanıwǵa qaray rawajlandı<ref name="Dijck">{{Cite book|last=Dijck|first=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media| sáne =2013-01-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997079-7| til =en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDijck2013">Dijck, Jose van (2 January 2013). [https://books.google.com/books?id=t5RpAgAAQBAJ ''The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media'']. Oxford University Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-997079-7|<bdi>978-0-19-997079-7</bdi>]].</cite></ref>. Sociallıq media 1990-jıllardıń ortalarında GeoCities, Classmates.com hám SixDegrees.com sıyaqlı platformalardıń payda bolıwı menen baslandı<ref name="Ngak-2011">{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/| bet = Then and now: a history of social networking sites| avtor = Ngak| at = Chenda| sáne = 2011-jıl 6-iyul | jumıs = CBS news| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-yanvar }}</ref>. Sol waqıtta tez xabar almasıw hám sáwbet klientleri bar bolsa da, SixDegrees ózgeshe edi, sebebi ol adamlardıń anonim emes, al ózleriniń haqıyqıy atların qollanıp baylanısıwı ushın arnalǵan birinshi onlayn xızmet edi. Ol profiller, doslar dizimi hám oqıw ornı baylanısları sıyaqlı funkciyalarǵa iye bolıp, onı "eń birinshi sociallıq tarmaq saytı"na aylandırdı<ref name="Ngak-2011" /> Platformanıń atı "altı dárejeli bóliniw" koncepciyasınan ilham alǵan, bul koncepciya planetadaǵı hárbir adam basqa hár kimnen tek altı baylanıs uzaqlıqta ekenin bildiredi.<ref name="Dewzilla-2020">{{Web deregi | url = https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| bet = A Brief History of Social Media & timeline - 1973 to 2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201023215054/https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | sáne = 2020-jıl 11-fevral | til = en| jumıs = Dewzilla| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyun }}</ref>. 2000-jıllardıń basında sociallıq media platformaları Friendster hám Myspace sıyaqlılar menen keń tarqaldı, keyinirek [[Facebook]], [[YouTube]] hám [[Twitter]] payda boldı. 2015-jılǵı izertlewde xabarlaǵanınday, dúnya boyınsha paydalanıwshılar ózleriniń onlayn waqtınıń 22% in sociallıq tarmaqlarǵa jumsaǵan<ref name="Nielsen-2022">{{Web deregi | url = http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online.html| bet = Social Networks Blogs Now Account for One in Every Four and a Half Minutes Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220506180045/https://www.nielsen.com/us/en/insights/article/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online/| arxivsáne = 2022-jıl 6-may | avtor = Nielsen Company| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = Nielsen| qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-aprel }}</ref>, bul kóbinese [[smartfon]]lardıń qoljetimliliginen bolǵan bolıwı múmkin<ref name="Sterling-2016">{{Web deregi | url = http://marketingland.com/facebook-usage-accounts-1-5-minutes-spent-mobile-171561| bet = Nearly 80 percent of social media time now spent on mobile devices| avtor = Sterling| at = Greg| sáne = 2016-jıl 4-aprel | baspaxana = Marketing Land| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. 2023-jılǵa kelip 4.76 milliard adam<ref>{{Web deregi | url = https://datareportal.com/social-media-users| bet = Global Social Media Statistics| til = en-GB| jumıs = DataReportal – Global Digital Insights| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral }}</ref> yaǵnıy dúnya xalqınıń 59% i sociallıq medianı paydalanǵan == Anıqlama == 2015-jılǵı shоlıw sociallıq media xızmetlerine tán tórt ózgeshelikti anıqladı<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy| sáne =2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref>: * Web 2.0 Internetke tiykarlanǵan qosımshalar<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|date=2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref><ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan jeke profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref> * Profiller arasındaǵı baylanıslar arqalı payda bolǵan sociallıq tarmaqlar,<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> mısalı, izlewshiler, toparlar hám dizimler. 2019-jılı Merriam-Webster sociallıq medianı bılay anıqladı: "elektronlıq baylanıstıń túrleri (mısalı, sociallıq tarmaqlar hám mikrobloglar ushın veb-saytlar), olar arqalı paydalanıwshılar maǵlıwmat, ideyalar, jeke xabarlar hám basqa da mazmundı (mısalı, videolar) bólisiw ushın onlayn jámiyetler jaratadı."<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media| bet = social media| baspaxana = Merriam-Webster| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart }}</ref> == Xızmetler == Sociallıq media keńeyip baratırǵan xızmetler toplamın óz ishine aladı<ref name="IJMR Article">{{Cite journal|last1=Aichner|first1=Thomas|last2=Jacob|first2=Frank H.|title=Measuring the Degree of Corporate Social Media Use|journal=International Journal of Market Research| sáne =March 2015|volume=57|issue=2|pages=257–275|url=https://www.researchgate.net/publication/283073224|doi=10.2501/IJMR-2015-018}}</ref>: * Bloglar (mısalı, HuffPost, Boing Boing) * Biznes tarmaqları (mısalı, LinkedIn, XING) * Birgelikte islengen proektler ([[Mozilla]], [[GitHub]]) * Kárxana sociallıq tarmaqları (Yammer, Socialcast, Slack) * Forumlar (Gaia Online, IGN) * Mikrobloglar ([[Twitter]], Tumblr, Weibo) * Súwret bólisiw (Pinterest, Flickr, Photobucket) * Ónim/xızmetlerdi sholıw (Amazon, Upwork) * Sociallıq belgi qoyıw (Delicious, Pinterest) * MMORPG qosqanda sociallıq oyınlar (Fortnite, World of Warcraft) * [[Sociallıq tarmaq]] ''([[Inglis tili|ingl]]. [[:en:Social networking service|Social networking service]])''(Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE) * Video bólisiw (YouTube, Vimeo) * Virtual dúnyalar (Second Life, Twinity) Ayırım xızmetler birneshe xızmet túrin usınadı<ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref>. == Mobil sociallıq media == Mobil sociallıq media [[smartfon]]lar hám planshetler sıyaqlı mobil qurılmalarda sociallıq medianı paydalanıwdı bildiredi. Ol óziniń hámme jerde bar bolıwı menen ózgeshelenedi, sebebi paydalanıwshılar endi [[kompyuter]]de qatnasıw ushın stol basında bolıwı shárt emes. Mobil xızmetler paydalanıwshınıń házirgi ornın qollanıp, sol orınǵa baylanıslı maǵlıwmat, baylanıslar yamasa xızmetlerdi usına aladı. Andreas Kaplannıń pikirinshe, mobil sociallıq media xızmetleri tórt túrge bólinedi<ref name="mobileKaplan">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|date=March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}</ref>: * Keńislik-waqıt ólshewshiler (orın hám waqıtqa baylanıslı): Belgili bir waqıtta belgili bir orınǵa tiyisli xabarlar almasıw (jolda tıǵılıs haqqında jazıw) * Keńislik-ornalastırıwshılar (tek orınǵa baylanıslı): Belgili bir orınǵa tiyisli, basqalar tárepinen keyinirek oqılatuǵın jazıwlar/xabarlar (mısalı, restoran haqqında pikir) * Tez-taymerler (tek waqıtqa baylanıslı): Tezlikti arttırıw ushın dástúrli sociallıq media mobil qosımshalarınıń kóshiriliwi (mısalı, status jańalawların jiberiwde) * Ásten-taymerler (orın yamasa waqıtqa baylanıslı emes): Dástúrli sociallıq media qosımshalarınıń mobil qurılmalarǵa kóshiriliwi (mısalı, video kóriw) == Elementler hám funkciya == === Virallıq === Geybir mazmun viral túrde tarqalıw potencialına iye, bul viral infekciyalardıń adamnan adamǵa juǵımlı túrde tarqalıwına uqsatıw. Bir paydalanıwshı óziniń tarmаǵı boyınsha post tarqatadı, bul basqa paydalanıwshılardıń da solay islewine alıp keledi. Salıstırmalı túrde belgisiz paydalanıwshınıń postı bir neshe saаt ishinde kóp sanlı adamlarǵa jetip barıwı múmkin. Virallıq kepillengen emes; az ǵana postlar bunday ótiwdi ámelge asıradı. Viral marketing kampaniyaları biznes ushın ayırıqsha tartımlı, sebebi olar dástúrli marketing kampaniyalarına salıstırǵanda az ǵana ǵárejet penen keń kólemli járiyalaw qamtıwın ámelge asıra aladı. Kommerciyalıq emes shólkemler hám aktivistler de mazmundı viral túrde tarqatıwǵa háreket etiwi múmkin. Sociallıq media saytları paydalanıwshılarǵa mazmundı qayta bólisiwge járdem beriw ushın arnawlı funkciyalardı usınadı, mısalı, X hám [[Facebook]]tıń "unatıw" opciyası. ==== Botlar ==== Botlar - bul [[Internet|internette]] isleytuǵın avtomatlastırılǵan baǵdarlamalar<ref>{{Web deregi | url = http://www.dictionary.com/browse/bots?s=t| bet = bots| jumıs = Dictionary.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. Olar kóp baylanıs wazıypaların avtomatlastıradı. Bul bot jetkerip beriwshiler industriyasınıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://demtech.oii.ox.ac.uk/research/posts/industrialized-disinformation/| bet = DemTech {{!}} Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of Organized Social Media Manipulation| til = en-GB| jumıs = demtech.oii.ox.ac.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-aprel }}</ref>. [[Chatbot]]lar hám sociallıq botlar unatıw, kommentariy qaldırıw hám izlew sıyaqlı adam háreketin eliklew ushın baǵdarlanǵan. Botlar sociallıq media marketingti jeńillestiriw ushın da islep shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|last1=Castronovo|first1=Cristina|last2=Huang|first2=Lei| sáne =2012|title=Social Media in Alternative Marketing Communication Model|journal=Journal of Marketing Development & Competitivness|volume=6|pages=117–136}}</ref>. Botlar marketing industriyasın analitikalıq dáwirge alıp keldi, sebebi botlar adam hám bot óz-ara tásirin ajıratıwdı qıyınlastıradı<ref name="Baym-2013">{{Cite journal|last1=Baym|first1=Nancy K.|date=October 7, 2013|title=Data Not Seen: The uses and shortcomings of social media metrics|journal=First Monday|volume=18}}</ref>. Ayırım botlar platformalardıń paydalanıw shártlerin buzadı, bul botlardı kategoriyalı túrde joq etiw ushın tıyım hám kampaniyalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://help.instagram.com/478745558852511| bet = Terms of Use| til = en| jumıs = help.instagram.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-iyun }}</ref>. Botlar hátte tıyımlardı aylanıp ótiw ushın haqıyqıy adamlar sıpatında kóriniw múmkin<ref name="cgwj">{{Cite journal|last1=Chu|first1=Z.|last2=Gianvecchio|first2=S.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?|journal=IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing|volume=9|pages=811–824}}</ref>. 'Kiborglar' - bot járdeminde isleytuǵın adamlar yamasa adam járdeminde isleytuǵın botlar<ref name="cgwj">{{Cite journal|last=Chu|first=Z.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChuGianvecchioWangJajodia2012">Chu, Z.; Gianvecchio, S.; Wang, H.; Jajodia, S. (2012). "Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?". ''IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing''. '''9''' (6): 811–824. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tdsc.2012.75|10.1109/tdsc.2012.75]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:351844 351844].</cite></ref>—jalǵan xabar tarqatıwdan baslap marketing dábdebe jaratıwǵa shekem, nızamlı hám nızamsız maqsetler ushın qollanıladı<ref>{{Cite journal|last=Stone-Gross|first=B.|title=The Underground Economy of Spam: A Botmaster's Perspective of Coordinating Large-Scale Spam Campaigns|url=http://static.usenix.org/events/leet11/tech/full_papers/Stone-Gross.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|last=House|first=Arthur|title=The real cyborgs - in-depth feature about people merging with machines|work=Telegraph.co.uk|access-date=March 2, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-twitter-army-228923| bet = Inside Trump's 'cyborg' Twitter army| avtor = Schreckinger| at = Ben| sáne = 2016-jıl 30-sentyabr | jumıs = Politico| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Nızamlı dep esaplanǵan keń tarqalǵan qollanıw belgili bir waqıtta post jaylastırıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://smallbiztrends.com/2021/03/social-media-management-tools.html| bet = 50 Social Media Management Tools for your Business| avtor = Pilon| at = Annie| sáne = 2021-jıl 11-mart | til = en-us| baspaxana = Small Business Trends| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-mart }}</ref>. Adam post mazmunın jazadı, al bot onı belgili bir waqıtta jaylastıradı. Basqa jaǵdaylarda, kiborglar jalǵan xabar tarqatadı.<ref name="cgwj" /> Kiborglar "qolǵap quwırshaqları" sıpatında islewi múmkin, bunda bir adam basqa birew bolıp kóriniw yamasa hárbiri adam bolıp kórinetuǵın bir neshe akkauntlardı basqaradı. ==== Patentler ==== [[AQSh|AQSHta]] sociallıq mediaǵa baylanıslı kóp sanlı patentler bar, olar tez ósip atır. 2020-jılǵa kelip[jańalanǵan], AQSHta 5000 nan artıq sociallıq media patent ótinishleri járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| bet = USPTO search on published patent applications mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180915174948/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| arxivsáne = 2018-jıl 15-sentyabr | baspaxana = Appft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. Tek 100 den azǵana aslam patent berilgen<ref>{{Web deregi | url = http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| bet = USPTO search on issued patents mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210224013356/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| arxivsáne = 2021-jıl 24-fevral | baspaxana = Patft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. === Platforma konvergenciyası === Texnologiyalıq konvergenciyanıń bir kórinisi sıpatında, hár qıylı sociallıq media platformaları ózleriniń dáslepki kólemlerinen tıs funkciyalardı ózlestirip, bir-biri menen kóbirek qabatlasıp baratır. Mısal retinde - bul sociallıq oraylıq sayt [[Facebook]] tıń 2007-jıl may ayında integraciyalanǵan video platformasın iske túsiriwi<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/| bet = Facebook Video Launches: YouTube Beware!| avtor = Cashmore| at = Pete| sáne = 2007-jıl 25-may | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}</ref>, hám [[Instagram]] nıń, onıń dáslepki kólemi tómen ólshemli foto bólisiw bolǵan, sherek minutlıq 640×640 piksellik videolardı bólisiw imkaniyatın kirgiziwi<ref>{{Web deregi | url = https://about.instagram.com/blog/announcements/introducing-video-on-instagram| bet = Introducing Video on Instagram| sáne = 2013-jıl 20-iyun | til = en| baspaxana = Instagram}}</ref> (keyin ólshemi úlkeytirilgen bir minutqa shekem uzaytılǵan). Instagram keyinirek Snapchat tárepinen keń tarqatılǵan storieslerdi (24 saattan soń ózi joq bolatuǵın qısqa videolar) hám izleniwi múmkin videolar ushın IGTV ni ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://animoto.com/blog/video-marketing/instagram-video-length| bet = Instagram Video Length Guide (An Easy Cheat Sheet)| avtor = Livesay| at = Kari| sáne = 2022-jıl 13-aprel | baspaxana = Animoto| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Keyin storiesler [[YouTube]] tárepinen de qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco| bet = YouTube is rolling out its Instagram-like Stories feature to more creators| avtor = Alexander| at = Julia| sáne = 2018-jıl 29-noyabr | til = en| jumıs = The Verge}}</ref>. X, dáslepki kólemi tekst tiykarındaǵı mikroblog bolǵan, keyinirek foto bólisiwdi qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/2011/08/09/twitter-photo-sharing-all/| bet = Twitter Rolls Out Photo Sharing to All Users| avtor = Parr| at = Ben| sáne = 2011-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = Mashable}}</ref>, soń video bólisiwdi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2015/now-on-twitter-group-direct-messages-and-mobile-video-capture.html| bet = Now on Twitter: group Direct Messages and mobile video camera| avtor = Kamdar| at = Jinen| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | til = en-us| baspaxana = Twitter}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2016/new-ways-to-tap-into-video-on-twitter.html| bet = New ways to tap into video on Twitter| avtor = Rishel| at = Jeremy| sáne = 2016-jıl 21-iyun | til = en-us| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin YouTubetıń Creator Studiosınan soń biznes paydalanıwshılar ushın media studiyasın qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.socialmediatoday.com/social-business/twitter-updates-media-studio-expands-access-all-users| bet = Twitter Updates Media Studio, Expands Access to All Users| avtor = Hutchinson| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-mart | baspaxana = Social Media Today| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Talqılaw platforması Reddit sırtqı súwret bólisiw platforması Imgur dı almastırıwshı integraciyalanǵan súwret jaylastırıwshını qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/announcements/comments/4p5dm9/image_hosting_on_reddit/| bet = r/announcements - Image Hosting on Reddit| sáne = 2016-jıl 21-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, soń ishki video jaylastırıw xızmetin<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/changelog/comments/6jo5it/reddit_change_introducing_video_uploading_beta/| bet = r/changelog - [Reddit change] Introducing video uploading beta| sáne = 2017-jıl 26-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin Imgur-dan belgili bolǵan súwret gallereyaların (bir postta bir neshe súwret) qostı<ref>{{Web deregi | url = https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| bet = Introducing Reddit Image Galleries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200716191433/https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyul | sáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Upvoted}}</ref>. Imgur video bólisiwdi ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on| bet = Imgur adds 30-second video uploads so your GIFs can have soundtracks| avtor = Liao| at = Shannon| sáne = 2018-jıl 29-may | til = en| jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| bet = How to Upload Video| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190613074923/https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyun | jumıs = Imgur}}</ref>. [[YouTube]] tek tekst postları hám sorawnamalardı bólisiw ushın Community funksiyasın iske túsirdi. == Paydalanıw statistikası == Statista maǵlıwmatlarında, 2022-jılı dúnya boyınsha shama menen 3.96 milliard adam sociallıq medianı paydalanǵan. Bul kórsetkish 2020-jılǵı 3.6 milliardtan ósken<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| bet = Number of global social network users 2017-2025{{!}} Statista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210818050635/https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| arxivsáne = 2021-jıl 18-avgust | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Tómende Statista maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, 2024-jıl yanvar ayındaǵı [jańalanǵan] aktiv paydalanıwshılar sanına qaray eń kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi berilgen<ref name="Statista-2022">{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Most popular social networks worldwide as of January 2022, ranked by number of monthly active users (in millions)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220129042041/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| arxivsáne = 2022-jıl 29-yanvar | jumıs = [[Statista]]}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ 2024-jıl yanvar ayındaǵı eń kóp paydalanıwshıǵa iye sociallıq tarmaq xızmetleri<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Biggest social media platforms 2024| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> !# !Tarmaq !Paydalanıwshılar sanı (million) !Islep shıǵarıwshı mámleket |- |1 |[[Facebook]] |3,049 |[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- |2 |[[YouTube]] |2,491 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[WhatsApp]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[Instagram]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |5 |[[TikTok]] |1,526 |[[Qıtay]] |- |6 |WeChat |1,336 |[[Qıtay]] |- |7 |Facebook Messenger |979 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |8 |[[Telegram]] |800 |[[Rossiya]] |- |9 |[[TikTok|Douyin]] |752 |[[Qıtay]] |- |10 |Snapchat |750 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |11 |Kuaishou |685 |[[Qıtay]] |- |12 |[[Twitter]] |619 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |} === Qollanılıwı: pandemiyaǵa shekem === 2009-jılǵı izertlew kórsetkendey, jeke ózgeshelikler sociallıq medianı kim paydalanatuǵının túsindiriwge járdem beriwi múmkin: ekstraversiya hám ashıqlıq sociallıq media menen unamlı qarım-qatnasqa iye, al emocional turaqlılıq sociallıq media menen unamsız qıyallanǵan qatnasqa iye<ref>{{Cite journal|last1=Correa|first1=Teresa|last2=Hinsley|first2=Amber W.| sáne =October 2009|title=Who Interacts on the Web?: The Intersection of Users' Personality and Social Media Use|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0747563209001472|journal=Computers in Human Behavior|volume=26|issue=2|pages=247–253|doi=10.1016/j.chb.2009.09.003}}</ref>. 2015-jılǵı izertlew xabarlaǵanınday, sociallıq salıstırıw baǵdarı joqarı bolǵan adamlar, sociallıq salıstırıw baǵdarı tómen adamlarǵa qaraǵanda sociallıq medianı kóbirek paydalanatuǵın bolıp kórinedi<ref>{{Cite journal|last1=Vogel|first1=Erin A.|last2=Rose|first2=Jason P.|title=Who compares and despairs? The effect of social comparison orientation on social media use and its outcomes|journal=Personality and Individual Differences|volume=86|pages=249–56|doi=10.1016/j.paid.2015.06.026}}</ref>. Common Sense Media xabarlaǵanınday, AQSHta 13 jastan kishi balalar sociallıq tarmaq xızmetlerin paydalanǵan, biraq kóp sociallıq media saytları paydalanıwshılardıń 13 yamasa onnan úlken bolıwın talap etedi<ref>{{Cite news|last=Jargon|first=Julie|date=June 19, 2019|title=How 13 Became the Internet's Age of Adulthood|url=https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201}}</ref>. 2017-jılı kompaniya tuwılǵannan 8 jasqa shekemgi balalardıń ata-anaları arasında sorawnaмa ótkizip, bul jastaǵı balalardıń 4% i [[Instagram]], [[Snapchat]] yamasa (házirgi waqıtta jumıs islemeytuǵın) Musical.ly sıyaqlı sociallıq media saytların "kóbinese" yamasa "geyde" paydalanatuǵının xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017| bet = The Common Sense census: Media use by kids age zero to eight, 2017| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2017-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Olardıń 2019-jılǵı sorawnaması 8-16 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizilip, 8-12 jas aralıǵındaǵı balalardıń shama menen 31% i sociallıq medianı paydalanatuǵının anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019| bet = The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2019| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2019 | jumıs = Common Sense Media}}</ref>. Sol sorawnamada 16-18 jastaǵı jasóspirimlerden sociallıq medianı paydalanıwdı qashаn baslaǵanı soralǵanda, orta jas 14 bolǵan, biraq 28% i 13 jasqa tolmastan aldın paydalanıwdı baslaǵanın aytqan. === Pandemiya waqtındaǵı paydalanıw === ==== Jasóspirimler tárepinen paydalanıw ==== [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında sociallıq media kommunikaciyada áhmiyetli rol atqardı<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in| sáne =2020-09-15|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms}}</ref>. 2020-jılı iyun ayında Cartoon Network hám Cyberbullying Research Center tárepinen ótkizilgen sorawnamada Amerika jasóspirimleriniń (9-12 jas) arasında eń kóp qollanılatuǵın qosımsha YouTube (67%) ekenligin anıqladı<ref name="Patchin-2020">{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}</ref>. (Jas ósken sayın, jasóspirimlerdiń sociallıq media qosımshaları hám oyınlardı paydalanıw itimallıǵı artqan.) Soǵan uqsas, Common Sense Medianıń 2020-jılı 13-18 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizgen sorawnaması YouTubetıń eń kóp tarqalǵanın kórsetti (13-18 jaslılardıń 86% i paydalanǵan)<ref name="Robb-2020">{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Balalar ósken sayın, olar sociallıq media xızmetlerin kóbirek paydalanıp, YouTubetı mazmun qabıllawda jiyirek qollanǵan. {| class="wikitable sortable" |+2019-2020-jıllarda AQSH jasóspirimleriniń (9-12 jas) paydalanǵan qosımshaları<ref name="Patchin-2020">{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPatchinHinduja2020">Patchin, Justin W.; Hinduja, Sameer (2020). [https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html "Tween cyberbullying in 2020"]. ''Cartoon Network''. Archived from [https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html the original] on 20 October 2020.</cite></ref> !Platforma !Ulıwma !Balalar !Qızlar !9 jasar balalar !12 jastaǵı balalar |- |[[YouTube]] |67% |68% |66% |53.6% |74.6% |- |Minecraft |48% |61% |35% |43.6% |49.9% |- |Roblox |47% |44% |49% |41.2% |41.7% |- |Google Classroom |45% |48% |41% |39.6% |49.3% |- |Fortnite |31% |43% |20% |22.2% |38.9% |- |[[TikTok]] |30% |23% |30% |16.8% |37% |- |YouTube Kids |26% |24% |28% |32.7% |22.1% |- |Snapchat |16% |11% |21% |5.6% |22.3% |- |Facebook Messenger Kids |15% |12% |18% |19.1% |10.4% |- |[[Instagram]] |15% |12% |19% |3% |28.8% |- |Discord |8% |11% |5% |0.7% |14.4% |- |[[Facebook]] |8% |6% |9% |2.2% |15% |- |Twitch |5% |7% |2% |1.0% |9.9% |- |Joqarıda aytılǵanlardıń heshqaysısı |5% |6% |5% |9.6% |3.3% |} {| class="wikitable" |+2020-jılı (13-18 jas) hám 2017-jılı (10-18 jas) AQSH balaları tárepinen paydalanılǵan sociallıq media platformaları<ref name="Robb-2020">{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobb2020">Robb, Michael B. (2020). [https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020 "Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020"]. ''Common Sense Media''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 August</span> 2022</span>.</cite></ref> !Platforma !2020 !2017 |- |[[YouTube]] |86% |70% |- |[[Instagram]] |69% |60% |- |Snapchat |68% |59% |- |[[TikTok]] |47% |N/A |- |[[Facebook]] |43% |63% |- |[[Twitter]] |28% |36% |- |Reddit |14% |6% |- |Basqa sociallıq tarmaq xızmeti |2% |3% |- |Sociallıq tarmaq xızmetin paydalanbaw |4% |6% |} ==== Úlkenler (eresekler) tárepinen paydalanıw sebepleri ==== Úlkenler (eresekler) [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınan]] aldın sociallıq medianı paydalanıp kelgen bolsa da, kóbirek adamlar sociallıq baylanısta qalıw hám pandemiya jańalıqların alıw ushın onı paydalana basladı.<blockquote>"Sociallıq media medicinаlıq maǵlıwmat izlew ushın keń qollanıla basladı hám jámiyetshilikti koronavirus pandemiyası haqqında hár túrli kóz-qarastan maǵlıwmat jıynawǵa qızıqtırdı. Bul kúnleri adamlar úyde qalıwǵa májbúr bolǵanda, sociallıq media xabardarlıqtı arttırıw hám pandemiya jańalıqların jetkeriwde baylanıstırıwshı hám qollap-quwatlawshı quralǵa aylandı."<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in|last3=Ida|first3=Rachmah| sáne =2020|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms|journal=Journal of Public Affairs| til =en|volume=20|issue=4|pages=e2417|doi=10.1002/pa.2417|issn=1479-1854}}</ref></blockquote>Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám sistemalar sociallıq medianı adamlardıń densawlıq haqqında maǵlıwmat alatuǵın orın sıpatında kóbirek tán ala basladı:<blockquote>"[[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde sociallıq medianı paydalanıw házirgi zaman densawlıqtı saqlaw sistemalarınıń hámme jerde bar bólegi bolıp qalatuǵınday dárejege shekem tezlesti."<ref>{{Cite journal|last1=Wong|first1=Adrian|last2=Ho|first2=Serene|last3=Olusanya|first3=Olusegun|last4=Antonini|first4=Marta Velia|last5=Lyness|first5=David|date=2021-08-01|title=The use of social media and online communications in times of pandemic COVID-19|url=https://doi.org/10.1177/1751143720966280|journal=Journal of the Intensive Care Society| til =en|volume=22|issue=3|pages=255–260|doi=10.1177/1751143720966280|issn=1751-1437|pmc=8373288|pmid=34422109}}</ref></blockquote>Bul jaǵday dezinformaciyanıń tarqalıwına da alıp keldi. 2020-jıl 11-dekabrde, CDC "Háreketke shaqırıw: Infodemiyanı basqarıw" degen xabar shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic| bet = Call for Action: Managing the Infodemic| sáne = 2020-jıl 11-dekabr | til = en| baspaxana = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>.Biraq, medicinalıq jámiyetshiliktiń basqa wákilleri sociallıq media ǵárezliligi haqqında tásirlengen edi, sebebi ol barǵan sayın áhmiyetli kontekstke hám sonıń ushın "sociallıq tastıyıqlaw hám kúsheytiwdiń deregi"ne aylanıp baratır edi hám olar sociallıq medianı kóbirek paydalanıw zıyanlı bolıwı yamasa bolmawına isenimsiz edi<ref>{{Cite journal|last1=Singh|first1=Shweta|last2=Dixit|first2=Ayushi|last3=Joshi|first3=Gunjan| sáne =December 2020|title=Is compulsive social media use amid COVID-19 pandemic addictive behavior or coping mechanism?|journal=Asian Journal of Psychiatry|volume=54|pages=102290|doi=10.1016/j.ajp.2020.102290|issn=1876-2018|pmc=7338858|pmid=32659658}}</ref>. === Biznes === Kóp biznesler sociallıq medianı marketing, brendlew<ref>{{Web deregi | url = https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379| bet = 5 Indirect Ways Building Social Authority Improves Your Brand| avtor = Spillane| at = James| sáne = 2013-jıl 3-yanvar | baspaxana = Business 2 Community| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-may }}</ref>, járiyalaw, baylanıs, satıwdı xoshametlew, rásmiy emes xızmetker oqıwı/shólkemdi rawajlandırıw, básekiles analizi, jumısqa alıw, qarım-qatnastı basqarıw/sadıqlıq baǵdarlamaları<ref name="mobileKaplan">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.| sáne =March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplan2012">Kaplan, Andreas M. (March–April 2012). "If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4". ''Business Horizons''. '''55''' (2): 129–139. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.10.009|10.1016/j.bushor.2011.10.009]].</cite></ref>, hám elektron sawda ushın paydalanadı. Kompaniyalar ózleriniń marketing, satıw hám basqa baǵdarlamalarına járdem beriw ushın sáwbetlerdi baqlaw, izlew hám tallaw ushın sociallıq media monitoringi quralların paydalanadı. Qurallar biypul, tiykarǵı qosımshalardan baslap jazılıwǵa tiykarlanǵan qurallarga shekem boladı. Sociallıq media industriya tendenciyaları haqqında maǵlıwmat beredi. Qarjı industriyasında kompaniyalar bazar keypiyatın tallaw ushın sociallıq medianı qural sıpatında paydalanadı. Bular qarjı ónimlerin marketinglawdan baslap, bazar tendenciyaların hám ishki sawda-satıqtı anıqlaw quralı sıpatında paydalanıwǵa shekem sozıladı. Bul imkániyatlardı paydalanıw ushın bizneslerge hárbir platforma ushın paydalanıw boyınsha kórsetpeler kerek<ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. Sociallıq medianı biznes maqsetlerinde paydalanıw biznestiń óz sociallıq media bar bolıwın tolıq qadaǵalay almaytuǵını sebepli quramalı. Bunıń ornına, ol "sáwbetlesiwge" qatnasıw arqalı óz ornın belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| bet = Research Survey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120504164122/http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| arxivsáne = 2012-jıl 4-may | avtor = Rutledge| at = Pamela| baspaxana = The Media Psychology Blog| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel | citata = One of the tenets of social media is that you can't control your message, you can only participate in the conversation.}}</ref>. Biznes sociallıq medianı<ref>{{Cite journal|last1=Meske|first1=Christian|last2=Stieglitz|first2=Stefan| sáne =2014-01-15|title=Reflektion der wissenschaftlichen Nutzenbetrachtung von Social Software / Reflecting the Scientific Discussion of Benefits Induced by Social Software|journal=I-com|volume=13|issue=3|doi=10.1515/icom.2014.0015|issn=2196-6826}}</ref> tutınıwshı-shólkem dárejesinde hám ishki-shólkem dárejesinde paydalanadı. Sociallıq media tabıslardı kórsetiw hám basqa jaǵdayda ańsat qol jetpeytuǵın/belgisiz bolǵan resurslarǵa kiriwdi jeńillestirip, kárxanalıq iskerligi hám innovaciyanı xoshametlewi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Wang|first1=Wei|last2=Liang|first2=Qiaozhuan|last3=Mahto|first3=Raj V.|last4=Deng|first4=Wei|last5=Zhang|first5=Stephen X.|date=2020|journal=Technological Forecasting and Social Change|doi=10.1016/j.techfore.2020.120337|title=Entrepreneurial entry: The role of social media|volume=161|pmid=33012851|pmc=7522013}}</ref>. ==== Marketing ==== "Sociallıq media marketing ónimdi yamasa xızmetti járiyalaw hám tutınıwshılar menen baylanıs ornatıwǵa járdem bere aladı. Sociallıq media marketing tólengen media, tabıs mediası hám menshikli mediaǵa bóliniwi múmkin<ref>{{Cite journal|last=Stephen|first=Andrew T.|date=2012-10-01|title=The Effects of Traditional and Social Earned Media on Sales: A Study of a Microlending Marketplace|url=https://doi.org/10.1509/jmr.09.0401| til =en}}</ref>. Tólengen sociallıq media arqalı firmalar sociallıq media platformasında reklama alıp baradı. Tabıs sociallıq media firmalar mápli táreplerde tásir qaldıratuǵın bir nárse islegende hám olar ol haqqında óz erki menen kontent jaylastırǵanda payda boladı. Menshikli sociallıq media - platformanıń óz paydalanıwshıları ushın kontent jaratıw/járiyalaw arqalı ózin járiyalawı<ref>{{Web deregi | url = https://marketinginsidergroup.com/content-marketing/what-are-paid-owned-and-earned-media-and-which-one-drives-more-roi/| bet = What Are Paid, Owned, and Earned Media, and Which One Drives More ROI?| avtor = Brenner| at = Michael| sáne = 2022-jıl 7-aprel | til = en-US| jumıs = Marketing Insider Group| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-sentyabr }}</ref>. Tiykarǵı maqsetler - brend haqqında xabardarlıqtı payda etiw, tutınıwshılar menen sáwbet arqalı olardı tartıw (mısalı, tutınıwshılar firma haqqında pikir bildiredi) hám tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw imkaniyatın beriw<ref>{{Cite book|last1=Chaffey|first1=Dave|title=Digital Marketing|last2=Ellis-Chadwick|first2=Fiona| sáne =2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-273-74610-2|edition=5th|pages=30–31}}</ref>. Sociallıq medianıń teń qatnaslı baylanısı kúshli shólkemnen tutınıwshılarǵa ótkeredi, sebebi tutınıwshı kontenti keń kólemde kórinedi hám kompaniya tárepinen basqarılmaydı<ref>{{Cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Frambach|first2=Ruud T.|date=July 2011|title=Innovations in Retail Business Models|pages=S3–S16}}</ref>. Sociallıq media tulǵaları, kóbinese "tásir etiwshiler" dep ataladı, marketologlar tárepinen onlayn túrde ónimler menen kompaniyalardı járiyalaw ushın qáwenderlik berilgen internet-ataqlı adamlardı. Izertlewler kórsetkenindey<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/danielnewman/2015/06/23/love-it-or-hate-it-influencer-marketing-works/#5718a249150b| bet = Love It Or Hate It: Influencer Marketing Works| avtor = Newman| at = Daniel| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-noyabr }}</ref>, bul usınıslar qaysı ónim/xızmetti satıp alıwdı sheshpegen paydalanıwshılardıń, ásirese jas tutınıwshılardıń itibarın tartadı<ref>{{Cite journal|last1=Dunkley|first1=Lydia|title=Reaching The Zolom's Children: Harnessing the Power of Digital Influencers in Film Publicity|url=https://promotionalcommunications.org/index.php/pc/article/view/85|access-date=2017-11-11| sáne =7 February 2017}}</ref>. Tásir etiwshilerdi óz auditoriyasına ónim yamasa xızmetti marketinglaw yamasa járiyalaw ushın paydalanıw ámeliyatı kóbinese tásir etiwshi marketing dep ataladı." "2013-jılı Birlesken Korollik Reklama Standartları Administraciyası (ASA) ataqlı adamlardı ónim yamasa xızmetti usınıw ushın tólengenligin anıq kórsetiw ushın #spon yamasa #ad heshteglerinen paydalanıwdı usınıs etti. AQSH Federal Sawda Komissiyası usıǵan uqsas kórsetpeler berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2019/11/ftc-releases-advertising-disclosures-guidance-online-influencers| bet = FTC Releases Advertising Disclosures Guidance for Online Influencers| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| baspaxana = Federal Trade Commission| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may }}</ref>. Sociallıq media platformaları reklamada belgili bir auditoriyaǵa baǵdarlanıw imkaniyatın beredi. Sociallıq media paydalanıwshıları reklamanı bólisip, pikir bildire aladı, bul passiv tutınıwshılardı aktiv járiyalawshılarǵa hám hátteki óndiriwshilerge aylandıradı<ref>{{Cite journal| sáne =2011|title=Viral Advertising in Social Media Participation in Facebook Groups and Responses among College-Aged Users|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15252019.2011.10722189|access-date=2018-03-07}}</ref>. Maqsetti anıqlaw reklama beriwshilerden durıs paydalanıwshılarǵa qalay jetiwdi túsiniw ushın qosımsha kúsh talap etedi<ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232|publisher=Kelley School of Business|date=2010|access-date=2019-04-28}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. Kompaniyalar házilik (mısalı, shitposting) arqalı básekileslerinen kúlip qoyıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.qsrmagazine.com/exclusives/wendys-roasts-its-way-social-media-stardom| bet = Wendy's Roasts its Way to Social Media Stardom| avtor = Hardy| at = Kevin| sáne = 2018-jıl 18-iyun | jumıs = qsrmagazine.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-iyun }}</ref>. Reklama hatte fanart dóretiwge ilham berip, jańa auditoriyalardı tartıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.deviantart.com/tag/wendysmascot| bet = Explore the Best Wendysmascot Art| til = en| jumıs = DeviantArt| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>. Heshtegler (mısalı, #ejuice hám #eliquid) qızıǵıwshı paydalanıwshılardı obyektke alıwdıń bir usılı<ref>{{Cite journal|title=From Apple to Werewolf: A content analysis of marketing for e-liquids on Instagram}}</ref>. Paydalanıwshı kontenti tásir etiwshilerdiń qatnasısız teńlesler tásirin payda etip, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıwı múmkin. 2012-jılı ótkerilgen izertlew bul baylanıstı úyrenip, teńlesler arasındaǵı baylanıstıń satıp alıw niyetine tásir etiwi múmkinligin bildirdi: sáykeslikti xoshametlewge tikkeley tásir hám ónimge qızıǵıwshılıqtı arttırıw arqalı reklama tásir. Bul izertlew ónim haqqında teńlesler arasındaǵı baylanıs ónimge qızıǵıwshılıqtı arttıradı dep tastıyıqladı<ref name="Wang2011">{{Cite journal|last=Wang|first=Xia| sáne =November 2012|title=Social Media Peer Communication and Impacts on Purchase Intentions: A Consumer Socialization Framework|url=http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/78294.pdf}}</ref>. === Ilim === Ilimpazlar ilimiy bilimler hám izertlewlerin bólisiw ushın ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X hám Academia.edu sıyaqlı sociallıq media platformalarınan paydalanadı<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/s41556-018-0253-6|title=Social media for scientists|year=2018|pmid=30482942}}</ref>. Eń kóp qollanılatuǵın platformalar - X hám bloglar. Sociallıq medianı qollanıw ilimpazlar, jurnalistler hám jámiyet arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqsılaǵanı haqqında xabarlar bar. 2010-jıl 1-sentyabrden 2011-jıl 31-avgustqa shekem X platformasında ilim menen baylanıslı 495,000 nan aslam pikir bólisildi<ref>{{Cite journal|title=Building Buzz: (Scientists) Communicating Science in New Media Environments|last1=Liang|first1=Xuan|author2=Su|author3=Yeo|doi=10.1177/1077699014550092}}</ref>. Ilim menen baylanıslı bloglar jámiyettiń ilimdi úyreniw, izbe-iz qızıǵıw hám talqılaw qızıǵıwshılıǵına juwap beredi hám motivaciya beredi. Jazıwlar tez jazılıwı múmkin hám oqıwshılarǵa avtorlar menen real waqıtta óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/23674/chapter/6|doi=10.17226/23674|title=Communicating Science Effectively|year=2017|isbn=978-0-309-45102-4|last1=National Academies Of Sciences|first1=Engineering|author2=Division of Behavioral Social Sciences Education|author3=Committee on the Science of Science Communication: A Research Agenda}}</ref>. Klimattıń ózgeriwin izertlew kontekstinde ótkerilgen bir izertlew klimatolog ilimpazlar hám ilimiy institutlar onlayn talqılawda minimallıq rol atqarǵanın hám húkimetlik emes shólkemler tárepinen alǵa ilgerlegenin bildirdi<ref>{{Cite journal|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcc.191|title=Online communication on climate change and climate politics: a literature review|last1=Schäfer|first1=Mike S.|doi=10.1002/wcc.191}}</ref>. === Akademiya === Akademikler sociallıq media belsendiligin akademiyalıq basılımlardı bahalaw<ref>{{Cite journal|last1=Haustein|first1=Stefanie|year=2016|title=Grand challenges in altmetrics: Heterogeneity, data quality and dependencies|journal=Scientometrics|volume=108|pages=413–423|bibcode=2016arXiv160304939H|doi=10.1007/s11192-016-1910-9}}</ref>, jámiyetlik pikirdi ólshew<ref>{{Cite journal|last1=Yang|first1=Y|title=Sentiment Analysis of Tweets on Menu Labeling Regulations in the US.|journal=Nutrients|volume=15|doi=10.3390/nu15194269}}</ref>, tásir etiwshi akkauntlardı anıqlaw<ref>{{Cite journal|last1=Howard|first1=C|title=The top sports medicine influencers on X (formerly Twitter).|journal=Journal of Sports Sciences|pages=1–6|doi=10.1080/02640414.2023.2259723}}</ref>, yamasa ideyalar yamasa sheshimlerdi crowdsourcing etiw ushın paydalanadı<ref>{{Cite journal|last1=Mondal|first1=H|title=Twitter-based crowdsourcing: What kind of measures can help to end the COVID-19 pandemic faster?|journal=Frontiers in Medicine|volume=9|pages=961360|doi=10.3389/fmed.2022.961360}}</ref>. Facebook, X sıyaqlı sociallıq media platformaları da sezimlerdi analizlew arqalı saylaw nátiyjelerin boljaw ushın birlestirip qollanıladı<ref>{{Cite journal|last1=Chauhan|first1=P.|title=The emergence of social media data and sentiment analysis in election prediction|journal=Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing|volume=12|pages=2601–2627|doi=10.1007/s12652-020-02423-y}}</ref>. Qosımsha sociallıq media (mısalı, YouTube, Google Trends) dawıs beriwshilerdiń keńirek segmentine jetip barıw, mediaga tán birjaqlılıqtı minimallastırıw hám ortasha haqıyqıy dawıs úlesinen yarım procent ayrılıp turatuǵın saylaw boljamların arzan bahalawga qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Franch|first1=F.|title=(Wisdom of the Crowds)^2: 2010 UK election prediction with social media|journal=Journal of Information Technology & Politics|volume=10|pages=57–71|doi=10.1080/19331681.2012.705080}}</ref>. === Oqıw ornına qabıllaw === Ayırım jerlerde oqıwshılar sociallıq media parolların mektep administraciyasına tapsırıwǵa májbúr bolǵan<ref name="ACLU1">{{Web deregi | url = https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools| bet = ACLU-MN Files Lawsuit Against Minnewaska Area Schools| sáne = 2012-jıl 6-mart | baspaxana = ACLU Minnesota| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Oqıwshılardıń sociallıq media qupıyalıǵın qorǵaytugın nızamlar az. ACLU sıyaqlı shólkemler qupıyalıqtı qorǵawdı kúsheytiwdi talap etedi. Olar akkaunt maǵlıwmatların beriwge qısım kórsetilgen oqıwshılardı qarsılıq kórsetiwge shaqıradı. Kolledjler hám universitetler qabıllaw processi dawamında ótinish beriwshilerdiń sociallıq media profillerinen ibarat internet xızmetlerine kiriwi múmkin. Joqarı oqıw ornına tayarlıq xızmetlerin kórsetiwshi Kaplan, Inc korporaciyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jılı qabıllaw xızmetkerleri ótinish beriwshiler haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 27% jaǵdayda Google, 26% jaǵdayda Facebook paydalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned/| bet = Kaplan Test Prep Survey: More College Admissions Officers Checking Applicants' Digital Trails, But Most Students Unconcerned| sáne = 2013-jıl 31-oktyabr | baspaxana = Kaplan Test| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Sociallıq media betlerinde gúmanlı materiallar bar oqıwshılar qabıllaw processinen shıǵarılıwı múmkin.<blockquote>"2017-jıl iyul ayında Amerikanıń Kollej Registratorları hám Qabıllaw Xızmetkerleri Assocaciyası tárepinen ótkerilgen bir sorawnama boyınsha, respondentlerdiń 11 procenti sociallıq media mazmunı tiykarında talabandı qabıllawdan bas tartqanın bildirgen. Bul kórsetkish Birinshi dúzetiwge tiyisli bolǵan mámleketlik institutlardıń 8 procentin óz ishine aladı. Soraw-juwap nátiyjesinde institutlardıń 30 procenti ótinish beriwshilerdiń jeke sociallıq media akkauntların hesh bolmaǵanda geyde qarap shıǵıwın moyınlaǵan."<ref>{{Web deregi | url = https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion| bet = The First Amendment, Social Media and College Admissions| avtor = LoMonte| at = Frank| sáne = 2021-jıl 13-dekabr | til = en-US| baspaxana = Inside Higher Ed}}</ref></blockquote> === Sud isleri === Sociallıq media kommentariyaları hám súwretleri jumıs nızamı, balaǵa ǵamxorlıq/balanı qollap-quwatlaw hám mayıplıq talapları boyınsha sud islerinde qollanılǵan. [[Apple Inc.|Apple]] xızmetkeri óz jumıs beriwshisin [[Facebook]] ta sınǵa alǵannan keyin, ol jumıstan shıǵarıldı. Burınǵı xızmetker Apple kompaniyasın ádalatsız bosatıw boyınsha sudqa bergen waqtında, sud xızmetkerdiń Facebook jazıwların teksergennen soń, jazıwlar Apple siyasatın buzǵanın aytıp, Apple paydasına qarar shıǵarǵan<ref name="BlogHerald">{{Web deregi | url = https://www.blogherald.com/2017/08/24/5-court-cases-social-media-played-part/| bet = 5 Court Cases Where Social Media Played a Part| sáne = 2017-jıl 24-avgust | jumıs = Blog Herald| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-oktyabr }}</ref>. Bir jup ajırasqannan keyin, er adam "repperdiń burınǵı hayalın óltiriw fantaziyaları haqqında aytqan" qosıq sózlerin jaylastırıp, qorqıtıwlar járiyalaǵan. Sud onı ayıplı dep esaplaǵan.<ref name="BlogHerald" /> Mayıplıq talabı boyınsha bir iste, jumısta qulaǵan hayal óziniń birotala jaraqatlanǵanın aytqan; jumıs beriwshi onıń sociallıq media jazıwların onıń talabına qarsı dalil retinde qollanǵan.<ref name="BlogHerald" /> === Densawlıq === ==== Jasóspirimler ==== Sociallıq media jasóspirimler densawlıǵı ushın qollap-quwatlaw sistemasın usına aladı, sebebi ol olardı ózi ushın áhmiyetli dep esaplaǵan densawlıq máselelerine dıqqatın qaratıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite journal| sáne =June 2016|title=Our future: a Lancet commission on adolescent health and wellbeing}}</ref>. Mısalı, semizlikti emlewden ótip atırǵan jasóspirimlerdegi klinikalıq izertlewde, qatnasıwshılar sociallıq media olardı jeke salmaǵın túsiriw mazmunına hám basqa semiz jasóspirimlerdegi sociallıq qollap-quwatlawǵa kiriwine imkaniyat bergenin aytqan<ref>{{Cite journal|title=Health literacy in a complex digital media landscape: Pediatric obesity patients' experiences with online weight, food, and health information}}</ref><ref name="media and eating disorders">{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}</ref>. Sociallıq media densawlıq haqqında maǵlıwmat bere alsa da, ádette bul maǵlıwmattıń sapasın támiyinlew mexanizmi joq<ref name="media and eating disorders">{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders "media and eating disorders"]. National Eating Disorder Association. 5 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2021</span>.</cite></ref>. Milliy As Buzılıwları Assocaciyası salmaǵın túsiriw mazmunı menen nadurıs maǵlıwmatqa tásirlengen hayallar arasındaǵı tartipsiz awqatlanıw arasında joqarı baylanıs bar ekenin xabarladı.<ref name="media and eating disorders" /> Densawlıq sawatlılıǵı paydalanıwshılarǵa bunday mazmundı anıqlaw/aldın alıw kónlikpelerin beredi. Húkimetler hám jámiyetlik densawlıq shólkemleri tárepinen densawlıq sawatlılıǵın arttırıw boyınsha kórsetilgen háreketler sheklengen tabısqa eriskenin bildirdi. Anoreksiyaǵa qarsı saytlar sıyaqlı sociallıq media, ásirese jasóspirimlerde, sociallıq media arqalı zıyanlı densawlıqqa baylanıslı háreketlerdi kúsheytip, zıyan keltiriw qáwpin arttıradı dep xabarlanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| bet = Eating Disorders and the Internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101019032231/http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| arxivsáne = 2010-jıl 19-oktyabr | baspaxana = National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-sentyabr }}</ref>. ==== Pandemiya ==== Koronavirus pandemiyası waqtında, hár tárepleme nadurıs maǵlıwmatlar sociallıq media arqalı keń tarqaldı<ref>{{Cite journal| sáne =2023|title=The impact of fake news on social media and its influence on health during the COVID-19 pandemic: a systematic review}}</ref>. Burmalanıp kórsetiwge duwshar bolǵan temalar emlewdi, juqtırıwdan saqlanıwdı, vakcinaciyalanıwdı hám jámiyetlik siyasattı óz ishine aldı. Bir waqıttıń ózinde, húkimetler hám basqalar jámiyetlik siyasattı qollap-quwatlaw ushın durıs hám nadurıs maǵlıwmatlardı basıp qoyıwǵa sociallıq media platformalarına tásir etti<ref>{{Cite news|date=2022-10-09|title=How social media 'censorship' became a front line in the culture war|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/|access-date=2024-05-26}}</ref>. Sociallıq medianı kóbirek paydalanıw teoriyalardı qabıl etiwge kóbirek baylanıslı bolǵanı xabarlandı, bul psixikalıq densawlıqtıń jamanlasıwına<ref>{{Cite journal|title=Belief in a COVID-19 Conspiracy Theory as a Predictor of Mental Health and Well-Being of Health Care Workers in Ecuador: Cross-Sectional Survey Study}}</ref> hám jámiyetlik densawlıq usınıslarına az ámel etiwge alıp keldi<ref>{{Cite journal|title=Social media use as a predictor of handwashing during a pandemic: evidence from COVID-19 in Malaysia}}</ref>. ==== Ǵárezlilik ==== Sociallıq media platformaları ǵárezlilikke baylanıslı háreketler ushın qolaylı ortalıq bolıwı múmkin, izertlewler shekten tıs paydalanıw ǵárezlilikke uqsas belgilerge alıp keliwi múmkinligin kórsetedi. Bul belgilerge májbúriy tekserip turıw, kewil-keyiptiń ózgeriwin hám sociallıq medianı paydalanbaw waqtında ózin jaman seziwdi óz ishine aladı, bul betpe-bet sociallıq qarım-qatnaslardıń azayıwına hám jeke qarım-qatnaslar hám jalǵızlıq seziminiń jamanlasıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=Meta-analyses of comparative efficacy of antidepressant medications on peripheral BDNF concentration in patients with depression}}</ref>. === Uyqınıń buzılıwı === 2017-jılǵı izertlew uyqınıń buzılıwı menen sociallıq medianı paydalanıw arasındaǵı baylanıs haqqında xabarladı. Ol kompyuter/telefon displeylerinen shıǵatuǵın kók jaqtılıq - hám waqıttıń dawamınlıǵınan góre jiyiligi, "obsessiv 'tekserip turıw'" dep atalatuǵın uyqınıń buzılıwın boljaydı dep juwmaq shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20180104-is-social-media-bad-for-you-the-evidence-and-the-unknowns| bet = Is social media bad for you? The evidence and the unknowns| avtor = Brown| at = Jessica| til = en| baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-iyun }}</ref>. Sociallıq medianı paydalanıw menen uyqınıń buzılıwı arasındaǵı baylanıs jas úlkenler ushın klinikalıq aqıbetlerge iye<ref name="Levenson 36–41">{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults}}</ref>. Jaqında ótkerilgen izertlew háptesine sociallıq medianı eń kóp paydalanatuǵın adamlarda uyqınıń eń kóp buzılıwı kózge taslanǵanın kórsetti. Kúnine sociallıq medianı paydalanıwdıń orta esap penen waqtı 61 minut boldı. Hayallarda uyqınıń buzılıwınıń joqarı dárejesi kóbirek ushırasıwı itimal<ref>{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica C.|title=The Association Between Social Media Use and Sleep Disturbance Among Young Adults}}</ref>. Kóplegen jasóspirimler túnde telefonlarında uzaq waqıt otırıwdan uyqısızlıqqa ushıraydı, bul olardı mektepte sharshaǵan hám dıqqatsız qıladı<ref>{{Cite news|last=Ritcher|first=Ruthann|title=Among teens, sleep deprivation an epidemic|url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2015/10/among-teens-sleep-deprivation-an-epidemic.html|access-date=14 November 2020|publisher=Stanford School of Medicine| til =en}}</ref>. 2011-jılǵı izertlew Facebook ta ótkerilgen waqıt GPA menen keri baylanısta ekenin kórsetti, biraq uyqınıń buzılıwı menen baylanıs anıqlanbaǵan<ref>{{Cite journal|last=Junco|first=Reynol|title=Too Much Face and Not Enough Books}}</ref>. === Emocionallıq tásirler === Sociallıq medianıń izertlengen tásirleriniń biri - 'Facebook depressiyası', ol sociallıq mediada júdá kóp waqıt ótkiziw jasóspirimlerge tásir etedi<ref name="Schurgin-2011" /> Bul adamnan qashıwǵa alıp keliwi múmkin, ol jalǵızlıq hám óz-ózine tómen baha beriwdi kúsheytiwi múmkin.<ref name="Schurgin-2011">{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|pages=800–804}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchurgin_O'KeeffeClarke-Pearson2011">Schurgin O'Keeffe, Gwenn; Clarke-Pearson, Kathleen (2011). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/ "The impact of social media on children, adolescents, and families"]. ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1542/peds.2011-0054|10.1542/peds.2011-0054]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588 21444588]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:56801712 56801712].</cite></ref>. Sociallıq media paydalanıwshılardı aylandırıwdı dawam etiwge xoshametlewshi kontentti tańlaydı<ref name="Levenson 36–41">{{Cite journal|last1=Levenson|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults|pages=36–41}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLevensonShensaSidaniColditz2016">Levenson, Jessica; Shensa, Ariel; Sidani, Jaime E.; Colditz, Jason B.; Primack, Brian A. (April 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 "The association between social media use and sleep disturbance among young adults"]. ''Preventative Meditation''. '''85''': 36–41. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ypmed.2016.01.001|10.1016/j.ypmed.2016.01.001]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 4857587]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26791323 26791323].</cite></ref>. Izertlewler balalardıń óz-ózine baha beriwi unamlı pikirler menen unamlı tásir etiletuǵının hám keri pikirler yamasa pikirlerdiń joqlıǵı menen keri tásir etiletuǵının kórsetedi. Bul óz-ózin qabıl etiwge tásir etti<ref>{{Cite book|last1=Seymour|title=Successes and setbacks of social media: impact on academic life|year=2021|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-69523-3|pages=132}}</ref>. 2017-jılı 6,000 ǵa jaqın jasóspirimlerde ótkerilgen izertlew, sociallıq medianı paydalanıwda ǵárezlilikke uqsas belgileri bar dep xabarlaǵanlar óz-ózine tómen baha beriw hám depressiya belgileriniń joqarı dárejesi haqqında xabarlaw itimallıǵı joqarı ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|last1=Bányai|title=Problematic Social Media Use: Results from a Large-Scale Nationally Representative Adolescent Sample|pages=e0169839}}</ref>. Ekinshi emocionallıq tásir - sociallıq media tulǵasızlanıw, ol ambivalentlik, emocionallıq sharshaǵanlıq hám depersonalizaciya dep anıqlanadı. Ambivalentlik - sociallıq medianı paydalanıwdan payda haqqında túsinbewshilik. Emocionallıq sharshaǵanlıq - sociallıq medianı paydalanıwdan stress. Depersonalizaciya (tulǵasızlanıw) - sociallıq mediadan emocionallıq uzaqlasıw. Tulǵasızlanıwdıń bul úsh faktorı sociallıq mediada dawam etiw itimallıǵına keri tásir etedi<ref>{{Cite journal|last1=Han|year=2018|title=Social Media Burnout: Definition, Measurement Instrument, and Why We Care|pages=1–9}}</ref>. Úshinshi emocionallıq tásir - "qaldırıp ketiwden qorqıw" (FOMO), ol "basqalar ózi joq bolǵan qızıqlı waqıyalardı bastan keship atırǵan bolıwı múmkin degen keń tarqalǵan qorqınısh"<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013">{{Cite journal|last1=Przybylski|first1=Andrew K.|last2=Murayama|first2=Kou|last3=DeHaan|first3=Cody R.|last4=Gladwell|first4=Valerie|year=2013|title=Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=4|pages=1841–1848|doi=10.1016/j.chb.2013.02.014}}</ref>. Bul sociallıq mediadaǵı doslarǵa kóbirek itibar beriwge baylanıslı.<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013" /> Sociallıq media sonday-aq Twitter medicinaǵa baylanıslı jámááti ushın islegenindey qollap-quwatlaw usına aladı<ref>{{Cite journal|last1=Fuller|first1=Maren Y.|last2=Allen|first2=Timothy Craig| sáne =2016-09-01|title=Let's Have a Tweetup: The Case for Using Twitter Professionally|url=http://meridian.allenpress.com/aplm/article/140/9/956/196157/Lets-Have-a-Tweetup-The-Case-for-Using-Twitter|journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine| til =en|volume=140|issue=9|pages=956–957|doi=10.5858/arpa.2016-0172-SA|pmid=27195434|issn=1543-2165}}</ref>. X densawlıqtı saqlaw qánigeleri hám studentler arasında akademiyalıq talqılawlardı ámelge asırdı, sol waqıtta bul adamlar ushın qollap-quwatlawshı jámáátti támiyinlep, aǵzalarǵa bir-birin like, kommentariyalar hám postlar arqalı qollap-quwatlawǵa imkaniyat berdi<ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Lisa|last2=Woo|first2=Benjamin K P|date=2021-01-19|title=Twitter as a Mental Health Support System for Students and Professionals in the Medical Field|journal=JMIR Medical Education| til =en|volume=7|issue=1|pages=e17598|doi=10.2196/17598|pmid=33464210|issn=2369-3762}}</ref>. Sociallıq mediaǵa kiriw ómirlik joldaslarınıń óliminen hám dosları hám jaqınlarınan geografiyalıq uzaqlıqtan keyin, úlken jastaǵı adamlardı baylanısta saqlawdıń bir usılın usındı<ref>{{Cite journal|last1=Cotten|first1=Shelia R.|last2=Schuster|first2=Amy M.|date=2022-06-01|title=Social media use and well-being among older adults|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X21002451|journal=Current Opinion in Psychology|volume=45|pages=101293|doi=10.1016/j.copsyc.2021.12.005|pmid=35065352|issn=2352-250X}}</ref>. === Baylanıs === Sociallıq media hár túrli mádeniyatlarda baylanısıwdıń hár qıylı usıllarına qaramastan, kóp sanlı mádeniyat almasıwına hám mádeniyatlar aralıq baylanısqa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.pbs.org/ampu/crosscult.html| bet = Working on Common Cross-cultural Communication Challenges| avtor = DuPraw| at = Marcelle E.| sáne = 1997 | jumıs = www.pbs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Sociallıq media jaslardıń baylanısıw usılına tásir etti, tildiń jańa formaların kirgizdi<ref>{{Cite book|doi=10.1007/978-3-030-84230-7|title=Esperanto Revolutionaries and Geeks| sáne =2021|last1=Fians|first1=Guilherme|isbn=978-3-030-84229-1}}</ref>. Jańa qısqartıwlar waqıttı únemleydi, bul "LOL" mısalında kórsetilgen, ol "qattı dawıslap kúliw" ushın keń tarqalǵan qısqartpa. Heshteg maǵlıwmat izlewdi ańsatlastırıw hám paydalanıwshılarǵa basqalardıń dıqqatın tartıw úmitinde qızıǵıwshılıq temalardı atap kórsetiw imkaniyatın beriw ushın jaratılǵan. Heshtegler háreketke járdem beriw, kontentti keleshekte paydalanıw ushın belgilew hám basqa paydalanıwshılarǵa talqılawǵa úles qosıw imkaniyatın beriw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Saxton|title=#AdvocatingForChange: The Strategic Use of Hashtags in Social Media Advocacy|pages=154–169}}</ref>. Ayırım jaslar ushın, sociallıq media hám xabar jazısıw kóbinese jeke baylanıslardıń ornın basqan, pandemiya sebebinen bólekleniwden beter bolǵan, sáwbet hám basqa da sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın keshiktirgen<ref>{{Web deregi | url = https://childmind.org/article/how-using-social-media-affects-teenagers/| bet = How Using Social Media Affects Teenagers| til = en-us| jumıs = Child Mind Institute| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}</ref>. === Kontent iyeligi === Sociallıq media kontenti paydalanıwshılar tárepinen jaratıladı. Biraq, kontent (mazmun) iyeligi paydalanıwshılar kelisim bergen Xızmet Kórsetiw Shártleri menen anıqlanadı. Platformalar mazmunǵa kiriwdi basqaradı hám onı úshinshi táreplerge beriw múmkin<ref name="Jones">{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/student-papers/fall05-papers/facebook.pdf| bet = Facebook: Threats to Privacy| avtor = Jones| at = Harvey| jıl = 2005| baspaxana = MIT Computer Science & Artificial Intelligence Lab| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}</ref>. Platformalardıń shártleri hár qıylı bolsa da, ulıwma olar barlıǵı paydalanıwshılardıń avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın jumısların platformanıń qálewinshe paydalanıwǵa ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2015/05/20/what-you-really-sign-up-for-when-you-use-social-media.html| bet = What you really sign up for when you use social media| avtor = Thompson| at = Cadie| sáne = 2015-jıl 20-may | til = | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. 2012-jılı Facebook tárepinen satıp alınǵannan keyin, Instagram paydalanıwshılardan ruqsat soramay yamasa olardı tólemsiz mazmundı járiyalawlarda paydalanıwdı niyetlegenin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/instagram-says-it-now-has-the-right-to-sell-your-photos/| bet = Instagram says it now has the right to sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-dec-17-la-fi-tn-instagram-sell-photos-terms-of-service-20121217-story.html| bet = Instagram may have ads, let companies use your photos for the ads| avtor = Rodriguez| at = Salvador| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Keyin bul ózgerislerdi qaytardı, sol waqıttaǵı CEO Kevin Systrom xızmet kórsetiw shártlerin jańalawǵa wáde berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/instagram-apologizes-to-users-we-wont-sell-your-photos/| bet = Instagram apologizes to users: We won't sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/12/18/3781860/instagram-on-its-new-tos-its-not-our-intention-to-sell-your-photos| bet = Instagram says 'it's not our intention to sell your photos'| avtor = Sottek| at = T.C.| sáne = 2012-jıl 18-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|last=Aral|first=Sinan|year=2020|title=The Hype Machine: How Social Media Disrupts Our Elections, Our Economy, and Our Health—and How We Must Adapt|isbn=978-0-525-57451-4|publisher=Currency}} * {{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|year=2014|title=Social Media: A Critical Introduction|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-5731-9}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 2adqjvothqn1fsrfcjae6cchhuvuqa4 266140 266076 2026-08-17T22:29:28Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266140 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Social_media.png|nobaý|[[Smartfon]] ekranındaǵı sociallıq media qosımsha belgileri.]] '''Sociallıq media''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Social media. Sonday-aq: sociallıq informaciya quralları dep te ataladı)'' ‒ bul virtual jámiyetler hám tarmaqlar arasında kontent (ideyalar, qızıǵıwshılıqlar hám basqa da ózin kórsetiw formaları sıyaqlı) jaratıw, bólisiw hám jıynawdı ámelge asıratuǵın interaktiv texnologiyalar<ref name="Kietzmann">{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}</ref><ref name="SMDefinition" /> Ulıwma ózgeshelikleri tómendegilerdi qamtıydı:<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377}}</ref>. * [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılarǵa]] mazmun (kontent) jaratıw hám bólisiw, [[sociallıq tarmaq]]ta qatnasıw imkaniyatın beretuǵın onlayn platformalar<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last=Obar|first=Jonathan A.|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|date=2015}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref><ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|publisher=Kelley School of Business|location=Bloomington, Indiana|date=2010}}</ref><ref name="Fuchs-2017">{{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|title=Social media: a critical introduction|url=https://archive.org/details/socialmediacriti0000fuch|date=2017|publisher=SAGE|isbn=978-1-4739-6683-3|edition=2nd|location=Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne}}</ref>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent - tekst postlar yamasa kommentariyalar, cifrlı súwretler yamasa videolar hám onlayn óz-ara tásirler arqalı payda bolǵan [[maǵlıwmat]]lar.<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Sociallıq media shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanatuǵın xızmetke tiyisli profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last=Boyd|first=Danah M.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship}}</ref>. * Sociallıq media paydalanıwshı profilin basqa adamlar yamasa toparlar profilleri menen baylanıstırıw arqalı onlayn sociallıq tarmaqlar rawajlanıwına járdem beredi.<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> "Social" termini media kontekstinde platformalardıń jámiyet xızmetin ámelge asırıwǵa imkaniyat beretuǵının bildiredi. Sociallıq media adam tarmaqların keńeytip, kúsheytiwi múmkin<ref name="Dijck">{{Cite book|last1=Dijck|first1=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media}}</ref>. Paydalanıwshılar sociallıq mediaǵa veb-baǵdarlamalı qosımshalar yamasa mobil qurılmalardaǵı arnawlı qosımshalar arqalı kiredi. Bul interaktiv platformalar jeke adamlarǵa, jámiyetlerge hám shólkemlerge paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan yamasa ózi tańlaǵan kontentti (mazmundı) bólisiw, birgelikte jaratıw, talqılaw, qatnasıw hám ózgertiw imkaniyatın beredi<ref name="Schivinski-2020">{{Cite journal|last1=Schivinski|first1=Bruno|last2=Brzozowska-Woś|first2=Magdalena|title=Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use|journal=Frontiers in Psychology|volume=11|pages=3576|doi=10.3389/fpsyg.2020.617140}}</ref><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref><ref name="Kietzmann">{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKietzmannHermkens2011">Kietzmann, Jan H.; Hermkens, Kristopher (2011). [http://summit.sfu.ca/item/18103 "Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media"]. ''Business Horizons'' (Submitted manuscript). '''54''' (3): 241–251. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.01.005|10.1016/j.bushor.2011.01.005]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:51682132 51682132].</cite></ref>. Sociallıq media esteliklerdi hújjetlestiriw, úyreniw hám doslıq qarım-qatnas ornatıw ushın qollanıladı<ref name="Schurgin-2011">{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|first1=Gwenn|last2=Clarke-Pearson|first2=Kathleen|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|volume=127|issue=4|pages=800–804|doi=10.1542/peds.2011-0054|journal=Pediatrics|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/}}</ref>. Olar adamlardı, kompaniyalardı, ónimleri hám ideyalardı járiyalaw ushın paydalanılıwı múmkin.<ref name="Schurgin-2011" /> Sociallıq media jańalıqlardı qabıl etiw, járiyalaw yamasa bólisiw ushın qollanılıwı múmkin. 100 millionnan artıq dizimge alınǵan paydalanıwshısı bar kóp qollanılatuǵın sociallıq media platformalarına [[Twitter]], [[Facebook]], [[WeChat]], [[ShareChat]], [[Instagram]], [[Pinterest]], QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads hám [[LinkedIn]] kiredi. Túsindiriwge baylanıslı, geydе sociallıq media xızmetleri dep atalatugın basqa da kóp qollanılatuǵın platformalarǵa [[YouTube]], Letterboxd, QQ, Quora, [[Telegram]], [[WhatsApp]], Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, [[TikTok]] hám Microsoft Teams kiredi. Vikiler birgelikte kontent jaratıwdıń mısalları bolıp tabıladı. Sociallıq media qurallari eski mediadan (mısalı, gazetalar, televidenie hám radio xabar tarqatıw) kóp tárepten, sonıń ishinde sapası<ref name="qualitymedia">{{Cite journal|last1=Agichtein|first1=Eugene|last2=Castillo|first2=Carlos|title=Finding high-quality content in social media|year=2008}}</ref>, jetiw kólemi, jiyiligi, qolaylılıǵı, áhmiyetliligi hám turaqlılıǵı boyınsha ózgeshelenedi<ref name="Tao-2016">{{Cite journal|last1=Tao|first1=Xiaohui|last2=Huang|first2=Wei|title=Special issue on knowledge management of web social media}}</ref>. Sociallıq media quralları dialoglı uzatıw sistemasında (kóp derekten kóp qabıllawshıǵa) isleydi, al dástúrli media monologlı uzatıw modeli (bir derekten kóp qabıllawshıǵa) tiykarında jumıs isleydi. Mısalı, gazeta kóp jazılıwshılarǵa jetkiziledi, al radio stanciyası bir qalaǵa birdey baǵdarlamalardı tarqatadı<ref name="Pavlik-2015">{{Cite book|last1=Pavlik|first1=John|title=Converging Media 4th Edition|url=https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl|last2=MacIntoch|first2=Shawn|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-934230-3|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl/page/189 189]}}</ref>. Sociallıq media balalar hám jasóspirimlerge tiygizetugın bir qatar keri tásirler ushın sınǵa alınǵan, sonıń ishinde orınsız kontentke duwshar bolıw, úlkenler tárepinen paydalanıw, uyqı máselesi, dıqqat máselesi, shetke shıǵarılıw sezimi hám hár túrli psixikalıq densawlıq mashqalaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.yalemedicine.org/news/social-media-teen-mental-health-a-parents-guide| bet = How Social Media Affects Your Teen's Mental Health: A Parent's Guide| til = en| jumıs = Yale Medicine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.aecf.org/blog/social-medias-concerning-effect-on-teen-mental-health| bet = Social Media and Teen Mental Health| sáne = 2023-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = The Annie E. Casey Foundation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref>. Jasóspirimlerden tısqarı, sociallıq media úlkenlerdiń turmıs tárizinе de tásir etiwi múmkin. Tilekke qarsı, kóp adamlar bul qosımshalarǵa sonshelli kóp waqıt jumsaydı, olar kúndelikli wazıypaların orınlay almaydı yamasa hátte karyerasın baslay almaydı. Ayırımlar sociallıq mediada basqalar aqsha tawıp atırǵanın kórip, olar da onı tabıs deregi sıpatında qollanıwı múmkin dep oylaydı. Bul hámme ushın paydalı yamasa múmkin emes; eger ámelge aspasа, olardıń ruwxıy densawlıǵı jaman bolıp, ómirdi mánissiz dep esaplawı múmkin<ref name="Raffoul 2023 123-135">{{Cite journal|last=Raffoul|first=Amanda|year=2023|title=Impact of social media on mental health|journal=Journal of Health Psychology|volume=27|issue=3|pages=123-135|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10752512/}}</ref>. Sociallıq medianiń unamlı tárepleri bar bolsa da - mısalı, adamlardıń aqsha tabıw imkániyatı - bul olardıń jalǵız tabıs deregi bolmawı kerek. Basqalar onlayn tanısıw arqalı ómirlik baylanıslar tabadı, ayırımları haqıyqatında sociallıq media qosımshaları arqalı ushırasıp, úylenedi. Degen menen, ruwxıy densawlıq máselesi bar adamlar ushın sociallıq media olardıń mashqalaların kúsheytiwi múmkin. Házirgi waqıtta, adamlar qapa yamasa túskinlikke túskende, seyilge shıǵıwdan, kitap oqıwdan yamasa basqalar menen baylanısıwdan qashıwı múmkin. Bunıń ornına, olar kóbinese kúni-túni bul qosımshalarǵa kóz juwırtadı, bul fizikalıq densawlıq máselelerine de alıp keledi, al olardıń ruwxıy halı páseуedi<ref name="Raffoul 2023 123-135"/>. Eger adam jumıssızlıqtan yamasa maqsettiń joqlıǵınan azap shegip atırǵan bolsa, ásirese onıń ushın qattı miynet etkennen keyin, sociallıq mediada basqalardıń ózi qálegeniniń barlıǵına iyе ekenin kóriw jaǵdaydı júdá jamanlatıwı múmkin. Olar úzliksiz ózlerin sol adamlar menen salıstırıwı múmkin, olar haqıyqatında kóringenindey ómir súrmewi múmkin (yaǵnıy social tarmaqtaǵıday). == Tariyxı == === Erte esaplaw texnologiyası === PLATO sisteması 1960-jılı Illinois universitetinde iske túsirildi hám keyinirek Control Data Corporation tárepinen kommerciyalıq jaqtan bazarǵa shıǵarıldı. Ol sociallıq media ózgeshelikleriniń erte formaların usındı, onıń jańalıqlarına Notes, PLATOnıń xabar-forum qosımshasın; TERM-talk, onıń tez xabar almasıw funkciyasın; Talkomatic, bálkim birinshi onlayn sáwbet bólmesi; News Report, kóp [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] tárepinen jaratılǵan onlayn gazeta, blog hám Kiriwge ruqsat dizimleriniń kiriwi, bul jazba faylı yamasa basqa qosımshanıń iyesine belgili bir paydalanıwshılar toparına kiriwdi sheklew imkániyatın berdi, mısalı, tek doslar, klaslaslаr yamasa kásiplesler. [[Fayl:The_IMP_Log_The_Very_First_Message_Sent_on_the_Internet_(6293913865).jpg|nobaý|ARPANET arqalı internet boyınsha jiberilgen birinshi xabarǵa arnalǵan IMP jurnalı.]] 1967-jılı iske túsken [[ARPANET]], 1970-jıllardıń aqırına kelip húkimet/bizneskе tiyisli emes ideyalar hám kommunikaciya almasıwın ámelge asırdı, bul 1982-jılı MITtiń Jasalma intellekt laboratoriyasında esaplaw boyınsha qollanbada berilgen tarmaqlıq etiketi (yamasa "netetiketi") menen tastıyıqlanǵan<ref name="Stacy">{{Web deregi | url = https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/ai_wp_235.pdf?sequence=4| bet = Getting Started Computing at the AI Lab| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190323132534/https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/AI_WP_235.pdf?sequence=4| arxivsáne = 2019-jıl 23-mart | avtor = Stacy| at = Christopher C.| sáne = 1982-jıl 7-sentyabr | baspaxana = MIT Artificial Intelligence Laboratory}}</ref>. ARPANET 1990-jıllarda Internetke aylandı. 1979-jılı Nоrth Carolina universitetiniń Chapel Hill filialında hám Duke universitetinde Tom Truscott hám Jim Ellis tárepinen oylap tabılǵan Usenet, 1980-jılı dúzilgen birinshi ashıq sociallıq media qosımshası boldı. [[Fayl:Koala_Country_Doors_Menu.jpg|nobaý|Pikir sorawnaması hám "Búgin kim keldi?" sorawın óz ishine alǵan byulleten taqtası sistemasınıń menyusi]] Elektronlıq byulleten taqtası sistemasınıń (BTS) aldınǵısı, Community Memory dep atalatugın, 1973-jılı payda boldı. Tiykarǵı BTSlar 1978-jılı 16-fevralda iske túsken [[Chikago]]daǵı Kompyuter Byulleten Taqtası Sisteması menen keldi. Kóp ótpey, AQSHtıń kóp iri qalalarında birden artıq BTS bar edi, olar TRS-80, Apple II, Atari, [[IBM|IBM PC]], Commodore 64, Sinclair hám usıǵan uqsas jeke kompyuterlerde isledi. CompuServe, Prodigy hám AOL úsh iri BTS kompaniyalarınan edi hám 1990-jıllarda Internetke birinshi bolıp kóshti. 1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń ortasına shekem tek Arqa Amerikanıń ózinde on mıńlaǵan BTSlar bar edi<ref name="Edwards-2016">{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| bet = The Lost Civilization of Dial-Up Bulletin Board Systems| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2016-jıl 4-noyabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-fevral }}</ref>. Xabar forumlari 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basında BTSnıń belgili qubılısı boldı. 1991-jılı Tim Berners-Li [[HTML]] gipertekst baǵdarlamasın Internet penen birlestirdi, bul Dúnyajúzilik tordı jarattı. Bul áhmiyetli jańalıq bloglar, dizim serverler hám elektron pochta xızmetleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Xabar forumları vebke kóshti hám Internet forumlarına aylandı, bul arzan kiriwge hám bir waqıtta kóbirek adamlardı qollap-quwatlaw imkaniyatına iye boldı. Bul dáslepki tekstke tiykarlanǵan sistemalar XXI ásirde cifrlı kameralar hám kameralı telefonlar járdeminde súwretler hám videolardı óz ishine alıw ushın keńeydi<ref name="spinoff">{{Web deregi | url = https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html| bet = CMOS Sensors Enable Phone Cameras, HD Video| jıl = 2017| jumıs = [[NASA Spinoff]]| baspaxana = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-noyabr }}</ref>. === Sociallıq media platformaları === [[Fayl:SixDegrees.com_logo.png|nobaý|1997-jılı iske túsken SixDegrees kóbinese birinshi sociallıq media saytı dep esaplanadı.]] Onlayn xızmetlerdiń rawajlanıwı tarmaqlanǵan baylanıs kanalları sıpatında xızmet etiwden [[Web 2.0]] dáwirinde tarmaqlanǵan sociallıq óz-ara tásir ushın interaktiv platformalarǵa aylanıwǵa qaray rawajlandı<ref name="Dijck">{{Cite book|last=Dijck|first=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media| sáne =2013-01-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997079-7| til =en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDijck2013">Dijck, Jose van (2 January 2013). [https://books.google.com/books?id=t5RpAgAAQBAJ ''The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media'']. Oxford University Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-997079-7|<bdi>978-0-19-997079-7</bdi>]].</cite></ref>. Sociallıq media 1990-jıllardıń ortalarında GeoCities, Classmates.com hám SixDegrees.com sıyaqlı platformalardıń payda bolıwı menen baslandı<ref name="Ngak-2011">{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/| bet = Then and now: a history of social networking sites| avtor = Ngak| at = Chenda| sáne = 2011-jıl 6-iyul | jumıs = CBS news| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-yanvar }}</ref>. Sol waqıtta tez xabar almasıw hám sáwbet klientleri bar bolsa da, SixDegrees ózgeshe edi, sebebi ol adamlardıń anonim emes, al ózleriniń haqıyqıy atların qollanıp baylanısıwı ushın arnalǵan birinshi onlayn xızmet edi. Ol profiller, doslar dizimi hám oqıw ornı baylanısları sıyaqlı funkciyalarǵa iye bolıp, onı "eń birinshi sociallıq tarmaq saytı"na aylandırdı<ref name="Ngak-2011" /> Platformanıń atı "altı dárejeli bóliniw" koncepciyasınan ilham alǵan, bul koncepciya planetadaǵı hárbir adam basqa hár kimnen tek altı baylanıs uzaqlıqta ekenin bildiredi.<ref name="Dewzilla-2020">{{Web deregi | url = https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| bet = A Brief History of Social Media & timeline - 1973 to 2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201023215054/https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | sáne = 2020-jıl 11-fevral | til = en| jumıs = Dewzilla| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyun }}</ref>. 2000-jıllardıń basında sociallıq media platformaları Friendster hám Myspace sıyaqlılar menen keń tarqaldı, keyinirek [[Facebook]], [[YouTube]] hám [[Twitter]] payda boldı. 2015-jılǵı izertlewde xabarlaǵanınday, dúnya boyınsha paydalanıwshılar ózleriniń onlayn waqtınıń 22% in sociallıq tarmaqlarǵa jumsaǵan<ref name="Nielsen-2022">{{Web deregi | url = http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online.html| bet = Social Networks Blogs Now Account for One in Every Four and a Half Minutes Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220506180045/https://www.nielsen.com/us/en/insights/article/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online/| arxivsáne = 2022-jıl 6-may | avtor = Nielsen Company| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = Nielsen| qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-aprel }}</ref>, bul kóbinese [[smartfon]]lardıń qoljetimliliginen bolǵan bolıwı múmkin<ref name="Sterling-2016">{{Web deregi | url = http://marketingland.com/facebook-usage-accounts-1-5-minutes-spent-mobile-171561| bet = Nearly 80 percent of social media time now spent on mobile devices| avtor = Sterling| at = Greg| sáne = 2016-jıl 4-aprel | baspaxana = Marketing Land| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. 2023-jılǵa kelip 4.76 milliard adam<ref>{{Web deregi | url = https://datareportal.com/social-media-users| bet = Global Social Media Statistics| til = en-GB| jumıs = DataReportal – Global Digital Insights| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral }}</ref> yaǵnıy dúnya xalqınıń 59% i sociallıq medianı paydalanǵan == Anıqlama == 2015-jılǵı shоlıw sociallıq media xızmetlerine tán tórt ózgeshelikti anıqladı<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy| sáne =2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref>: * Web 2.0 Internetke tiykarlanǵan qosımshalar<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|date=2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFObarWildman2015">Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|"Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue"]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].</cite></ref><ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan jeke profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref> * Profiller arasındaǵı baylanıslar arqalı payda bolǵan sociallıq tarmaqlar,<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> mısalı, izlewshiler, toparlar hám dizimler. 2019-jılı Merriam-Webster sociallıq medianı bılay anıqladı: "elektronlıq baylanıstıń túrleri (mısalı, sociallıq tarmaqlar hám mikrobloglar ushın veb-saytlar), olar arqalı paydalanıwshılar maǵlıwmat, ideyalar, jeke xabarlar hám basqa da mazmundı (mısalı, videolar) bólisiw ushın onlayn jámiyetler jaratadı."<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media| bet = social media| baspaxana = Merriam-Webster| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart }}</ref> == Xızmetler == Sociallıq media keńeyip baratırǵan xızmetler toplamın óz ishine aladı<ref name="IJMR Article">{{Cite journal|last1=Aichner|first1=Thomas|last2=Jacob|first2=Frank H.|title=Measuring the Degree of Corporate Social Media Use|journal=International Journal of Market Research| sáne =March 2015|volume=57|issue=2|pages=257–275|url=https://www.researchgate.net/publication/283073224|doi=10.2501/IJMR-2015-018}}</ref>: * Bloglar (mısalı, HuffPost, Boing Boing) * Biznes tarmaqları (mısalı, LinkedIn, XING) * Birgelikte islengen proektler ([[Mozilla]], [[GitHub]]) * Kárxana sociallıq tarmaqları (Yammer, Socialcast, Slack) * Forumlar (Gaia Online, IGN) * Mikrobloglar ([[Twitter]], Tumblr, Weibo) * Súwret bólisiw (Pinterest, Flickr, Photobucket) * Ónim/xızmetlerdi sholıw (Amazon, Upwork) * Sociallıq belgi qoyıw (Delicious, Pinterest) * MMORPG qosqanda sociallıq oyınlar (Fortnite, World of Warcraft) * [[Sociallıq tarmaq]] ''([[Inglis tili|ingl]]. [[:en:Social networking service|Social networking service]])''(Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE) * Video bólisiw (YouTube, Vimeo) * Virtual dúnyalar (Second Life, Twinity) Ayırım xızmetler birneshe xızmet túrin usınadı<ref name="boydEllison">{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoydEllison2007">Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>.</cite></ref>. == Mobil sociallıq media == Mobil sociallıq media [[smartfon]]lar hám planshetler sıyaqlı mobil qurılmalarda sociallıq medianı paydalanıwdı bildiredi. Ol óziniń hámme jerde bar bolıwı menen ózgeshelenedi, sebebi paydalanıwshılar endi [[kompyuter]]de qatnasıw ushın stol basında bolıwı shárt emes. Mobil xızmetler paydalanıwshınıń házirgi ornın qollanıp, sol orınǵa baylanıslı maǵlıwmat, baylanıslar yamasa xızmetlerdi usına aladı. Andreas Kaplannıń pikirinshe, mobil sociallıq media xızmetleri tórt túrge bólinedi<ref name="mobileKaplan">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|date=March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}</ref>: * Keńislik-waqıt ólshewshiler (orın hám waqıtqa baylanıslı): Belgili bir waqıtta belgili bir orınǵa tiyisli xabarlar almasıw (jolda tıǵılıs haqqında jazıw) * Keńislik-ornalastırıwshılar (tek orınǵa baylanıslı): Belgili bir orınǵa tiyisli, basqalar tárepinen keyinirek oqılatuǵın jazıwlar/xabarlar (mısalı, restoran haqqında pikir) * Tez-taymerler (tek waqıtqa baylanıslı): Tezlikti arttırıw ushın dástúrli sociallıq media mobil qosımshalarınıń kóshiriliwi (mısalı, status jańalawların jiberiwde) * Ásten-taymerler (orın yamasa waqıtqa baylanıslı emes): Dástúrli sociallıq media qosımshalarınıń mobil qurılmalarǵa kóshiriliwi (mısalı, video kóriw) == Elementler hám funkciya == === Virallıq === Geybir mazmun viral túrde tarqalıw potencialına iye, bul viral infekciyalardıń adamnan adamǵa juǵımlı túrde tarqalıwına uqsatıw. Bir paydalanıwshı óziniń tarmаǵı boyınsha post tarqatadı, bul basqa paydalanıwshılardıń da solay islewine alıp keledi. Salıstırmalı túrde belgisiz paydalanıwshınıń postı bir neshe saаt ishinde kóp sanlı adamlarǵa jetip barıwı múmkin. Virallıq kepillengen emes; az ǵana postlar bunday ótiwdi ámelge asıradı. Viral marketing kampaniyaları biznes ushın ayırıqsha tartımlı, sebebi olar dástúrli marketing kampaniyalarına salıstırǵanda az ǵana ǵárejet penen keń kólemli járiyalaw qamtıwın ámelge asıra aladı. Kommerciyalıq emes shólkemler hám aktivistler de mazmundı viral túrde tarqatıwǵa háreket etiwi múmkin. Sociallıq media saytları paydalanıwshılarǵa mazmundı qayta bólisiwge járdem beriw ushın arnawlı funkciyalardı usınadı, mısalı, X hám [[Facebook]]tıń "unatıw" opciyası. ==== Botlar ==== Botlar - bul [[Internet|internette]] isleytuǵın avtomatlastırılǵan baǵdarlamalar<ref>{{Web deregi | url = http://www.dictionary.com/browse/bots?s=t| bet = bots| jumıs = Dictionary.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. Olar kóp baylanıs wazıypaların avtomatlastıradı. Bul bot jetkerip beriwshiler industriyasınıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://demtech.oii.ox.ac.uk/research/posts/industrialized-disinformation/| bet = DemTech {{!}} Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of Organized Social Media Manipulation| til = en-GB| jumıs = demtech.oii.ox.ac.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-aprel }}</ref>. [[Chatbot]]lar hám sociallıq botlar unatıw, kommentariy qaldırıw hám izlew sıyaqlı adam háreketin eliklew ushın baǵdarlanǵan. Botlar sociallıq media marketingti jeńillestiriw ushın da islep shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|last1=Castronovo|first1=Cristina|last2=Huang|first2=Lei| sáne =2012|title=Social Media in Alternative Marketing Communication Model|journal=Journal of Marketing Development & Competitivness|volume=6|pages=117–136}}</ref>. Botlar marketing industriyasın analitikalıq dáwirge alıp keldi, sebebi botlar adam hám bot óz-ara tásirin ajıratıwdı qıyınlastıradı<ref name="Baym-2013">{{Cite journal|last1=Baym|first1=Nancy K.|date=October 7, 2013|title=Data Not Seen: The uses and shortcomings of social media metrics|journal=First Monday|volume=18}}</ref>. Ayırım botlar platformalardıń paydalanıw shártlerin buzadı, bul botlardı kategoriyalı túrde joq etiw ushın tıyım hám kampaniyalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://help.instagram.com/478745558852511| bet = Terms of Use| til = en| jumıs = help.instagram.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-iyun }}</ref>. Botlar hátte tıyımlardı aylanıp ótiw ushın haqıyqıy adamlar sıpatında kóriniw múmkin<ref name="cgwj">{{Cite journal|last1=Chu|first1=Z.|last2=Gianvecchio|first2=S.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?|journal=IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing|volume=9|pages=811–824}}</ref>. 'Kiborglar' - bot járdeminde isleytuǵın adamlar yamasa adam járdeminde isleytuǵın botlar<ref name="cgwj">{{Cite journal|last=Chu|first=Z.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChuGianvecchioWangJajodia2012">Chu, Z.; Gianvecchio, S.; Wang, H.; Jajodia, S. (2012). "Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?". ''IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing''. '''9''' (6): 811–824. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tdsc.2012.75|10.1109/tdsc.2012.75]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:351844 351844].</cite></ref>—jalǵan xabar tarqatıwdan baslap marketing dábdebe jaratıwǵa shekem, nızamlı hám nızamsız maqsetler ushın qollanıladı<ref>{{Cite journal|last=Stone-Gross|first=B.|title=The Underground Economy of Spam: A Botmaster's Perspective of Coordinating Large-Scale Spam Campaigns|url=http://static.usenix.org/events/leet11/tech/full_papers/Stone-Gross.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|last=House|first=Arthur|title=The real cyborgs - in-depth feature about people merging with machines|work=Telegraph.co.uk|access-date=March 2, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-twitter-army-228923| bet = Inside Trump's 'cyborg' Twitter army| avtor = Schreckinger| at = Ben| sáne = 2016-jıl 30-sentyabr | jumıs = Politico| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Nızamlı dep esaplanǵan keń tarqalǵan qollanıw belgili bir waqıtta post jaylastırıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://smallbiztrends.com/2021/03/social-media-management-tools.html| bet = 50 Social Media Management Tools for your Business| avtor = Pilon| at = Annie| sáne = 2021-jıl 11-mart | til = en-us| baspaxana = Small Business Trends| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-mart }}</ref>. Adam post mazmunın jazadı, al bot onı belgili bir waqıtta jaylastıradı. Basqa jaǵdaylarda, kiborglar jalǵan xabar tarqatadı.<ref name="cgwj" /> Kiborglar "qolǵap quwırshaqları" sıpatında islewi múmkin, bunda bir adam basqa birew bolıp kóriniw yamasa hárbiri adam bolıp kórinetuǵın bir neshe akkauntlardı basqaradı. ==== Patentler ==== [[AQSh|AQSHta]] sociallıq mediaǵa baylanıslı kóp sanlı patentler bar, olar tez ósip atır. 2020-jılǵa kelip[jańalanǵan], AQSHta 5000 nan artıq sociallıq media patent ótinishleri járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| bet = USPTO search on published patent applications mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180915174948/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| arxivsáne = 2018-jıl 15-sentyabr | baspaxana = Appft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. Tek 100 den azǵana aslam patent berilgen<ref>{{Web deregi | url = http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| bet = USPTO search on issued patents mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210224013356/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| arxivsáne = 2021-jıl 24-fevral | baspaxana = Patft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. === Platforma konvergenciyası === Texnologiyalıq konvergenciyanıń bir kórinisi sıpatında, hár qıylı sociallıq media platformaları ózleriniń dáslepki kólemlerinen tıs funkciyalardı ózlestirip, bir-biri menen kóbirek qabatlasıp baratır. Mısal retinde - bul sociallıq oraylıq sayt [[Facebook]] tıń 2007-jıl may ayında integraciyalanǵan video platformasın iske túsiriwi<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/| bet = Facebook Video Launches: YouTube Beware!| avtor = Cashmore| at = Pete| sáne = 2007-jıl 25-may | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}</ref>, hám [[Instagram]] nıń, onıń dáslepki kólemi tómen ólshemli foto bólisiw bolǵan, sherek minutlıq 640×640 piksellik videolardı bólisiw imkaniyatın kirgiziwi<ref>{{Web deregi | url = https://about.instagram.com/blog/announcements/introducing-video-on-instagram| bet = Introducing Video on Instagram| sáne = 2013-jıl 20-iyun | til = en| baspaxana = Instagram}}</ref> (keyin ólshemi úlkeytirilgen bir minutqa shekem uzaytılǵan). Instagram keyinirek Snapchat tárepinen keń tarqatılǵan storieslerdi (24 saattan soń ózi joq bolatuǵın qısqa videolar) hám izleniwi múmkin videolar ushın IGTV ni ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://animoto.com/blog/video-marketing/instagram-video-length| bet = Instagram Video Length Guide (An Easy Cheat Sheet)| avtor = Livesay| at = Kari| sáne = 2022-jıl 13-aprel | baspaxana = Animoto| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Keyin storiesler [[YouTube]] tárepinen de qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco| bet = YouTube is rolling out its Instagram-like Stories feature to more creators| avtor = Alexander| at = Julia| sáne = 2018-jıl 29-noyabr | til = en| jumıs = The Verge}}</ref>. X, dáslepki kólemi tekst tiykarındaǵı mikroblog bolǵan, keyinirek foto bólisiwdi qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/2011/08/09/twitter-photo-sharing-all/| bet = Twitter Rolls Out Photo Sharing to All Users| avtor = Parr| at = Ben| sáne = 2011-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = Mashable}}</ref>, soń video bólisiwdi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2015/now-on-twitter-group-direct-messages-and-mobile-video-capture.html| bet = Now on Twitter: group Direct Messages and mobile video camera| avtor = Kamdar| at = Jinen| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | til = en-us| baspaxana = Twitter}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2016/new-ways-to-tap-into-video-on-twitter.html| bet = New ways to tap into video on Twitter| avtor = Rishel| at = Jeremy| sáne = 2016-jıl 21-iyun | til = en-us| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin YouTubetıń Creator Studiosınan soń biznes paydalanıwshılar ushın media studiyasın qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.socialmediatoday.com/social-business/twitter-updates-media-studio-expands-access-all-users| bet = Twitter Updates Media Studio, Expands Access to All Users| avtor = Hutchinson| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-mart | baspaxana = Social Media Today| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Talqılaw platforması Reddit sırtqı súwret bólisiw platforması Imgur dı almastırıwshı integraciyalanǵan súwret jaylastırıwshını qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/announcements/comments/4p5dm9/image_hosting_on_reddit/| bet = r/announcements - Image Hosting on Reddit| sáne = 2016-jıl 21-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, soń ishki video jaylastırıw xızmetin<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/changelog/comments/6jo5it/reddit_change_introducing_video_uploading_beta/| bet = r/changelog - [Reddit change] Introducing video uploading beta| sáne = 2017-jıl 26-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin Imgur-dan belgili bolǵan súwret gallereyaların (bir postta bir neshe súwret) qostı<ref>{{Web deregi | url = https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| bet = Introducing Reddit Image Galleries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200716191433/https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyul | sáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Upvoted}}</ref>. Imgur video bólisiwdi ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on| bet = Imgur adds 30-second video uploads so your GIFs can have soundtracks| avtor = Liao| at = Shannon| sáne = 2018-jıl 29-may | til = en| jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| bet = How to Upload Video| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190613074923/https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyun | jumıs = Imgur}}</ref>. [[YouTube]] tek tekst postları hám sorawnamalardı bólisiw ushın Community funksiyasın iske túsirdi. == Paydalanıw statistikası == Statista maǵlıwmatlarında, 2022-jılı dúnya boyınsha shama menen 3.96 milliard adam sociallıq medianı paydalanǵan. Bul kórsetkish 2020-jılǵı 3.6 milliardtan ósken<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| bet = Number of global social network users 2017-2025{{!}} Statista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210818050635/https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| arxivsáne = 2021-jıl 18-avgust | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Tómende Statista maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, 2024-jıl yanvar ayındaǵı [jańalanǵan] aktiv paydalanıwshılar sanına qaray eń kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi berilgen<ref name="Statista-2022">{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Most popular social networks worldwide as of January 2022, ranked by number of monthly active users (in millions)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220129042041/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| arxivsáne = 2022-jıl 29-yanvar | jumıs = [[Statista]]}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ 2024-jıl yanvar ayındaǵı eń kóp paydalanıwshıǵa iye sociallıq tarmaq xızmetleri<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Biggest social media platforms 2024| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> !# !Tarmaq !Paydalanıwshılar sanı (million) !Islep shıǵarıwshı mámleket |- |1 |[[Facebook]] |3,049 |[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- |2 |[[YouTube]] |2,491 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[WhatsApp]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[Instagram]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |5 |[[TikTok]] |1,526 |[[Qıtay]] |- |6 |WeChat |1,336 |[[Qıtay]] |- |7 |Facebook Messenger |979 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |8 |[[Telegram]] |800 |[[Rossiya]] |- |9 |[[TikTok|Douyin]] |752 |[[Qıtay]] |- |10 |Snapchat |750 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |11 |Kuaishou |685 |[[Qıtay]] |- |12 |[[Twitter]] |619 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |} === Qollanılıwı: pandemiyaǵa shekem === 2009-jılǵı izertlew kórsetkendey, jeke ózgeshelikler sociallıq medianı kim paydalanatuǵının túsindiriwge járdem beriwi múmkin: ekstraversiya hám ashıqlıq sociallıq media menen unamlı qarım-qatnasqa iye, al emocional turaqlılıq sociallıq media menen unamsız qıyallanǵan qatnasqa iye<ref>{{Cite journal|last1=Correa|first1=Teresa|last2=Hinsley|first2=Amber W.| sáne =October 2009|title=Who Interacts on the Web?: The Intersection of Users' Personality and Social Media Use|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0747563209001472|journal=Computers in Human Behavior|volume=26|issue=2|pages=247–253|doi=10.1016/j.chb.2009.09.003}}</ref>. 2015-jılǵı izertlew xabarlaǵanınday, sociallıq salıstırıw baǵdarı joqarı bolǵan adamlar, sociallıq salıstırıw baǵdarı tómen adamlarǵa qaraǵanda sociallıq medianı kóbirek paydalanatuǵın bolıp kórinedi<ref>{{Cite journal|last1=Vogel|first1=Erin A.|last2=Rose|first2=Jason P.|title=Who compares and despairs? The effect of social comparison orientation on social media use and its outcomes|journal=Personality and Individual Differences|volume=86|pages=249–56|doi=10.1016/j.paid.2015.06.026}}</ref>. Common Sense Media xabarlaǵanınday, AQSHta 13 jastan kishi balalar sociallıq tarmaq xızmetlerin paydalanǵan, biraq kóp sociallıq media saytları paydalanıwshılardıń 13 yamasa onnan úlken bolıwın talap etedi<ref>{{Cite news|last=Jargon|first=Julie|date=June 19, 2019|title=How 13 Became the Internet's Age of Adulthood|url=https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201}}</ref>. 2017-jılı kompaniya tuwılǵannan 8 jasqa shekemgi balalardıń ata-anaları arasında sorawnaмa ótkizip, bul jastaǵı balalardıń 4% i [[Instagram]], [[Snapchat]] yamasa (házirgi waqıtta jumıs islemeytuǵın) Musical.ly sıyaqlı sociallıq media saytların "kóbinese" yamasa "geyde" paydalanatuǵının xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017| bet = The Common Sense census: Media use by kids age zero to eight, 2017| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2017-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Olardıń 2019-jılǵı sorawnaması 8-16 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizilip, 8-12 jas aralıǵındaǵı balalardıń shama menen 31% i sociallıq medianı paydalanatuǵının anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019| bet = The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2019| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2019 | jumıs = Common Sense Media}}</ref>. Sol sorawnamada 16-18 jastaǵı jasóspirimlerden sociallıq medianı paydalanıwdı qashаn baslaǵanı soralǵanda, orta jas 14 bolǵan, biraq 28% i 13 jasqa tolmastan aldın paydalanıwdı baslaǵanın aytqan. === Pandemiya waqtındaǵı paydalanıw === ==== Jasóspirimler tárepinen paydalanıw ==== [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında sociallıq media kommunikaciyada áhmiyetli rol atqardı<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in| sáne =2020-09-15|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms}}</ref>. 2020-jılı iyun ayında Cartoon Network hám Cyberbullying Research Center tárepinen ótkizilgen sorawnamada Amerika jasóspirimleriniń (9-12 jas) arasında eń kóp qollanılatuǵın qosımsha YouTube (67%) ekenligin anıqladı<ref name="Patchin-2020">{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}</ref>. (Jas ósken sayın, jasóspirimlerdiń sociallıq media qosımshaları hám oyınlardı paydalanıw itimallıǵı artqan.) Soǵan uqsas, Common Sense Medianıń 2020-jılı 13-18 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizgen sorawnaması YouTubetıń eń kóp tarqalǵanın kórsetti (13-18 jaslılardıń 86% i paydalanǵan)<ref name="Robb-2020">{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Balalar ósken sayın, olar sociallıq media xızmetlerin kóbirek paydalanıp, YouTubetı mazmun qabıllawda jiyirek qollanǵan. {| class="wikitable sortable" |+2019-2020-jıllarda AQSH jasóspirimleriniń (9-12 jas) paydalanǵan qosımshaları<ref name="Patchin-2020">{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPatchinHinduja2020">Patchin, Justin W.; Hinduja, Sameer (2020). [https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html "Tween cyberbullying in 2020"]. ''Cartoon Network''. Archived from [https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html the original] on 20 October 2020.</cite></ref> !Platforma !Ulıwma !Balalar !Qızlar !9 jasar balalar !12 jastaǵı balalar |- |[[YouTube]] |67% |68% |66% |53.6% |74.6% |- |Minecraft |48% |61% |35% |43.6% |49.9% |- |Roblox |47% |44% |49% |41.2% |41.7% |- |Google Classroom |45% |48% |41% |39.6% |49.3% |- |Fortnite |31% |43% |20% |22.2% |38.9% |- |[[TikTok]] |30% |23% |30% |16.8% |37% |- |YouTube Kids |26% |24% |28% |32.7% |22.1% |- |Snapchat |16% |11% |21% |5.6% |22.3% |- |Facebook Messenger Kids |15% |12% |18% |19.1% |10.4% |- |[[Instagram]] |15% |12% |19% |3% |28.8% |- |Discord |8% |11% |5% |0.7% |14.4% |- |[[Facebook]] |8% |6% |9% |2.2% |15% |- |Twitch |5% |7% |2% |1.0% |9.9% |- |Joqarıda aytılǵanlardıń heshqaysısı |5% |6% |5% |9.6% |3.3% |} {| class="wikitable" |+2020-jılı (13-18 jas) hám 2017-jılı (10-18 jas) AQSH balaları tárepinen paydalanılǵan sociallıq media platformaları<ref name="Robb-2020">{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobb2020">Robb, Michael B. (2020). [https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020 "Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020"]. ''Common Sense Media''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 August</span> 2022</span>.</cite></ref> !Platforma !2020 !2017 |- |[[YouTube]] |86% |70% |- |[[Instagram]] |69% |60% |- |Snapchat |68% |59% |- |[[TikTok]] |47% |N/A |- |[[Facebook]] |43% |63% |- |[[Twitter]] |28% |36% |- |Reddit |14% |6% |- |Basqa sociallıq tarmaq xızmeti |2% |3% |- |Sociallıq tarmaq xızmetin paydalanbaw |4% |6% |} ==== Úlkenler (eresekler) tárepinen paydalanıw sebepleri ==== Úlkenler (eresekler) [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınan]] aldın sociallıq medianı paydalanıp kelgen bolsa da, kóbirek adamlar sociallıq baylanısta qalıw hám pandemiya jańalıqların alıw ushın onı paydalana basladı.<blockquote>"Sociallıq media medicinаlıq maǵlıwmat izlew ushın keń qollanıla basladı hám jámiyetshilikti koronavirus pandemiyası haqqında hár túrli kóz-qarastan maǵlıwmat jıynawǵa qızıqtırdı. Bul kúnleri adamlar úyde qalıwǵa májbúr bolǵanda, sociallıq media xabardarlıqtı arttırıw hám pandemiya jańalıqların jetkeriwde baylanıstırıwshı hám qollap-quwatlawshı quralǵa aylandı."<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in|last3=Ida|first3=Rachmah| sáne =2020|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms|journal=Journal of Public Affairs| til =en|volume=20|issue=4|pages=e2417|doi=10.1002/pa.2417|issn=1479-1854}}</ref></blockquote>Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám sistemalar sociallıq medianı adamlardıń densawlıq haqqında maǵlıwmat alatuǵın orın sıpatında kóbirek tán ala basladı:<blockquote>"[[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde sociallıq medianı paydalanıw házirgi zaman densawlıqtı saqlaw sistemalarınıń hámme jerde bar bólegi bolıp qalatuǵınday dárejege shekem tezlesti."<ref>{{Cite journal|last1=Wong|first1=Adrian|last2=Ho|first2=Serene|last3=Olusanya|first3=Olusegun|last4=Antonini|first4=Marta Velia|last5=Lyness|first5=David|date=2021-08-01|title=The use of social media and online communications in times of pandemic COVID-19|url=https://doi.org/10.1177/1751143720966280|journal=Journal of the Intensive Care Society| til =en|volume=22|issue=3|pages=255–260|doi=10.1177/1751143720966280|issn=1751-1437|pmc=8373288|pmid=34422109}}</ref></blockquote>Bul jaǵday dezinformaciyanıń tarqalıwına da alıp keldi. 2020-jıl 11-dekabrde, CDC "Háreketke shaqırıw: Infodemiyanı basqarıw" degen xabar shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic| bet = Call for Action: Managing the Infodemic| sáne = 2020-jıl 11-dekabr | til = en| baspaxana = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>.Biraq, medicinalıq jámiyetshiliktiń basqa wákilleri sociallıq media ǵárezliligi haqqında tásirlengen edi, sebebi ol barǵan sayın áhmiyetli kontekstke hám sonıń ushın "sociallıq tastıyıqlaw hám kúsheytiwdiń deregi"ne aylanıp baratır edi hám olar sociallıq medianı kóbirek paydalanıw zıyanlı bolıwı yamasa bolmawına isenimsiz edi<ref>{{Cite journal|last1=Singh|first1=Shweta|last2=Dixit|first2=Ayushi|last3=Joshi|first3=Gunjan| sáne =December 2020|title=Is compulsive social media use amid COVID-19 pandemic addictive behavior or coping mechanism?|journal=Asian Journal of Psychiatry|volume=54|pages=102290|doi=10.1016/j.ajp.2020.102290|issn=1876-2018|pmc=7338858|pmid=32659658}}</ref>. === Biznes === Kóp biznesler sociallıq medianı marketing, brendlew<ref>{{Web deregi | url = https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379| bet = 5 Indirect Ways Building Social Authority Improves Your Brand| avtor = Spillane| at = James| sáne = 2013-jıl 3-yanvar | baspaxana = Business 2 Community| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-may }}</ref>, járiyalaw, baylanıs, satıwdı xoshametlew, rásmiy emes xızmetker oqıwı/shólkemdi rawajlandırıw, básekiles analizi, jumısqa alıw, qarım-qatnastı basqarıw/sadıqlıq baǵdarlamaları<ref name="mobileKaplan">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.| sáne =March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplan2012">Kaplan, Andreas M. (March–April 2012). "If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4". ''Business Horizons''. '''55''' (2): 129–139. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.10.009|10.1016/j.bushor.2011.10.009]].</cite></ref>, hám elektron sawda ushın paydalanadı. Kompaniyalar ózleriniń marketing, satıw hám basqa baǵdarlamalarına járdem beriw ushın sáwbetlerdi baqlaw, izlew hám tallaw ushın sociallıq media monitoringi quralların paydalanadı. Qurallar biypul, tiykarǵı qosımshalardan baslap jazılıwǵa tiykarlanǵan qurallarga shekem boladı. Sociallıq media industriya tendenciyaları haqqında maǵlıwmat beredi. Qarjı industriyasında kompaniyalar bazar keypiyatın tallaw ushın sociallıq medianı qural sıpatında paydalanadı. Bular qarjı ónimlerin marketinglawdan baslap, bazar tendenciyaların hám ishki sawda-satıqtı anıqlaw quralı sıpatında paydalanıwǵa shekem sozıladı. Bul imkániyatlardı paydalanıw ushın bizneslerge hárbir platforma ushın paydalanıw boyınsha kórsetpeler kerek<ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. Sociallıq medianı biznes maqsetlerinde paydalanıw biznestiń óz sociallıq media bar bolıwın tolıq qadaǵalay almaytuǵını sebepli quramalı. Bunıń ornına, ol "sáwbetlesiwge" qatnasıw arqalı óz ornın belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| bet = Research Survey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120504164122/http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| arxivsáne = 2012-jıl 4-may | avtor = Rutledge| at = Pamela| baspaxana = The Media Psychology Blog| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel | citata = One of the tenets of social media is that you can't control your message, you can only participate in the conversation.}}</ref>. Biznes sociallıq medianı<ref>{{Cite journal|last1=Meske|first1=Christian|last2=Stieglitz|first2=Stefan| sáne =2014-01-15|title=Reflektion der wissenschaftlichen Nutzenbetrachtung von Social Software / Reflecting the Scientific Discussion of Benefits Induced by Social Software|journal=I-com|volume=13|issue=3|doi=10.1515/icom.2014.0015|issn=2196-6826}}</ref> tutınıwshı-shólkem dárejesinde hám ishki-shólkem dárejesinde paydalanadı. Sociallıq media tabıslardı kórsetiw hám basqa jaǵdayda ańsat qol jetpeytuǵın/belgisiz bolǵan resurslarǵa kiriwdi jeńillestirip, kárxanalıq iskerligi hám innovaciyanı xoshametlewi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Wang|first1=Wei|last2=Liang|first2=Qiaozhuan|last3=Mahto|first3=Raj V.|last4=Deng|first4=Wei|last5=Zhang|first5=Stephen X.|date=2020|journal=Technological Forecasting and Social Change|doi=10.1016/j.techfore.2020.120337|title=Entrepreneurial entry: The role of social media|volume=161|pmid=33012851|pmc=7522013}}</ref>. ==== Marketing ==== "Sociallıq media marketing ónimdi yamasa xızmetti járiyalaw hám tutınıwshılar menen baylanıs ornatıwǵa járdem bere aladı. Sociallıq media marketing tólengen media, tabıs mediası hám menshikli mediaǵa bóliniwi múmkin<ref>{{Cite journal|last=Stephen|first=Andrew T.|date=2012-10-01|title=The Effects of Traditional and Social Earned Media on Sales: A Study of a Microlending Marketplace|url=https://doi.org/10.1509/jmr.09.0401| til =en}}</ref>. Tólengen sociallıq media arqalı firmalar sociallıq media platformasında reklama alıp baradı. Tabıs sociallıq media firmalar mápli táreplerde tásir qaldıratuǵın bir nárse islegende hám olar ol haqqında óz erki menen kontent jaylastırǵanda payda boladı. Menshikli sociallıq media - platformanıń óz paydalanıwshıları ushın kontent jaratıw/járiyalaw arqalı ózin járiyalawı<ref>{{Web deregi | url = https://marketinginsidergroup.com/content-marketing/what-are-paid-owned-and-earned-media-and-which-one-drives-more-roi/| bet = What Are Paid, Owned, and Earned Media, and Which One Drives More ROI?| avtor = Brenner| at = Michael| sáne = 2022-jıl 7-aprel | til = en-US| jumıs = Marketing Insider Group| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-sentyabr }}</ref>. Tiykarǵı maqsetler - brend haqqında xabardarlıqtı payda etiw, tutınıwshılar menen sáwbet arqalı olardı tartıw (mısalı, tutınıwshılar firma haqqında pikir bildiredi) hám tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw imkaniyatın beriw<ref>{{Cite book|last1=Chaffey|first1=Dave|title=Digital Marketing|year=2012|url=https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave|last2=Ellis-Chadwick|first2=Fiona| sáne =2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-273-74610-2|edition=5th|pages=[https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave/page/30 30]–31}}</ref>. Sociallıq medianıń teń qatnaslı baylanısı kúshli shólkemnen tutınıwshılarǵa ótkeredi, sebebi tutınıwshı kontenti keń kólemde kórinedi hám kompaniya tárepinen basqarılmaydı<ref>{{Cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Frambach|first2=Ruud T.|date=July 2011|title=Innovations in Retail Business Models|pages=S3–S16}}</ref>. Sociallıq media tulǵaları, kóbinese "tásir etiwshiler" dep ataladı, marketologlar tárepinen onlayn túrde ónimler menen kompaniyalardı járiyalaw ushın qáwenderlik berilgen internet-ataqlı adamlardı. Izertlewler kórsetkenindey<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/danielnewman/2015/06/23/love-it-or-hate-it-influencer-marketing-works/#5718a249150b| bet = Love It Or Hate It: Influencer Marketing Works| avtor = Newman| at = Daniel| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-noyabr }}</ref>, bul usınıslar qaysı ónim/xızmetti satıp alıwdı sheshpegen paydalanıwshılardıń, ásirese jas tutınıwshılardıń itibarın tartadı<ref>{{Cite journal|last1=Dunkley|first1=Lydia|title=Reaching The Zolom's Children: Harnessing the Power of Digital Influencers in Film Publicity|url=https://promotionalcommunications.org/index.php/pc/article/view/85|access-date=2017-11-11| sáne =7 February 2017}}</ref>. Tásir etiwshilerdi óz auditoriyasına ónim yamasa xızmetti marketinglaw yamasa járiyalaw ushın paydalanıw ámeliyatı kóbinese tásir etiwshi marketing dep ataladı." "2013-jılı Birlesken Korollik Reklama Standartları Administraciyası (ASA) ataqlı adamlardı ónim yamasa xızmetti usınıw ushın tólengenligin anıq kórsetiw ushın #spon yamasa #ad heshteglerinen paydalanıwdı usınıs etti. AQSH Federal Sawda Komissiyası usıǵan uqsas kórsetpeler berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2019/11/ftc-releases-advertising-disclosures-guidance-online-influencers| bet = FTC Releases Advertising Disclosures Guidance for Online Influencers| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| baspaxana = Federal Trade Commission| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may }}</ref>. Sociallıq media platformaları reklamada belgili bir auditoriyaǵa baǵdarlanıw imkaniyatın beredi. Sociallıq media paydalanıwshıları reklamanı bólisip, pikir bildire aladı, bul passiv tutınıwshılardı aktiv járiyalawshılarǵa hám hátteki óndiriwshilerge aylandıradı<ref>{{Cite journal| sáne =2011|title=Viral Advertising in Social Media Participation in Facebook Groups and Responses among College-Aged Users|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15252019.2011.10722189|access-date=2018-03-07}}</ref>. Maqsetti anıqlaw reklama beriwshilerden durıs paydalanıwshılarǵa qalay jetiwdi túsiniw ushın qosımsha kúsh talap etedi<ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232|publisher=Kelley School of Business|date=2010|access-date=2019-04-28}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaplanHaenlein2010">[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media"]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 April</span> 2019</span>. <q>Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].</q></cite></ref>. Kompaniyalar házilik (mısalı, shitposting) arqalı básekileslerinen kúlip qoyıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.qsrmagazine.com/exclusives/wendys-roasts-its-way-social-media-stardom| bet = Wendy's Roasts its Way to Social Media Stardom| avtor = Hardy| at = Kevin| sáne = 2018-jıl 18-iyun | jumıs = qsrmagazine.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-iyun }}</ref>. Reklama hatte fanart dóretiwge ilham berip, jańa auditoriyalardı tartıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.deviantart.com/tag/wendysmascot| bet = Explore the Best Wendysmascot Art| til = en| jumıs = DeviantArt| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>. Heshtegler (mısalı, #ejuice hám #eliquid) qızıǵıwshı paydalanıwshılardı obyektke alıwdıń bir usılı<ref>{{Cite journal|title=From Apple to Werewolf: A content analysis of marketing for e-liquids on Instagram}}</ref>. Paydalanıwshı kontenti tásir etiwshilerdiń qatnasısız teńlesler tásirin payda etip, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıwı múmkin. 2012-jılı ótkerilgen izertlew bul baylanıstı úyrenip, teńlesler arasındaǵı baylanıstıń satıp alıw niyetine tásir etiwi múmkinligin bildirdi: sáykeslikti xoshametlewge tikkeley tásir hám ónimge qızıǵıwshılıqtı arttırıw arqalı reklama tásir. Bul izertlew ónim haqqında teńlesler arasındaǵı baylanıs ónimge qızıǵıwshılıqtı arttıradı dep tastıyıqladı<ref name="Wang2011">{{Cite journal|last=Wang|first=Xia| sáne =November 2012|title=Social Media Peer Communication and Impacts on Purchase Intentions: A Consumer Socialization Framework|url=http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/78294.pdf}}</ref>. === Ilim === Ilimpazlar ilimiy bilimler hám izertlewlerin bólisiw ushın ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X hám Academia.edu sıyaqlı sociallıq media platformalarınan paydalanadı<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/s41556-018-0253-6|title=Social media for scientists|year=2018|pmid=30482942}}</ref>. Eń kóp qollanılatuǵın platformalar - X hám bloglar. Sociallıq medianı qollanıw ilimpazlar, jurnalistler hám jámiyet arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqsılaǵanı haqqında xabarlar bar. 2010-jıl 1-sentyabrden 2011-jıl 31-avgustqa shekem X platformasında ilim menen baylanıslı 495,000 nan aslam pikir bólisildi<ref>{{Cite journal|title=Building Buzz: (Scientists) Communicating Science in New Media Environments|last1=Liang|first1=Xuan|author2=Su|author3=Yeo|doi=10.1177/1077699014550092}}</ref>. Ilim menen baylanıslı bloglar jámiyettiń ilimdi úyreniw, izbe-iz qızıǵıw hám talqılaw qızıǵıwshılıǵına juwap beredi hám motivaciya beredi. Jazıwlar tez jazılıwı múmkin hám oqıwshılarǵa avtorlar menen real waqıtta óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/23674/chapter/6|doi=10.17226/23674|title=Communicating Science Effectively|year=2017|isbn=978-0-309-45102-4|last1=National Academies Of Sciences|first1=Engineering|author2=Division of Behavioral Social Sciences Education|author3=Committee on the Science of Science Communication: A Research Agenda}}</ref>. Klimattıń ózgeriwin izertlew kontekstinde ótkerilgen bir izertlew klimatolog ilimpazlar hám ilimiy institutlar onlayn talqılawda minimallıq rol atqarǵanın hám húkimetlik emes shólkemler tárepinen alǵa ilgerlegenin bildirdi<ref>{{Cite journal|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcc.191|title=Online communication on climate change and climate politics: a literature review|last1=Schäfer|first1=Mike S.|doi=10.1002/wcc.191}}</ref>. === Akademiya === Akademikler sociallıq media belsendiligin akademiyalıq basılımlardı bahalaw<ref>{{Cite journal|last1=Haustein|first1=Stefanie|year=2016|title=Grand challenges in altmetrics: Heterogeneity, data quality and dependencies|journal=Scientometrics|volume=108|pages=413–423|bibcode=2016arXiv160304939H|doi=10.1007/s11192-016-1910-9}}</ref>, jámiyetlik pikirdi ólshew<ref>{{Cite journal|last1=Yang|first1=Y|title=Sentiment Analysis of Tweets on Menu Labeling Regulations in the US.|journal=Nutrients|volume=15|doi=10.3390/nu15194269}}</ref>, tásir etiwshi akkauntlardı anıqlaw<ref>{{Cite journal|last1=Howard|first1=C|title=The top sports medicine influencers on X (formerly Twitter).|journal=Journal of Sports Sciences|pages=1–6|doi=10.1080/02640414.2023.2259723}}</ref>, yamasa ideyalar yamasa sheshimlerdi crowdsourcing etiw ushın paydalanadı<ref>{{Cite journal|last1=Mondal|first1=H|title=Twitter-based crowdsourcing: What kind of measures can help to end the COVID-19 pandemic faster?|journal=Frontiers in Medicine|volume=9|pages=961360|doi=10.3389/fmed.2022.961360}}</ref>. Facebook, X sıyaqlı sociallıq media platformaları da sezimlerdi analizlew arqalı saylaw nátiyjelerin boljaw ushın birlestirip qollanıladı<ref>{{Cite journal|last1=Chauhan|first1=P.|title=The emergence of social media data and sentiment analysis in election prediction|journal=Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing|volume=12|pages=2601–2627|doi=10.1007/s12652-020-02423-y}}</ref>. Qosımsha sociallıq media (mısalı, YouTube, Google Trends) dawıs beriwshilerdiń keńirek segmentine jetip barıw, mediaga tán birjaqlılıqtı minimallastırıw hám ortasha haqıyqıy dawıs úlesinen yarım procent ayrılıp turatuǵın saylaw boljamların arzan bahalawga qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Franch|first1=F.|title=(Wisdom of the Crowds)^2: 2010 UK election prediction with social media|journal=Journal of Information Technology & Politics|volume=10|pages=57–71|doi=10.1080/19331681.2012.705080}}</ref>. === Oqıw ornına qabıllaw === Ayırım jerlerde oqıwshılar sociallıq media parolların mektep administraciyasına tapsırıwǵa májbúr bolǵan<ref name="ACLU1">{{Web deregi | url = https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools| bet = ACLU-MN Files Lawsuit Against Minnewaska Area Schools| sáne = 2012-jıl 6-mart | baspaxana = ACLU Minnesota| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Oqıwshılardıń sociallıq media qupıyalıǵın qorǵaytugın nızamlar az. ACLU sıyaqlı shólkemler qupıyalıqtı qorǵawdı kúsheytiwdi talap etedi. Olar akkaunt maǵlıwmatların beriwge qısım kórsetilgen oqıwshılardı qarsılıq kórsetiwge shaqıradı. Kolledjler hám universitetler qabıllaw processi dawamında ótinish beriwshilerdiń sociallıq media profillerinen ibarat internet xızmetlerine kiriwi múmkin. Joqarı oqıw ornına tayarlıq xızmetlerin kórsetiwshi Kaplan, Inc korporaciyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jılı qabıllaw xızmetkerleri ótinish beriwshiler haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 27% jaǵdayda Google, 26% jaǵdayda Facebook paydalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned/| bet = Kaplan Test Prep Survey: More College Admissions Officers Checking Applicants' Digital Trails, But Most Students Unconcerned| sáne = 2013-jıl 31-oktyabr | baspaxana = Kaplan Test| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Sociallıq media betlerinde gúmanlı materiallar bar oqıwshılar qabıllaw processinen shıǵarılıwı múmkin.<blockquote>"2017-jıl iyul ayında Amerikanıń Kollej Registratorları hám Qabıllaw Xızmetkerleri Assocaciyası tárepinen ótkerilgen bir sorawnama boyınsha, respondentlerdiń 11 procenti sociallıq media mazmunı tiykarında talabandı qabıllawdan bas tartqanın bildirgen. Bul kórsetkish Birinshi dúzetiwge tiyisli bolǵan mámleketlik institutlardıń 8 procentin óz ishine aladı. Soraw-juwap nátiyjesinde institutlardıń 30 procenti ótinish beriwshilerdiń jeke sociallıq media akkauntların hesh bolmaǵanda geyde qarap shıǵıwın moyınlaǵan."<ref>{{Web deregi | url = https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion| bet = The First Amendment, Social Media and College Admissions| avtor = LoMonte| at = Frank| sáne = 2021-jıl 13-dekabr | til = en-US| baspaxana = Inside Higher Ed}}</ref></blockquote> === Sud isleri === Sociallıq media kommentariyaları hám súwretleri jumıs nızamı, balaǵa ǵamxorlıq/balanı qollap-quwatlaw hám mayıplıq talapları boyınsha sud islerinde qollanılǵan. [[Apple Inc.|Apple]] xızmetkeri óz jumıs beriwshisin [[Facebook]] ta sınǵa alǵannan keyin, ol jumıstan shıǵarıldı. Burınǵı xızmetker Apple kompaniyasın ádalatsız bosatıw boyınsha sudqa bergen waqtında, sud xızmetkerdiń Facebook jazıwların teksergennen soń, jazıwlar Apple siyasatın buzǵanın aytıp, Apple paydasına qarar shıǵarǵan<ref name="BlogHerald">{{Web deregi | url = https://www.blogherald.com/2017/08/24/5-court-cases-social-media-played-part/| bet = 5 Court Cases Where Social Media Played a Part| sáne = 2017-jıl 24-avgust | jumıs = Blog Herald| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-oktyabr }}</ref>. Bir jup ajırasqannan keyin, er adam "repperdiń burınǵı hayalın óltiriw fantaziyaları haqqında aytqan" qosıq sózlerin jaylastırıp, qorqıtıwlar járiyalaǵan. Sud onı ayıplı dep esaplaǵan.<ref name="BlogHerald" /> Mayıplıq talabı boyınsha bir iste, jumısta qulaǵan hayal óziniń birotala jaraqatlanǵanın aytqan; jumıs beriwshi onıń sociallıq media jazıwların onıń talabına qarsı dalil retinde qollanǵan.<ref name="BlogHerald" /> === Densawlıq === ==== Jasóspirimler ==== Sociallıq media jasóspirimler densawlıǵı ushın qollap-quwatlaw sistemasın usına aladı, sebebi ol olardı ózi ushın áhmiyetli dep esaplaǵan densawlıq máselelerine dıqqatın qaratıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite journal| sáne =June 2016|title=Our future: a Lancet commission on adolescent health and wellbeing}}</ref>. Mısalı, semizlikti emlewden ótip atırǵan jasóspirimlerdegi klinikalıq izertlewde, qatnasıwshılar sociallıq media olardı jeke salmaǵın túsiriw mazmunına hám basqa semiz jasóspirimlerdegi sociallıq qollap-quwatlawǵa kiriwine imkaniyat bergenin aytqan<ref>{{Cite journal|title=Health literacy in a complex digital media landscape: Pediatric obesity patients' experiences with online weight, food, and health information}}</ref><ref name="media and eating disorders">{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}</ref>. Sociallıq media densawlıq haqqında maǵlıwmat bere alsa da, ádette bul maǵlıwmattıń sapasın támiyinlew mexanizmi joq<ref name="media and eating disorders">{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders "media and eating disorders"]. National Eating Disorder Association. 5 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2021</span>.</cite></ref>. Milliy As Buzılıwları Assocaciyası salmaǵın túsiriw mazmunı menen nadurıs maǵlıwmatqa tásirlengen hayallar arasındaǵı tartipsiz awqatlanıw arasında joqarı baylanıs bar ekenin xabarladı.<ref name="media and eating disorders" /> Densawlıq sawatlılıǵı paydalanıwshılarǵa bunday mazmundı anıqlaw/aldın alıw kónlikpelerin beredi. Húkimetler hám jámiyetlik densawlıq shólkemleri tárepinen densawlıq sawatlılıǵın arttırıw boyınsha kórsetilgen háreketler sheklengen tabısqa eriskenin bildirdi. Anoreksiyaǵa qarsı saytlar sıyaqlı sociallıq media, ásirese jasóspirimlerde, sociallıq media arqalı zıyanlı densawlıqqa baylanıslı háreketlerdi kúsheytip, zıyan keltiriw qáwpin arttıradı dep xabarlanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| bet = Eating Disorders and the Internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101019032231/http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| arxivsáne = 2010-jıl 19-oktyabr | baspaxana = National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-sentyabr }}</ref>. ==== Pandemiya ==== Koronavirus pandemiyası waqtında, hár tárepleme nadurıs maǵlıwmatlar sociallıq media arqalı keń tarqaldı<ref>{{Cite journal| sáne =2023|title=The impact of fake news on social media and its influence on health during the COVID-19 pandemic: a systematic review}}</ref>. Burmalanıp kórsetiwge duwshar bolǵan temalar emlewdi, juqtırıwdan saqlanıwdı, vakcinaciyalanıwdı hám jámiyetlik siyasattı óz ishine aldı. Bir waqıttıń ózinde, húkimetler hám basqalar jámiyetlik siyasattı qollap-quwatlaw ushın durıs hám nadurıs maǵlıwmatlardı basıp qoyıwǵa sociallıq media platformalarına tásir etti<ref>{{Cite news|date=2022-10-09|title=How social media 'censorship' became a front line in the culture war|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/|access-date=2024-05-26}}</ref>. Sociallıq medianı kóbirek paydalanıw teoriyalardı qabıl etiwge kóbirek baylanıslı bolǵanı xabarlandı, bul psixikalıq densawlıqtıń jamanlasıwına<ref>{{Cite journal|title=Belief in a COVID-19 Conspiracy Theory as a Predictor of Mental Health and Well-Being of Health Care Workers in Ecuador: Cross-Sectional Survey Study}}</ref> hám jámiyetlik densawlıq usınıslarına az ámel etiwge alıp keldi<ref>{{Cite journal|title=Social media use as a predictor of handwashing during a pandemic: evidence from COVID-19 in Malaysia}}</ref>. ==== Ǵárezlilik ==== Sociallıq media platformaları ǵárezlilikke baylanıslı háreketler ushın qolaylı ortalıq bolıwı múmkin, izertlewler shekten tıs paydalanıw ǵárezlilikke uqsas belgilerge alıp keliwi múmkinligin kórsetedi. Bul belgilerge májbúriy tekserip turıw, kewil-keyiptiń ózgeriwin hám sociallıq medianı paydalanbaw waqtında ózin jaman seziwdi óz ishine aladı, bul betpe-bet sociallıq qarım-qatnaslardıń azayıwına hám jeke qarım-qatnaslar hám jalǵızlıq seziminiń jamanlasıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=Meta-analyses of comparative efficacy of antidepressant medications on peripheral BDNF concentration in patients with depression}}</ref>. === Uyqınıń buzılıwı === 2017-jılǵı izertlew uyqınıń buzılıwı menen sociallıq medianı paydalanıw arasındaǵı baylanıs haqqında xabarladı. Ol kompyuter/telefon displeylerinen shıǵatuǵın kók jaqtılıq - hám waqıttıń dawamınlıǵınan góre jiyiligi, "obsessiv 'tekserip turıw'" dep atalatuǵın uyqınıń buzılıwın boljaydı dep juwmaq shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20180104-is-social-media-bad-for-you-the-evidence-and-the-unknowns| bet = Is social media bad for you? The evidence and the unknowns| avtor = Brown| at = Jessica| til = en| baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-iyun }}</ref>. Sociallıq medianı paydalanıw menen uyqınıń buzılıwı arasındaǵı baylanıs jas úlkenler ushın klinikalıq aqıbetlerge iye<ref name="Levenson 36–41">{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults}}</ref>. Jaqında ótkerilgen izertlew háptesine sociallıq medianı eń kóp paydalanatuǵın adamlarda uyqınıń eń kóp buzılıwı kózge taslanǵanın kórsetti. Kúnine sociallıq medianı paydalanıwdıń orta esap penen waqtı 61 minut boldı. Hayallarda uyqınıń buzılıwınıń joqarı dárejesi kóbirek ushırasıwı itimal<ref>{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica C.|title=The Association Between Social Media Use and Sleep Disturbance Among Young Adults}}</ref>. Kóplegen jasóspirimler túnde telefonlarında uzaq waqıt otırıwdan uyqısızlıqqa ushıraydı, bul olardı mektepte sharshaǵan hám dıqqatsız qıladı<ref>{{Cite news|last=Ritcher|first=Ruthann|title=Among teens, sleep deprivation an epidemic|url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2015/10/among-teens-sleep-deprivation-an-epidemic.html|access-date=14 November 2020|publisher=Stanford School of Medicine| til =en}}</ref>. 2011-jılǵı izertlew Facebook ta ótkerilgen waqıt GPA menen keri baylanısta ekenin kórsetti, biraq uyqınıń buzılıwı menen baylanıs anıqlanbaǵan<ref>{{Cite journal|last=Junco|first=Reynol|title=Too Much Face and Not Enough Books}}</ref>. === Emocionallıq tásirler === Sociallıq medianıń izertlengen tásirleriniń biri - 'Facebook depressiyası', ol sociallıq mediada júdá kóp waqıt ótkiziw jasóspirimlerge tásir etedi<ref name="Schurgin-2011" /> Bul adamnan qashıwǵa alıp keliwi múmkin, ol jalǵızlıq hám óz-ózine tómen baha beriwdi kúsheytiwi múmkin.<ref name="Schurgin-2011">{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|pages=800–804}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchurgin_O'KeeffeClarke-Pearson2011">Schurgin O'Keeffe, Gwenn; Clarke-Pearson, Kathleen (2011). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/ "The impact of social media on children, adolescents, and families"]. ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1542/peds.2011-0054|10.1542/peds.2011-0054]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588 21444588]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:56801712 56801712].</cite></ref>. Sociallıq media paydalanıwshılardı aylandırıwdı dawam etiwge xoshametlewshi kontentti tańlaydı<ref name="Levenson 36–41">{{Cite journal|last1=Levenson|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults|pages=36–41}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLevensonShensaSidaniColditz2016">Levenson, Jessica; Shensa, Ariel; Sidani, Jaime E.; Colditz, Jason B.; Primack, Brian A. (April 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 "The association between social media use and sleep disturbance among young adults"]. ''Preventative Meditation''. '''85''': 36–41. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ypmed.2016.01.001|10.1016/j.ypmed.2016.01.001]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 4857587]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26791323 26791323].</cite></ref>. Izertlewler balalardıń óz-ózine baha beriwi unamlı pikirler menen unamlı tásir etiletuǵının hám keri pikirler yamasa pikirlerdiń joqlıǵı menen keri tásir etiletuǵının kórsetedi. Bul óz-ózin qabıl etiwge tásir etti<ref>{{Cite book|last1=Seymour|title=Successes and setbacks of social media: impact on academic life|year=2021|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-69523-3|pages=132}}</ref>. 2017-jılı 6,000 ǵa jaqın jasóspirimlerde ótkerilgen izertlew, sociallıq medianı paydalanıwda ǵárezlilikke uqsas belgileri bar dep xabarlaǵanlar óz-ózine tómen baha beriw hám depressiya belgileriniń joqarı dárejesi haqqında xabarlaw itimallıǵı joqarı ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|last1=Bányai|title=Problematic Social Media Use: Results from a Large-Scale Nationally Representative Adolescent Sample|pages=e0169839}}</ref>. Ekinshi emocionallıq tásir - sociallıq media tulǵasızlanıw, ol ambivalentlik, emocionallıq sharshaǵanlıq hám depersonalizaciya dep anıqlanadı. Ambivalentlik - sociallıq medianı paydalanıwdan payda haqqında túsinbewshilik. Emocionallıq sharshaǵanlıq - sociallıq medianı paydalanıwdan stress. Depersonalizaciya (tulǵasızlanıw) - sociallıq mediadan emocionallıq uzaqlasıw. Tulǵasızlanıwdıń bul úsh faktorı sociallıq mediada dawam etiw itimallıǵına keri tásir etedi<ref>{{Cite journal|last1=Han|year=2018|title=Social Media Burnout: Definition, Measurement Instrument, and Why We Care|pages=1–9}}</ref>. Úshinshi emocionallıq tásir - "qaldırıp ketiwden qorqıw" (FOMO), ol "basqalar ózi joq bolǵan qızıqlı waqıyalardı bastan keship atırǵan bolıwı múmkin degen keń tarqalǵan qorqınısh"<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013">{{Cite journal|last1=Przybylski|first1=Andrew K.|last2=Murayama|first2=Kou|last3=DeHaan|first3=Cody R.|last4=Gladwell|first4=Valerie|year=2013|title=Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=4|pages=1841–1848|doi=10.1016/j.chb.2013.02.014}}</ref>. Bul sociallıq mediadaǵı doslarǵa kóbirek itibar beriwge baylanıslı.<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013" /> Sociallıq media sonday-aq Twitter medicinaǵa baylanıslı jámááti ushın islegenindey qollap-quwatlaw usına aladı<ref>{{Cite journal|last1=Fuller|first1=Maren Y.|last2=Allen|first2=Timothy Craig| sáne =2016-09-01|title=Let's Have a Tweetup: The Case for Using Twitter Professionally|url=http://meridian.allenpress.com/aplm/article/140/9/956/196157/Lets-Have-a-Tweetup-The-Case-for-Using-Twitter|journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine| til =en|volume=140|issue=9|pages=956–957|doi=10.5858/arpa.2016-0172-SA|pmid=27195434|issn=1543-2165}}</ref>. X densawlıqtı saqlaw qánigeleri hám studentler arasında akademiyalıq talqılawlardı ámelge asırdı, sol waqıtta bul adamlar ushın qollap-quwatlawshı jámáátti támiyinlep, aǵzalarǵa bir-birin like, kommentariyalar hám postlar arqalı qollap-quwatlawǵa imkaniyat berdi<ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Lisa|last2=Woo|first2=Benjamin K P|date=2021-01-19|title=Twitter as a Mental Health Support System for Students and Professionals in the Medical Field|journal=JMIR Medical Education| til =en|volume=7|issue=1|pages=e17598|doi=10.2196/17598|pmid=33464210|issn=2369-3762}}</ref>. Sociallıq mediaǵa kiriw ómirlik joldaslarınıń óliminen hám dosları hám jaqınlarınan geografiyalıq uzaqlıqtan keyin, úlken jastaǵı adamlardı baylanısta saqlawdıń bir usılın usındı<ref>{{Cite journal|last1=Cotten|first1=Shelia R.|last2=Schuster|first2=Amy M.|date=2022-06-01|title=Social media use and well-being among older adults|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X21002451|journal=Current Opinion in Psychology|volume=45|pages=101293|doi=10.1016/j.copsyc.2021.12.005|pmid=35065352|issn=2352-250X}}</ref>. === Baylanıs === Sociallıq media hár túrli mádeniyatlarda baylanısıwdıń hár qıylı usıllarına qaramastan, kóp sanlı mádeniyat almasıwına hám mádeniyatlar aralıq baylanısqa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.pbs.org/ampu/crosscult.html| bet = Working on Common Cross-cultural Communication Challenges| avtor = DuPraw| at = Marcelle E.| sáne = 1997 | jumıs = www.pbs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Sociallıq media jaslardıń baylanısıw usılına tásir etti, tildiń jańa formaların kirgizdi<ref>{{Cite book|doi=10.1007/978-3-030-84230-7|title=Esperanto Revolutionaries and Geeks| sáne =2021|last1=Fians|first1=Guilherme|isbn=978-3-030-84229-1}}</ref>. Jańa qısqartıwlar waqıttı únemleydi, bul "LOL" mısalında kórsetilgen, ol "qattı dawıslap kúliw" ushın keń tarqalǵan qısqartpa. Heshteg maǵlıwmat izlewdi ańsatlastırıw hám paydalanıwshılarǵa basqalardıń dıqqatın tartıw úmitinde qızıǵıwshılıq temalardı atap kórsetiw imkaniyatın beriw ushın jaratılǵan. Heshtegler háreketke járdem beriw, kontentti keleshekte paydalanıw ushın belgilew hám basqa paydalanıwshılarǵa talqılawǵa úles qosıw imkaniyatın beriw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Saxton|title=#AdvocatingForChange: The Strategic Use of Hashtags in Social Media Advocacy|pages=154–169}}</ref>. Ayırım jaslar ushın, sociallıq media hám xabar jazısıw kóbinese jeke baylanıslardıń ornın basqan, pandemiya sebebinen bólekleniwden beter bolǵan, sáwbet hám basqa da sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın keshiktirgen<ref>{{Web deregi | url = https://childmind.org/article/how-using-social-media-affects-teenagers/| bet = How Using Social Media Affects Teenagers| til = en-us| jumıs = Child Mind Institute| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}</ref>. === Kontent iyeligi === Sociallıq media kontenti paydalanıwshılar tárepinen jaratıladı. Biraq, kontent (mazmun) iyeligi paydalanıwshılar kelisim bergen Xızmet Kórsetiw Shártleri menen anıqlanadı. Platformalar mazmunǵa kiriwdi basqaradı hám onı úshinshi táreplerge beriw múmkin<ref name="Jones">{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/student-papers/fall05-papers/facebook.pdf| bet = Facebook: Threats to Privacy| avtor = Jones| at = Harvey| jıl = 2005| baspaxana = MIT Computer Science & Artificial Intelligence Lab| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}</ref>. Platformalardıń shártleri hár qıylı bolsa da, ulıwma olar barlıǵı paydalanıwshılardıń avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın jumısların platformanıń qálewinshe paydalanıwǵa ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2015/05/20/what-you-really-sign-up-for-when-you-use-social-media.html| bet = What you really sign up for when you use social media| avtor = Thompson| at = Cadie| sáne = 2015-jıl 20-may | til = | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. 2012-jılı Facebook tárepinen satıp alınǵannan keyin, Instagram paydalanıwshılardan ruqsat soramay yamasa olardı tólemsiz mazmundı járiyalawlarda paydalanıwdı niyetlegenin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/instagram-says-it-now-has-the-right-to-sell-your-photos/| bet = Instagram says it now has the right to sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-dec-17-la-fi-tn-instagram-sell-photos-terms-of-service-20121217-story.html| bet = Instagram may have ads, let companies use your photos for the ads| avtor = Rodriguez| at = Salvador| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Keyin bul ózgerislerdi qaytardı, sol waqıttaǵı CEO Kevin Systrom xızmet kórsetiw shártlerin jańalawǵa wáde berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/instagram-apologizes-to-users-we-wont-sell-your-photos/| bet = Instagram apologizes to users: We won't sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/12/18/3781860/instagram-on-its-new-tos-its-not-our-intention-to-sell-your-photos| bet = Instagram says 'it's not our intention to sell your photos'| avtor = Sottek| at = T.C.| sáne = 2012-jıl 18-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|last=Aral|first=Sinan|year=2020|title=The Hype Machine: How Social Media Disrupts Our Elections, Our Economy, and Our Health—and How We Must Adapt|url=https://archive.org/details/hypemachinehowso0000aral|isbn=978-0-525-57451-4|publisher=Currency}} * {{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|year=2014|title=Social Media: A Critical Introduction|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-5731-9}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] s1dr7i88qbl8sgcueggpzmoh06gz1rf 0 20900 266129 213217 2026-08-17T20:37:59Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266129 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Social_networking_services.jpg|nobaý|Kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń hár túrli belgileriniń súwretleri.]] '''Sociallıq tarmaq''' ''(sonday-aq: Sociallıq tarmaq xızmeti. [[Inglis tili|ingl]].social networking service, SNS)'' yamasa '''sociallıq tarmaq saytı''' — bul adamlardıń jeke yamasa kásiplik kontent, qızıǵıwshılıqlar, is-háreketler, ortalıq yamasa haqıyqıy ómir baylanısların basqa adamlar menen bólisetuǵın sociallıq qarım-qatnas ornatıw ushın paydalanatuǵın onlayn [[sociallıq media]] platformasınıń túri<ref name="Obar & Wildman 2015">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|date=October 2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.1016/j.telpol.2015.07.014|issn=0308-5961}}</ref><ref name="Boyd & Ellison 2007">{{Cite journal|last1=boyd|first1=danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|date=October 2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–230|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}</ref>. Sociallıq tarmaq xızmetleri formatı hám ózgeshelikleri sanı boyınsha hár túrli boladı. Olar jumıs stol kompyuterler hám noutbukler, sonday-aq planshetler hám smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalarda isleytuǵın jańa informaciyalıq hám baylanıs quralların óz ishine aladı. Bul cifrlı foto/video/bólisiw hám onlayn kúndelik jazıwlardı (blog alıp barıw) óz ishine qamtıwı múmkin<ref name="Boyd & Ellison 2007">{{Cite journal|last1=boyd|first1=danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|date=October 2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–230|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFboydEllison2007">boyd, danah M.; Ellison, Nicole B. (October 2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–230. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:52810295 52810295].</cite></ref>. Onlayn jámiyet xızmetleri bazıda [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tárepinen sociallıq tarmaq xızmetleri dep esaplanadı, biraq keńirek mániste, sociallıq tarmaq xızmeti ádetde jeke adamǵa baǵdarlanǵan xızmet kórsetedi, al onlayn jámiyet xızmetleri toparlarǵa baǵdarlanǵan. Ulıwma túrde "hár qıylı túrdegi mazmundı (kontentti) onlayn almasıw ushın baylanıslar tarmaqların qurıwdı jeńillestiretuǵın veb-saytlar" dep anıqlanǵan sociallıq tarmaq saytları jeke qatnastan tısqarı óz-ara tásirlesiw ushın támiyinleydi. Bul [[kompyuter]] járdeminde ámelge asırılatuǵın óz-ara tásirler hár túrli tarmaqlar aǵzaların baylanıstıradı hám jańa sociallıq hám kásiplik qarım-qatnaslardı jaratıwǵa, qollap-quwatlawǵa hám rawajlandırıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Mlaïki|first1=Alya|last2=Walsh|first2=Isabelle|title=Why Do We Continue Using Social Networking Sites? The Giving Loop that feeds Computer-Mediated Social Ties|journal=Systèmes d'Information et Management|date=17 February 2017|volume=22|issue=2|pages=5–47|doi=10.3917/sim.172.0005}}</ref>. Sociallıq tarmaq saytları [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] óz sociallıq tarmaqlarındaǵı adamlar menen pikirler, cifrlı súwretler hám videolar, postlar bólisiwge, hám olardı onlayn yamasa haqıyqıy dúnyadaǵı is-háreketler hám waqıyalar haqqında xabardar etiwge múmkinshilik beredi. Jeke qarım-qatnas arqalı sociallıq tarmaq - mısalı, waqıyalar haqqında sóylesip awıl bazarında jıynalıw - qalalardıń eń dáslepki rawajlanıwınan beri bar bolǵan<ref>{{Citation |last=Joseph |first=R. |title=The Naked Neuron |date=1993 |pages=71–98 |chapter=Touch Me—Feel Me—Feed Me— Kiss Me! |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4899-6008-5_4 |isbn=978-0-306-44510-1}}</ref>, al internet adamlarǵa dúnyanıń hár túrli jerlerinde jasaytuǵın basqa adamlar menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi (bunıń ushın internet baylanısına kirisiw kerek). Platformaǵa baylanıslı, aǵzalar hár qanday basqa aǵza menen baylanısa aladı. Basqa jaǵdaylarda, aǵzalar tek ózleri baylanısta bolǵan adamlar menen, hám keyin sol baylanıstıń baylanısları menen, hám solay dawam etip baylanısa aladı. [[Facebook]] 2017-jılı ayına 2,13 milliard aktiv paydalanıwshı hám kúnine ortasha 1,4 milliard aktiv paydalanıwshıǵa iye bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://newsroom.fb.com/company-info/| bet = Company Info| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151115110456/https://newsroom.fb.com/company-info/| arxivsáne = 2015-jıl 15-noyabr | baspaxana = Facebook Newsroom| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-aprel }}</ref>. LinkedIn, kásipke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq xızmeti, ádetde aǵzanıń basqa aǵza menen onlayn baylanısqa shıǵıwınan aldın onı haqıyqıy ómirde jeke tanıwın talap etedi. Ayırım xızmetler aǵzalardıń basqa aǵzalar menen baylanısqa shıǵıwı ushın aldınnan bar bolǵan baylanıstı talap etedi. [[COVID-19 pandemiyası]] sebebinen, Zoom videobaylanıs platforması pútkil dúnya boyınsha jaylasqan adamlardı baylanıstırıw hám mektep, universitet, jumıs hám húkimet jıynalısları sıyaqlı kóplegen onlayn ortalıqlardı ámelge asırıw ushın áhmiyetli orın iyeledi. Sociallıq tarmaq xızmetleriniń tiykarǵı túrleri kategoriya orınların (mısalı, jas yamasa kásip yamasa [[din]]), doslar menen baylanısıw usılların (ádetте ózin-ózi táriyiplew betleri menen) hám isenimge baylanıslı usınıs sistemasın óz ishine aladı. Sociallıq tarmaq xızmetlerin tórt túrge bóliwge boladı<ref>{{Cite book|doi=10.1016/S0065-2458(09)01002-X|chapter=Chapter 2 Social Network Sites|title=Social Networking and the Web|pages=19–73|series=Advances in Computers|year=2009|last1=Thelwall|first1=Mike|isbn=9780123748119}}</ref>: * sociallasıw sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan bar bolǵan doslar yamasa paydalanıwshılar menen sociallasıw ushın qollanıladı (mısalı, Facebook, Instagram, Twitter/X) * onlayn sociallıq tarmaqlar - bul oraylastırılmaǵan hám tarqatılǵan kompyuter tarmaqları bolıp, onda paydalanıwshılar bir-biri menen internet xızmetleri arqalı baylanısadı. * sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan sociallıq emes jeke qatnas ushın qollanıladı (mısalı, LinkedIn, kásip hám jumısqa baǵdarlanǵan sayt) * sociallıq navigaciya sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan paydalanıwshılarǵa belgili bir informaciya yamasa resurslar tabıwǵa járdem beriw ushın qollanıladı (mısalı, kitaplar ushın Goodreads, Reddit) Doslar hám qızıǵıwshılıqlar haqqındaǵı jazıwlardı qaytadan kirgiziwdi boldırmaw ushın bul xızmetlerdi standartlastırıw háreketleri bolǵan (FOAF standartın kóriń). Izertlewde Hindstannıń 2013-jılı sociallıq media paydalanıwshıları sanı boyınsha dúnyada eń úlken ósiwdi jazıp alǵanın kórsetedi.[1] 2013-jılǵı sorawnama AQSH ereseklerdiń 73% sociallıq tarmaq saytların paydalanatuǵının anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2013/12/30/pew-social-networking//| bet = 73% Of U.S. Adults Use Social Networks, Pinterest Passes Twitter In Popularity, Facebook Stays On Top| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151027001227/http://techcrunch.com/2013/12/30/pew-social-networking/| arxivsáne = 2015-jıl 27-oktyabr | avtor = Lunden| at = Ingrid| sáne = 2013-jıl 30-dekabr | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-oktyabr }}</ref>. == Oflayn hám onlayn sociallıq tarmaq xızmetleri == {| class="wikitable" |+ style="text-align: left;" |Oflayn hám onlayn sociallıq tarmaq xızmetleri arasındaǵı ayırmashılıqlar<ref name="buettner2017a">{{Cite journal|last=Buettner|first=Ricardo|title=Getting a job via career-oriented social networking markets: The weakness of too many ties|year=2017|journal=Electronic Markets|volume=27|issue=4|pages=371–385|doi=10.1007/s12525-017-0248-3}}</ref> !Ózgeshelik !Oflayn sociallıq tarmaq !Onlayn sociallıq tarmaq |- |Dárejeli oraylastırıw |Kognitiv basqarılatuǵın baylanıslar sanı shama menen 150 ge sheklengen bolsa da<ref>{{Cite journal|last=Dunbar|first=R.|title=PSYCHOLOGY: Evolution of the Social Brain|journal=Science|volume=302|issue=5648|pages=1160–1161|doi=10.1126/science.1092116}}</ref>, kópshilik adamlar ortasha 14-56 baylanısqa iye ekenligin bildiredi<ref name="Granovetter1983" /> |Texnologiyalıq jaqtan úlken sanlı baylanıslar múmkin, biraq ortasha san sheklengen, mısalı, [[Facebook]]: 395<ref>{{Cite journal|last=Tong|first=Stephanie Tom|title=Too Much of a Good Thing? The Relationship Between Number of Friends and Interpersonal Impressions on Facebook|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=3|pages=531–549|doi=10.1111/j.1083-6101.2008.00409.x}}</ref><ref name="Utz2016">{{Cite journal|last=Utz|first=Sonja|title=Is LinkedIn making you more successful? The informational benefits derived from public social media|journal=New Media & Society|volume=18|issue=11|pages=2685–2702|doi=10.1177/1461444815604143}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buettner|first=Ricardo|title=Innovative Personality-based Digital Services|journal=PACIS 2016 Proceedings}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gonçalves|first=Bruno|title=Modeling Users' Activity on Twitter Networks: Validation of Dunbar's Number|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=8|pages=e22656|doi=10.1371/journal.pone.0022656}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hofer|first=Matthias|title=Perceived bridging and bonding social capital on Twitter: Differentiating between followers and followees|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=6|pages=2134–2142|doi=10.1016/j.chb.2013.04.038}}</ref> |- |Simmetriyalıq |Ádettе simmetriyalı (óz-ara háreketler<ref>{{Cite book|doi=10.1007/978-3-642-12808-0_1|title=Bioinspired Models of Network, Information, and Computing Systems|pages=1–10|year=2010|last=Buettner|first=Ricardo}}</ref>) |Simmetriyalı (mısalı, [[Instagram]], LinkedIn, XING)<ref>{{Cite journal|last=Buettner|first=Ricardo|title=Personality as a predictor of Business Social Media Usage: an Empirical Investigation of Xing Usage Patterns|journal=PACIS 2016 Proceedings}}</ref> hám asimmetriyalı (mısalı, [[Twitter]])<ref>{{Cite book|doi=10.1109/HICSS.2016.277|title=2016 49th Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS)|pages=2206–2215|year=2016|last=Buettner|first=Ricardo}}</ref> |- |Tásir etiw |Unamlı (92-97%) hám unamsız (3-8%) baylanıs qatnasıqları<ref name="Kane et al 2014">{{Cite journal|first=Gerald C.|last=Kane|year=2014|title=What's Different about Social Media Networks? A Framework and Research Agenda|journal=MIS Quarterly|volume=38|issue=1|pages=274–304|doi=10.25300/MISQ/2014/38.1.13}}</ref> argumentaciya hám sóylesiwler sıyaqlı joqarı dárejeli koordinaciya mexanizmlerin qollanıw arqalı basqarılıwı múmkin<ref name="buettner2017a" /><ref>{{Cite journal|first=Ricardo|last=Büttner|year=2006|title=The State of the Art in Automated Negotiation Models of the Behavior and. Information Perspective|journal=ITSSA|volume=1|issue=4|pages=351–356}}</ref><ref>{{Cite book|doi=10.1007/978-3-642-32273-0_13|title=E-Commerce and Web Technologies|pages=149–162|year=2012|last=Landes|first=Jürgen}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buettner|first=Ricardo|title=A User's Cognitive Workload Perspective in Negotiation Support Systems: An Eye-tracking Experiment|journal=PACIS 2016 Proceedings}}</ref> |Bloklawdan (mısalı, Twitter) yamasa jasırıwdan (mısalı, Facebook) basqa unamsız baylanıs qatnasıqların basqarıw ushın sheklengen qollap-quwatlaw |- |Kúsh |Ortasha 2-8 kúshli baylanıs hám 12-48 hálsiz/jasırın baylanıs<ref name="Granovetter1983">{{Cite journal|last=Granovetter|first=Mark|title=The Strength of Weak Ties: A Network Theory Revisited|journal=Sociological Theory|volume=1|pages=201–233|doi=10.2307/202051}}</ref> |Ortasha 9-37 kúshli baylanıs hám 68-131 hálsiz/jasırın baylanıs<ref>{{Cite journal|last=Levin|first=Daniel Z.|title=The Strength of Weak Ties You Can Trust: The Mediating Role of Trust in Effective Knowledge Transfer|journal=Management Science|volume=50|issue=11|pages=1477–1490|doi=10.1287/mnsc.1030.0136}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1145/2629438|title=On Facebook, most ties are weak|journal=Communications of the ACM|volume=57|issue=11|pages=78–84|year=2014|last=De Meo|first=Pasquale}}</ref><ref name="Utz2016" /> |- |Ózgeris dinamikası |Qoldan islengen óz-ara tásir sebepli tómen<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/3033543|title=A Set of Measures of Centrality Based on Betweenness|journal=Sociometry|volume=40|issue=1|pages=35–41|year=1977|last=Freeman|first=Linton C.}}</ref><ref name="Miritello et al 1950">{{Cite journal|last=Miritello|first=Giovanna|title=Limited communication capacity unveils strategies for human interaction|journal=Scientific Reports|volume=3|issue=1|pages=1950|doi=10.1038/srep01950}}</ref> |Texnologiyalıq qollap-quwatlaw sebepli joqarı<ref name="Miritello et al 1950" /><ref name="Kane et al 2014" /> |} == Tariyxı == Kompyuter tarmaqlarınıń kompyuter járdeminde ámelge asırılatuǵın sociallıq óz-ara tásirdiń jańa jaqsılanǵan formaların jeńillestiriw potencialı erte waqıttan-aq usınıs etilgen. Kompyuter járdeminde ámelge asırılatuǵın kommunikaciya arqalı sociallıq tarmaqtı qollap-quwatlaw ushın kóp erte onlayn xızmetlerde háreketler jasalǵan, olarǵa Usenet, ARPANET, LISTSERV hám byulleten taxtası xızmetleri (BBS) kiredi. Sociallıq tarmaq saytlarınıń kóp prototiplik ózgeshelikleri The Source, Delphi, America Online, Prodigy, CompuServe hám The WELL sıyaqlı onlayn xızmetlerde de bar edi. Dúnyajúzilik torında dáslepki sociallıq tarmaq Theglobe.com (1995)<ref>{{Cite journal|last=Cotriss|first=David| sáne =May 29, 2008|title=Where are they now: TheGlobe.com|journal=The Industry Standard|url=http://www.thestandard.com/news/2008/05/29/where-are-they-now-theglobe-com}}</ref>, Geocities (1994) hám Tripod.com (1995) sıyaqlı ulıwmalastırılǵan onlayn jámiyetler túrinde baslandı. Bul dáslepki jámiyetlerdiń kópshiligi adamlardı sáwbet bólmelerinde bir-biri menen óz-ara tásir etiwge alıp keliwge itibardı qaratqan hám paydalanıwshılardı ańsat qollanılatuǵın baspadan shıǵarıw quralların hám biypul yamasa arzan veb-keńislikti beriw arqalı jeke veb-betler arqalı jeke informaciya hám pikirler menen bólisiwge shaqırdı. Ayırım jámiyetler - mısalı, Classmates.com - adamlardı tek elektron pochta mánzilleri arqalı bir-birine baylanıstırıw arqalı basqasha usıldı qollanǵan. PlanetAll 1996-jılı baslandı. 1990-jıllardıń aqırında paydalanıwshı profilleri sociallıq tarmaq saytlarınıń oraylıq ózgesheligi bolıp, paydalanıwshılarǵa "doslar" dizimin dúziw hám usaǵan qızıǵıwshılıqları bar basqa paydalanıwshılardı izlew múmkinshiligin berdi. 1990-jıllardıń aqırına kelip sociallıq tarmaqtıń jańa usılları islep shıǵıldı hám kóp saytlar paydalanıwshılar ushın dosların tabıw hám basqarıw ushın quramalıraq ózgesheliklerdi rawajlandıra basladı. Onlayn kúndelik jazıwshılar ushın jámiyet bolǵan Open Diary tek doslar ushın mazmun hám oqıwshı kommentariyasın, paydalanıwshı óz-ara tásiri ushın áhmiyetli bolǵan sociallıq tarmaqtıń eki ózgesheligin oylap taptı<ref name="Kaplan & Haenlein 2010">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/n64|journal=Business Horizons|date=January 2010|volume=53|issue=1|pages=59–68|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}</ref>. Sociallıq tarmaq saytlarınıń bul jańa áwladı 1997-jılı SixDegrees, 1998-jılı Open Diary<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/the-open-diary-takes-off/| bet = The Open Diary Takes Off| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190323061242/https://www.zdnet.com/article/the-open-diary-takes-off/| arxivsáne = 2019-jıl 23-mart | avtor = Seminerio| at = Maria| sáne = 1998-jıl 1-dekabr | jumıs = [[ZDNet]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-aprel }}</ref>, 1999-jılı Mixi, 2000-jılı Makeoutclub<ref>{{Web deregi | url = http://archive.longislandpress.com/2010/09/30/from-friendster-to-myspace-to-facebook-the-evolution-and-deaths-of-social-networks/| bet = From Friendster To MySpace To Facebook: The Evolution and Deaths Of Social Networks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130928010810/http://archive.longislandpress.com/2010/09/30/from-friendster-to-myspace-to-facebook-the-evolution-and-deaths-of-social-networks| arxivsáne = 2013-jıl 28-sentyabr | avtor = Island| at = Long| sáne = 2010-jıl 30-sentyabr | baspaxana = longislandpress.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.bnet.com/videos/gibby-miller-inventing-the-social-network/239462| bet = Inventing the Social Network| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111001052032/http://www.bnet.com/videos/gibby-miller-inventing-the-social-network/239462| arxivsáne = 2011-jıl 1-oktyabr | avtor = Gibby Miller| sáne = 2008-jıl 6-oktyabr | baspaxana = bnet.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-avgust }}</ref>, 2001-jılı Cyworld<ref name="Boyd & Ellison 2007" /> 2002-jılı Hub Culture hám 2003-jılı Friendster hám Nexopia. payda bolıwı menen rawajlana basladı. Sonday-aq, Cyworld virtual tovarlar satıwınan payda kórgen dáslepki kompaniyalardıń biri boldı. MySpace hám LinkedIn 2003-jılı iske tústi, al Bebo 2005-jılı iske tústi. Orkut Braziliyada birinshi kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmeti boldı (biraq onıń dáslepki paydalanıwshılarınıń kópshiligi AQSH tan edi) hám Hindstanda tez ataqlılıqqa iye boldı (Madhavan, 2007).<ref name="Boyd & Ellison 2007" /> Sociallıq tarmaq saytlarınıń ataqlılıǵı tez ósip bardı; 2005-jılı MySpace [[Google]] dan kóbirek bet kórsetiwge iye boldı. Bul xızmetlerdiń kópshiligi 2004-jılı iske túsken hám 2009-jılı dúnyadaǵı eń úlken sociallıq tarmaq saytına aylanaǵan Facebook tárepinen almastırıldı.<ref>{{Web deregi | url = http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/| bet = Social Networks: Facebook Takes Over Top Spot, Twitter Climbs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110721111825/http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/| arxivsáne = 2011-jıl 21-iyul | avtor = Kazeniac| at = Andy| sáne = 2009-jıl 9-fevral | baspaxana = Blog.compete.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-avgust }}</ref>, === Sociallıq media === [[Sociallıq media]] termini birinshi ret 2004-jılı qollanıldı hám kóbinese sociallıq tarmaq xızmetlerin táriyiplew ushın qollanıladı. == Sociallıq tásir == Veb tiykarındaǵı sociallıq tarmaq xızmetleri siyasiy, ekonomikalıq hám geografiyalıq shegaralardan ótip, ulıwma qızıǵıwshılıqlar hám is-háreketlerge iye adamlardı baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.comscore.com/press/release.asp?press=1555| bet = Social networking goes global| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819224229/http://www.comscore.com/press/release.asp?press=1555| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | jıl = 2007| baspaxana = comscore.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 9-sentyabr }}</ref>. Elektron pochta hám tez xabarlar arqalı onlayn jámiyetler jaratıladı, onda sheriklik arqalı sıylıq ekonomikası hám óz-ara altruizm xoshemetlenedi. Informaciya sawǵa ekonomikasına ılayıqlı, sebebi informaciya básekesiz tovar bolıp, ámeliy jaqtan hesh qanday ǵárejetsiz sawǵa etiliwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=Economic Incentives in Markets for Information and Innovation|year=1990}}</ref>. Ilimpazlar "sociallıq" termini tek sociallıq tarmaq platformalarınıń texnologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alıw ushın jetkilikli emes ekenin atap ótken<ref>{{Cite journal|title=Information, Interactivity, and Social Media.|year=2014}}</ref>. Sonlıqtan, tarmaq sociallıǵınıń dárejesi onıń paydalanıwshılarınıń haqıyqıy háreketleri menen anıqlanıwı kerek. Paydalanıw hám qanaatlanıw kommunikaciya teoriyasına muwapıq, kóbirek adamlar kognitiv, affektiv, jeke integraciyalıq, sociallıq integraciyalıq hám túrli mútájliklerdi qanaatlandırıw ushın internet hám sociallıq medialarǵa ótinish etpekte. Internet texnologiyası mútájliklerin qanaatlandırıw ushın qosımsha sıpatında, óz gezeginde kúndelikli turımısqa, sonıń ishinde qarım-qatnaslar, mektep, shirkew, [[oyın-zawıq]] hám shańaraqqa tásir etpekte<ref name="communicationtheory1">{{Web deregi | url = http://communicationtheory.org/uses-and-gratification-theory/| bet = uses and gratification theory| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150930195549/http://communicationtheory.org/uses-and-gratification-theory/| arxivsáne = 2015-jıl 30-sentyabr | sáne = 2010-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-sentyabr }}</ref>. Kompaniyalar potencial xızmetkerlerdiń jeke ózgeshelikleri hám minez-qulqın úyreniw usılı sıpatında sociallıq medianı paydalanbaqta. Kóp jaǵdaylarda, basqa jaǵdayda jumısqa alınıwı múmkin bolǵan talaban sociallıq tarmaqlarǵa jaylastırılǵan yamasa jańalıqlar lentasında payda bolǵan qorlaytugın yamasa basqasha unamsız foto súwretler yamasa kommentariyalar sebepli qabıl etilmegen. [[Facebook]] hám basqa sociallıq tarmaq quralları barǵan sayın ilimiy izertlewlerdiń maqseti bolıp atır. Kóp tarawlardaǵı ilimpazlar sociallıq tarmaq saytlarınıń tásirin izertley basladı, bunday saytlardıń jeke basqa, siyasatqa, jeke ómirge, sociallıq kapitalǵa, jaslar mádeniyatına hám bilimlendiriwge qanday tásir etiwi múmkin ekenin izertlep atır. Sonday-aq, izertlewler adamlardıń baylanısta bolıw ushın Facebook ta oflayn dosların qosıp atırǵanın hám bul kóbinese jumıs hám úy turmısı arasındaǵı shegaralardı buzıp atırǵanın kórsetken. Dúnyajúzi boyınsha [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] sociallıq tarmaq saytların alternativ jańalıq deregi sıpatında da paydalanbaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/718019/social-media-news-source/| bet = Usage of social media as a news source worldwide 2020| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-sentyabr }}</ref>. Sociallıq tarmaq saytları jańalıqlardı alıw usılımızdı ózgertken dep aytıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/nicolemartin1/2018/11/30/how-social-media-has-changed-how-we-consume-news/| bet = How Social Media Has Changed How We Consume News| avtor = Martin| at = Nicole| til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-sentyabr }}</ref>, biraq paydalanıwshılardıń bul saytlar arqalı alınǵan mazmunnıń isenimliligine qatnası hár qıylı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pewresearch.org/internet/2019/05/13/users-say-they-regularly-encounter-false-and-misleading-content-on-social-media-but-also-new-ideas/| bet = People say they regularly see false and misleading content on social media – but also new ideas| sáne = 2019-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = Pew Research Center: Internet, Science & Tech| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-sentyabr }}</ref>. 2015-jılǵı izertlewge sáykes, AQSHta Facebook yamasa Twitter paydalanıwshılarınıń 63% bul tarmaqtı ózleriniń tiykarǵı jańalıq deregi dep esaplaydı, bunda kewil kóteriw jańalıqları eń kóp kóriledi. Sońǵı jańalıqlar waqtında, Twitter paydalanıwshıları waqıyaǵa kóbirek qızıǵıwshılıq bildiriwi itimal. Ayırım jaǵdaylarda, eger jańalıq kóbirek siyasiy bolsa, paydalanıwshılar Facebook taǵı baylanıstırılǵan waqıyaǵa kommentariya yamasa like qaldırıw arqalı óz pikirlerın bildiriwi múmkin, al Twitter paydalanıwshıları tek sayttıń lentasın qadaǵalap, maqalanı qayta tweet etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.journalism.org/2015/07/14/the-evolving-role-of-news-on-twitter-and-facebook/| bet = The Evolving Role of News on Twitter and Facebook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027055743/https://www.journalism.org/2015/07/14/the-evolving-role-of-news-on-twitter-and-facebook/| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | avtor = Shearer| at = Elisa| sáne = 2015-jıl 14-iyul | jumıs = Pew Research Center's Journalism Project| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-noyabr }}</ref>. Onlayn sociallıq tarmaqtarda dástúrli media qaqpaqlarınıń joqlıǵı sebepli jańalıqlardıń haqıyqıylıǵı hám isenimliligı kemeyiwi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Peck|first1=Andrew| sáne =2020|title=A Problem of Amplification: Folklore and Fake News in the Age of Social Media|url=https://www.jstor.org/stable/10.5406/jamerfolk.133.529.0329}}</ref>. 2015-jılǵı izertlew 18 den 34 jasqa shekem bolǵan adamlardıń 85% satıp alıw boyınsha sheshim qabıllaw ushın sociallıq tarmaq saytların paydalanatuǵının kórsetedi. Al 55 hám onnan joqarı jastaǵı adamlardıń 65% ten kóbiregi awızeki sózge súyenedi<ref>{{Web deregi | url = http://blogs.ebrandz.com/facebook-preferred-by-youngsters-older-lot-still-prefer-word-of-mouth-as-the-most-trusted-source-of-medium/| bet = Facebook Preferred by Youngsters. Older lot still prefer "Word of Mouth" as the Most Trusted Source of Medium| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160426040142/http://blogs.ebrandz.com/facebook-preferred-by-youngsters-older-lot-still-prefer-word-of-mouth-as-the-most-trusted-source-of-medium/| arxivsáne = 2016-jıl 26-aprel | avtor = Mody| at = Milind| sáne = 2015-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-aprel }}</ref>. Bir qansha veb-saytlar qayırqomlıq ushın sociallıq tarmaq modeliniń kúshin paydalana basladı. Bunday modeller basqasha jaǵdayda bólek bolǵan sanaat tarawların hám kishi shólkemlerin qızıǵıwshı paydalanıwshılar menen baylanıstırıw usılın beredi<ref>{{Cite news|last=Silverman|first=Rachel Emma|title=A New Generation Reinvents Philanthropy|url=https://www.wsj.com/articles/SB118765256378003494| sáne =21 August 2007|access-date=August 9, 2017}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar adamlarǵa cifrlı baylanısıwdıń basqa usılın beriw menen birge, bul gipertekst jámiyetleri maǵlıwmat hám ideyalardı bólisiwge múmkinshilik beredi, bul eski koncepciya cifrlı ortalıqqa jaylastırılǵan. 2011-jılı HCL Technologies ótkergen izertlew Britaniya jumıs beriwshileriniń 50% jumıs waqtında sociallıq tarmaq saytların/xızmetlerin paydalanıwdı qadaǵan etkenin kórsetken<ref>{{Cite news|title=Half of employees banned from Facebook at work|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/facebook/8506380/Half-of-employees-banned-from-Facebook-at-work.html|date=11 May 2011|access-date=April 4, 2018}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://news.searchofficespace.com/sos-news/50-of-british-employers-have-banned-facebook-from-the-office-what-do-you-think.html| bet = 50% of British employers have banned Facebook from the office. What do you think?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110515134143/http://news.searchofficespace.com/sos-news/50-of-british-employers-have-banned-facebook-from-the-office-what-do-you-think.html| arxivsáne = 2011-jıl 15-may | sáne = 2011-jıl 11-may | jumıs = OfficeFreedom| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-may }}</ref>. Izertlew sociallıq tarmaqta qatnasıwdıń adamnıń jalǵızlıq sezimlerine tásiri haqqında hár túrli nátiyjelerdi bergen. Izertlewler kórsetkenindey, adamnıń sociallıq tarmaqtı qanday paydalanıwı onıń jalǵızlıq sezimlerine unamlı yamasa unamsız tásir etiwi múmkin. Mobil jumısshıları bar ayırım kompaniyalar jumısshılarına baylanısta bolıw ushın sociallıq tarmaqtı paydalanıwǵa shaqırǵan. Pedagoglar oqıwshıları menen baylanısta bolıw ushın sociallıq tarmaqtı paydalanbaqta, al ayırım adamlar jaqın qarım-qatnasta bolıw ushın paydalanadı<ref>{{Cite journal|last1=Matook|first1=Sabine|author-link=|last2=Cummings|first2=Jeff|last3=Bala|first3=Hillol| sáne =15 April 2015|title=Are You Feeling Lonely? The Impact of Relationship Characteristics and Online Social Network Features on Loneliness|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:357027/ERAUQ357027.pdf|journal=Journal of Management Information Systems|volume=31|issue=4|pages=278–310|doi=10.1080/07421222.2014.1001282}}</ref>. Tutınıwshılar sociallıq tarmaq saytların sociallıq media «dawılın» jaratıw ushın paydalanıwı múmkin, bul "Kóp sanlı paydalanıwshı kommentariyaları tárepinen jaratılǵan hám tez payda bolıp, az waqıttan soń joǵalatuǵın, hár qıylı maqsetler (ayıplaw hám qollap-quwatlaw) hám reńler (agressiv hám doslarsha) menen cifrlı artefakt" dep anıqlanadı.[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07421222.2022.2096546] Hárbir sociallıq tarmaq paydalanıwshısı onlayn túrde jaratıwdı tańlaǵan jeke tulǵasına tiykarlanǵan jámiyet jarata aladı.Rob Cover óziniń "Cifrlı jeke tulǵası: Onlayn ózin jaratıw hám baylanısıw" kitabında<ref name="Cover" /> sociallıq tarmaqtıń Web 2.0 ge tiykarlanǵanlıǵı, joqarı tezlikli tarmaq onlayn kórsetiwdi vizual hám basqa adamlarǵa baylanıslı etip ózgertkenin, bul jas adamlar ushın jeke sáykeslendiriw processin quramalastırıp, qorqınıshtıń jańa túrlerin jaratqanın aytadı. 2016-jılı jańalıq xabarlarında SNS (sociallıq tarmaq) saytların artıqsha paydalanıw depressiya kórsetkishleriniń artıwı menen baylanıslı bolıwı múmkin ekenligi, SNS paydalanbaytuǵınlarǵa salıstırǵanda bul kórsetkish derlik úsh ese joqarı ekenligi aytılǵan. Dúnya júzi ekspertleri 2030-jılı SNS ti kóbirek paydalanatuǵın adamlarda az paydalanatuǵınlarǵa salıstırǵanda depressiya dárejesi joqarıraq bolatuǵının aytqan.<ref>{{Cite news|url=http://news.naver.com/main/hotissue/read.nhn?mid=hot&sid1=103&cid=3118&iid=1197260&oid=296&aid=0000026697&ptype=021|title=SNS 자주 방문하면 우울증 걸릴 확률 2.7배|last=송|first=영오|date=March 23, 2016}}</ref>, Hatte bir izertlew Facebook ti paydalanıwdıń unamsız tásirleriniń jeke qatnastıń unamlı tásirlerine teń yamasa onnan da joqarı eken degen juwmaqqa keldi<ref>{{Cite journal|last=Shakya|first=Holly B.|title=Association of Facebook Use With Compromised Well-Being: A Longitudinal Study|date=16 January 2017}}</ref>. Kompyuterler hám adam minez-qulqı (Computers in Human Behavior) jurnalındaǵı jaqında shıqqan maqalaǵa sáykes, Facebook sociallıq salıstırıw máselelerin keltirip shıǵarǵan. Paydalanıwshılar qaysı súwretler hám status jańalanıwların jaylastırıwdı tańlay aladı, bul olardıń ómirin maqtaw usılında kórsetiwge múmkinshilik beredi<ref name="Cramer 739–746">{{Cite journal|last1=Cramer|first1=Emily M.|last2=Song|first2=Hayeon|last3=Drent|first3=Adam M.|title=Social comparison on Facebook: Motivation, affective consequences, self-esteem, and Facebook fatigue|journal=Computers in Human Behavior|date=November 2016|volume=64|pages=739–746|doi=10.1016/j.chb.2016.07.049}}</ref>. Bul jańalanıwlar basqa paydalanıwshılarda óz ómirleriniń tómenrek ekenin seziwge alıp keliwi múmkin.<ref name="Shakya & Christakis 2017">{{Cite journal|last1=Shakya|first1=Holly B.|last2=Christakis|first2=Nicholas A.|title=Association of Facebook Use With Compromised Well-Being: A Longitudinal Study|journal=American Journal of Epidemiology|date=16 January 2017|volume=185|pages=203–211|doi=10.1093/aje/kww189}} </ref> Paydalanıwshılar, ásirеse, uqsas ózgeshelikleri yamasa turmıs tárizi bar basqa paydalanıwshılar menen ózlerin salıstırıwǵa beyim bolıwı múmkin, bul ádilirek salıstırıwǵa alıp keledi.<ref name="Cramer 739–746" /> Bul salıstırıwlardıń sebepleri ózin joqarı dep esaplaǵan adamlardıń profillerine qarap ózin jaqsılaw maqsetleri menen baylanıslı bolıwı múmkin, ásirеse olardıń turmıs tárizi uqsas hám múmkin bolǵanda.<ref name="Cramer 739–746" /> Sonday-aq, adam ózinen tómen dep esaplaǵan paydalanıwshılardıń profillerine qarap, ózin basqalardan joqarı seziwi múmkin.<ref name="Cramer 739–746" /> Biraq, Harvard Business Review izertlewi bul maqsetler kóbinese unamsız aqıbetlerge alıp keletuǵının kórsetedi, sebebi Facebook ti paydalanıw abadanlıqtıń tómen dárejesi menen baylanıslı; psixikalıq densawlıqtıń Facebook ti paydalanıw sebepli tómenlegenin kórsetken.<ref name="Shakya & Christakis 2017" /> Kompyuterler hám adam minez-qulqı (Computers in Human Behavior) jurnalı psixikalıq densawlıqtıń tómen dárejesi sezimleriniń adamlardı Facebook akkauntlarınan waqıt bóliwge májbúrleytuǵının atap ótedi; bul háreketke "Facebook sharshawı" dep ataladı hám sońǵı jıllarda jiyirek ushırasqan.<ref name="Cramer 739–746" /> Sociallıq tarmaqtı paydalanıw jаńа túrdegi qatań baylanıs formasına úles qosqan hám akademiyalıq izertlew bul minez-qulıqtıń bir qansha sociallıq-texnologiyalıq túsindirmelerin atap kórsetken. Bularǵa jeke baylanıslar arqalı berilgen anonimlik<ref>{{Cite journal|last1=Buckels|first1=Erin E.|last2=Trapnell|first2=Paul D.|last3=Paulhus|first3=Delroy L.|date=September 2014|title=Trolls just want to have fun|journal=Personality and Individual Differences|volume=67|pages=97–102|doi=10.1016/j.paid.2014.01.016}}</ref>, zerigiw yamasa itibar izlew sıyaqlı faktorlar<ref>{{Cite journal|last1=Shachaf|first1=Pnina|last2=Hara|first2=Noriko|date=June 2010|title=Beyond vandalism: Wikipedia trolls|journal=Journal of Information Science|volume=36|pages=357–370|doi=10.1177/0165551510365390}}</ref>, yamasa onlayn tartıslardıń kóbirek polyarizaciyalanıwınıń nátiyjeleri kiredi<ref name="Ward 47–73">{{Cite journal|last1=Ward|first1=Stephen|last2=McLoughlin|first2=Liam|date=2020-01-02|title=Turds, traitors and tossers: the abuse of UK MPs via Twitter|journal=The Journal of Legislative Studies|volume=26|pages=47–73|doi=10.1080/13572334.2020.1730502}}</ref>. Bul unamsız paydalanıwdıń tásiri onlayn [[kiberbulling]] hám onlayn trolling keń tarqalıwı arqalı bayqalǵan. == Ózgeshelikleri == === Tiykarǵı ózgeshelikler === Boyd hám Ellisonnıń 2007-jılǵı "Nege jaslar sociallıq tarmaq saytların jaqsı kóredi: Tarmaqlasqan jámiyetshiliktiń jasóspirimler sociallıq turmısındaǵı ornı" maqalasına sáykes, sociallıq tarmaq saytları adamlarǵa tómendegi múmkinshilik beretuǵın bir qansha texnikalıq ózgesheliklerdi bólisedi: ashıq/yarım ashıq profil jaratıw, baylanısta bolǵan basqa paydalanıwshılardıń dizimin dúziw hám sistema ishinde óz baylanıslar dizimin kóriw. Bulardıń eń ápiwayısı - saytta paydalanıwshı bolǵan "doslar" dizimi menen kórinetuǵın profiller. "Sociallıq tarmaq saytları: Anıqlama, tariyxı hám ilimiy izertlew" atamasındaǵı maqalada boyd hám Ellison Sundenniń (2003) profillerdi "adamnıń ózin jazıw arqalı jarata alatuǵın" unikal betler sıpatındaǵı táriyipin qabıl etedi<ref name="Boyd & Ellison 2007">{{Cite journal|last1=boyd|first1=danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|date=October 2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–230|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFboydEllison2007">boyd, danah M.; Ellison, Nicole B. (October 2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|"Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship"]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–230. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]</span>. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:52810295 52810295].</cite></ref>. Profil jas, jaylasqan orın, qızıǵıwshılıqlar t.b. sıyaqlı sorawlarǵa berilgen juwaplardan jasaladı. Ayırım saytlar paydalanıwshılarǵa súwretler jaylastırıwǵa, multimedia mazmun qosıwǵa yamasa profildiń kórinisi hám sezimin ózgertiwge ruqsat etedi. Basqaları, mısalı Facebook, paydalanıwshılarǵa moduller yamasa "Qosımshalar" qosıw arqalı ózleriniń profilin jaqsılawǵa ruqsat etedi.<ref name="Boyd & Ellison 2007" /> Kóp saytlar paydalanıwshılarǵa blog jazıwların jaylastırıwǵa, uqsas qızıǵıwshılıqları bar basqalardı izlewge hám baylanıslar dizimin dúziwge hám bólisiwge ruqsat etedi. Paydalanıwshı profillerinde kóbinese doslar hám basqa paydalanıwshılardıń kommentariyalarına arnalǵan bólim boladı. Paydalanıwshı jeke ómirin qorǵaw ushın, sociallıq tarmaqlar ádettе paydalanıwshılarǵa kim olardıń profilin kóre alatıǵının, olar menen baylanısa alatuǵının, olardı baylanıslar dizimіne qosa alatuǵının  t.b. tańlaw múmkinshiligin beretuǵın basqarıw qurallarına iye boladı. === Ilim === Talqılanıp atırǵan basqa bir qollanıw - ilim jámiyetlerinde sociallıq tarmaqtı paydalanıw. Djulia Porter Libeskind hám basqalar jańa biotexnologiya firmaları ilimiy bilimlerdi almasıw ushın sociallıq tarmaq saytların qanday paydalanıp atırǵanı haqqında izertlew járiyaladı<ref>{{Cite journal|last=Liebeskind|first=Julia Porter|title=Social Networks, Learning, and Flexibility: Sourcing Scientific Knowledge in New Biotechnology Firms|date=1996|url=https://escholarship.org/uc/item/4480h6s7|access-date=November 17, 2019}}</ref>. Olar óz izertlewinde maǵlıwmat hám bilimlerdi bir-biri menen bólisiw arqalı "ózin-ózi qamtıǵan ierarxiyalıq shólkemde múmkin bolmaǵan usıllarda óz úyreniwlerin hám iykemliligin arttıra alatuǵının" aytadı. Sociallıq tarmaq ilimiy toparlarǵa óz bilim bazasın keńeytiwge hám ideyalar menen bólisiwge imkaniyat bermekte hám bul jańa baylanıs qurallarısız olardıń teoriyaları "izolyaciyalanǵan hám áhmiyetsiz" bolıp qalıwı múmkin edi. Izertlewshiler kásiplik qatnasıqlardı saqlaw hám rawajlandırıw ushın sociallıq tarmaqlardan jiyі paydalanbaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.mysciencework.com/news/6400/social-networks-for-scientists| bet = Social Networks for Scientists| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222153911/http://www.mysciencework.com/news/6400/social-networks-for-scientists| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | avtor = Bianchini| at = Laurence| sáne = 2012-jıl 14-may | baspaxana = MyScienceWork| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-aprel }}</ref>. Olar sociallıq baylanıslar hám kásiplik qatnaslardı bekkemlew, doslar hám kásiplesler menen baylanısta bolıw hám óz baylanıslarınıń ne islep atırǵanın kóriw menen qızıǵadı. Bul olardıń ortaq qızıǵıwshılıq tarawları boyınsha sherikleslik ornatıw hám bilim almasıw ushın dosları hám kásiplesleriniń is-háreketleri hám waqıyaları haqqında jańalanıp turıw zárúrligi menen baylanıslı bolıwı múmkin<ref name="Ferri F. 2012 pp. 121-137">{{Cite journal|last=Ferri|first=Fernando|title=New forms of social and professional digital relationships: the case of Facebook| sáne =20 September 2011}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar sonday-aq ilimpazlardıń izertlew nátiyjelerin xabarlaw hám jámiyetlik baylanıs quralı sıpatında hám birdey kásiplik qızıǵıwshılıqları bar adamlardı baylanıstırıw ushın paydalanılmaqta, olardıń paydalı tárepleri pánge baylanıslı ózgeriwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.mysciencework.com/news/7045/scientific-social-networks-different-approaches-for-different-disciplines| bet = Scientific Social Networks: Different Approaches for Different Disciplines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150703061620/https://www.mysciencework.com/news/7045/scientific-social-networks-different-approaches-for-different-disciplines| arxivsáne = 2015-jıl 3-iyul | avtor = Bianchini| at = Laurence| sáne = 2012-jıl 4-iyul | jumıs = MyScienceWork| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Kásiplik maqsetler ushın sociallıq tarmaqtıń eń qızıqlı tárepleri - olardıń maǵlıwmat tarqatıw hám kóp sanlı kásiplik baylanıslarǵa eksponencial túrde erisiw imkaniyatları. Academia.edu, LinkedIn, Facebook hám ResearchGate sıyaqlı sociallıq tarmaqlar kásiplik toparlar hám betlerge qosılıw, maqalalar hám nátiyjeler menen bólisiw, waqıyalardı járiyalaw, máselelerdi talqılaw hám debatlar jaratıw múmkinshiligin beredi. Academia.edu izertlewshiler tárepinen keń qollanılmaqta, onda olar sociallıq tarmaq hám ilimiy normalar aralasıwına ámel etedi. ResearchGate te izertlewshiler tárepinen keń qollanılmaqta, ásirеse óz baspa shıǵarmaların tarqatıw hám talqılaw ushın, bunda ol tek basqa ilimpazlardan keńirek auditoriyaǵa qızıǵıwshılıq oyatqan sıyaqlı. Sońǵı jıllarda hár qıylı akademiyalıq jámiyetlerde ResearchGate hám Academia nı paydalanıw barǵan sayın kóbirek úyrenilmekte. === Bilimlendiriw === Sociallıq tarmaq platformalarınıń payda bolıwı oqıwshılardıń texnologiya menen baylanısıw usıllarına da tásir etiwi múmkin. Bir neshe jıl dawamında, Prensky (2001) tárepinen usınılǵan Cifrlıq Jergilikli hám Cifrlıq Immigrantlar arasındaǵı bóliniwi, belgili bir jas diapazonındaǵı adamlardıń - ásirese 1980-jıldan burın hám keyin tuwılǵanlardıń - texnologiyanı qollanıw jeńilligi boyınsha salıstırmalı túrde anıq kórinis dep esaplanıp kelgen. Biraq, Prensky teoriyası kóp jaqtan biykarlanǵan, eń bolmaǵanda sociallıq tarmaq saytlarınıń keń tarqalıwı sebepli hám White hám Le Cornu usınǵan "Keliwshiler" hám "Turǵınlar" (2011) sıyaqlı basqa metaforalar kóbirek qollanılmaqta. Mektep kitapxanalarında onlayn sociallıq tarmaqlardı qollanıw da barǵan sayın keń tarqalmaqta hám olar potencial kitapxana paydalanıwshıları menen baylanısıw, sonday-aq jeke mektep kitapxanaları tárepinen kórsetiletuǵın xızmetlerdi keńeytiw ushın qollanılmaqta. Sociallıq tarmaqlar hám olardıń bilimlendiriw maqsetinde qollanılıwı kóp izertlewshilerdiń qızıǵıwshılıǵın oyatpaqta. Pew Research Center joybarı, Pew Internet dep ataladı, 2009-jılı AQSH boyınsha sorawnama ótkizdi hám 2010-jıl fevral ayında 47% amerikali úlkenlerdiń sociallıq tarmaq veb-saytın qollanatuǵının járiyaladı. Sol sorawnama 73% onlayn jaslardıń SNS (sociallıq tarmaq xızmetleri) qollanatuǵının anıqladı, bul 2008-jıldaǵı 65% hám 2006-jıldaǵı 55% kórsetkishlerinen joqarı<ref name="Lenhart">{{Cite book|publisher=Pew Internet & American Life Project|last1=Lenhart|first1=Amanda|first2=Kristen|last2=Purcell|first3=Aaron|last3=Smith|first4=Kathryn|last4=Zickuhr|title=Social Media & Mobile Internet Use Among Teens and Young Adults. Millennials| sáne =February 3, 2010|url=http://eric.ed.gov/?id=ED525056}}</ref>. Sońǵı izertlewler sociallıq tarmaq xızmetleri kásiplik bilimlendiriw, oqıw baǵdarlaması hám úyreniw tarawlarında múmkinshilikler jaratıwın kórsetken. Biraq, bul tarawda sheklewler de bar. Ásirese Afrikada ótkerilgen izertlewler studentler arasında sociallıq tarmaqlardı qollanıw olardıń akademiyalıq turmısına keri tásir etetuǵının ashıp bergen. Bul olardıń qollanılıwı dıqqattı bóletuǵını, sonday-aq studentlerdiń bunday texnologiyalardı qollanıwǵa kóp waqıt jumsaytıǵını menen tiykarlanadı. Albayrak hám Yildirim (2015) sociallıq tarmaq saytlarınıń bilimlendiriw maqsetinde qollanılıwın izertledi. Olar studentlerdiń Facebooktı Kurs Basqarıw Sisteması (KBS) sıpatında qollanıwın úyrendi hám olardıń izertlew nátiyjeleri Facebooktıń KBS sıpatında studentlerdiń diskussiyalarda qatnasıwın hám oqıtıwshılar menen studentler arasındaǵı klass sırtındaǵı baylanıstı arttırıw potencialına iye ekenligin kórsetedi<ref>{{Cite journal|last1=Albayrak|first1=D.|last2=Yildirim|first2=Z|title=Using Social Networking Sites for Teaching and Learning: Students' Involvement in and Acceptance of Facebook as a Course Management System}}</ref>. ==== Kásiplik qollanıw ==== Sociallıq tarmaq xızmetleriniń kásiplik qollanılıwı belgili bir qızıǵıwshılıq tarawındaǵı basqa kásipler qánigeler menen baylanısıw ushın tarmaq saytın qollanıwdı bildiredi. Bunday sociallıq tarmaq xızmetleri "Káryeraǵa baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq bazarları (KBSTB)" dep ataladı. LinkedIn buǵan mısal boladı hám kompaniyalar menen jańa biznes baylanıslar ornatıwdı yamasa aldıńǵı kásiplesler, sheriklesler hám klientler menen baylanısta bolıwdı qáleytuǵın kásip iyelerine arnalǵan sociallıq tarmaq veb-saytı bolıp tabıladı. LinkedIn tek ǵana kásiplik sociallıq qollanıwdı emes, al sonıń menen birge adamlardı óz profillerine jeke qásiyetlerin qosıwǵa úgitleydi - bul onı rezyumege qaraǵanda jeke xarakterge iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/williamarruda/2014/03/04/22-linkedin-secrets-linkedin-wont-tell-you/| bet = 22 LinkedIn Secrets LinkedIn Won't Tell You| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150924184832/http://www.forbes.com/sites/williamarruda/2014/03/04/22-linkedin-secrets-linkedin-wont-tell-you/| arxivsáne = 2015-jıl 24-sentyabr | avtor = Arruda| at = William| sáne = 2014-jıl 4-mart | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-oktyabr }}</ref>. LinkedIn ge uqsas veb-saytlar (sonday-aq kompaniyalar menen jumıs múmkinshiliklerin izlep atırǵan kásip iyelerine baǵdarlanǵan) AngelList, XING, Goodwall, The Dots<ref>{{Web deregi | url = https://www.epiloge.com/7-alternatives-to-linkedin-you-may-want-to-sign-up-to-as-well-a691b6| bet = 7 professional network alternatives to LinkedIn for job seekers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200921101534/https://www.epiloge.com/7-alternatives-to-linkedin-you-may-want-to-sign-up-to-as-well-a691b6| arxivsáne = 2020-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 12-noyabr }}</ref>, Jobcase, Bark.com hám basqalardı óz ishine aladı. Sonday-aq, freelance bazarı veb-saytları da (freelance jumısqa baǵdarlanǵan) bar. Házir basqa sociallıq tarmaq saytları da usı usılda qollanılmaqta. Twitter kásiplik rawajlanıw hám járiyalaw ushın tiykarǵı qural bolıp qaldı<ref name="Davis1">{{Cite journal|author=Davis|title=Social Networking Goes to School}}</ref> hám onlayn SNS'ler bar sociallıq baylanıslardı saqlaw hám jańa baylanıslar ornatıwdı qollap-quwatlaydı. Onlayn jámáátler haqqındaǵı dáslepki izertlewlerdiń kópshiligi bul sistemalardı qollanıwshı adamlar óz aldınnan bar sociallıq toparı yamasa ornınan tıs basqalar menen baylanısadı, bul olardı ortaq geografiyaǵa emes, al ortaq qızıǵıwshılıqlar dógereginde jámáátler dúziwge erkinlik beredi dep boljadı<ref name="Ellison">{{Cite journal|author=Ellison|author2=Steinfield, Charles|title=The Benefits of Facebook "Friends:" Social Capital and College Student's Use of Online Social Network Sites|year=2007|pages=1143–1168}}</ref>. Basqa izertlewshiler tarmaq saytlarınıń kásiplik qollanılıwı "sociallıq kapital" payda etedi dep kórsetken. Jeke adamlar ushın sociallıq kapital adamǵa ózi tiyisli bolǵan tarmaqlar aǵzalarınan resurslar alıw imkániyatın beredi<ref>{{Cite journal|pages=138–149|author=Kelly|author2=Antonio|title=Teacher peer support in social network sites.}}</ref>. Bul resurslar paydalı informaciya, jeke qatnasıqlar yamasa toparlar dúziw qábileti túrinde bolıwı múmkin. Sonday-aq, bul xızmetler ishindegi tarmaqlar basqalar dúzgen arnawlı qızıǵıwshılıq toparlarına qosılıw arqalı yamasa óziń dúzip basqalardı qosılıwǵa shaqırıw arqalı da ornatılıwı yamasa qurılıwı múmkin<ref name="Knobel">{{Cite book|author=Knobel, Michelle|author2=Lankshear, Colin|title=Digital Literacy and Participation in Online Social Networking Spaces|year=2008|publisher=Peter Lang|location=New York|pages=249–278}}</ref>. ==== Oqıw baǵdarlamasında qollanıw ==== Doring, Bich hám O'Brienniń pikiri boyınsha, keleshektegi inglis tili oqıw baǵdarlaması jаsóspirimlerdiń bir-biri menen baylanısıw usıllarındaǵı áhmiyetli ózgerislerdi tán alıwı kerek<ref name="Doering">{{Cite journal|author=Doering|author2=Beach, Richard|title=Infusing Multimodal Tools and Digital Literacies into an English Education Program|pages=41–60}}</ref>. Sociallıq tarmaq xızmetleriniń oqıw baǵdarlamasında qollanılıwı oqıw baǵdarlaması menen baylanıslı resurslar menen bólisiwdi de óz ishine alıwı múmkin. Oqıtıwshılar studentler ushın oqıw baǵdarlaması menen baylanıslı mazmundı tabıw hám talqılaw ushın paydalanıwshılar tárepinen jaratılǵan mazmundı qollanadı. Kóplegen studentler arasında sociallıq tarmaq xızmetleriniń keń tarqalıwına juwap retinde, oqıtıwshılar dástúrli klass ortalıǵında oqıtıw hám úyreniwdi tolıqtırıw ushın sociallıq tarmaqlardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul usıl menen olar dóretiwshilik, haqıyqıy hám iykemli, sızıqlı emes úyreniw tájiriybesi arqalı bar oqıw baǵdarlamasın bayıtıw ushın jańa múmkinshilikler bere aladı<ref name="Buzzetto-More">{{Cite journal|author=Buzzetto-More|title=Social Networking in Undergraduate Education|year=2010|pages=63–90}}</ref>. English, baby! hám LiveMocha sıyaqlı ayırım sociallıq tarmaqlar anıq túrde bilimlendiriwge baǵdarlanǵan hám oqıw mazmunın bilimlendiriw teńlesler ortalıǵı menen birlestiredi<ref>{{Web deregi | url = http://learn-english-review.toptenreviews.com/| bet = 2012 Learn English Comparisons| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120901044955/http://learn-english-review.toptenreviews.com/| arxivsáne = 2012-jıl 1-sentyabr | baspaxana = Top Ten Reviews| qaralǵan sáne = 2012-jıl 3-sentyabr }}</ref>.Kópshilik sociallıq tarmaq xızmetlerine ornatılǵan jańa Web 2.0 texnologiyaları global kólemde konferenciyalar ótkeriwdi, óz-ara tásirdi, dóretiwshilikti, izertlewge, bul oqıtıwshılarǵa oqıw baǵdarlaması resursların bólisiw, qayta islew hám qayta maqsetke baǵdarlaw imkániyatın beredi. Qısqasha aytqanda, sociallıq tarmaq xızmetlerı izertlew tarmaqları bolıw menen birge úyreniw tarmaqları da bola aladı<ref name="Mason">{{Cite book|author=Mason, Robin|title=E-Learning and Social Networking Handbook Resources for Higher Education|year=2008|publisher=Rutledge|location=Hoboken|pages=1–24}}</ref>. ==== Úyreniw maqsetinde qollanıw ==== Jańa cifrlı sawatlılıqtıń oqıtıwshıları hám jaqlawshıları sociallıq tarmaqlar formal hám formal emes úyreniwde áhmiyetli bolǵan kóshiriw múmkin, texnikalıq hám sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın xoshemetleytuǵınına isenimli<ref name="group">{{Cite journal|title=On the Rapid Rise of Social Networking Sites: New Findings and Policy Implications| sáne =December 2010|url=http://eprints.lse.ac.uk/30124/1/On_the_rapid_rise_of_social_networking_(LSERO_version).pdf|access-date=July 16, 2012}}</ref>. Formal úyreniw ortalıǵında maqsetler yamasa wazıypalar sırttaǵı bólim yamasa agentlik tárepinen belgilenedi. Twitterde jazıw, tez xabar jiberiwshi yamasa blog jazıw studentlerdiń qatnasıwın arttıradı. Ádette sabaqta qatnaspaytuǵın studentler sociallıq tarmaq xızmetleri arqalı qatnasıwǵa kóbirek moyın burıwı múmkin. Tarmaq dúziw qatnasıwshılarǵa dál waqtında úyreniw hám joqarı dárejedegi qatnasıw múmkinshiligin beredi<ref name="luo">{{Cite journal|title=Enhancing Classroom Learning Experience by Providing Structures to Microblogging-Based Activities|date=1 January 2012|url=https://digitalcommons.odu.edu/stemps_fac_pubs/2/|access-date=November 17, 2019}}</ref>. SNSlerdi qollanıw oqıtıwshılarǵa belgilengen oqıw baǵdarlamasın jaqsılaw imkaniyatin beredi. Úyreniw tájiriybeleri studentler kún sayın kewil kóteriw ushın qollanıwshı veb-saytqa engizilgende, studentler úyreniwdiń kúndelikli turmıstıń bir bólegi bolıwı múmkin hám bolıwı kerek ekenligin túsinedi<ref>{{Web deregi | url = https://drexel.edu/soe/resources/student-teaching/advice/how-to-use-technology-in-the-classroom/| bet = How to Integrate Technology in the Classroom| sáne = 2020-jıl 3-avgust | til = en| jumıs = School of Education| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-mart }}</ref>. bólek hám baylanıssız bolıwı shárt emes.  Formal emes úyreniw úyreniwshiniń maqsetler hám wazıypalardı belgilewinen ibarat. Media endi tek ǵana insan mádeniyatına tásir etip qoymay, olar insan mádeniyatı bolıp esaplanadı dep aytılǵan<ref name="Graber">{{Cite journal|last1=Graber|first1=Diana|last2=Mendoza|first2=Kelly|title=New Media Literacy Education (NMLE): A Developmental Approach|journal=Journal of Media Literacy Education| sáne =10 September 2013|volume=4|issue=1|url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol4/iss1/8/|access-date=November 17, 2019}}</ref>. 13 hám 18 jas aralıǵındaǵı paydalanıwshılardıń bunday joqarı sanı menen bir qansha kónlikpeler rawajlanadı. Qatnasıwshılar sociallıq tarmaq xızmetleri arqalı sharlawdı tańlaw arqalı texnikalıq kónlikpelerdi jetilistiredi. Buǵan tez xabar jiberiw yamasa status jańalaw sıyaqlı elementar elementler kiredi. Jańa media kónlikpeleriniń rawajlanıwı jaslarǵa cifrlı dúnyada isenimlilik penen júriwge (sharlawǵa) járdem beriwde eń áhmiyetli bolıp esaplanadı. Sociallıq tarmaq xızmetleri Djenkins (2006) "qatnasıwshı mádeniyat" dep ataytuǵın nárse arqalı úyreniwdi kúsheytedi. Qatnasıwshı mádeniyat qatnasıwǵa, bólisiwge, ustazlıq etiwge hám sociallıq óz-ara tásir ushın múmkinshilik beretuǵın keńislikten ibarat. Sociallıq tarmaq xızmetleriniń qatnasıwshıları bul múmkinshilikten paydalanıwı múmkin. Onlayn qatnasıwshı hám sociallıq úyreniw túrindegi formal emes úyreniw, oqıtıwshılar ushın studentler ózi menen sáykeslendiretuǵın material hám ideyalardı jasırın kirgiziwdiń ajayıp quralı bolıp tabıladı hám sonıń ushın, ekinshi tártipte, studentler ádette formal ortalıqta úyretiletuǵın kónlikpelerdi sociallıq úyreniwdiń qızıqlı hám tartımlı ortalıǵında úyrenedi. Twitter sıyaqlı saytlar studentlerge haqıyqıy waqıt rejiminde basqalar menen sáwbetlesiw hám birge islesiw múmkinshiligin beredi. Sociallıq tarmaq xızmetleri úyreniwshiler ushın virtual "keńislik" beredi. Djeyms Gi (2004) jaqınlıq keńislikleri qatnasıwdı, birge islesiwdi, bólistiriwdi, qánigeliktiń tarqalıwın hám baylanıslılıqtı ámelge asıradı dep usınıs etedi. Dizimnen ótken paydalanıwshılar bilimdi bólisedi hám izleydi, bul formal emes úyreniwge úles qosadı. === Sociallıq óz-ara tásir === Adamlar jańa doslar tabıw, eski dosların tabıw yamasa ózlerine uqsas máseleler yamasa qızıǵıwshılıqları bar adamlardı tabıw ushın sociallıq tarmaq saytların qollanadı, bul niche networking dep ataladı. Barǵan sayın kóbirek qatnasıqlar hám dostlıqlar onlayn qáliplesip, keyin oflayn ortalıqqa kóshirilmekte. Psixolog hám Gamburg universitetiniń professori Erich H. Witte onlayn baslanǵan qatnasıqlardıń tabıslı bolıw itimallıǵı joqarı ekenligin aytadı. Bul jaǵdayda, sociallıq tarmaq veb-saytlarındaǵı doslar arasındaǵı baylanıs kúshin boljawshı izertlewler bar<ref>{{Cite journal|last1=Kaushal|first1=R.|title=Tie strength prediction in OSN|journal=2016 3rd International Conference on Computing for Sustainable Global Development (INDIACom)|date=2016|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7724383|access-date=February 18, 2020}}</ref> Bir onlayn tanısıw saytı barlıq nekelerdiń 2% óziniń saytında baslanadı dep tákirarlaydı, bul kúnine 236 nekege teń. Basqa saytlar besten bir qatnasıqtıń onlayn baslanatuǵının aytadı. Paydalanıwshılar ózlerin qızıqtıratuǵın mazmundı basqalar menen bólispey, al ózi haqqında jaqsı tásir qaldıratuǵın mazmundı bólisedi. Sociallıq tarmaqtıń sociallıq óz-ara tásirge áhmiyetli tásir etkeni menen barlıǵı kelisken, bul tásirdiń tábiyatı tolıq unamlı ekenligi haqqında áhmiyetli kelispewshilik bar. Bir qansha alımlar internet baylanısınıń keri tásirlerinde de izertlew alıp barǵan. Bul izertlewshiler baylanıstıń bul túri dástúrli betpe-bet sociallıq óz-ara tásirdiń jarlı versiyası ekenligin hám sonıń ushın sociallıq tarmaqqa tolıq súyenetuǵın paydalanıwshılar ushın jalǵızlıq hám depressiya sıyaqlı keri nátiyjelerin payda etetuǵının tákirarlaǵan. Tek ǵana onlayn baylanısqa kirisiw arqalı jámáátler, shańaraqlar hám basqa sociallıq toparlar arasındaǵı óz-ara tásirler hálsireydi<ref>{{Cite journal|last=Bargh|first=John A.|title=The Internet and Social Life}}</ref>. == Eń úlken sociallıq tarmaq xızmetleri == Tómendegiler [[Statista]] tárepinen 2024-jıl yanvar ayında járiyalanǵan, belsendi paydalanıwshılar sanı boyınsha tártiplengen eń iri sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Most famous social network sites worldwide as of July 2023, ranked by number of active users (in millions)| jumıs = [[Statista]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-iyul }}</ref>: {| class="wikitable sortable" !Xızmet !Aktiv paydalanıwshılar (millionlaǵan) |- |[[Facebook]] |3,049 |- |[[YouTube]] |2,491 |- |[[WhatsApp]]* |2,000 |- |[[Instagram]] |2,000 |- |[[TikTok]] |1,562 |- |WeChat |1,336 |- |Facebook Messenger |979 |- |[[Telegram]] |800 |- |[[TikTok|Douyin]]** |752 |- |Snapchat |750 |- |Kuaishou |685 |- |[[Twitter|X (Twitter)]] |619 |- |Sina Weibo |605 |- |QQ |558 |- |Pinterest |482 |- |} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ o6cmgak67wzc0wnk6ihrtkdlz25pbda 0 20918 266284 213218 2026-08-18T01:00:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266284 wikitext text/x-wiki '''Tábiyiy tildi qayta islew''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Natural language processing, NLP)'' ‒ [[Informatika|kompyuter ilimi]] hám [[jasalma intellekt]]tiń pánaralıq ishki tarawı bolıp tabıladı. Ol tiykarınan kompyuterlerge tábiyiy tilde kodlanǵan maǵlıwmatlardı qayta islew qábiletin támiyinlewge qaratılǵan hám usılayınsha maǵlıwmat alıw, bilimlerdi kórsetiw hám lingvistikanıń ishki tarawı bolǵan esaplaw lingvistikası menen tıǵız baylanıslı. Ádettе maǵlıwmatlar [[Tekst korpusı|tekst korpuslarında]] jıynaladı, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[terеń oqıtıw]]da qaǵıydaǵa tiykarlanǵan, statistikalıq yamasa neyron tarmaqqa tiykarlanǵan usıllardan paydalanıladı. Tábiyiy tildi qayta islewdiń tiykarǵı wazıypaları sózdi tanıw, tekstti klassifikaciyalaw, tábiyiy tildi túsiniw hám tábiyiy tildi qáliplestiriw bolıp tabıladı. == Tariyxı == Tábiyiy tildi qayta islew óziniń tamırların 1950-jıllardan baslaydı<ref>{{Web deregi | url = https://cs.stanford.edu/people/eroberts/courses/soco/projects/2004-05/nlp/overview_history.html| bet = NLP}}</ref>. 1950-jılı Alan Tyuring «Esaplaw mashinaları hám intellekt» dep atalǵan maqalasın járiyaladı, bunda házirgi waqıtta Tyuring testi dep atalatuǵın intellekttiń kriteriyası usınıldı, biraq sol waqıtta bul jasalma intellektten bólek máselesi retinde anıqlanbaǵan edi. Usınılǵan test tábiyiy tildi avtomatlastırılǵan túsiniw hám payda etiw menen baylanıslı tapsırmanı óz ishine aladı. === Simvolikalıq (NLP) (1950-jıllardan 1990-jıllardıń basına shekem) === Simvolikalıq NLP-niń tiykarǵı ideyası Jon Sirdiń qıtay bólmesi eksperimentinde jaqsı juwmaqlanǵan: Qaǵıydalar toplamı berilgende (mısalı, sáwbet hám oǵan sáykes juwaplar menen qıtay sóz kitapshası), kompyuter usı qaǵıydalardı ózi ushırasatuǵın maǵlıwmatlarǵa qollanıw arqalı tábiyiy tildi túsiniwdi (yamasa basqa da NLP wazıypaların) emulyaciya etedi. * '''1950-jıllar''': 1954-jılı Djordjtawn tájiriybesi alpıstan aslam [[Rus tili|orıs]] gáplerin [[Inglis tili|inglis tiline]] tolıq avtomatlastırılǵan awdarmanı óz ishine alǵan. Avtorlar úsh yamasa bes jıl ishinde mashinalıq awdarma máselesi sheshiletuǵının málimledi. Degen menen, haqıyqıy rawajlanıw álleqayda áste boldı, hám 1966-jılı ALPAC esabatı on jıllıq izertlewler kútilgenlerdi orınlay almaǵanın anıqlaǵannan keyin, mashinalıq awdarmaǵa qarjılandırıw ádewir qısqartıldı. [[Amerika Qurama Shtatları]]nda mashinalıq awdarma boyınsha keyingi izertlewler az ámelge asırıldı (biraq Yaponiya hám Evropa sıyaqlı basqa jerlerde izertlewler dawam etti) 1980-jıllardıń aqırına deyin, birinshi statistikalıq mashinalıq awdarma sistemaları rawajlanǵanǵa shekem. * '''1960-jıllar''': 1960-jıllarda rawajlanǵan ayırım áhmiyetli tabıslı tábiyiy tildi qayta islew sistemalarına SHRDLU, sheklengen "bloklar dúnyasında" sheklengen sózlik qorı menen isleytuǵın tábiyiy til sisteması, hám ELIZA, 1964-jıldan 1966-jılǵa shekem Djozef Veyzenbaum tárepinen jazılǵan Rodjerlik psixoterapevttiń simulyaciyası kiredi. Adam oyı yamasa sezimi haqqında derlik hesh qanday maǵlıwmat paydalanbay, ELIZA geyde tańqalarlıq dárejede adamǵa uqsas ózara tásir kórsetken. "Pacient" júdá kishi bilim bazasınan asıp ketken waqıtta, ELIZA ulıwma juwap bere alatuǵın edi, mısalı, "Meniń basım awırıp atır" degen sózge "Ne ushın basıńız awırıp atır dep aytasız?" dep juwap beriwi múmkin. Ross Kvilliannıń tábiyiy til boyınsha tabıslı jumısı tek jigirma sózden ibarat sózlik qorı menen kórsetilgen, sebebi sol waqıtta kompyuter yadına tek sonday sóz sıyatuǵın edi. * '''1970-jıllar:''' 1970-jıllar dawamında, kóplegen baǵdarlamashılar "konceptual ontologiyalar" jazıwdı basladı, olar haqıyqıy dúnya haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kompyuter túsinetuǵın maǵlıwmatlarǵa strukturaladı. Mısallar: MARGIE (Shank, 1975), SAM (Kallingford, 1978), PAM (Vilenskiy, 1978), TaleSpin (Mihan, 1976), QUALM (Lenert, 1977), Politics (Karbonel, 1979), hám Plot Units (Lenert 1981). Usı waqıtta birinshi [[Chatbot|chatterbotlar]] jazıldı (mısalı, PARRY). * '''1980-jıllar:''' 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basları TQI-daǵı (Tábiyiy tildi qayta islew) simvolikalıq usıllardıń gúllep-jasnaǵan dáwiri bolıp esaplanadı. Sol waqıttaǵı tiykarǵı izertlew tarawlarına qaǵıyda tiykarındaǵı sintaksislik analiz (mısalı, HPSG-niń generativ grammatikanıń esaplaw operacionalizaciyası sıpatında rawajlanıwı), morfologiya (mısalı, eki dárejeli morfologiya<ref>{{Citation |last=Koskenniemi |first=Kimmo |title=Two-level morphology: A general computational model of word-form recognition and production |url=http://www.ling.helsinki.fi/~koskenni/doc/Two-LevelMorphology.pdf |year=1983 |publisher=Department of General Linguistics, [[University of Helsinki]] |author-link=Kimmo Koskenniemi}}</ref>), semantika (mısalı, Lesk algoritmi), referens (mısalı, Oray teoriyası sheńberinde) hám tábiyiy tildi túsiniwdiń basqa da tarawları (mısalı, Ritorikalıq struktura teoriyasında) kiredi. Basqa izertlew baǵdarları da dawam ettirildi, mısalı, Racter hám Jabberwacky menen chatterbotlardı rawajlandırıw. Bul dáwirde áhmiyetli rawajlanıw (keyin  1990-jıllarda statistikalıq burılısqa alıp kelgen) sanlıq bahalawdıń áhmiyetiniń artıwı boldı. === Statistikalıq NLP (1990-2010-jıllar) === 1980-jıllardıń aqırına shekem, kópshilik tábiyiy tildi qayta islew sistemaları qoldan jazılǵan qaǵıydalardıń quramalı toplamlarına tiykarlanǵan edi. Biraq, 1980-jıllardıń aqırınan baslap, til qayta islew ushın [[mashinalıq oqıtıw]] algoritmleriniń engiziliwi menen tábiyiy tildi qayta islewde revolyuciya júz berdi. Bul esaplaw quwatınıń turaqlı ósiwine (Mur nızamın qara) hám Xomskiy lingvistika teoriyalarınıń (mısalı, transformaciyalıq grammatika) ústemligi áste-aqırın kemeyiwine baylanıslı edi. Bul teoriyalardıń teoretikalıq tiykarları til qayta islewge mashinalıq oqıtıw usılın tiykarlaǵan korpus lingvistikasın qollap-quwatlamaǵan edi. * '''1990-jıllar:''' NLP-daǵı statistikalıq usıllardıń kóplegen áhmiyetli dáslepki tabısları mashinalıq awdarma tarawında júz berdi, ásirese IBM Research jumısları, mısalı IBM dúziliw modelleri arqasında. Bul sistemalar Kanada Parlamenti hám Evropa Awqamı tárepinen barlıq húkimet proceduraların barlıq rásmiy tillerde awdarıwdı talap etetuǵın nızamlar nátiyjesinde jaratılǵan bar kóp tilli tekst korpusların paydalana aldı. Biraq, basqa kóplegen sistemalar usı sistemalar tárepinen ámelge asırılǵan wazıypalar ushın arnawlı islep shıǵılǵan korpuslarǵa baylanıslı boldı, bul usı sistemalardıń tabısında tiykarǵı sheklew bolǵan (hám kóbinese ele de solay). Nátiyjede, sheklengen kólemdegi maǵlıwmatlardan nátiyjeli úyreniw usılların izertlewge úlken kúsh jumsaldı. * '''2000-jıllar:''' Internettiń ósiwi menen 1990-jıllardıń ortasınan baslap qayta islenbegen (annotaciyalanbaǵan) til maǵlıwmatları payda boldı. Sonlıqtan izertlew barǵan sayın baqlawsız hám yarım-basqarılatuǵın oqıtıw algoritmlerine kóbirek itibar qarata basladı. Bunday algoritmler qoldan belgilengen juwaplar menen belgilenbegen maǵlıwmatlardan yamasa belgilengen hám belgilenbegen maǵlıwmatlardıń kombinaciyasınan úyrene aladı. Ulıwma alǵanda, bul wazıypa baqlanatuǵın oqıtıwǵa qaraǵanda ádewir qıyın hám ádette berilgen kiriw maǵlıwmatları ushın kem dál nátiyje beredi. Biraq, belgilenbegen maǵlıwmatlardıń úlken kólemi bar (sonıń ishinde, basqa nárseler qatarında, [[World Wide Web|pútkil Dúnyajúzilik tor]] mazmunı), eger qollanılǵan algoritm jetkilikli dárejede tómen waqıt quramalılıǵına iye bolsa, bul kóbinese tómengi nátiyjelerdıń ornın toltıra aladı. === Neyronlıq NLP (házirgi waqıtta) === 2003-jılı, sol waqıttaǵı eń jaqsı statistikalıq algoritm bolǵan sóz n-gram modeli Yoshua Bengio hám onıń avtorlas joldasları tárepinen kóp qatlamlı perceptron (bir jasırın qatlam hám bir neshe sózden ibarat kontekst uzınlıǵı menen, til modellestirwinde CPU klasterinde 14 millionǵa shekem sózler menen úyretilgen) tárepinen basım boldı<ref>{{Cite journal|url=https://dl.acm.org/doi/10.5555/944919.944966|title=A neural probabilistic language model|first1=Yoshua|last1=Bengio|first2=Réjean|last2=Ducharme|first3=Pascal|last3=Vincent|first4=Christian|last4=Janvin| sáne =March 1, 2003|journal=The Journal of Machine Learning Research|volume=3|pages=1137–1155}}</ref>. 2010-jılı Tomash Mikolov (sol waqıtta Brno Texnologiya Universitetiniń PhD doktorantı) birlesken avtorlar menen birge ápiwayı qaytalanatuǵın neyron torın bir jasırın qatlam menen til modellestiriwge qollandı<ref>{{Cite book|last1=Mikolov|first1=Tomáš|last2=Karafiát|first2=Martin|last3=Burget|first3=Lukáš|last4=Černocký|first4=Jan|title=Interspeech 2010|date=26 September 2010|pages=1045–1048}}</ref>, hám keyingi jılları ol Word2vec-ti rawajlandırdı. 2010-jıllarda kórsetpe oqıtıw hám tereń neyron tor stilindegi (kóp jasırın qatlamlar menen) mashinalıq oqıtıw usılları tábiyiy tildi qayta islewde keń tarqaldı. Bul keń tarqalıwdıń sebepleriniń biri usınday usıllar<ref name="goldberg:nnlp17">{{Cite journal|last1=Goldberg|first1=Yoav|title=A Primer on Neural Network Models for Natural Language Processing|journal=Journal of Artificial Intelligence Research|volume=57|pages=345–420}}</ref><ref name="goodfellow:book16">{{Cite book|first1=Ian|last1=Goodfellow|first2=Yoshua|last2=Bengio|first3=Aaron|last3=Courville|url=http://www.deeplearningbook.org/|title=Deep Learning}}</ref> kóplegen tábiyiy til wazıypalarında, mısalı, til modellestiriw<ref name="jozefowicz:lm16">{{Cite book|first1=Rafal|last1=Jozefowicz|first2=Oriol|last2=Vinyals|first3=Mike|last3=Schuster|first4=Noam|last4=Shazeer|title=Exploring the Limits of Language Modeling}}</ref> hám sintaksislik analiz <ref name="choe:emnlp16">{{Cite journal|first1=Do Kook|last1=Choe|first2=Eugene|last2=Charniak|journal=Emnlp 2016|url=https://aclanthology.coli.uni-saarland.de/papers/D16-1257/d16-1257|title=Parsing as Language Modeling}}</ref><ref name="vinyals:nips15">{{Cite journal|last1=Vinyals|first1=Oriol|last2=Kaiser|first2=Lukasz|journal=Nips2015|title=Grammar as a Foreign Language|url=https://papers.nips.cc/paper/5635-grammar-as-a-foreign-language.pdf}}</ref> sıyaqlı tarawlarda eń joqarı nátiyje kórsete alıwı boldı. Bul medicina hám densawlıqtı saqlaw tarawında barǵan sayın áhmiyetli bolıp atır, sebebi NLP xızmet kórsetiw sapasın jaqsılaw<ref>{{Cite journal|last1=Turchin|first1=Alexander|last2=Florez Builes|first2=Luisa F.|date=2021-03-19|title=Using Natural Language Processing to Measure and Improve Quality of Diabetes Care: A Systematic Review|journal=Journal of Diabetes Science and Technology|volume=15|pages=553–560}}</ref> yamasa nawqas qupıyalılıǵın qorǵaw<ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Jennifer|last2=Yang|first2=Samuel|last3=Holland-Hall|first3=Cynthia|last4=Sezgin|first4=Emre|date=2022-06-10|title=Prevalence of Sensitive Terms in Clinical Notes Using Natural Language Processing Techniques: Observational Study|journal=JMIR Medical Informatics|volume=10|pages=e38482}}</ref> maqsetinde izertlew ushın basqa jaǵdayda qoljetimsiz bolǵan elektronlıq densawlıq jazbalardaǵı eskertiw hám tekstlerdi tallaw jumıslarında járdem beredi. == Usıllar: Simvolikalıq, statistikalıq, neyron tarmaqlar == Simvolikalıq usıl, yaǵnıy, simvollar menen manipulyaciya jasawdıń qaǵıydalar toplamın qoldan kodlaw, sózlik izlew menen birge, tariyxıy jaqtan ulıwma JI hám ásirese NLP tárepinen qollanılǵan birinshi usıl boldı<ref name="schank77">{{Cite book|first1=Roger C.|last1=Schank|first2=Robert P.|last2=Abelson|year=1977|title=Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry Into Human Knowledge Structures|url=https://archive.org/details/scriptsplansgoal0000scha|location=Hillsdale|publisher=Erlbaum|isbn=0-470-99033-3}}</ref>: mısalı, grammatika jazıw yamasa stemping ushın evristikalıq qaǵıydalar oylap tabıw arqalı. Eki tárepten, statistikalıq hám neyron torların óz ishine alatuǵın [[mashinalıq oqıtıw]] usıllarınıń simvolikalıq usılǵa qaraǵanda kóplegen artıqmashlıqları bar: * statistikalıq hám neyron torları usıllarınıń ekewi de tekst korpusınan alınǵan eń kóp ushırasatuǵın jaǵdaylarda kóbirek itibar qarata aladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı usıl siyrek ushırasatuǵın jaǵdaylar hám kóp ushırasatuǵın jaǵdaylar ushın birdey qaǵıydalar beriwi kerek. * statistikalıq yamasa neyron torları usılları menen jaratılǵan [[Til modeli|til modeller]]<nowiki/>i qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalarǵa qaraǵanda hám tanıs emes (mısalı, aldın kórilmegen sózler yamasa strukturalardı óz ishine alatuǵın), hám qátelik kiriw maǵlıwmatlarına (mısalı, qáte jazılǵan yamasa tosınnan qaldırıp ketilgen sózler menen) qarata bekkem boladı, qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalardı jaratıw qımbatıraq boladı. * bunday (itimallıq) til modeli qansha úlken bolsa, ol sonsha anıq boladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalar tek qaǵıydalar sanı hám quramalılıǵın arttırıw arqalı ǵana anıqlıqtı arttıra aladı, bul sheshilmeytuǵın máselelerge alıp keledi. 2020-jılı simvollar menen manipulyaciya etiwdiń qaǵıyda tiykarındaǵı sistemaları ele qollanılıp atırǵan bolsa da, olar 2023-jılı [[Úlken til modeli|LLM]]-lerdiń rawajlanıwı menen tiykarınan gónergen bolıp qaldı. Olardan aldın olar kóbinese tómendegi jaǵdaylarda qollanılǵan: * oqıtıw maǵlıwmatlarınıń muǵdarı mashinalıq oqıtıw usılların tabıslı qollanıw ushın jetkilikli bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, Apertium sisteması tárepinen berilgen resursı az tillerdi mashinalıq awdarma ushın, * NLP qubırlarında aldınnan qayta islew ushın, mısalı, tokenizaciya, yamasa * NLP qubırlarınıń nátiyjelerin qayta islew hám ózgertiw ushın, mısalı, sintaksislik analizden bilim alıw ushın. === Statistikalıq usıl === 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń ortalarında statistikalıq usıl qaǵıyda tiykarındaǵı usıllardıń nátiyjesizsizligi sebepli payda bolǵan JI qısı dáwirin juwmaqladı. Qatań bolsa, onda qaǵıydalar sistemasın payda etetuǵın eń dáslepki sheshim aǵashları burınǵı qaǵıyda tiykarındaǵı usıllarǵa júdá uqsas edi. Tek jasırın Markov modellerin sóz sózliklerge belgi qoyıwǵa qollanıw eski qaǵıyda tiykarındaǵı usıldıń juwmaqlanǵanın xabarladı. === Neyron torları === Statistikalıq usıllardıń tiykarǵı kemshiligi - olar quramalı belgi injenerligin talap etedi. 2015-jıldan baslap<ref>{{Web deregi | url = https://www.socher.org/index.php/Main/DeepLearningForNLP-ACL2012Tutorial| bet = Deep Learning For NLP-ACL 2012 Tutorial| avtor = Socher| at = Richard| jumıs = www.socher.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-avgust }} This was an early Deep Learning tutorial at the ACL 2012 and met with both interest and (at the time) skepticism by most participants. Until then, neural learning was basically rejected because of its lack of statistical interpretability. Until 2015, deep learning had evolved into the major framework of NLP. [Link is broken, try http://web.stanford.edu/class/cs224n/]</ref>, statistikalıq usıl neyron torları usılı menen almastırıldı, sózlerdiń semantikalıq qásiyetlerin túsiriw ushın semantikalıq torlar<ref>{{Cite book|last=Segev|first=Elad|title=Semantic Network Analysis in Social Sciences|url=https://www.routledge.com/Semantic-Network-Analysis-in-Social-Sciences/Segev/p/book/9780367636524}}</ref> hám sóz engiziwlerin qollanıw arqalı. Aralıq wazıypalar (mısalı, sóz sózliklerge belgi qoyıw hám ǵárezlilik tallaw) endi kerek emes. Sol waqıtta jańadan oylap tabılǵan izbe-izlik izbe-izlikke ózgertiw tiykarında jaratılǵan neyronlıq mashinalıq awdarma, sózlerdi dúziw sıyaqlı, aldın statistikalıq mashinalıq awdarma ushın zárúr bolǵan aralıq basqıshlarǵa zárúrligin esapqa alǵan. == Kóp ushırasatuǵın NLP wazıypaları == Tómende tábiyiy tildi qayta islewde eń kóp izertlenetuǵın wazıypalardıń ayırımlarınıń dizimi berilgen. Bul wazıypalardıń ayırımları tikkeley real dúnyadaǵı qollanıwlarǵa iye, al basqaları kóbirek úlken wazıypalardı sheshiwge járdem beretuǵın kishi wazıypalar sıpatında xızmet etedi. Tábiyiy tildi qayta islew wazıypaları bir-biri menen tıǵız baylanısqan bolsa da, qolaylıq ushın olardı kategoriyalarǵa bóliwge boladı. Tómende qopal bóliw berilgen. === Tekst hám sóylewdi qayta islew === ; Simvollardı optikalıq tanıw (OCR) : Baspa tekstti kórsetiwshi súwret berilgende, oǵan sáykes kelgen tekstti anıqlaw. ; Sóylewdi tanıw : Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs úzindisi berilgende, sóylewdiń tekstlik kórinisin anıqlaw. Bul teksten sóylewge qarama-qarsı hám kóbinese "AI-complete" dep atalatuǵın júdá qıyın máselelerdiń biri (joqarıǵa qara). Tábiyiy sóylewde izbe-iz kelgen sózler arasında derlik úzilisler bolmaydı, sonlıqtan sóylew segmentaciyası sóylewdi tanıwdıń zárúrli kishi wazıypası bolıp tabıladı (tómenge qara). Kóp sóylew tillerinde izbe-iz kelgen háriplerdi bildiretuǵın sesler koartikulyaciya dep atalatuǵın proceste bir-birine aralasıp ketedi, sonlıqtan analog signaldı diskret simvollarǵa aylandırıw júdá qıyın process bolıwı múmkin. Sonıń menen birge, bir tildegi sózler hár qıylı akcent penen sóyleytuǵın adamlar tárepinen aytılatuǵınlıǵın esapqa alǵanda, sóylewdi tanıw baǵdarlaması kiriw maǵlıwmatlarınıń keń túrin onıń tekstlik ekvivalenti jaǵınan bir-birine birdey dep tanıy alıwı kerek. ; Sóylew segmentaciyası : Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs klipi berilgende, onı sózlerge ajıratıw. Bul sóylewdi tanıwdıń kishi wazıypası hám ádette onıń menen birge toparlanadı. ; Tekstten sóylewge : Tekst berilgende, usı birliklerdi ózgertip, sóylew kórinisin payda etiw. Tekstten sóylewge kóriw qábileti sheklengen adamlarǵa járdem beriw ushın paydalanıwǵa boladı<ref>{{Citation |last=Yi |first=Chucai |title=Assistive Text Reading from Complex Background for Blind Persons | sáne =2012 |work=Camera-Based Document Analysis and Recognition |volume=7139 |pages=15–28 |series=Lecture Notes in Computer Science |publisher=Springer Berlin Heidelberg | til =en |citeseerx=10.1.1.668.869 |doi=10.1007/978-3-642-29364-1_2 |isbn=9783642293634 |last2=Tian |first2=Yingli |author-link2=Yingli Tian}}</ref>. ; Sóz segmentaciyası (Tokenizaciya) : Tokenizaciya - bul tekstti ayırım sózlerge yamasa sóz bóleklerine bóletuǵın tekst analizinde qollanılatuǵın process. Bul texnika eki tiykarǵı komponentke alıp keledi: sóz indeksi hám tokenizaciya qılınǵan tekst. Sóz indeksi - bul unikal sózlerdi belgili sanlı identifikatorlarǵa sáykeslendiretuǵın dizim, al tokenizaciya qılınǵan tekst hárbir sózdi oǵan sáykes keletuǵın sanlı token menen almastıradı. Bul sanlı tokenler keyin hár qıylı tereń oqıtıw usıllarında qollanıladı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.deeplearning.ai/resources/natural-language-processing/| bet = Natural Language Processing (NLP) - A Complete Guide| sáne = 2023-jıl 11-yanvar | til = en| jumıs = www.deeplearning.ai| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-may }}</ref>. : [[Inglis tili]] sıyaqlı til ushın bul ádewir ápiwayı, sebebi sózler ádetde bos orınlar menen ajıratılǵan boladı. Biraq, [[Qıtay tili|qıtay]], [[Yapon tili|yapon]] hám tay tilleri sıyaqlı ayırım jazba tillerde sóz shegaraları bunday usılda belgilenbeydi, hám bul tillerde tekst segmentaciyası tildegi sózlerdiń sózligi hám morfologiyası haqqında bilimdi talap etetuǵın áhmiyetli wazıypa bolıp tabıladı. Geyde bul process maǵlıwmatlar maydanında sózler paketin (BOW) jaratıw sıyaqlı jaǵdaylarda da qollanıladı. === Morfologiyalıq analiz === ; Lemmatizaciya : Tek flektivlik qosımtaların alıp taslaw hám sózdiń tiykarǵı sózlik formasın qaytarıw wazıypası, ol sonday-aq lemma dep te ataladı. Lemmatizaciya - sózlerdi olardıń normallastırılǵan formasına keltiriwdiń basqa bir usılı. Biraq bul jaǵdayda, transformaciya haqıyqatında sózlerdi olardıń haqıyqıy formasına sáykeslestiriw ushın sózlikti qollanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gyansetu.in/what-is-natural-language-processing/| bet = What is Natural Language Processing? Intro to NLP in Machine Learning| sáne = 2020-jıl 6-dekabr | til = en-US| jumıs = GyanSetu!| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-yanvar }}</ref>. ; Morfologiyalıq segmentaciya : Sózlerdi ayırım morfemalarǵa ajıratıw hám morfemalar klasın anıqlaw. Bul wazıypanıń qıyınlıǵı kóp tárepten qarap atırǵan tildiń morfologiyasınıń (yaǵnıy, sózler strukturasınıń) quramalılıǵına baylanıslı. Inglis tilinde ádewir ápiwayı morfologiya bar, ásirese flektivlik morfologiya, sonlıqtan kóbinese bul wazıypanı tolıǵı menen esapqa almastan, sózdiń barlıq múmkin formaların (mısalı, "open, opens, opened, opening") ayırım sózler sıpatında modellestiriw múmkin. Biraq, túrk tili yamasa Meytey sıyaqlı joqarı agglutinativ hind tilinde bunday usıl múmkin emes, sebebi hárbir sózlik maqalasında sózdiń mıńlaǵan múmkin formaları bar<ref>{{Cite journal|url=http://aclweb.org/anthology//W/W12/W12-5008.pdf|title=Manipuri Morpheme Identification}}</ref>. ; Sóylew bólegin belgilew : Gáp berilgende, hárbir sóz ushın sóylew (POS) bólimin anıqlaw. Kóplegen sózler, ásirese kóp qollanılatuǵınları, sóylewdiń bir neshe bólimi sıpatında xızmet ete aladı. Mısalı, "kitap" [[atlıq]] ("stoldaǵı kitap") yamasa [[feyil]] ("ushıwǵa bilet alıw") bolıwı múmkin; "qoyıw" [[atlıq]], [[feyil]] yamasa [[kelbetlik]] bolıwı múmkin; al "sırtqa" keminde bes hár qıylı sózdiń bólimi bolıwı múmkin. ; Stemming : Flektivlik (yamasa geyde derivaciyalıq) sózlerdi tiykarǵı formaǵa keltiriw processi (mısalı, "jaqın" sózi "jaqınlastı", "jaqınlasıw", "jaqın", "jaqınıraq" h.t.b. ushın tiykar boladı). Stemming lemmatizaciyaǵa uqsas nátiyje beredi, biraq bunı sózlik emes, al qaǵıydalar tiykarında isleydi. === Sintaksislik analiz === ; Grammatika indukciyası<ref>{{Cite journal|last1=Klein|first1=Dan|last2=Manning|first2=Christopher D.|year=2002|title=Natural language grammar induction using a constituent-context model|url=http://papers.nips.cc/paper/1945-natural-language-grammar-induction-using-a-constituent-context-model.pdf|journal=Advances in Neural Information Processing Systems}}</ref> : Tildiń sintaksisin súwretleytuǵın formal grammatikanı payda etiw. ; Gáplerge bóliw (sonday-aq "gáp shegarasın anıqlaw" dep te ataladı) : Tekst bólegi berilgende, gáp shegaraların tabıw. Gáp shegaraları kóbinese noqatalar yamasa basqa punktuaciya belgileri menen belgilenedi, biraq usı belgilerdıń ózi basqa maqsetler ushın da xızmet ete aladı (mısalı, qısqartıwlardı belgilew). ; Tallaw (Parsing) : Berilgen gáptiń parse aǵashın (grammatikalıq analiz) anıqlaw. Tábiyiy tiller grammatikası anıq emes hám kópshilik gáplerdiń bir neshe múmkin analizi bar: bálkim tańqalarlıq, ádettegi gáp ushın mıńlaǵan potencial parseler bolıwı múmkin (olardıń kópshiligi adam ushın tolıǵı menen mánissiz bolıp kórinedi). Parsingniń eki tiykarǵı túri bar: ǵárezlilik parsing hám quramlas parsing. Ǵárezlilik parsing gáptegi sózler arasındaǵı qatnaslarǵa itibar qaratadı (tiykarǵı obyektler hám predikatlar sıyaqlı nárselerdi belgilew), al quramlas parsing bolsa itimallıq kontekstsiz grammatikanı (PCFG) qollanıp parse aǵashın qurıwǵa itibar qaratadı (sonday-aq stoxastikalıq grammatikanı qara). === Leksikalıq semantika (konteksttegi ayırım sózlerdiń) === ; Leksikalıq semantika : Konteksttegi ayırım sózlerdiń esaplaw mánisi neden ibarat? ; Distribuciyalıq (tarqatıw) semantika : Maǵlıwmatlardan semantikalıq kórsetpelerdi qalay úyreniwimiz múmkin? ; Atawlı obyektti tanıw (NER) : Tekst aǵımı berilgende, teksttegi qaysı elementler adam yamasa orın sıyaqlı jeke atlarǵa sáykes keletuǵının hám hárbir bunday attıń tipi qanday ekenligin (mısalı, adam, orın, shólkem) anıqlaw. Inglis tili sıyaqlı tillerde bas hárip qollanıw atawlı birliklerdi tanıwǵa járdem bere alsa da, bul maǵlıwmat atawlı birliktiń túrin anıqlaw ushın járdem bere almaydı hám hár qanday jaǵdayda da kóbinese nadurıs yamasa jetkiliksiz boladı. Mısalı, gáptiń birinshi háribi de bas hárip penen jazıladı, al atawlı birlikler kóbinese bir neshe sózdi qamtıydı, olardıń tek ayırımları ǵana bas hárip penen jazıladı. Bunnan tısqarı, batıs emes jazıwlardaǵı basqa kóplegen tillerde (mısalı, qıtay yamasa arab) hesh qanday bas hárip qollanılmaydı, hám háttе bas hárip qollanılatuǵın tiller de onı atlardan parıqlaw ushın izbe-iz qollanbawı múmkin. Mısalı, [[nemis tili]]nde barlıq [[atlıq]]lar, olar at bolıw-bolmawına qaramastan, bas hárip penen jazıladı, al [[Francuz tili|francuz]] hám [[Ispan tili|ispan]] tillerinde [[kelbetlik]] sıpatında qollanılatuǵın atlar bas hárip penen jazılmaydı. Bul wazıypanıń basqa atı - token klassifikaciyası<ref>{{Cite journal|last1=Kariampuzha|first1=William|last2=Alyea|first2=Gioconda|last3=Qu|first3=Sue|last4=Sanjak|first4=Jaleal|last5=Mathé|first5=Ewy|last6=Sid|first6=Eric|last7=Chatelaine|first7=Haley|last8=Yadaw|first8=Arjun|last9=Xu|first9=Yanji| sáne =2023|title=Precision information extraction for rare disease epidemiology at scale|journal=Journal of Translational Medicine| til =en|volume=21|issue=1|page=157|doi=10.1186/s12967-023-04011-y|pmid=36855134|pmc=9972634}}</ref>. ; Sezim analizi (sonday-aq multimodallı sezim analizin qara) : Sezim analizi - bul teksttiń artındaǵı emocional maqsetti anıqlaw hám klassifikaciyalaw ushın qollanılatuǵın esaplaw usılı. Bul texnika tekstti analizlep, bildirilgen sezimniń unamlı, unamsız yamasa neytral ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Sezim klassifikaciyası ushın modeller ádettе sóz n-gramları, Term jiyiligi-Keri dokument jiyiligi (TF-IDF) belgileri, qoldan jaratılǵan belgiler sıyaqlı kiriwlerdi paydalanadı yamasa tekst izbe-izliklerindegi uzaq múddetli hám qısqa múddetli ǵárezliliklerdi tanıw ushın islep shıǵılǵan tereń oqıtıw modellerin qollanadı. Sezim analiziniń qollanıwları hár qıylı, hár túrli onlayn platformalardaǵı tutınıwshı pikirlerin kategoriyalarǵa bóliw sıyaqlı wazıypalarǵa shekem keńeyedi.<ref name=":0"/> ; Terminologiyanı shıǵarıw : Terminologiya shıǵarıwdıń maqseti - berilgen korpustan tiyisli terminlerdi avtomatik túrde shıǵarıp alıw. ; Sóz mánisin anıqlaw (WSD) : Kóplegen sózlerdiń birden artıq mánisi bar; bizge kontekstte eń kóp mániske iye bolǵan mánisti tańlaw kerek. Bul máseleni sheshiw ushın bizge ádettе sózler dizimi hám olardıń baylanıslı mánisleri beriledi, mısalı, sózlikten yamasa WordNet sıyaqlı onlayn derekten. ; Birliklerdi baylanıstırıw : Kóplegen sózler - ádettе jeke atlar - atawlı birliklerdi bildiredi; bul jerde bizge kontekstte aytılıp atırǵan birlikti (belgili bir tulǵa, orın, kompaniya h.t.b.) tańlaw kerek. === Relyaciyalıq semantika (ayırım gáplerdiń semantikası) === ; Qarım-qatnastı shıǵarıw : Tekst bólegi berilgende, atawlı birlikler arasındaǵı qatnastı anıqlaw (mısalı, kim kimge úylengen). ; Semantikalıq tallaw (parsing) : Tekst bólegi berilgende (ádetте gáp), onıń semantikasınıń formal kórinisin payda etiw, ya graf túrinde (mısalı, AMR parsinginde) yamasa logikalıq formalizm boyınsha (mısalı, DRT parsinginde). Bul máselege ádettе semantikadan bir neshe elementar NLP wazıypaları aspektleri kiredi (mısalı, semantikalıq rol belgilew, sóz mánisin anıqlaw) hám tolıq diskurs analizin óz ishine alıw ushın keńeytiliw múmkin (mısalı, diskurs analizi, koreferenciya; tómendegi Tábiyiy tildi túsiniwdi qara). ; Semantikalıq rol belgilew (sonday-aq tómendegi jasırın semantikalıq rol belgilewdi qara) : Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatları anıqlaw hám olardı anıqlaw (mısalı, [[feyil]] freymler), keyin freym elementlerin (semantikalıq roller) anıqlaw hám klassifikaciyalaw. === Diskurs (ayırım gáplerden tıs semantika) === ; Koreferenciya sheshimi : Gáp yamasa úlken tekst bólegi berilgende, qaysı sózler ("esletiwler") bir obyektlerge ("birlikler") tiyisli ekenligin anıqlaw. Anafora sheshimi - bul wazıypanıń anıq mısalı bolıp, ol tikkeley almasıqlardı olar tiyisli bolǵan [[atlıq]]lar yamasa atlar menen sáykeslestiriwge qaratılǵan. Koreferenciya sheshiminiń ulıwmalıq wazıypası sonday-aq silteme sózler menen baylanıslı "kópir qatnasların" anıqlawdı óz ishine aladı. Mısalı, "Ol Djonnıń úyine aldıńǵı esikten kirdi" degen gápte "aldıńǵı esik" - bul silteme sóz hám anıqlanıwı kerek bolǵan kópir qatnası - bul esletilip atırǵan esiktiń Djonnıń úyiniń aldıńǵı esigi ekenligi faktı (basqa da esletiliw múmkin bolǵan qurılmanıń emes). ; Diskurs analizi : Bul rubrika bir neshe baylanıslı wazıypalardı óz ishine aladı. Bir wazıypa - bul diskurs parsing, yaǵnıy baylanısqan teksttiń diskurs strukturasın anıqlaw, yaǵnıy gápler arasındaǵı diskurs qatnaslarınıń tábiyatın (mısalı, keńeytiw, túsindiriw, salıstırıw). Basqa múmkin wazıypa - tekst bólegindegi sóylew aktlerin tanıw hám klassifikaciyalaw (mısalı, awa-yaq soraw, mazmun sorawı, málimleme, tastıyıqlaw h.t.b.). ;   : Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatlar (mısalı, feyil freymler) hám olardıń házirgi gáptegi anıq semantikalıq rollerin anıqlaw hám olardı ajıratıw (joqarıdaǵı Semantikalıq rol belgilewdi qara). Keyin, házirgi gápte anıq kórinbegen semantikalıq rollerdi anıqlaw, olardı teksttiń basqa jerinde anıq kóringen argumentler hám kórsetilmegen argumentlerge klassifikaciyalaw, hám birinshilerin jergilikli tekst penen sheshiw. Buǵan jaqın baylanıslı wazıypa - nol anafora sheshimi, yaǵnıy koreferenciya sheshimin pro-drop tillerine keńeytiw. ; Tekstlik logikalıq baylanıstı tanıw : Eki tekst bólegi berilgende, birewiniń haqıyqıy bolıwı ekinshisiniń haqıyqıy bolıwın támiynleytuǵının, ekinshisiniń biykarlanıwın támiynleytuǵının, yamasa ekinshisiniń ya haqıyqıy, ya jalǵan bolıwına múmkinshilik beretuǵının anıqlaw. ; Tema segmentaciyası hám tanıw : Tekst bólegi berilgende, onı hárbiri bir temaǵa arnalǵan segmentlerge bóliw hám segmenttiń temasın anıqlaw. ; Argument óndiriw : Argumentlerdi izlewdiń maqseti - kompyuter programmaları járdeminde tábiyiy til tekstinen argumentativ strukturalardı avtomatik túrde shıǵarıp alıw hám anıqlaw<ref>{{Cite journal|title=Argumentation Mining: State of the Art and Emerging Trends|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2850417}}</ref>. Bunday argumentativ strukturalarǵa aldın sharti, juwmaqlar, argument sxeması hám tiykarǵı hám járdemshi argument arasındaǵı yamasa diskurs ishindegi tiykarǵı hám qarsı argument arasındaǵı qatnaslar kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.i3s.unice.fr/~villata/tutorialIJCAI2016.html| bet = Argument Mining – IJCAI2016 Tutorial| jumıs = www.i3s.unice.fr| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://acl2016tutorial.arg.tech/| bet = NLP Approaches to Computational Argumentation – ACL 2016, Berlin| til = en-GB| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart }}</ref>. === Joqarı dárejeli NLP qollanbaları === ; Avtomatik qısqasha mazmun (tekst qısqasha mazmunı) : Teksttiń bir bólegin oqıwǵa qolaylı qısqasha mazmun islep shıǵarıw. Kóbinese, belgili túrdegi tekstlerdiń qısqasha mazmunın beriwde qollanıladı, mısalı, ilimiy maqalalar, gazetanıń finanslıq bólimindegi maqalalar. ;   : Grammatikalıq qátelerdi anıqlaw hám dúzetiw lingvistikalıq analizdiń barlıq dárejelerinde (fonologiya/orfografiya, morfologiya, sintaksis, semantika, pragmatika) úlken kólemli máselelerdi óz ishine aladı. Grammatikalıq qátelerdi dúzetiw áhmiyetli, sebebi ol inglis tilin ekinshi til sıpatında qollanıwshı yamasa úyreniwshi júzlegen million adamlarǵa tásir etedi. Sonıń ushın, 2011-jıldan baslap bir qansha ulıwma wazıypalarǵa tiykar boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.mq.edu.au/research/research-centres-groups-and-facilities/innovative-technologies/centres/centre-for-language-technology-clt| bet = Centre for Language Technology (CLT)| avtor = Administration| til = en-au| jumıs = Macquarie University| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.comp.nus.edu.sg/~nlp/conll13st.html| bet = Shared Task: Grammatical Error Correction| jumıs = www.comp.nus.edu.sg| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.comp.nus.edu.sg/~nlp/conll14st.html| bet = Shared Task: Grammatical Error Correction| jumıs = www.comp.nus.edu.sg| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. Orfografiya, morfologiya, sintaksis hám semantikanıń belgili aspektlerine kelgende, hám [[GPT-2]] sıyaqlı kúshli neyronlıq [[Til modeli|til modelleriniń]] rawajlanıwı sebepli, bul házirgi waqıtta (2019-jıl) tiykarınan sheshilgen máselege aylanǵan hám hár qıylı kommerciyalıq qollanıwlarda satılmaqta. ; Logikalıq awdarma : Tekstti tábiyiy tilden formal logika tiline awdarıw. ; Mashinalıq awdarma (MT) : Tekstti bir adam tilinen ekinshisine avtomatik túrde awdarıw. Bul eń qıyın máselelerdiń biri bolıp, "JI-tolıq" dep atalatuǵın máseleler klassına kiredi, yaǵnıy, durıs sheshiw ushın adamlar iye bolǵan barlıq túrdegi bilimlerdi (grammatika, semantika, real dúnya haqqındaǵı faktler h.t.b.) talap etedi. ; Tábiyiy tildi túsiniw (NLU) : Teksttiń bóleklerin kompyuter programmaları ushın qolaylıraq bolǵan birinshi tártipli logika strukturaları sıyaqlı formal kórsetpelerge aylandırıw. Tábiyiy tildi túsiniw, tábiyiy til túsiniklerin shólkemlestirgen belgilewler túrinde bolatuǵın tábiyiy til ańlatpasınan alınıwı múmkin bolǵan kóp sanlı semantikadan kerekli semantikanı anıqlawdı óz ishine aladı. Til metamodeli hám ontologiyasın kirgiziwi hám jaratılıwı nátiyjeli, biraq empirikalıq sheshimler bolıp tabıladı. Semantikanı formallastırıw tiykarın dúziw ushın, jabıq dúnya boljawı (CWA) hám ashıq dúnya boljawı, yamasa subyektiv Awa/Yaq hám obyektiv Durıs/Nadurıs sıyaqlı jasırın boljawlar menen aljaspastan, tábiyiy til semantikasın anıq formallastırıw kútiledi<ref>{{Cite journal|last=Duan|title=Formalizing Semantic of Natural Language through Conceptualization from Existence|url=http://www.ijimt.org/abstract/100-E00187.htm}}</ref>. ; <nowiki>Tábiyiy til generatsiyası (NLG):</nowiki> : Kompyuter bazalarınan yamasa semantikalıq maqsetlerden alınǵan maǵlıwmatlardı adamlar oqıy alatuǵın tilge aylandırıw. ; Kitap generaciyası : Bul tábiyiy til generatsiyası hám basqa da NLP wazıypalarınıń keńeytilgen túri bolıp, tolıq kitaplar jaratıwdı óz ishine aladı. Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan kitap 1984-jılı qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sistema arqalı jaratıldı (Racter, "The policeman's beard is half-constructed")<ref>{{Web deregi | url = http://www.ubu.com/historical/racter/index.html| bet = U B U W E B :: Racter| jumıs = www.ubu.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-avgust }}</ref>. Neyron tarmaq járdeminde jaratılǵan birinshi baspa jumısı 2018-jılı shıǵarıldı, "1 the Road" dep atalıp, roman sıpatında bazarǵa shıǵarıldı hám alpıs million sózdi óz ishine aladı. Bul eki sistema tiykarınan quramalı, biraq mánissiz (semantikasız) [[Til modeli|til modelleri]] bolıp tabıladı. Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan ilimiy kitap 2019-jılı basıp shıǵarıldı (Beta Writer, "Lithium-Ion Batteries", Springer, Cham)<ref>{{Cite book|last=Writer|title=Lithium-Ion Batteries| til =en-gb}}</ref>. Racter hám "1 the Road" kitaplarınan parıqlı, bul kitap faktlik bilimlerde tiykarlanǵan hám tekst qısqasha mazmunın jaratıwǵa tiykarlanǵan. ; Document AI (JI Hújjet) : Hújjet JI platforması NLP texnologiyasınıń ústinde jaylasıp, jasalma intellekt, mashinalıq oqıtıw yamasa NLP boyınsha aldınǵı tájiriybesi bolmaǵan paydalanıwshılarǵa hár qıylı hújjet túrlerinen ózlerine kerekli bolǵan arnawlı maǵlıwmatlardı alıw ushın kompyuterdi tez úyretiwge múmkinshilik beredi. NLP járdeminde isleytuǵın Hújjet JI texnikalıq emes toparlarǵa, mısalı, yuristler, biznes analitikleri hám buxgalterlerge hújjetlerde jasırın bolǵan maǵlıwmatlardı tez alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=7dtl650D0y0| bet = Document Understanding AI on Google Cloud (Cloud Next '19) – YouTube| arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/7dtl650D0y0| arxivsáne = 2021-jıl 30-oktyabr | sáne = 2019-jıl 11-aprel | jumıs = www.youtube.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. ; Dialogtı basqarıw : Adam menen sóylesiwge arnalǵan kompyuter sistemaları. ; Sorawlarǵa juwap beriw : Adam tili menen berilgen sorawǵa juwap anıqlaw. Tipik sorawlardıń anıq durıs juwabı boladı (mısalı, "Kanadanıń paytaxtı qaysı?"), biraq geyde ashıq sorawlar da qaraladı (mısalı, "Ómirdiń mánisi nede?"). ; Tekstten súwretke ótkerip jaratıw : Súwrettiń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın súwret jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/4/6/23012123/openai-clip-dalle-2-ai-text-to-image-generator-testing| bet = OpenAI's DALL-E AI image generator can now edit pictures, too| avtor = Robertson| at = Adi| sáne = 2022-jıl 6-aprel | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-iyun }}</ref>. ; Tekstten saxnaǵa ótkerip jaratıw : Saxnanıń táriyipi berilgende, saxnanıń 3D modelin jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://nlp.stanford.edu/projects/text2scene.shtml| bet = The Stanford Natural Language Processing Group| jumıs = nlp.stanford.edu| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-iyun }}</ref><ref>{{Cite book|last=Coyne|title=Proceedings of the 28th annual conference on Computer graphics and interactive techniques}}</ref>. ; Tekstten videoga ótkerip jaratıw : Videoniń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın video jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/google-announces-ai-advances-in-text-to-video-language-translation-more/| bet = Google announces AI advances in text-to-video, language translation, more| sáne = 2022-jıl 2-noyabr | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/9/29/23378210/meta-text-to-video-ai-generation-make-a-video-model-dall-e| bet = Meta's new text-to-video AI generator is like DALL-E for video| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2022-jıl 29-sentyabr | til = en-US| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-noyabr }}</ref>. == Ulıwma tendenciyalar hám (múmkin) keleshek baǵdarları == Tarawdaǵı uzaq múddetli tendenciyalarǵa tiykarlanıp, NLPnıń keleshek baǵdarların ekstrapolyaciyalawǵa boladı. 2020-jılǵa kelip, CoNLL Ulıwma Wazıypalarınıń uzaq dawam etken seriyasınıń temalarında úsh tendenciyanı bayqawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.conll.org/previous-tasks| bet = Previous shared tasks {{!}} CoNLL| jumıs = www.conll.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>: * Tábiyiy tildiń barǵan sayın abstrakt, "kognitivlik" aspektlerine qızıǵıwshılıq (1999–2001: ústirtin analiz, 2002–03: atlar gruppasın anıqlaw, 2006–09/2017–18: ǵárezlilik sintaksisi, 2004–05/2008–09 semantikalıq rol belgilew, 2011–12 koreferenciya, 2015–16: diskurs analizlew, 2019: semantikalıq analizlew). * Kóp tillilikke hám, múmkin, kóp modallıqqa qızıǵıwshılıqtıń artıwı (1999-jıldan baslap inglis tili; 2002-jıldan baslap ispan, golland tilleri; 2003-jıldan baslap nemis tili; 2006-jıldan baslap bolgar, dan, yapon, portugal, sloven, shved, túrik tilleri; 2007-jıldan baslap bask, katalan, qıtay, grek, vengriya, italyan, túrik tilleri; 2009-jıldan baslap chex tili; 2012-jıldan baslap arab tili; 2017-jıl: 40+ til; 2018-jıl: 60+/100+ til) * Simvollıq kórsetpelerdi saplastırıw (qaǵıydaǵa tiykarlanǵan usıllardan basqarılatuǵın úyreniwge, onnan hálsiz basqarılatuǵın usıllardı, kórsetpelerdi úyreniw hám basınan-ayaǵına shekemgi sistemalarǵa qaray) === Kogniciya === Joqarı dárejeli NLP qollanıwlarınıń kópshiligi aqıllı háreketlerdi hám tábiyiy tildi kórinip turǵan túsiniwdi imitaciyalawshı aspektlerdi óz ishine aladı. Keńirek aytqanda, kognitiv hárekettiń barǵan sayın rawajlanǵan aspektlerin texnikalıq operacionallastırıw NLPnıń rawajlanıw traektoriyalarınıń birin kórsetedi (joqarıda keltirilgen CoNLL ulıwma wazıypalarınıń tendenciyaların qarań). Kogniciya "pikir, tájiriybe hám sezimler arqalı bilim hám túsinikti alıwdıń sanalı háreketi yamasa procesi" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lexico.com/definition/cognition| bet = Cognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200715113427/https://www.lexico.com/definition/cognition| arxivsáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Lexico| baspaxana = [[Oxford University Press]] and [[Dictionary.com]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-may }}</ref>. Kognitiv ilim - bul aqıl hám onıń processleriniń pánler aralıq, ilimiy izertlewi<ref>{{Web deregi | url = http://www.aft.org/newspubs/periodicals/ae/summer2002/willingham.cfm| bet = Ask the Cognitive Scientist| sáne = 2014-jıl 8-avgust | jumıs = American Federation of Teachers| citata = Cognitive science is an interdisciplinary field of researchers from Linguistics, psychology, neuroscience, philosophy, computer science, and anthropology that seek to understand the mind.}}</ref>. Kognitiv lingvistika - bul psixologiya hám lingvistikadan alınǵan bilim hám izertlewlerdi birlestiriwshi lingvistikanıń pánler aralıq tarawı<ref>{{Cite book|title=Handbook of Cognitive Linguistics and Second Language Acquisition}}</ref>. Ásirese, simvollik NLP dáwirinde esaplaw lingvistikası tarawı kognitiv izertlewler menen kúshli baylanıslardı saqlap qaldı. Mısal retinde, Djordj Lakoff kognitiv ilim perspektivası arqalı tábiyiy tildi qayta islew (NLP) algoritmlerin dúziw ushın metodologiyanı usınıs etedi, kognitiv lingvistikanıń tabısları menen birge<ref>{{Cite book|title=Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Philosophy; Appendix: The Neural Theory of Language Paradigm|last=Lakoff|first=George|publisher=New York Basic Books|year=1999|isbn=978-0-465-05674-3|pages=569–583}}</ref>, eki anıqlawshı aspekt penen: # Lakoff tárepinen túsindiriletuǵın "bir ideyanı basqasınıń terminleri menen túsiniw" sıpatında anıqlanǵan konceptual metafora teoriyasın qollanıw, bul avtordıń niyeti haqqında túsinik beredi<ref>{{Cite book|title=A Cognitive Theory of Cultural Meaning|url=https://archive.org/details/cognitivetheoryo0000stra|last=Strauss|first=Claudia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-59541-4|pages=[https://archive.org/details/cognitivetheoryo0000stra/page/156 156]–164}}</ref>. Mısalı, inglis tilindegi "big" (úlken) sózin qarap shıǵayıq. Salıstırıwda qollanılǵanda ("That is a big tree" - "Bul úlken terek"), avtordıń niyeti terektiń basqa tereklerge yamasa avtordıń tájiriybesine salıstırǵanda fizikalıq jaqtan úlken ekenligin bildiriw. Metaforalıq túrde qollanılǵanda ("Tomorrow is a big day" - "Erteń úlken kún"), avtordıń niyeti áhmiyetlilikti bildiriw. "She is a big person" (Ol úlken adam) sıyaqlı basqa qollanıwlardıń artındaǵı niyet qosımsha maǵlıwmatlarsız adam ushın da, kognitiv NLP algoritmi ushın da bir qansha túsiniksiz bolıp qaladı. # Analiz etiliwshi tekst bóleginen aldın hám keyin berilgen maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp, sózge, sóz dizbegine, gápke yamasa tekst bólegine salıstırmalı máni ólshemlerin belgilew, mısalı, itimallıq kontekstsiz grammatika (PCFG) járdeminde. Bunday algoritmler ushın matematikalıq teńleme AQSH patenti [https://web.archive.org/web/20240516102600/https://worldwide.espacenet.com/patent/search/family/055314712/publication/US9269353B1?q=pn=US9269353 US Patent 9269353] te berilgen: :: <math> {RMM(token_N)} = {PMM(token_N)} \times \frac{1}{2d} \left (\sum_{i=-d}^d {((PMM(token_{N})} \times {PF(token_{N-i},token_N,token_{N+i}))_i}\right ) </math> :: ''Teńlemeniń túsindirmesi: Bunda'' ::: '''RMM''' — mánisiniń salıstırmalı ólshemi ::: '''token''' — hár qanday tekst bólegi, gáp, sóz dizbegi yamasa sóz ::: '''N''' — analiz etiliwshi tokenler sanı ::: '''PMM''' — korpusqa tiykarlanǵan mánistiń itimal ólshemi ::: '''d''' — N tokenler izbe-izligindegi tokenniń nolge teń emes ornı ::: '''PF''' — tilge tán itimallıq funkciyası Kognitiv lingvistika menen baylanıslar NLPnıń tariyxıy miyrasınıń bir bólegi bolıp tabıladı, biraq 1990-jıllardaǵı statistikalıq burılıstan keyin olar azıraq qarastırıldı. Sonday-aq, kognitiv modellerin texnikalıq operacionallanatuǵın sistemalarǵa qaray rawajlandırıw usılları hár qıylı sistemalar kontekstinde ámelge asırılǵan, mısalı, kognitiv grammatika<ref>{{Web deregi | url = https://universalconceptualcognitiveannotation.github.io/| bet = Universal Conceptual Cognitive Annotation (UCCA)| til = en-US| jumıs = Universal Conceptual Cognitive Annotation (UCCA)| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>, funkcionallıq grammatika, konstrukciyalıq grammatika<ref>{{Web deregi | url = https://www.fcg-net.org/| bet = Fluid Construction Grammar – A fully operational processing system for construction grammars| til = en-US| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>, esaplaw psixolingvistikası hám kognitiv nevrologiya (mısalı, ACT-R), biraq tiykarǵı NLPda sheklengen qollanıw menen (ACLdıń tiykarǵı konferenciyalarında<ref>{{Web deregi | url = https://www.aclweb.org/portal/| bet = ACL Member Portal {{!}} The Association for Computational Linguistics Member Portal| jumıs = www.aclweb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref> qatnasıwı menen ólshengende). Jaqında kognitiv NLP ideyaları túsindirmelilikke erisiw usılı sıpatında qayta pát aldı, mısalı, "kognitiv JI" túsinik astında<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/Data/demos/chunks/chunks.html| bet = Chunks and Rules| til = en| jumıs = W3C| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. Sonday-aq, kognitiv NLP ideyaları neyron modeller kóp modallı NLPǵa tán (kóbinese anıq aytılmasa da)<ref>{{Cite journal|title=Grounded Compositional Semantics for Finding and Describing Images with Sentences|year=2014|last=Socher|first=Richard|pages=207–218}}</ref> hám jasalma intellekttegi rawajlanıwlarǵa, atap aytqanda, [[úlken til modeli]] usılların qollanıwshı qural hám texnologiyalarǵa hám London Universitet Kolledjindegi Britaniyalı neyroilimpaz hám teoretik Karl Dj. Friston tárepinen erkin energiya principine tiykarlanǵan jasalma ulıwma intellekttiń jańa baǵdarlarına<ref>{{Cite book|title=Active Inference: The Free Energy Principle in Mind, Brain, and Behavior; Chapter 4 The Generative Models of Active Inference|last=Friston|first=Karl J.|publisher=The MIT Press|year=2022|isbn=978-0-262-36997-8}}</ref> tán. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] hv4oqh6sway4zqejdp2lests98gaggy 0 20991 266071 213221 2026-08-17T14:59:38Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266071 wikitext text/x-wiki '''Tereń oqıtıw''', ''([[Inglis tili|ingl]]. Deep Learning)'' kóbinese ''Tereńletip oqıtıw'' dep te ataladı, neyronlardı yamasa neyronlar qatlamların qollanıp, gipoteza keńisligin hám usı keńislikten úyreniw usılın anıqlaw múmkinshiligin beredi, olar ierarxiyalıq strukturanı payda etedi. Bul modelge aldınnan belgilengen operaciyalar toplamına salıstırǵanda kóbirek iykemlilik beredi, quramalı úlgiler hám úlken kólemli maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islewge múmkinshilik beredi. [[Fayl:Deep_Learning.jpg|alt=Representing images on multiple layers of abstraction in deep learning|nobaý|Tereń oqıtıwda súwretlerdi kóp qatlamlı abstrakciya arqalı kórsetiw<ref>{{Cite journal|last1=Schulz|first1=Hannes|last2=Behnke|first2=Sven|date=1 November 2012|title=Deep Learning|journal=KI - Künstliche Intelligenz| til =en|volume=26|issue=4|pages=357–363|doi=10.1007/s13218-012-0198-z|issn=1610-1987|url=https://www.semanticscholar.org/paper/51a80649d16a38d41dbd20472deb3bc9b61b59a0}}</ref>]] '''Tereń oqıtıw''' — bul usınıs úyreniw ushın neyron tarmaqlardı qollanatuǵın [[mashinalıq oqıtıw]] usıllarınıń bir bólegi. Bul taraw biologiyalıq neyroilimnen ilham aladı hám jasalma neyronlardı qatlamlarǵa jaylastırıw hám olardı maǵlıwmatlardı qayta islewge "úyretiw" átirapında qurılǵan. "Tereń" sózi tarmaqta kóp qatlamlardı (úshten bir neshe júz yamasa mıńǵa shekem) qollanıwdı bildiredi. Qollanılatuǵın usıllar baqlanatuǵın, yarım-baqlanatuǵın yamasa baqlanbaytuǵın bolıwı múmkin<ref name="NatureBengio">{{Cite journal|last1=LeCun|first1=Yann|last2=Bengio|first2=Yoshua|last3=Hinton|first3=Geoffrey|year=2015|title=Deep Learning|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=436–444|doi=10.1038/nature14539|pmid=26017442|bibcode=2015Natur.521..436L|url=https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf}}</ref>. Geypara keń tarqalǵan tereń oqıtıw tarmaq arxitekturalarına tolıq baylanısqan tarmaqlar, tereń isenim tarmaqları, qaytalanatuǵın neyron tarmaqları, konvolyuciyalıq neyron tarmaqları, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar, [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorlar]] hám neyron radiaciya maydanları kiredi. Bul arxitekturalar [[kompyuter]] kóriwi, sóylewdi tanıw, [[tábiyiy tildi qayta islew]], mashina awdarması, bioinformatika, dári dizaynı, medicinаlıq súwret analizi, [[klimat]] ilimi, material tekseriw hám taxta oyınları programmaları sıyaqlı tarawlarda qollanılǵan, olar adam ekspert dárejesine teń hám geypara jaǵdaylarda onnan da joqarı nátiyjeler bergen<ref name=":9">{{Cite book|doi=10.1109/cvpr.2012.6248110|title=2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition|pages=3642–3649|last1=Ciresan|first1=D.|last2=Meier|first2=U.}}</ref><ref name="krizhevsky2012">{{Cite journal|last1=Krizhevsky|first1=Alex|last2=Sutskever|first2=Ilya|date=2012|title=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks|url=https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf|journal=NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/05/24/alphago-beats-planets-best-human-go-player-ke-jie/| bet = Google's AlphaGo AI wins three-match series against the world's best Go player| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180617065807/https://techcrunch.com/2017/05/24/alphago-beats-planets-best-human-go-player-ke-jie/amp/| arxivsáne = 2018-jıl 17-iyun | sáne = 2017-jıl 25-may | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-iyun }}</ref>. Neyron tarmaqlarınıń dáslepki formaları biologiyalıq sistemalardaǵı, ásirese adam miyindegi maǵlıwmattı qayta islew hám tarqatılǵan baylanıs noqatlarınan ilham alǵan. Biraq, házirgi neyron tarmaqları organizmlerdiń miy funkciyasın modellestiriwdi niyet etpeydi hám bul maqset ushın ulıwma tómen sapalı modeller dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://news.mit.edu/2022/neural-networks-brain-function-1102| bet = Study urges caution when comparing neural networks to the brain| sáne = 2022-jıl 2-noyabr | til = en| jumıs = MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. == Sholıw == Kópshilik házirgi tereń oqıtıw modelleri konvolyuciyalıq neyron tarmaqları hám [[transformator]]lar sıyaqlı kóp qatlamlı neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan, biraq olar tereń isenim tarmaqları hám tereń Bolcman mashinalarındaǵı túyinler sıyaqlı tereń generativ modellerde qatlam boyınsha shólkemlestiriliwi múmkin bolǵan propoziciyalıq formulalardı yamasa latent ózgeriwshilerdi de óz ishine alıwı múmkin<ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last=Bengio|first=Yoshua|year=2009|title=Learning Deep Architectures for AI|url=http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|volume=2|issue=1|pages=1–127|doi=10.1561/2200000006|access-date=3 September 2015}}</ref>. Negizinde, tereń oqıtıw - bul kiris maǵlıwmatlardı azǵana abstrakt hám quramalı kórsetiwge ózgertiwge qatlamlar ierarxiyası qollanılatuǵın mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń klassı. Mısalı, súwretti tanıw modelinde, hám kiris súwret (piksellerdiń tenzorı retinde kórsetilgen) bolıwı múmkin. Birinshi kórsetiw qatlamı sızıqlar hám sheńberler sıyaqlı tiykarǵı formаlardı anıqlawǵa háreket etiw múmkin, ekinshi qatlam sheklerdiń jaylasıwın payda etedi hám kodlaydı, úshinshi qatlam murın hám kózlerdi kodlaw múmkin, al tórtinshi qatlam súwrette júz bar ekenin tanıw múmkin. Áhmiyetlisi, tereń oqıtıw processi qaysı ózgesheliklerdi qaysı dárejede optimal jaylastırıwdı ózi úyrene aladı. Tereń oqıtıwǵa deyin, maǵlıwmatlardı klassifikaciya algoritmi islewi ushın qolaylıraq kórsetiwge ózgertiw kóp jaǵdaylarda qolda isleylenetuǵın ózgeshelikler injeneringіn talap etetuǵın edi. Tereń oqıtıw usılında ózgeshelikler qolda islenbeydi hám model maǵlıwmatlardan paydalı ózgeshelik kórsetiwlerin avtomatik túrde tabadı. Bul qolda sazlawdıń kerek emes ekenin bildirmeydi; mısalı, qatlamlar sanınıń hám qatlam ólshemleriniń ózgeriwi abstrakciyalanıwdıń hár qıylı dárejelerin beriwi múmkin<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}</ref><ref name="NatureBengio">{{Cite journal|last1=LeCun|first1=Yann|last2=Bengio|first2=Yoshua|last3=Hinton|first3=Geoffrey|year=2015|title=Deep Learning|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=436–444|doi=10.1038/nature14539|pmid=26017442|bibcode=2015Natur.521..436L|url=https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLeCunBengioHinton2015">LeCun, Yann; Bengio, Yoshua; Hinton, Geoffrey (2015). [https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf "Deep Learning"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Nature''. '''521''' (7553): 436–444. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015Natur.521..436L 2015Natur.521..436L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/nature14539|10.1038/nature14539]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26017442 26017442]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3074096 3074096].</cite></ref>. "Tereń oqıtıw" termininiń "tereń" sózi maǵlıwmatlar ózgeretuǵın qatlamlar sanın bildiredi. Anıǵıraq aytqanda, tereń oqıtıw sistemalarında áhmiyetli kredit belgilew jolı (KBJ) ''([[Inglis tili|ingl]]. credit assignment path, CAP)'' tereńligi bar. KBJ - bul kiristen shıǵısqa shekem bolǵan ózgerisler dizbegi. KBJlar kiris penen shıǵıs arasındaǵı potencial sebepli baylanıslardı súwretleydi. Aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı ushın, KBJlardıń tereńligi tarmaqtıń tereńligine teń hám jasırın qatlamlar sanına bir qosılǵanǵa teń (sebebi shıǵıs qatlamı da parametrlengen). Signal bir qatlamnan bir neshe ret óte alatuǵın rekurrent neyron tarmaqları ushın, KBJ tereńligi sheksiz bolıwı múmkin<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview}}</ref>. Sayız oqıtıwdı tereń oqıtıwdan ayıratuǵın ulıwma qabıl etilgen tereńlik shegarası joq, biraq kópshilik izertlewshiler tereń oqıtıw KBJ tereńligi ekiden joqarı ekenine kelisedi. Tereńligi eki bolǵan KBJnıń universal jaqınlastırıwshı ekenligin, yaǵnıy qálegen funkciyanı emulaciya qıla alatuǵını kórsetilgen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9CqQDwAAQBAJ&pg=PA15|title=Human Behavior and Another Kind in Consciousness: Emerging Research and Opportunities: Emerging Research and Opportunities|last=Shigeki|first=Sugiyama| sáne =12 April 2019|publisher=IGI Global|isbn=978-1-5225-8218-2| til =en}}</ref>. Bunnan tısqarı, qosımsha qatlamlar tarmaqdıń funkciya jaqınlastırıw qábiletin arttırmaydı. Tereń modeller (KBJ > eki) sayız modellerge qaraǵanda jaqsıraq ózgesheliklerdi shıǵarıp ala aladı, sonlıqtan qosımsha qatlamlar ózgesheliklerdi effektiv úyreniwge járdem beredi. Tereń oqıtıw arxitekturaların sıqmar qatlam-qatlam usılı menen dúziw múmkin. Tereń oqıtıw bul abstrakciyalardı sheshiwge hám qaysı ózgeshelikler iskerlikti jaqsılaytuǵının anıqlawǵa járdem beredi<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref>. Tereń oqıtıw algoritmlerin baqlanbaytuǵın oqıtıw wazıypalarına qollanıw múmkin. Bul áhmiyetli artıqmashlıq, sebebi belgisiz maǵlıwmatlar belgilengen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda kóbirek. Baqlanbaytuǵın usılda oqıtıla alatuǵın tereń strukturalarǵa tereń isenim tarmaqları mısal bola aladı<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHOLARDBNS">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G.E.|year=2009|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|doi=10.4249/scholarpedia.5947}}</ref>. Tereń Oqıtıw termini mashinalıq oqıtıw jámiyetine 1986-jılı Rina Dehter tárepinen kiritilgen<ref name="dechter1986">[[Rina Dechter]] (1986). Learning while searching in constraint-satisfaction problems. University of California, Computer Science Department, Cognitive Systems Laboratory.[https://www.researchgate.net/publication/221605378_Learning_While_Searching_in_Constraint-Satisfaction-Problems Online] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160419054654/https://www.researchgate.net/publication/221605378_Learning_While_Searching_in_Constraint-Satisfaction-Problems|date=2016-04-19}}</ref>, al jasalma neyron tarmaqlarına 2000-jılı Igor Ayzenberg hám onıń kásiplesleri tárepinen Bul sheklik neyronları kontekstinde kiritilgen<ref name="MV_1">{{cite book|author1=Aizenberg, I.N.|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-3115-6|title=Multi-Valued and Universal Binary Neurons|author2=Aizenberg, N.N.|author3=Vandewalle, J.|date=2000|publisher=Science & Business Media|isbn=978-0-7923-7824-2|doi=10.1007/978-1-4757-3115-6|access-date=27 December 2023}}</ref><ref>Co-evolving recurrent neurons learn deep memory POMDPs. Proc. GECCO, Washington, D. C., pp. 1795–1802, ACM Press, New York, NY, USA, 2005.</ref>. Degen menen, onıń payda bolıw tariyxı kórinetuǵınınan quramalıraq<ref>{{Cite journal|last=Fradkov|first=Alexander L.|date=2020-01-01|title=Early History of Machine Learning|journal=IFAC-PapersOnLine|series=21st IFAC World Congress|volume=53|issue=2|pages=1385–1390|doi=10.1016/j.ifacol.2020.12.1888|issn=2405-8963|s2cid=235081987|doi-access=free}}</ref>. == Interpretaciyalar == Tereń neyron tarmaqları ulıwma jaǵdayda universal jaqınlastırıw teoreması <ref name="cyb">{{Cite journal|last=Cybenko|year=1989|title=Approximations by superpositions of sigmoidal functions|url=http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf|journal=[[Mathematics of Control, Signals, and Systems]]|volume=2|issue=4|pages=303–314|doi=10.1007/bf02551274}}</ref><ref name="horn">{{Cite journal|last=Hornik|first=Kurt|year=1991|title=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks|url=https://archive.org/details/sim_neural-networks_1991_4_2/page/251|journal=Neural Networks|volume=4|issue=2|pages=251–257|doi=10.1016/0893-6080(91)90009-t}}</ref><ref name="Haykin, Simon 1998">{{Cite book|first=Simon S.|last=Haykin|title=Neural Networks: A Comprehensive Foundation|url={{google books |plainurl=y |id=bX4pAQAAMAAJ}}|year=1999}}</ref><ref name="Hassoun, M. 1995 p. 48">{{Cite book|first=Mohamad H.|last=Hassoun|title=Fundamentals of Artificial Neural Networks|url={{google books |plainurl=y |id=Otk32Y3QkxQC|page=48}}|year=1995}}</ref> yamasa itimallıq juwmaǵı <ref>{{Cite journal|last=Orhan|first=A. E.|title=Efficient probabilistic inference in generic neural networks trained with non-probabilistic feedback|journal=Nature Communications|volume=8|issue=1|pages=138|doi=10.1038/s41467-017-00181-8}}</ref><ref name="BOOK2014">{{Cite journal|last=Deng|first=L.|year=2014|title=Deep Learning: Methods and Applications|url=http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf|journal=Foundations and Trends in Signal Processing|volume=7|issue=3–4|pages=1–199|doi=10.1561/2000000039|access-date=2014-10-18}}</ref><ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|last=Bengio|first=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|year=2015|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|journal=Neural Networks|volume=61|pages=85–117|doi=10.1016/j.neunet.2014.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref><ref name="MURPHY">{{Cite book|first=Kevin P.|last=Murphy|title=Machine Learning: A Probabilistic Perspective|url={{google books |plainurl=y |id=NZP6AQAAQBAJ}}}}</ref> kózqarasınan interpretaciyalanadı. Klassikalıq universal jaqınlastırıw teoreması shekli ólshemdegi bir jasırın qatlamı bar aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaqlardıń úziliksiz funkciyalardı jaqınlastırıw qábiletine tiyisli<ref name="cyb">{{Cite journal|last=Cybenko|year=1989|title=Approximations by superpositions of sigmoidal functions|url=http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCybenko1989">Cybenko (1989). [https://web.archive.org/web/20151010204407/http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf "Approximations by superpositions of sigmoidal functions"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[Mathematics of Control, Signals, and Systems]]''. '''2''' (4): 303–314. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989MCSS....2..303C 1989MCSS....2..303C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1007/bf02551274|10.1007/bf02551274]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3958369 3958369]. Archived from [http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 10 October 2015.</cite></ref><ref name="horn">{{Cite journal|last=Hornik|first=Kurt|year=1991|title=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHornik1991">Hornik, Kurt (1991). "Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks". ''Neural Networks''. '''4''' (2): 251–257. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/0893-6080(91)90009-t|10.1016/0893-6080(91)90009-t]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7343126 7343126].</cite></ref><ref name="Haykin, Simon 1998">{{Cite book|first=Simon S.|last=Haykin|title=Neural Networks: A Comprehensive Foundation|url={{google books |plainurl=y |id=bX4pAQAAMAAJ}}|year=1999|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-273350-2}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHaykin1999">Haykin, Simon S. (1999). [https://books.google.com/books?id=bX4pAQAAMAAJ ''Neural Networks: A Comprehensive Foundation'']. Prentice Hall. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-13-273350-2|<bdi>978-0-13-273350-2</bdi>]].</cite></ref><ref name="Hassoun, M. 1995 p. 48">{{Cite book|first=Mohamad H.|last=Hassoun|title=Fundamentals of Artificial Neural Networks|url={{google books |plainurl=y |id=Otk32Y3QkxQC|page=48}}|year=1995|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-08239-6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHassoun1995">Hassoun, Mohamad H. (1995). [https://books.google.com/books?id=Otk32Y3QkxQC&pg=PA48 ''Fundamentals of Artificial Neural Networks'']. MIT Press. p.&nbsp;48. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-262-08239-6|<bdi>978-0-262-08239-6</bdi>]].</cite></ref>. 1989-jılı birinshi dálil sigmoid aktivlestiriw funkciyaları ushın Djordj Saybenko tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="cyb" /> hám 1991-jılı Kurt Xornik tárepinen aldıǵa baǵdarlanǵan kóp qatlamlı arxitekturalarda ulıwmalastırıldı<ref name="horn" /> Sonǵı izertlewler universal jaqınlastırıwdıń Kunixiko Fukushimanıń dúzetilgen sızıqlı birlik sıyaqlı sheklenbegen aktivlestiriw funkciyaları ushın da orınlı ekenin kórsetti.<ref name="Fukushima1969">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|title=Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements}}</ref><ref name="sonoda17">{{Cite journal|last=Sonoda|first=Sho|year=2017|title=Neural network with unbounded activation functions is universal approximator}}</ref>. Tereń neyron tarmaqları ushın universal jaqınlastırıw teoreması keńligi sheklengen, biraq tereńligi ósiwine ruqsat etilgen tarmaqlardıń qábiletine tiyisli. Lu hám basqalar. ReLU aktivlestiriwi bar tereń neyron tarmaǵınıń keńligi kiris ólsheminen qatań úlken bolsa, onda tarmaq qálegen Lebeg integrallanıwshı funkciyanı jaqınlastıra alatuǵının; eger keńlik kiris ólshemine teń yamasa kishi bolsa, onda tereń neyron tarmaǵı universal jaqınlastırıwshı bolmaytuǵının dálilledi. Itimallıq interpretaciyası<ref name="MURPHY">{{Cite book|first1=Kevin P.|last1=Murphy|title=Machine Learning: A Probabilistic Perspective}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMurphy2012">Murphy, Kevin P. (24 August 2012). [https://books.google.com/books?id=NZP6AQAAQBAJ ''Machine Learning: A Probabilistic Perspective'']. MIT Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-262-01802-9|<bdi>978-0-262-01802-9</bdi>]].</cite></ref> [[mashinalıq oqıtıw]] tarawınan kelip shıǵadı. Ol juwmaq<ref name="BOOK2014">{{Cite journal|last1=Deng|first1=L.|last2=Yu|first2=D.|year=2014|title=Deep Learning: Methods and Applications|journal=Foundations and Trends in Signal Processing|volume=7|issue=3–4|pages=1–199|doi=10.1561/2000000039}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDengYu2014">Deng, L.; Yu, D. (2014). [http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf "Deep Learning: Methods and Applications"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Signal Processing''. '''7''' (3–4): 1–199. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2000000039|10.1561/2000000039]]. [https://web.archive.org/web/20160314152112/http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2016-03-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2014-10-18</span></span>.</cite></ref><ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last1=Bengio|first1=Yoshua|year=2009|title=Learning Deep Architectures for AI|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|volume=2|issue=1|pages=1–127|doi=10.1561/2200000006}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengio2009">Bengio, Yoshua (2009). [https://web.archive.org/web/20160304084250/http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20(2009).pdf "Learning Deep Architectures for AI"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Machine Learning''. '''2''' (1): 1–127. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.701.9550 10.1.1.701.9550]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2200000006|10.1561/2200000006]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:207178999 207178999]. Archived from [http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 4 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2015</span>.</cite></ref><ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=J.|year=2015|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|journal=Neural Networks|volume=61|pages=85–117|doi=10.1016/j.neunet.2014.09.003|pmid=25462637}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref><ref name="SCHOLARDBNS">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G.E.|year=2009|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|doi=10.4249/scholarpedia.5947}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHinton2009">Hinton, G.E. (2009). [[doi:10.4249/scholarpedia.5947|"Deep belief networks"]]. ''Scholarpedia''. '''4''' (5): 5947. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009SchpJ...4.5947H 2009SchpJ...4.5947H]. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.4249/scholarpedia.5947|10.4249/scholarpedia.5947]]</span>.</cite></ref><ref name="MURPHY" /> sıyaqlı oqıtıw hám testlewdiń optimizaciya koncepciyaların óz ishine aladı, olar sáykes túrde saykes keliw hám ulıwmalastırıw menen baylanıslı. Anıǵıraq aytqanda, itimallıq interpretaciyası aktivlestiriw sızıqsızlıǵın jıynaw bólistiriw funkciyası retinde qaraydı.<ref name="MURPHY" /> Itimallıq interpretaciyası neyron tarmaqlarda dropout regularizatorın kirgiziliwine alıp keldi. Itimallıq interpretaciyası Xopfild, Widrow hám Narendra sıyaqlı izertlewshiler tárepinen kiritilgen hám Bishop sıyaqlı izertlewshilerdiń sholıwlarında keń tarqalǵan.<ref name="prml">{{Cite book|title=Pattern Recognition and Machine Learning|last1=Bishop, Christopher M.|year=2006}}</ref>, == Tariyxı == === 1980-jılǵa deyin === Eki túrli jasalma neyron tarmaǵı (JNT) bar: aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı (ABNT) yamasa kóp qatlamlı perceptron (KQP) hám rekurrent neyron tarmaqlari (RNT). RNTlarda baylanıs strukturasında cikllar bar, ABNTlarda joq. 1920-jılları Vilgelm Lenc hám Ernst Izing tiykarınan neyron tárizli sheklik elementlerinen turatuǵın oqıtılmaytuǵın RNT arxitekturası bolǵan Izing modelin dúzdi<ref name="ising1925">{{Web deregi | url = https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html| bet = bibliotheca Augustana| jumıs = www.hs-augsburg.de}}</ref><ref name="brush67">{{Cite journal|title=History of the Lenz-Ising Model}}</ref>. 1972-jılı Shunichi Amari bul arxitekturanı adaptiv etti<ref name="Amari1972">{{Cite journal|title=Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements}}</ref>. Onıń oqıtılatuǵın RNTı 1982-jılı Djon Xopfild tárepinen qayta basıp shıǵarıldı<ref name="Hopfield1982">{{Cite journal|title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities}}</ref>. Basqa erte rekurrent neyron tarmaqları1971-jılı Kaoru Nakano tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="Nakano1971">{{Cite book|title=Pattern Recognition and Machine Learning}}</ref><ref name="Nakano1972">{{Cite journal|title=Associatron-A Model of Associative Memory}}</ref>. 1948-jılı sonday-aq Alan Tyuring "Intellektual mashinalardı" boyınsha óz ómirinde basılıp shıǵarılmaǵan jumıs isledi<ref name="turing1948">{{Cite journal|title=Intelligent Machinery}}</ref>, onda "jasalma evolyuciya hám oqıtılatuǵın RNTlar menen baylanıslı ideyalar" bar edi<ref name="DLhistory" /> Frank Rozenblatt (1958)<ref>{{Cite journal|last=Rosenblatt|first=F.|title=The perceptron: A probabilistic model for information storage and organization in the brain.}}</ref> 3 qatlamlı perceptrondı usındı: kiris qatlamı, oqıtılmaytuǵın tosınnan salmaqlı jasırın qatlam hám shıǵıs qatlamı. Ol keyinirek 1962-jılı variantlardı hám kompyuter eksperimentlerin, sonıń ishinde sonǵı eki qatlamı oqıtılatuǵın salmaqlı bolǵan "adaptiv preterminal tarmaqlı" tórt qatlamlı perceptron versiyasın (bul jerde ol X. D. Blok hám B. W. Nayttı atap ótedi) kiritken kitap shıǵardı<ref name="rosenblatt1962">{{Cite book|last=Rosenblatt|first=Frank|title=Principles of Neurodynamics|publisher=Spartan, New York|year=1962}}</ref>.: 16-bólim Kitapta R. D. Djozeftiń (1960)<ref name="joseph1960">{{Cite book|last=Joseph|first=R. D.|title=Contributions to Perceptron Theory, Cornell Aeronautical Laboratory Report No. VG-11 96--G-7, Buffalo|year=1960}}</ref> bul tórt qatlamlı sistemanıń "variantına funkcionallıq jaǵınan ekvivalent" bolǵan erterek tarmaǵı keltirilgen (kitapta Djozef 30 dan artıq ret tilge alınadı). Solay etip, Djozefti oqıtılatuǵın jasırın birlikleri bar durıs adaptiv kóp qatlamlı perceptronlardıń avtorı dep esaplaw kerek pe? Tilekke qarsı, oqıtıw algoritmi funkcionallıq emes edi hám oǵan umtıldı. Birinshi isleytuǵın tereń oqıtıw algoritmı Maǵlıwmatlardı qayta islewdiń Toparlıq usılı boldı, ol qálegen tereńliktegi neyron tarmaqlardı oqıtıw usılı, 1965-jılı Aleksey Ivaxnenko hám Lapa tárepinen basıp shıǵarıldı. Olar onı polinom regressiyasınıń bir túri<ref name="ivak1965">{{Cite book|first=A. G.|last=Ivakhnenko|title=Cybernetics and Forecasting Techniques|url={{google books |plainurl=y |id=rGFgAAAAMAAJ}}|year=1967|publisher=American Elsevier Publishing Co.|isbn=978-0-444-00020-0}}</ref> yamasa Rozenblatt perceptronınıń ulıwmalastırılıwı dep esapladı<ref>{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=A.G.|title=Heuristic self-organization in problems of engineering cybernetics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005109870900920}}</ref>. 1971-jılǵı maqalada bul usıl menen oqıtılǵan segiz qatlamlı tereń tarmaq súwretlengen<ref name="ivak1971">{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=Alexey|title=Polynomial theory of complex systems|url=http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf}}</ref>, ol regressiyalıq analiz arqalı qatlam-qatlam oqıtıwǵa tiykarlanǵan. Artıq jasırın birlikler bóleklengen validaciya toplamı járdeminde qırqıp taslanadı. Túyinlerdiń aktivlestiriw funkciyaları Kolmogorov-Gabor polinomaları bolǵanlıqtan, bular kóbeytiwshi birlikleri yamasa "dárwazaları" bar birinshi tereń tarmaqlar edi. Stoxastikalıq gradient túsiw usılı menen oqıtılǵan birinshi tereń oqıtıw kóp qatlamlı perceptronı 1967-jılı Shunichi Amari tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="Amari1967">{{Cite journal|last=Amari|first=Shun'ichi|author-link=Shun'ichi Amari|title=A theory of adaptive pattern classifier}}</ref>. Amaridiń studentı Saito ótkergen kompyuter eksperimentlerinde, eki ózgertiletuǵın qatlamı bar bes qatlamlı KQP sızıqlı ajıratılmaytuǵın pattern klassların klassifikaciyalaw ushın ishki kórsetiwlerdi úyrendi. Keyingi apparatlıq támiyinlew hám giperparametr sazlawlarındaǵı rawajlanıwlar stoxastikalıq gradient túsiwdi házirgi waqıtta basım oqıtıw texnikasına aylandırdı. 1969-jılı Kunixiko Fukushima ReLU (dúzetilgen sızıqlı birlik) aktivlestiriw funkciyasın kirgizdi<ref name="Fukushima1969">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|title=Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFukushima1969">Fukushima, K. (1969). "Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements". ''IEEE Transactions on Systems Science and Cybernetics''. '''5''' (4): 322–333. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/TSSC.1969.300225|10.1109/TSSC.1969.300225]].</cite></ref>. Dúzetkish tereń oqıtıw ushın eń keń tarqalǵan aktivlestiriw funkciyasına aylandı. Konvolyuciyalıq qatlamlar hám úlgi kemitiw qatlamları bar konvolyuciyalıq neyron tarmaqları (KNT) ushın tereń oqıtıw arxitekturaları 1979-jılı Kunixiko Fukushima tárepinen kirgizilgen Neokognitronnan baslandı, biraq ol keri tarqalıw usılı menen oqıtılmadı<ref name="FUKU1979">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|year=1979|title=Neural network model for a mechanism of pattern recognition unaffected by shift in position—Neocognitron}}</ref><ref name="FUKU1980">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|year=1980|title=Neocognitron: A self-organizing neural network model for a mechanism of pattern recognition unaffected by shift in position}}</ref>. Keri tarqalıw - bul 1673-jılı Gottfrid Vilgelm Leybniz tárepinen islep shıǵarılǵan dizbekli qaǵıydanıń differenciallanatuǵın túyinler tarmaǵına effektiv qollanılıwı. "Qátelerdi keri tarqatıw" terminologiyası 1962-jılı Rozenblatt tárepinen kirigizilgen, biraq ol onı qalay ámelge asırıwdı bilmedi, degen menen Genri Dj. Kelli 1960-jılı basqarıw teoriyası kontekstinde keri tarqalıwdıń úziliksiz aldın alıwshısına iye edi<ref name="kelley1960">{{Cite journal|last=Kelley|first=Henry J.|author-link=Henry J. Kelley|title=Gradient theory of optimal flight paths}}</ref>. Keri tarqalıwdıń házirgi forması birinshi ret Seppo Linnaynmaanıń magistrlik dissertaciyasında (1970) basıp shıǵarıldı<ref name="lin19763">{{Cite journal|last=Linnainmaa|first=Seppo|author-link=Seppo Linnainmaa|title=Taylor expansion of the accumulated rounding error}}</ref>. G.M. Ostrovskiy hám basqalar onı 1971-jılı qayta basıp shıǵardı<ref name="backprop" /> Paul Verbos keri tarqalıwdı 1982-jılı neyron tarmaqlarına qollandı (onıń 1974-jılǵı PhD dissertaciyası, 1994-jılǵı kitapta qayta basılǵan, ele algoritmdi súwretlemegen edi<ref name="backprop">{{Web deregi | url = https://people.idsia.ch/~juergen/who-invented-backpropagation.html| bet = Who Invented Backpropagation?| arxivurl = http://web.archive.org/web/20240730110408/https://people.idsia.ch/~juergen/who-invented-backpropagation.html| arxivsáne = 2024-jıl 30-iyul | avtor = Schmidhuber| avtorsilteme = Juergen Schmidhuber| at = Juergen| sáne = 2014-jıl 25-oktyabr | baspaxana = IDSIA, Switzerland| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-sentyabr | citata = }}</ref>.). 1986-jılı Devid E. Rumelxart hám basqalar keri tarqalıwdı keń tarqattı, biraq dáslepki jumısqa silteme bermedi<ref>{{Cite journal|last=Rumelhart|first=David E.| sáne =October 1986|title=Learning representations by back-propagating errors|url=https://www.nature.com/articles/323533a0}}</ref>. === 1980-2000 jıllar === Waqıt keshigiw neyron tarmaǵı (WKNT) 1987-jılı Aleks Vaybel tárepinen KNTnı fonema tanıwǵa qollanıw ushın kirgizildi. Ol konvolyuciyalardı, salmaqlardı bólisiw hám keri tarqalıwdı qollandı. 1988-jılı Vey Chjan keri tarqalıw menen oqıtılǵan KNTnı álipbe tanıwǵa qollandı<ref name="wz1988">{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Shift-invariant pattern recognition neural network and its optical architecture}}</ref>. 1989-jılı Yann Lekun hám basqalar pochtadaǵı qolda jazılǵan ZIP kodların tanıw ushın LeNet dep atalatugın KNTnı dúzdi. Oqıtıw 3 kún talap etti. 1990-jılı Vey Chjan KNTnı optikalıq esaplaw apparatında ámelge asırdı<ref name="wz1990">{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Parallel distributed processing model with local space-invariant interconnections and its optical architecture}}</ref>. 1991-jılı KNT medicinаlıq súwret obyektin segmentaciyalaw<ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Image processing of human corneal endothelium based on a learning network}}</ref> hám mammogrammalarda emshek rakın anıqlaw<ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Computerized detection of clustered microcalcifications in digital mammograms using a shift-invariant artificial neural network}}</ref> ushın qollanıldı. Yann Lekun hám basqalarınıń sanlardı klassifikaciyalaytuǵın 7 dárejeli KNTsı LeNet-5 (1998) bir qansha banklar tárepinen 32x32 piksel súwretlerge cifrlastırılǵan qolda jazılǵan cheklerdegi sanlardı tanıw ushın qollanıldı<ref name="lecun98">{{Cite journal|last=LeCun|first=Yann|year=1998|title=Gradient-based learning applied to document recognition}}</ref>. Qaytalanatuǵın neyron tarmaqları (QNT) ''([[Inglis tili|ingl]]. Recurrent neural networks, RNN)''<ref name="ising1925">{{Web deregi | url = https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html| bet = bibliotheca Augustana| jumıs = www.hs-augsburg.de}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html "bibliotheca Augustana"]. ''www.hs-augsburg.de''.</cite></ref><ref name="Amari1972">{{Cite journal|title=Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAmari1972">Amari, Shun-Ichi (1972). "Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements". ''IEEE Transactions''. '''C''' (21): 1197–1206.</cite></ref> 1980-jıllarda qosımsha rawajlandı. Qaytalanıw izbe-izlikti qayta islew ushın qollanıladı hám qaytalanatuǵın tarmaqlardı ashqanda, ol matematikalıq jaqtan tereń túrdegi aldıǵa baǵdarlanǵan qatlamǵa uqsaydı. Nátiyjede, olardıń uqsas qásiyetleri hám máselesi bar, olardıń rawajlanıwı bir-birine tásir etken. QNT da eki dáslepki tásirli jumıslar - bul Jordan tarmaǵı (1986)<ref>{{Cite journal|title=Attractor dynamics and parallelism in a connectionist sequential machine|url=https://escholarship.org/uc/item/1fg2j76h}}</ref> hám Elman tarmaǵı (1990) boldı<ref>{{Cite journal|title=Finding Structure in Time|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1207/s15516709cog1402_1}}</ref>, olar QNT dı kognitiv psixologiya máselerin úyreniwde qollandı. 1980-jıllarda, uzaq kredit berilgen jollar menen tereń oqıtıw ushın keri tarqalıw jaqsı islemedi. Bul máseleni sheshiw ushın 1991-jılı Yurgen Shmidxuber óz-ózin úyretiw arqalı bir waqıtta bir dárejede aldınnan úyretiletuǵın QNT ierarxiyasın usındı, bunda hárbir QNT óz keyingi kirisin boljaydı, bul tómendegi QNT nıń kelesi kútilmegen kirisi bolıp tabıladı<ref name="chunker1991">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|title=Neural Sequence Chunkers|url=https://people.idsia.ch/~juergen/FKI-148-91ocr.pdf}}</ref><ref name="schmidhuber1992">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|year=1992|title=Learning complex, extended sequences using the principle of history compression (based on TR FKI-148, 1991)|url=https://sferics.idsia.ch/pub/juergen/chunker.pdf}}</ref>. Bul "neyron tariyx qısqartıwshısı" kóp sanlı óz-ózin shólkemlestiriwshi waqıt masshtablarında ishki kórsetpelerdi úyreniw ushın boljamlı kodlawdı paydalanbaydı. Bul keyingi tereń oqıtıwdı áhmiyetli dárejede jeńillestiriwi múmkin. QNT ierarxiyası joqarı dárejeli bólsheklewshi tarmaqtı tómendegi dárejeli avtomatlastırıwshı tarmaǵına jiberip, bir QNT ǵa biriktiriliwi múmkin.<ref name="chunker1991" /><ref name="schmidhuber1992" /> 1993-jılı neyron tariyx qısqartıwshısı waqıt boyınsha ashılǵan QNT da 1000 nan artıq izbe-iz qatlamlardı talap etetuǵın "Júdá Tereń Oqıtıw" máselesin sheshti. [[ChatGPT]] daǵı "P" usınday aldınnan oqıtıwǵa tiyisli. Sepp Xoxrayterdiń diplom jumısı (1991) neyron tariyx qısqartıwshısın<ref name="chunker1991">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen| sáne =April 1991|title=Neural Sequence Chunkers}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber1991">[[Jürgen Schmidhuber|Schmidhuber, Jürgen]] (April 1991). [https://people.idsia.ch/~juergen/FKI-148-91ocr.pdf "Neural Sequence Chunkers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''TR FKI-148, TU Munich''.</cite></ref>, ámelge asırdı hám jobalanatuǵın gradient máselesin anıqladı hám talladı<ref name="HOCH1991" /><ref name="HOCH2001">{{Cite book|title=A Field Guide to Dynamical Recurrent Networks|last=Hochreiter|first=S.|date=15 January 2001|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-7803-5369-5|chapter=Gradient flow in recurrent nets: the difficulty of learning long-term dependencies|editor-last2=Kremer|editor-last1=Kolen}}</ref>. Xoxrayter jobalanatuǵın gradient máselesin sheshiw ushın qaytalanatuǵın qaldıq baylanıslardı usındı. Bul 1995-jılı jarıq kórgen uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) ge alıp keldi. UQMES mıńlaǵan ayırım waqıt adımları aldın bolǵan waqıyalardı este saqlaw talap etiletuǵın uzaq kredit berilgen joldı "júdá tereń oqıtıw" wazıypaların úyrene aladı<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref>. Sol UQMES ele házirgi arxitektura emes edi, oǵan 1999-jılı kirgizilgen "umıtıw dárwazası" kerek boldı[6], keyin ala ol standart QNT arxitekturası boldı. 1991-jılı Yurgen Shmidxuber bir tarmaqtıń jetiskenligi ekinshi tarmaqtıń sátsizligi bolatuǵın nóllik summadaǵı oyın túrinde bir-biri menen jarısatuǵın qarsılas neyron tarmaqlardı da járiyaladi<ref name="fun2010">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|year=2010|title=Formal Theory of Creativity, Fun, and Intrinsic Motivation (1990-2010)}}</ref>. Birinshi tarmaq - shıǵıs úlgileri boyınsha itimallıq bólistirilwin modellestiretuǵın generativlik model. Ekinshi tarmaq bul úlgilerge ortalıqtıń reakciyaların boljaw ushın gradient túsiw jolı menen úyrenedi. Bul "jasalma qızıǵıwshılıq" dep ataladı. 2014-jılı bul princip generativ qarsılas tarmaqlarda (GQT) qollanıldı<ref name="gancurpm2020">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|title=Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)}}</ref>. 1985-1995 jıllar aralıǵında, statistikalıq mexanikadan ilham alıp, Terry Seynovski, Piter Dayan, Djeffri Xinton hám basqalar tárepinen bir neshe arxitekturalar hám metodlar islep shıǵıldı, olardıń ishinde Bolcman mashinası<ref>{{Cite journal|last1=Ackley|first1=David H.|last2=Hinton|first2=Geoffrey E.|last3=Sejnowski|first3=Terrence J.|date=1985-01-01|title=A learning algorithm for boltzmann machines|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0364021385800124|journal=Cognitive Science|volume=9|issue=1|pages=147–169|doi=10.1016/S0364-0213(85)80012-4|issn=0364-0213}}</ref>, sheklengen Bolcman mashinası<ref>{{Cite book|last1=Smolensky|first1=Paul|title=Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition, Volume 1: Foundations|pages=[https://archive.org/details/paralleldistribu00rume/page/194 194–281]}}</ref>, Helmgolc mashinası, hám oyaw-uyqı algoritmi bar<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|last2=Dayan|first2=Peter|last3=Frey|first3=Brendan J.|date=1995-05-26|title=The wake-sleep algorithm for unsupervised neural networks|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-05-26_268_5214/page/1158|journal=Science|volume=268|issue=5214|pages=1158–1161|doi=10.1126/science.7761831}}</ref>. Bular tereń generativ modellerin qadaǵalawsız oqıtıw ushın dizayn etilgen edi. Biraq, olar keri tarqalıw algoritmine salıstırǵanda esaplaw jaqtan qımbatıraq edi. 1985-jılı járiyalanǵan Bolcman mashinasın úyretiw algoritmi 1986-jılı keri tarqalıw algoritmi tárepinen kóleńkede qalǵanǵa shekem qısqa waqıt dawamında keń tarqalǵan edi (b.&nbsp;112 <ref>{{Cite book|last1=Sejnowski|first1=Terrence J.|title=The deep learning revolution|date=2018}}</ref>). 1988-jılǵı tarmaq protein strukturasın boljawda eń joqarı kórsetkishke eristi, bul bioinformatikada tereń oqıtıwdıń dáslepki qollanılıwlarınan biri edi<ref>{{Cite journal|last1=Qian|first1=Ning|last2=Sejnowski|first2=Terrence J.|date=1988-08-20|title=Predicting the secondary structure of globular proteins using neural network models|url=https://dx.doi.org/10.1016/0022-2836%2888%2990564-5|journal=Journal of Molecular Biology|volume=202|issue=4|pages=865–884|doi=10.1016/0022-2836(88)90564-5|issn=0022-2836}}</ref>. Sóylewdi tanıw ushın JNT nıń sayız hám tereń oqıtıwı (mısalı, qaytalanatuǵın tarmaqlarda) kóp jıllar dawamında izertlendi. Bul metodlar hesh qashan sóylewdi diskriminativ túrde úyretilgen generativ modeller tiykarındaǵı bir tekli emes ishki-qollap islengen Gauss aralaspa modeli/Jasırın Markov modeli (GAM-JMM) texnologiyasınan artıq nátiyje kórsete almadı. Gradient kemeyiwi hám neyron boljamlı modellerdegi waqıtlıq korrelyaciya strukturasınıń háreketiniń <ref name="Bengio1991">{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/41229141| bet = Artificial Neural Networks and their Application to Speech/Sequence Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123131/https://www.researchgate.net/publication/41229141_Artificial_neural_networks_and_their_application_to_sequence_recognition| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Bengio| at = Y.| sáne = 1991 | baspaxana = McGill University Ph.D. thesis| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun }}</ref> hálsiz ekenligi sıyaqlı tiykarǵı qıyınshılıqlar tallap shıǵıldı. Qosımsha qıyınshılıqlar - oqıtıw maǵlıwmatlarınıń jetispewshiligi hám sheklengen esaplaw quwatı edi. Kópshilik sóylewdi tanıw izertlewshileri neyron tarmaqlardı taslap, generativ modellestiriw menen shuǵıllandı. 1990-jıllardıń aqırında SRI International bunnan awlaq boldı. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń NSA hám DARPA támiyinlegen ǵárejeti menen SRI sóylew hám sóylewshini tanıw boyınsha izertlew alıp bardı. Larri Xek basshılıǵındaǵı sóylewshini tanıw toparı 1998-jılǵı NIST Sóylewshini Tanıw bahalaw sınawında sóylewdi qayta islew boyınsha tereń neyron tarmaqlarda áhmiyetli tabısqa eristi<ref name="Doddington2000">{{Cite journal|last=Doddington|first=G.|title=The NIST speaker recognition evaluation ± Overview, methodology, systems, results, perspective}}</ref><ref name="Heck2000">{{Cite journal|last=Heck|first=L.|title=Robustness to Telephone Handset Distortion in Speaker Recognition by Discriminative Feature Design}}</ref>. Bul Nuance Verifier de qollanıldı hám tereń oqıtıwdıń birinshi iri industrial qollanılıwın kórsetti. "Raw" ózgesheliklerdiń qollap islengen optimizaciyadan joqarı qoyıw principi birinshi ret 1990-jıllardıń aqırında "raw" spektrogramma yamasa sızıqlı filtr-bank ózgeshelikleri boyınsha tereń avtoenkoder arxitekturasında tabıslı izertlendi, bul spektrogrammalardan ózgermelew basqıshların óz ishine alatuǵın Mel-Kepstral ózgesheliklerinen artıqmashlıǵın kórsetti. Sóylewdiń raw ózgeshelikleri, tolqın formaları keyinirek úlken masshtablı jaqsı nátiyjeler berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/266030526| bet = Acoustic Modeling with Deep Neural Networks Using Raw Time Signal for LVCSR (PDF Download Available)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123218/https://www.researchgate.net/publication/266030526_Acoustic_Modeling_with_Deep_Neural_Networks_Using_Raw_Time_Signal_for_LVCSR| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | jumıs = ResearchGate| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. === 2000-jıllar === Neyron tarmaqlardıń rawajlanıwı toqtap qaldı, hám 1990-2000 jıllarda Gabor filtrleri hám tirewshi vektor mashinaları (TVM) sıyaqlı wazıypaǵa tiyisli qollap islengen ózgesheliklerdi paydalanatuǵın ápiwayı modeller artıqmashlıq ala basladı, sebebi jasalma neyron tarmaqlardıń esaplaw qunı joqarı edi hám miydiń biologiyalıq tarmaqlardı qalay dúziwi haqqında túsinik jetispedi. 2003-jılı UQMES (LSTM) ayırım wazıypalarda dástúrli sóylew tanıwshılar menen básekilese alatugın boldı<ref name="graves2003">{{Web deregi | url = ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/bioadit2004.pdf| bet = Biologically Plausible Speech Recognition with LSTM Neural Nets| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123139/ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/bioadit2004.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Graves| at = Alex| sáne = 2003 | jumıs = 1st Intl. Workshop on Biologically Inspired Approaches to Advanced Information Technology, Bio-ADIT 2004, Lausanne, Switzerland| betler = 175–184| qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. 2006-jılı Aleks Greyves, Santiago Fernandes, Faustino Gomes hám Shmidxuber onı UQMES dásteleri menen konnekcionistlik waqıtlıq klassifikaciya (KWK)<ref name="graves2006">{{Cite journal|last1=Graves|first1=Alex|last2=Fernández|first2=Santiago|last3=Gomez|first3=Faustino|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen| sáne =2006|title=Connectionist temporal classification: Labelling unsegmented sequence data with recurrent neural networks|pages=369–376}}</ref> menen birlestirdi. 2009-jılı ol tutasqan qoldan jazıwdı tanıw boyınsha pattern tanıw jarısında jeńiske erisken birinshi QNT boldı<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|pages=85–117}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref>. 2006-jılı Djeff Xinton, Ruslan Salaxutdinov, Osindero hám Texlerdiń publikaciyalarında<ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=1 October 2007|title=Learning multiple layers of representation|url=http://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(07)00217-3|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=11|issue=10|pages=428–434|doi=10.1016/j.tics.2007.09.004|issn=1364-6613}}</ref><ref name="hinton06">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G. E.|last2=Osindero|first2=S.|last3=Teh|first3=Y. W.|title=A Fast Learning Algorithm for Deep Belief Nets|url=http://www.cs.toronto.edu/~hinton/absps/fastnc.pdf|journal=[[Neural Computation (journal)|Neural Computation]]|volume=18|issue=7|pages=1527–1554|doi=10.1162/neco.2006.18.7.1527}}</ref> generativ modellestiriw ushın tereń isenimlilik tarmaqları rawajlandırıldı. Olar birinshi sheklengen Bolcman mashinasın oqıtıw arqalı úyretiledi, soń onı muzlatıp, birinshisiniń ústine ekinshisin oqıtadı hám solay dawam etedi, keyin qálegen waqıtta qadaǵalanǵan keri tarqalıw arqalı jetilistiriw múmkin. Olar MNIST súwretleriniń tarqalıwı sıyaqlı joqarı ólshemli itimallıq tarqalıwların modellestire alatuǵın edi, biraq tutasıw áste boldı<ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=October 2007|title=Learning multiple layers of representation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1364661307002173|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=11|issue=10|pages=428–434|doi=10.1016/j.tics.2007.09.004}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|last2=Osindero|first2=Simon|last3=Teh|first3=Yee-Whye|date=July 2006|title=A Fast Learning Algorithm for Deep Belief Nets|url=https://direct.mit.edu/neco/article/18/7/1527-1554/7065|journal=Neural Computation|volume=18|issue=7|pages=1527–1554|doi=10.1162/neco.2006.18.7.1527|issn=0899-7667}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=2009-05-31|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|pages=5947|doi=10.4249/scholarpedia.5947|issn=1941-6016}}</ref>. Yann LeCunnıń aytıwınsha, tereń oqıtıwdıń sanaat tarawındaǵı tásiri 2000-jıllardıń basında baslandı, sol waqıtta CNT lar AQSH ta jazılǵan barlıq cheklerdiń 10% ten 20% ke shekemin qayta isleytuǵın edi. Úlken kólemli sóylewdi tanıwda tereń oqıtıwdı sanaatta qollanıw 2010-jıl átirapında baslandı. 2009-jılǵı NIPS Sóylewdi Tanıw ushın Tereń Oqıtıw seminarı sóylewdiń tereń generativ modelleriniń sheklewleri hám quwatlıraq apparat hám úlken kólemli maǵlıwmatlar toplamları menen tereń neyron tarmaqlardıń ámeliy bolıw múmkinshiligi menen motivlengen edi. Tereń isenimlilik tarmaqlardıń (TIT) generativ modellerin paydalanıp TTT lardı aldınna úyretiw neyron tarmaqlardıń tiykarǵı qıyınshılıqların jeńedi dep isenilgen edi. Biraq, úlken, kontekstke baylanıslı shıǵıs qatlamların paydalanǵanda TTT lar ushın aldınnan úyretiwdi úlken kólemli oqıtıw maǵlıwmatları menen almastırıw ápiwayi keri tarqalıw jolı menen sol waqıttaǵı eń jetilik Gauss aralaspa modeli (GAM)/Jasırın Markov Modeli (JMM) hám rawajlanǵan generativ modelge tiykarlanǵan sistemalarǵa salıstırǵanda qáteler sanın áhmiyetli dárejede tómenletkeni anıqlandı. Eki túrli sistema payda etken tanıw qáteleriniń tábiyatı xarakterli túrde hár qıylı boldı<ref name="ReferenceICASSP2013" /> bul barlıq iri sóylewdi tanıw sistemalarında qollanılatuǵın bar bolǵan júdá nátiyjeli, runtime sóylew dekodlaw sistemasına tereń oqıtıwdı integraciyalaw boyınsha texnikalıq túsinikler berdi.<ref name="ReferenceA">{{Cite book|date=2014|title=Automatic Speech Recognition: A Deep Learning Approach (Publisher: Springer)|url={{google books |plainurl=y |id=rUBTBQAAQBAJ}}|last=Yu|first=D.|publisher=Springer}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/deng-receives-prestigious-ieee-technical-achievement-award/| bet = Deng receives prestigious IEEE Technical Achievement Award - Microsoft Research| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180316084821/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/deng-receives-prestigious-ieee-technical-achievement-award/| arxivsáne = 2018-jıl 16-mart | sáne = 2015-jıl 3-dekabr | jumıs = Microsoft Research| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-mart }}</ref>, 2009-2010 jıllar átirapındaǵı GAM (hám basqa generativ sóylew modellerin) TTT modelleri menen salıstırıw sóylewdi tanıw ushın tereń oqıtıwǵa dáslepki industrial investiciyalardı xoshametledi<ref name="ReferenceICASSP2013" /> Bul analiz diskriminativ TTT lar hám generativ modeller arasında salıstırmalı iskerlik (qáte múǵdarı 1.5% ten kem) penen júrgizildi.<ref name="ReferenceICASSP2013">{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/research/wp-content/uploads/2016/02/ICASSP-2013-DengHintonKingsbury-revised.pdf| bet = New types of deep neural network learning for speech recognition and related applications: An overview (ICASSP)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926190920/https://www.microsoft.com/en-us/research/wp-content/uploads/2016/02/ICASSP-2013-DengHintonKingsbury-revised.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | avtor = Deng| at = L.| sáne = May 2013 | baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-dekabr }}</ref><ref name="HintonDengYu2012" /><ref name="interspeech2014Keynote">{{Web deregi | url = https://www.superlectures.com/interspeech2014/downloadFile?id=6&type=slides&filename=achievements-and-challenges-of-deep-learning-from-speech-analysis-and-recognition-to-language-and-multimodal-processing| bet = Keynote talk: 'Achievements and Challenges of Deep Learning - From Speech Analysis and Recognition To Language and Multimodal Processing'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926190732/https://www.superlectures.com/interspeech2014/downloadFile?id=6&type=slides&filename=achievements-and-challenges-of-deep-learning-from-speech-analysis-and-recognition-to-language-and-multimodal-processing| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | avtor = Li| at = Deng| sáne = September 2014 | jumıs = Interspeech| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun }}</ref>. 2010-jılı izertlewshiler tereń oqıtıwdı TIMIT ten úlken sózlikli sóylewdi tanıwǵa keńeytti, bul sheshim aǵashları menen dúzilgen kontekstke baylanıslı JMM hallarına tiykarlanǵan TTT nıń úlken shıǵıs qatlamların qabıl etiw arqalı ámelge asırıldı<ref>{{Cite book|last=Seide|first=F.|title=Interspeech 2011| sáne =2011}}</ref>.<ref name="ReferenceA" /> === Tereń oqıtıw revolyuciyası === [[Fayl:AI-ML-DL.svg|nobaý|Tereń oqıtıwdıń mashinalıq oqıtıwdıń bir bólimi ekenligin hám mashinalıq oqıtıwdıń jasalma intellekttiń (JI) bir bólimi ekenligin túsindiriw]] Tereń oqıtıw revolyuciyası CNN- hám GPU-ǵa tiykarlanǵan kompyuter kóriw sisteması dógereginde baslandı. Keri tarqatıw arqalı úyretilgen CNN-ler onlaǵan jıllar dawamında bar bolǵan hám NN-lerdiń GPU ámelge asırılıwları jıllar dawamında, sonıń ishinde CNN-ler de bar edi<ref name="chellapilla2006">{{Citation |last=Chellapilla |first=Kumar |title=High performance convolutional neural networks for document processing |date=2006 |url=https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |url-status=live |archive-date=2020-05-18 |last2=Puri |first2=Sidd |last3=Simard |first3=Patrice}}</ref>, kompyuter kóriw sistemasında alǵa ilgerilewge GPU-larda CNN-lerdiń tezrek ámelge asırılıwı kerek bolǵan. Keyinirek, tereń oqıtıw keń tarqalǵan sayın, arnawlı apparat támiynatı hám algoritm optimizaciyaları tereń oqıtıw ushın arnawlı islep shıǵıldı. Tereń oqıtıw revolyuciyası ushın tiykarǵı alǵa ilgerilewlerdiń biri apparat támiynatındaǵı rawajlanıwlar, ásirese GPU bolǵan<ref name="chellapilla2006">{{Citation |last=Chellapilla |first=Kumar |title=High performance convolutional neural networks for document processing |date=2006 |url=https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |url-status=live |archive-date=2020-05-18 |last2=Puri |first2=Sidd |last3=Simard |first3=Patrice}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChellapillaPuriSimard2006">Chellapilla, Kumar; Puri, Sidd; Simard, Patrice (2006), [https://hal.inria.fr/inria-00112631/document ''High performance convolutional neural networks for document processing''], [https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document archived] from the original on 2020-05-18<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">2021-02-14</span></span></cite></ref>. Bazı erte jumıslar 2004-jılǵa barıp taqaladı. 2009-jılı Raina, Madhavan hám Andrew Ng 30 Nvidia GeForce GTX 280 GPU-larında úyretilgen 100M tereń isenim tarmaqları haqqında xabar berdi, bul GPU-ǵa tiykarlanǵan tereń oqıtıwdıń erte kórsetpesi edi. Olar 70 ese tezIrek úyretiwdi xabarladı. 2011-jılı Dan Ciresan''<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cireşan|first1=Dan Claudiu|last2=Meier|first2=Ueli|last3=Gambardella|first3=Luca Maria|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen|date=21 September 2010|title=Deep, Big, Simple Neural Nets for Handwritten Digit Recognition|pages=3207–3220}}</ref>''<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Ciresan|first1=D. C.|last2=Meier|first2=U.|last3=Masci|first3=J.|last4=Gambardella|first4=L.M.|date=2011|title=Flexible, High Performance Convolutional Neural Networks for Image Classification|url=http://ijcai.org/papers11/Papers/IJCAI11-210.pdf|access-date=2017-06-13}}</ref> Ueli Meier, Jonathan Masci, Luca Maria Gambardella hám Jurgen Schmidhuber tárepinen DanNet dep atalǵan CNN birinshi ret vizual nızamlılıqlardı tanıw jarısında adamnan joqarı nátiyje kórsetti, dástúriy usıllardı 3 ese artıq nátiyje menen jeńip ótti. Keyin ol basqa jarıslarda da jeńiske eristi<ref name=":8">{{Cite book|url=http://papers.nips.cc/paper/4741-deep-neural-networks-segment-neuronal-membranes-in-electron-microscopy-images.pdf|title=Advances in Neural Information Processing Systems 25|last1=Ciresan|first1=Dan|last2=Giusti|first2=Alessandro|last3=Gambardella|first3=Luca M.|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen|date=2012|pages=2843–2851}}</ref><ref name="ciresan2013miccai">{{Cite book|last1=Ciresan|first1=D.|title=Medical Image Computing and Computer-Assisted Intervention – MICCAI 2013|last2=Giusti|first2=A.|last3=Gambardella|first3=L.M.|last4=Schmidhuber|first4=J.|date=2013|pages=411–418}}</ref>. Olar sonday-aq, GPU-daǵı maksimal birlestiriw CNN-leri iskerlikti áhmiyetli dárejede jaqsılaǵanın kórsetti<ref name=":9">{{Cite book|title=2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition|pages=3642–3649|last1=Ciresan|first1=D.|last2=Meier|first2=U.|last3=Schmidhuber|first3=J.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCiresanMeierSchmidhuber2012">Ciresan, D.; Meier, U.; Schmidhuber, J. (2012). "Multi-column deep neural networks for image classification". ''2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition''. pp.&nbsp;3642–3649. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1202.2745|1202.2745]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/cvpr.2012.6248110|10.1109/cvpr.2012.6248110]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4673-1228-8|<bdi>978-1-4673-1228-8</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2161592 2161592].</cite></ref>. 2012-jılı Andrew Ng hám Jeff Dean tek ǵana [[YouTube]] videolarınan alınǵan belgisiz súwretlerdi kórip, joqarı dárejeli túsiniklerdi, mısalı, pıshıqlardı tanıp biliw ushın úyrengen FNN dúzdi. 2012-jıl oktyabr ayında Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever hám Geoffrey Hinton tárepinen jaratılǵan AlexNet úlken kólemli ImageNet jarısında sayız mashinalıq oqıtıw usıllarınan áhmiyetli parq penen jeńiske eristi. Keyingi ózgeriwler Karen Simonyan hám Andrew Zisserman tárepinen jaratılǵan VGG-16 tarmaǵın<ref name="krizhevsky2012">{{Cite journal|last1=Krizhevsky|first1=Alex|last2=Sutskever|first2=Ilya|last3=Hinton|first3=Geoffrey|date=2012|title=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks|url=https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf|journal=NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada|access-date=2017-05-24}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKrizhevskySutskeverHinton2012">Krizhevsky, Alex; Sutskever, Ilya; Hinton, Geoffrey (2012). [https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf "ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada''. [https://web.archive.org/web/20170110123024/http://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2017-01-10<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2017-05-24</span></span>.</cite></ref> hám Google kompaniyasınıń Inceptionv3 in óz ishine aladı<ref name="szegedy">{{Cite journal|last1=Szegedy|first1=Christian|date=2015|title=Going deeper with convolutions|url=https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43022.pdf|journal=Cvpr2015}}</ref>. Súwret klassifikaciyasındaǵı tabıs keyin súwretler ushın sıpatlamalar (jazıwlar) jaratıwdıń qıyınıraq wazıypasına keńeytildi, kóbinese CNN hám LSTM birlesiwi sıpatında. 2014-jılı eń joqarı texnologiya 20 dan 30 ǵa shekem qatlamı bar "júdá tereń neyron tarmaqların" úyretiw edi<ref>{{Citation |last=Simonyan |first=Karen |title=Very Deep Convolutional Networks for Large-Scale Image Recognition |date=2015-04-10 |arxiv=1409.1556 |last2=Zisserman |first2=Andrew}}</ref>. Júdá kóp qatlamlardı úyiw úyretiw anıqlıǵınıń ádewir tómenlewine alıp keldi, bul "degradaciya" máselesi dep tanıldı. 2015-jılı júdá tereń tarmaqlar úyretiw ushın eki texnika islep shıǵıldı: Highway Network 2015-jıl may ayında járiyalandı, al qaldıq neyron tarmaǵı (ResNet) 2015-jıl dekabr ayında járiyalandı. ResNet ashıq dárwazalı Highway Net sıyaqlı háreketlenedi. Shama menen sol waqıtta, tereń oqıtıw kórkem óner tarawına tásir ete basladı. Erte mısallar Google DeepDream (2015) hám neyron stilin kóshiriw (2015), di óz ishine aladı, olardıń ekewi de VGG-19 sıyaqlı aldınnan úyretilgen súwret klassifikaciyası neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan edi. Generativ qarsılasıw tarmaqı (GAN) (Ian Goodfellow hám basqalar, 2014) (Jurgen Schmidhuber'diń jasalma qızıǵıwshılıq principine tiykarlanǵan<ref name="gancurpm2020">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|author-link=Jürgen Schmidhuber|date=2020|title=Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)|journal=Neural Networks| til =en|volume=127|pages=58–66|doi=10.1016/j.neunet.2020.04.008|pmid=32334341}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2020">[[Jürgen Schmidhuber|Schmidhuber, Jürgen]] (2020). "Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)". ''Neural Networks''. '''127''': 58–66. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1906.04493|1906.04493]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2020.04.008|10.1016/j.neunet.2020.04.008]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32334341 32334341]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:216056336 216056336].</cite></ref>) ) 2014-2018 jıllar aralıǵında generativ modellestiriwde eń joqarı texnologiya bolıp qaldı. Nvidia'nıń StyleGAN (2018)<ref name="SyncedReview2018">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2018/12/14/gan-2-0-nvidias-hyperrealistic-face-generator/| bet = GAN 2.0: NVIDIA's Hyperrealistic Face Generator| sáne = 2018-jıl 14-dekabr | jumıs = SyncedReview.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-oktyabr }}</ref> Tero Karras hám basqalardıń Progressive GAN'ına tiykarlanıp júdá joqarı sapada súwretler jaratadı. Bunda GAN generatorı kishi ólshemnen úlken ólshemge qaray piramida tárizinde ósedi. GAN járdeminde súwret jaratıw keń qollanıldı hám deepfake'ler haqqında talqılawlardı keltirip shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://lab.witness.org/projects/synthetic-media-and-deep-fakes/| bet = Prepare, Don't Panic: Synthetic Media and Deepfakes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201202231744/https://lab.witness.org/projects/synthetic-media-and-deep-fakes/| arxivsáne = 2020-jıl 2-dekabr | baspaxana = witness.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-noyabr }}</ref>. Diffuziya modelleri (2015)<ref>{{Cite journal|last=Sohl-Dickstein|first=Jascha| sáne =2015-06-01|title=Deep Unsupervised Learning using Nonequilibrium Thermodynamics|journal=Proceedings of the 32nd International Conference on Machine Learning| til =en|volume=37|pages=2256–2265}}</ref> sol waqıttan baslap generativ modellestiriwde GAN'lardan ozıp ketti, [[DALL-E|DALL•E]] 2 (2022) hám Stable Diffusion (2022) sıyaqlı sistemalardı payda etti. 2015-jılı [[Google]]<nowiki/>'diń sóylewdi tanıw texnologiyası LSTM tiykarlanǵan model arqalı 49% jaqsılandı hám onı aqıllı telefonlardaǵı Google Voice Search arqalı jetkilikli etti<ref name="sak2015">{{Web deregi | url = http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| bet = Google voice search: faster and more accurate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| arxivsáne = 2016-jıl 9-mart | avtor = Sak| at = Haşim| sáne = September 2015 | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. Tereń oqıtıw hár túrli tarawlarda, ásirese kompyuter kóriwi hám avtomatik sóylewdi tanıw (ASR) sistemalarında eń aldıńǵı qatarlı texnologiya bolıp esaplanadı. TIMIT (ASR) hám MNIST (súwret klassifikaciyası) sıyaqlı keń qollanılatuǵın bahalaw toplamlarında, sonday-aq úlken sózlikli sóylewdi tanıwdıń bir qansha wazıypalarında nátiyjeleri izbe-iz jaqsılanıp bardı. Svertkalı neyron tarmaqları ASR ushın LSTM tárepinen ozıp ketti<ref name="sak2015">{{Web deregi | url = http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| bet = Google voice search: faster and more accurate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| arxivsáne = 2016-jıl 9-mart | avtor = Sak| at = Haşim| sáne = September 2015 | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSakSeniorRaoBeaufays2015">Sak, Haşim; Senior, Andrew; Rao, Kanishka; Beaufays, Françoise; Schalkwyk, Johan (September 2015). [http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html "Google voice search: faster and more accurate"]. [https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html Archived] from the original on 2016-03-09<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-04-09</span></span>.</cite></ref><ref name="sak2014">{{Web deregi | url = https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43905.pdf| bet = Long Short-Term Memory recurrent neural network architectures for large scale acoustic modeling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180424203806/https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43905.pdf| arxivsáne = 2018-jıl 24-aprel | avtor = Sak| at = Hasim| sáne = 2014 }}</ref><ref name="zen2015">{{Web deregi | url = https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43266.pdf| bet = Unidirectional Long Short-Term Memory Recurrent Neural Network with Recurrent Output Layer for Low-Latency Speech Synthesis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123113/https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43266.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Zen| at = Heiga| sáne = 2015 | jumıs = Google.com| betler = 4470–4474| baspaxana = ICASSP| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref>, biraq kompyuter kóriwinde ele de tabıslı qollanılmaqta. Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton hám Yann LeCun "tereń neyron tarmaqların esaplaw texnikasınıń áhmiyetli komponenti etken konceptual hám injenerlik jetiskenlikler" ushın 2018-jılǵı Turing sıylıǵı menen sıylıqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://awards.acm.org/about/2018-turing| bet = 2018 ACM A.M. Turing Award Laureates| til = en| jumıs = awards.acm.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}</ref>. == Neyron tarmaqları == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:392px;max-width:392px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:167px;max-width:167px"><div class="thumbimage" style="height:188px;overflow:hidden">[[Fayl:Simplified_neural_network_training_example.svg|alt=|189x189 nükte]]</div><div class="thumbcaption">Obyektti anıqlawda neyron tarmaqtı úyretiwdiń ápiwayılastırılǵan mısalı: Tarmaq teńiz juldızları hám teńiz kirpilerin sáwlelendiretuǵın kóp sanlı súwretler menen úyretiledi, olar kóriniw ózgesheliklerin bildiretuǵın "túyinler" menen baylanıstırıladı. Teńiz juldızları saqıynalı tekstura hám juldız forması menen sáykes keledi, al kópshilik teńiz kirpileri jolaqlı tekstura hám sopaq forma menen sáykes keledi. Biraq, saqıynalı teksturalı teńiz kirpisiniń mısalı olar arasında hálsiz salmaqlı baylanıstı payda etedi.</div></div><div class="tsingle" style="width:221px;max-width:221px"><div class="thumbimage" style="height:188px;overflow:hidden">[[Fayl:Simplified_neural_network_example.svg|alt=|219x219 nükte]]</div><div class="thumbcaption">Tarmaqtı kiris súwretine (shep tárepte) keyingi qollanıwı<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFerrie,_C.,_&_Kaiser,_S.2019">Ferrie, C., & Kaiser, S. (2019). ''Neural Networks for Babies''. Sourcebooks. [[ISBN (identifier)?action=edit&redlink=1?action=edit&redlink=1|ISBN]]&nbsp;[[Arnawlı:Kitap qaýnarları/978-1492671206|<bdi>978-1492671206</bdi>]].</cite><span class="cs1-maint citation-comment"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Úlgi:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: multiple names: authors list ([[:Kategoriya:CS1 maint: multiple names: authors list|link]])</span></ref>: Tarmaq teńiz juldızın durıs anıqlaydı. Biraq, saqıynalı tekstura menen teńiz kirpisi arasındaǵı hálsiz salmaqlı baylanıs sonıń menen birge aralıq túyinlerdiń birinen sońǵısına hálsiz signal beredi. Bunnan tısqarı, úyretiw procesine kirgizilmegen qabıq sopaq forma ushın hálsiz signal beredi, bul da teńiz kirpisi shıǵısı ushın hálsiz signaldı keltirip shıǵaradı. Bul hálsiz signallar teńiz kirpisi ushın jalǵan oń nátiyje beriwi múmkin. Haqıyqatın da, teksturalar hám konturlar bir túyin menen emes, al bir neshe túyinniń baylanısqan salmaq úlgileri menen kórsetilgen bolar edi.</div></div></div></div></div>'''Jasalma neyron tarmaqları (JNT)''' yamasa baylanıs sistemalar haywanlar miyiniń biologiyalıq neyron tarmaqlarınan ilham alǵan esaplaw sistemaları bolıp tabıladı. Bunday sistemalar wazıypalardı orınlaw ushın mısallardı qarap shıǵıw arqalı úyrenedi (óz qábiletin az-azdan jaqsılap baradı), kóbinese wazıypaǵa baylanıslı arnawlı programmalastırıwsız. Mısalı, súwretti tanıwda, olar "pıshıq" yamasa "pıshıq emes" dep qoldan belgilengen mısal súwretlerdi analiz qılıw arqalı pıshıqları bar súwretlerdi anıqlaw usılın úyreniwi múmkin hám bul analiz nátiyjelerin basqa súwretlerdegi pıshıqlardı anıqlaw ushın qollanıwı múmkin. Olar kóbinese qaǵıydaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw járdeminde dástúriy kompyuter algoritmi menen ańlatıw qıyın bolǵan qollanıwlarda eń kóp paydalanıladı. JNT jasalma neyronlar dep ataladı baylanısqan birlikler toplamına tiykarlanǵan (biologiyalıq miydegi biologiyalıq neyronlarǵa uqsas). Neyronlar arasındaǵı hárbir baylanıs (sinaps) basqa neyronǵa signal jibere aladı. Qabıllawshı (postsinaptikalıq) neyron signaldı (signallardı) qayta islep, keyin ózi menen baylanısqan tómengi aǵımdaǵı neyronlarǵa signal jibere aladı. Neyronlarda hal bolıwı múmkin, bul kóbinese haqıyqıy sanlar menen kórsetiledi, ádettе 0 hám 1 arasında. Neyronlar hám sinapslar da úyreniw barısında ózgerip turatıǵın salmaǵı bolıwı múmkin, bul tómengi aǵımǵa jiberetugın signaldıń kúshin arttırıwı yamasa kemeytiw múmkin. Kóbinese, neyronlar qatlamlar boyınsha shólkemlestiriledi. Hár qıylı qatlamlar óz kirislerin hár túrli ózgertiwlerge ushıratıwı múmkin. Signallar birinshi (kiris) qatlamnan aqırǵı (shıǵıs) qatlamǵa shekem júredi, múmkin qatlamlardı bir neshe ret ótip. Neyron tarmaq usılınıń dáslepki maqseti adamnıń miyi sıyaqlı máselelеrdi sheshiw edi. Waqıttıń ótiwi menen, dıqqat belgili intellektual qábiletlerge sáykes keliw ústin qoyıldı, bul biologiyadan awıtqıwlarǵa alıp keldi, mısalı, keri tarqalıw yamasa maǵlıwmattı keri baǵıtta ótkiziw hám sol maǵlıwmattı sáwlelendiriw ushın tarmaqtı dúzetiw. Neyron tarmaqlar kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, mashina awdarması, sociallıq tarmaq filtrlew, taxta hám video oyınlar oynaw hám medicinalıq diagnoz qoyıw sıyaqlı hár túrli wazıypalarda qollanılǵan. 2017-jılǵa kelip, neyron tarmaqlar ádette bir neshe mıńnan bir neshe million birlikke hám millionlaǵan baylanıslarǵa iye. Bul san adam miyindegi neyronlar sanınan bir neshe tártipke kem bolsa da, bul tarmaqlar kóp wazıypalardı adam dárejesinen joqarı dárejede orınlay aladı (mısalı, júzlerdi tanıw yamasa "Go" oyının oynaw<ref>{{Cite journal|last1=Silver|first1=David|last2=Huang|first2=Aja|last3=Maddison|first3=Chris J.|last4=Guez|first4=Arthur|last5=Sifre|first5=Laurent|last6=Driessche|first6=George van den|last7=Schrittwieser|first7=Julian|last8=Antonoglou|first8=Ioannis|last9=Panneershelvam|first9=Veda| sáne =January 2016|title=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search|journal=Nature|volume=529|issue=7587|pages=484–489|doi=10.1038/nature16961|issn=1476-4687|pmid=26819042|bibcode=2016Natur.529..484S}}</ref>). === Tereń neyron tarmaqları === Tereń neyron tarmaǵı (TNT) - bul kiris hám shıǵıs qatlamları arasında bir neshe qatlamı bar jasalma neyron tarmaǵı. Neyron tarmaqlarınıń hár qıylı túrleri bar, biraq olar bárqulla birdey qurawshılardan turadı: neyronlar, sinapslar, salmaqlar, qıysıqlıqlar hám funkciyalar<ref name="Nokkada">{{Citation |title=A Guide to Deep Learning and Neural Networks |url=https://serokell.io/blog/deep-learning-and-neural-network-guide#components-of-neural-networks |access-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102151103/https://serokell.io/blog/deep-learning-and-neural-network-guide#components-of-neural-networks |url-status=live |archive-date=2020-11-02}}</ref>. Bul qurawshılar barlıǵı adam miyiniń funkciyaların eliklew usılında isleydi hám basqa ML algoritmi sıyaqlı úyretiliw múmkin. Mısalı, iyt tuqımların tanıw ushın úyretilgen TNT berilgen súwretti qarap shıǵadı hám súwrettegi iyttiń belgili bir tuqımǵa tiyisli bolıw itimallıǵın esaplaydı. Paydalanıwshı nátiyjelеrdi kórip shıǵıp, tarmaq qaysı itimallıqlardı kórsetiwin (belgili bir shekten joqarı t.b.) tаńlaw hám usınılǵan belgini qaytarıw múmkin. Usınday hárbir matematikalıq manipulyaciya bir qatlam dep esaplanadı, hám quramalı TNT-lar kóp qatlamlarǵa iye, sonlıqtan olar "tereń" tarmaqlar dep ataladı. TNT-lar quramalı sızıqlı emes qatnasıqlardı modellestirе aladı. TNT arxitekturaları kompoziciyalıq modellеrdi payda etedi, bunda obyekt dáslepki elementlerdiń qatlamlı kompoziciyası túrinde аńlatıladı<ref>{{Cite journal|last1=Szegedy|first1=Christian|last2=Toshev|first2=Alexander|last3=Erhan|first3=Dumitru|date=2013|title=Deep neural networks for object detection|url=https://papers.nips.cc/paper/5207-deep-neural-networks-for-object-detection|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|pages=2553–2561|access-date=2017-06-13}}</ref>. Qosımsha qatlamlar tómengi qatlamlardaǵı ózgesheliklerdiń kompoziciyasın ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi, bul quramalı maǵlıwmatlardı usınday islewshi sayız tarmaqqa qaraǵanda azıraq birlikler menen modellestiriw imkaniyatın beredi<ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last1=Bengio|first1=Yoshua|title=Learning Deep Architectures for AI|url=http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|pages=1–127|access-date=3 September 2015}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengio2009">Bengio, Yoshua (2009). [https://web.archive.org/web/20160304084250/http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20(2009).pdf "Learning Deep Architectures for AI"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Machine Learning''. '''2''' (1): 1–127. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.701.9550 10.1.1.701.9550]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2200000006|10.1561/2200000006]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:207178999 207178999]. Archived from [http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 4 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2015</span>.</cite></ref>. Mısalı, siyrek kóp ózgeriwshili polinomlar TNT-lar járdeminde sayız tarmaqlarǵa qaraǵanda eksponencial túrde аńsatıraq jaqınlastırılıwı dálillendi. Tereń arxitekturalar bir neshe tiykarǵı usıllardıń kóp variantların óz ishine aladı. Hárbir arxitektura belgili bir tarawda tabısqa eristi. Eger bir neshe arxitektura birdey maǵlıwmatlar toplamında bahalanbaǵan bolsa, olardıń islewin salıstırıw barlıq waqıtta múmkin emes. TNT-lar ádette alǵa baǵdarlanǵan tarmaqlar bolıp, olarda maǵlıwmatlar kiriw qatlamınan shıǵıw qatlamına qaytpastan ótedi. Dáslep, TNT virtual neyronlar kartasın dúzedi hám olar arasındaǵı baylanıslarǵa qaytalanatuǵın san mánislerin yamasa "salmaqların" belgileydi. Salmaqlar hám kiriw maǵlıwmatları kóbeytiledi hám 0 menen 1 arasındaǵı shıǵıs mánisin qaytaradı. Eger tarmaq belgili bir úlgini anıq tanıy almasa, algoritm salmaqtı dúzetedi<ref>{{Cite news|last=Hof|first=Robert D.|title=Is Artificial Intelligence Finally Coming into Its Own?|work=MIT Technology Review|url=https://www.technologyreview.com/s/513696/deep-learning/|access-date=10 July 2018}}</ref>. Usılay etip, algoritm maǵlıwmatlardı tolıq qayta islew ushın durıs matematikalıq manipulyaciyan i anıqlamaǵansha, belgili parametrlerdi kóbirek tásirli etedi. Maǵlıwmatlar hár qanday baǵdarda aǵıp óte alatuǵın qaytalanatuǵın neyron tarmaqları [[Til modeli|til modellestiriw]] sıyaqlı qollanıwlar ushın paydalanıladı. Uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) bul maqset ushın ayırıqsha nátiyjeli<ref name=":10">{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/220320057| bet = Learning Precise Timing with LSTM Recurrent Networks (PDF Download Available)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123147/https://www.researchgate.net/publication/220320057_Learning_Precise_Timing_with_LSTM_Recurrent_Networks| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | jumıs = ResearchGate| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref>. Konvolyucion neyron tarmaqları (ÚNT) kompyuter kóriwinde qollanıladı. Sonday-aq, KNT-lar avtomatik sóylewdi tanıw (AST) ushın akustikalıq modellestiriwde de qollanılǵan<ref name=":2">{{Cite book|title=2013 IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing}}</ref>. ==== Qıyınshılıqlar ==== Jasalma neyron tarmaqları (JNT) sıyaqlı, ápiwayı úyretilgen TNT-larda da kóplegen máseleler payda bolıwı múmkin. Eki ulıwma máselе - bul hádden tıs beyimlesiw hám esaplaw waqtı. TNT-lar qosımsha abstrakciya qatlamları sebepli hadden tıs beyimlesiwge uqıplı, bul olarǵa úyretiw maǵlıwmatlarındaǵı siyrek ǵárezliliklerdi modellestiriwge múmkinshilik beredi. Hádden tıs beyimlesiwge qarsı gúresiw ushın úyretiw waqtında Ivaxnenkonıń birlik qısqartıw<ref name="ivak1971">{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=Alexey|title=Polynomial theory of complex systems|url=http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf|access-date=2019-11-05}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="true" id="CITEREFIvakhnenko1971">Ivakhnenko, Alexey (1971). [http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf "Polynomial theory of complex systems"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics''. SMC-1 (4): 364–378. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/TSMC.1971.4308320|10.1109/TSMC.1971.4308320]]. [https://web.archive.org/web/20170829230621/http://www.gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2017-08-29<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-11-05</span></span>.</cite> </ref> yamasa salmaq kemeyiwi (<math> \ell_2 </math>-regularizaciya) yamasa siyreklik (<math> \ell_1 </math>-regularizaciya) sıyaqlı regularizaciya usılları qollanılıwı múmkin. Basqa variantta, dropout regularizaciyası úyretiw waqtında jasırın qatlamlardaǵı birliklerdi tosınnan alıp taslaydı. Bul siyrek ǵárezliliklerdi sırtqa shıǵarıwǵa járdem beredi<ref name="DAHL2013">{{Cite journal|last=Dahl|first=G.|title=Improving DNNs for LVCSR using rectified linear units and dropout|url=http://www.cs.toronto.edu/~gdahl/papers/reluDropoutBN_icassp2013.pdf|access-date=2017-06-13}}</ref>. Aqırında, kishi úyretiw toplamlarınıń kólemin úlkeytip, hádden tıs beyimlesiw itimalın azaytıw ushın, maǵlıwmatlardı kesip alıw hám burıw sıyaqlı usıllar menen keńeytiwge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.coursera.org/learn/convolutional-neural-networks/lecture/AYzbX/data-augmentation| bet = Data Augmentation - deeplearning.ai {{!}} Coursera| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171201032606/https://www.coursera.org/learn/convolutional-neural-networks/lecture/AYzbX/data-augmentation| arxivsáne = 2017-jıl 1-dekabr | jumıs = Coursera| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-noyabr }}</ref>. TNT-lar kóplegen úyretiw parametrlerin, mısalı, kólemi (qatlamlar sanı hám hár qatlamdaǵı birlikler sanı), úyreniw tezligi hám dáslepki salmaqların esapqa alıwı kerek. Optimal parametrler ushın parametrler keńisligin tolıq izertlew waqıt hám esaplaw resursları kóz-qarasınan múmkin bolmawı múmkin. Toplamlar (ayırım mısallar ornına bir waqıtta bir neshe úyretiw mısalında gradientti esaplaw) sıyaqlı hár túrli hiyleler esaplawdı tezletedi<ref name="RBMTRAIN">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G. E.| sáne =2010|title=A Practical Guide to Training Restricted Boltzmann Machines|url=https://www.researchgate.net/publication/221166159|access-date=2017-06-13}}</ref>. Kóp yadrolı arxitekturalardıń (GPU yamasa Intel Xeon Phi sıyaqlı) úlken qayta islew múmkinshilikleri matrica hám vektor esaplawları ushın bunday qayta islew arxitekturalarınıń qolaylılıǵı sebepli úyretiwde áhmiyetli tezletiwlerdi payda etti<ref>{{Cite book|last1=You|first1=Yang|title=Proceedings of the International Conference for High Performance Computing, Networking, Storage and Analysis on - SC '17|pages=1–12|last2=Buluç|first2=Aydın|last3=Demmel|first3=James|chapter=Scaling deep learning on GPU and knights landing clusters|publisher=SC '17, ACM|date=November 2017|doi=10.1145/3126908.3126912|isbn=9781450351140|url=http://www.escholarship.org/uc/item/6ch40821}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Viebke|first1=André|last2=Memeti|first2=Suejb|last3=Pllana|first3=Sabri|title=CHAOS: a parallelization scheme for training convolutional neural networks on Intel Xeon Phi|pages=197–227|doi=10.1007/s11227-017-1994-x}}</ref>. Basqa variantta, injenerler ápiwayıraq hám jaqınlasıwshı úyretiw algoritmleri bar basqa túrdegi neyron tarmaqlarına qarawı múmkin. CMAC (cerebellarlıq model artikulyaciya kontroleri) usınday neyron tarmaqlarınıń bir túri. Ol úyreniw tezliklerin yamasa tosınnan tańlanǵan dáslepki salmaqtı talap etpeydi. Úyretiw procesi jańa maǵlıwmatlar toparı menen bir qádemde jaqınlasıwǵa kepillik bere aladı, hám úyretiw algoritminiń esaplaw quramalılıǵı qatnasqan neyronlar sanına qarata sızıqlı. == Apparatlıq támiyinlew == 2010-jıllardan baslap, [[mashinalıq oqıtıw]] algoritmleri hám kompyuter [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynlewiniń]] rawajlanıwı kóp sanlı sızıqlı emes jasırın birlikler hám júdá úlken shıǵıs qatlamın óz ishine alǵan tereń neyron tarmaqların úyretiw ushın nátiyjeli usıllardıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip, kóbinese jasalma intellektke tiyisli jetilisiwler menen grafikalıq processorlar (GPU) úlken kólemli kommerciyalıq bult JI-di úyretiwdiń tiykarǵı usılı sıpatında oraylıq processorlar (CPU) ornın iyeledi <ref>{{Cite news|title=GPUs Continue to Dominate the AI Accelerator Market for Now|url=https://www.informationweek.com/big-data/ai-machine-learning/gpus-continue-to-dominate-the-ai-accelerator-market-for-now/a/d-id/1336475|access-date=11 June 2020| sáne =December 2019}}</ref>. [[OpenAI]] AlexNet-ten (2012) AlphaZero-ǵa (2017) shekem eń iri tereń oqıtıw joybarlarında qollanılǵan apparatlıq esaplawlardı bahalap, talap etiletuǵın esaplawlar muǵdarınıń 300,000 ese artqanın hám bul kórsetkishtiń hár 3.4 ayda eki ese ósip baratırǵanın anıqladı<ref>{{Cite news|last1=Ray|first1=Tiernan|title=AI is changing the entire nature of computation|url=https://www.zdnet.com/article/ai-is-changing-the-entire-nature-of-compute/|access-date=11 June 2020|date=2019}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. Tereń oqıtıw algoritmleriniń tezligin arttırıw ushın tereń oqıtıw processorları dep atalatuǵın arnawlı elektron sxemalar islep shıǵıldı. Tereń oqıtıw processorlarına Huawei uyalı telefonlarındaǵı neyron qayta islew blokları (NPU)<ref>{{Web deregi | url = https://consumer.huawei.com/en/press/news/2017/ifa2017-kirin970/| bet = HUAWEI Reveals the Future of Mobile AI at IFA 2017 &#124; HUAWEI Latest News &#124; HUAWEI Global| jumıs = consumer.huawei.com}}</ref> hám Google Cloud Platform-daǵı tensor qayta islew blokları (TPU) sıyaqlı bult esaplaw serverleri kiredi. Sonday-aq, Cerebras Systems úlken tereń oqıtıw modellerin qayta islew ushın arnawlı sistema - CS-2 dúzdi, ol sanaat tarawındaǵı eń iri processor - ekinshi áwlad Wafer Scale Engine (WSE-2) tiykarında isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.datanami.com/2021/11/01/cerebras-hits-the-accelerator-for-deep-learning-workloads/| bet = Cerebras Hits the Accelerator for Deep Learning Workloads| avtor = Woodie| at = Alex| sáne = 2021-jıl 1-noyabr | jumıs = Datanami| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2021/04/20/cerebras-systems-launches-new-ai-supercomputing-processor-with-2-6-trillion-transistors/| bet = Cerebras launches new AI supercomputing processor with 2.6 trillion transistors| sáne = 2021-jıl 20-aprel | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref>. Atomlıq júdá juqa yarım ótkizgishler logikalıq operaciyalar hám maǵlıwmatlardı saqlawda bir qıylı tiykarǵı qurılma qollanılatuǵın energiya ónimli tereń oqıtıw apparatlıq támiyinlewin jaratıw ushın úmitli dep esaplanadı. 2020-jılı Marega hám onıń kásiplesleri qalqıwshı zatvor maydan effektli tranzistorlarına (FGFET) tiykarlanǵan logikalıq-yadta qurılmalar hám sxemalardı rawajlandırıw ushın úlken maydanlı aktiv kanal materialı menen ótkerilgen tájiriybeler haqqında maqala járiyaladı. 2021-jılı J. Feldmann hám onıń kásiplesleri parallel konvolyuciyalıq qayta islew ushın integraciyalanǵan fotonikalıq apparatlıq tezletkishti usınıs etti<ref name="photonic">{{Cite journal|title=Parallel convolutional processing using an integrated photonic tensor|year=2021|doi=10.1038/s41586-020-03070-1|last1=Feldmann|first1=J.|last2=Youngblood|first2=N.|last3=Karpov|first3=M.|last4=Gehring|first4=H.|journal=Nature|volume=589|issue=2|pages=52–58|pmid=33408373}}</ref>. Avtorlar integraciyalanǵan fotonikaniń elektronikalıq analoglarına salıstırǵanda eki tiykarǵı artıqmashılıǵın atap ótedi: (1) jiyilik grebenkaları menen birgelikte tolqın uzınlıǵı boyınsha bólistiriw arqalı júdá kóp sanlı parallel maǵlıwmat uzatıw, hám (2) júdá joqarı maǵlıwmat modulyaciya tezligi.<ref name="photonic" /> Olardıń sisteması sekundına trillionlaǵan kóbeytiw-jıynaw operaciyaların orınlay aladı, bul integraciyalanǵan fotonikanıń maǵlıwmatqa bay JI qollanıwlarındaǵı potencialın kórsetedi.<ref name="photonic" /> == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:CS1: long volume value]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] ejre0x8cmz7gruzq3taa4t6fuc4ntvo 266315 266071 2026-08-18T01:26:14Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266315 wikitext text/x-wiki '''Tereń oqıtıw''', ''([[Inglis tili|ingl]]. Deep Learning)'' kóbinese ''Tereńletip oqıtıw'' dep te ataladı, neyronlardı yamasa neyronlar qatlamların qollanıp, gipoteza keńisligin hám usı keńislikten úyreniw usılın anıqlaw múmkinshiligin beredi, olar ierarxiyalıq strukturanı payda etedi. Bul modelge aldınnan belgilengen operaciyalar toplamına salıstırǵanda kóbirek iykemlilik beredi, quramalı úlgiler hám úlken kólemli maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islewge múmkinshilik beredi. [[Fayl:Deep_Learning.jpg|alt=Representing images on multiple layers of abstraction in deep learning|nobaý|Tereń oqıtıwda súwretlerdi kóp qatlamlı abstrakciya arqalı kórsetiw<ref>{{Cite journal|last1=Schulz|first1=Hannes|last2=Behnke|first2=Sven|date=1 November 2012|title=Deep Learning|journal=KI - Künstliche Intelligenz| til =en|volume=26|issue=4|pages=357–363|doi=10.1007/s13218-012-0198-z|issn=1610-1987|url=https://www.semanticscholar.org/paper/51a80649d16a38d41dbd20472deb3bc9b61b59a0}}</ref>]] '''Tereń oqıtıw''' — bul usınıs úyreniw ushın neyron tarmaqlardı qollanatuǵın [[mashinalıq oqıtıw]] usıllarınıń bir bólegi. Bul taraw biologiyalıq neyroilimnen ilham aladı hám jasalma neyronlardı qatlamlarǵa jaylastırıw hám olardı maǵlıwmatlardı qayta islewge "úyretiw" átirapında qurılǵan. "Tereń" sózi tarmaqta kóp qatlamlardı (úshten bir neshe júz yamasa mıńǵa shekem) qollanıwdı bildiredi. Qollanılatuǵın usıllar baqlanatuǵın, yarım-baqlanatuǵın yamasa baqlanbaytuǵın bolıwı múmkin<ref name="NatureBengio">{{Cite journal|last1=LeCun|first1=Yann|last2=Bengio|first2=Yoshua|last3=Hinton|first3=Geoffrey|year=2015|title=Deep Learning|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=436–444|doi=10.1038/nature14539|pmid=26017442|bibcode=2015Natur.521..436L|url=https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf}}</ref>. Geypara keń tarqalǵan tereń oqıtıw tarmaq arxitekturalarına tolıq baylanısqan tarmaqlar, tereń isenim tarmaqları, qaytalanatuǵın neyron tarmaqları, konvolyuciyalıq neyron tarmaqları, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar, [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorlar]] hám neyron radiaciya maydanları kiredi. Bul arxitekturalar [[kompyuter]] kóriwi, sóylewdi tanıw, [[tábiyiy tildi qayta islew]], mashina awdarması, bioinformatika, dári dizaynı, medicinаlıq súwret analizi, [[klimat]] ilimi, material tekseriw hám taxta oyınları programmaları sıyaqlı tarawlarda qollanılǵan, olar adam ekspert dárejesine teń hám geypara jaǵdaylarda onnan da joqarı nátiyjeler bergen<ref name=":9">{{Cite book|doi=10.1109/cvpr.2012.6248110|title=2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition|pages=3642–3649|last1=Ciresan|first1=D.|last2=Meier|first2=U.}}</ref><ref name="krizhevsky2012">{{Cite journal|last1=Krizhevsky|first1=Alex|last2=Sutskever|first2=Ilya|date=2012|title=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks|url=https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf|journal=NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/05/24/alphago-beats-planets-best-human-go-player-ke-jie/| bet = Google's AlphaGo AI wins three-match series against the world's best Go player| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180617065807/https://techcrunch.com/2017/05/24/alphago-beats-planets-best-human-go-player-ke-jie/amp/| arxivsáne = 2018-jıl 17-iyun | sáne = 2017-jıl 25-may | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-iyun }}</ref>. Neyron tarmaqlarınıń dáslepki formaları biologiyalıq sistemalardaǵı, ásirese adam miyindegi maǵlıwmattı qayta islew hám tarqatılǵan baylanıs noqatlarınan ilham alǵan. Biraq, házirgi neyron tarmaqları organizmlerdiń miy funkciyasın modellestiriwdi niyet etpeydi hám bul maqset ushın ulıwma tómen sapalı modeller dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://news.mit.edu/2022/neural-networks-brain-function-1102| bet = Study urges caution when comparing neural networks to the brain| sáne = 2022-jıl 2-noyabr | til = en| jumıs = MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. == Sholıw == Kópshilik házirgi tereń oqıtıw modelleri konvolyuciyalıq neyron tarmaqları hám [[transformator]]lar sıyaqlı kóp qatlamlı neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan, biraq olar tereń isenim tarmaqları hám tereń Bolcman mashinalarındaǵı túyinler sıyaqlı tereń generativ modellerde qatlam boyınsha shólkemlestiriliwi múmkin bolǵan propoziciyalıq formulalardı yamasa latent ózgeriwshilerdi de óz ishine alıwı múmkin<ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last=Bengio|first=Yoshua|year=2009|title=Learning Deep Architectures for AI|url=http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|volume=2|issue=1|pages=1–127|doi=10.1561/2200000006|access-date=3 September 2015}}</ref>. Negizinde, tereń oqıtıw - bul kiris maǵlıwmatlardı azǵana abstrakt hám quramalı kórsetiwge ózgertiwge qatlamlar ierarxiyası qollanılatuǵın mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń klassı. Mısalı, súwretti tanıw modelinde, hám kiris súwret (piksellerdiń tenzorı retinde kórsetilgen) bolıwı múmkin. Birinshi kórsetiw qatlamı sızıqlar hám sheńberler sıyaqlı tiykarǵı formаlardı anıqlawǵa háreket etiw múmkin, ekinshi qatlam sheklerdiń jaylasıwın payda etedi hám kodlaydı, úshinshi qatlam murın hám kózlerdi kodlaw múmkin, al tórtinshi qatlam súwrette júz bar ekenin tanıw múmkin. Áhmiyetlisi, tereń oqıtıw processi qaysı ózgesheliklerdi qaysı dárejede optimal jaylastırıwdı ózi úyrene aladı. Tereń oqıtıwǵa deyin, maǵlıwmatlardı klassifikaciya algoritmi islewi ushın qolaylıraq kórsetiwge ózgertiw kóp jaǵdaylarda qolda isleylenetuǵın ózgeshelikler injeneringіn talap etetuǵın edi. Tereń oqıtıw usılında ózgeshelikler qolda islenbeydi hám model maǵlıwmatlardan paydalı ózgeshelik kórsetiwlerin avtomatik túrde tabadı. Bul qolda sazlawdıń kerek emes ekenin bildirmeydi; mısalı, qatlamlar sanınıń hám qatlam ólshemleriniń ózgeriwi abstrakciyalanıwdıń hár qıylı dárejelerin beriwi múmkin<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}</ref><ref name="NatureBengio">{{Cite journal|last1=LeCun|first1=Yann|last2=Bengio|first2=Yoshua|last3=Hinton|first3=Geoffrey|year=2015|title=Deep Learning|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=436–444|doi=10.1038/nature14539|pmid=26017442|bibcode=2015Natur.521..436L|url=https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLeCunBengioHinton2015">LeCun, Yann; Bengio, Yoshua; Hinton, Geoffrey (2015). [https://hal.science/hal-04206682/file/Lecun2015.pdf "Deep Learning"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Nature''. '''521''' (7553): 436–444. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015Natur.521..436L 2015Natur.521..436L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/nature14539|10.1038/nature14539]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26017442 26017442]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3074096 3074096].</cite></ref>. "Tereń oqıtıw" termininiń "tereń" sózi maǵlıwmatlar ózgeretuǵın qatlamlar sanın bildiredi. Anıǵıraq aytqanda, tereń oqıtıw sistemalarında áhmiyetli kredit belgilew jolı (KBJ) ''([[Inglis tili|ingl]]. credit assignment path, CAP)'' tereńligi bar. KBJ - bul kiristen shıǵısqa shekem bolǵan ózgerisler dizbegi. KBJlar kiris penen shıǵıs arasındaǵı potencial sebepli baylanıslardı súwretleydi. Aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı ushın, KBJlardıń tereńligi tarmaqtıń tereńligine teń hám jasırın qatlamlar sanına bir qosılǵanǵa teń (sebebi shıǵıs qatlamı da parametrlengen). Signal bir qatlamnan bir neshe ret óte alatuǵın rekurrent neyron tarmaqları ushın, KBJ tereńligi sheksiz bolıwı múmkin<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview}}</ref>. Sayız oqıtıwdı tereń oqıtıwdan ayıratuǵın ulıwma qabıl etilgen tereńlik shegarası joq, biraq kópshilik izertlewshiler tereń oqıtıw KBJ tereńligi ekiden joqarı ekenine kelisedi. Tereńligi eki bolǵan KBJnıń universal jaqınlastırıwshı ekenligin, yaǵnıy qálegen funkciyanı emulaciya qıla alatuǵını kórsetilgen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9CqQDwAAQBAJ&pg=PA15|title=Human Behavior and Another Kind in Consciousness: Emerging Research and Opportunities: Emerging Research and Opportunities|last=Shigeki|first=Sugiyama| sáne =12 April 2019|publisher=IGI Global|isbn=978-1-5225-8218-2| til =en}}</ref>. Bunnan tısqarı, qosımsha qatlamlar tarmaqdıń funkciya jaqınlastırıw qábiletin arttırmaydı. Tereń modeller (KBJ > eki) sayız modellerge qaraǵanda jaqsıraq ózgesheliklerdi shıǵarıp ala aladı, sonlıqtan qosımsha qatlamlar ózgesheliklerdi effektiv úyreniwge járdem beredi. Tereń oqıtıw arxitekturaların sıqmar qatlam-qatlam usılı menen dúziw múmkin. Tereń oqıtıw bul abstrakciyalardı sheshiwge hám qaysı ózgeshelikler iskerlikti jaqsılaytuǵının anıqlawǵa járdem beredi<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref>. Tereń oqıtıw algoritmlerin baqlanbaytuǵın oqıtıw wazıypalarına qollanıw múmkin. Bul áhmiyetli artıqmashlıq, sebebi belgisiz maǵlıwmatlar belgilengen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda kóbirek. Baqlanbaytuǵın usılda oqıtıla alatuǵın tereń strukturalarǵa tereń isenim tarmaqları mısal bola aladı<ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHOLARDBNS">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G.E.|year=2009|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|doi=10.4249/scholarpedia.5947}}</ref>. Tereń Oqıtıw termini mashinalıq oqıtıw jámiyetine 1986-jılı Rina Dehter tárepinen kiritilgen<ref name="dechter1986">[[Rina Dechter]] (1986). Learning while searching in constraint-satisfaction problems. University of California, Computer Science Department, Cognitive Systems Laboratory.[https://www.researchgate.net/publication/221605378_Learning_While_Searching_in_Constraint-Satisfaction-Problems Online] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160419054654/https://www.researchgate.net/publication/221605378_Learning_While_Searching_in_Constraint-Satisfaction-Problems|date=2016-04-19}}</ref>, al jasalma neyron tarmaqlarına 2000-jılı Igor Ayzenberg hám onıń kásiplesleri tárepinen Bul sheklik neyronları kontekstinde kiritilgen<ref name="MV_1">{{cite book|author1=Aizenberg, I.N.|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-3115-6|title=Multi-Valued and Universal Binary Neurons|author2=Aizenberg, N.N.|author3=Vandewalle, J.|date=2000|publisher=Science & Business Media|isbn=978-0-7923-7824-2|doi=10.1007/978-1-4757-3115-6|access-date=27 December 2023}}</ref><ref>Co-evolving recurrent neurons learn deep memory POMDPs. Proc. GECCO, Washington, D. C., pp. 1795–1802, ACM Press, New York, NY, USA, 2005.</ref>. Degen menen, onıń payda bolıw tariyxı kórinetuǵınınan quramalıraq<ref>{{Cite journal|last=Fradkov|first=Alexander L.|date=2020-01-01|title=Early History of Machine Learning|journal=IFAC-PapersOnLine|series=21st IFAC World Congress|volume=53|issue=2|pages=1385–1390|doi=10.1016/j.ifacol.2020.12.1888|issn=2405-8963|s2cid=235081987|doi-access=free}}</ref>. == Interpretaciyalar == Tereń neyron tarmaqları ulıwma jaǵdayda universal jaqınlastırıw teoreması <ref name="cyb">{{Cite journal|last=Cybenko|year=1989|title=Approximations by superpositions of sigmoidal functions|url=http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf|journal=[[Mathematics of Control, Signals, and Systems]]|volume=2|issue=4|pages=303–314|doi=10.1007/bf02551274}}</ref><ref name="horn">{{Cite journal|last=Hornik|first=Kurt|year=1991|title=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks|url=https://archive.org/details/sim_neural-networks_1991_4_2/page/251|journal=Neural Networks|volume=4|issue=2|pages=251–257|doi=10.1016/0893-6080(91)90009-t}}</ref><ref name="Haykin, Simon 1998">{{Cite book|first=Simon S.|last=Haykin|title=Neural Networks: A Comprehensive Foundation|url={{google books |plainurl=y |id=bX4pAQAAMAAJ}}|year=1999}}</ref><ref name="Hassoun, M. 1995 p. 48">{{Cite book|first=Mohamad H.|last=Hassoun|title=Fundamentals of Artificial Neural Networks|url={{google books |plainurl=y |id=Otk32Y3QkxQC|page=48}}|year=1995}}</ref> yamasa itimallıq juwmaǵı <ref>{{Cite journal|last=Orhan|first=A. E.|title=Efficient probabilistic inference in generic neural networks trained with non-probabilistic feedback|journal=Nature Communications|volume=8|issue=1|pages=138|doi=10.1038/s41467-017-00181-8}}</ref><ref name="BOOK2014">{{Cite journal|last=Deng|first=L.|year=2014|title=Deep Learning: Methods and Applications|url=http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf|journal=Foundations and Trends in Signal Processing|volume=7|issue=3–4|pages=1–199|doi=10.1561/2000000039|access-date=2014-10-18}}</ref><ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|last=Bengio|first=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|year=2015|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|journal=Neural Networks|volume=61|pages=85–117|doi=10.1016/j.neunet.2014.09.003}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref><ref name="MURPHY">{{Cite book|first=Kevin P.|last=Murphy|title=Machine Learning: A Probabilistic Perspective|url={{google books |plainurl=y |id=NZP6AQAAQBAJ}}}}</ref> kózqarasınan interpretaciyalanadı. Klassikalıq universal jaqınlastırıw teoreması shekli ólshemdegi bir jasırın qatlamı bar aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaqlardıń úziliksiz funkciyalardı jaqınlastırıw qábiletine tiyisli<ref name="cyb">{{Cite journal|last=Cybenko|year=1989|title=Approximations by superpositions of sigmoidal functions|url=http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCybenko1989">Cybenko (1989). [https://web.archive.org/web/20151010204407/http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf "Approximations by superpositions of sigmoidal functions"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[Mathematics of Control, Signals, and Systems]]''. '''2''' (4): 303–314. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989MCSS....2..303C 1989MCSS....2..303C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1007/bf02551274|10.1007/bf02551274]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3958369 3958369]. Archived from [http://deeplearning.cs.cmu.edu/pdfs/Cybenko.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 10 October 2015.</cite></ref><ref name="horn">{{Cite journal|last=Hornik|first=Kurt|year=1991|title=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHornik1991">Hornik, Kurt (1991). "Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks". ''Neural Networks''. '''4''' (2): 251–257. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/0893-6080(91)90009-t|10.1016/0893-6080(91)90009-t]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7343126 7343126].</cite></ref><ref name="Haykin, Simon 1998">{{Cite book|first=Simon S.|last=Haykin|title=Neural Networks: A Comprehensive Foundation|url={{google books |plainurl=y |id=bX4pAQAAMAAJ}}|year=1999|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-273350-2}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHaykin1999">Haykin, Simon S. (1999). [https://books.google.com/books?id=bX4pAQAAMAAJ ''Neural Networks: A Comprehensive Foundation'']. Prentice Hall. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-13-273350-2|<bdi>978-0-13-273350-2</bdi>]].</cite></ref><ref name="Hassoun, M. 1995 p. 48">{{Cite book|first=Mohamad H.|last=Hassoun|title=Fundamentals of Artificial Neural Networks|url={{google books |plainurl=y |id=Otk32Y3QkxQC|page=48}}|year=1995|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-08239-6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHassoun1995">Hassoun, Mohamad H. (1995). [https://books.google.com/books?id=Otk32Y3QkxQC&pg=PA48 ''Fundamentals of Artificial Neural Networks'']. MIT Press. p.&nbsp;48. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-262-08239-6|<bdi>978-0-262-08239-6</bdi>]].</cite></ref>. 1989-jılı birinshi dálil sigmoid aktivlestiriw funkciyaları ushın Djordj Saybenko tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="cyb" /> hám 1991-jılı Kurt Xornik tárepinen aldıǵa baǵdarlanǵan kóp qatlamlı arxitekturalarda ulıwmalastırıldı<ref name="horn" /> Sonǵı izertlewler universal jaqınlastırıwdıń Kunixiko Fukushimanıń dúzetilgen sızıqlı birlik sıyaqlı sheklenbegen aktivlestiriw funkciyaları ushın da orınlı ekenin kórsetti.<ref name="Fukushima1969">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|title=Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements}}</ref><ref name="sonoda17">{{Cite journal|last=Sonoda|first=Sho|year=2017|title=Neural network with unbounded activation functions is universal approximator}}</ref>. Tereń neyron tarmaqları ushın universal jaqınlastırıw teoreması keńligi sheklengen, biraq tereńligi ósiwine ruqsat etilgen tarmaqlardıń qábiletine tiyisli. Lu hám basqalar. ReLU aktivlestiriwi bar tereń neyron tarmaǵınıń keńligi kiris ólsheminen qatań úlken bolsa, onda tarmaq qálegen Lebeg integrallanıwshı funkciyanı jaqınlastıra alatuǵının; eger keńlik kiris ólshemine teń yamasa kishi bolsa, onda tereń neyron tarmaǵı universal jaqınlastırıwshı bolmaytuǵının dálilledi. Itimallıq interpretaciyası<ref name="MURPHY">{{Cite book|first1=Kevin P.|last1=Murphy|title=Machine Learning: A Probabilistic Perspective|year=2012|url=https://archive.org/details/machinelearningpr00murp}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMurphy2012">Murphy, Kevin P. (24 August 2012). [https://books.google.com/books?id=NZP6AQAAQBAJ ''Machine Learning: A Probabilistic Perspective'']. MIT Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-262-01802-9|<bdi>978-0-262-01802-9</bdi>]].</cite></ref> [[mashinalıq oqıtıw]] tarawınan kelip shıǵadı. Ol juwmaq<ref name="BOOK2014">{{Cite journal|last1=Deng|first1=L.|last2=Yu|first2=D.|year=2014|title=Deep Learning: Methods and Applications|journal=Foundations and Trends in Signal Processing|volume=7|issue=3–4|pages=1–199|doi=10.1561/2000000039}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDengYu2014">Deng, L.; Yu, D. (2014). [http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf "Deep Learning: Methods and Applications"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Signal Processing''. '''7''' (3–4): 1–199. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2000000039|10.1561/2000000039]]. [https://web.archive.org/web/20160314152112/http://research.microsoft.com/pubs/209355/DeepLearning-NowPublishing-Vol7-SIG-039.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2016-03-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2014-10-18</span></span>.</cite></ref><ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last1=Bengio|first1=Yoshua|year=2009|title=Learning Deep Architectures for AI|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|volume=2|issue=1|pages=1–127|doi=10.1561/2200000006}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengio2009">Bengio, Yoshua (2009). [https://web.archive.org/web/20160304084250/http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20(2009).pdf "Learning Deep Architectures for AI"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Machine Learning''. '''2''' (1): 1–127. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.701.9550 10.1.1.701.9550]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2200000006|10.1561/2200000006]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:207178999 207178999]. Archived from [http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 4 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2015</span>.</cite></ref><ref name="BENGIO2012">{{Cite journal|last2=Courville|first2=A.|last3=Vincent|first3=P.|year=2013|title=Representation Learning: A Review and New Perspectives|journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence|volume=35|issue=8|pages=1798–1828|doi=10.1109/tpami.2013.50|pmid=23787338|last1=Bengio|first1=Y.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengioCourvilleVincent2013">Bengio, Y.; Courville, A.; Vincent, P. (2013). "Representation Learning: A Review and New Perspectives". ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''. '''35''' (8): 1798–1828. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1206.5538|1206.5538]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tpami.2013.50|10.1109/tpami.2013.50]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23787338 23787338]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:393948 393948].</cite></ref><ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=J.|year=2015|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|journal=Neural Networks|volume=61|pages=85–117|doi=10.1016/j.neunet.2014.09.003|pmid=25462637}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref><ref name="SCHOLARDBNS">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G.E.|year=2009|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|doi=10.4249/scholarpedia.5947}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHinton2009">Hinton, G.E. (2009). [[doi:10.4249/scholarpedia.5947|"Deep belief networks"]]. ''Scholarpedia''. '''4''' (5): 5947. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009SchpJ...4.5947H 2009SchpJ...4.5947H]. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.4249/scholarpedia.5947|10.4249/scholarpedia.5947]]</span>.</cite></ref><ref name="MURPHY" /> sıyaqlı oqıtıw hám testlewdiń optimizaciya koncepciyaların óz ishine aladı, olar sáykes túrde saykes keliw hám ulıwmalastırıw menen baylanıslı. Anıǵıraq aytqanda, itimallıq interpretaciyası aktivlestiriw sızıqsızlıǵın jıynaw bólistiriw funkciyası retinde qaraydı.<ref name="MURPHY" /> Itimallıq interpretaciyası neyron tarmaqlarda dropout regularizatorın kirgiziliwine alıp keldi. Itimallıq interpretaciyası Xopfild, Widrow hám Narendra sıyaqlı izertlewshiler tárepinen kiritilgen hám Bishop sıyaqlı izertlewshilerdiń sholıwlarında keń tarqalǵan.<ref name="prml">{{Cite book|title=Pattern Recognition and Machine Learning|url=https://archive.org/details/isbn_9788132209065|last1=Bishop, Christopher M.|year=2006}}</ref>, == Tariyxı == === 1980-jılǵa deyin === Eki túrli jasalma neyron tarmaǵı (JNT) bar: aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı (ABNT) yamasa kóp qatlamlı perceptron (KQP) hám rekurrent neyron tarmaqlari (RNT). RNTlarda baylanıs strukturasında cikllar bar, ABNTlarda joq. 1920-jılları Vilgelm Lenc hám Ernst Izing tiykarınan neyron tárizli sheklik elementlerinen turatuǵın oqıtılmaytuǵın RNT arxitekturası bolǵan Izing modelin dúzdi<ref name="ising1925">{{Web deregi | url = https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html| bet = bibliotheca Augustana| jumıs = www.hs-augsburg.de}}</ref><ref name="brush67">{{Cite journal|title=History of the Lenz-Ising Model}}</ref>. 1972-jılı Shunichi Amari bul arxitekturanı adaptiv etti<ref name="Amari1972">{{Cite journal|title=Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements}}</ref>. Onıń oqıtılatuǵın RNTı 1982-jılı Djon Xopfild tárepinen qayta basıp shıǵarıldı<ref name="Hopfield1982">{{Cite journal|title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities}}</ref>. Basqa erte rekurrent neyron tarmaqları1971-jılı Kaoru Nakano tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="Nakano1971">{{Cite book|title=Pattern Recognition and Machine Learning}}</ref><ref name="Nakano1972">{{Cite journal|title=Associatron-A Model of Associative Memory}}</ref>. 1948-jılı sonday-aq Alan Tyuring "Intellektual mashinalardı" boyınsha óz ómirinde basılıp shıǵarılmaǵan jumıs isledi<ref name="turing1948">{{Cite journal|title=Intelligent Machinery}}</ref>, onda "jasalma evolyuciya hám oqıtılatuǵın RNTlar menen baylanıslı ideyalar" bar edi<ref name="DLhistory" /> Frank Rozenblatt (1958)<ref>{{Cite journal|last=Rosenblatt|first=F.|title=The perceptron: A probabilistic model for information storage and organization in the brain.}}</ref> 3 qatlamlı perceptrondı usındı: kiris qatlamı, oqıtılmaytuǵın tosınnan salmaqlı jasırın qatlam hám shıǵıs qatlamı. Ol keyinirek 1962-jılı variantlardı hám kompyuter eksperimentlerin, sonıń ishinde sonǵı eki qatlamı oqıtılatuǵın salmaqlı bolǵan "adaptiv preterminal tarmaqlı" tórt qatlamlı perceptron versiyasın (bul jerde ol X. D. Blok hám B. W. Nayttı atap ótedi) kiritken kitap shıǵardı<ref name="rosenblatt1962">{{Cite book|last=Rosenblatt|first=Frank|title=Principles of Neurodynamics|publisher=Spartan, New York|year=1962}}</ref>.: 16-bólim Kitapta R. D. Djozeftiń (1960)<ref name="joseph1960">{{Cite book|last=Joseph|first=R. D.|title=Contributions to Perceptron Theory, Cornell Aeronautical Laboratory Report No. VG-11 96--G-7, Buffalo|year=1960}}</ref> bul tórt qatlamlı sistemanıń "variantına funkcionallıq jaǵınan ekvivalent" bolǵan erterek tarmaǵı keltirilgen (kitapta Djozef 30 dan artıq ret tilge alınadı). Solay etip, Djozefti oqıtılatuǵın jasırın birlikleri bar durıs adaptiv kóp qatlamlı perceptronlardıń avtorı dep esaplaw kerek pe? Tilekke qarsı, oqıtıw algoritmi funkcionallıq emes edi hám oǵan umtıldı. Birinshi isleytuǵın tereń oqıtıw algoritmı Maǵlıwmatlardı qayta islewdiń Toparlıq usılı boldı, ol qálegen tereńliktegi neyron tarmaqlardı oqıtıw usılı, 1965-jılı Aleksey Ivaxnenko hám Lapa tárepinen basıp shıǵarıldı. Olar onı polinom regressiyasınıń bir túri<ref name="ivak1965">{{Cite book|first=A. G.|last=Ivakhnenko|title=Cybernetics and Forecasting Techniques|url={{google books |plainurl=y |id=rGFgAAAAMAAJ}}|year=1967|publisher=American Elsevier Publishing Co.|isbn=978-0-444-00020-0}}</ref> yamasa Rozenblatt perceptronınıń ulıwmalastırılıwı dep esapladı<ref>{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=A.G.|title=Heuristic self-organization in problems of engineering cybernetics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005109870900920}}</ref>. 1971-jılǵı maqalada bul usıl menen oqıtılǵan segiz qatlamlı tereń tarmaq súwretlengen<ref name="ivak1971">{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=Alexey|title=Polynomial theory of complex systems|url=http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf}}</ref>, ol regressiyalıq analiz arqalı qatlam-qatlam oqıtıwǵa tiykarlanǵan. Artıq jasırın birlikler bóleklengen validaciya toplamı járdeminde qırqıp taslanadı. Túyinlerdiń aktivlestiriw funkciyaları Kolmogorov-Gabor polinomaları bolǵanlıqtan, bular kóbeytiwshi birlikleri yamasa "dárwazaları" bar birinshi tereń tarmaqlar edi. Stoxastikalıq gradient túsiw usılı menen oqıtılǵan birinshi tereń oqıtıw kóp qatlamlı perceptronı 1967-jılı Shunichi Amari tárepinen basıp shıǵarıldı<ref name="Amari1967">{{Cite journal|last=Amari|first=Shun'ichi|author-link=Shun'ichi Amari|title=A theory of adaptive pattern classifier}}</ref>. Amaridiń studentı Saito ótkergen kompyuter eksperimentlerinde, eki ózgertiletuǵın qatlamı bar bes qatlamlı KQP sızıqlı ajıratılmaytuǵın pattern klassların klassifikaciyalaw ushın ishki kórsetiwlerdi úyrendi. Keyingi apparatlıq támiyinlew hám giperparametr sazlawlarındaǵı rawajlanıwlar stoxastikalıq gradient túsiwdi házirgi waqıtta basım oqıtıw texnikasına aylandırdı. 1969-jılı Kunixiko Fukushima ReLU (dúzetilgen sızıqlı birlik) aktivlestiriw funkciyasın kirgizdi<ref name="Fukushima1969">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|title=Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFukushima1969">Fukushima, K. (1969). "Visual feature extraction by a multilayered network of analog threshold elements". ''IEEE Transactions on Systems Science and Cybernetics''. '''5''' (4): 322–333. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/TSSC.1969.300225|10.1109/TSSC.1969.300225]].</cite></ref>. Dúzetkish tereń oqıtıw ushın eń keń tarqalǵan aktivlestiriw funkciyasına aylandı. Konvolyuciyalıq qatlamlar hám úlgi kemitiw qatlamları bar konvolyuciyalıq neyron tarmaqları (KNT) ushın tereń oqıtıw arxitekturaları 1979-jılı Kunixiko Fukushima tárepinen kirgizilgen Neokognitronnan baslandı, biraq ol keri tarqalıw usılı menen oqıtılmadı<ref name="FUKU1979">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|year=1979|title=Neural network model for a mechanism of pattern recognition unaffected by shift in position—Neocognitron}}</ref><ref name="FUKU1980">{{Cite journal|last=Fukushima|first=K.|year=1980|title=Neocognitron: A self-organizing neural network model for a mechanism of pattern recognition unaffected by shift in position}}</ref>. Keri tarqalıw - bul 1673-jılı Gottfrid Vilgelm Leybniz tárepinen islep shıǵarılǵan dizbekli qaǵıydanıń differenciallanatuǵın túyinler tarmaǵına effektiv qollanılıwı. "Qátelerdi keri tarqatıw" terminologiyası 1962-jılı Rozenblatt tárepinen kirigizilgen, biraq ol onı qalay ámelge asırıwdı bilmedi, degen menen Genri Dj. Kelli 1960-jılı basqarıw teoriyası kontekstinde keri tarqalıwdıń úziliksiz aldın alıwshısına iye edi<ref name="kelley1960">{{Cite journal|last=Kelley|first=Henry J.|author-link=Henry J. Kelley|title=Gradient theory of optimal flight paths}}</ref>. Keri tarqalıwdıń házirgi forması birinshi ret Seppo Linnaynmaanıń magistrlik dissertaciyasında (1970) basıp shıǵarıldı<ref name="lin19763">{{Cite journal|last=Linnainmaa|first=Seppo|author-link=Seppo Linnainmaa|title=Taylor expansion of the accumulated rounding error}}</ref>. G.M. Ostrovskiy hám basqalar onı 1971-jılı qayta basıp shıǵardı<ref name="backprop" /> Paul Verbos keri tarqalıwdı 1982-jılı neyron tarmaqlarına qollandı (onıń 1974-jılǵı PhD dissertaciyası, 1994-jılǵı kitapta qayta basılǵan, ele algoritmdi súwretlemegen edi<ref name="backprop">{{Web deregi | url = https://people.idsia.ch/~juergen/who-invented-backpropagation.html| bet = Who Invented Backpropagation?| arxivurl = http://web.archive.org/web/20240730110408/https://people.idsia.ch/~juergen/who-invented-backpropagation.html| arxivsáne = 2024-jıl 30-iyul | avtor = Schmidhuber| avtorsilteme = Juergen Schmidhuber| at = Juergen| sáne = 2014-jıl 25-oktyabr | baspaxana = IDSIA, Switzerland| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-sentyabr | citata = }}</ref>.). 1986-jılı Devid E. Rumelxart hám basqalar keri tarqalıwdı keń tarqattı, biraq dáslepki jumısqa silteme bermedi<ref>{{Cite journal|last=Rumelhart|first=David E.| sáne =October 1986|title=Learning representations by back-propagating errors|url=https://www.nature.com/articles/323533a0}}</ref>. === 1980-2000 jıllar === Waqıt keshigiw neyron tarmaǵı (WKNT) 1987-jılı Aleks Vaybel tárepinen KNTnı fonema tanıwǵa qollanıw ushın kirgizildi. Ol konvolyuciyalardı, salmaqlardı bólisiw hám keri tarqalıwdı qollandı. 1988-jılı Vey Chjan keri tarqalıw menen oqıtılǵan KNTnı álipbe tanıwǵa qollandı<ref name="wz1988">{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Shift-invariant pattern recognition neural network and its optical architecture}}</ref>. 1989-jılı Yann Lekun hám basqalar pochtadaǵı qolda jazılǵan ZIP kodların tanıw ushın LeNet dep atalatugın KNTnı dúzdi. Oqıtıw 3 kún talap etti. 1990-jılı Vey Chjan KNTnı optikalıq esaplaw apparatında ámelge asırdı<ref name="wz1990">{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Parallel distributed processing model with local space-invariant interconnections and its optical architecture}}</ref>. 1991-jılı KNT medicinаlıq súwret obyektin segmentaciyalaw<ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Image processing of human corneal endothelium based on a learning network}}</ref> hám mammogrammalarda emshek rakın anıqlaw<ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|title=Computerized detection of clustered microcalcifications in digital mammograms using a shift-invariant artificial neural network}}</ref> ushın qollanıldı. Yann Lekun hám basqalarınıń sanlardı klassifikaciyalaytuǵın 7 dárejeli KNTsı LeNet-5 (1998) bir qansha banklar tárepinen 32x32 piksel súwretlerge cifrlastırılǵan qolda jazılǵan cheklerdegi sanlardı tanıw ushın qollanıldı<ref name="lecun98">{{Cite journal|last=LeCun|first=Yann|year=1998|title=Gradient-based learning applied to document recognition}}</ref>. Qaytalanatuǵın neyron tarmaqları (QNT) ''([[Inglis tili|ingl]]. Recurrent neural networks, RNN)''<ref name="ising1925">{{Web deregi | url = https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html| bet = bibliotheca Augustana| jumıs = www.hs-augsburg.de}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/anglica/Chronology/20thC/Ising/isi_fm00.html "bibliotheca Augustana"]. ''www.hs-augsburg.de''.</cite></ref><ref name="Amari1972">{{Cite journal|title=Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAmari1972">Amari, Shun-Ichi (1972). "Learning patterns and pattern sequences by self-organizing nets of threshold elements". ''IEEE Transactions''. '''C''' (21): 1197–1206.</cite></ref> 1980-jıllarda qosımsha rawajlandı. Qaytalanıw izbe-izlikti qayta islew ushın qollanıladı hám qaytalanatuǵın tarmaqlardı ashqanda, ol matematikalıq jaqtan tereń túrdegi aldıǵa baǵdarlanǵan qatlamǵa uqsaydı. Nátiyjede, olardıń uqsas qásiyetleri hám máselesi bar, olardıń rawajlanıwı bir-birine tásir etken. QNT da eki dáslepki tásirli jumıslar - bul Jordan tarmaǵı (1986)<ref>{{Cite journal|title=Attractor dynamics and parallelism in a connectionist sequential machine|url=https://escholarship.org/uc/item/1fg2j76h}}</ref> hám Elman tarmaǵı (1990) boldı<ref>{{Cite journal|title=Finding Structure in Time|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1207/s15516709cog1402_1}}</ref>, olar QNT dı kognitiv psixologiya máselerin úyreniwde qollandı. 1980-jıllarda, uzaq kredit berilgen jollar menen tereń oqıtıw ushın keri tarqalıw jaqsı islemedi. Bul máseleni sheshiw ushın 1991-jılı Yurgen Shmidxuber óz-ózin úyretiw arqalı bir waqıtta bir dárejede aldınnan úyretiletuǵın QNT ierarxiyasın usındı, bunda hárbir QNT óz keyingi kirisin boljaydı, bul tómendegi QNT nıń kelesi kútilmegen kirisi bolıp tabıladı<ref name="chunker1991">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|title=Neural Sequence Chunkers|url=https://people.idsia.ch/~juergen/FKI-148-91ocr.pdf}}</ref><ref name="schmidhuber1992">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|year=1992|title=Learning complex, extended sequences using the principle of history compression (based on TR FKI-148, 1991)|url=https://sferics.idsia.ch/pub/juergen/chunker.pdf}}</ref>. Bul "neyron tariyx qısqartıwshısı" kóp sanlı óz-ózin shólkemlestiriwshi waqıt masshtablarında ishki kórsetpelerdi úyreniw ushın boljamlı kodlawdı paydalanbaydı. Bul keyingi tereń oqıtıwdı áhmiyetli dárejede jeńillestiriwi múmkin. QNT ierarxiyası joqarı dárejeli bólsheklewshi tarmaqtı tómendegi dárejeli avtomatlastırıwshı tarmaǵına jiberip, bir QNT ǵa biriktiriliwi múmkin.<ref name="chunker1991" /><ref name="schmidhuber1992" /> 1993-jılı neyron tariyx qısqartıwshısı waqıt boyınsha ashılǵan QNT da 1000 nan artıq izbe-iz qatlamlardı talap etetuǵın "Júdá Tereń Oqıtıw" máselesin sheshti. [[ChatGPT]] daǵı "P" usınday aldınnan oqıtıwǵa tiyisli. Sepp Xoxrayterdiń diplom jumısı (1991) neyron tariyx qısqartıwshısın<ref name="chunker1991">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen| sáne =April 1991|title=Neural Sequence Chunkers}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber1991">[[Jürgen Schmidhuber|Schmidhuber, Jürgen]] (April 1991). [https://people.idsia.ch/~juergen/FKI-148-91ocr.pdf "Neural Sequence Chunkers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''TR FKI-148, TU Munich''.</cite></ref>, ámelge asırdı hám jobalanatuǵın gradient máselesin anıqladı hám talladı<ref name="HOCH1991" /><ref name="HOCH2001">{{Cite book|title=A Field Guide to Dynamical Recurrent Networks|last=Hochreiter|first=S.|date=15 January 2001|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-7803-5369-5|chapter=Gradient flow in recurrent nets: the difficulty of learning long-term dependencies|editor-last2=Kremer|editor-last1=Kolen}}</ref>. Xoxrayter jobalanatuǵın gradient máselesin sheshiw ushın qaytalanatuǵın qaldıq baylanıslardı usındı. Bul 1995-jılı jarıq kórgen uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) ge alıp keldi. UQMES mıńlaǵan ayırım waqıt adımları aldın bolǵan waqıyalardı este saqlaw talap etiletuǵın uzaq kredit berilgen joldı "júdá tereń oqıtıw" wazıypaların úyrene aladı<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref>. Sol UQMES ele házirgi arxitektura emes edi, oǵan 1999-jılı kirgizilgen "umıtıw dárwazası" kerek boldı[6], keyin ala ol standart QNT arxitekturası boldı. 1991-jılı Yurgen Shmidxuber bir tarmaqtıń jetiskenligi ekinshi tarmaqtıń sátsizligi bolatuǵın nóllik summadaǵı oyın túrinde bir-biri menen jarısatuǵın qarsılas neyron tarmaqlardı da járiyaladi<ref name="fun2010">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|year=2010|title=Formal Theory of Creativity, Fun, and Intrinsic Motivation (1990-2010)}}</ref>. Birinshi tarmaq - shıǵıs úlgileri boyınsha itimallıq bólistirilwin modellestiretuǵın generativlik model. Ekinshi tarmaq bul úlgilerge ortalıqtıń reakciyaların boljaw ushın gradient túsiw jolı menen úyrenedi. Bul "jasalma qızıǵıwshılıq" dep ataladı. 2014-jılı bul princip generativ qarsılas tarmaqlarda (GQT) qollanıldı<ref name="gancurpm2020">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|title=Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)}}</ref>. 1985-1995 jıllar aralıǵında, statistikalıq mexanikadan ilham alıp, Terry Seynovski, Piter Dayan, Djeffri Xinton hám basqalar tárepinen bir neshe arxitekturalar hám metodlar islep shıǵıldı, olardıń ishinde Bolcman mashinası<ref>{{Cite journal|last1=Ackley|first1=David H.|last2=Hinton|first2=Geoffrey E.|last3=Sejnowski|first3=Terrence J.|date=1985-01-01|title=A learning algorithm for boltzmann machines|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0364021385800124|journal=Cognitive Science|volume=9|issue=1|pages=147–169|doi=10.1016/S0364-0213(85)80012-4|issn=0364-0213}}</ref>, sheklengen Bolcman mashinası<ref>{{Cite book|last1=Smolensky|first1=Paul|title=Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition, Volume 1: Foundations|pages=[https://archive.org/details/paralleldistribu00rume/page/194 194–281]}}</ref>, Helmgolc mashinası, hám oyaw-uyqı algoritmi bar<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|last2=Dayan|first2=Peter|last3=Frey|first3=Brendan J.|date=1995-05-26|title=The wake-sleep algorithm for unsupervised neural networks|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-05-26_268_5214/page/1158|journal=Science|volume=268|issue=5214|pages=1158–1161|doi=10.1126/science.7761831}}</ref>. Bular tereń generativ modellerin qadaǵalawsız oqıtıw ushın dizayn etilgen edi. Biraq, olar keri tarqalıw algoritmine salıstırǵanda esaplaw jaqtan qımbatıraq edi. 1985-jılı járiyalanǵan Bolcman mashinasın úyretiw algoritmi 1986-jılı keri tarqalıw algoritmi tárepinen kóleńkede qalǵanǵa shekem qısqa waqıt dawamında keń tarqalǵan edi (b.&nbsp;112 <ref>{{Cite book|last1=Sejnowski|first1=Terrence J.|title=The deep learning revolution|url=https://archive.org/details/deeplearningrevo0000sejn|date=2018}}</ref>). 1988-jılǵı tarmaq protein strukturasın boljawda eń joqarı kórsetkishke eristi, bul bioinformatikada tereń oqıtıwdıń dáslepki qollanılıwlarınan biri edi<ref>{{Cite journal|last1=Qian|first1=Ning|last2=Sejnowski|first2=Terrence J.|date=1988-08-20|title=Predicting the secondary structure of globular proteins using neural network models|url=https://dx.doi.org/10.1016/0022-2836%2888%2990564-5|journal=Journal of Molecular Biology|volume=202|issue=4|pages=865–884|doi=10.1016/0022-2836(88)90564-5|issn=0022-2836}}</ref>. Sóylewdi tanıw ushın JNT nıń sayız hám tereń oqıtıwı (mısalı, qaytalanatuǵın tarmaqlarda) kóp jıllar dawamında izertlendi. Bul metodlar hesh qashan sóylewdi diskriminativ túrde úyretilgen generativ modeller tiykarındaǵı bir tekli emes ishki-qollap islengen Gauss aralaspa modeli/Jasırın Markov modeli (GAM-JMM) texnologiyasınan artıq nátiyje kórsete almadı. Gradient kemeyiwi hám neyron boljamlı modellerdegi waqıtlıq korrelyaciya strukturasınıń háreketiniń <ref name="Bengio1991">{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/41229141| bet = Artificial Neural Networks and their Application to Speech/Sequence Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123131/https://www.researchgate.net/publication/41229141_Artificial_neural_networks_and_their_application_to_sequence_recognition| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Bengio| at = Y.| sáne = 1991 | baspaxana = McGill University Ph.D. thesis| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun }}</ref> hálsiz ekenligi sıyaqlı tiykarǵı qıyınshılıqlar tallap shıǵıldı. Qosımsha qıyınshılıqlar - oqıtıw maǵlıwmatlarınıń jetispewshiligi hám sheklengen esaplaw quwatı edi. Kópshilik sóylewdi tanıw izertlewshileri neyron tarmaqlardı taslap, generativ modellestiriw menen shuǵıllandı. 1990-jıllardıń aqırında SRI International bunnan awlaq boldı. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń NSA hám DARPA támiyinlegen ǵárejeti menen SRI sóylew hám sóylewshini tanıw boyınsha izertlew alıp bardı. Larri Xek basshılıǵındaǵı sóylewshini tanıw toparı 1998-jılǵı NIST Sóylewshini Tanıw bahalaw sınawında sóylewdi qayta islew boyınsha tereń neyron tarmaqlarda áhmiyetli tabısqa eristi<ref name="Doddington2000">{{Cite journal|last=Doddington|first=G.|title=The NIST speaker recognition evaluation ± Overview, methodology, systems, results, perspective}}</ref><ref name="Heck2000">{{Cite journal|last=Heck|first=L.|title=Robustness to Telephone Handset Distortion in Speaker Recognition by Discriminative Feature Design}}</ref>. Bul Nuance Verifier de qollanıldı hám tereń oqıtıwdıń birinshi iri industrial qollanılıwın kórsetti. "Raw" ózgesheliklerdiń qollap islengen optimizaciyadan joqarı qoyıw principi birinshi ret 1990-jıllardıń aqırında "raw" spektrogramma yamasa sızıqlı filtr-bank ózgeshelikleri boyınsha tereń avtoenkoder arxitekturasında tabıslı izertlendi, bul spektrogrammalardan ózgermelew basqıshların óz ishine alatuǵın Mel-Kepstral ózgesheliklerinen artıqmashlıǵın kórsetti. Sóylewdiń raw ózgeshelikleri, tolqın formaları keyinirek úlken masshtablı jaqsı nátiyjeler berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/266030526| bet = Acoustic Modeling with Deep Neural Networks Using Raw Time Signal for LVCSR (PDF Download Available)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123218/https://www.researchgate.net/publication/266030526_Acoustic_Modeling_with_Deep_Neural_Networks_Using_Raw_Time_Signal_for_LVCSR| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | jumıs = ResearchGate| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. === 2000-jıllar === Neyron tarmaqlardıń rawajlanıwı toqtap qaldı, hám 1990-2000 jıllarda Gabor filtrleri hám tirewshi vektor mashinaları (TVM) sıyaqlı wazıypaǵa tiyisli qollap islengen ózgesheliklerdi paydalanatuǵın ápiwayı modeller artıqmashlıq ala basladı, sebebi jasalma neyron tarmaqlardıń esaplaw qunı joqarı edi hám miydiń biologiyalıq tarmaqlardı qalay dúziwi haqqında túsinik jetispedi. 2003-jılı UQMES (LSTM) ayırım wazıypalarda dástúrli sóylew tanıwshılar menen básekilese alatugın boldı<ref name="graves2003">{{Web deregi | url = ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/bioadit2004.pdf| bet = Biologically Plausible Speech Recognition with LSTM Neural Nets| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123139/ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/bioadit2004.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Graves| at = Alex| sáne = 2003 | jumıs = 1st Intl. Workshop on Biologically Inspired Approaches to Advanced Information Technology, Bio-ADIT 2004, Lausanne, Switzerland| betler = 175–184| qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. 2006-jılı Aleks Greyves, Santiago Fernandes, Faustino Gomes hám Shmidxuber onı UQMES dásteleri menen konnekcionistlik waqıtlıq klassifikaciya (KWK)<ref name="graves2006">{{Cite journal|last1=Graves|first1=Alex|last2=Fernández|first2=Santiago|last3=Gomez|first3=Faustino|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen| sáne =2006|title=Connectionist temporal classification: Labelling unsegmented sequence data with recurrent neural networks|pages=369–376}}</ref> menen birlestirdi. 2009-jılı ol tutasqan qoldan jazıwdı tanıw boyınsha pattern tanıw jarısında jeńiske erisken birinshi QNT boldı<ref name="SCHIDHUB">{{Cite journal|last1=Schmidhuber|first1=J.|title=Deep Learning in Neural Networks: An Overview|pages=85–117}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2015">Schmidhuber, J. (2015). "Deep Learning in Neural Networks: An Overview". ''Neural Networks''. '''61''': 85–117. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1404.7828|1404.7828]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2014.09.003|10.1016/j.neunet.2014.09.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25462637 25462637]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:11715509 11715509].</cite></ref>. 2006-jılı Djeff Xinton, Ruslan Salaxutdinov, Osindero hám Texlerdiń publikaciyalarında<ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=1 October 2007|title=Learning multiple layers of representation|url=http://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(07)00217-3|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=11|issue=10|pages=428–434|doi=10.1016/j.tics.2007.09.004|issn=1364-6613}}</ref><ref name="hinton06">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G. E.|last2=Osindero|first2=S.|last3=Teh|first3=Y. W.|title=A Fast Learning Algorithm for Deep Belief Nets|url=http://www.cs.toronto.edu/~hinton/absps/fastnc.pdf|journal=[[Neural Computation (journal)|Neural Computation]]|volume=18|issue=7|pages=1527–1554|doi=10.1162/neco.2006.18.7.1527}}</ref> generativ modellestiriw ushın tereń isenimlilik tarmaqları rawajlandırıldı. Olar birinshi sheklengen Bolcman mashinasın oqıtıw arqalı úyretiledi, soń onı muzlatıp, birinshisiniń ústine ekinshisin oqıtadı hám solay dawam etedi, keyin qálegen waqıtta qadaǵalanǵan keri tarqalıw arqalı jetilistiriw múmkin. Olar MNIST súwretleriniń tarqalıwı sıyaqlı joqarı ólshemli itimallıq tarqalıwların modellestire alatuǵın edi, biraq tutasıw áste boldı<ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=October 2007|title=Learning multiple layers of representation|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1364661307002173|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=11|issue=10|pages=428–434|doi=10.1016/j.tics.2007.09.004}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|last2=Osindero|first2=Simon|last3=Teh|first3=Yee-Whye|date=July 2006|title=A Fast Learning Algorithm for Deep Belief Nets|url=https://direct.mit.edu/neco/article/18/7/1527-1554/7065|journal=Neural Computation|volume=18|issue=7|pages=1527–1554|doi=10.1162/neco.2006.18.7.1527|issn=0899-7667}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hinton|first1=Geoffrey E.|date=2009-05-31|title=Deep belief networks|journal=Scholarpedia|volume=4|issue=5|pages=5947|doi=10.4249/scholarpedia.5947|issn=1941-6016}}</ref>. Yann LeCunnıń aytıwınsha, tereń oqıtıwdıń sanaat tarawındaǵı tásiri 2000-jıllardıń basında baslandı, sol waqıtta CNT lar AQSH ta jazılǵan barlıq cheklerdiń 10% ten 20% ke shekemin qayta isleytuǵın edi. Úlken kólemli sóylewdi tanıwda tereń oqıtıwdı sanaatta qollanıw 2010-jıl átirapında baslandı. 2009-jılǵı NIPS Sóylewdi Tanıw ushın Tereń Oqıtıw seminarı sóylewdiń tereń generativ modelleriniń sheklewleri hám quwatlıraq apparat hám úlken kólemli maǵlıwmatlar toplamları menen tereń neyron tarmaqlardıń ámeliy bolıw múmkinshiligi menen motivlengen edi. Tereń isenimlilik tarmaqlardıń (TIT) generativ modellerin paydalanıp TTT lardı aldınna úyretiw neyron tarmaqlardıń tiykarǵı qıyınshılıqların jeńedi dep isenilgen edi. Biraq, úlken, kontekstke baylanıslı shıǵıs qatlamların paydalanǵanda TTT lar ushın aldınnan úyretiwdi úlken kólemli oqıtıw maǵlıwmatları menen almastırıw ápiwayi keri tarqalıw jolı menen sol waqıttaǵı eń jetilik Gauss aralaspa modeli (GAM)/Jasırın Markov Modeli (JMM) hám rawajlanǵan generativ modelge tiykarlanǵan sistemalarǵa salıstırǵanda qáteler sanın áhmiyetli dárejede tómenletkeni anıqlandı. Eki túrli sistema payda etken tanıw qáteleriniń tábiyatı xarakterli túrde hár qıylı boldı<ref name="ReferenceICASSP2013" /> bul barlıq iri sóylewdi tanıw sistemalarında qollanılatuǵın bar bolǵan júdá nátiyjeli, runtime sóylew dekodlaw sistemasına tereń oqıtıwdı integraciyalaw boyınsha texnikalıq túsinikler berdi.<ref name="ReferenceA">{{Cite book|date=2014|title=Automatic Speech Recognition: A Deep Learning Approach (Publisher: Springer)|url={{google books |plainurl=y |id=rUBTBQAAQBAJ}}|last=Yu|first=D.|publisher=Springer}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/deng-receives-prestigious-ieee-technical-achievement-award/| bet = Deng receives prestigious IEEE Technical Achievement Award - Microsoft Research| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180316084821/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/deng-receives-prestigious-ieee-technical-achievement-award/| arxivsáne = 2018-jıl 16-mart | sáne = 2015-jıl 3-dekabr | jumıs = Microsoft Research| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-mart }}</ref>, 2009-2010 jıllar átirapındaǵı GAM (hám basqa generativ sóylew modellerin) TTT modelleri menen salıstırıw sóylewdi tanıw ushın tereń oqıtıwǵa dáslepki industrial investiciyalardı xoshametledi<ref name="ReferenceICASSP2013" /> Bul analiz diskriminativ TTT lar hám generativ modeller arasında salıstırmalı iskerlik (qáte múǵdarı 1.5% ten kem) penen júrgizildi.<ref name="ReferenceICASSP2013">{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/research/wp-content/uploads/2016/02/ICASSP-2013-DengHintonKingsbury-revised.pdf| bet = New types of deep neural network learning for speech recognition and related applications: An overview (ICASSP)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926190920/https://www.microsoft.com/en-us/research/wp-content/uploads/2016/02/ICASSP-2013-DengHintonKingsbury-revised.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | avtor = Deng| at = L.| sáne = May 2013 | baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-dekabr }}</ref><ref name="HintonDengYu2012" /><ref name="interspeech2014Keynote">{{Web deregi | url = https://www.superlectures.com/interspeech2014/downloadFile?id=6&type=slides&filename=achievements-and-challenges-of-deep-learning-from-speech-analysis-and-recognition-to-language-and-multimodal-processing| bet = Keynote talk: 'Achievements and Challenges of Deep Learning - From Speech Analysis and Recognition To Language and Multimodal Processing'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926190732/https://www.superlectures.com/interspeech2014/downloadFile?id=6&type=slides&filename=achievements-and-challenges-of-deep-learning-from-speech-analysis-and-recognition-to-language-and-multimodal-processing| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | avtor = Li| at = Deng| sáne = September 2014 | jumıs = Interspeech| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyun }}</ref>. 2010-jılı izertlewshiler tereń oqıtıwdı TIMIT ten úlken sózlikli sóylewdi tanıwǵa keńeytti, bul sheshim aǵashları menen dúzilgen kontekstke baylanıslı JMM hallarına tiykarlanǵan TTT nıń úlken shıǵıs qatlamların qabıl etiw arqalı ámelge asırıldı<ref>{{Cite book|last=Seide|first=F.|title=Interspeech 2011| sáne =2011}}</ref>.<ref name="ReferenceA" /> === Tereń oqıtıw revolyuciyası === [[Fayl:AI-ML-DL.svg|nobaý|Tereń oqıtıwdıń mashinalıq oqıtıwdıń bir bólimi ekenligin hám mashinalıq oqıtıwdıń jasalma intellekttiń (JI) bir bólimi ekenligin túsindiriw]] Tereń oqıtıw revolyuciyası CNN- hám GPU-ǵa tiykarlanǵan kompyuter kóriw sisteması dógereginde baslandı. Keri tarqatıw arqalı úyretilgen CNN-ler onlaǵan jıllar dawamında bar bolǵan hám NN-lerdiń GPU ámelge asırılıwları jıllar dawamında, sonıń ishinde CNN-ler de bar edi<ref name="chellapilla2006">{{Citation |last=Chellapilla |first=Kumar |title=High performance convolutional neural networks for document processing |date=2006 |url=https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |url-status=live |archive-date=2020-05-18 |last2=Puri |first2=Sidd |last3=Simard |first3=Patrice}}</ref>, kompyuter kóriw sistemasında alǵa ilgerilewge GPU-larda CNN-lerdiń tezrek ámelge asırılıwı kerek bolǵan. Keyinirek, tereń oqıtıw keń tarqalǵan sayın, arnawlı apparat támiynatı hám algoritm optimizaciyaları tereń oqıtıw ushın arnawlı islep shıǵıldı. Tereń oqıtıw revolyuciyası ushın tiykarǵı alǵa ilgerilewlerdiń biri apparat támiynatındaǵı rawajlanıwlar, ásirese GPU bolǵan<ref name="chellapilla2006">{{Citation |last=Chellapilla |first=Kumar |title=High performance convolutional neural networks for document processing |date=2006 |url=https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document |url-status=live |archive-date=2020-05-18 |last2=Puri |first2=Sidd |last3=Simard |first3=Patrice}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChellapillaPuriSimard2006">Chellapilla, Kumar; Puri, Sidd; Simard, Patrice (2006), [https://hal.inria.fr/inria-00112631/document ''High performance convolutional neural networks for document processing''], [https://web.archive.org/web/20200518193413/https://hal.inria.fr/inria-00112631/document archived] from the original on 2020-05-18<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">2021-02-14</span></span></cite></ref>. Bazı erte jumıslar 2004-jılǵa barıp taqaladı. 2009-jılı Raina, Madhavan hám Andrew Ng 30 Nvidia GeForce GTX 280 GPU-larında úyretilgen 100M tereń isenim tarmaqları haqqında xabar berdi, bul GPU-ǵa tiykarlanǵan tereń oqıtıwdıń erte kórsetpesi edi. Olar 70 ese tezIrek úyretiwdi xabarladı. 2011-jılı Dan Ciresan''<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cireşan|first1=Dan Claudiu|last2=Meier|first2=Ueli|last3=Gambardella|first3=Luca Maria|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen|date=21 September 2010|title=Deep, Big, Simple Neural Nets for Handwritten Digit Recognition|pages=3207–3220}}</ref>''<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Ciresan|first1=D. C.|last2=Meier|first2=U.|last3=Masci|first3=J.|last4=Gambardella|first4=L.M.|date=2011|title=Flexible, High Performance Convolutional Neural Networks for Image Classification|url=http://ijcai.org/papers11/Papers/IJCAI11-210.pdf|access-date=2017-06-13}}</ref> Ueli Meier, Jonathan Masci, Luca Maria Gambardella hám Jurgen Schmidhuber tárepinen DanNet dep atalǵan CNN birinshi ret vizual nızamlılıqlardı tanıw jarısında adamnan joqarı nátiyje kórsetti, dástúriy usıllardı 3 ese artıq nátiyje menen jeńip ótti. Keyin ol basqa jarıslarda da jeńiske eristi<ref name=":8">{{Cite book|url=http://papers.nips.cc/paper/4741-deep-neural-networks-segment-neuronal-membranes-in-electron-microscopy-images.pdf|title=Advances in Neural Information Processing Systems 25|last1=Ciresan|first1=Dan|last2=Giusti|first2=Alessandro|last3=Gambardella|first3=Luca M.|last4=Schmidhuber|first4=Jürgen|date=2012|pages=2843–2851}}</ref><ref name="ciresan2013miccai">{{Cite book|last1=Ciresan|first1=D.|title=Medical Image Computing and Computer-Assisted Intervention – MICCAI 2013|last2=Giusti|first2=A.|last3=Gambardella|first3=L.M.|last4=Schmidhuber|first4=J.|date=2013|pages=411–418}}</ref>. Olar sonday-aq, GPU-daǵı maksimal birlestiriw CNN-leri iskerlikti áhmiyetli dárejede jaqsılaǵanın kórsetti<ref name=":9">{{Cite book|title=2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition|pages=3642–3649|last1=Ciresan|first1=D.|last2=Meier|first2=U.|last3=Schmidhuber|first3=J.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCiresanMeierSchmidhuber2012">Ciresan, D.; Meier, U.; Schmidhuber, J. (2012). "Multi-column deep neural networks for image classification". ''2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition''. pp.&nbsp;3642–3649. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1202.2745|1202.2745]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/cvpr.2012.6248110|10.1109/cvpr.2012.6248110]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4673-1228-8|<bdi>978-1-4673-1228-8</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2161592 2161592].</cite></ref>. 2012-jılı Andrew Ng hám Jeff Dean tek ǵana [[YouTube]] videolarınan alınǵan belgisiz súwretlerdi kórip, joqarı dárejeli túsiniklerdi, mısalı, pıshıqlardı tanıp biliw ushın úyrengen FNN dúzdi. 2012-jıl oktyabr ayında Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever hám Geoffrey Hinton tárepinen jaratılǵan AlexNet úlken kólemli ImageNet jarısında sayız mashinalıq oqıtıw usıllarınan áhmiyetli parq penen jeńiske eristi. Keyingi ózgeriwler Karen Simonyan hám Andrew Zisserman tárepinen jaratılǵan VGG-16 tarmaǵın<ref name="krizhevsky2012">{{Cite journal|last1=Krizhevsky|first1=Alex|last2=Sutskever|first2=Ilya|last3=Hinton|first3=Geoffrey|date=2012|title=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks|url=https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf|journal=NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada|access-date=2017-05-24}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKrizhevskySutskeverHinton2012">Krizhevsky, Alex; Sutskever, Ilya; Hinton, Geoffrey (2012). [https://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf "ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''NIPS 2012: Neural Information Processing Systems, Lake Tahoe, Nevada''. [https://web.archive.org/web/20170110123024/http://www.cs.toronto.edu/~kriz/imagenet_classification_with_deep_convolutional.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2017-01-10<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2017-05-24</span></span>.</cite></ref> hám Google kompaniyasınıń Inceptionv3 in óz ishine aladı<ref name="szegedy">{{Cite journal|last1=Szegedy|first1=Christian|date=2015|title=Going deeper with convolutions|url=https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43022.pdf|journal=Cvpr2015}}</ref>. Súwret klassifikaciyasındaǵı tabıs keyin súwretler ushın sıpatlamalar (jazıwlar) jaratıwdıń qıyınıraq wazıypasına keńeytildi, kóbinese CNN hám LSTM birlesiwi sıpatında. 2014-jılı eń joqarı texnologiya 20 dan 30 ǵa shekem qatlamı bar "júdá tereń neyron tarmaqların" úyretiw edi<ref>{{Citation |last=Simonyan |first=Karen |title=Very Deep Convolutional Networks for Large-Scale Image Recognition |date=2015-04-10 |arxiv=1409.1556 |last2=Zisserman |first2=Andrew}}</ref>. Júdá kóp qatlamlardı úyiw úyretiw anıqlıǵınıń ádewir tómenlewine alıp keldi, bul "degradaciya" máselesi dep tanıldı. 2015-jılı júdá tereń tarmaqlar úyretiw ushın eki texnika islep shıǵıldı: Highway Network 2015-jıl may ayında járiyalandı, al qaldıq neyron tarmaǵı (ResNet) 2015-jıl dekabr ayında járiyalandı. ResNet ashıq dárwazalı Highway Net sıyaqlı háreketlenedi. Shama menen sol waqıtta, tereń oqıtıw kórkem óner tarawına tásir ete basladı. Erte mısallar Google DeepDream (2015) hám neyron stilin kóshiriw (2015), di óz ishine aladı, olardıń ekewi de VGG-19 sıyaqlı aldınnan úyretilgen súwret klassifikaciyası neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan edi. Generativ qarsılasıw tarmaqı (GAN) (Ian Goodfellow hám basqalar, 2014) (Jurgen Schmidhuber'diń jasalma qızıǵıwshılıq principine tiykarlanǵan<ref name="gancurpm2020">{{Cite journal|last=Schmidhuber|first=Jürgen|author-link=Jürgen Schmidhuber|date=2020|title=Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)|journal=Neural Networks| til =en|volume=127|pages=58–66|doi=10.1016/j.neunet.2020.04.008|pmid=32334341}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmidhuber2020">[[Jürgen Schmidhuber|Schmidhuber, Jürgen]] (2020). "Generative Adversarial Networks are Special Cases of Artificial Curiosity (1990) and also Closely Related to Predictability Minimization (1991)". ''Neural Networks''. '''127''': 58–66. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1906.04493|1906.04493]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.neunet.2020.04.008|10.1016/j.neunet.2020.04.008]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32334341 32334341]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:216056336 216056336].</cite></ref>) ) 2014-2018 jıllar aralıǵında generativ modellestiriwde eń joqarı texnologiya bolıp qaldı. Nvidia'nıń StyleGAN (2018)<ref name="SyncedReview2018">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2018/12/14/gan-2-0-nvidias-hyperrealistic-face-generator/| bet = GAN 2.0: NVIDIA's Hyperrealistic Face Generator| sáne = 2018-jıl 14-dekabr | jumıs = SyncedReview.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-oktyabr }}</ref> Tero Karras hám basqalardıń Progressive GAN'ına tiykarlanıp júdá joqarı sapada súwretler jaratadı. Bunda GAN generatorı kishi ólshemnen úlken ólshemge qaray piramida tárizinde ósedi. GAN járdeminde súwret jaratıw keń qollanıldı hám deepfake'ler haqqında talqılawlardı keltirip shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://lab.witness.org/projects/synthetic-media-and-deep-fakes/| bet = Prepare, Don't Panic: Synthetic Media and Deepfakes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201202231744/https://lab.witness.org/projects/synthetic-media-and-deep-fakes/| arxivsáne = 2020-jıl 2-dekabr | baspaxana = witness.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-noyabr }}</ref>. Diffuziya modelleri (2015)<ref>{{Cite journal|last=Sohl-Dickstein|first=Jascha| sáne =2015-06-01|title=Deep Unsupervised Learning using Nonequilibrium Thermodynamics|journal=Proceedings of the 32nd International Conference on Machine Learning| til =en|volume=37|pages=2256–2265}}</ref> sol waqıttan baslap generativ modellestiriwde GAN'lardan ozıp ketti, [[DALL-E|DALL•E]] 2 (2022) hám Stable Diffusion (2022) sıyaqlı sistemalardı payda etti. 2015-jılı [[Google]]<nowiki/>'diń sóylewdi tanıw texnologiyası LSTM tiykarlanǵan model arqalı 49% jaqsılandı hám onı aqıllı telefonlardaǵı Google Voice Search arqalı jetkilikli etti<ref name="sak2015">{{Web deregi | url = http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| bet = Google voice search: faster and more accurate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| arxivsáne = 2016-jıl 9-mart | avtor = Sak| at = Haşim| sáne = September 2015 | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. Tereń oqıtıw hár túrli tarawlarda, ásirese kompyuter kóriwi hám avtomatik sóylewdi tanıw (ASR) sistemalarında eń aldıńǵı qatarlı texnologiya bolıp esaplanadı. TIMIT (ASR) hám MNIST (súwret klassifikaciyası) sıyaqlı keń qollanılatuǵın bahalaw toplamlarında, sonday-aq úlken sózlikli sóylewdi tanıwdıń bir qansha wazıypalarında nátiyjeleri izbe-iz jaqsılanıp bardı. Svertkalı neyron tarmaqları ASR ushın LSTM tárepinen ozıp ketti<ref name="sak2015">{{Web deregi | url = http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| bet = Google voice search: faster and more accurate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html| arxivsáne = 2016-jıl 9-mart | avtor = Sak| at = Haşim| sáne = September 2015 | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSakSeniorRaoBeaufays2015">Sak, Haşim; Senior, Andrew; Rao, Kanishka; Beaufays, Françoise; Schalkwyk, Johan (September 2015). [http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html "Google voice search: faster and more accurate"]. [https://web.archive.org/web/20160309191532/http://googleresearch.blogspot.ch/2015/09/google-voice-search-faster-and-more.html Archived] from the original on 2016-03-09<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-04-09</span></span>.</cite></ref><ref name="sak2014">{{Web deregi | url = https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43905.pdf| bet = Long Short-Term Memory recurrent neural network architectures for large scale acoustic modeling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180424203806/https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43905.pdf| arxivsáne = 2018-jıl 24-aprel | avtor = Sak| at = Hasim| sáne = 2014 }}</ref><ref name="zen2015">{{Web deregi | url = https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43266.pdf| bet = Unidirectional Long Short-Term Memory Recurrent Neural Network with Recurrent Output Layer for Low-Latency Speech Synthesis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123113/https://static.googleusercontent.com/media/research.google.com/en//pubs/archive/43266.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Zen| at = Heiga| sáne = 2015 | jumıs = Google.com| betler = 4470–4474| baspaxana = ICASSP| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref>, biraq kompyuter kóriwinde ele de tabıslı qollanılmaqta. Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton hám Yann LeCun "tereń neyron tarmaqların esaplaw texnikasınıń áhmiyetli komponenti etken konceptual hám injenerlik jetiskenlikler" ushın 2018-jılǵı Turing sıylıǵı menen sıylıqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://awards.acm.org/about/2018-turing| bet = 2018 ACM A.M. Turing Award Laureates| til = en| jumıs = awards.acm.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}</ref>. == Neyron tarmaqları == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:392px;max-width:392px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:167px;max-width:167px"><div class="thumbimage" style="height:188px;overflow:hidden">[[Fayl:Simplified_neural_network_training_example.svg|alt=|189x189 nükte]]</div><div class="thumbcaption">Obyektti anıqlawda neyron tarmaqtı úyretiwdiń ápiwayılastırılǵan mısalı: Tarmaq teńiz juldızları hám teńiz kirpilerin sáwlelendiretuǵın kóp sanlı súwretler menen úyretiledi, olar kóriniw ózgesheliklerin bildiretuǵın "túyinler" menen baylanıstırıladı. Teńiz juldızları saqıynalı tekstura hám juldız forması menen sáykes keledi, al kópshilik teńiz kirpileri jolaqlı tekstura hám sopaq forma menen sáykes keledi. Biraq, saqıynalı teksturalı teńiz kirpisiniń mısalı olar arasında hálsiz salmaqlı baylanıstı payda etedi.</div></div><div class="tsingle" style="width:221px;max-width:221px"><div class="thumbimage" style="height:188px;overflow:hidden">[[Fayl:Simplified_neural_network_example.svg|alt=|219x219 nükte]]</div><div class="thumbcaption">Tarmaqtı kiris súwretine (shep tárepte) keyingi qollanıwı<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFerrie,_C.,_&_Kaiser,_S.2019">Ferrie, C., & Kaiser, S. (2019). ''Neural Networks for Babies''. Sourcebooks. [[ISBN (identifier)?action=edit&redlink=1?action=edit&redlink=1|ISBN]]&nbsp;[[Arnawlı:Kitap qaýnarları/978-1492671206|<bdi>978-1492671206</bdi>]].</cite><span class="cs1-maint citation-comment"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Úlgi:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: multiple names: authors list ([[:Kategoriya:CS1 maint: multiple names: authors list|link]])</span></ref>: Tarmaq teńiz juldızın durıs anıqlaydı. Biraq, saqıynalı tekstura menen teńiz kirpisi arasındaǵı hálsiz salmaqlı baylanıs sonıń menen birge aralıq túyinlerdiń birinen sońǵısına hálsiz signal beredi. Bunnan tısqarı, úyretiw procesine kirgizilmegen qabıq sopaq forma ushın hálsiz signal beredi, bul da teńiz kirpisi shıǵısı ushın hálsiz signaldı keltirip shıǵaradı. Bul hálsiz signallar teńiz kirpisi ushın jalǵan oń nátiyje beriwi múmkin. Haqıyqatın da, teksturalar hám konturlar bir túyin menen emes, al bir neshe túyinniń baylanısqan salmaq úlgileri menen kórsetilgen bolar edi.</div></div></div></div></div>'''Jasalma neyron tarmaqları (JNT)''' yamasa baylanıs sistemalar haywanlar miyiniń biologiyalıq neyron tarmaqlarınan ilham alǵan esaplaw sistemaları bolıp tabıladı. Bunday sistemalar wazıypalardı orınlaw ushın mısallardı qarap shıǵıw arqalı úyrenedi (óz qábiletin az-azdan jaqsılap baradı), kóbinese wazıypaǵa baylanıslı arnawlı programmalastırıwsız. Mısalı, súwretti tanıwda, olar "pıshıq" yamasa "pıshıq emes" dep qoldan belgilengen mısal súwretlerdi analiz qılıw arqalı pıshıqları bar súwretlerdi anıqlaw usılın úyreniwi múmkin hám bul analiz nátiyjelerin basqa súwretlerdegi pıshıqlardı anıqlaw ushın qollanıwı múmkin. Olar kóbinese qaǵıydaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw járdeminde dástúriy kompyuter algoritmi menen ańlatıw qıyın bolǵan qollanıwlarda eń kóp paydalanıladı. JNT jasalma neyronlar dep ataladı baylanısqan birlikler toplamına tiykarlanǵan (biologiyalıq miydegi biologiyalıq neyronlarǵa uqsas). Neyronlar arasındaǵı hárbir baylanıs (sinaps) basqa neyronǵa signal jibere aladı. Qabıllawshı (postsinaptikalıq) neyron signaldı (signallardı) qayta islep, keyin ózi menen baylanısqan tómengi aǵımdaǵı neyronlarǵa signal jibere aladı. Neyronlarda hal bolıwı múmkin, bul kóbinese haqıyqıy sanlar menen kórsetiledi, ádettе 0 hám 1 arasında. Neyronlar hám sinapslar da úyreniw barısında ózgerip turatıǵın salmaǵı bolıwı múmkin, bul tómengi aǵımǵa jiberetugın signaldıń kúshin arttırıwı yamasa kemeytiw múmkin. Kóbinese, neyronlar qatlamlar boyınsha shólkemlestiriledi. Hár qıylı qatlamlar óz kirislerin hár túrli ózgertiwlerge ushıratıwı múmkin. Signallar birinshi (kiris) qatlamnan aqırǵı (shıǵıs) qatlamǵa shekem júredi, múmkin qatlamlardı bir neshe ret ótip. Neyron tarmaq usılınıń dáslepki maqseti adamnıń miyi sıyaqlı máselelеrdi sheshiw edi. Waqıttıń ótiwi menen, dıqqat belgili intellektual qábiletlerge sáykes keliw ústin qoyıldı, bul biologiyadan awıtqıwlarǵa alıp keldi, mısalı, keri tarqalıw yamasa maǵlıwmattı keri baǵıtta ótkiziw hám sol maǵlıwmattı sáwlelendiriw ushın tarmaqtı dúzetiw. Neyron tarmaqlar kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, mashina awdarması, sociallıq tarmaq filtrlew, taxta hám video oyınlar oynaw hám medicinalıq diagnoz qoyıw sıyaqlı hár túrli wazıypalarda qollanılǵan. 2017-jılǵa kelip, neyron tarmaqlar ádette bir neshe mıńnan bir neshe million birlikke hám millionlaǵan baylanıslarǵa iye. Bul san adam miyindegi neyronlar sanınan bir neshe tártipke kem bolsa da, bul tarmaqlar kóp wazıypalardı adam dárejesinen joqarı dárejede orınlay aladı (mısalı, júzlerdi tanıw yamasa "Go" oyının oynaw<ref>{{Cite journal|last1=Silver|first1=David|last2=Huang|first2=Aja|last3=Maddison|first3=Chris J.|last4=Guez|first4=Arthur|last5=Sifre|first5=Laurent|last6=Driessche|first6=George van den|last7=Schrittwieser|first7=Julian|last8=Antonoglou|first8=Ioannis|last9=Panneershelvam|first9=Veda| sáne =January 2016|title=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search|journal=Nature|volume=529|issue=7587|pages=484–489|doi=10.1038/nature16961|issn=1476-4687|pmid=26819042|bibcode=2016Natur.529..484S}}</ref>). === Tereń neyron tarmaqları === Tereń neyron tarmaǵı (TNT) - bul kiris hám shıǵıs qatlamları arasında bir neshe qatlamı bar jasalma neyron tarmaǵı. Neyron tarmaqlarınıń hár qıylı túrleri bar, biraq olar bárqulla birdey qurawshılardan turadı: neyronlar, sinapslar, salmaqlar, qıysıqlıqlar hám funkciyalar<ref name="Nokkada">{{Citation |title=A Guide to Deep Learning and Neural Networks |url=https://serokell.io/blog/deep-learning-and-neural-network-guide#components-of-neural-networks |access-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102151103/https://serokell.io/blog/deep-learning-and-neural-network-guide#components-of-neural-networks |url-status=live |archive-date=2020-11-02}}</ref>. Bul qurawshılar barlıǵı adam miyiniń funkciyaların eliklew usılında isleydi hám basqa ML algoritmi sıyaqlı úyretiliw múmkin. Mısalı, iyt tuqımların tanıw ushın úyretilgen TNT berilgen súwretti qarap shıǵadı hám súwrettegi iyttiń belgili bir tuqımǵa tiyisli bolıw itimallıǵın esaplaydı. Paydalanıwshı nátiyjelеrdi kórip shıǵıp, tarmaq qaysı itimallıqlardı kórsetiwin (belgili bir shekten joqarı t.b.) tаńlaw hám usınılǵan belgini qaytarıw múmkin. Usınday hárbir matematikalıq manipulyaciya bir qatlam dep esaplanadı, hám quramalı TNT-lar kóp qatlamlarǵa iye, sonlıqtan olar "tereń" tarmaqlar dep ataladı. TNT-lar quramalı sızıqlı emes qatnasıqlardı modellestirе aladı. TNT arxitekturaları kompoziciyalıq modellеrdi payda etedi, bunda obyekt dáslepki elementlerdiń qatlamlı kompoziciyası túrinde аńlatıladı<ref>{{Cite journal|last1=Szegedy|first1=Christian|last2=Toshev|first2=Alexander|last3=Erhan|first3=Dumitru|date=2013|title=Deep neural networks for object detection|url=https://papers.nips.cc/paper/5207-deep-neural-networks-for-object-detection|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|pages=2553–2561|access-date=2017-06-13}}</ref>. Qosımsha qatlamlar tómengi qatlamlardaǵı ózgesheliklerdiń kompoziciyasın ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi, bul quramalı maǵlıwmatlardı usınday islewshi sayız tarmaqqa qaraǵanda azıraq birlikler menen modellestiriw imkaniyatın beredi<ref name="BENGIODEEP">{{Cite journal|last1=Bengio|first1=Yoshua|title=Learning Deep Architectures for AI|url=http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf|journal=Foundations and Trends in Machine Learning|pages=1–127|access-date=3 September 2015}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengio2009">Bengio, Yoshua (2009). [https://web.archive.org/web/20160304084250/http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20(2009).pdf "Learning Deep Architectures for AI"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Foundations and Trends in Machine Learning''. '''2''' (1): 1–127. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.701.9550 10.1.1.701.9550]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1561/2200000006|10.1561/2200000006]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:207178999 207178999]. Archived from [http://sanghv.com/download/soft/machine%20learning,%20artificial%20intelligence,%20mathematics%20ebooks/ML/learning%20deep%20architectures%20for%20AI%20%282009%29.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 4 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 September</span> 2015</span>.</cite></ref>. Mısalı, siyrek kóp ózgeriwshili polinomlar TNT-lar járdeminde sayız tarmaqlarǵa qaraǵanda eksponencial túrde аńsatıraq jaqınlastırılıwı dálillendi. Tereń arxitekturalar bir neshe tiykarǵı usıllardıń kóp variantların óz ishine aladı. Hárbir arxitektura belgili bir tarawda tabısqa eristi. Eger bir neshe arxitektura birdey maǵlıwmatlar toplamında bahalanbaǵan bolsa, olardıń islewin salıstırıw barlıq waqıtta múmkin emes. TNT-lar ádette alǵa baǵdarlanǵan tarmaqlar bolıp, olarda maǵlıwmatlar kiriw qatlamınan shıǵıw qatlamına qaytpastan ótedi. Dáslep, TNT virtual neyronlar kartasın dúzedi hám olar arasındaǵı baylanıslarǵa qaytalanatuǵın san mánislerin yamasa "salmaqların" belgileydi. Salmaqlar hám kiriw maǵlıwmatları kóbeytiledi hám 0 menen 1 arasındaǵı shıǵıs mánisin qaytaradı. Eger tarmaq belgili bir úlgini anıq tanıy almasa, algoritm salmaqtı dúzetedi<ref>{{Cite news|last=Hof|first=Robert D.|title=Is Artificial Intelligence Finally Coming into Its Own?|work=MIT Technology Review|url=https://www.technologyreview.com/s/513696/deep-learning/|access-date=10 July 2018}}</ref>. Usılay etip, algoritm maǵlıwmatlardı tolıq qayta islew ushın durıs matematikalıq manipulyaciyan i anıqlamaǵansha, belgili parametrlerdi kóbirek tásirli etedi. Maǵlıwmatlar hár qanday baǵdarda aǵıp óte alatuǵın qaytalanatuǵın neyron tarmaqları [[Til modeli|til modellestiriw]] sıyaqlı qollanıwlar ushın paydalanıladı. Uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) bul maqset ushın ayırıqsha nátiyjeli<ref name=":10">{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/publication/220320057| bet = Learning Precise Timing with LSTM Recurrent Networks (PDF Download Available)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509123147/https://www.researchgate.net/publication/220320057_Learning_Precise_Timing_with_LSTM_Recurrent_Networks| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | jumıs = ResearchGate| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref>. Konvolyucion neyron tarmaqları (ÚNT) kompyuter kóriwinde qollanıladı. Sonday-aq, KNT-lar avtomatik sóylewdi tanıw (AST) ushın akustikalıq modellestiriwde de qollanılǵan<ref name=":2">{{Cite book|title=2013 IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing}}</ref>. ==== Qıyınshılıqlar ==== Jasalma neyron tarmaqları (JNT) sıyaqlı, ápiwayı úyretilgen TNT-larda da kóplegen máseleler payda bolıwı múmkin. Eki ulıwma máselе - bul hádden tıs beyimlesiw hám esaplaw waqtı. TNT-lar qosımsha abstrakciya qatlamları sebepli hadden tıs beyimlesiwge uqıplı, bul olarǵa úyretiw maǵlıwmatlarındaǵı siyrek ǵárezliliklerdi modellestiriwge múmkinshilik beredi. Hádden tıs beyimlesiwge qarsı gúresiw ushın úyretiw waqtında Ivaxnenkonıń birlik qısqartıw<ref name="ivak1971">{{Cite journal|last=Ivakhnenko|first=Alexey|title=Polynomial theory of complex systems|url=http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf|access-date=2019-11-05}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="true" id="CITEREFIvakhnenko1971">Ivakhnenko, Alexey (1971). [http://gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf "Polynomial theory of complex systems"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics''. SMC-1 (4): 364–378. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/TSMC.1971.4308320|10.1109/TSMC.1971.4308320]]. [https://web.archive.org/web/20170829230621/http://www.gmdh.net/articles/history/polynomial.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2017-08-29<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-11-05</span></span>.</cite> </ref> yamasa salmaq kemeyiwi (<math> \ell_2 </math>-regularizaciya) yamasa siyreklik (<math> \ell_1 </math>-regularizaciya) sıyaqlı regularizaciya usılları qollanılıwı múmkin. Basqa variantta, dropout regularizaciyası úyretiw waqtında jasırın qatlamlardaǵı birliklerdi tosınnan alıp taslaydı. Bul siyrek ǵárezliliklerdi sırtqa shıǵarıwǵa járdem beredi<ref name="DAHL2013">{{Cite journal|last=Dahl|first=G.|title=Improving DNNs for LVCSR using rectified linear units and dropout|url=http://www.cs.toronto.edu/~gdahl/papers/reluDropoutBN_icassp2013.pdf|access-date=2017-06-13}}</ref>. Aqırında, kishi úyretiw toplamlarınıń kólemin úlkeytip, hádden tıs beyimlesiw itimalın azaytıw ushın, maǵlıwmatlardı kesip alıw hám burıw sıyaqlı usıllar menen keńeytiwge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.coursera.org/learn/convolutional-neural-networks/lecture/AYzbX/data-augmentation| bet = Data Augmentation - deeplearning.ai {{!}} Coursera| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171201032606/https://www.coursera.org/learn/convolutional-neural-networks/lecture/AYzbX/data-augmentation| arxivsáne = 2017-jıl 1-dekabr | jumıs = Coursera| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-noyabr }}</ref>. TNT-lar kóplegen úyretiw parametrlerin, mısalı, kólemi (qatlamlar sanı hám hár qatlamdaǵı birlikler sanı), úyreniw tezligi hám dáslepki salmaqların esapqa alıwı kerek. Optimal parametrler ushın parametrler keńisligin tolıq izertlew waqıt hám esaplaw resursları kóz-qarasınan múmkin bolmawı múmkin. Toplamlar (ayırım mısallar ornına bir waqıtta bir neshe úyretiw mısalında gradientti esaplaw) sıyaqlı hár túrli hiyleler esaplawdı tezletedi<ref name="RBMTRAIN">{{Cite journal|last1=Hinton|first1=G. E.| sáne =2010|title=A Practical Guide to Training Restricted Boltzmann Machines|url=https://www.researchgate.net/publication/221166159|access-date=2017-06-13}}</ref>. Kóp yadrolı arxitekturalardıń (GPU yamasa Intel Xeon Phi sıyaqlı) úlken qayta islew múmkinshilikleri matrica hám vektor esaplawları ushın bunday qayta islew arxitekturalarınıń qolaylılıǵı sebepli úyretiwde áhmiyetli tezletiwlerdi payda etti<ref>{{Cite book|last1=You|first1=Yang|title=Proceedings of the International Conference for High Performance Computing, Networking, Storage and Analysis on - SC '17|pages=1–12|last2=Buluç|first2=Aydın|last3=Demmel|first3=James|chapter=Scaling deep learning on GPU and knights landing clusters|publisher=SC '17, ACM|date=November 2017|doi=10.1145/3126908.3126912|isbn=9781450351140|url=http://www.escholarship.org/uc/item/6ch40821}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Viebke|first1=André|last2=Memeti|first2=Suejb|last3=Pllana|first3=Sabri|title=CHAOS: a parallelization scheme for training convolutional neural networks on Intel Xeon Phi|pages=197–227|doi=10.1007/s11227-017-1994-x}}</ref>. Basqa variantta, injenerler ápiwayıraq hám jaqınlasıwshı úyretiw algoritmleri bar basqa túrdegi neyron tarmaqlarına qarawı múmkin. CMAC (cerebellarlıq model artikulyaciya kontroleri) usınday neyron tarmaqlarınıń bir túri. Ol úyreniw tezliklerin yamasa tosınnan tańlanǵan dáslepki salmaqtı talap etpeydi. Úyretiw procesi jańa maǵlıwmatlar toparı menen bir qádemde jaqınlasıwǵa kepillik bere aladı, hám úyretiw algoritminiń esaplaw quramalılıǵı qatnasqan neyronlar sanına qarata sızıqlı. == Apparatlıq támiyinlew == 2010-jıllardan baslap, [[mashinalıq oqıtıw]] algoritmleri hám kompyuter [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynlewiniń]] rawajlanıwı kóp sanlı sızıqlı emes jasırın birlikler hám júdá úlken shıǵıs qatlamın óz ishine alǵan tereń neyron tarmaqların úyretiw ushın nátiyjeli usıllardıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip, kóbinese jasalma intellektke tiyisli jetilisiwler menen grafikalıq processorlar (GPU) úlken kólemli kommerciyalıq bult JI-di úyretiwdiń tiykarǵı usılı sıpatında oraylıq processorlar (CPU) ornın iyeledi <ref>{{Cite news|title=GPUs Continue to Dominate the AI Accelerator Market for Now|url=https://www.informationweek.com/big-data/ai-machine-learning/gpus-continue-to-dominate-the-ai-accelerator-market-for-now/a/d-id/1336475|access-date=11 June 2020| sáne =December 2019}}</ref>. [[OpenAI]] AlexNet-ten (2012) AlphaZero-ǵa (2017) shekem eń iri tereń oqıtıw joybarlarında qollanılǵan apparatlıq esaplawlardı bahalap, talap etiletuǵın esaplawlar muǵdarınıń 300,000 ese artqanın hám bul kórsetkishtiń hár 3.4 ayda eki ese ósip baratırǵanın anıqladı<ref>{{Cite news|last1=Ray|first1=Tiernan|title=AI is changing the entire nature of computation|url=https://www.zdnet.com/article/ai-is-changing-the-entire-nature-of-compute/|access-date=11 June 2020|date=2019}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. Tereń oqıtıw algoritmleriniń tezligin arttırıw ushın tereń oqıtıw processorları dep atalatuǵın arnawlı elektron sxemalar islep shıǵıldı. Tereń oqıtıw processorlarına Huawei uyalı telefonlarındaǵı neyron qayta islew blokları (NPU)<ref>{{Web deregi | url = https://consumer.huawei.com/en/press/news/2017/ifa2017-kirin970/| bet = HUAWEI Reveals the Future of Mobile AI at IFA 2017 &#124; HUAWEI Latest News &#124; HUAWEI Global| jumıs = consumer.huawei.com}}</ref> hám Google Cloud Platform-daǵı tensor qayta islew blokları (TPU) sıyaqlı bult esaplaw serverleri kiredi. Sonday-aq, Cerebras Systems úlken tereń oqıtıw modellerin qayta islew ushın arnawlı sistema - CS-2 dúzdi, ol sanaat tarawındaǵı eń iri processor - ekinshi áwlad Wafer Scale Engine (WSE-2) tiykarında isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.datanami.com/2021/11/01/cerebras-hits-the-accelerator-for-deep-learning-workloads/| bet = Cerebras Hits the Accelerator for Deep Learning Workloads| avtor = Woodie| at = Alex| sáne = 2021-jıl 1-noyabr | jumıs = Datanami| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2021/04/20/cerebras-systems-launches-new-ai-supercomputing-processor-with-2-6-trillion-transistors/| bet = Cerebras launches new AI supercomputing processor with 2.6 trillion transistors| sáne = 2021-jıl 20-aprel | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref>. Atomlıq júdá juqa yarım ótkizgishler logikalıq operaciyalar hám maǵlıwmatlardı saqlawda bir qıylı tiykarǵı qurılma qollanılatuǵın energiya ónimli tereń oqıtıw apparatlıq támiyinlewin jaratıw ushın úmitli dep esaplanadı. 2020-jılı Marega hám onıń kásiplesleri qalqıwshı zatvor maydan effektli tranzistorlarına (FGFET) tiykarlanǵan logikalıq-yadta qurılmalar hám sxemalardı rawajlandırıw ushın úlken maydanlı aktiv kanal materialı menen ótkerilgen tájiriybeler haqqında maqala járiyaladı. 2021-jılı J. Feldmann hám onıń kásiplesleri parallel konvolyuciyalıq qayta islew ushın integraciyalanǵan fotonikalıq apparatlıq tezletkishti usınıs etti<ref name="photonic">{{Cite journal|title=Parallel convolutional processing using an integrated photonic tensor|year=2021|doi=10.1038/s41586-020-03070-1|last1=Feldmann|first1=J.|last2=Youngblood|first2=N.|last3=Karpov|first3=M.|last4=Gehring|first4=H.|journal=Nature|volume=589|issue=2|pages=52–58|pmid=33408373}}</ref>. Avtorlar integraciyalanǵan fotonikaniń elektronikalıq analoglarına salıstırǵanda eki tiykarǵı artıqmashılıǵın atap ótedi: (1) jiyilik grebenkaları menen birgelikte tolqın uzınlıǵı boyınsha bólistiriw arqalı júdá kóp sanlı parallel maǵlıwmat uzatıw, hám (2) júdá joqarı maǵlıwmat modulyaciya tezligi.<ref name="photonic" /> Olardıń sisteması sekundına trillionlaǵan kóbeytiw-jıynaw operaciyaların orınlay aladı, bul integraciyalanǵan fotonikanıń maǵlıwmatqa bay JI qollanıwlarındaǵı potencialın kórsetedi.<ref name="photonic" /> == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:CS1: long volume value]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] b94gw7oqx3c27t19cu4y0dhwmgn9vmb 0 21002 266146 265659 2026-08-17T22:35:03Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266146 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:iOS}} '''iOS''' (burınǵı atı '''iPhone OS''')<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2011/12/13/2612736/ios-history-iphone-ipad| bet = iOS: A visual history| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170412015548/http://www.theverge.com/2011/12/13/2612736/ios-history-iphone-ipad| arxivsáne = 2017-jıl 12-aprel | sáne = 2011-jıl 13-dekabr | til = en-US| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-iyul }}</ref> - [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası tárepinen tek ǵana óz qurılmaları ushın islep shıǵarılǵan [[mobil operaciyalıq sistema]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/| bet = Apple Reinvents the Phone with iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190419173016/https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/| arxivsáne = 2019-jıl 19-aprel | til = en-US| jumıs = Apple Newsroom| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Ol 2007-jılı yanvarda birinshi áwlad [[IPhone|iPhone]] ushın járiyalandı hám 2007-jılı iyunda satıwǵa shıǵarıldı. iOS tıń úlken versiyaları hár jılı shıǵarıladı; házirgi turaqlı versiyası iOS 18, 2024-jılı 16-sentyabrda járiyalandı. Bul [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistema]] kompaniyanıń kóp mobil qurılmaların, sonıń ishinde iPhone hám Apple tárepinen islep shıǵarılǵan basqa úsh [[operaciyalıq sistema]]: iPadOS, tvOS hám watchOS tıń tiykarın quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2020/04/13/homepod-now-runs-on-tvos-heres-what-that-could-mean/| bet = HomePod now runs on tvOS, here's what that could mean| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200414143735/https://9to5mac.com/2020/04/13/homepod-now-runs-on-tvos-heres-what-that-could-mean/| arxivsáne = 2020-jıl 14-aprel | avtor = Espósito| at = Filipe| sáne = 2020-jıl 13-aprel | til = en-US| jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-dekabr }}</ref>. iOS burın iPad qurılmalarında da isletilgen, biraq 2019-jılı iPadOS engiziligenge shekem, sonday-aq [[iPod Touch]] qurılmaları toqtatılǵanǵa shekem qollanılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/newsroom/2022/05/the-music-lives-on/| bet = The music lives on| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220511000703/https://www.apple.com/newsroom/2022/05/the-music-lives-on/| arxivsáne = 2022-jıl 11-may | til = en-US| jumıs = Apple Newsroom| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-iyun }}</ref>. iOS [[Android]] ten keyin dúnyada ekinshi eń kóp ornatılǵan [[mobil operaciyalıq sistema]] bolıp esaplanadı. 2023-jılı dekabrǵa kelip, Apple [[App Store]] da 3.8 millionnan aslam iOS mobil qollanbaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/268251/number-of-apps-in-the-itunes-app-store-since-2008/| bet = Number of apps from the Apple App Store 2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220207220642/https://www.statista.com/statistics/268251/number-of-apps-in-the-itunes-app-store-since-2008/| arxivsáne = 2022-jıl 7-fevral | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. iOS macOS tiykarında islep shıǵarılǵan. macOS sıyaqlı, ol Mach mikrokerneli hám FreeBSD komponentlerin óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://lemp.io/is-mac-os-x-microkernel/| bet = Is Mac Os X Microkernel? – LEMP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216134006/https://lemp.io/is-mac-os-x-microkernel/| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://github.com/writeups/iOS/blob/master/About%20iOS/Mach_and_BSD.md| bet = iOS/About iOS/Mach_and_BSD.md at master · writeups/iOS| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Bul Unix tárizli operaciyalıq sistema. iOS tıń ayırım bólimleri Apple Public Source License<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.apple.com/apsl/| bet = License - APSL| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171211105253/https://opensource.apple.com/apsl| arxivsáne = 2017-jıl 11-dekabr | jumıs = opensource.apple.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref> hám basqa licenziyalar<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.apple.com/source/cups/cups-327/cups/doc/help/license.html| bet = Software License Agreement| jumıs = opensource.apple.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>, tiykarında ashıq kodlı bolsa da, iOS [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli baǵdarlamalıq támiynat]] bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.apple.com/| bet = Apple Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200924194724/https://opensource.apple.com/| arxivsáne = 2020-jıl 24-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://ts2.space/en/why-is-ios-not-open-source/| bet = Why is iOS not open source?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216134007/https://ts2.space/en/why-is-ios-not-open-source/| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | avtor = Rogucki| at = Michał| sáne = 2023-jıl 28-oktyabr | til = en-US| jumıs = TS2 SPACE| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. == Tariyxı == 2005-jılı [[Stiv Jobs]] [[IPhone|iPhone]] dı jobalastırıwdı baslaǵanda, ol "Macintosh tı kishireytiwge, bul injenerlik tarawdaǵı áhmiyetli miynet bolatuǵın edi, yamasa [[iPod]] tı úlkeytiwge" baylanıslı tańlaw aldında turdı. Jobs birinshi usınıstı qollap-quwatladı, biraq ol Skott Forstal hám Tony Fadel basshılıǵındaǵı Macintosh hám [[iPod]] toparların ishki básekige salıp qoydı. Nátiyjede Forstall iPhone OS ti jaratıw arqalı jeńiske eristi. Bul sheskim iPhone nıń úshinshi tárepten [[Programmalıq támiynat|baǵdarlama]] islep shıǵarıwshılar ushın platformaǵa aylanıwına jol ashtı: belgili desktop operaciyalıq sistemanı tiykar etip alıw, kóplegen úshinshi tárep Mac [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarına]] minimum qayta oqıwdan ótip, iPhone ushın baǵdarlama jazıwǵa múmkinshilik berdi. Sonday-aq, Forstal baǵdarlamashılar ushın iPhone qollanbaların islep shıǵarıwǵa arnalǵan baǵdarlamalıq rawajlanıw jıynaǵın (SDK) hám [[iTunes]] ishinde [[App Store]] nı jaratıwǵa juwapker boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-10-12/scott-forstall-the-sorcerers-apprentice-at-apple| bet = Scott Forstall, the Sorcerer's Apprentice at Apple| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170407032342/https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-10-12/scott-forstall-the-sorcerers-apprentice-at-apple| arxivsáne = 2017-jıl 7-aprel | avtor = Satariano| at = Adam| sáne = 2011-jıl 14-oktyabr | jumıs = [[Bloomberg Businessweek]]| baspaxana = [[Bloomberg L.P.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2011/10/13/scott-forstalls-personality-origins-of-ios-and-lost-iphone-4-prototype/| bet = Scott Forstall's Personality, Origins of iOS, and Lost iPhone 4 Prototype| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081118/https://www.macrumors.com/2011/10/13/scott-forstalls-personality-origins-of-ios-and-lost-iphone-4-prototype/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Kim| at = Arnold| sáne = 2011-jıl 12-oktyabr | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. [[Operaciyalıq sistema]] iPhone menen birge 2007-jılı 9-yanvarda Macorld Conference & Expo da járiyalandı hám sol jıldıń iyun ayında satıwǵa shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/2007/01/09/technology/apple_jobs/| bet = Apple: Hello, iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081508/http://money.cnn.com/2007/01/09/technology/apple_jobs/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Thomas| at = Owen| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | jumıs = CNN Money| baspaxana = [[CNN]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1054769/smartphones/iphone.html| bet = Apple unveils iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170126161949/http://www.macworld.com/article/1054769/smartphones/iphone.html| arxivsáne = 2017-jıl 26-yanvar | avtor = Honan| at = Mathew| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Yanvar ayındaǵı járiyalaw waqtında, [[Stiv Jobs]]: "iPhone OS X ti qollanadı" hám "desktop dárejesindegi qollanbalardı" islete aladı dep málimlegen edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2007/01/09/live-from-macworld-2007-steve-jobs-keynote/| bet = Live from Macworld 2007: Steve Jobs keynote| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084725/https://www.engadget.com/2007/01/09/live-from-macworld-2007-steve-jobs-keynote/| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | avtor = Block| avtorsilteme = Ryan Block| at = Ryan| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/apple/2015/09/09/genius-annotated-with-genius/| bet = The original iPhone announcement annotated: Steve Jobs' genius meets Genius| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401232647/https://thenextweb.com/apple/2015/09/09/genius-annotated-with-genius/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Wright| at = Mic| sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Biraq iPhone satıwǵa shıqqan waqıtta, operaciyalıq sistemanıń atı "iPhone OS" dep ózgertildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2011/12/13/2612736/ios-history-iphone-ipad| bet = iOS: A visual history| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170412015548/http://www.theverge.com/2011/12/13/2612736/ios-history-iphone-ipad| arxivsáne = 2017-jıl 12-aprel | sáne = 2013-jıl 16-sentyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Dáslepki waqıtları, úshinshi tárepten tiykarǵı qollanbalardı qollap-quwatlamadı. Jobs tıń túsindiriwi boyınsha, baǵdarlamashılar Safari veb-brauzeri arqalı "iPhone da tiykarǵı qollanbalarday isleytuǵın" veb-qollanbalardı dúze aladı degen edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.informationweek.com/apple-launches-iphone-web-apps-directory/d/d-id/1060220| bet = Apple Launches iPhone Web Apps Directory| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170220092434/http://www.informationweek.com/apple-launches-iphone-web-apps-directory/d/d-id/1060220| arxivsáne = 2017-jıl 20-fevral | avtor = Gonsalves| at = Antone| sáne = 2007-jıl 11-oktyabr | jumıs = [[InformationWeek]]| baspaxana = [[UBM plc]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2011/10/21/jobs-original-vision-for-the-iphone-no-third-party-native-apps/| bet = Jobs' original vision for the iPhone: No third-party native apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401233112/https://9to5mac.com/2011/10/21/jobs-original-vision-for-the-iphone-no-third-party-native-apps/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | sáne = 2011-jıl 21-oktyabr | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. 2007-jılı oktyabrde, Apple tiykarǵı baǵdarlamalıq rawajlanıw jıynaǵınıń (SDK) islep shıǵarılıp atırǵanın hám onı "fevral ayında baǵdarlamashılarǵa beriw" rejesin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2007/10/17/apple-we-plan-to-have-an-iphone-sdk-in-developers-hands-in-fe/| bet = Apple: "we plan to have an iPhone SDK in developers' hands in February"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402080846/https://www.engadget.com/2007/10/17/apple-we-plan-to-have-an-iphone-sdk-in-developers-hands-in-fe/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Fletcher| at = Nik| sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/17/03/07/nine-years-of-apples-ios-sdk-generated-60-billion-14-million-jobs| bet = Nine Years of Apple's iOS SDK generated $60 billion, 1.4 million jobs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081011/http://appleinsider.com/articles/17/03/07/nine-years-of-apples-ios-sdk-generated-60-billion-14-million-jobs| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Eran Dilger| at = Daniel| sáne = 2017-jıl 7-mart | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://fortune.com/2007/10/17/steve-jobs-apple-will-open-iphone-to-3rd-party-apps-in-february/| bet = Steve Jobs: Apple Will Open iPhone to 3rd Party Apps in February| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402080842/http://fortune.com/2007/10/17/steve-jobs-apple-will-open-iphone-to-3rd-party-apps-in-february/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Elmer-DeWitt| at = Philip| sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. 2008-jılı 6-martta, Apple baspasóz konferenciyasın ótkizip, iPhone SDK sın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2008/03/06/live-from-apples-iphone-press-conference/| bet = Live from Apple's iPhone SDK press conference| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170127165446/https://www.engadget.com/2008/03/06/live-from-apples-iphone-press-conference/| arxivsáne = 2017-jıl 27-yanvar | avtor = Block| avtorsilteme = Ryan Block| at = Ryan| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1132275/sdk.html| bet = Apple: iPhone SDK, enterprise announcement next week| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081039/http://www.macworld.com/article/1132275/sdk.html| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2008-jıl 27-fevral | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. [[Fayl:Apple_iPhone_2G_8GB_(16).jpg|nobaý|[[IPhone (1-áwlad)|Birinshi áwlad iPhone]], iOS ti (sol waqıtta iPhone OS dep atalǵan) qollanǵan birinshi kommerciyalıq qurılma (2007)]] iOS [[App Store]] 2008-jılı 10-iyulda dáslepki 500 qollanbası menen ashıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2008/07/10/jobs-app-store-launching-with-500-iphone-applications-25-free/| bet = Jobs: App Store launching with 500 iPhone applications, 25% free| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330012936/https://www.engadget.com/2008/07/10/jobs-app-store-launching-with-500-iphone-applications-25-free/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Ricker| at = Thomas| sáne = 2008-jıl 10-iyul | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Bul tez pát penen ósip, 2008-jıldıń sentyabrinde 3,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/pr/library/2008/09/09App-Store-Downloads-Top-100-Million-Worldwide.html| bet = App Store Downloads Top 100 Million Worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401111744/http://www.apple.com/pr/library/2008/09/09App-Store-Downloads-Top-100-Million-Worldwide.html| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | sáne = 2008-jıl 9-sentyabr | jumıs = Apple Press Info| baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>, 2009-jıldıń yanvarında 15,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2009/01/16/half_billion_iphone_apps/| bet = iPhone App Store breezes past 500 million downloads| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170505165333/http://www.theregister.co.uk/2009/01/16/half_billion_iphone_apps/| arxivsáne = 2017-jıl 5-may | avtor = Myslewski| at = Rik| sáne = 2009-jıl 16-yanvar | jumıs = [[The Register]]| baspaxana = Situation Publishing| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>, 2009-jıldıń iyunında 50,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2009/06/08/40-million-iphones-and-ipod-touches-and-50000-apps/| bet = State Of The iPhone Ecosystem: 40 Million Devices and 50,000 Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090610235745/http://www.techcrunch.com/2009/06/08/40-million-iphones-and-ipod-touches-and-50000-apps/| arxivsáne = 2009-jıl 10-iyun | avtor = Siegler| at = MG| sáne = 2009-jıl 8-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>, 2009-jıldıń noyabrinde 100,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1143641/appstore_100000.html| bet = App Store officially passes 100,000 app mark| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330013112/http://www.macworld.com/article/1143641/appstore_100000.html| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Moren| at = Dan| sáne = 2009-jıl 4-noyabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.businessinsider.com/iphone-app-store-passes-100000-apps-2009-11| bet = iPhone App Store Passes 100,000 Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330000058/http://www.businessinsider.com/iphone-app-store-passes-100000-apps-2009-11| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Frommer| at = Dan| sáne = 2009-jıl 4-noyabr | jumıs = [[Business Insider]]| baspaxana = [[Axel Springer SE]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 2010-jıldıń avgustında 250,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/mobile/2010/08/28/apples-app-store-now-features-250000-apps/| bet = Apple's App Store Now Features 250,000 Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170329233606/https://thenextweb.com/mobile/2010/08/28/apples-app-store-now-features-250000-apps/| arxivsáne = 2017-jıl 29-mart | avtor = Brian| at = Matt| sáne = 2010-jıl 28-avgust | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://fortune.com/2010/08/28/apple-app-store-250000-and-counting/| bet = Apple App Store: 250,000 and counting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330000653/http://fortune.com/2010/08/28/apple-app-store-250000-and-counting/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Elmer-DeWitt| at = Philip| sáne = 2010-jıl 28-avgust | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 2012-jıldıń iyulında 650,000 ǵa<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/07/24/apple-app-store-hits-650000-apps-250000-designed-for-ipad-5-5b-paid-out-to-devs/| bet = Apple App Store Hits 650,000 Apps: 250,000 Designed For iPad, $5.5B Paid Out To Devs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330014047/https://techcrunch.com/2012/07/24/apple-app-store-hits-650000-apps-250000-designed-for-ipad-5-5b-paid-out-to-devs/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Crook| at = Jordan| sáne = 2012-jıl 24-iyul | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 2013-jıldıń oktyabrinde 1 millionǵa<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/10/22/4866302/apple-announces-1-million-apps-in-the-app-store| bet = Apple announces 1 million apps in the App Store, more than 1 billion songs played on iTunes radio| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170512171633/https://www.theverge.com/2013/10/22/4866302/apple-announces-1-million-apps-in-the-app-store| arxivsáne = 2017-jıl 12-may | avtor = Ingraham| at = Nathan| sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2013/10/22/apple-app-store-1-million/| bet = Apple's App Store Tops 1 Million Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330012049/http://mashable.com/2013/10/22/apple-app-store-1-million/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Fiegerman| at = Seth| sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 2016-jıldıń iyunında 2 millionǵa<ref name="The Verge 2 million">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/6/13/11922926/apple-apps-2-million-wwdc-2016| bet = Apple's App Store now has over 2 million apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170210135527/http://www.theverge.com/2016/6/13/11922926/apple-apps-2-million-wwdc-2016| arxivsáne = 2017-jıl 10-fevral | avtor = Golson| at = Jordan| sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2016/06/13/apple-wwdc-apps/| bet = Apple's App Store now has over 2 million apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330012051/http://mashable.com/2016/06/13/apple-wwdc-apps/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Beck| at = Kellen| sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/uk/news/apple-by-the-numbers-2-million-apps15-million-apple-music-subscribers10-billion-icloud-documents/| bet = Apple by the numbers: 2 million apps, 15 million Apple Music subscribers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330014530/https://www.cnet.com/uk/news/apple-by-the-numbers-2-million-apps15-million-apple-music-subscribers10-billion-icloud-documents/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Carson| at = Erin| sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, hám 2017-jıldıń yanvarında 2.2 millionǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/1/5/14173328/apple-december-2016-app-store-record-phil-schiller| bet = Apple's App Store just had the most successful month of sales ever| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170128232821/http://www.theverge.com/2017/1/5/14173328/apple-december-2016-app-store-record-phil-schiller| arxivsáne = 2017-jıl 28-yanvar | avtor = Goode| at = Lauren| sáne = 2017-jıl 5-yanvar | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/apples-app-store-2016-revenue-tops-28-billion-mark-developers-net-20-billion/| bet = Apple's App Store 2016 revenue tops $28 billion mark, developers net $20 billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330055612/http://www.zdnet.com/article/apples-app-store-2016-revenue-tops-28-billion-mark-developers-net-20-billion/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Dignan| at = Larry| sáne = 2017-jıl 5-yanvar | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>. 2016-jıldıń mart ayındaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, 1 million qollanbalar iPad plansheti menen tiykarınan sáykes keledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/3/21/11277804/1-million-ipad-apps| bet = There are now 1 million iPad apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330011925/http://www.theverge.com/2016/3/21/11277804/1-million-ipad-apps| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Kastrenakes| at = Jacob| sáne = 2016-jıl 21-mart | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Bul qollanbalardı jámi 130 milliardtan kóp ret júklep alınǵan<ref name="The Verge 2 million" /> Qollanbalardı izertleytuǵın Sensor Tower kompaniyasınıń boljawı boyınsha, App Store 2020-jılǵa kelip 5 million qollanbaǵa jetedi dep kútilgen.<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/08/10/app-store-to-reach-5-million-apps-by-2020-with-games-leading-the-way/| bet = App Store to reach 5 million apps by 2020, with games leading the way| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170330003410/https://techcrunch.com/2016/08/10/app-store-to-reach-5-million-apps-by-2020-with-games-leading-the-way/| arxivsáne = 2017-jıl 30-mart | avtor = Perez| at = Sarah| sáne = 2016-jıl 10-avgust | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>. 2007-jılı sentyabrde Apple iPhone formasına tiykarlanǵan qaytadan dizaynlanǵan [[iPod]] - [[iPod Touch]] tı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2007/09/the-ipod-meets-the-iphone-a-review-of-the-ipod-touch/| bet = The iPod meets the iPhone: a review of the iPod Touch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160618215925/http://arstechnica.com/apple/2007/09/the-ipod-meets-the-iphone-a-review-of-the-ipod-touch/| arxivsáne = 2016-jıl 18-iyun | avtor = Bangeman| at = Eric| sáne = 2007-jıl 17-sentyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. 2010-jılı 27-yanvarda Apple kópshilik tárepinen asıǵıslıq penen kútilgen media planshetin - iPad tı járiyaladı. Bul qurılma iPhone hám [[iPod Touch]] qa qaraǵanda úlken ekranǵa iye bolıp, veb-betlerdi kóriw, media kontentlerdi paydalanıw hám oqıw ushın dizaynlanǵan edi. Ol 9.7-dyuym (25 sm) ekranı arqalı gazeta, elektron kitaplar, súwretler, videolar, muzıka, tekst processorı hújjetleri, video oyınlar hám bar iPhone qollanbaların óz ishine alǵan multimedia formatları menen kóp sensorlı tásir etisiw múmkinshiligin berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2013/01/27/january-27-2010-apple-announces-the-ipad/| bet = January 27, 2010: Apple announces the iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180716024921/https://www.engadget.com/2013/01/27/january-27-2010-apple-announces-the-ipad/| arxivsáne = 2018-jıl 16-iyul | avtor = Rose| at = Michael| sáne = 2013-jıl 27-yanvar | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2010/01/apple-announces-ipad-attempts-to-change-the-world/| bet = Apple announces the iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170419103354/https://arstechnica.com/apple/2010/01/apple-announces-ipad-attempts-to-change-the-world/| arxivsáne = 2017-jıl 19-aprel | avtor = Foresman| at = Chris| sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/pr/library/2010/01/27Apple-Launches-iPad.html| bet = Apple Launches iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110703062209/http://www.apple.com/pr/library/2010/01/27Apple-Launches-iPad.html| arxivsáne = 2011-jıl 3-iyul | sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = Apple Press Info| baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel }}</ref>. Ol sonday-aq veb-betlerdi kóriw ushın Safari diń mobil versiyası menen bir qatarda, [[App Store]], [[iTunes]] Library, iBookstore, Contacts hám Notes larǵa kiriwdi támiyinleydi. Kontent Wi-Fi hám qosımsha 3G xızmeti arqalı júklep alınadı yamasa paydalanıwshınıń kompyuteri menen sinxronlastırıladı<ref name="MacRumors-iPad-event">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2010/01/27/apple-tablet-media-event-today-come-see-our-latest-creation/| bet = Apple Tablet Media Event Today: "Come See Our Latest Creation"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920032548/https://www.macrumors.com/2010/01/27/apple-tablet-media-event-today-come-see-our-latest-creation/| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-sentyabr }}</ref>. AT&T dáslep iPad ushın 3G sımsız baylanıs xızmetin kórsetken AQSHtaǵı jalǵız provayderge aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcworld.com/article/188149/atandt_beefing_up_network_for_ipad_and_iphone.html| bet = AT&T Beefing Up Network for iPad and iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100201014134/https://www.pcworld.com/article/188149/atandt_beefing_up_network_for_ipad_and_iphone.html| arxivsáne = 2010-jıl 1-fevral | avtor = Tony Bradley| sáne = 2010-jıl 29-yanvar | jumıs = [[PC World]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-yanvar }}</ref>. 2010-jılı iyunda Apple iPhone OS ti "iOS" dep qayta atadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010-06-07-iphone-os-4-renamed-ios-gets-1500-new-features.html| bet = iPhone OS 4 renamed iOS 4, launching June 21 with 1500 new features| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220523171310/https://www.engadget.com/2010-06-07-iphone-os-4-renamed-ios-gets-1500-new-features.html| arxivsáne = 2022-jıl 23-may | avtor = Patel| at = N.| sáne = 2010-jıl 7-iyun | jumıs = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/205857/iphone_os_4_wwdc.html| bet = iPhone OS gets new name, video calling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220622234009/https://www.macworld.com/article/205857/iphone_os_4_wwdc.html| arxivsáne = 2022-jıl 22-iyun | avtor = Chartier| at = David| sáne = 2010-jıl 7-iyun | jumıs = [[Macworld]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-iyun }}</ref>. "IOS" sawda belgisi Cisco tárepinen óz marshrutizatorlarında qollanılatuǵın IOS operaciyalıq sisteması ushın on jıldan artıq waqıt dawamında qollanılǵan edi. Hárbir potencial sudlasıwdıń aldın alıw ushın, Apple "IOS" sawda belgisin Cisco dan licenziyaladı<ref name="ciscosuit">{{Web deregi | url = http://paidcontent.org/article/419-deja-vu-apples-new-ios-brand-is-already-used-by-cisco/| bet = Apple Avoids iPhone-Like Trademark Battle Thanks To Cisco, FaceTime Deals| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110511200002/http://paidcontent.org/article/419-deja-vu-apples-new-ios-brand-is-already-used-by-cisco/| arxivsáne = 2011-jıl 11-may | avtor = Tartakoff| at = Joseph| sáne = 2010-jıl 7-iyun | baspaxana = [[paidContent]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 2-fevral }}</ref>. Apple Watch aqıllı saatı Tim Kuk tárepinen 2014-jılı 9-sentyabrde den sawlıq hám fitnes baǵdarın qadaǵalaw imkaniyatına iye ónim sıpatında járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/apple/2014/09/09/everything-apple-announced-september-2014-keynote/| bet = Everything Apple announced at its September 2014 keynote| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210403193928/https://thenextweb.com/apple/2014/09/09/everything-apple-announced-september-2014-keynote/| arxivsáne = 2021-jıl 3-aprel | avtor = Garun| at = Natt| sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| bet = Apple Watch announced: available for $349 early next year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140909183047/http://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| arxivsáne = 2014-jıl 9-sentyabr | avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart }}</ref>. Ol 2015-jılı 24-aprelde satıwǵa shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2015/03/apple-watch-launching-on-april-24-starting-at-349/| bet = Apple Watch starts at $349, launching April 24| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324090414/https://arstechnica.com/apple/2015/03/apple-watch-launching-on-april-24-starting-at-349/| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | avtor = Machkovech| at = Sam| sáne = 2015-jıl 9-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2015/mar/09/apple-watch-available-april-24-for-between-349-and-10000| bet = Apple Watch: available 24 April for between $349 and $17,000| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170416162230/https://www.theguardian.com/technology/2015/mar/09/apple-watch-available-april-24-for-between-349-and-10000| arxivsáne = 2017-jıl 16-aprel | avtor = Gibbs| at = Samuel| sáne = 2015-jıl 9-mart | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/3/9/8162455/apple-watch-price-release-date-2015| bet = Apple Watch release date is April 24th, with pricing from $349 to over $10,000| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171011181924/https://www.theverge.com/2015/3/9/8162455/apple-watch-price-release-date-2015| arxivsáne = 2017-jıl 11-oktyabr | avtor = Kastrenakes| at = Jacob| sáne = 2015-jıl 9-mart | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart }}</ref>. Ol operaciyalıq sistema retinde watchOS ti qollanadı; watchOS iOS qa tiykarlanǵan bolıp, aktiv xızmetlerdi qadaǵalaw qollanbaları sıyaqlı Apple Watch ushın arnawlı jaratılǵan jańa funkciyalarǵa iye<ref>{{Cite news|last=Hamburger|first=Ellis|title=Activity and Workout apps for Apple Watch track your moves 24/7|url=https://www.theverge.com/2014/9/9/6127523/fitness-and-workout-apps-apple-watch|access-date=13 April 2023| sáne =9 September 2014}}</ref>. 2016-jılı oktyabrde Apple Neapol qalasındaǵı Federico II Neapol universitetiniń jańa kampusında óziniń birinshi iOS Developer Academy-sin ashtı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2016/10/05/apple-developer-academy-university-of-naples/| bet = Apple's First iOS Developer Academy Opens October 6 at University of Naples| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161223132037/http://www.macrumors.com/2016/10/05/apple-developer-academy-university-of-naples/| arxivsáne = 2016-jıl 23-dekabr | avtor = Juli Clover| sáne = 2016-jıl 5-oktyabr | baspaxana = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/16/10/05/apples-first-european-ios-developer-academy-opening-on-thursday-in-naples-italy| bet = Apple's first European iOS Developer Academy opening on Thursday in Naples, Italy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161221205057/http://appleinsider.com/articles/16/10/05/apples-first-european-ios-developer-academy-opening-on-thursday-in-naples-italy| arxivsáne = 2016-jıl 21-dekabr | avtor = Mike Wuerthele| sáne = 2016-jıl 5-oktyabr | baspaxana = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-dekabr }}</ref>. Kurs tolıǵı menen biypul bolıp, Apple ekosistema platformaları ushın qollanbalardı jaratıw hám basqarıw boyınsha arnawlı texnikalıq kónlikpelerdi úyreniwge baǵdarlanǵan. Akademiyada sonday-aq biznes administraciyası máseleleleri (cifrlı múmkinshiliklerge dıqqat awdarıp, biznes jobalastırıw hám biznes basqarıw) hám grafikalıq interfeyslerin dizaynlaw baǵdarı da bar. Studentler "Enterprise Track" te qatnasıw múmkinshiligine iye, bul qollanbanıń pútkil ómiri cikli boyınsha - dizaynnan baslap, ámelge asırıw, qáwipsizlik, qátelerdi saplastırıw, maǵlıwmatlardı saqlawǵa hám bultlı esaplaw xızmetlerin qollanıwǵa shekem terеń oqıtıw tájiriybesi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ilsole24ore.com/art/dopo-apple-arrivo-napoli-altri-big-dell-hi-tech-ACXIJns| bet = Dopo Apple in arrivo a Napoli altri big dell'hi-tech| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200815123931/https://www.ilsole24ore.com/art/dopo-apple-arrivo-napoli-altri-big-dell-hi-tech-ACXIJns| arxivsáne = 2020-jıl 15-avgust | sáne = 2019-jıl 18-oktyabr | til = it| jumıs = Il Sole 24 ORE| qaralǵan sáne = 2020-jıl 12-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.unina.it/-/12744301-ios-developer-academy-aprira-a-napoli| bet = iOS Developer Academy aprirà a Napoli {{!}} In Ateneo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421023213/http://www.unina.it/-/12744301-ios-developer-academy-aprira-a-napoli| arxivsáne = 2021-jıl 21-aprel | jumıs = [[University of Naples Federico II]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 12-avgust }}</ref>. 2020-jılǵa kelip, akademiya dúnyanıń hár túrli mámleketlerinen kelgen mıńǵa jaqın studentti pitkerdi, olar 400 qollanbalar ideyası ústinde isledi hám 50 ge jaqın qollanbanı iOS [[App Store]] da járiyaladı. 2018-2019-oqıw jılında 30 dan artıq mámleketten studentler keldi. Olardıń 35 si hár jılı iyun ayınıń basında Kaliforniyada ótkiziletuǵın jıllıq Apple Developer Conference - Orldwide Developer Conference ke qatnasıw ushın tańlap alındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.unina.it/ateneo/developer-academy| bet = Developer Academy {{!}} Università Federico II| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200810122720/http://www.unina.it/ateneo/developer-academy| arxivsáne = 2020-jıl 10-avgust | jumıs = [[University of Naples Federico II]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 12-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.lastampa.it/tecnologia/news/2019/05/15/news/apple-developer-academy-di-napoli-al-via-le-nuove-iscrizioni-1.33702119| bet = Apple Developer Academy di Napoli, al via le nuove iscrizioni| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191219031831/https://www.lastampa.it/tecnologia/news/2019/05/15/news/apple-developer-academy-di-napoli-al-via-le-nuove-iscrizioni-1.33702119| arxivsáne = 2019-jıl 19-dekabr | sáne = 2019-jıl 15-may | til = it-IT| jumıs = lastampa.it| qaralǵan sáne = 2020-jıl 12-avgust }}</ref>. [[Fayl:Steve_Jobs_with_the_Apple_iPad_no_logo_(cropped).jpg|nobaý|Apple CEO-da [[Stiv Jobs]] iPad tı tanıstırıp atır (2010)]] 2019-jılı 3-iyunda iPad ushın iOS tıń brendli versiyası - iPadOS 2019-[[Dúnya júzlik Baǵdarlamashılar Konferenciyası|WWDC]] de járiyalandı; ol 2019-jılı 25-sentyabrde iske túsirildi<ref>{{Web deregi | url = https://appleinsider.com/articles/19/06/03/apple-supplements-ios-13-with-new-tablet-specific-ipad-os-branch| bet = Apple unveils iPadOS, adding features specifically to iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190713124824/https://appleinsider.com/articles/19/06/03/apple-supplements-ios-13-with-new-tablet-specific-ipad-os-branch| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyul | sáne = 2019-jıl 3-iyun | jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. == Ózgeshelikler == === Interfeys === iOS paydalanıwshı interfeysi tikkeley manipulyaciyaǵa tiykarlanǵan bolıp, sıypaw, basıw, qısıw hám keri qısıw sıyaqlı kóp sensorlı xareketlerdi qollanadı. Interfeysti basqarıw elementlerine slaydеrler, almastırǵıshlar hám túymeler kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/overview/interface-essentials/| bet = Interface Essentials – iOS – Human Interface Guidelines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220210042116/https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/overview/interface-essentials/| arxivsáne = 2022-jıl 10-fevral | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. Ishki akselerometrler bazı qollanbalarda qurılmanı silkiw (buǵan artqa qaytıw buyrıǵı ulıwmalıq nátiyjelerdiń biri) yamasa onı úsh ólshemde burıw (portret hám landscape rejimleri arasında almastırıw ulıwmalıq nátiyjelerdiń biri) háreketlerine juwap beriw ushın qollanıladı. § Accessibility bóliminde túsindirilgen hár qıylı qolaylıqlar kóriw hám esitiwinde máselesi bar paydalanıwshılarǵa iOS ti durıs qollanıw imkaniyatın beredi<ref>{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/visual-design/adaptivity-and-layout/| bet = Adaptivity and Layout – Visual Design – iOS – Human Interface Guidelines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220210042116/https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/visual-design/adaptivity-and-layout/| arxivsáne = 2022-jıl 10-fevral | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. iOS qurılmaları qulplı ekrannan júklеnеdi. Qulplı ekranda waqıt hám paydalanıwshınıń qulplı ekran vidjetleri kórsetiledi, olar qollanbalardaǵı ózgeriwshi maǵlıwmatlardı sáwlelendiredi. <ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT207122| bet = How to add and edit widgets on your iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231017071708/https://support.apple.com/en-us/HT207122| arxivsáne = 2023-jıl 17-oktyabr | sáne = 2023-jıl 23-fevral | til = en| jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-oktyabr }}</ref> Qulptan sheshilgennen keyin, paydalanıwshı bas ekranǵa baǵdarlanadı, bul iOS qurılmalarındaǵı tiykarǵı navigaciya hám maǵlıwmat "orayı" bolıp, jeke kompyuterlerdegi jumıs stolına uqsas. iOS bas ekranları kóbinese qollanbalar belgishelerinen hám vidjetlerden quralǵan; qollanbalar belgisheleri tiyisli qollanbanı iske túsiredi, al vidjetler tikkeley bas ekranda hawa rayı boljawın, paydalanıwshınıń email poshtasın yamasa jańalıqlar lentasın avtomatik túrde jańalanıp turatuǵın tiri kontentlerdi kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/system-capabilities/widgets| bet = Widgets – System Capabilities – iOS – Human Interface Guidelines – Apple Developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200809063632/https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/system-capabilities/widgets| arxivsáne = 2020-jıl 9-avgust | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. Ekrannıń joqarı bóliminde qurılma hám onıń baylanısları haqqında maǵlıwmat beriwshi status qatarı jaylasqan. Basqarıw orayın (Control Center) notch yamasa Dynamic Island tıń (Face ID li iPhone larda) oń joqarı tárеpinen "tartıp" túsiriw yamasa ekrannıń tómeninen joqarıǵa qaray "tartıp" shıǵarıw (Touch ID li iPhone larda) múmkin, bul Sazlawlardı ashpay-aq qurılmanı tezirek basqarıw ushın hár qıylı almastırǵıshlardı paydalanıw imkaniyatın beredi. Bul arqalı jaqtılıqtı, sestiń qattılıǵın, sımsız baylanıslardı, muzıka pleerin hám basqalardı basqarıw múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT202769| bet = Access and customize Control Center on your iPhone and iPod Touch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171002011705/https://support.apple.com/en-us/HT202769| arxivsáne = 2017-jıl 2-oktyabr | jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. Ekrannıń shep joqarı tárepinen tómenge qaray (yamasa Touch ID li iPhone larda joqarıdan tómenge) sıypaw Bildiriwler orayın (Notification Center) ashadı, ol iOS tıń sońǵı versiyalarında qulplı ekranǵa júdá uqsas. Ol bildiriwlerdi xronologiyalıq tártipte kórsetedi hám olardı qollanba boyınsha toparlaydı. Bazı qollanbalardıń bildiriw betlerinen tikkeley tásir etisiw múmkin, mısalı, xabardı tikkeley sol jerden turıp juwap beriw múmkin. Bildiriwler eki rejimde jiberiledi: qulplı ekranda kórsetiletuǵın hám ózgeshe ses hám vibraciya menen signallanıwshı áhmiyetli eskertiw xabarları (mısalı, ayrıqsha jaǵday yamasa awır hawa rayı haqqındaǵı eskertiw xabarları), eskertiw banneri hám qollanbalarǵa bildiriw belgisi menen birge keledi, al standart eskertiw xabarları defolt túrindegi ses hám vibraciyadan paydalananadı. Ekewi de Bildiriwler orayınan tabıla aladı hám qulplı ekranda belgilengen waqıt dawamında kórsetiledi (eger paydalanıwshı qulplı waqıtta Bildiriwler orayın ruqsat etpegen bolsa). <ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT201925| bet = Use notifications on your iPhone, iPad, and iPod Touch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140819154745/http://support.apple.com/kb/HT3576| arxivsáne = 2014-jıl 19-avgust | jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/how-use-notification-center-iphone-and-ipad| bet = How to find your notifications and respond when you're ready| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210122094407/https://www.imore.com/how-use-notification-center-iphone-and-ipad| arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar | sáne = 2018-jıl 2-dekabr | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-mart }}</ref> Touch ID li iPhone larda ekran kórinislerin bas túyme hám quwat túymesin bir waqıtta basıw arqalı súwretke túsiriw múmkin. [[Android]] penen salıstırǵanda, onda túymelerdi basıp turıw talap etilse, iOS ta qısqa waqıt basıw jetkilikli<ref>{{Web deregi | url = https://ansonalex.com/tutorials/how-to-take-a-screenshot-on-the-iphone-5-and-ios-6/| bet = How to Take a Screenshot on the iPhone 5 and iOS 6 [Video]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201204003206/https://ansonalex.com/tutorials/how-to-take-a-screenshot-on-the-iphone-5-and-ios-6/| arxivsáne = 2020-jıl 4-dekabr | avtor = Alex| at = Anson| sáne = 2012-jıl 4-oktyabr | jumıs = AnsonAlex.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr }}</ref>. Face ID li iPhone larda ekran kórinislerin súwretke túsiriw ushın ses qattılıǵın kóbeytiw túymesi hám quwat túymesi qollanıladıd<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/mobile/how-to-take-a-screenshot-on-an-iphone-x/| bet = How to Take a Screenshot on an iPhone X and Newer Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201204003933/https://www.digitaltrends.com/mobile/how-to-take-a-screenshot-on-an-iphone-x/| arxivsáne = 2020-jıl 4-dekabr | sáne = 2020-jıl 1-dekabr | til = en| jumıs = Digital Trends| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr }}</ref>. Kamera qollanbasında iOS 7 ge shekem skeuomorf jaqtırılatuǵın kamera shutter animaciyası qollanılǵan. Sol waqıttan baslap, ol ápiwayı qısqa qarańǵılanıw effektin qollanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.smashingmagazine.com/2017/01/how-functional-animation-helps-improve-user-experience/| bet = How Functional Animation Helps Improve User Experience| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210819215153/https://www.smashingmagazine.com/2017/01/how-functional-animation-helps-improve-user-experience/| arxivsáne = 2021-jıl 19-avgust | sáne = 2017-jıl 11-yanvar | til = en| jumıs = Smashing Magazine| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust | citata = [Image: shutter-animation-in-apple-ios-6-camera-app.png] Shutter image in the iOS 6 camera app}}</ref>. Waqıt ótiwi menen qosılǵan áhmiyetli qosımshalarǵa HDR fotografiya hám qozǵalıwshı obyektlerden keletuǵın kóleńke effektleriniń aldın alıwshı normal hám joqarı dinamikalıq diapazonlı súwretlerdi bir waqıtta saqlap qalıw opciyası (iPhone 5, iOS 6 dan baslap), avtomatik HDR sazlaw (iOS 7.1 den baslap), qosılǵan jaǵdayda hárbir foto menen birge qısqa video biriktirilgen "live photo" (iPhone 6s, iOS 9), hám cifrlı zoom tez túymesi (iPhone 7 Plus, iOS 10) kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.dpreview.com/reviews/apple-iphone-5-review/2| bet = Apple iPhone 5 Camera Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210819220754/https://www.dpreview.com/reviews/apple-iphone-5-review/2| arxivsáne = 2021-jıl 19-avgust | sáne = 2012-jıl 9-oktyabr | jumıs = DPReview| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/how-to-enable-auto-hdr-in-ios-7-1/| bet = How to enable auto-HDR in iOS 7.1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210819220753/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/how-to-enable-auto-hdr-in-ios-7-1/| arxivsáne = 2021-jıl 19-avgust | avtor = Cipriani| at = Jason| sáne = 2014-jıl 10-mart | til = en| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/camera-tests-zoom-iphone-7-vs-iphone-7-plus| bet = Camera tests: Zoom on the iPhone 7 vs iPhone 7 Plus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210506230737/https://www.imore.com/camera-tests-zoom-iphone-7-vs-iphone-7-plus| arxivsáne = 2021-jıl 6-may | sáne = 2016-jıl 21-sentyabr | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref>. Video ólshemi hám kadr tezligi sıyaqlı bazı kamera sazlawları kameranıń óz interfeysi arqalı sazlanbaydı, al sistema sazlawlarına jiberiledi<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT209431| bet = Record HD or 4K video with your iPhone or iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210819220754/https://support.apple.com/en-us/HT209431| arxivsáne = 2021-jıl 19-avgust | sáne = 2020-jıl 14-dekabr | til = en| jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref>. iOS 13 tegi "kontekst menyuları" dep atalatuǵın jańa funkciya elementti basıp turǵanıńızda baylanıslı háreketlerdi kórsetedi. Kontekst menyusı kórsetilgende, fon buzılǵan kóriniste boladı<ref name="developer.apple.com">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/controls/context-menus/| bet = Context Menus – Controls – iOS – Human Interface Guidelines – Apple Developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200803085459/https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/controls/context-menus/| arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. Bir neshe varianttan tańlaw ushın, tańlaw basqarıw elementi qollanıladı. Selektorlar tómende bekitilgen yamasa kontent penen bir qatarda (sáne selektorları dep ataladı) payda bolıwı múmkin. Sáne selektorları basqa tańlaw basqarıw elementleri sıyaqlı kóriniske iye, biraq kún, ay hám qálegen jaǵdayda jıl ushın baǵanalarǵa iye. Eskertiw xabarları ekrannıń ortasında payda boladı, biraq ekrannıń tómeninen joqarıǵa qaray jılısıp shıǵatuǵın eskertiw xabarları da bar ("háreketler paneli" dep ataladı). Joq etiw háreketleri (qanday da bir elementti joq etiw sıyaqlı) qızıl reńde kórsetiledi. iOS tıń rásmiy shrifti - San Francisco. Ol kishi tekstlerdi oqıw ushın arnawlı dizayn etilgen hám pútkil operaciyalıq sistemada, sonday-aq úshinshi tárep qosımshalarında da qollanıladı<ref name="developer.apple.com">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/controls/context-menus/| bet = Context Menus – Controls – iOS – Human Interface Guidelines – Apple Developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200803085459/https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/controls/context-menus/| arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/ios/controls/context-menus/ "Context Menus – Controls – iOS – Human Interface Guidelines – Apple Developer"]. </cite></ref>. Ikonkalardıń ólshemi úlken ekranlı iPhonelar ushın 180x180 piksel, ádette 6 dyuymnan úlken modeller, sonıń ishinde iPhone 11 Pro hám iPhone 8 Plus ushın, al kishi displeyli iPhonelarda 120x120 piksel boladı<ref>{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/library/archive/qa/qa1686/_index.html| bet = Technical Q&A QA1686: App Icons on iPhone, iPad and Apple Watch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200730234505/https://developer.apple.com/library/archive/qa/qa1686/_index.html| arxivsáne = 2020-jıl 30-iyul | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. ==== Bas ekran ==== SpringBoard tárepinen islengen bas ekran qosımsha belgilerin hám tómengi bólimde paydalanıwshılar eń kóp qollanılatuǵın qosımshaların bekitip qoya alatuǵın dok panelin kórsetedi. iOS bas ekranları ádette qosımsha belgileri hám vidjetlerden quralǵan; qosımsha belgileri baylanıslı qosımshanı iske túsiredi, al vidjetler bolsa hawa rayı boljawın, paydalanıwshınıń elektron pochta qutısın yamasa jańalıqlar lentasın bas ekranda tikkeley kórsetiw sıyaqlı tiri, avtomatik jańalanatuǵın maǵlıwmatlardı kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/guide/iphone/add-edit-and-remove-widgets-iphb8f1bf206/ios| bet = Add, edit, and remove widgets on iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216134006/https://support.apple.com/guide/iphone/add-edit-and-remove-widgets-iphb8f1bf206/ios| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | til = en| jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Bas ekran qollanıwshı qurılma qulpın ashqanda, qosımshada bolǵan waqıtta fizikalıq "Bas" túymesin basqanda yamasa ekrannıń tómengi bólimindegi úy panelin joqarı qaray sıypap ótkeninde payda boladı<ref>{{Web deregi | url = http://help.apple.com/iphone/8/#/iph3bd00bbb| bet = Home button – Apple| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181118200222/https://help.apple.com/iphone/8/#/iph3bd00bbb| arxivsáne = 2018-jıl 18-noyabr | jumıs = help.apple.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 24-may }}</ref>. Ekrannıń joqarı bóliminde waqıt, batareya quwatı hám signal kúshi sıyaqlı maǵlıwmatlardı kórsetiw ushın status qatarı bar. Ekrannıń qalǵan bólimi házirgі qosımsha ushın ajıratılǵan. Qupıya sóz ornatılǵan bolsa hám qollanıwshı qurılmanı qosqanda, bas ekranǵa kiriwge ruqsat beriliwden aldın qulıplaw ekranında qupıya sóz kiritiliw kerek<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT204060| bet = About iOS passcodes – Apple Support| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150428092931/https://support.apple.com/en-us/HT204060| arxivsáne = 2015-jıl 28-aprel | jumıs = support.apple.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 24-may }}</ref>. iPhone OS 3-de Spotlight tanıstırıldı, bul paydalanıwshılarǵa media, qosımshalar, elektron pochtalar, baylanıslar, xabarlar, esletpeler, kalendar waqıyaları hám usıǵan uqsas mazmundı izlew imkaniyatın berdi. [[iOS 7]] hám keyingi versiyalarda Spotlight bas ekrannıń qálegen jerine tómen qaray tartıw arqalı ashıladı (Xabarlandırıw Orayı hám Basqarıw Orayın ashatuǵın joqarı hám tómengi shetlerden basqa)<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/13/06/10/apples-ios-7-embeds-search-bar-into-every-app-screen| bet = Apple's iOS 7 brings quick Spotlight search access to every app page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131007171934/http://appleinsider.com/articles/13/06/10/apples-ios-7-embeds-search-bar-into-every-app-screen| arxivsáne = 2013-jıl 7-oktyabr | sáne = 2013-jıl 10-iyun | jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.smartipadguide.com/search-on-ipad-with-spotlight-on-ios-7| bet = Search on iPad with iOS 7| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150113004543/http://www.smartipadguide.com/search-on-ipad-with-spotlight-on-ios-7| arxivsáne = 2015-jıl 13-yanvar | sáne = 2013-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-mart }}</ref>. iOS 9-da Spotlight-qa kiriw ushın eki usıl bar. iOS 7 hám 8-degi sıyaqlı, qálegen bas ekrandı tómen qaray tartıw Spotlight-tı kórsetedi. Biraq, oǵan iOS 3-ten 6-ǵa shekem bolǵan versiyalardaǵıday kiriwge de boladı. Bul Spotlight-qa Siri usınısların beredi, olar qosımsha usınısların, baylanıs usınısların hám jańalıqlardı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/2984323/hands-on-with-the-new-proactive-spotlight-in-ios-9.html| bet = Hands-on with the new, proactive Spotlight in iOS 9| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200923040843/https://www.macworld.com/article/2984323/hands-on-with-the-new-proactive-spotlight-in-ios-9.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-sentyabr | sáne = 2015-jıl 16-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-sentyabr }}</ref>. iOS 10-da Spotlight endi arnawlı "Búgin" paneliniń joqarı bóliminde jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/7/8/12128150/ios-10-hands-on-preview-lockscreen| bet = iOS 10 will make you love your lock screen| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170210155903/http://www.theverge.com/2016/7/8/12128150/ios-10-hands-on-preview-lockscreen| arxivsáne = 2017-jıl 10-fevral | avtor = Seifert| at = Dan| sáne = 2016-jıl 13-sentyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. iPhone OS 3.2 shıǵarılǵannan keyin, paydalanıwshılar Bas ekran ushın fon súwretin ornatıw múmkinshiligin aldı. Dáslep bul funkciya tek iPad (1-áwlad) ushın ǵana qoljetimli boldı, iPhone OS 3.2 shıqqannan bir neshe ay keyin shıqqan iOS 4-ke shekem, bul funkciya operaciyalıq sistemanı júrgize alatuǵın barlıq iPhone hám [[iPod Touch]] modelleri ushın qoljetimli boldı, tek [[iPhone 3G]] hám iPod touch (2-áwlad) belgi animaciyalarındaǵı iskerlik máselelerine baylanıslı bul imkaniyattan tıs qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2010/06/22/steve-jobs-on-lack-of-custom-wallpapers-in-ios-4-for-iphone-3g/| bet = Steve Jobs on Lack of Custom Wallpapers in iOS 4 for iPhone 3G| avtor = Slivka| at = Eric| sáne = 2010-jıl 22-iyun | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-sentyabr }}</ref>. iOS 7 Bas ekranda parallaks effektin tanıstırdı, bul qurılmanıń qozǵalısına juwap retinde qurılmanıń fon súwreti hám belgilerin jıljıtadı, 3D effektin hám qalqıp júrgen belgiler illyuziyasın jaratadı. Bul effekt sonday-aq Mail hám Safari qosımshalarınıń vkladka kórinisinde de kórinedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.idownloadblog.com/2013/06/28/ios-7-parallax-effect-explained/| bet = A closer look at iOS 7 parallax effect| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220519000418/https://www.idownloadblog.com/2013/06/28/ios-7-parallax-effect-explained/| arxivsáne = 2022-jıl 19-may | avtor = Zibreg| at = Christian| sáne = 2016-jıl 26-sentyabr | baspaxana = iDownloadBlog.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-may }}</ref>. Izertlewshiler paydalanıwshılardıń óz bas ekranlarındaǵı belgilerin qollanıw jiyiligi hám qosımshalardıń bir-birine baylanıslılıǵına, sonday-aq qolaylılıq hám estetika sebepleri boyınsha shólkemlestiretuǵının anıqladı. ==== Sistema shrifti ==== iOS dáslep sistema shrifti retinde Helvetica-nı qollandı. Apple iPhone 4 hám onıń Retina displeyi ushın Helvetica Neue-ge ótip, iOS 4-te eski iPhone qurılmaları ushın Helvetica-nı sistema shrifti retinde saqlap qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://daringfireball.net/2010/06/4| bet = 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171009111438/https://daringfireball.net/2010/06/4| arxivsáne = 2017-jıl 9-oktyabr | avtor = Gruber| at = John| sáne = 2010-jıl 29-iyun | jumıs = [[John Gruber|Daring Fireball]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. iOS 7 menen birge Apple sistema shriftin Helvetica Neue Light-qa ózgertetuǵının járiyaladı, bul sheshim tómen ajıratatuǵın mobil ekranlar ushın jeńil, juqa shrifttiń durıs qollanılmawı sebepli sınǵa ushıradı. Apple aqırında Helvetica Neue-ni tańladı<ref>{{Cite journal|first=Elizabeth|last=Stinson|title=Why Apple abandoned the world's most beloved typeface|url=https://www.wired.com/2015/06/apple-abandoned-worlds-beloved-typeface/| sáne =June 9, 2015|access-date=October 15, 2017}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2013/07/09/apple-fontgate-ends-with-thicker-helvetica-neue-in-ios-7-beta-3/| bet = Apple 'fontgate' ends with thicker Helvetica Neue in iOS 7 beta 3| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171015203655/https://venturebeat.com/2013/07/09/apple-fontgate-ends-with-thicker-helvetica-neue-in-ios-7-beta-3/| arxivsáne = 2017-jıl 15-oktyabr | avtor = Koetsier| at = John| sáne = 2013-jıl 9-iyul | jumıs = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. iOS 7 shıǵarılıwı sonday-aq Sazlawlar arqalı tekstti masshtablaw yamasa basqa tekst qoljetimlilik ózgerisler qollanıw múmkinshiligin berdi<ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2013/09/21/ios-7-how-to-make-text-more-readablelarger-on-your-ipad-and-iphone/| bet = iOS 7 How-to: Make text more readable/larger on your iPad and iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160731183723/http://9to5mac.com/2013/09/21/ios-7-how-to-make-text-more-readablelarger-on-your-ipad-and-iphone/| arxivsáne = 2016-jıl 31-iyul | avtor = Guarino| at = Sarah| sáne = 2013-jıl 21-sentyabr | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/how-increase-or-decrease-font-sizes-iphone-and-ipad-ios-7-dynamic-type| bet = How to increase or decrease font sizes on iPhone and iPad in iOS 7 with Dynamic Type| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170508115332/http://www.imore.com/how-increase-or-decrease-font-sizes-iphone-and-ipad-ios-7-dynamic-type| arxivsáne = 2017-jıl 8-may | avtor = Kazmucha| at = Allyson| sáne = 2013-jıl 20-noyabr | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. iOS 9 benen birge Apple shriftti San Francisco-ǵa ózgertti, bul Apple tárepinen islep shıǵılǵan, maksimal oqıwǵa qolaylı hám ónimler qatarı boyınsha shrift birdeyligi ushın arnalǵan shrift edi<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2015/09/16/apple-ios-9-font/| bet = All hail Apple's new iOS 9 font, San Francisco| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171221035219/http://mashable.com/2015/09/16/apple-ios-9-font/| arxivsáne = 2017-jıl 21-dekabr | avtor = Strange| at = Adario| sáne = 2015-jıl 17-sentyabr | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/15/09/16/first-look-apple-drops-helvetica-for-san-francisco-in-ios-9| bet = Apple drops Helvetica for San Francisco in iOS 9| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170306092414/http://appleinsider.com/articles/15/09/16/first-look-apple-drops-helvetica-for-san-francisco-in-ios-9| arxivsáne = 2017-jıl 6-mart | sáne = 2015-jıl 16-sentyabr | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. ==== Papkalar ==== iOS 4 papkalardı tanıstırdı, olardı bir qosımshanı ekinshisiniń ústine súyrew arqalı jaratıwǵa boladı, hám sonnan keyin, usı procedura járdeminde papkaǵa kóbirek elementler qosıwǵa boladı. Papka ushın atama ishindegi qosımshalar kategoriyası boyınsha avtomatik túrde tańlanadı, biraq atın paydalanıwshı da ózgerte aladı<ref name="Folders">{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1152168/ios4folders.html| bet = Hands on with iOS 4 folders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171101033003/https://www.macworld.com/article/1152168/ios4folders.html| arxivsáne = 2017-jıl 1-noyabr | avtor = Frakes| at = Dan| sáne = 2010-jıl 21-iyun | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Papkalar ishindegi qosımshalar xabarlandırıw belgishelerin alǵanda, ayırım xabarlandırıwlar sanı qosıladı hám ulıwma san papkanıń ózinde xabarlandırıw belgisi retinde kórsetiledi<ref name="Folders" /> Dáslepki waqıtta, iPhone-daǵı papkalar 12-ge shekem qosımshanı, al iPad-taǵı papkalar 20 qosımshanı óz ishine ala alatuǵın edi.<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1160291/tablets/create-organize-ios-folders.html| bet = How to create and organize iOS folders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171015202624/https://www.macworld.com/article/1160291/tablets/create-organize-ios-folders.html| arxivsáne = 2017-jıl 15-oktyabr | avtor = Friedman| at = Lex| sáne = 2011-jıl 20-iyun | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Jańa iPhone apparatlıq qurılmalarında displeylerdıń ólshemleri úlkeyiwi menen, iOS 7 papkalardı bas ekran dúzilisine uqsas betler menen jańaladı, bul papka funkcionallıǵın áhmiyetli keńeytiwge múmkinshilik berdi. Papkanıń hárbir beti 9-ǵa shekem qosımshanı óz ishine ala aladı, hám ulıwma 15 bet bolıwı múmkin, bul bir papkada barlıǵı 135 qosımshaǵa jol qoyadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/how-many-apps-allowed-iphone-2000752| bet = How Many Apps and Folders Can an iPhone Have?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170806182301/https://www.lifewire.com/how-many-apps-allowed-iphone-2000752| arxivsáne = 2017-jıl 6-avgust | avtor = Costello| at = Sam| sáne = 2017-jıl 20-mart | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. iOS 9-da Apple iPad apparatlıq qurılmaları ushın papka ólshemlerin jańaladı, hár bette 16 qosımshaǵa ruqsat etip, ele de maksimal 15 bet penen, ulıwma sandı 240 qosımshaǵa shekem kóbeytip<ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2015/07/08/new-folders-ios-9/| bet = iOS 9 lets you store 105 more apps per folder on the iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171015150809/https://9to5mac.com/2015/07/08/new-folders-ios-9/| arxivsáne = 2017-jıl 15-oktyabr | avtor = Miller| at = Chance| sáne = 2015-jıl 8-iyul | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-oktyabr }}</ref>. ==== Xabarlandırıw Orayı ==== iOS 5-ke shekem, xabarlandırıwlar modal aynada jetkiziletuǵın hám qabıl etilgennen keyin kóriw múmkin emes edi. iOS 5-te Apple Xabarlandırıw Orayın tanıstırdı, ol paydalanıwshılarǵa xabarlandırıwlar tariyxın kóriwge múmkinshilik beredi. Paydalanıwshı xabarlandırıwdı basıp, oǵan sáykes qosımshanı asha aladı yamasa onı óshire aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/au/iphone/features/notification-center.html| bet = iPhone 4S – Always know what's up in Notification Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120214123941/http://www.apple.com/au/iphone/features/notification-center.html| arxivsáne = 2012-jıl 14-fevral | baspaxana = Apple Inc.}}</ref>. Endi xabarlandırıwlar ekrannıń joqarı bóliminde qısqa waqıt payda bolatuǵın bannerlerde jetkiziledi. Eger paydalanıwshı alınǵan xabarlandırıwdı bassa, xabarlandırıwdı jibergen qosımsha ashıladı. Paydalanıwshılar sonday-aq qosımshanıń xabarlandırıw sazlawların ózgertiw arqalı xabarlandırıwlardı modal dóretiw aynalarında kóriwdi tańlay aladı. iOS 8 penen birge tanıstırılǵan vidjetler endi Xabarlandırıw Orayı arqalı qoljetimli bolıp, 3-táreplerden belgilenedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/mobile/how-to-use-widgets-on-ios-8/| bet = How to use widgets on iOS 8| til = en| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Qosımsha jabıq waqtında xabarlandırıw jibergende, onıń belgisinde qızıl belgi payda boladı. Bul belgi paydalanıwshıǵa bir qarawda qosımshanıń qansha xabarlandırıw jibergenin bildiredi. Qosımshanı ashıw belgini óshiredi. ==== Qosımshalar ==== iOS qurılmaları Apple tárepinen islep shıǵarılǵan aldınnan ornatılǵan qosımshalar menen keledi, olarǵa Pochta (Mail), Kartalar (Maps), TV, Muzıka, FaceTime, Shıjlan (Wallet), Densawlıq hám basqa kóplegen qosımshalar kiredi. Qosımshalar ("apps") - bul iOS-ke ornatıwǵa bolatuǵın qollanba [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamanıń]] eń ulıwma forması. Olar [[App Store]] cifrlı dúkanınıń rásmiy katalogınan júklep alınadı, bul jerde qosımshalar paydalanıwshılarǵa usınılmastan aldın qáwipsizlik tekseriwinen ótedi. 2017-jılı iyunda Apple óz kórsetpelerin jańalap, qosımsha rawajlandırıwshılardıń paydalanıwshılardı óz qosımshaları ushın pikir qaldırıwǵa shaqırıw ushın arnawlı sorawlardı qollanıw múmkinshiligin joq etetuǵının belgiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/6/9/15768196/apple-ending-annoying-app-store-review-prompts| bet = Apple won't let apps annoy you with their own review prompts anymore| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170609200122/https://www.theverge.com/2017/6/9/15768196/apple-ending-annoying-app-store-review-prompts| arxivsáne = 2017-jıl 9-iyun | avtor = Kastrenakes| at = Jacob| sáne = 2017-jıl 9-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2017/06/09/app-rating-custom-prompts-app-store-banned/| bet = App Store now requires developers to use official API to request app ratings, disallows custom prompts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170612140318/https://9to5mac.com/2017/06/09/app-rating-custom-prompts-app-store-banned/| arxivsáne = 2017-jıl 12-iyun | avtor = Mayo| at = Benjamin| sáne = 2017-jıl 9-iyun | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. iOS qosımshaların sonday-aq baǵdarlama tarqatıwshı usınǵan IPA faylınan tikkeley, rásmiy emes jollar menen de ornatıwǵa boladı. Olar iOS Software Development Kit (SDK) járdeminde jazıladı hám kóbinese Xcode penen birge qollanıladı, bunda rásmiy qollap-quwatlanatuǵın [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] hám Objective-C sıyaqlı programmalastırıw tilleri paydalanıladı. Basqa kompaniyalar da óz programmalastırıw tillerin qollanıp, tiykarǵı iOS qosımshaların rawajlandırıwǵa múmkinshilik beretuǵın qurallar jaratqan iOS ushın qosımshalar kóbinese UIKit [[programmalastırıw]] [[Freymvork|freymvorkı]] komponentlerin qollanıp qurıladı. Bul qosımshalardıń operacion sistema menen bir qálipte kóriniwine múmkinshilik beredi, biraq sonıń menen birge olardı arnawlı túrde sazlawǵa da jol qoyadı. Elementler iOS jańalanıwları menen birge avtomatik túrde jańalanıp turadı, sonıń ishinde jańa interfeys qaǵıydaların da óz ishine aladı. UIKit elementleri júdá beyimli, bul [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programma rawajlandırıwshılarǵa]] barlıq iOS qurılmalarında birdey kórinetugın bir qosımsha jaratıwǵa múmkinshilik beredi. iOS interfeysin anıqlawdan tısqarı, UIKit qosımshanıń funkcionallıǵın da belgileydi. Dáslepki waqıtta [[Apple Inc.|Apple]] programma rawajlandırıwshılarǵa SDK shıǵarıwdı kózlemegen edi, sebebi olar úshinshi tárep qosımshalarınıń iOS ushın rawajlandırılıwın qálemey, onıń ornına veb-qosımshalar qurılıwın qálegen edi. Biraq, bul texnologiya keń qollanıwǵa iye bolmadı, bul Applediń pikirin ózgertiwine alıp keldi, sonlıqtan 2007-jılı oktyabrde programma rawajlandırıwshılar ushın SDK járiyalandı hám aqırında 2008-jılı 6-martta shıǵarıldı. SDK rawajlandırıw qurallarınıń tolıq jıynaǵın óz ishine aladı<ref name="MacRumors SDK2">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2008/03/06/apple-releases-iphone-sdk-demos-spore-instant-messaging/| bet = Apple Releases iPhone SDK, Demos Spore, Instant Messaging| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160311195044/http://www.macrumors.com/2008/03/06/apple-releases-iphone-sdk-demos-spore-instant-messaging/| arxivsáne = 2016-jıl 11-mart | avtor = Kim| at = Arnold| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyun }}</ref>, sonıń ishinde audio mikser hám iPhone emulyatorı bar. Bul Mac paydalanıwshıları ushın biypul júklep alınadı. [[Microsoft Windows]] kompyuterleri ushın jetkilikli emes. Qosımshanı sınap kóriw, texnikalıq járdem alıw hám qosımshalardı App Store arqalı tarqatıw ushın, rawajlandırıwshılar Apple Developer Programmasına jazılıwı kerek. Jıllar dawamında Apple Store qosımshaları bir neshe áhmiyetli belgilerde asıp ketti, sonıń ishinde 50,000<ref name="50,000">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2009/06/08/40-million-iphones-and-ipod-touches-and-50000-apps/| bet = State Of The iPhone Ecosystem: 40 Million Devices and 50,000 Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090610235745/http://www.techcrunch.com/2009/06/08/40-million-iphones-and-ipod-touches-and-50000-apps/| arxivsáne = 2009-jıl 10-iyun | avtor = Siegler| at = MG| sáne = 2009-jıl 8-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 100,000<ref name="100,000">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2009/11/04/apple-announces-over-100000-apps-available-on-the-app-store/| bet = Apple Announces Over 100,000 Apps Available on the App Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330120948/https://www.macrumors.com/2009/11/04/apple-announces-over-100000-apps-available-on-the-app-store/| arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | sáne = 2009-jıl 4-noyabr | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 250,000<ref name="250,000">{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/mobile/2010/08/28/apples-app-store-now-features-250000-apps/| bet = Apple's App Store Now Features 250,000 Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170329233606/https://thenextweb.com/mobile/2010/08/28/apples-app-store-now-features-250000-apps/| arxivsáne = 2017-jıl 29-mart | avtor = Brian| at = Matt| sáne = 2010-jıl 28-avgust | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>, 500,000<ref name="500,000">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2011/10/04/more-than-18-billion-apps-downloaded-from-app-store/| bet = More than 18 billion apps downloaded from App Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170421125437/https://www.engadget.com/2011/10/04/more-than-18-billion-apps-downloaded-from-app-store/| arxivsáne = 2017-jıl 21-aprel | avtor = Grothaus| at = Michael| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>, 1&nbsp;million<ref name="1 million">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/10/22/4866302/apple-announces-1-million-apps-in-the-app-store| bet = Apple announces 1 million apps in the App Store, more than 1 billion songs played on iTunes radio| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170512171633/https://www.theverge.com/2013/10/22/4866302/apple-announces-1-million-apps-in-the-app-store| arxivsáne = 2017-jıl 12-may | avtor = Ingraham| at = Nathan| sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>, hám 2 million qosımsha<ref name="The Verge 2 million2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/6/13/11922926/apple-apps-2-million-wwdc-2016| bet = Apple's App Store now has over 2 million apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170210135527/http://www.theverge.com/2016/6/13/11922926/apple-apps-2-million-wwdc-2016| arxivsáne = 2017-jıl 10-fevral | avtor = Golson| at = Jordan| sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. Bir milliardınshı qosımsha 2009-jılı 24-aprelde ornatıldı<ref name="Billion">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/pr/library/2009/04/24Apples-Revolutionary-App-Store-Downloads-Top-One-Billion-in-Just-Nine-Months.html| bet = Apple's Revolutionary App Store Downloads Top One Billion in Just Nine Months| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170315100024/http://www.apple.com/pr/library/2009/04/24Apples-Revolutionary-App-Store-Downloads-Top-One-Billion-in-Just-Nine-Months.html| arxivsáne = 2017-jıl 15-mart | sáne = 2009-jıl 24-aprel | jumıs = Apple Press Info| baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>. ==== Qosımshalar kitapxanası ==== Qosımshalar kitapxanası qosımshalardı olardıń funkciyası yamasa túrine qarap avtomatik túrde papkalarǵa jaylastıradı hám barlıq ornatılǵan qosımshalardıń álipbe tártibindegi dizimin óz ishine aladı. Mısalı, ol barlıq sociallıq media qosımshaların bir papkaǵa, al ónimdarlıq qosımshaların basqa papkaǵa jaylastırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/how-to/how-to-organize-your-home-screen-with-ios-14s-app-library| bet = How to Use the App Library to Organize Your iPhone or iPad Home Screen| til = en| jumıs = PCMAG| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Paydalanıwshılar Qosımshalar kitapxanasınıń joqarı bólimindegi izlew qatarın qollanıp, qosımshalardı tez tabıwı hám olardı ashıwı múmkin. Paydalanıwshılar bas ekrannıń arnawlı qosımsha betlerin jasırıwdı tańlap alıwı múmkin, bul eń kóp qollanatuǵın qosımshalarga itibar qaratıwdı ańsatlastıradı<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/HT211345| bet = Organize the Home Screen and App Library on your iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216134005/https://support.apple.com/en-us/HT211345| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | sáne = 2023-jıl 16-noyabr | til = en| jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Saqlaw === iOS qáwipsizlik hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın qatań qumsalǵıshtı qollanadı. Qosımshalar ulıwma ózleriniń konteynerlerine hám sistemanıń arnawlı papkalarına, mısalı Súwretler kitapxanasına kiriwge sheklengen. Óz sandboxınan tısqarı fayllardı ashıw ushın, iOS hújjet tańlaǵıshlar, fayl provayderler hám qosımsha keńeytiwler sıyaqlı mexanizmlerdi paydalanadı. iOS 8 hújjet interakciya kontrolleriniń bir bólegi sıpatında Hújjet Tańlaǵısh hám Hújjet Provayder keńeytiwlerin engizdi<ref>{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/library/archive/documentation/General/Conceptual/ExtensibilityPG/FileProvider.html| bet = App Extension Programming Guide: Document Provider| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216142528/https://developer.apple.com/library/archive/documentation/General/Conceptual/ExtensibilityPG/FileProvider.html| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | jumıs = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://docs.developer.apple.com/documentation/uikit/uidocumentpickerextensionviewcontroller| bet = UIDocumentPickerExtensionViewController| til = en-US| jumıs = Apple Developer Documentation| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/ios-8-document-provider-extensions-explained| bet = Document provider extensions in iOS 8: Explained| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216142528/https://www.imore.com/ios-8-document-provider-extensions-explained| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | avtor = updated| at = Rene Ritchie last| sáne = 2014-jıl 22-iyul | til = en| jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. Bul qosımshalardıń oraylıq jaylasqan yamasa bult saqlaw xızmetlerinde saqlanǵan hújjetlerdi ashıwına, saqlawına hám olar menen birge islesiwine múmkinshilik beredi. iOS 11 menen birge, Apple Fayllar qosımshasın<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/how-to/files-app-ios-11/| bet = How to Use the New Files App in iOS 11| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216142528/https://www.macrumors.com/how-to/files-app-ios-11/| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | sáne = 2017-jıl 19-sentyabr | jumıs = macrumors.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref> hám Fayl Provayder keńeytiwin<ref>{{Web deregi | url = https://docs.developer.apple.com/documentation/fileprovider/| bet = File Provider| til = en-US| jumıs = Apple Developer Documentation| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>, engizdi, paydalanıwshılarǵa ózleriniń faylların basqarıw hám shólkemlestiriw ushın oraylıq orın berdi. Qosımshalar Fayllar qosımshasına biriktirilip, olardıń hújjetlerin Fayllar qosımshasınan tikkeley ashıw hám redaktorlaw múmkinshiligin beredi. iOS qurılmalarınıń saqlaw orını [[ICloud|iCloud]] arqalı keńeytiliwi múmkin, bul Apple kompaniyasınıń bult tiykarındaǵı saqlaw sheshimi bolıp, barlıq paydalanıwshılarǵa 5GB saqlaw ornın biypul beredi, al basqa jobalardı paydalanıw ushın pullı jazılıw talap etiledi. iCloud Drive paydalanıwshılarǵa hár túrli fayllardı, mısalı hújjetler, prezentaciyalar hám kestelerdi bultta saqlawǵa múmkinshilik beredi. Bul fayllar bir neshe qurılmadan ashılıwı múmkin, tek paydalanıwshı birdey Apple ID menen kiriw shárti menen. === Qolaylıq === iOS kóriw hám esitiwde qıyınshılıqları bar paydalanıwshılarǵa járdem beriw ushın hár túrli qolaylılıq funkciyaların usınıs etedi. Tiykarǵı funkciyalardıń biri, VoiceOver, ekrandaǵı maǵlıwmatlardı dawıslı oqıydı, sonıń ishinde kontekstlik túymeler, belgisheler, siltemeler hám basqa paydalanıwshı interfeysi elementlerin qamtıydı hám paydalanıwshıǵa operaciyalıq sistemada jest arqalı navigaciya islewge múmkinshilik beredi. Ádepki basqarıw elementleri bar hám UIKit [[Freymvork|freymvorkı]] menen islep shıǵılǵan barlıq qosımshalar VoiceOver funkcionallıǵın ózinde jaylastırǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.imore.com/how-use-voiceover-iphone-and-ipad| bet = How to use VoiceOver on iPhone and iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161220131037/http://www.imore.com/how-use-voiceover-iphone-and-ipad| arxivsáne = 2016-jıl 20-dekabr | avtor = Tanasychuk| at = Mike| sáne = 2016-jıl 15-sentyabr | jumıs = [[iMore]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. Mısallardan biri - súwretke túsiriw ushın iPhone-dı kótergende, VoiceOver súwret kórinisiniń táriypin beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/apple-iphone-voiceover-technology-for-the-blind/| bet = Seeing eye phone: Giving independence to the blind| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401060628/https://www.cnet.com/news/apple-iphone-voiceover-technology-for-the-blind/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Tibken| at = Shara| sáne = 2016-jıl 25-mart | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. 2013-jılı iOS 7 shıǵarılıwı menen birge tanıstırılǵan "iPhone ushın islep shıǵılǵan" baǵdarlaması sheńberinde, Apple Bluetooth hám arnawlı texnologiyalıq protokoldı qollanıp, úylesimli úshinshi tárep úskenelerin iPhone hám iPad penen baylanıstırıw ushın texnologiya islep shıqtı, bul ses signalın tikkeley paydalanıwshınıń qulaǵına uzatıwǵa múmkinshilik beredi. iPhone ushın islep shıǵılǵan ónimler ushın qosımsha sazlawlarǵa batareya monitoring hám hár qıylı ortalıqlar ushın ses sazlawların ózgertiw kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/apple-iphone-hearing-aid-tech-deaf-ios-accessibility-cochlear-starkey-bluetooth-watch/| bet = Apple iPhone tech helps reinvent the hearing aid| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401063911/https://www.cnet.com/news/apple-iphone-hearing-aid-tech-deaf-ios-accessibility-cochlear-starkey-bluetooth-watch/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Tibken| at = Shara| sáne = 2016-jıl 3-noyabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2014/08/16/made-for-iphone-hearing-aids-hands-on-with-halo-a-mission-critical-wearable/| bet = Made For iPhone Hearing Aids: Hands On With Halo, A Mission-Critical Wearable| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401062155/https://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2014/08/16/made-for-iphone-hearing-aids-hands-on-with-halo-a-mission-critical-wearable/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Wing Kosner| at = Anthony| sáne = 2014-jıl 16-avgust | jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. Apple 2016-jılı iOS 10 shıǵarılıwı menen qolaylılıq ushın qosımsha háreketler isledi. Bularǵa VoiceOver-ge jańa aytılıw redaktorın qosıw, qurılmanıń kamerası arqalı obyektlerdi úlkeytiwge múmkinshilik beretuǵın Magnifier sazlawın qosıw, gereń adamlarǵa iPhone-nan telefon qońırawların ámelge asırıw ushın programmalıq TTY qollap-quwatlawı, sonday-aq úshinshi tárep baǵdarlamashılarına óz qosımshalarına durıs qolaylılıq funkciyaların kiritiwge arnalǵan oqıw qollanbalar hám kórsetpeler kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/06/26/accessibility-was-all-around-this-years-wwdc/| bet = Accessibility was all around this year's WWDC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401055914/https://techcrunch.com/2016/06/26/accessibility-was-all-around-this-years-wwdc/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Aquino| at = Steven| sáne = 2016-jıl 26-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. 2012-jılı Liat Kornowski "The Atlantic" basılımında "iPhone Braille oylap tabılǵannan beri eń revolyucion rawajlanıwlardıń biri bolıp shıqtı" dep jazǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/05/how-the-blind-are-reinventing-the-iphone/256589/| bet = How the Blind Are Reinventing the iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401055505/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/05/how-the-blind-are-reinventing-the-iphone/256589/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Kornowski| at = Liat| sáne = 2012-jıl 2-may | jumıs = [[The Atlantic]]| baspaxana = [[Atlantic Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>, al 2016-jılı TechCrunch basılımınan Steven Aquino Apple kompaniyasın "járdemshi texnologiyalar tarawında basshılıq etip atır" dep táriyipledi. Apple kompaniyasınıń Global qolaylılıq siyasatı hám baslamaları boyınsha joqarı menedjeri Sara Herlinger: "Biz qolaylılıqtı tiykarǵı adam huqıqı dep esaplaymız. Biziń ónimlerimizdiń negizine qurıw - bul maǵlıwmatqa kiriw hám múmkinshilikler tosqınlıqsız bolatuǵın, imkaniyatı sheklengen adamlarǵa óz maqsetlerine erisiw ushın jol ashatuǵın inklyuziv dúnya kóz-qarasın qollap-quwatlawdı bildiredi" dep málimledi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/05/19/when-it-comes-to-accessibility-apple-continues-to-lead-in-awareness-and-innovation/| bet = When it comes to accessibility, Apple continues to lead in awareness and innovation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401144536/https://techcrunch.com/2016/05/19/when-it-comes-to-accessibility-apple-continues-to-lead-in-awareness-and-innovation/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Aquino| at = Steven| sáne = 2016-jıl 19-may | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-mart }}</ref>. iOS-ke qarata sın-pikir birinshi márte iske túsirgende internette baylanıs (WiFi yamasa [[iTunes]] arqalı) hám jumıs isleytuǵın SIM-karta talap etiliwine baylanıslı bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.co.uk/how-to/activate-iphone-without-sim-3643294/| bet = How to activate an iPhone without a SIM card (or Wi-Fi)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213221343/https://www.macworld.co.uk/how-to/activate-iphone-without-sim-3643294/| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr | last1 = Haslam| first1 = Karen| jumıs = Macworld UK| url-status = live}}</ref>. Bul sheklew iOS 12-de bosatılǵan bolıp, endi keyingisi (SIM-karta) talap etilmeydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.wootechy.com/activation-bypass/how-to-activate-an-iphone-without-sim/| bet = How to Activate iPhone without SIM?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201231222422/https://www.wootechy.com/activation-bypass/how-to-activate-an-iphone-without-sim/| arxivsáne = 2020-jıl 31-dekabr | til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr | jumıs = www.wootechy.com| url-status = live}}</ref>. === Kóp tapsırma === iOS ushın kóp tapsırmalardı islew (multitasking) birinshi ret 2010-jılı iyun ayında iOS 4 versiyası menen birge shıǵarıldı<ref name="Ars Technica iOS 4 review">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2010/06/ars-reviews-ios-4-whats-new-and-notable/| bet = Ars reviews iOS 4: what's new, notable, and what needs work| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081218/https://arstechnica.com/apple/2010/06/ars-reviews-ios-4-whats-new-and-notable/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Cheng| at = Jacqui| sáne = 2010-jıl 21-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Tek ǵana belgili qurılmalar - [[iPhone 4]], [[iPhone 3GS]] hám [[iPod Touch]] 3-áwladı - kóp tapsırmalı islew múmkinshiligine iye boldı.[3] iPad bolsa kóp tapsırmalı islewdi sol jılı noyabr ayında iOS 4.2.1 versiyasında ǵana aldı. iOS-te kóp tapsırmalı islew ámelge asırılıwı onıń usılı ushın sınǵa alınǵan, sebebi ol fonda isleytuǵın baǵdarlamalardıń jumısın sheklengen funkciyalar toplamı menen shegaralandıradı hám baǵdarlama islep shıǵarıwshılardan onı anıq qollap-quwatlawdı talap etedi<ref name="PCWorld2">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/199528/Multitasking_With_iOS_4_is_Horrible_Apple_Blew_It.html| bet = Multitasking With iOS 4 is Horrible: Apple Blew It| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130629185931/http://www.pcworld.com/article/199528/Multitasking_With_iOS_4_is_Horrible_Apple_Blew_It.html| arxivsáne = 2013-jıl 29-iyun | avtor = Newman| at = Jared| sáne = 2010-jıl 22-iyun | baspaxana = PC World| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-aprel }}</ref>. iOS 4-ke shekem kóp tapsırmalı islaw tek Apple qurılmada ornatılǵan baǵdarlamalardıń bir bólegi menen sheklengen edi. Biraq, paydalanıwshılar óz qurılmasın "jailbreak" qılıw arqalı rásmiy emes túrde kóp tapsırmalı islew múmkinshiligin ala alatuǵın edi<ref name="iOS 4 walkthrough">{{Web deregi | url = https://www.imore.com/ios-4-review| bet = iOS 4 review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180615111736/https://www.imore.com/ios-4-review| arxivsáne = 2018-jıl 15-iyun | avtor = Ritchie| at = Rene| sáne = 2010-jıl 14-iyun | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-sentyabr }}</ref>. iOS 4-ten baslap, úshinshi áwlad hám onnan keyingi iOS qurılmalarında kóp tapsırmalı islew jeti fon API-ları arqalı qollap-quwatlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/apple-announces-multitasking-iphone-40| bet = Apple announces multitasking for iPhone OS 4 (iPhone 3GS/iPod Touch G3 only)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200924015005/https://www.imore.com/apple-announces-multitasking-iphone-40| arxivsáne = 2020-jıl 24-sentyabr | avtor = Ritchie| at = Rene| sáne = 2010-jıl 8-aprel | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-sentyabr }}</ref>: # Fon sesi - baǵdarlama ses yamasa video mazmundı oynatıp turǵan waqıtqa shekem fonda islewdi dawam etedi # Internet arqalı dawıslı baylanıs (VoIP) - telefon qońırawı bolmaǵan waqıtta baǵdarlama toqtatıp qoyıladı # Fon ornı - baǵdarlamaǵa orın ózgerisleri haqqında xabar beriledi<ref name="Executing Code in the Background">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/library/ios/documentation/iPhone/Conceptual/iPhoneOSProgrammingGuide/BackgroundExecution/BackgroundExecution.html| bet = App Programming Guide for iOS – Background Execution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150727054318/https://developer.apple.com/library/ios/documentation/iPhone/Conceptual/iPhoneOSProgrammingGuide/BackgroundExecution/BackgroundExecution.html| arxivsáne = 2015-jıl 27-iyul | sáne = 2014-jıl 17-sentyabr | baspaxana = Apple Developer| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-sentyabr }}</ref> # Push bildiriwleri # Jergilikli bildiriwler - baǵdarlama aldın-ala belgilengen waqıtta jetkiziliwi kerek bolǵan jergilikli bildiriwlerdi jobalastıradı # Tapsırmanı tamamlaw - baǵdarlama berilgen tapsırmanı tamamlaw ushın sistemadan qosımsha waqıt soraydı # Tez baǵdarlama almastırıw - baǵdarlama hesh qanday kodtı orınlamaydı hám qálegen waqıtta yadtan óshirilip taslanıwı múmkin iOS 5-te úsh jańa fon API-ları tanıstırıldı: # Gazeta dúkanı - baǵdarlama paydalanıwshıǵa tayar bolıw ushın fonda mazmundı júklep aladı # Sırtqı qosımsha qurılma - baǵdarlama sırtqı qosımsha qurılma menen baylanısadı hám belgili aralıqlarda maǵlıwmat almasadı # Bluetooth qosımsha qurılması - baǵdarlama Bluetooth qosımsha qurılması menen baylanısadı hám belgili aralıqlarda maǵlıwmat almasadı iOS 7-de Apple barlıq baǵdarlamalardı fonda jańalaw múmkinshiligin beriwshi jańa kóp tapsırmalı funkciyanı tanıstırdı. Bul funkciya paydalanıwshı eń kóp qollanǵan baǵdarlamaların jańalawǵa artıqmashlıq beredi hám qurılmanıń batareya xızmet múddetin ádewir qısqartpastan, uyalı tarmaǵına qaraǵanda Wi-Fi tarmaǵın paydalanıwdı qáleydi. ==== Baǵdarlamalar arasında almastırıw ==== iOS 4.0 den iOS 6.x ke shekem, úy túymesin eki ret basıw baǵdarlama almastırıwshını iske túsiredi. Tómennen jıljımalı dok tárizli interfeys payda boladı, ekran mazmunın joqarı jıljıtadı. Belgileshe tańlaw baǵdarlamanı almastıradı. Eń shep tárepte muzıka basqarıw elementleri, burılıstı qulıplaw hám iOS 4.2 hám onnan joqarı versiyalarda ses kúshin basqarıw túymeleri jaylasqan. iOS 7 niń kirgiziliwi menen, úy túymesin eki ret basıw da baǵdarlama almastırıwshını iske túsiredi. Biraq, aldıńǵı versiyalardan parqlı túrde, ol belgileshe ústinde ashıq baǵdarlamalardıń ekran súwretlerin kórsetedi hám gorizontal jıljıtıw arqalı aldıńǵı baǵdarlamalar arasında geziwge boladı, sonday-aq baǵdarlamalardı joqarı súyrew arqalı jabıwǵa boladı, bul WebOS tıń bir neshe kartalardı basqarıw usılına uqsas<ref name="Jon Rubinstein: OS X and iOS 7 borrow features from webOS">{{Web deregi | url = http://www.tuaw.com/2013/06/12/jon-rubinstein-os-x-and-ios-7-borrow-features-from-webos/| bet = Jon Rubinstein: OS X and iOS 7 borrow features from webOS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130928040445/http://www.tuaw.com/2013/06/12/jon-rubinstein-os-x-and-ios-7-borrow-features-from-webos/| arxivsáne = 2013-jıl 28-sentyabr | avtor = Yoni Heisler| sáne = 2013-jıl 12-iyun | jumıs = TUAW| qaralǵan sáne = 2013-jıl 23-sentyabr }}</ref>. iOS 9 dıń kirgiziliwi menen, baǵdarlama almastırıwshı áhmiyetli vizual ózgerislerge iye boldı; iOS 7 de kirgiziligen karta metaforasın saqlap qalıp, baǵdarlama belgishesi kishirek boldı hám ekran súwretiniń ústinde payda boladı (ol endi úlkenirek, sebebi "Jaqında hám Tańlamalı Baylanıslar" alıp taslanǵan), hám hárbir baǵdarlama "kartası" bir-birin jawıp, paydalanıwshı jıljıtqanda rolodeks effektin payda etedi. Endi, úy ekranı baǵdarlama almastırıwshınıń eń shep tárepinde emes, al eń oń tárepte payda boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.iphonehacks.com/2015/06/ios-9-vs-ios-8-a-look-at-the-ui-changes-in-ios-9.html| bet = iOS 9 vs. iOS 8: A look at the UI changes in iOS 9| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151107041632/http://www.iphonehacks.com/2015/06/ios-9-vs-ios-8-a-look-at-the-ui-changes-in-ios-9.html| arxivsáne = 2015-jıl 7-noyabr | avtor = Prabhu| at = Gautam| sáne = 2015-jıl 17-iyun | jumıs = iPhone Hacks| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-sentyabr }}</ref>. iOS 11 de baǵdarlama almastırıwshı úlken qayta dizaynǵa iye boldı. Planshetlerde Basqarıw Orayı hám baǵdarlama almastırıwshı birlestiriligen. Planshetlerde baǵdarlama almastırıwshını tómenge qaray jıljıtıw arqalı da ashıwǵa boladı. Telefonlarda, eger operativ yadta baǵdarlamalar bolmasa, baǵdarlama almastırıwshını ashıw múmkin emes. ==== Tapsırmalardı tamamlaw ==== iOS 4.0 den iOS 6.x ke shekem, baǵdarlama almastırıwshıdaǵı belgishelerdi qısqa waqıt basıp turıw olardı "silkiniwge" májbúrleydi (úy ekranındaǵı sıyaqlı) hám paydalanıwshıǵa baǵdarlamanıń belgishesiniń múyeshinde payda bolatugın qızıl minus sheńberin basıw arqalı baǵdarlamanı májbúriy jabıwǵa ruqsat beredi<ref name="iOS: Force an app to close">{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT5137| bet = iOS: Force an app to close| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120930234318/http://support.apple.com/kb/HT5137| arxivsáne = 2012-jıl 30-sentyabr | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-oktyabr }}</ref>. Kóp tapsırmalı rejimnen baǵdarlamalardı tazalaw iOS 4.0 den 6.1.6 ǵa shekem, yaǵnıy iOS 6 nıń aqırǵı versiyasına shekem ózgerissiz qaldı. iOS 7 den baslap, bul process tezlesken hám ańsatlasqan. iOS 7 de, belgishelerdi jabıw ushın olardı basıp turıwdıń ornına, olar ápiwayı túrde joqarı qaray jıljıtıw arqalı jabıladı. iOS 6.1.6 ǵa shekem bir waqıtta tek bir baǵdarlama jabılsa, endi úsh baǵdarlamanı bir waqıtta jabıwǵa boladı<ref name="tuaw">{{Web deregi | url = http://www.tuaw.com/2013/09/18/ios-7-multitasking-has-a-brand-new-look/| bet = iOS 7 multitasking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140221045014/http://www.tuaw.com/2013/09/18/ios-7-multitasking-has-a-brand-new-look/| arxivsáne = 2014-jıl 21-fevral | sáne = 2013-jıl 18-sentyabr | baspaxana = Tuaw| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-mart }}</ref>. ==== Tapsırmanı juwmaqlaw ==== Tapsırmanı juwmaqlaw baǵdarlamalarǵa toqtatılgannan keyin de belgili bir tapsırmanı dawam etiwge ruqsat beredi<ref name="MacWorld1">{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1150496/multitasking_iphone.html| bet = Inside iPhone 4.0's multitasking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130530231748/http://www.macworld.com/article/1150496/multitasking_iphone.html| arxivsáne = 2013-jıl 30-may | avtor = Snell| at = Jason| sáne = 2010-jıl 8-aprel | baspaxana = Macworld| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/products/apple-iphone-4-at-t/review/| bet = Apple iPhone 4 AT&T review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402080855/https://www.cnet.com/products/apple-iphone-4-at-t/review/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = German| at = Kent| sáne = 2010-jıl 23-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. iOS 4.0 den baslap, baǵdarlamalar fonda tapsırmanı orınlaw ushın on minutqa shekem waqıt soray aladı<ref name="iLounge1">{{Web deregi | url = http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/instant-expert-secrets-features-of-ios-4/| bet = Instant Expert: Secrets & Features of iOS 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121221165136/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/instant-expert-secrets-features-of-ios-4/| arxivsáne = 2012-jıl 21-dekabr | avtor = Hollington| at = Jesse| sáne = 2010-jıl 21-iyun | baspaxana = iLounge| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-aprel }}</ref>. Biraq, bul fonda júklep alıw hám júklep beriwlerge tiyisli emes (mısalı, eger paydalanıwshı bir baǵdarlamada júklep alıwdı baslasa, ol baǵdarlamadan shıqqannan keyin júklep alıw juwmaqlanbaydı). === Siri === Siri (/ˈsɪri/) - iOS qa biriktirilgen virtual járdemshi. Bul járdemshi dawıslı sorawlar hám tábiyiy til paydalanıwshı interfeysin qollanıp, sorawlarǵa juwap beredi, usınıslar isleydi hám sorawlardı bir qatar Internet xızmetlerine jiberiw arqalı háreketlerdi orınlaydı. Baǵdarlama paydalanıwshılardıń jeke til qollanıwlarına, izlewlerine hám qálewlerine beyimlesedi, dáwamlı qollanıw menen birge. Qaytarılǵan nátiyjeleri jekelestirilgen. Dáslep 2010-jılı fevral ayında iOS ushın baǵdarlama sıpatında shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2010/02/04/siri-iphone-personal-assistant/| bet = Siri's IPhone App Puts A Personal Assistant In Your Pocket| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170728114439/https://techcrunch.com/2010/02/04/siri-iphone-personal-assistant/| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyul | avtor = Schonfeld| at = Erick| sáne = 2010-jıl 4-fevral | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>, ol eki aydan soń Apple tárepinen satıp alındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2010/04/29/technology/29apple.html| bet = Apple Buys a Start-Up for Its Voice Technology| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170728084120/http://www.nytimes.com/2010/04/29/technology/29apple.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyul | avtor = Wortham| at = Jenna| sáne = 2010-jıl 29-aprel | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/10/04/28/apple_acquires_siri_developer_of_personal_assistant_app_for_iphone| bet = Apple acquires Siri, developer of personal assistant app for iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170527081510/http://appleinsider.com/articles/10/04/28/apple_acquires_siri_developer_of_personal_assistant_app_for_iphone| arxivsáne = 2017-jıl 27-may | avtor = Marsal| at = Katie| sáne = 2010-jıl 28-aprel | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2010/04/28/apple-buys-virtual-personal-assistant-startup-siri/| bet = Confirmed: Apple Buys Virtual Personal Assistant Startup Siri| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170623060933/https://techcrunch.com/2010/04/28/apple-buys-virtual-personal-assistant-startup-siri/| arxivsáne = 2017-jıl 23-iyun | avtor = Rao| at = Leena| sáne = 2010-jıl 28-aprel | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>, keyin bolsa 2011-jılı oktyabr ayında iPhone 4S penen birge shıǵarılǵanda oǵan biriktirildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2011/10/04/siri-voice-recognition-arrives-on-the-iphone-4s/| bet = Siri Voice Recognition Arrives On the iPhone 4S| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170728082408/https://www.macrumors.com/2011/10/04/siri-voice-recognition-arrives-on-the-iphone-4s/| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyul | avtor = Golson| at = Jordan| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2011/10/04/apple-reveals-siri-voice-interface-the-intelligent-assistant/| bet = Apple Reveals Siri Voice Interface: The "Intelligent Assistant" Only For iPhone 4S| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170728115128/https://techcrunch.com/2011/10/04/apple-reveals-siri-voice-interface-the-intelligent-assistant/| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyul | avtor = Velazco| at = Chris| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Sol waqıtta, bólek baǵdarlama iOS App Store dan alıp taslandı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2011/10/04/the-original-siri-app-gets-pulled-from-the-app-store-servers-killed/| bet = The Original Siri App Gets Pulled From The App Store, Servers To Be Killed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120821141157/http://techcrunch.com/2011/10/04/the-original-siri-app-gets-pulled-from-the-app-store-servers-killed/| arxivsáne = 2012-jıl 21-avgust | avtor = Kumparak| at = Greg| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Siri paydalanıwshılardıń kóp túrli buyrıqların qollaydı, sonıń ishinde telefon háreketlerin orınlaw, tiykarǵı maǵlıwmatlardı tekseriw, waqıyalardı hám esletpelerdi jobalastırıw, qurılma sazlawların basqarıw, Internette izlew, aymaqlar boyınsha baǵdar beriw, kewil kóteriw haqqında maǵlıwmat tabıw hám iOS qa biriktirilgen baǵdarlamalar menen birge islewge qábiletli<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/how-to/the-complete-list-of-siri-commands/| bet = The complete list of Siri commands| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170624114306/https://www.cnet.com/how-to/the-complete-list-of-siri-commands/| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyun | avtor = Purewal| at = Sarah Jacobsson| sáne = 2017-jıl 16-fevral | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. 2016-jılı iOS 10 nıń shıǵarılıwı menen, Apple Siri ge sheklengen úshinshi tárep kiriwine ruqsat berdi, sonıń ishinde úshinshi tárep xabar almasıw baǵdarlamaları, sonday-aq tólemler, mashinada júriw xızmetleri hám Internet arqalı qońıraw etiw baǵdarlamaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2016/06/13/apple-siri-api-third-party-developers/| bet = Apple Opens Siri to Third-Party Developers With iOS 10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170728080623/https://www.macrumors.com/2016/06/13/apple-siri-api-third-party-developers/| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyul | avtor = Sumra| at = Husain| sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. iOS 11 diń shıǵarılıwı menen, Apple Siri diń dawısların anıǵıraq, adamǵa uqsas dawıslarǵa jańaladı, endi ol qosımsha sorawlardı hám tillerdi awdarıwdı qollaydı, sonday-aq qosımsha úshinshi tárep háreketlerin de qollaydı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/06/05/siri-gets-voice-translation-and-a-more-human-voice/| bet = Siri gets language translation and a more human voice| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170615141047/https://techcrunch.com/2017/06/05/siri-gets-voice-translation-and-a-more-human-voice/| arxivsáne = 2017-jıl 15-iyun | avtor = Matney| at = Lucas| sáne = 2017-jıl 5-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/6/5/15732136/apple-siri-update-announced-new-features-wwdc-2017| bet = Siri on iOS 11 gets improved speech and can suggest actions based on how you use it| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170619081752/https://www.theverge.com/2017/6/5/15732136/apple-siri-update-announced-new-features-wwdc-2017| arxivsáne = 2017-jıl 19-iyun | avtor = Gartenberg| at = Chaim| sáne = 2017-jıl 5-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. iOS 17 paydalanıwshılarǵa Siri di tek "Siri" dep aytıw arqalı iske qosıw múmkinshiligin berdi, al aldıńǵı buyırıq "Hey Siri" ele de qollanıladı. === Game Center === [[Game Center (Apple)|Game Center]] - Apple tárepinen shıǵarılǵan onlayn kóp oyınshılı "sociallıq oyın tarmaǵı"<ref name="appleDEV">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/technologies/iphone/whats-new.html#gamecenter| bet = What's New in iOS 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100617053052/http://developer.apple.com/technologies/iphone/whats-new.html#gamecenter| arxivsáne = 2010-jıl 17-iyun | baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://content.usatoday.com/communities/gamehunters/post/2010/09/apples-game-center-debuts-next-week/1|title=Apple's Game Center debuts next week – Game Hunters: In search of video games and interactive awesomeness| sáne =January 9, 2010|access-date=September 1, 2010}}</ref>. Ol paydalanıwshılarǵa "dosların oyınǵa shaqırıw, sáykes keliw arqalı kóp oyınshılı oyındı baslaw, ózleriniń jetiskenlikleriniń esabın júrgiziw hám joqarı kórsetkishlerin basqalar menen salıstırıw" imkaniyatın beredi. iOS 5 hám onnan joqarı versiyalar profil súwretlerin qollawdı qosadı.<ref name="appleDEV" /> Game Center 2010-jıl 8-aprelde Apple shólkemlestirgen iOS 4 aldın ala kórsetiw waqıyasında járiyalandı. Avgust ayında dizimnen ótken Apple baǵdarlamashılarına aldın ala kóriw versiyası berildi<ref name="appleDEV">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/technologies/iphone/whats-new.html#gamecenter| bet = What's New in iOS 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100617053052/http://developer.apple.com/technologies/iphone/whats-new.html#gamecenter| arxivsáne = 2010-jıl 17-iyun | baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://developer.apple.com/technologies/iphone/whats-new.html#gamecenter "What's New in iOS 4"]. </cite></ref>. Ol 2010-jıl 8-sentyabrde iOS 4.1 menen birge iPhone 4, iPhone 3GS hám 2-áwladtan 4-áwladqa shekem [[iPod Touch]] qurılmalarında shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/207470/ios-gamecenter.html| bet = iOS 4.1's GameCenter to Hit iPhone Next Week| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220222020825/https://www.macworld.com/article/207470/ios-gamecenter.html| arxivsáne = 2022-jıl 22-fevral | avtor = Holt| at = Chris| sáne = 2010-jıl 1-sentyabr | jumıs = [[Macworld]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-fevral }}</ref>. Game Center iPad ta iOS 4.2.1 menen birinshi ret járiyalandı.[3] iPhone 3G, dáslepki iPhone hám birinshi áwlad iPod Touch ushın qollaw kórsetilmeydi (sońǵı eki qurılma iOS 4 ti almaǵanlıǵı sebepli, olarda Game Center bolmadı<ref name="iOS 4.2 for iPad">{{Web deregi | url = https://support.apple.com/kb/DL1060| bet = iOS 4.2 Software Update for iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130306014058/http://support.apple.com/kb/dl1060| arxivsáne = 2013-jıl 6-mart | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-oktyabr }}</ref>. Biraq, Game Center xak arqalı iPhone 3G da rásmiy emes túrde bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.shoutpedia.com/how-to-enable-game-centre-iphone-3g/| bet = How to Install Game Center on iPhone 3G [Guide]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181215222557/https://www.shoutpedia.com/how-to-enable-game-centre-iphone-3g/| arxivsáne = 2018-jıl 15-dekabr | avtor = A. Usman| sáne = 2012-jıl 31-oktyabr | jumıs = Shoutpedia| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-dekabr }}</ref>. == Apparatlıq támiynat == iOS tıń tiykarǵı apparatlıq platforması - ARM arxitekturası (ARMv7, ARMv8-A, ARMv8.2-A, ARMv8.3-A). iOS 7 den aldıńǵı iOS versiyaları tek 32-bitli ARM processorları (ARMv6 hám ARMv7-A arxitekturaları) bar iOS qurılmalarında ǵana iske túse aladı. 2013-jılı, Apple A7 chipiniń kirgiziliwi menen 64-bitli ARMv8-A processorlarına ótiwdi járiyalaǵannan keyin<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2013/09/10/ios-7-64-bit/| bet = iOS 7 will be 64-bit, just like the iPhone 5s' new A7 chip| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150924141559/http://www.engadget.com/2013/09/10/ios-7-64-bit/| arxivsáne = 2015-jıl 24-sentyabr | avtor = Wollman| at = Dana| sáne = 2013-jıl 10-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]}}</ref>, iOS 7 tolıq 64-bitli qollaw menen shıǵarıldı (bul ózine tán 64-bitli yadro, kitapxanalar, drayverler hám barlıq ornatılǵan baǵdarlamalardı óz ishine aladı)<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/9/12/4722470/iphone-5s-64-bit-processor-is-a-bigger-deal-than-you-think| bet = Why Apple's 64-bit iPhone chip is a bigger deal than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170428174943/http://www.theverge.com/2013/9/12/4722470/iphone-5s-64-bit-processor-is-a-bigger-deal-than-you-think| arxivsáne = 2017-jıl 28-aprel | avtor = Souppouris| at = Aaron| sáne = 2013-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[The Verge]]}}</ref>. 64-bitli qollaw [[App Store]] daǵı barlıq baǵdarlamalar ushın da májbúriy etildi; 2015-jıl fevral ayınan baslap App Store ǵa jiberilgen barlıq jańa baǵdarlamalar hám 2015-jıl 1-iyunnan baslap App Store ǵa jiberilgen barlıq baǵdarlama jańalanıwları ushın<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2015/07/the-state-of-the-64-bit-transition-in-ios-and-whats-left-to-be-done/| bet = The state of the 64-bit transition in iOS, and what's left to be done| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170131202530/https://arstechnica.com/apple/2015/07/the-state-of-the-64-bit-transition-in-ios-and-whats-left-to-be-done/| arxivsáne = 2017-jıl 31-yanvar | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2015-jıl 2-iyul | baspaxana = [[Ars Technica]]}}</ref>. iOS 11, 32-bitli ARM processorları bar barlıq iOS qurılmalarına, sonday-aq 32-bitli baǵdarlamalarǵa qollawdı toqtattı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2017/06/goodbye-32-bit-ios-11-ends-support-for-the-iphone-5-and-the-ipad-4/| bet = iOS 11 drops the iPhone 5 and 5C and the fourth-gen iPad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170605192202/https://arstechnica.com/apple/2017/06/goodbye-32-bit-ios-11-ends-support-for-the-iphone-5-and-the-ipad-4/| arxivsáne = 2017-jıl 5-iyun | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 5-iyun | baspaxana = [[Ars Technica]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2017/06/06/ios-11-32-bit-mac-app-store-64-bit/| bet = 32-bit apps will not launch on iOS 11, Mac App Store transition to 64-bit from 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170620040920/https://9to5mac.com/2017/06/06/ios-11-32-bit-mac-app-store-64-bit/| arxivsáne = 2017-jıl 20-iyun | avtor = Mayo| at = Benjamin| sáne = 2017-jıl 6-iyun | baspaxana = [[Apple community#9to5Mac|9to5Mac]]}}</ref>, sol arqalı iOS tı tek 64-bitli etip qoydı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2017/04/what-the-death-of-32-bit-ios-could-mean-for-apples-hardware-and-software/| bet = What the death of 32-bit iOS could mean for Apple's hardware and software| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170429003555/https://arstechnica.com/apple/2017/04/what-the-death-of-32-bit-ios-could-mean-for-apples-hardware-and-software/| arxivsáne = 2017-jıl 29-aprel | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 13-aprel | baspaxana = [[Ars Technica]]}}</ref>. == Rawajlandırıw == iOS baǵdarlamalıq rawajlandırıw jıynaǵı (SDK) iOS ta jumıs isleytuǵın mobil baǵdarlamalardı rawajlandırıwǵa múmkinshilik beredi. 2007-jılı iPhone dı ashıq járiyalawdan aldın rawajlandırıw waqtında, [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń sol waqıttaǵı bas direktori [[Stiv Jobs|Stiv Djobs]] úshinshi tárep rawajlandırıwshılarına iOS ushın tuwma [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalar]] jaratıwǵa ruqsat beriwdi niyetlemegen edi, onıń ornına olardı Safari veb-brauzeri ushın veb-baǵdarlamalar jaratıwǵa baǵdarlaǵan<ref name="No native apps">{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2011/10/21/jobs-original-vision-for-the-iphone-no-third-party-native-apps/| bet = Jobs' original vision for the iPhone: No third-party native apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170611063324/https://9to5mac.com/2011/10/21/jobs-original-vision-for-the-iphone-no-third-party-native-apps/| arxivsáne = 2017-jıl 11-iyun | sáne = 2011-jıl 21-oktyabr | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Biraq, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılardan]] kelgen qarsılıq kompaniyanı qayta oylanıwǵa májbúr etti<ref name="No native apps" /> hám Djobs 2007-jıldıń oktyabr ayında Apple kompaniyasınıń 2008-jıldıń fevral ayına shekem baǵdarlamashılar ushın baǵdarlamalıq rawajlandırıw jıynaǵın usınıwın járiyaladı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/apple/apple-confirms-iphone-sdk-coming-next-year/| bet = Apple confirms iPhone SDK coming next year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170828010954/https://www.digitaltrends.com/apple/apple-confirms-iphone-sdk-coming-next-year/| arxivsáne = 2017-jıl 28-avgust | avtor = Duncan| at = Geoff| sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = [[Digital Trends]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/07/10/17/steve_jobs_confirms_native_iphone_sdk_by_february| bet = Steve Jobs confirms native iPhone SDK by February| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170828020104/http://appleinsider.com/articles/07/10/17/steve_jobs_confirms_native_iphone_sdk_by_february| arxivsáne = 2017-jıl 28-avgust | sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>, SDK 2008-jıl 6-martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1132400/iphonesdk.html| bet = Apple unveils iPhone SDK| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170828015010/http://www.macworld.com/article/1132400/iphonesdk.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-avgust | avtor = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2008/03/06/live-from-apples-iphone-press-conference/| bet = Live from Apple's iPhone SDK press conference| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170614212140/https://www.engadget.com/2008/03/06/live-from-apples-iphone-press-conference/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyun | avtor = Block| avtorsilteme = Ryan Block| at = Ryan| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. SDK Mac jeke kompyuterleri paydalanıwshıları ushın biypul júklep alınadı<ref name="SDK FAQ">{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/faq-what-does-the-iphone-sdk-mean/| bet = FAQ: What does the iPhone SDK mean?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160913135508/http://www.cnet.com/news/faq-what-does-the-iphone-sdk-mean/| arxivsáne = 2016-jıl 13-sentyabr | avtor = Guevin| at = Jennifer| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Ol [[Microsoft Windows]] kompyuterleri ushın jetkilikli emes<ref name="SDK FAQ" /> SDK iOS qurılmalarınıń hár túrli funkciyaları men xızmetlerine, mısalı, apparat hám baǵdarlama atributlarına baǵdarlamashılardıń kiriwine múmkinshilik beretuǵın jıynaqlardı óz ishine aladı.<ref name="MacRumors SDK">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2008/03/06/apple-releases-iphone-sdk-demos-spore-instant-messaging/| bet = Apple Releases iPhone SDK, Demos Spore, Instant Messaging| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160311195044/http://www.macrumors.com/2008/03/06/apple-releases-iphone-sdk-demos-spore-instant-messaging/| arxivsáne = 2016-jıl 11-mart | avtor = Kim| at = Arnold| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Sonday-aq, onda rawajlandırıw waqtında qurılmanıń kórinisi menen islewi kompyuterde tákirarlaw ushın iPhone simulyatorı bar<ref name="MacRumors SDK" /> SDK nıń jańa versiyaları iOS tıń jańa versiyaları menen birge shıǵarıladı.<ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2015/09/11/apple-developers-os-9-apps/| bet = Apple now allowing developers to submit iOS 9, OS X El Capitan and native Watch apps to the App Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160822090552/https://9to5mac.com/2015/09/11/apple-developers-os-9-apps/| arxivsáne = 2016-jıl 22-avgust | avtor = Mayo| at = Benjamin| sáne = 2015-jıl 11-sentyabr | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2013/06/10/new-ios-sdk-features-for-developers/| bet = New iOS SDK features for developers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180115215751/https://www.engadget.com/2013/06/10/new-ios-sdk-features-for-developers/| arxivsáne = 2018-jıl 15-yanvar | avtor = Sande| at = Steven| sáne = 2013-jıl 10-iyun | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Baǵdarlamalardı sınap kóriw, texnikalıq járdem alıw hám App Store arqalı baǵdarlamalardı tarqatıw ushın baǵdarlamashılar Apple Developer Baǵdarlamasına jazılıwı kerek.<ref name="SDK FAQ" /> Xcode penen birge, iOS SDK baǵdarlamashılarǵa [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] hám Objective-C sıyaqlı rásmiy qollanılatuǵın [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinen]] paydalanıp, iOS [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamaların]] jazıwǵa járdem beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.androidauthority.com/developing-for-android-vs-ios-697304/| bet = Developing for Android vs developing for iOS – in 5 rounds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170626191841/http://www.androidauthority.com/developing-for-android-vs-ios-697304/| arxivsáne = 2017-jıl 26-iyun | avtor = Sinicki| at = Adam| sáne = 2016-jıl 9-iyun | jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. Basqa kompaniyalar da óz [[programmalastırıw]] tillerin qollanıp, tuwma iOS baǵdarlamaların rawajlandırıwǵa múmkinshilik beretuǵın qurallardı jaratqan<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2009/09/monotouch-drops-net-into-apples-walled-app-garden/| bet = MonoTouch drops .NET into Apple's walled app garden| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151122123311/http://arstechnica.com/information-technology/2009/09/monotouch-drops-net-into-apples-walled-app-garden/| arxivsáne = 2015-jıl 22-noyabr | avtor = Paul| at = Ryan| sáne = 2009-jıl 15-sentyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1150522/cs5launch.html| bet = Adobe unleashes Creative Suite 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140924005201/http://www.macworld.com/article/1150522/cs5launch.html| arxivsáne = 2014-jıl 24-sentyabr | avtor = Dove| at = Jackie| sáne = 2010-jıl 11-aprel | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. === Jańalaw tariyxı hám kestesi === [[Apple Inc.|Apple]] hár jılı [[iTunes]] arqalı, al iOS 5-ten baslap hawa arqalı da iOS operaciyalıq sistemasına úlken jańalawlar beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1163060/up_close_with_ios_5_wireless_syncing_and_updating.html| bet = Up close with iOS 5: Wireless syncing and updating| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170808112956/http://www.macworld.com/article/1163060/up_close_with_ios_5_wireless_syncing_and_updating.html| arxivsáne = 2017-jıl 8-avgust | avtor = Caldwell| at = Serenity| sáne = 2011-jıl 15-oktyabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun }}</ref>. Qurılma jańalawlar ushın mesu.apple.com saytındaǵı XML tiykarlanǵan PLIST faylın tekseredi. Jańalawlar shifrlanbaǵan ZIP faylları túrinde jetkeriledi. Jańalawlar belgili aralıqlarda tekseriledi hám eger qosılǵan bolsa, avtomatik túrde júklep alınadı hám ornatıladı. Bolmasa, paydalanıwshı olardı qolda ornatıwı múmkin yamasa eger qurılma zaryadqa qosılǵan hám Wi-Fi ǵa jalǵanǵan bolsa, túnde avtomatik ornatıwǵa ruqsat beriw soraladı. [[iPod Touch]] paydalanıwshıları dáslebinde esap qaǵıydalarına kóre, onı iPhone yamasa [[Apple TV]] sıyaqlı "jazılıw qurılması" dep belgilemegenligi sebepli, sistema baǵdarlaması jańalawları ushın tólem tólew kerek edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/about-that-20-upgrade/| bet = About that $20 upgrade...| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171031215628/https://www.cnet.com/news/about-that-20-upgrade/| arxivsáne = 2017-jıl 31-oktyabr | sáne = 2008-jıl 15-yanvar | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/189247/ipodtouch-3.html| bet = Accounting rules behind iPod Touch update charge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220216222015/https://www.macworld.com/article/189247/ipodtouch-3.html| arxivsáne = 2022-jıl 16-fevral | avtor = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2008-jıl 7-fevral | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-fevral }}</ref>, bul kóp iPod Touch iyeleriniń jańalanbawına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/09/06/25/upgrade_fee_sees_few_ipod_touch_users_updating_to_3_0_software| bet = Upgrade fee sees few iPod Touch users updating to 3.0 software| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170305192021/http://appleinsider.com/articles/09/06/25/upgrade_fee_sees_few_ipod_touch_users_updating_to_3_0_software| arxivsáne = 2017-jıl 5-mart | avtor = Oliver| at = Sam| sáne = 2009-jıl 25-iyun | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun }}</ref>. 2009-jılı sentyabr ayında esap qaǵıydalarındaǵı ózgeris waqtınsha maqullandı, bul Apple kompaniyasınıń tabısına hám akciya bahasına tásir etip, iPod Touch jańalawların biypul jetkeriwge múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2009/09/accounting-rules-change-could-end-ipod-touch-update-fee/| bet = Accounting rules change could end iPod Touch update fee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170708034000/https://arstechnica.com/apple/2009/09/accounting-rules-change-could-end-ipod-touch-update-fee/| arxivsáne = 2017-jıl 8-iyul | avtor = Foresman| at = Chris| sáne = 2009-jıl 14-sentyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://fortune.com/2009/09/14/accounting-rule-change-in-apples-favor/| bet = Accounting rule change in Apple's favor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170711122406/http://fortune.com/2009/09/14/accounting-rule-change-in-apples-favor/| arxivsáne = 2017-jıl 11-iyul | avtor = Elmer-DeWitt| at = Philip| sáne = 2009-jıl 14-sentyabr | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun }}</ref>. Apple jıllar dawamında iOS qollaytuǵın qurılmalar ushın jańalaw dáwirin áhmiyetli dárejede uzayttı. iPhone (1-áwlad) hám iPhone 3G tek eki iOS jańalawın aldı, al keyingi modeller bes, altı hám jeti jıl dawamında qollawǵa iye boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/chart/5824/ios-iphone-compatibility/| bet = Infographic: How Long Does Apple Support Older iPhone Models?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200807035858/https://www.statista.com/chart/5824/ios-iphone-compatibility/| arxivsáne = 2020-jıl 7-avgust | jumıs = Statista Infographics| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imore.com/apples-continual-software-support-iphones-major-reason-theyre-popular| bet = Here's how long Apple supports older iPhone models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200818214108/https://www.imore.com/apples-continual-software-support-iphones-major-reason-theyre-popular| arxivsáne = 2020-jıl 18-avgust | sáne = 2019-jıl 3-iyul | jumıs = iMore| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-avgust }}</ref>. === XNU yadrosı === iOS yadrosı Darwin sistemasınıń XNU yadrosı bolıp tabıladı. Dáslepki iPhone OS (1.0) tan iPhone OS 3.1.3 ke shekem Darwin 9.0.0d1 qollanılǵan. iOS 4 Darwin 10 ǵa tiykarlanǵan. iOS 5 Darwin 11 ge tiykarlanǵan. iOS 6 Darwin 13 ke tiykarlanǵan. iOS 7 hám iOS 8 Darwin 14 ke tiykarlanǵan. iOS 9 Darwin 15 ke tiykarlanǵan. iOS 10 Darwin 16 ǵa tiykarlanǵan. iOS 11 Darwin 17 ge tiykarlanǵan. iOS 12 Darwin 18 ge tiykarlanǵan. iOS 13 Darwin 19 ǵa tiykarlanǵan. iOS 14 Darwin 20 ǵa tiykarlanǵan. iOS 15 Darwin 21 ge tiykarlanǵan. iOS 16 Darwin 22 ge tiykarlanǵan. iOS 6 da yadro OS X Mountain Lion ǵa uqsas ASLR ǵa tiykar etilgen. Bul yadro kodınıń ornalasıwın biliw múmkin bolmaǵanlıqtan, eksploit múmkinshiliklerin quramalırastıradı. Apple XNU yadrosın [[ashıq kodlı]] etken<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.apple.com/source/xnu/| bet = Source Browser| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180218095814/https://opensource.apple.com/source/xnu/| arxivsáne = 2018-jıl 18-fevral | jumıs = Apple Open Source| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-mart }}</ref>. Derekler dáslepki BSD bólimleri ushın 3-punktli<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/licenses/BSD-3-Clause| bet = The 3-Clause BSD License| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210303132019/https://opensource.org/licenses/BSD-3-Clause| arxivsáne = 2021-jıl 3-mart | sáne = 2011-jıl 22-may | jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-mart }}</ref> BSD lisenziyası astında, al Apple qosqan bólimler Apple Ashıq Derek Lisenziyası astında<ref>{{Web deregi | url = https://images.apple.com/publicsource/pdf/apple-public-source-license.pdf| bet = Apple Public Source License, Version 1.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210814035339/https://images.apple.com/publicsource/pdf/apple-public-source-license.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 14-avgust | sáne = 1999-jıl 16-mart | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-mart }}</ref>. iOS te qollanılǵan versiyalar jetkilikli emes; tek ǵana macOS te qollanılǵan versiyalar jetkilikli iOS fayl sistemasında yadro keńeytiwleri (kextler) joq, haqıyqatında bar bolsa da. Yadro [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshi]] durıs yadronı, kextler menen birge (barlıǵı __PRELINK_TEXT bóliminde jıynalǵan) hám olardıń plist faylların (__PRELINK_INFO bóliminde) kórsetiw ushın dekompressiya etiliw múmkin. Yadro keshi úshinshi táreptiń quralları járdeminde tikkeley dekompressiya etiliwi múmkin (eger shifrı sheshilgen bolsa). iOS 10 beta versiyaları hám ápiwayi tekst yadro keshleri payda bolǵannan keyin, bul qurallar tek ǵana yadro keshin tolıq ólshemine shekem ashıw ushın lzssdec qollanılǵannan soń ǵana qollanıla aladı. Cydia alternativ baǵdarlaması tárepinen berilgen kextstat iOS te islemeydi, sebebi kextstat <code>kmod_get_info(...)</code> funktsiyasına tiykarlanǵan, al bul funktsiya iOS 4 hám Mac OS X Snow Leopard te eskirgen API bolıp esaplanadı. Shiyki XML maǵlıwmatların shıǵara alatuǵın basqa da alternativ baǵdarlamalar bar. Rawajlanıw qurılmalarında, yadro bárqulla  /System/Library/Caches/com.apple.kernelcaches/kernelcache jaylasıwında saqlanǵan statikalıq baylanısqan [[Kesh (esaplaw texnikası)|kesh]] túrinde saqlanadı, ol júkleniw waqtında ashıladı hám iske túsiriledi. Basında, iOS tıń yadro versiyası ádette sáykes keliwshi macOS versiyasınan joqarı bolatuǵın edi. Waqıt ótip, iOS hám macOS yadroları bir-birine jaqınlasıp keldi. Bul tańqalarlıq emes, sebebi iOS jańa funkciyalardı (mısalı, ASLR Yadrosı, ádepki muzlatqısh hám hár túrli qáwipsizlikti kúsheytiwshi funkciyalar) engizip, olar dáslep qosılıp, keyin ala macOS qa kelgen edi. Kórip turǵanıńızday, Apple kompaniyası waqıttıń ótiwi menen iOS hám macOS yadroların áste-aqırın birlestirip atır. Hárbir versiya ushın qurılıs sánesi processorlar arasında azǵana parıq qıladı. Bunıń sebebi, qurılıslar izbe-iz ámelge asırıladı. === Jailbreaking (Qulıplı ashıw) === Dáslepki shıǵarılǵan waqtınan baslap, iOS Apple tárepinen ruqsat etilmegen funkciyalardı qosıwǵa baǵdarlanǵan hár túrli hacking usıllarına duwshar bolıp kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2007/07/10/iphone-hackers-we-have-owned-the-filesystem/| bet = iPhone Hackers: "we have owned the filesystem"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170401233052/https://www.engadget.com/2007/07/10/iphone-hackers-we-have-owned-the-filesystem/| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | avtor = Ricker| at = Thomas| sáne = 2007-jıl 10-iyul | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. Apple kompaniyasınıń tiykarǵı iOS App Store xızmetiniń 2008-jılǵı debiyutına deyin, jailbreaking nıń tiykarǵı maqseti App Store nıń tiykarǵı baǵdarlamaların ornatıw ushın Apple dıń tólem mexanizmin aylanıp ótiw bolǵan<ref>{{Cite news|last=Healey|first=Jon|title=Hacking the iPhone| sáne =August 6, 2007|url=http://www.latimes.com/news/opinion/la-oew-healey6aug06,0,3456267.story|access-date=August 6, 2007}}</ref>. Apple kompaniyası bul qurallardı buzıw ushın arnawlı islep shıǵılǵan iOS baǵdarlama jańalanıwların shıǵarmaytuǵınlıǵın bildirgen (SIM qulpın ashıw ámelge asıratuǵın baǵdarlamalardan basqa); biraq, hárbir keyingi iOS jańalanıwı menen, aldın dúzetilmegen jailbreak eksploytları kóbinese dúzetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.geek.com/apple/apples-joswiak-we-dont-hate-iphone-coders-1374199/| bet = Apple's Joswiak: We Don't Hate iPhone Coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170220092613/https://www.geek.com/apple/apples-joswiak-we-dont-hate-iphone-coders-1374199/| arxivsáne = 2017-jıl 20-fevral | sáne = 2007-jıl 11-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}</ref>. Qurılma júklengende, ol dáslep Apple dıń óz yadrosın júkleydi, sonlıqtan jailbreak islengen qurılma hár júklengende eksploytlanıwı hám yadrosı dúzetiliwi kerek. Jailbreak tıń hár qıylı túrleri bar. Baylanıssız (untethered) jailbreak paydalanıwshıǵa qurılmanı qálegen waqıtta óshirip, qayta qosıwǵa múmkinshilik beretuǵın jetkilikli kúshli eksploytlardı paydalanatuǵın bolıp, qurılma tolıq júklenedi hám yadro kompyuterdiń járdemisiz dúzetiledi – basqasha aytqanda, ol hár qayta júklengennen keyin de jailbreak islegende qaladı. Biraq, ayırım jailbreakler baylanıslı (tethered) boladı. Baylanıslı jailbreak tek bir ret júkleniw dawamında ǵana qurılmanı waqtınsha jailbreak qıla aladı. Eger paydalanıwshı qurılmanı óshirip, keyin jailbreak quralınıń járdemisiz qayta qossa, qurılma endi dúzetilgen yadro menen jumıs islemeydi hám ol quramalı júklengen halatta, mısalı, Qayta tiklew rejiminde (Recovery Mode) qısılıp qalıwı múmkin. Qurılmanıń tolıq hám dúzetilgen yadro menen júkleniwi ushın, ol hár qosılǵanda [[kompyuter]] járdeminde ("quraldıń "baylanıslı júklew" funkciyasın qollanıp) "qayta jailbreak" qılınıwı kerek. Qurılmadaǵı fayllarǵa kirgizilgen barlıq ózgerisler (mısalı, ornatılǵan paket faylları yamasa ózgertilgen sistema faylları) qayta júkleniwler arasında saqlanadı, sonıń ishinde tek qurılma jailbreak qılınǵanda ǵana isley alatuǵın ózgerisler de (mısalı, ornatılǵan paket faylları)<ref>{{Web deregi | url = https://www.idownloadblog.com/2019/11/21/types-of-jailbreaks/| bet = Understanding untethered, semi-untethered, semi-tethered, and tethered jailbreaks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191122153719/https://www.idownloadblog.com/2019/11/21/types-of-jailbreaks/| arxivsáne = 2019-jıl 22-noyabr | avtor = Bouchard| at = Anthony| sáne = 2019-jıl 22-noyabr | til = en-US| jumıs = iDownloadBlog.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-may }}</ref>. Sońǵı jıllarda eki basqa sheshim payda boldı – yarım-baylanıslı (semi-tethered) hám yarım-baylanıssız (semi-untethered)<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://promon.co/security-news/what-you-need-to-know-about-ios-jailbreaks| bet = What you need to know about iOS jailbreaks - Promon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240825065819/https://promon.co/security-news/what-you-need-to-know-about-ios-jailbreaks| arxivsáne = 2024-jıl 25-avgust | til = en| jumıs = promon.co| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-may }}</ref>. Yarım-baylanıslı sheshim - bul qurılmanıń óz betinshe júklene alıwı, biraq onda endi dúzetilgen yadro bolmaydı, sonlıqtan ózgertilgen kodtı orınlay almaydı. Degen menen, ol ádepki iOS sıyaqlı, normal funkciyalar ushın ele de qollanılıwı múmkin. Dúzetilgen yadro menen baslaw ushın, paydalanıwshı qurılmanı jailbreak quralınıń járdeminde qosıwı kerek<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://ios.cfw.guide/types-of-jailbreak/| bet = Types of Jailbreak {{!}} iOS Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240531184251/https://ios.cfw.guide/types-of-jailbreak/| arxivsáne = 2024-jıl 31-may | jumıs = ios.cfw.guide| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-may }}</ref>. Yarım-baylanıssız jailbreak qurılmanı óz betinshe qosıw múmkinshiligin beredi. Birinshi júkleniwde qurılma dúzetilgen yadro menen jumıs islemeydi. Biraq, yadro dúzetiwlerin qollanıw ushın kompyuterden quraldı qollanıw ornına, paydalanıwshı óz qurılmasında isleytuǵın qosımsha (ádettegidey Cydia Impactor járdeminde sırttan júklengen) járdeminde qurılmasın qayta jailbreak qıla aladı. iOS 9.2-9.3.3 hám 64-bitli 10.x jailbreakleri jaǵdayında, Safari-ge tiykarlanǵan eksploytlar bar edi, sonlıqtan qayta jailbreak qılıw ushın veb-saytlar paydalanılıwı múmkin edi. Tolıǵıraq: Hárbir iOS qurılmasında tek isenimli/qol qoyılǵan kodtıń júkleniwine háreket etetuǵın júklew dizbegi (bootchain) bar. Baylanıslı jailbreak qılınǵan qurılma jailbreak qılıw quralınıń járdeminde júklene aladı, sebebi qural USB arqalı eksploytlardı orınlaydı, bul "isenim dizbegin" aylanıp ótedi, pwned (qol qoyıwdı tekseriwsiz) iBEC yamasa iBoot-qa júklep, júklew processin juwmaqlaydı. Apple-dıń tiykarǵı iOS qosımshalar dúkanı hám onıń menen birge úshinshi tárep qosımshaları payda bolǵannan beri, jailbreak qılıwdıń ulıwma sebepleri ózgerdi<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/columnist/edwardbaig/2007-06-26-iphone-review_N.htm|title=Apple's iPhone isn't perfect, but it's worthy of the hype|last=Baig, Edward C.| sáne =June 26, 2007|access-date=June 28, 2007}}</ref>. Adamlar hár qıylı sebeplerge kóre jailbreak qıladı, sonıń ishinde fayl sistemasına kiriwdi alıw, arnawlı qurılma temaların ornatıw hám SpringBoard-tı ózgertiw bar. Qosımsha sebep - bul pirat qosımshaların ornatıw múmkinshiligin beriw boladı. Ayırım qurılmalarda jailbreak basqa operaciyalıq sistemalardı, mısalı [[Android]] hám [[Linux]] yadrosın ornatıwǵa múmkinshilik beredi. Tiykarınan, paydalanıwshılar iOS-tıń sheklewleri sebepli óz qurılmaların jailbreak qıladı. Qollanılǵan usılǵa baylanıslı, jailbreak nátiyjesi turaqlı yamasa waqtınsha bolıwı múmkin<ref name="WhatIsJB">{{Web deregi | url = http://www.ipadforums.net/ipad-hacking/2838-jailbreaking-explained.html| bet = Jailbreaking Explained| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121102053916/http://www.ipadforums.net/ipad-hacking/2838-jailbreaking-explained.html| arxivsáne = 2012-jıl 2-noyabr | avtor = IPad| at = MAX| sáne = 2010-jıl 6-may | baspaxana = IPad Forums| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-noyabr }}</ref>. 2010-jılı, Elektronlıq Shegaralar Fondı (EFF) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Avtorlıq huqıq basqarmasın Cifrlı Mıńjıllıq Avtorlıq huqıq nızamı (DMCA) boyınsha avtorlıq huqıqtı qorǵaw sistemalarınan ótiwge qoyılǵan ulıwma tıyımǵa qarsı biykarlaw beriwge kóndirdi. Bul biykarlaw iPhone telefonların tek nızamlı alınǵan qosımshalardı qosıw maqsetinde jailbreak qılıwǵa ruqsat beredi. Biykarlaw Apple hám iPhone iyesi arasındaǵı kelisim qatnaslarına tásir etpeydi, mısalı, jailbreak qılıw iPhone kepilligin joq etedi; biraq, bul tek Apple-dıń jailbreak qılınǵan qurılmalardı remont qılıw kerek bolǵan jaǵdayda dúzetiwi yamasa dúzetpewi boyınsha óz qálewine tiykarlanǵan. Sonıń menen birge, Avtorlıq huqıq basqarması iPhone-dı qulplawdan shıǵarıwdı DMCA-nıń aylanıp ótiw tıyımlarınan azat etti<ref>{{Web deregi | url = http://www.copyright.gov/fedreg/2010/75fr43825.pdf| bet = U.S. Copyright Office Final 2010 Anti-Circumvention Rulemaking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120501085441/http://www.copyright.gov/fedreg/2010/75fr43825.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 1-may | sáne = 2010-jıl 27-iyul | baspaxana = U.S. Copyright Office| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-avgust }}</ref>. iPhone-dı qulplawdan shıǵarıw onı sol telefon modeli islewge arnalǵan GSM yamasa CDMA texnologiyasın qollanıwshı hár qanday sımsız baylanıs operatorı menen paydalanıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="WhatisUnlock">{{Web deregi | url = http://www.knowyourmobile.com/glossary/l/488285/locked_unlocked.html| bet = Locked / Unlocked – a definition of the terms Locked and Unlocked from the Know Your Mobile mobile phone glossary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120831061738/http://www.knowyourmobile.com/glossary/l/488285/locked_unlocked.html| arxivsáne = 2012-jıl 31-avgust | avtor = Mobile| at = Know Your| sáne = 2010-jıl 19-may | baspaxana = Know Your Mobile| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-noyabr }}</ref>. === Qulplawdan shıǵarıw === Dáslepki waqıtları AQSHtaǵı kópshilik sımsız baylanıs operatorları iPhone iyelerin onı basqa operatorlar menen paydalanıw ushın qulplawdan shıǵarıwǵa ruqsat bermedi. Biraq, AT&T kelisim shártlerin orınlaǵan iPhone iyelerin qurılmanı qulplawdan shıǵarıwǵa ruqsat berdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.att.com/esupport/article.jsp?sid=KB414532| bet = AT&T – What are the eligibility requirements for unlocking iPhone?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120803185724/https://www.att.com/esupport/article.jsp?sid=KB414532| arxivsáne = 2012-jıl 3-avgust | baspaxana = AT&T}}</ref>. Qurılmanı qulplawdan shıǵarıw boyınsha kórsetpeler Apple tárepinen berilgen<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT5014| bet = iPhone: About unlocking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121017021001/http://support.apple.com/kb/HT5014| arxivsáne = 2012-jıl 17-oktyabr | sáne = 2021-jıl 4-mart | baspaxana = [[Apple Inc.]] Website}}</ref>, biraq aqırında qurılmanı qulplawdan shıǵarıwǵa ruqsat beriw tek operatordıń qálewine baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/ht1937| bet = iPhone: Wireless Carrier Support and Features| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130424042251/http://support.apple.com/kb/HT1937| arxivsáne = 2013-jıl 24-aprel | sáne = 2013-jıl 12-aprel | baspaxana = [[Apple Inc.]] Website| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-may }}</ref>. Bul operator tárepinen berilgen iPhone-dı basqa tarmaqlar menen paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. iOS hám iPhone-nıń házirgi versiyaları qurılma qay jerde satıp alınǵanına qaramastan, bir neshe operatorlar boyınsha LTE-ni tolıq qollap-quwatlaydı. SIM qulplaw sheklewlerin alıp taslaw ushın baǵdarlamalar bar, biraq olar Apple tárepinen qollap-quwatlanbaydı hám kóbinese turaqlı qulplawdan shıǵarıw bolıp esaplanbaydı – bul jumsaq qulplawdan shıǵarıw<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT3743| bet = Unauthorized modification of iOS can cause security vulnerabilities, instability, shortened battery life, and other issues| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130510123825/http://support.apple.com/kb/HT3743| arxivsáne = 2013-jıl 10-may | sáne = 2018-jıl 15-iyun | baspaxana = [[Apple Inc.]]}}</ref>, ol iPhone-dı ózgertip, bazalıq diapazon hár qanday GSM operatorınıń SIM kartasın qabıl etiwine alıp keledi. SIM qulplawdan shıǵarıw jailbreak emes, biraq bul rásmiy emes baǵdarlamalıq qulplawdan shıǵarıw ushın jailbreak te talap etiledi. Baǵdarlamalıq qulplawdan shıǵarıwdıń nızamlılıǵı hárbir elde hár qıylı; mısalı, AQSHta 2013-jıl 26-yanvardan aldın satıp alınǵan qurılmalardı rásmiy emes baǵdarlamalıq qulplawdan shıǵarıw ushın DMCA boyınsha biykarlaw bar. == Cifrlı huqıqlardı basqarıw == iOS-tıń jabıq hám menshik tábiyatı sın pikirlerdi payda etti, ásirese Elektronlıq shegaralar fondı sıyaqlı cifrlı huqıqlar jaqławshıları, kompyuter injeneri hám belsendi Brewster Kahle, internet nızamı boyınsha qánige Djonatan Cittreyn hám Erkin baǵdarlama támiynatı fondı tárepinen. Olar iPad-tıń tanıstırıw waqıyasına qarsı narazılıq bildirdi hám iPad-tı ózleriniń "Dizayn boyınsha kemshilikli" atlı kampaniyasınıń baǵdarı etip aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.defectivebydesign.org/ipad| bet = Tell Tim Cook: No more DRM for Apple| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920090650/https://www.defectivebydesign.org/ipad| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | jumıs = [[Defective by Design]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/tech-policy/2010/01/protestors-ipad-is-nothing-more-than-a-golden-calf-of-drm/| bet = Protestors: iPad is nothing more than a golden calf of DRM| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170402081221/https://arstechnica.com/tech-policy/2010/01/protestors-ipad-is-nothing-more-than-a-golden-calf-of-drm/| arxivsáne = 2017-jıl 2-aprel | avtor = Anderson| at = Nate| sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://thedianerehmshow.org/shows/2010-02-03/mobile-devices-and-next-computing-revolution-0| bet = Mobile Devices and the Next Computing Revolution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101201053215/http://thedianerehmshow.org/shows/2010-02-03/mobile-devices-and-next-computing-revolution-0| arxivsáne = 2010-jıl 1-dekabr | sáne = 2010-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-iyun }}</ref>. Básekiles [[Microsoft]] kompaniyası PR wákili arqalı Apple-dıń óz platforması ústinen baqlaw alıp barıwına sın pikir bildirdi<ref>{{Web deregi | url = http://technologizer.com/2010/01/28/microsoft-ipads-closed-platfor-is-humorous/| bet = Microsoft PR spokesman condemns iPad for being "locked down"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120305021357/http://technologizer.com/2010/01/28/microsoft-ipads-closed-platfor-is-humorous/| arxivsáne = 2012-jıl 5-mart | sáne = 2010-jıl 29-yanvar }}</ref>. Máseleniń tiykarı iOS dizaynı tárepinen júklengen sheklewler bolıp tabıladı, atap aytqanda, satıp alınǵan medianı Apple platformasına baylaw ushın arnalǵan [[cifrlı]] huqıqlardı basqarıw (DRM), rawajlanıw modeli (iOS ushın islep shıǵılǵan qosımshalardan paydalanıw ushın jıllıq jazılıw talap etiledi), qosımshalar ushın oraylastırılǵan maqullaw procesi, sonday-aq Appledıń platformanıń ózi ústinen ulıwma baqlaw hám qulplaw. Ásirese, Appledıń qálegeninde qosımshalardan uzaqtan óshiriw yamasa joq qılıw múmkinshiligi máselesi bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.eff.org/deeplinks/2014/12/sorry-iphone-users-apples-dev-agreement-means-no-eff-mobile-app-iphone| bet = Sorry iPhone Users: Apple's Dev Agreement Means No EFF Mobile App for iOS| avtor = McSherry| at = Corynne| sáne = 2015-jıl 7-yanvar | til = en| jumıs = Electronic Frontier Foundation| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-noyabr }}</ref>. Texnologiya jámiyetindegi ayırım adamlar qulplawlı iOS-tıń Apple-dıń esaplaw texnikasına degen kózqarasındaǵı ósip atırǵan tendenciyanı kórsetiwinen qáweterleniwdi bildirdi, ásirese Appledıń háweskerler "oynay alatuǵın" mashinalardan bas tartıwı hám bunday sheklewlerdiń baǵdarlamalıq innovaciyalardı toqtatıp qoyıw potencialı bar ekenligin atap ótti<ref>{{Web deregi | url = http://apple.slashdot.org/story/10/01/31/1657233/Apples-Trend-Away-From-Tinkering| bet = Apple's Trend Away From Tinkering| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100208164828/http://apple.slashdot.org/story/10/01/31/1657233/Apples-Trend-Away-From-Tinkering| arxivsáne = 2010-jıl 8-fevral | sáne = 2010-jıl 31-yanvar | baspaxana = Slashdot| qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-iyun }}</ref>. Burınǵı [[Facebook]] baǵdarlamashısı Djo Xyuitt Appledıń óz apparatlıq támiynatı ústinen baqlaw alıp barıwına "jawız precedent" dep qarsı shıqtı, biraq iOS-tıń qosımshalarınıń sandboxlanıwın maqtadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cultofmac.com/pundits-on-the-ipads-closed-system-its-doom-for-pcs-no-its-great/28440| bet = Pundits On The iPad's Closed System: It's Doom For PCs, No It's Great| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100515124959/http://www.cultofmac.com/pundits-on-the-ipads-closed-system-its-doom-for-pcs-no-its-great/28440| arxivsáne = 2010-jıl 15-may | avtor = Leander Kahney| sáne = 2010-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-iyun }}</ref>. == Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq == iOS [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynattıń]] ekewinde de kóplegen qáwipsizlik ózgesheliklerinen paydalanadı. == Qabıl etiw == === Bazar úlesi === iOS dúnyadaǵı eń kóp tarqalǵan [[mobil operaciyalıq sistema]] bolıp, [[Android]]-tan keyingi orında turadı. Sońǵı jıllarda iPad-lardıń satılıwı da Android-tan artta qalıp atır, al veb qollanıw boyınsha (barlıq qollanıwdıń wákili sıpatında) iPad-lar (iOS qollanılatuǵın) ele eń kóp tarqalǵan bolıp qalmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/#tablet-os-ww-monthly-201612-201612-map| bet = StatCounter Global Stats – Browser, OS, Search Engine including Mobile Usage Share| arxivurl = https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#tablet-os-ww-monthly-201612-201612-map| arxivsáne = 2012-jıl 26-may | jumıs = [[StatCounter]] GlobalStats| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-sentyabr }}</ref>. 2014-jılǵı [[Dúnya júzlik Baǵdarlamashılar Konferenciyası|WWDC]]-de Tim Kuk 2014-jıldıń iyun ayına kelip 800 million qurılma satılǵanın ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2014/6/2/5772344/apple-wwdc-2014-stats-update| bet = Apple has sold more than 800 million iOS devices, 130 million new iOS users in the last year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170210135711/http://www.theverge.com/2014/6/2/5772344/apple-wwdc-2014-stats-update| arxivsáne = 2017-jıl 10-fevral | avtor = Ingraham| at = Nathan| sáne = 2014-jıl 2-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-aprel }}</ref>. 2015-jıldıń yanvar ayında Appledıń kvartal boyınsha tabıs haqqındaǵı konferenciyasında kompaniya 2007-jıldan beri bir milliardtan aslam iOS qurılmasın satqanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2015/01/27/apple-one-billion-ios-devices/| bet = Tim Cook: Apple Has Sold More Than 1 Billion iOS Devices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160623144503/http://www.macrumors.com/2015/01/27/apple-one-billion-ios-devices/| arxivsáne = 2016-jıl 23-iyun | avtor = Rossignol| at = Joe| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2015/01/27/apple-announces-1-billion-ios-devices-sold/| bet = Apple announces 1 billion iOS devices sold| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170704104006/https://9to5mac.com/2015/01/27/apple-announces-1-billion-ios-devices-sold/| arxivsáne = 2017-jıl 4-iyul | avtor = Kahn| at = Jordan| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-iyun }}</ref>. 2023-jıldıń fevral ayına kelip, 2 milliard qurılma iske túsirilgen,[1] al 2007-jıldan beri 1.5 milliard iPhone satılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/263402/apples-iphone-revenue-since-3rd-quarter-2007/| bet = Apple iPhone revenue by quarter 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216142528/https://www.statista.com/statistics/263402/apples-iphone-revenue-since-3rd-quarter-2007/| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2011-jıldıń aqırına kelip, iOS [[Smartfon|smartfonlar]] hám planshetler bazarınıń 60% úlesin iyeledi<ref name="Saylor33">{{Cite book|last=Saylor|first=Michael|title=The Mobile Wave: How Mobile Intelligence Will Change Everything|year=2012|url=https://archive.org/details/mobilewavehowmob0000sayl|publisher=Vanguard Press}}</ref>. 2014-jıldıń aqırına kelip, iOS smartfon bazarınıń 14.8% in hám planshet hám eki-birde qurılmalar bazarınıń 27.6% in quradı. 2023-jıldıń may ayında StatCounter satıw kórsetkishleri emes, al internet qollanıwı tiykarında ólshengende, iOS dúnya boyınsha smartfonlardıń 31.44% inde hám planshetlerdiń 55.75% inde qollanılǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/#tablet-os-ww-monthly-201502-201503-bar| bet = StatCounter Global Stats: Top 7 Mobile Operating Systems on Feb 2015| arxivurl = https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#tablet-os-ww-monthly-201502-201503-bar| arxivsáne = 2012-jıl 26-may | jumıs = [[StatCounter]] GlobalStats| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-sentyabr }}</ref>. 2015-jıldıń úshinshi kvartalında Strategy Analytics izertlewi boyınsha, iOS-tıń dúnya júzilik [[smartfon]] bazarındaǵı úlesi rekord tómen 12.1% ke jetkenin kórsetti, bul [[Qıtay]] hám [[Afrika|Afrikadaǵı]] tómen kórsetkishler menen baylanıslı boldı. Android bazardıń 87.5% in iyeledi, al qalǵan bólimin Windows Phone hám BlackBerry quradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.strategyanalytics.com/strategy-analytics/news/strategy-analytics-press-releases/strategy-analytics-press-release/2016/11/02/strategy-analytics-android-captures-record-88-percent-share-of-global-smartphone-shipments-in-q3-2016#.WDqfU-YrKUl| bet = Strategy Analytics: Android Captures Record 88 Percent Share of Global Smartphone Shipments in Q3 2016| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161127153018/https://www.strategyanalytics.com/strategy-analytics/news/strategy-analytics-press-releases/strategy-analytics-press-release/2016/11/02/strategy-analytics-android-captures-record-88-percent-share-of-global-smartphone-shipments-in-q3-2016#.WDqfU-YrKUl| arxivsáne = 2016-jıl 27-noyabr | avtor = Sui| at = Linda| sáne = 2016-jıl 2-noyabr | baspaxana = Strategy Analytics| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2016/11/02/ios-vs-android-market-share-3q16/| bet = iOS Adoption Remains at Lowest Levels Since 2014 as Android Captures Record 87.5% Market Share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161127215126/http://www.macrumors.com/2016/11/02/ios-vs-android-market-share-3q16/| arxivsáne = 2016-jıl 27-noyabr | avtor = Rossignol| at = Joe| sáne = 2016-jıl 2-noyabr | baspaxana = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:IOS]] [[Kategoriya:Apple Inc.]] [[Kategoriya:Apple Inc. programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Apple Inc. operaciyalıq sistemaları]] qczw6bwv9reu1h3fhmdgtsorq71tjcl 0 21029 266226 228116 2026-08-18T00:01:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266226 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Dallas <!--Do not add state, per Infobox:settlement.-->|túri=Qala|súwret={{multiple image|total_width = 300px|perrow = 1/3/2/3|border = infobox|caption_align = center | image1 = View of Dallas from Reunion Tower August 2015 13.jpg | alt1 = | caption1 = [[Downtown Dallas]] }}|bayraq=Flag of Dallas.svg|bayraq eni=100px|mámleket=AQSH|region túri=AQSH{{!}}Shtat|region=[[Texas]]|rayon túri=[[List of counties in Texas|Counties]]|rayon=[[Dallas County, Texas|Dallas]], [[Collin County, Texas|Collin]], [[Denton County, Texas|Denton]], [[Kaufman County, Texas|Kaufman]], [[Rockwall County, Texas|Rockwall]]|ishki bóliniwi=<!-- parts text, or header for parts list -->|basshı túri=Mayor of Dallas{{!}}Mayor|basshı=<nowiki>Eric Johnson (Texas politician)|Eric Johnson]] (Republican Party (United States)|R)</nowiki>|dúzilgen waqtı={{Start date and age|1856|02|02}}|jer maydanı=999.2|xalıq sanı=1,304,379|sanalǵan jıl=2020|etnoxoronim=Dallasite|DST=−05:00|telefon kodı=[[Area codes 214, 469, 972, and 945|214, 469, 945, 972]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=682&frmNXX=&frmCity=Dallas&frmState=TX&frmZip=&frmCounty=Dallas&frmCompany=&search.x=0&search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=817&frmNXX=&frmCity=Dallas&frmState=TX&frmZip=&frmCounty=Dallas&frmCompany=&search.x=0&search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>|pochta indeksi={{collapsible list |title = ZIP Codes<ref>{{Web deregi | url = http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| baspaxana = USPS| bet = Zip Code Lookup| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| arxivsáne = 2010-jıl 4-noyabr }}</ref> |framestyle = border:none; padding: 0; |liststyle = text-align:center;display:none |75201-75212, 75214-75238, 75240-75244, 75246-75254, 75260-75267, 75270, 75275, 75277, 75283-75285, 75287, 75301, 75303, 75312-75313, 75315, 75320, 75326, 75336, 75339, 75342, 75354-75360, 75367-75368, 75370-75374, 75376, 75378-75382, 75389-75395, 75397-75398}}|sayt={{URL|http://www.dallascityhall.com/|dallascityhall.com}}|koordinatlar={{Coord|32|46|45|N|96|48|32|W|type:city(1,300,000)_region:US-TX|display=inline,title}}}} '''Dallas''' ‒ [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] [[Texas]] shtatındaǵı qalası bolıp, eń úlken metropolitan aymaqlarınıń tórtinshisi, Texastıń eń úlken metropolitan aymaǵı bolǵan Dallas–Fort Worth metropleksiniń eń kóp xalıqlı qalası, onıń xalqı 7.5 million adamdı quraydı. Bul qala Dallas okruginiń orayı bolıp, Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına da en jayǵan<ref>{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| bet = American FactFinder – Results| arxivurl = https://archive.today/20200213004937/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| arxivsáne = 2020-jıl 13-fevral | avtor = Bureau| at = U.S. Census| til = en| jumıs = factfinder.census.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-may }}</ref>. 2020-jılǵı sanaq boyınsha xalqı 1,304,379 adam bolıp, AQSH boyınsha xalqı eń kóp toǵızınshı qala hám Xyuston hám San Antoniodan keyingi Texas boyınsha úshinshi orındaǵı eń kóp xalıqlı qala bolıp esaplanadı<ref name="Infoplease-2023">{{Web deregi | url = https://www.infoplease.com/us/cities/top-50-cities-us-population-and-rank| bet = Top 50 Cities in the U.S. by Population and Rank| jumıs = www.infoplease.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://texasalmanac.com/topics/facts-profile| bet = Facts| sáne = 2017-jıl 20-noyabr | til = en| jumıs = Texas Almanac| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. Arqa Texas aymaǵında jaylasqan Dallas qalası [[Qubla Amerika]] [[Amerika Qurama Shtatları|Qurama Shtatlarınıń]] eń úlken metropolitan aymaǵınıń tiykarǵı orayı hám teńizge shıǵatuǵın jolı bolmaǵan AQSH-tıń eń úlken ishki metropolitan aymaǵı bolıp tabıladı. Dallas hám onıń qasındaǵı Fort Worth dáslebinde Arqa hám Shıǵıs Texastaǵı [[paxta]], sharwa hám keyin [[neft]] resurlarına jetip barıw ushın qurılǵan úlken temir jol tarmaqlardıń nátiyjesinde rawajlandı. Avtomagistral sistemasınıń qurılıwı qalada tórt úlken shtatlar aralıq avtojoldıń tutasıwı hám onıń átirapında besinshi shtatlar aralıq aylanba joldıń bolıwı menen Dallastıń transport orayı sıpatındaǵı áhmiyetin bekkemledi. Dallas bunnan soń úlken temir jol tarmaqlardıń, shtatlar aralıq avtojollardıń tutasıwı hám dúnyadaǵı eń úlken hám eń bánt aeroportlardıń biri bolǵan Dallas Fort Worth Xalıqaralıq aeroportınıń qurılıwı arqasında kúshli industrial hám finans orayı hamde úlken ishki port sıpatında rawajlandı. Sonıń menen  qatar, Dallas Aymaǵı Tez Transit (DART) qala hám onıń átirapındaǵı jabıq qalalarda temir jol hám avtobus transport xızmetlerin kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = https://dart.org/maps/printrailmap.asp| bet = DART Rail System Map| jumıs = dart.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Onıń kóp tarawlı ekonomikasınıń tiykarǵı sektorlarına qorǵanıw, finanslıq xızmetler, [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]], telekommunikaciyalar hám transport kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.city-data.com/us-cities/The-South/Dallas-Economy.html| bet = Dallas: Economy – Major Industries and Commercial Activity, Incentive ProgramsNew and Existing Companies| til = en| jumıs = City-data.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-iyun }}</ref>. Dallas–Fort Worth metropleksi 23 Fortune 500 kompaniyasın óz ishine alıp, bul Texas boyınsha ekinshi hám [[AQSh]] boyınsha tórtinshi orında turadı<ref name="ODOnnell-2022">{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/business/local-companies/2022/05/23/led-by-exxon-mobil-23-dallas-fort-worth-companies-score-spots-on-2022s-fortune-500/| bet = Led by Exxon Mobil, 23 Dallas-Fort Worth companies score spots on 2022's Fortune 500| sáne = 2022-jıl 23-may | til = en| jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref><ref name="Fortune-2022a">{{Web deregi | url = https://fortune.com/2022/06/04/fortune-500-companies-by-region-west-midwest-south-northeast/| bet = Here are this year's Fortune 500 companies by region| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref>, hám bul kompaniyalardıń 11-i Dallas qalası shegarasında jaylasqan<ref name="Fortune-2022">{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2022/search/?hqcity=Dallas&hqstate=TX| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref>. Onıń metropolitan aymaǵında 41-den aslam kolledj hám universitet bar bolıp, bul Texas boyınsha metropolitan aymaqlar arasında eń kóp kórsetkish bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://dallas.culturemap.com/news/city-life/04-11-19-most-diverse-cities-america-wallethub-rank-2019/| bet = Dallas deemed one of the country's 5 most diverse cities by new report| sáne = 2019-jıl 11-aprel | til = en| jumıs = CultureMap Dallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Cram_Dallas,_Texas_1890_UTA.jpg|solğa|nobaý|Djordj Kramnıń 1890-jıldaǵı Dallas kartası]] Arqa Texastaǵı jergilikli qáwimlerge Kaddo, Tavakoni, Vichita, Kikapu hám Komanch qáwimleri kirgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.star-telegram.com/news/local/fort-worth/article267106456.html| bet = Which indigenous tribes lived in North Texas? Find out with this interactive map| avtor = Cardona| at = Megan| sáne = 2022-jıl 10-oktyabr | jumıs = Fort Worth Star-Telegram| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2020/09/09/what-happened-to-native-american-tribes-that-once-existed-in-north-texas-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Native American tribes that once existed in North Texas? Curious Texas investigates| avtor = Keomoungkhoun| at = Nataly| sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2021/11/tales-from-the-dallas-history-archives-honoring-native-american-heritage-month/| bet = Tales from the Dallas History Archives: Honoring Native American Heritage Month| avtor = Murray| at = Brandon| sáne = 2021-jıl 24-noyabr | jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref>. [[Ispaniya|Ispan]] koloniyashıları XVIII ásirde [[Texas]] aymaǵın Jańa Ispaniya vice-korollıgınıń bir bólegi sıpatında óz qaramaǵına alǵan. Keyinirek [[Franciya]] da bul aymaqqa talaban bolǵan, biraq bul jerde úlken mákan qurmaǵan. Ulıwma aytqanda, qala tariyxı dawamında altı mámleket bayraǵı bul aymaqta jelbiregen: Franciya, Ispaniya hám [[Meksika]], Texas Respublikası, Konfederaciya hám [[Amerika Qurama Shtatları]] bayraqları<ref>{{Web deregi | url = https://www.statesman.com/news/20161012/a-brief-history-of-the-six-flags-over-texas--including-the-confederate-flag| bet = A brief history of the six flags over Texas — including the Confederate flag| avtor = Alvarado| at = Catherine| til = en| jumıs = Austin American-Statesman| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}</ref>. 1819-jılı AQSH hám Ispaniya arasındaǵı Adams-Onis shártnaması Qızıl dáryanı Jańa Ispaniyanıń arqa shegarası etip belgiledi, bul arqalı keleshektegi Dallastıń ornı rásmiy túrde Ispaniya aymaǵına kirdi<ref name="bolton">{{Cite book|last=Bolton|first=Herbert E.|title=Athanase de Mezieres and the Louisiana-Texas Frontier 1768–1780|url=https://archive.org/details/athanasedemzire01mzgoog|publisher=Arthur H Clark Company|year=1914|location=Cleveland}}</ref>. Bul aymaq 1821-jılǵa shekem Ispaniya basqarıwında boldı, Meksika Ispaniyadan ǵárezsizlik járiyalaǵannan keyin, bul aymaq Koauila y Texas degen Meksika shtatınıń bir bólegi boldı. 1836-jılı kópshilik anglo-amerikalı kóship kelgenlerden ibarat texaslılar Meksikadan ǵárezsizlik alıp, Texas Respublikasın dúzdi. Texastıń ǵárezsizlikke erisiwinen úsh jıl ótkennen keyin, Djon Nely Bryan házirgi Dallas átirapındaǵı aymaqtı izertledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. 1839-jılı ol Ned dep atalǵan iyti, Cheroki menen birge Trinity dáryasınıń úsh tarmaǵı qasındaǵı bir biyiklikte jerge qazıq qaǵıp belgilep ketken<ref>{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/opinion/commentary/2017/05/17/dallas-became-dallas|title=The story of how Dallas became Dallas you probably haven't heard|access-date=May 23, 2019}}</ref>. Eki jıldan soń, 1841-jılı, ol Dallas dep atalatuǵın turaqlı elat dúziw ushın qaytıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}</ref>. Qala atınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Rásmiy tariyxıy belgi boyınsha, qala Pensilvaniya shtatınıń Filadelfiya qalasınan shıqqan vice-prezident Djordj M. Dallas húrmetine qoyılǵan. Degen menen, bul pikir talaslı bolıp esaplanadı. Kelip shıǵıwı haqqındaǵı basqa teoriyalarǵa onıń tuwısqanı, kapitan Aleksandr Djeyms Dallas, sonday-aq tuwısqanları Walter R. Dallas hám Djeyms R. Dallas názerde tutılıwı múmkin<ref>{{Cite news|url=http://www.corsicanadailysun.com/news/local_news/stringer---how-did-dallas-get-its-name/article_10df5bb3-45e1-5e6d-abf4-cc5b233cab15.html|title=Stringer – How did Dallas get its name?|access-date=September 27, 2017| til =en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://dallascityhall.com/government/citysecretary/archives/Pages/Archives_DallasNameOrigin.aspx| bet = Origin of the Name Dallas| avtor = Dallas City Hall| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}</ref>. Jáne bir teoriya boyınsha, qala atı Shotlandiyaǵı Moray rayonındaǵı Dallas awılınan alınǵan dep esaplanadı, dál Texastaǵı Xyuston qalasınıń ata-babaları Shotlandiya Renfrewshirdegi Xyuston awılınan shıqqan Sam Xyuston húrmetine qoyılǵan sıyaqlı. Texas Respublikası 1845-jılı AQSH quramına kirdi hám keyingi jılı Dallas okrugi dúzildi. Dallas 1856-jılı 2-fevralda rásmiy túrde qala bolıp belgilendi. 1800-jıllardıń ortasında bir topar francuz socialistleri házirgi Batıs Dallas degen jerde Trinity dáryasınıń boyında La Reunion dep atalǵan qısqa waqıtlı jámáát dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/post/1800s-french-socialists-came-dallas-and-built-utopia-collapsed-immediately| bet = In The 1800s, French Socialists Came To Dallas And Built A Utopia That Collapsed Immediately| avtor = Kuo| at = Stephanie| sáne = 2017-jıl 23-oktyabr | til = en| jumıs = Keranews.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-may }}</ref>. [[Fayl:Postcard_of_crowd_two_hours_after_the_lynching_of_Allen_Brooks_in_1910.jpg|nobaý|1910-jılı Downtown Dallasta Allen Brukstıń linch usılı menen óltirilgenin kórsetken pochta otkrıtkası]] Temir jollardıń qurılıwı menen Dallas biznes hám sawda orayına aylanıp, XIX ásirdiń aqırına qaray tez rawajlana basladı. Ol sanaat qalasına aylanıp, [[Texas]], Qubla hám Orta Batıstan jumısshılardı ózine tartıp basladı. 1909-jılı qurılǵan 15 etajlı Dallastaǵı Pretoriya imaratı [[Missisipi dáryası|Missisipi]] dáryasınıń batısındaǵı dáslepki biyik imaratlardan biri bolıp, bir waqıtlar Texas boyınsha eń biyik imarat boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/1996/october/dallas-tallest/| bet = Dallas' Tallest| sáne = October 1996 | til = en| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Bul Dallas qalasınıń áhmiyetiniń artıp baratırǵanın bildirdi. Hasıl tuqımlı atlar ushın shabıs maydanı qurıldı hám onıń iyeleri Dallas Jockey Klubın dúzdi. Fort Wortha shabıs atları usınday shabandozlar klubı bar trek maydanda jarısqa tústi. Xalıq sanınıń tez ósiwi jumıs hám úy-jay ushın básekiniń kúsheyiwine alıp keldi. 1921-jılı Meksika prezidenti Alvaro Obregon burınǵı revolyucioner general menen birge Dallas oraylıq bólimindegi "Kishkene Meksika" rayonındaǵı Meksika parkine keldi; bul kishkene park házirgi Fairmont miymanxanası jaylasqan Akard hám Karut kósheleriniń tutasqan jerinde bolǵan. "Kishkene Meksika" rayonında Amerika ármanı, jaqsı turmıs sharayatları<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/education/2015-07-31/in-dallas-a-new-generation-learns-the-history-of-little-mexico-and-pike-park| bet = In Dallas, A New Generation Learns The History Of Little Mexico And Pike Park| sáne = 2015-jıl 31-iyul | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>, hám Meksika revolyuciyası<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2018/03/14/dallas-little-mexico-is-nearly-gone-in-uptown-but-heres-what-remains/| bet = Dallas' Little Mexico is nearly gone in Uptown, but here's what remains| sáne = 2018-jıl 14-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref> sebepli Dallasqa kóship kelgen latın amerikalılar jasaǵan. Úlken depressiya baslanıwına qaramastan, 1930-jılı qurılıs rawajlanıwın dawam etti. Sol jılı Kolumbus Marion "Dad" Joiner Dallastıń shıǵısında 160 kilometr qashıqlıqta jaylasqan Kilgoreda neft taptı, bunıń nátiyjesinde Shıǵıs Texasta neft boom baslandı. Dallas tez arada Texas hám Oklahoma shtatlarınıń neft sanaat orayına aylandı. [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urısı]] dáwirinde Dallas Amerika Qurama Shtatları hám Awqamlaslar kúshleri ushın áskeriy avtomobillerdi hám samolyotlardı shıǵaratuǵın iri óndiris orayına aylandı. Shıǵıs Dallastaǵı Ford zavodında 94,000 nan aslaw jeep hám 6,000 nan aslaw áskeriy avtomobil islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| bet = Ford assembly plant in East Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021104749/https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | sáne = June 1998 | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. North American Aviation kompaniyasınıń Dallas zavodında 18,000 nan aslaw samolyot, sonıń ishinde T-6 Texan úyretiwshi samolyotı, P-51 Mustang áskeriy qırǵıshı hám B-24 Liberator bombardirovshigi islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://warbirdsnews.com/warbirds-news/caf-webinarthe-history-north-american-aviation-plant-dallas.html| bet = CAF Webinar: The History of the North American Aviation Plant in Dallas| sáne = 2015-jıl 4-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:JFK_limousine.png|nobaý|Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedi]] ózi óltirilmesten bir neshe minut aldın Dallastıń sırtında ashıq avtomobilde hayalı Jaklin hám basqa adamlar menen birge júrip baratır]] 1963-jıl 22-noyabrde Amerika Qurama Shtatlarınıń Prezidenti Djon Kennedi Dallas qalası orayındaǵı Dili maydanı arqalı ótip baratırǵanda Elm kóshesinde óltirildi. Warren Komissiyası málimlemesine qaraǵanda, Li Xarvi Oswald Kennedidi atıp tasladı dep xabarlaǵan imarattıń joqarı eki qabatı házirgi waqıtta prezidenttiń ómiri hám jetiskenlikleri haqqında tariyxıy muzeyge aylandırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.archives.gov/research/jfk/warren-commission-report/chapter-1| bet = Report of the President's Commission on the Assassination of President Kennedy, Chapter 1: Summary and Conclusions| sáne = 2016-jıl 15-avgust | til = en| jumıs = National Archives| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Kennedi atılǵannan keyin 30 minuttan azıraq waqıt ótkende Dallas Parkland Memorial emlewxanasında qaytıs bolǵanı tastıyıqlandı. == Geografiyası == [[Fayl:The_Crescent_Uptown_Dallas.jpg|oñğa|nobaý|Dallastıń arqa bólimi qala oraylıǵı menen birge]] [[Fayl:Dallas_bridge_skyline.jpg|nobaý|Dallas filantropı Margaret Xant Xilldiń húrmeti menen atalǵan kópir Trinity dáryasın kesip ótedi.]] Dallas AQSH-tıń qublasında, Arqa Texasta jaylasqan. Ol Dallas okruginiń administrativ orayı bolıp, qala shegaraları Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına shekem sozılǵan. Dallastı kóplegen qala etekleri qorshap turadı; qala shegarası ishinde úsh anklavı bar - Kokrell Xill, Xayland Park hám Universitet Parkı. AQSH-tıń sanaw byurosı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, qalanıń ulıwma maydanı 385.8 kvadrat mil (999.3 km2) quraydı; Dallastıń 340.5 kvadrat mili (881.9 km2) qurǵaqlıq hám 45.3 kvadrat mili (117.4 km2) yaki 11.75% suw<ref>{{Web deregi | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/dallascitytexas/PST045217| bet = U.S. Census Bureau QuickFacts: Dallas city, Texas| til = en-US| jumıs = Census Bureau QuickFacts| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. Dallas barlıq texasalılardıń tórtten biri jasaytuǵın Dallas-Fort-Uert metropleksi dep atalıwshı úlken urbanizaciyalanǵan aymaqtıń besinshi bólegin quraydı. === Arxitektura === Dallastıń aspan sızıǵında biyikligi 490 fut (150 m) tan asatuǵın jigirma imarat aspanǵa tirelgen imaratlar dep klassifikaciyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.skyscrapercenter.com/compare-data/submit?base_city=1554&base_company=All&base_country=0&base_height_range=0&base_max_year=9999&base_min_year=0&base_region=0&comp_city=0&comp_company=All&comp_country=0&comp_height_range=3&comp_max_year=2018&comp_min_year=1960&comp_region=0&dataSubmit=Show%20Results&output%5B%5D=list&skip_comparison=on&status%5B%5D=COM&type%5B%5D=building| bet = The Skyscraper Center: Dallas, Texas| jumıs = Skyscrapercenter.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Eń biyik imaratı 980 fut (300 m) ke jetpese de, Dallasta óziniń ayrıqsha imaratı - neon jaqtılar menen jaqtılandırılǵan Bank of America Plaza bar, biraq ol dúnyadaǵı eń biyik eki júz imarattıń qatarına kirmeydi. Dallastıń arxitekturasınıń bir bólegi XIX ásirdiń aqırı hám XX ásirdiń baslarına tiyisli bolsa da, qaladaǵı kórnekli arxitekturanıń kópshiligi modernistlik hám postmodernistlik dáwirlerge tiyisli. Modernistlik arxitekturanıń ayrıqsha mısalları - Reunion minarası, Djon Fitzgerald Kennedi esteligi, I. M. Peydiń Dallas qalalıq hákimiyatı imaratı hám Morton H. Meyerson simfoniyalıq orayı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/architecture/2020/03/05/architect-of-fountain-place-who-shaped-dallas-dies-at-93/| bet = Architect of Fountain Place who shaped Dallas, dies at 93| sáne = 2020-jıl 5-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Postmodernistlik aspanǵa tirelgen imaratlardıń jaqsı mısalları - Fountain Place, Bank of America Plaza, Renaissance Tower, JPMorgan Chase Tower hám Comerica Bank Tower. Downtown Dallasta sonday-aq turaq jay kompleksleri bar, olardıń ayırımları qalanıń kórkem siluetiniń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úyler sıyaqlı Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem barlıq arxitekturalıq stillerdi óz ishine alǵan bir qansha kishirek qurılıslar gotikalıq qayta tikleniwshi stilde islengen, mısalı, Kirby imaratı hám Davis hám Wilson imaratlarında kórinetuǵın neoklassikalıq stilde. Qaladaǵı arxitekturalıq "noqatı" - Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úylerdiń bir bólegi bolıp, onda Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem arxitekturanıń barlıq túrleri hám variantları bar. Dallas Downtown tariyxıy rayonı 1880-jıllardan 1940-jıllarǵa shekemgi Dallas kommerciyalıq arxitekturasınıń hár qıylı túrlerin qorǵaydı. === Elatlar === Dallas qalası kóplegen aymaqlar, rayonlar hám jámiyetlerdiń úyi bolıp tabıladı. Dallastı bir neshe geografiyalıq aymaqlarǵa bóliw múmkin, olar makrorayonlardı payda etiwshi kóplegen bólimsheler yamasa elatlardı óz ishine alatuǵın úlken geografiyalıq bólimlerdi quraydı. Oraylıq Dallastıń tiykarı - qala orayı bolǵan Downtown Dallas, sonday-aq kóp sanlı usaqlap satıw, restoranlar hám túngi ómir xarakterli Oak Lawn hám Uptown rayonları<ref>{{Web deregi | url = https://neighborhoods.dmagazine.com/dallas/central-dallas/downtown/| bet = Downtown Dallas| avtor = Knightengale| at = Krista| til = en| jumıs = D Magazine Neighborhoods| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Downtown Dallasta bir qansha atı bar rayonlar bar, olardıń ishinde West End tariyxıy rayonı, Kórkem óner rayonı, Main Street rayonı, Fermerlerdıń bazar rayonı, Qala orayı biznes rayonı, Kórgizbeler orayı rayonı hám Reunion rayonı. Bul aymaqqa Uptown, Victory Park, Harood, Oak Lawn, Dallas Design District, Trinity Groves, Turtle Creek, Cityplace, Knox/Henderson, Greenville hám West Village kiredi. ==== Shıǵıs Dallas ==== Shıǵıs Dallas - bul Downtown ǵa jaqın kórkem óner rayonı Deep Ellum, Lakeood rayonı (hám oǵan jaqın rayonlar, sonıń ishinde Lakeood Heights, Wilshire Heights, Tómengi Greenville, Junius Heights hám Hollyood Heights/Santa Monica), Vickery Place hám Bryan Place, sonday-aq arxitekturalıq áhmiyetke iye Swiss Avenue hám Munger Place rayonları jaylasqan jer. Onıń tariyxıy rayonında [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]-taǵı [[Frank Lloyd Wright]] tásirindegi preyriy stilindegi úylerdiń eń iri toplamlarınıń biri bar. Qalanıń arqa-shıǵıs bóliminde Dallastıń eń birlesken orta klass rayonlarınıń biri Lake Highlands jaylasqan. ==== Oak Kliff ==== [[Fayl:Oak_Cliff_September_2016_51_(Dallas_Streetcar).jpg|oñğa|nobaý|Oak Kliff rayonı Dallas tramvayı menen hám arqa tárepinde Downtown Dallas penen birge]] Oraylıq qala bóliminiń qubla-batısında Oak Cliff jaylasqan. 1800-jıllardıń ortalarında tiykarı salınǵan bul ayırım qala 1903-jılı Dallas tárepinen qosıp alındı. Dallastıń eń eski rayonlarınıń biri sıpatında, tóbeshikli Arqa Oak Cliff Dallastıń 13 qorǵaw rayonınıń 5 in óz ishine aladı, olarǵa arxitekturalıq áhmiyetke iye Kessler Park elatı hám zámanagóy Bishop Arts rayonı kiredi. ==== Qubla Dallas ==== Qubla Dallas - bul hár jılı sentyabrdiń aqırınan oktyabrdiń ortasına shekem ótkiziletuǵın Texas shtatınıń jıllıq yarmarkası bolatuǵın Cedars hám Fair Park jaylasqan jer. Bul jerde sonday-aq aǵashlar menen qorshalǵan Exposition prospektinde súwretshiler, kórkem óner galereyaları hám barlar jaylasqan Exposition Park, Dallas bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| bet = Things To Do in Dallas: Find Dallas Events & Attractions: GuideLive| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910021549/http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | jumıs = GuideLive| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr }}</ref>. South Side Dallas túngi [[oyın-zawıq]] ushın tanımal orın. Bul rayon keń kólemli rawajlanıw hám jámiyet integraciyasın basınan keshirdi. Burın joqarı kámbaǵalshılıq hám jinayatshılıq penen xarakterlengen aymaq endi qalanıń eń tartımlı sociallıq hám jasaw ornına aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/news/2018-05-25/six-years-into-growsouth-developers-are-starting-to-pay-attention-to-southern-dallas| bet = Six Years Into GrowSouth, Developers Are Starting To Pay Attention To Southern Dallas| sáne = 2018-jıl 25-may | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Arjaǵı, qalanıń qubla-shıǵıs bóliminde, úlken Pleasant Grove rayonı jaylasqan. Burın ǵárezsiz qala bolǵan bul jer qubla-shıǵısta Seagoville ge shekem sozılǵan, tiykarınan tómen támiyinlengen turaq jay rayonlarınıń jıyındısı. Qala rayonı bolıwına qaramastan, Pleasant Grove hámme tárepinen rawajlanbaǵan jerler menen qorshalǵan. Onı Qubla Dallasdan bólip turatuǵın batpaqlıq hám suw basqan jerler qalanıń Trinity River Proektiniń bir bólimi bolǵan Úlken Trinity toǵayınıń bir bólegi bolıp<ref name="The Great Trinity Forest-Dallas">{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| bet = The Great Trinity Forest-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116152340/http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar | jumıs = The Great Trinity Forest| baspaxana = City of Dallas Trinity River Corridor Project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}</ref>, ol endi jasaw ortalıǵı hám suw tasqınların qadaǵalaw ushın joqarı bahalanıp atır. === Topografiya === [[Fayl:Downtown_Dallas_TX_2013-06-08_087.jpg|oñğa|nobaý|West End tariyxıy rayonı]] [[Fayl:Dallas_Arboretum_and_Botanical_Garden_September_2017_04_(A_Woman's_Garden_Pool).jpg|nobaý|Dallas Arboretum hám Botanikalıq baǵı]] [[Fayl:ISS067-E-170869_Dallas.jpg|nobaý|2022-jıl 1-iyulde Dallas, arqa tómenge hám shep tárepke qaratılǵan. Xalıqaralıq kosmoslıq stanciyanıń 67-ekspediciyası waqtında túsirilgen.]] [[Fayl:White_Rock_Lake.jpg|oñğa|nobaý|White Rock kóli hám Bath House mádeniyat orayı]] Dallas hám onıń átirapı tiykarınan tegis. Qala teńiz dárejesinen 450 den 550 futqa (137 den 168 metrge) shekem bolǵan biyiklikte jaylasqan. Ostin bur formaсiyasınıń batıs sheti, hák tas jartası (sonday-aq "Aq jartas" dep te belgili), 230 fut (70 metr) biyiklikke kóterilip, Dallas okrugi arqalı shama menen arqadan qublaǵa qaray sozılıp baradı. Triniti dáryasınıń qublasında, bul kóteriliw Ouk-Kliff jámiyetlerinde hám oǵan shegaralas Kokrell-Xill, Sedar-Xill, Grand-Preyri hám Irving qalalarında ayrıqsha seziledi. Jerdiń ayqın ózgeshelikleri jáne de Fort-Uerttiń átirapındaǵı Tarrant okruginiń qalalarında, sonday-aq qala orayınıń arqasındaǵı Tortl-Krik boyında da ushırasadı. Dallas, basqa kóp qalalar sıyaqlı, dárya boyında tiykarı salınǵan. Qala Trinity dáryasınıń "aq tasta ótiw" ornında qurılǵan, bul jerde parom yamasa kópirler payda bolmasınan aldın arbalarǵa dáryadan ótiw ańsat bolǵan. Trinity dáryası paydalı kemeler qatnawı ushın jaramsız bolsa da, qala arqalı ótetuǵın tiykarǵı suw jolı bolıp esaplanadı. 35E avtomagistralı Stemmons dálizi boyınsha Dallas arqalı onıń jolın qublaǵa qaray qala orayınıń batıs bólegi boyınsha, keyin South Dallas hám Pleasant Grove arqalı izbe-iz jaylasqan, sol jerde dárya 45-avtomagistral menen qatarlas bolıp, qaladan shıǵıp, qubla-shıǵısqa, Xyuston tárepke qaray baradı. Dáryanıń eki tárepinde de qala xalqın jiyı suw tasıwlardan qorǵaw ushın 50 fut (15 metr) biyiklikte topıraq dambalar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| bet = History of the Dallas Floodway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090325122856/http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 25-mart | avtor = John N. Furlong| jıl = 2003| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}</ref>. 1920-jıllardıń aqırında onıń baǵdarı ózgertilgennen keyin, dárya qala orayınıń joqarı hám tómengi tárepindegi bir neshe mil aralıqta suw tasıw tegisligindegi drenaj salmasınan artıq bolmay qaldı, al joqarı hám tómengi aǵısta onıń baǵdarı ádettegidey. Biraq Dallas postindustriyalıq jámiyetke qaray ózgere baslaǵanda<ref>{{Web deregi | url = http://www.discoverthetrinity.org/| bet = Discover The Trinity-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090925092304/http://www.discoverthetrinity.org/| arxivsáne = 2009-jıl 25-sentyabr | jumıs = Discover The Trinity| baspaxana = Discoverthetrinity.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}</ref>, dáryanıń estetikalıq hám dem alıw maqsetinde paydalanılmawına baylanıslı jámiyetshiliktiń narazılıǵı aqır-aqıbetinde 2000-jıllardıń basında baslanǵan Trinity dáryası Joybarına alıp keldi. Joybar maydanı qala ishinde 20 milden (32 kilometrden) aslamdı quraydı, al Jer paydalanıw Jobasında qáliplestirilgen ulıwma geografiyalıq jer maydanı shama menen 44,000 akr (180 kv.km) ólshemge iye - bul Dallastaǵı jer maydanınıń shama menen 20% in quraydi. Dárya boyındaǵı jasıl maydan shama menen 10,000 akrdı (40 kv.km) quraydı, bul onı dúnyadaǵı eń úlken hám hár qıylı qalalıq parklardıń biri etedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| bet = Trinity River Corridor Project Frequently Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061011061245/http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| arxivsáne = 2006-jıl 11-oktyabr | avtor = Trinity River Corridor Project Management Office| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}</ref>. White Rock kóli hám Joe Pool kóli Dallastıń basqa da áhmiyetli suw obyektlerin quraytuǵın suw saqlaǵıshlar bolıp tabıladı. XX ásirdiń basında qurılǵan White Rock kóli parkı qayıqshılar, eskek esiwshiler, juwırıwshılar hám velosipedshiler ushın, sonday-aq qala turǵınlarına kóldiń shıǵıs jaǵalawında jaylasqan 66 akr (267,000 m²) maydandı iyeleytuǵın Dallas Arboretumı hám Botanikalıq baǵında tınıshlıq izlep keliwshiler ushın da áhmiyetli orın bolıp esaplanadı. White Rock saǵası White Rock kóline quyıladı, keyin Dallas qalasınıń oraylıq bóliminiń shıǵıs-qublasında Trinity dáryasına quyıladı. White Rock saǵası boyındaǵı soqpaqlar keń tarmaqlı Dallas okrugı soqpaqlar sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Love Field aeroportınıń arqa-batısında jaylasqan Bachman kóli - dem alıw ushın keń qollanılatuǵın kishirek kól. Qalanıń arqa-shıǵısında Garland, Rowlett, Rockwall hám Sunnyvale qalalıq posyolkaları menen qorshalǵan Dallastıń shegara bóliminde 22,745 akr (92&nbsp;km²) maydandı iyeleytuǵın úlken Ray Hubbard kóli jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| bet = Lake Ray Hubbard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090606090611/http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| arxivsáne = 2009-jıl 6-iyun | avtor = Bobby Farquhar and Mark McDonald| jumıs = Set the Hook Guide to Lone Star Lakes and Lunkers| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}</ref>. Qalanıń batısında Mountain Creek kóli bar, bul jer burın Naval Air Station Dallas (Hensley Field) hám bir qansha áskeriy samolyot óndiriwshilerdiń ornı bolǵan. Dallastıń shegara bóliminde jaylasqan hám Irving hám Coppell qalaları menen qorshalǵan North kóli dáslep jaqın átiraptaǵı elektr stanciyası ushın suw deregi sıpatında xızmet etken, biraq házir Dallas/Fort Orth xalıqaralıq áeroportına jaqın jaylasqanı sebepli dem alıw kóline aylandırıw joybarı bar, biraq bul joybardı qońsılas qalalar qollap-quwatlamaydı<ref>{{Cite news|author=Aasen|title=Foes say North Lake development a threat to lifestyle}}</ref>. === Klimat === Dallas qalası qurǵaq subtropikalıq klimatqa iye (Kyoppen klimat klassifikaсiyası boyınsha: Cfa, Trevarta boyınsha: Cfhk), bul Qurama Shtatlardıń Qublalıq tegisligine tán. Sonday-aq, ol kontinentallıq hám tropikalıq qásiyetlerge de iye bolıp, keńlik ushın salıstırmalı túrde keń jıllıq temperatura diapazonı menen sıpatlanadı. Tornado sızıǵınıń tómengi bóliminde jaylasqan bolıp, ekstremal hawa rayı, tornadolar hám burshaq jawıwına beyim. Dallasta jaz ayları joqarı ılǵallılıq penen júdá ıssı boladı, degen menen qurǵaq hawa rayınıń uzaq dáwirleri de jiyi ushırasadı. Iyul hám avgust ayları ádette eń ıssı aylar bolıp, ortasha maksimal temperatura 96.0&nbsp;°F (36&nbsp;°C) hám ortasha minimal temperatura 76.7&nbsp;°F (25&nbsp;°C) ti quraydı. Jaz aylarında joqarı ıǵallılıq sebepli, ıssılıq indeksi kóbinese 105&nbsp;°F (41&nbsp;°C) ten asıp ketedi, bul jazdaǵı ıssını derlik shıdamsız etedi. Eń joqarı temperatura rekordı 113&nbsp;°F (45&nbsp;°C) bolıp, ol 1980-jılǵı ıssı tolqın waqtında, 26-27-iyun kúnleri jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında dizimge alınǵan<ref name="NOAA Online">{{Web deregi | url = https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| bet = NowData – NOAA Online Weather Data| baspaxana = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-noyabr }}</ref><ref name="NWS Records">{{Web deregi | url = http://www.srh.noaa.gov/fwd/?n=dgr8mxmn| bet = Dallas/Fort Worth – All-Time Maximum and Minimum Temperatures| baspaxana = National Weather Service Fort Worth| qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-dekabr }}</ref>. Dallasta qıs máwsimi ádette jumsaq bolıp, ara-tura suwıq tolqınları bolıp turadı. Birinshi ayazdıń ortasha sánesi 12-noyabr, al aqırǵı ayazdıń ortasha sánesi 12-mart. Yanvar ádette eń suwıq ay bolıp, kúndizgi ortasha joqarı temperatura 56.8&nbsp;°F (14&nbsp;°C) hám túngi ortasha tómen temperatura 37.3&nbsp;°F (3&nbsp;°C) ti quraydı. Yanvar ayındaǵı kúndelikli ortasha temperatura 47.0&nbsp;°F (8&nbsp;°C) biraq temperaturada keskin ózgerisler bolıwı múmkin, sebebi "Kók arqalıqlar" dep atalatuǵın kúshli suwıq frontlar Dallas regionı arqalı ótip, temperaturanı bir neshe kún dawamında 40&nbsp;°F (4&nbsp;°C) ten tómenge túsirip jiberedi, al ayırım kúnleri temperatura 80&nbsp;°F (27&nbsp;°C) ten de joqarı bolıwı múmkin. Qala aymaǵında qardıń jawıwı qıs máwsiminiń shama menen 70% ında baqlanadı, qar ádette jılına 1-2 kún jawıp, máwsimlik ortasha muǵdarı 1.5 dyuym (4 sm) ti quraydı. Degen menen, regionnıń ayırım uchastkalarında bunnan da kóbirek qar jawsa, basqa jerlerde qar derlik jawmaydı yamasa ulıwma jawmaydı. Qaladaǵı eń tómen temperatura rekordı −3&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) bolıp, ol 1930-jıldıń 18-yanvarında dizimge alınǵan. Jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında temperatura 2021-jıldıń 16-fevralında Arqa Amerikanıń 2021-jılǵı qıs dawılı waqtında −2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) ke jetken. Báhár hám gúz máwsimleri ortasha hám jaǵımlı hawa rayı menen ótetuǵın ótpeli máwsimler. Jarqın jabayı gúller (mısalı, kók qalpaqsha, hind boyawshı gúli hám basqa da ósimlikler) báhárde gúllep, pútkil Texas boylap tas jollardıń boylarına egiledi. Báhárgi hawa rayı aytarlıqtay ózgermeli bolıwı múmkin, biraq temperaturalardıń ózi jumsaq boladı. Báhárdiń aqırı menen jazdıń bası jáne de eń ıǵallı máwsim bolıp, ıǵallılıq dárejesi kóbinese 75% ten asıp ketedi. Dallastaǵı hawa rayı sentyabrdıń aqırınan dekabrdıń basına shekem hám kóplegen qıs kúnleri de jaǵımlı boladı. Gúz máwsimi kóbinese kóbirek dawıllar hám tornado qáwiplerin alıp keledi, biraq olar ádette báhárge salıstırǵanda az hám jeńilirek boladı. [[Fayl:Dusk_view_of_the_skyline,_Dallas,_Texas_LCCN2011631144.tif|oñğa|nobaý|Dallas qalasınıń orayında kún batıwı]] Arqadan qublaǵa qaray jıljıytuǵın suwıq frontlar hár báhárde Meksika qoltıǵınan keletuǵın jıllı, ıǵallı hawa menen soqlıǵısıp, gúldirmama menen qosılǵan kúshli nóserli jawınlar, burshaq jawıwı hám geyde tornadolar menen birge kúshli gúrkirewli borannan payda boladı. Waqıt ótiwi menen tornadolar qala ushın eń áhmiyetli tábiyiy qáwip bolǵan bolsa kerek, sebebi ol Tornado sızıǵınıń orayına jaqın jaylasqan. Dallasta hár qısta bir neshe ret qubladan keletuǵın jıllı hám ıǵallı hawa suwıq, qurǵaq hawanı basıp ótip, muzlı jawın yamasa muz payda bolıwına alıp keledi hám jollar menen tas jollar tayǵaq bolıp qalsa, qalada tosıqlar payda boladı. Temperatura hár qıs ayında keminde tórt kún 70&nbsp;°F (21&nbsp;°C) ke jetedi. Dallasta jılına ortasha 26 tún ayaz boladı<ref name="NOAA Online">{{Web deregi | url = https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| bet = NowData – NOAA Online Weather Data| baspaxana = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd "NowData – NOAA Online Weather Data"]. </cite></ref>, al 1999-2000 jıllardaǵı qısta eń az ayaz bolǵan túnler rekordı - 14 tún bolǵan. Usı 15 jıllıq dáwir ishinde regionda temperatura tek eki ret 15&nbsp;°F (-9&nbsp;°C) ten tómen túsken, degen menen kópshilik jaǵdaylarda (67%) 20&nbsp;°F (-7&nbsp;°C) ten tómen túsedi.<ref name="NOAA Online" /> [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Awıl xojalıǵı ministrligi Dallastı Ósimliklerdiń shıdamlılıq zonası 8b ǵa jaylastırǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.plantmaps.com/interactive-texas-usda-plant-zone-hardiness-map.php| bet = Texas USDA Hardiness Zone Map| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| bet = Plant Hardiness Zone Map: South-Midwest US| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130514085928/http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-may | avtor = Jordan| at = Ramon| sáne = 2012-jıl 24-yanvar | baspaxana = Usna.usda.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Degen menen, ótken 15-20 jıl dawamındaǵı jumsaq qıs temperaturaları Washingtonia filifera hám Washingtonia robusta palmaları sıyaqlı suwıqqa sezgir ósimliklerdiń kóbirek ósiwine jol ashqan, olardıń derlik hámmesi 2021-jılǵı fevraldaǵı [[Arqa Amerika]]nıń qıs dawılı waqtında nabıt bolǵan. Amerika ókpe assoсiaсiyasınıń maǵlıwmatı boyınsha, Dallas AQSH qalaları arasında hawanıń pataslanıwı boyınsha 12-orındı iyeleydi, Los-Andjeles hám Xyustonnan keyin turadı. Dallas hám onıń átirapındaǵı hawanıń pataslanıwınıń kópshilik bólegi Midlotian degen kishi qaladaǵı qáwipli materiallardı jaǵıw zavodınan hám qońsılas Ellis okrugindegi сement zavodlarınan keledi. Dallasta ortasha kúndelikli tómen temperatura 57.4&nbsp;°F (14&nbsp;°C), al ortasha kúndelikli joqarı temperatura 76.9&nbsp;°F (25&nbsp;°C) ti quraydı. Dallas jılına shama menen 39.1 dyuym (993&nbsp;mm) jawın aladı. Dallastaǵı qar jawıw rekordı 2010-jıldıń 11-fevralında 11.2 dyuym (28 sm) bolǵan == Demografiya == Dallas AQSHta xalıq sanı boyınsha toǵızınshı hám Texasta Xyuston hám San-Antonio qalalarınan keyin úshinshi orında turadı<ref name="Infoplease-2023">{{Web deregi | url = https://www.infoplease.com/us/cities/top-50-cities-us-population-and-rank| bet = Top 50 Cities in the U.S. by Population and Rank| jumıs = www.infoplease.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.infoplease.com/us/cities/top-50-cities-us-population-and-rank "Top 50 Cities in the U.S. by Population and Rank"]. ''www.infoplease.com''.</cite></ref>. Onıń metropoliten aymaǵı Texas xalqınıń tórtten bir bólegin qamtıydı hám Qubla AQSH hám Texastaǵı eń úlken metropoliten aymaq bolıp, onnan keyin Úlken Xyuston metropoliten aymaǵı turadı. 2020-jılǵı AQSH xalıq sanaǵı boyınsha Dallas qalasında 1,304,379 turǵın jasaǵan, bul 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵınan 106,563 ge kóp<ref name="American Factfinder-2020">{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| bet = Community Facts: Dallas city, Texas| arxivurl = https://archive.today/20200214004151/https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| arxivsáne = 2020-jıl 14-fevral | til = en-US| jumıs = American Factfinder| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-iyun }}</ref>. Degen menen, AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń bahalawı boyınsha 2022-jıldıń 1-iyulına kelip, Dallas 2020-jılǵı xalıq sanaǵınan keyingi dáslepki jıllarda 4,835 adamnan ayırılıp, qala xalqınıń sanı 1,299,544 ke túsken. 2020-jılǵı bahalawlar boyınsha 524,498 úy xojalıǵı bar bolǵan<ref name="US Census-2020">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&g=1600000US4819000&tid=ACSDP5Y2020.DP02| bet = ACS 2020 Social Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>, bul 2010-jılǵı 458,057 úy xojalıǵınan kóbeygen, olardıń 137,523 inde 18 jasqa tolmaǵan balalar jasaǵan<ref name="US Census-2020a">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S1101| bet = ACS 2020 Households and Families Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. Shama menen 36.2% úy xojalıqların birge jasaytuǵın erli-zayıplılar basqarǵan, 57.2% ında hayalı ya kúyewi joq jalǵız erkek yamasa hayal basshılıq etken, al 35.6% ı úy iyesi jalǵız jasaytuǵın shańaraqlıq emes úy xojalıqları sıpatında klassifikaсiyalanǵan<ref name="US Census-2020" /> 2010-jılı barlıq úy xojalıqlarınıń 33.7% ında 18 jastan kishi bir yamasa bir neshe adam, al 17.6% ında 65 yamasa onnan úlken jastaǵı bir yamasa bir neshe adam bolǵan. 2020-jılı ortasha úy xojalıǵı kólemi 2.52 ni, al ortasha shańaraq kólemi 3.41 di quraǵan.<ref name="US Census-2020a" /> 2018-jılı úy iyeleriniń jasap atırǵan turaq jay kórsetkishi 40.2% ti, al ijaraǵa alıp jasap atırǵanlar kórsetkishi 59.8% ti quraǵan.<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20owner-occupied%20housing%20rate&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2018.DP04&t=Housing&layer=place| bet = ACS 2018 Housing Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2010-jılǵı xalıq sanaǵında qala xalqınıń jas boyınsha bólistiriliwi 18 jastan kishi 26.5% ti hám 65 hám onnan úlken jastaǵılar 8.8% ti kórsetken. Ortasha jas 31.8 jastı quraǵan. 2010-jılı xalıqtıń 50.0% i erkekler hám 50.0% i hayallar bolǵan<ref name="Census 20102">{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 Demographic Profile Data (DP-1): Dallas city, Texas| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-yanvar }}</ref>. 2020-jılı ortasha jas 32.9 jas bolǵan; hár 100 hayalǵa 98.4 erkek tuwrı kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20age&t=Age%20and%20Sex&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S0101| bet = ACS 2020 Age and Sex Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2020-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnaması boyınsha, qaladaǵı úy xojalıǵınıń ortasha tabısı $54,747 bolǵan; shańaraqlardıń ortasha úy xojalıǵı tabısı $60,895; erli-zayıplı shańaraqlar $81,761; hám shańaraq emesler $45,658 bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20income&t=Income%20%28Households,%20Families,%20Individuals%29&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S1901| bet = ACS 2020 Income Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2003-2007 jıllardaǵı sorawnamada, tolıq jumıs kúni isleytuǵın erkeklerdiń ortasha tabısı $32,265 bolsa, tolıq jumıs kúni isleytuǵın hayallardıń ortasha tabısı $32,402 bolǵan. Qala boyınsha jan basına tabıs $25,904 ti quraǵan. Shańaraqlardıń shama menen 18.7% i hám ulıwma xalıqtıń 21.7% i jarlılıq shegarasınan tómen jasaǵan, sonıń ishinde 18 jastan kishilerdiń 33.6% i hám 65 yaki onnan úlken jastaǵılardıń 13.4% i bolǵan. 2007-jılǵı sorawnama boyınsha, úydiń ortasha bahası $129,600 bolǵan<ref name="quickfacts.census.gov2">{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the U.S. Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131118233505/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-noyabr | avtor = United States Census Bureau| baspaxana = United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-noyabr }}</ref>; 2020-jılǵa kelip, úydiń ortasha bahası $252,300 ge jetken, úy iyeleri jasap atırǵan birliklerdiń 54.4% ı $50,000 nan $299,999 ǵa shekemgi bahada bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20home%20value&t=Income%20(Households,%20Families,%20Individuals)&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S2506| bet = ACS 2020 Characteristics For Households With Mortgages| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. 2022-jılǵı «Point-In-Time Homeless Count» izertlewshisi Dallasta 4,410 úysiz adam bar ekenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| bet = Dallas' mayor right to put homeless strategy under a microscope| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230227130733/https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| arxivsáne = 2023-jıl 27-fevral | sáne = 2023-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}</ref><ref name="Troisi-2022">{{Web deregi | url = https://housingforwardntx.org/wp-content/uploads/2023/02/FINAL-2022-PIT-Document-7.19.22-final.pdf| bet = Metro Dallas Homeless Alliance Continuum of Care 2022 Homeless Count & Survey Independent Analysis| qaralǵan sáne = }}</ref>. Metro Dallas Úysizler Alyansınıń Ǵamqorlıq Kontinyumı 2022-jılǵı Úysizler Sanaǵı hám Soraw Ǵárezsiz Analizine sáykes, "úysizlikti bastan keshirip atırǵanlardıń shama menen 3 ten 1-i (31%) kóshelerde yamasa adam jasawına arnalmaǵan basqa jerlerde tabıldı."<ref name="Troisi-2022" /> Dallastı qorshaǵan aymaq shıbınlar ushın qolaylı ortalıq bolıp, adamlar ushın zıyankeslik mashqalasın payda etedi. Dallas hám onıń átirapı Batıs Nil virusı sıyaqlı shıbınlar arqalı tarqalatuǵın keselliklerdi qadaǵalaw ushın úziliksiz dárileniw isleri alıp barıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/city-of-dallas-getting-set-mosqutio-spraying-several-positive-west-nile-virus-samples/287-b04348b1-17ce-4c4c-a36f-1f636b130700| bet = City of Dallas getting set for spraying after several positive West Nile virus samples| avtor = Wilson| at = Stacia| sáne = 2023-jıl 9-iyun }}</ref>. === Rasa hám etnikalıq quram === Dallastıń xalqı tariyxıy jaqtan tiykarınan aq násilli bolǵan (1930-jılı aq násilli ispan emes xalıq 82.8% ti quraǵan)<ref name="census12">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| bet = Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| arxivsáne = 2012-jıl 12-avgust | baspaxana = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-dekabr }}</ref>, biraq XX ásir dawamında immigraсiya hám aq násillilerdiń kóship ketiwi sebepli onıń xalqınıń quramı ádewir ózgergen. Sol waqıttan baslap, ispan emes aq násilli xalıqtıń úlesi qalanıń ulıwma xalqınıń úshten birinen de azayıp ketken<ref>{{Web deregi | url = http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| bet = Cordell, Dennis D., Southern Methodist University (Dallas) and Garcia y Griego, Manuel, University of Texas at Arlington, "The Integration of Nigerian and Mexican immigrants in Dallas/Fort Worth, Texas", working paper, 2005| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110720030824/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| arxivsáne = 2011-jıl 20-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}</ref>. 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵına sáykes, xalıqtıń 50.7% ın aq násilliler (28.8% ı ispan emes aq násilliler), 24.8% ın qara násilliler yamasa afrika-amerikalılar, 0.7% ın amerika indeecleri hám Alyaska jergilikli xalqı, 2.9% ın aziyalılar hám 2.6% ın eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar quraǵan; ulıwma xalıqtıń 42.4% ı ispan yamasa latın amerikalı shıǵısına iye bolǵan (olar hár qıylı rasaǵa tiyisli bolıwı múmkin)<ref>{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the US Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130506223734/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 6-may | baspaxana = Quickfacts.census.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń 2019-jılǵı bahalawları boyınsha, 29.1% ispan emes aq násilliler, 24.3% qara hám afrika-amerikalılar, 0.3% amerika indeecleri yamasa Alyaska jergilikli xalqı, 3.7% aziyalılar hám 1.4% eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2019.DP05&hidePreview=false| bet = American Community Survey 2019 Demographic Estimates| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210811112513/https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2019.DP05&hidePreview=false| arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. 2019-jılǵı sanaq bahalawlarına kóre, gavaylılar hám basqa Tınıq okean atawlarınıń turǵınları ulıwma 312 adamdı quraǵan, bul 2017-jıldaǵı 606 adamnan tómenlegen<ref name="US Census-2019">{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = U.S. Census website| avtor = Bureau| at = U. S. Census| til = en| jumıs = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-mart }}</ref>. 2019-jılı hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar bahalanǵan xalıqtıń 41.2% ın quraǵan. 2019-jılı ispan yamasa latın amerikalı xalıq arasında Dallastıń 34.6% ın meksikalılar, 0.4% ın puerto-rikalılar, 0.2% ın kubalılar hám 6.0% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan. 2017-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnamasınıń bahalawları boyınsha demografiyalıq quramnıń 35.5% ın meksikalılar, 0.6% ın puerto-rikalılar, 0.4% ın kubalılar hám 5.4% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2017.DP05&hidePreview=false| bet = American Community Survey 2017 Demographic Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. 2020-jılǵa kelip, hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar qala xalqınıń eń úlken etnikalıq toparı bolıp qalıwın dawam etti<ref name="US Census-2022">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US4819000&y=2020&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29&tid=DECENNIALPL2020.P2| bet = P2 Hisapnic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race| jumıs = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-may }}</ref>, bul pútkil el boyınsha demografiyalıq tendenсiyalardı kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2021/08/12/texas-2020-census/| bet = People of color make up 95% of Texas' population growth, and cities and suburbs are booming, 2020 census shows| avtor = Ura| at = Alexa| sáne = 2021-jıl 12-avgust | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.pewresearch.org/fact-tank/2022/02/03/u-s-hispanic-population-continued-its-geographic-spread-in-the-2010s/| bet = U.S. Hispanic population continued its geographic spread in the 2010s| avtor = Passel| at = Jeffrey S.| til = en-US| jumıs = Pew Research Center| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/research/new-census-data-shows-the-nation-is-diversifying-even-faster-than-predicted/| bet = The nation is diversifying even faster than predicted, according to new census data| avtor = Frey| at = William H.| sáne = 2020-jıl 1-iyul | til = en-US| jumıs = Brookings| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. Dallas aymaǵı meksikalı amerikalılar hám basqa ispan hám latın amerikalı immigrantlar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı. Qalanıń qubla-batıs bólegi, ásirese Ouk Kliff tiykarınan ispan hám latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasobserver.com/news/mexicans-saved-oak-cliff-while-they-saved-american-cities-bikos-came-later-7126267| bet = Mexicans Saved Oak Cliff While They Saved American Cities. Bikos Came Later.| avtor = Schutze| at = Jim| sáne = 2015-jıl 17-mart | jumıs = Dallas Observer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/books/2019/12/05/how-latino-immigrants-saved-oak-cliff-new-book-explores-immigrants-contributions-to-dallas/| bet = How Latino immigrants saved Oak Cliff: new book explores immigrants' contributions to Dallas| sáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Qalanıń qubla-shıǵıs bólegi Plezant Grouv tiykarınan afrika-amerikalı hám ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan, al qalanıń qubla bólegi kóbinese qara násilliler tárepinen mákanlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2020/01/08/dallas-historically-black-neighborhood-tenth-street-history-preservati/| bet = Dallas neighborhood established by freed slaves fights to keep its history alive| avtor = Perez| at = Miguel| sáne = 2020-jıl 8-yanvar | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blacksindallas.com/southdallas/| bet = South Dallas| til = en-US| jumıs = BlacksInDallas.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri tiykarınan ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar; Garlandta da úlken ispan tilinde sóylesiwshi xalıq bar. Arqa Dallasta kóbinese aq, qara hám ásirese ispan yamasa latın amerikalı turǵınlardıń kóp sanlı anklavları bar. Dallas aymaǵı sonday-aq tiykarınan kúshli hám hár qıylı ekonomikası sebepli qara hám afrika-amerikalılar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2012/may/why-young-black-professionals-are-wary-of-dallas/| bet = Why Young Black Professionals Are Wary of Dallas| sáne = 2012-jıl 18-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theledger.com/story/news/2011/02/16/census-estimates-indicate-blacks-in-us-moving-south-for-better-jobs/26415661007/| bet = Census Estimates Indicate Blacks in U.S. Moving South for Better Jobs}}</ref>. 2010-jıl menen 2020-jıl aralıǵında Dallas aymaǵı Atlanta aymaǵınan keyin hám Xyuston aymaǵınan sál joqarı turıp, jańa qara hám afrika-amerikalı turǵınlardıń sanı boyınsha ekinshi orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/articles/a-new-great-migration-is-bringing-black-americans-back-to-the-south/| bet = A 'New Great Migration' is bringing Black Americans back to the South| avtor = H. Frey| at = William| sáne = 2022-jıl 12-sentyabr | jumıs = brookings.edu}}</ref>. Afrika-amerikalılardıń aytarlıqtay aǵımınıń birazi Jańa Ullı Kóshiwge baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| bet = The New Black South| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729031923/https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | sáne = August 2017 | til = en| jumıs = Governing.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>. Afrika Múyizinen, Efiopiya, Eritreya hám Somaliden kelgen immigrantlardıń aytarlıqtay sanı bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2011/june/how-dallas-got-so-many-ethiopian-restaurants/| bet = How Dallas Got So Many Ethiopian Restaurants| avtor = Reiss| at = Sarah| sáne = 2011-jıl 25-may | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. Dallas-Fort-Uort metropoleksinde (2012-jıl 6-noyabr jaǵdayına qaraǵanda) shama menen 70,000 orıs tilinde sóylesiwshi bar bolıp, olardıń kópshiligi burınǵı Keńes Awqamınan kelgen immigrantlar<ref>{{Cite news| sáne =April 18, 2017|title=70,000 Russian-speakers in Dallas, According to Mayor of Dallas|url=http://www.dallastelegraph.com/70000-russian-speakers-dallas-accordding-mayor-dallas/|access-date=April 18, 2017}}</ref>. Bul xalıq quramına orıslar, orıs evreyleri, ukrainler, belaruslar, moldavanlar, ózbekler, qırǵızlar hám basqalar kiredi. Dallastaǵı orıs tilinde sóylesiwshi xalıqtıń sanı "amerikalı kúyewler-orıs hayalları" sektorında ósiwin dawam etpekte. Orıs tilli DFW óziniń "The Dallas Telegraph" gazetasına iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallastelegraph.com/about/| bet = About ⋆ Russian Dallas - Русский Даллас| sáne = 2012-jıl 17-oktyabr | til = en-US| jumıs = Russian Dallas - Русский Даллас| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cw33.com/news/what-its-like-being-a-russian-speaker-in-america/| bet = Dallas couple tell what it's like being Russian in America| sáne = 2018-jıl 1-aprel | til = en-US| jumıs = CW33 Dallas / Ft. Worth| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Dallas hám onıń shetki aymaqları úlken sandaǵı aziyalı amerikalılardıń, sonıń ishinde hindistanlı, vetnamlı, qıtaylı, koreyalı, filippinli, yaponlı hám basqa shıǵısı bar adamlardıń mákanı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://dallas.areaconnect.com/statistics.htm| bet = Dallas Population and Demographics| baspaxana = areaconnect.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nbcdfw.com/news/local/Asian-American-Growth-Steady-in-North-Texas-259670561.html| bet = Asian-American Growth Steady in North Texas| avtor = Schnyder| at = Mark| sáne = 2014-jıl 17-may | jumıs = nbcdfw.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr }}</ref>. AQSHtaǵı úlken qalalar arasında Dallastıń arqa shetki aymaǵı bolǵan Plano 2016-jılǵa kelip qıtaylı amerikalılar sanı boyınsha 6-orındı iyeledi. Ásirese Plano-Richardson aymaǵında 2012-jılı shama menen 30,000 iranlı amerikalı bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://s3.amazonaws.com/texasbaptists/intercultural-ministry/IRANIAN-COMMUNITY-IN-NORTH-TEXAS.pdf| bet = IRANIAN COMMUNITY IN NORTH TEXAS| jumıs = S3.amazonaws.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Kóplegen immigrant toparları bolǵanlıqtan, lingvistikalıq landshaftta kóp tilli belgiler jiyi ushırasadı. AQSH Azamatlar dizimi byurosınıń 2013-jıldıń dekabrinde járiyalanǵan maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Dallas okrugi turǵınlarınıń 23 procenti, al Tarrant okrugi turǵınlarınıń 16 procenti sırtta tuwılǵan. 2018-jılǵı puqaralar dizimi bahalawları Dallas qalasınıń sırtta tuwılǵan xalqınıń 25.4 procenti naturalizaciyalanǵan puqaralar hám 74.6 procenti puqara emeslerden ibarat ekenligin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20foreign-born&g=1600000US4819000&tid=ACSST1Y2018.S0502&t=Foreign%20born&layer=place&vintage=2018| bet = ACS 2018 Foreign-Born Statistics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. == Ekonomika == [[Fayl:Comerica_Bank_Tower_01.jpg|oñğa|nobaý|Comerica Bank imaratı]] [[Fayl:GalleriaMallBarreledSkyLight.jpg|nobaý|Galleria Dallas]] Dáslebinde Dallas ózin qollap-quwatlaw ushın diyxanshılıqqa, qońsı Fort-Uorttıń mal bazarlarına hám Amerika jergilikli xalıqlarınıń sawda jollarındaǵı qolaylı jaylasıwına súyendi. Dallastıń ósiwindegi tiykarǵı faktor 1873-jılı qala arqalı bir neshe temir jol baǵdarlarınıń qurılıwı boldı. Dallas ósip, texnologiya rawajlanǵan sayın, paxta onıń ekonomikalıq tiykarı boldı hám 1900-jılǵa kelip Dallas dúnyadaǵı eń iri ishki paxta bazarına aylandı, paxta tazalaw mashinaların islep shıǵarıwda jetekshi boldı. 1900-jıllardıń basına kelip Dallas AQSHtıń pútkil qubla bólegindegi ekonomikalıq xızmettiń orayına aylandı hám 1914-jılı On birinshi Federal Rezerv okruginiń orayı etip saylandı. 1925-jılǵa kelip Texas mámlekettiń paxta zúráátiniń yarımınan kóbiregin islep shıǵardı, bunda Texas paxtasınıń 31 proсenti Dallastan 100 milya (160&nbsp;km) radiusta óndirildi. 1930-jıllarda Dallastan shıǵısta, Kilgor qasında neft tabıldı. Dallastıń bul ashılıwǵa jaqın jaylasıwı onı dárhal mámlekettiń neft bazarınıń orayına aylandırdı. Keyingi jılları Permian basseyninde, Panxendlde, Meksika qoltıǵı jaǵalawında hám Oklaxomada neft kánleriniń ashılıwı Dallastıń bazardaǵı oraylıq ornın jáne de bekkemledi<ref name="paynechapV">{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/n192 189]–221|chapter=Chapter VII: The Emergence of "Big D"}}</ref>. [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urıstıń]] tamamlanıwı Dallastı Collins Radio Corporation sıyaqlı kompaniyalar arqalı baylanıs, injeneriya hám óndiris talantı orayına aylandırdı. On jıllardan keyin de, telekommunikaсiya hám informaсiya revolyuсiyaları jergilikli ekonomikanıń úlken bólegin háreketke keltiriwdi dawam etpekte. Qala geyde aymaqtaǵı telekommunikaсiya kompaniyalarınıń joqarı toplanıwı sebepli "Kremniy dalasınıń" júregi dep ataladı, bunıń epiсentri Dallastıń arqa shetki rayonı Richardsondaǵı Telekom dálizi boylap jaylasqan. Telekom dálizinde 5,700 den aslam kompaniya jaylasqan, olardıń arasında Texas Instruments (bas keńsesi Dallasta), Nortel Networks, Alcatel Lucent, AT&T, Ericsson, Fujitsu, [[Nokia]], Rockwell Collins, Cisco Systems, T-Mobile, Verizon Communications hám CompUSA (házirgi waqıtta bas keńsesi Mayami, Florida shtatında) bar. Iri óndiriwshi Texas Instruments Dallastaǵı bas keńsesi hám chip zavodlarında 10,400 adamdı jumıs penen támiyinleydi. 1980-jıllarda Dallas shın mánisinde jıljımaytuǵın múlk bazarınıń qaynaǵan orayına aylandı, ósip atırǵan qala xalqı jańa turaq jaylar hám keńse orınlarına bolǵan talaptı arttırdı. Oraylıq Dallastıń eń úlken imaratlarınıń bir neshewi usı gúlleniw dáwiriniń jemisi boldı, biraq shekten tıs spekulyaсiya, saqlaw hám qarız krizisi hám neft bumınıń tamamlanıwı 1980-jıllardaǵı qurılıs bumın Dallas ushın da, onıń qos qalası Xyuston ushın da tamamladı. 1980-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń bası arasında oraylıq Dallas áste ósiw dáwirin basınan keshirdi. Degen menen, 2000-jıllardıń basınan baslap Dallastıń oraylıq bólegi turaqlı hám áhmiyetli ósiwdi bastan keshirmekte, bul proсess oraylıq Dallastaǵı eski kommerсiyalıq imaratlardı turaq jay hám miymanxana maqsetlerinde qayta paydalanıwdı, sonday-aq jańa keńse hám turaq jay imaratlarınıń qurılısın óz ishine aladı. Woodall Rodgers tez júriw jolı arqalı qurılǵan hám oraylıq Dallastıń oraylıq isbilermenlik rayonın Uptown/Victory Park penen tikkeley baylanıstırǵan Klyde Warren parkiniń ashılıwı júdá tabıslı Dallas kórkem óner rayonı menen birge sinergiyalıq tásir kórsetti, sonıń nátiyjesinde ekewi de oraylıq Dallasta áhmiyetli jańa rawajlanıwdıń katalizatorlarına aylandı. Dallas–Fort-Uert metropoliyasındaǵı turaq jay múlk bazarı tek ǵana turaqlı bolıp qalmay, jáne bir márte gúlleniw dárejesine qaytıp keldi. Dallas hám onıń úlken metro aymaǵı kvartira qurılısı hám taza arendaǵa beriw boyınsha mámlekette jetekshi bolıp kelmekte, bunda arenda bahaları eń joqarı dárejege jetti. Burınnan bar yamasa jańadan qurılǵan jeke úylerdiń satılıwı, sonday-aq úy bahalarınıń ósiwi 2015-jıldan baslap mámlekette aldıńǵı orındı iyelep kelmekte<ref name="Economic Snapshot">{{Cite news|title=DFW Apartment Boom Hits Region|url=http://www.bizjournals.com/dallas/news/2015/07/01/dfw-apartment-boom-hits-region-with-all-time.html|newspaper=Dallas Business Journal|access-date=July 1, 2015}}</ref><ref name="Dallas Residential Real Estate">{{Cite news|title=Dallas Area Home Price Growth Dwarfs National Gains|url=https://www.dallasnews.com/business/residential-real-estate/20150630-dallas-area-home-price-growth-dwarfs-national-gains.ece|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=June 30, 2015}}</ref>. 2014-jıldıń ortasınan baslap neft bahasınıń kútilmegen tómenlewi hám 2015-jıl dawamında tezlesiwi Dallas hám onıń úlken metro aymaǵına ekonomikasınıń joqarı dárejede diversifikaсiyalanǵan tábiyatı sebepli áhmiyetli tásir etpedi. Dallas hám metropoliya aymaǵı turaq jay, kvartira hám keńse ijarası, sawda orayı keńisligi, qoyma hám sanaat keńisligine bolǵan kúshli talaptı kórip atır, ulıwma jumıs orınlarınıń ósiwi júdá bekkem bolıp qalmaqta. Neftke ǵárezli qalalar hám aymaqlar tómenlewdiń áhmiyetli tásirin sezdi, biraq Dallastıń ósiwi toqtawsız dawam etti, 2015-jılı jáne de kúsheydi. Aymaqqa áhmiyetli milliy bas keńselerdiń kóship keliwi (mısalı, [[Toyota]]nıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadan]] ketip, Dallas aymaǵında óziniń jańa [[Arqa Amerika]] bas keńsesin qurıw haqqındaǵı sheshimi) hám hár qıylı korporaсiyalardıń aymaqlıq keńseleriniń áhmiyetli keńeyiwi, sonday-aq kompaniyalardıń Oraylıq Dallasqa kóship keliwi Dallas ekonomikasınıń gúlleniwine túrtki boldı. Dallas–Fort-Uert aymaǵı Amerika Qurama Shtatlarında ashıq sawda kompaniyalarınıń bas keńseleriniń eń úlken toplanıwlarınıń biri bolıp esaplanadı. Fortune jurnalınıń 2022-jılǵı Amerikadaǵı Fortune 500 diziminiń jıllıq dizimine qaraǵanda, Dallas qalasında 11 Fortune 500 kompaniyası bar edi<ref name="Fortune-2022a">{{Web deregi | url = https://fortune.com/2022/06/04/fortune-500-companies-by-region-west-midwest-south-northeast/| bet = Here are this year's Fortune 500 companies by region| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://fortune.com/2022/06/04/fortune-500-companies-by-region-west-midwest-south-northeast/ "Here are this year's Fortune 500 companies by region"]. ''Fortune''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 10,</span> 2022</span>.</cite></ref>. Al pútkil DFW aymaǵında 23 kompaniya bar edi.[2] 2022-jılǵa kelip, Dallas–Fort-Uert Texastaǵı Fortune 500 bas keńseleriniń ekinshi eń úlken toplanıwın hám Qurama Shtatlardaǵı tórtinshi eń úlken toplanıwın kórsetedi, Xyuston (24), Chikago (35) hám Nyu-York (62) metropoliya aymaqlarınan keyin turadı.<ref name="Fortune-2022a" /> 2008-jılı AT&T kompaniyası óziniń bas keńsesin Oraylıq Dallasqa kóshirdi<ref>{{Cite news|title=AT&T Making a Move|url=https://www.nytimes.com/2008/06/30/technology/30phone.html|newspaper=The New York Times| sáne =June 30, 2008|access-date=June 30, 2008}}</ref>; AT&T dúnyadaǵı eń úlken telekommunikaсiya kompaniyası bolıp, 2017-jılı mámlekettegi túsim boyınsha toǵızınshı eń úlken kompaniya edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/antoinegara/2017/05/24/the-worlds-largest-telecom-companies-att-and-verizon-top-china-mobile/#f0a9a30a4523| bet = The World's Largest Telecom Companies: AT&T And Verizon Top China Mobile| avtor = Gara| at = Antoine| sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may }}</ref>. Dallasta jaylasqan basqa Fortune 500 kompaniyaları reyting tártibinde: Energy Transfer Equity, CBRE (2020-jılı óz bas keńsesin Los-Andjelesten Dallasqa kóshirgen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| bet = CBRE relocating headquarters to Dallas from Los Angeles, sources say| arxivurl = https://archive.today/20201028181308/https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| arxivsáne = 2020-jıl 28-oktyabr | avtor = Salchert| at = Ryan| sáne = 2020-jıl 28-oktyabr | jumıs = Dallas Business Journal| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/real-estate-brokerage-cbre-moves-193907122.html| bet = Real estate brokerage CBRE moves headquarters from Los Angeles to Dallas| avtor = Vincent| at = Roger| sáne = 2020-jıl 29-oktyabr | til = en-US| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>, Tenet Healthcare, Southwest Airlines, Texas Instruments, Jacobs Engineering, HollyFrontier, Dean Foods hám Builders FirstSource. 2016-jıldıń oktyabr ayında dúnyadaǵı eń úlken injenerlik kompaniyalarınıń biri bolǵan Jacobs Engineering Kaliforniyadaǵı Pasadenadan Oraylıq Dallasqa kóshti<ref>{{Web deregi | url = http://www.bizjournals.com/dallas/news/2016/10/24/jacobs-engineering-global-hq-dallas-california.html| bet = Global engineering firm to relocate headquarters from California to Dallas| jumıs = Bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>. Jaqın jaylasqan Irvingte altı Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde: McKesson, eldegi eń iri farmaсevtikalıq distribyutor hám 2021-jılǵı Fortune 500 diziminde jeti nomeri menen jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/11/largest-pharmaceutical-company-in-u-s-moving-headquarters-from-california-to-dfw/| bet = Largest Pharmaceutical Company in U.S. Moving its HQ from California to DFW| sáne = 2018-jıl 1-dekabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2018/11/30/mckesson-relocates-headquarters-to-north-texas.html| bet = Fortune 500 company to move headquarters from California to DFW| jumıs = www.bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2021/| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>, Fluor (injeneriya), Kimberly-Clark, Celanese, Michaels Companies hám Vistra Energy. Planoda jáne tórt Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń qatarında J.C. Penney, Alliance Data Systems, Yum China hám Dr. Pepper Snapple.[4] Fort-Uertte eki Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde American Airlines, dúnyadaǵı túsim, flot kólemi, payda, tasılǵan jolawshılar hám jolawshı-miyl túsimi boyınsha eń iri aviakompaniya, hám D.R. Horton, Amerikadaǵı eń iri úy qurıwshı kompaniya<ref name="Fortune 500" /> Fort-Uerttiń arqasında jaylasqan Uestleyk, TX qalasında házir eki Fortune 500 kompaniyası bar: finanslıq xızmetler gigantı Charles Schwab hám qolaylı dúkan distribyutorı Core-Mark.<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/charles-schwabs-move-to-dfw-shakes-up-leaderboard-in-region-already-undergoing-changes/287-36f72c12-37ae-4f7c-bce0-7d6eed949316| bet = Charles Schwab's move to DFW shakes up leaderboard in region already undergoing changes| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | til = en-US| jumıs = wfaa.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/09/fortune-500-company-relocating-to-dfw/| bet = Fortune 500 Company Relocating From California to DFW| sáne = 2018-jıl 6-sentyabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>. Bir Fortune 500 kompaniyası, GameStop, Greypvaynde jaylasqan. [[Fayl:NorthPark_Center_March_2017_4.jpg|solğa|nobaý|NorthPark orayı]] Dallasta hám onıń metro aymaǵında jaylasqan qosımsha iri kompaniyalarǵa mınalar kiredi: Comerica, ol 2007-jılı óziniń milliy bas keńsesin Detroyttan Dallas orayına kóshirgen<ref>{{Web deregi | url = http://www.toledoblade.com/business/2007/03/06/Comerica-Inc-to-relocate-headquarters-from-Detroit-to-Dallas.html| bet = Comerica Inc. to relocate headquarters from Detroit to Dallas| jumıs = toledoblade.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-mart }}</ref>, NTT DATA Services, Regency Energy Partners, Atmos Energy, Neiman Marcus, AECOM, Think Finance, 7-Eleven, Brinker International, Primoris Services, AMS Pictures, id Software, Mary Kay Cosmetics, Chuck E. Cheese's, Zale Corporation hám Fossil, Inc. Bul kompaniyalardıń kópshiligi - hám DFW metropoleksindegi basqa kompaniyalar - Dallas aymaqlıq palatasın quraydı. Dúnyadaǵı eń iri emshek rak shólkemi bolǵan Susan G. Komen for the Cure Dallasta qurılǵan hám sol jerde jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| bet = Ambassador Nancy G. Brinker, Founder of the World's Largest (March 27, 2007)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090817145240/http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| arxivsáne = 2009-jıl 17-avgust | sáne = 2007-jıl 27-mart | baspaxana = Jerusalem.usconsulate.gov| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-may }}</ref>. Kóp sanlı bizneslerden tısqarı, Dallasta Qurama Shtatlardaǵı basqa qalalarǵa salıstırǵanda jan basına shaqqanda eń kóp sawda orayları bar hám sonday-aq AQSHta ekinshi bolıp salınǵan sawda orayı - 1931-jılı ashılǵan Highland Park Village usı qalada jaylasqan<ref name="VisitDallas_Shopping">{{Web deregi | url = https://www.visitdallas.com/things-to-do/shopping/index.html| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160404181001/http://www.visitdallas.com:80/things-to-do/shopping/index.html| arxivsáne = 2016-jıl 4-aprel | jumıs = VisitDallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-iyun }}</ref>. Dallas Arqa Texastaǵı eki iri sawda orayınıń úyi bolıp tabıladı: Dallas Galleria hám NorthPark Center, ol Texastaǵı ekinshi eń úlken sawda orayı bolıp esaplanadı. Eki sawda orayı da joqarı dárejeli dúkanlarǵa iye hám aymaq ushın turistlerdi tartıwshı tiykarǵı orınlar bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.northparkcenter.com/pages/northpark-history| bet = NorthPark Center History – Luxury Shopping in Dallas| jumıs = Northparkcenter.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.galleriadallas.com/shopping/| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122072055/http://www.galleriadallas.com/shopping/| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr | jumıs = Galleriadallas.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>. Forbes jurnalınıń 2011-jılı 21-sentyabrde járiyalanǵan "Amerikanıń eń bay adamları" atlı jıllıq dizimine qaraǵanda, qalada 17 milliarder jasaydı, bul 2009-jılǵı 14 milliarderden kóbeygen. 2009-jılı (14 milliarder menen) qala dúnya júzi boyınsha milliarderleri eń kóp qalalar arasında altınshı orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/forbes-400/#p_34_s_astate_All%20industries_All%20states_All%20categories_| bet = The Richest People in America, September 21, 2011| jumıs = Forbes Magazine| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| bet = Top World Cities for Billionaires, April 22, 2009| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090426051829/http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| arxivsáne = 2009-jıl 26-aprel | baspaxana = Overseas Property Mall, Guide to International Real Estate Investment| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}</ref>. Dallas Qurama Shtatlarda biznes saparları ushın úshinshi eń kóp tańlanatuǵın qala bolıp tabıladı, al Kay Bailey Hutchison konvenсiya orayı 1,000,000 kvadrat futtan (93,000 m²) aslamıraq maydanı menen eldegi eń úlken hám bánt konvenсiya oraylarınıń biri hám dúnyadaǵı eń úlken baǵanasız kórgizbe zalı bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| bet = Meeting Professionals – Why Dallas?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080413060744/http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| arxivsáne = 2008-jıl 13-aprel | baspaxana = Dallascvb.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}</ref>. VisitDallas turizmdi alǵa ilgerletiw hám konvenсiyalardı tartıw ushın shártnama dúzilgen 501(c)(6) shólkemi, biraq 2019-jıldıń yanvar ayında járiyalanǵan audit bul maqsetlerge erisiwdegi nátiyjeliligine gúman tuwdırdı. == Kórkem óner hám mádeniyat == [[Fayl:Chandelier_and_stage_inside_the_auditorium_of_the_Margot_&_Bill_Winspear_Opera_House,_part_of_the_AT&T_Performing_Arts_Center_complex_in_the_Arts_District_of_Dallas,_Texas_LCCN2015630583.tif|oñğa|nobaý|Margot hám Bill Winspear Opera úyiniń ishki kórinisi]] === Kórkem óner hám muzeyler === Oraylıq qalanıń arqa bólimindegi Kórkem óner rayonı bir neshe kórkem óner orınlarına iye hám Qurama Shtatlardaǵı eń úlken tutas kórkem óner rayonı bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|title=ArtPlace names the Dallas Arts District one of the nation's top 12 ArtPlaces|url=https://www.dallasnews.com/arts/arts/2013/01/08/artplace-names-the-dallas-arts-district-one-of-the-nations-top-12-artplaces|first=Michael|last=Granberry| sáne =January 8, 2013|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=September 7, 2014}}</ref>. Bul rayondaǵı belgili orınlar qatarına Dallas kórkem óner muzeyi; Dallas simfoniyalıq orkestri hám Dallas samal simfoniyasınıń úyi bolǵan Morton H. Meyerson simfoniya orayı; Nasher estelik orayı; hám Trammell & Margaret Crow Aziya kórkem óneri toplamı kiredi. Sonday-aq, Oraylıq Dallasta jaylasqan Perot tábiyat hám ilim muzeyi tábiyiy tariyx hám ilim muzeyi bolıp tabıladı. 2005-jılǵı Pritzker arxitektura sıylıǵınıń laureatı Thom Mayne hám onıń Morphosis Architects firması tárepinen joybalastırılǵan 180,000 kvadrat futlıq (17,000 m²) imarat altı qabattan ibarat hám shama menen 14 qabat biyiklikte. AT&T Dallas Atqarıwshılıq óner orayına tiyisli orınlar qatarına Dallas kameralıq simfoniyasınıń úyi bolǵan Moody atqarıwshılıq zalı; Dallas teatr orayı hám Dallas qara terili oyın teatrınıń úyi bolǵan Dee hám Charles Wyly teatrı; hám Dallas operası hám Texas balet teatrınıń úyi bolǵan Winspear opera úyi kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| bet = The Winspear Opera House| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051215052732/http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| arxivsáne = 2005-jıl 15-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| bet = Building the Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080315224549/http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| arxivsáne = 2008-jıl 15-mart | jumıs = [[Dallas Center for the Performing Arts]]}}</ref>. [[Fayl:Dallas_Holocaust_&_Human_Rights_Museum_Photo.png|solğa|nobaý|Dallas Xolokost hám adam huqıqları muzeyi]] Bul aymaqtan uzaq emes arqada Southern Methodist universitetindegi Meadows muzeyi jaylasqan. 2009-jılı ol Madridtiń Prado muzeyi menen úsh jıllıq sheriklik ornattı. Prado ispan kórkem ónerine baǵdarlanǵan hám Arqa Amerikadaǵı ispan kórkem óneri toplamına iye bolıp, de Xuanes, El Greko, Fortuni, Goyya, Murilo, Pikasso, Pkensa, Ribera, Riko, Velaskes, Surbaran hám basqa da ispan suwretshileriniń shıǵarmaların óz ishine aladı. Bul shıǵarmalar, sonday-aq Roden hám Murdıń músinleri sıyaqlı ispan emes ataqlı shıǵarmalar da, sheriklik sonshelli tabıslı bolǵanlıǵı sebepli Prado hám Meadows muzeyleri sheriklikti uzaytıwǵa kelisti<ref>{{cite press release|url=http://www.smu.edu/News/2012/meadows-prado-agreement-13july2012|title=Prado and Meadows Museum announce expansion of partnership – SMU| sáne =July 13, 2012|work=[[Southern Methodist University]]|via=www.smu.edu|access-date=May 11, 2013}}</ref>. Jaratılıs izertlew institutı Dallasta kreaсionizm muzeyi bolǵan ICR Ilim hám Jer tariyxı ashılıw orayın basqaradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/inside-the-dallas-museum-where-faith-meets-science/287-253a5519-bd1b-4506-8362-af9d0c69f138| bet = Inside the Dallas museum where faith meets science| avtor = Panicker| at = Jobin| sáne = 2019-jıl 18-aprel | jumıs = [[WFAA]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-yanvar }}</ref>. Burınǵı Texas mektep kitapları qoyması, Uorren komissiyasınıń esabı boyınsha, Li Xarvi Osvald 1963-jılı Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedige]] atıp óltirgen jer, 1980-jıllardan baslap okrug húkimet keńsesi imaratı sıpatında xızmet etip kelmekte, tek altınshı hám jetinshi qabatları Altınshı qabat muzeyin jaylastırǵan. Amerika miniatyura óneri muzeyi Fair Park daǵı Mámleket zalında jaylasqan. Óner aymaǵında jáne jaqında keńeytilgen magnit mektebi bolǵan DISD niń Buker T. Vashington atındaǵı atqarıwshılıq hám kórkem óner joqarı mektebi bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.artsmagnet.org/| bet = Artsmagnet.org| baspaxana = Artsmagnet.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Óner aymaǵına jaqın jaylasqan Qala orayı aymaǵında Dallas zamanagóy óner muzeyi jaylasqan. [[Fayl:American_Airlines_Center_August_2015.jpg|oñğa|nobaý|American Airlines orayı]] Downtown nıń dál shıǵısında jaylasqan Deep Ellum, dáslep 1920-jıllar hám 1930-jıllarda Qubladaǵı eń ataqlı djaz hám blyuz orayı sıpatında belgili boldı<ref name="paynechapVI">{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/157 157]–185|chapter=Chapter VI: The Spirit of Enterprise}}</ref>. Blind Lemon Jefferson, Robert Johnson, Huddie "Lead Belly" Ledbetter hám Bessie Smith sıyaqlı artistler Deep Ellum daǵı Harlem hám Palace sıyaqlı dáslepki klublarda óner kórsetti. Búgingi kúnde Deep Ellum júzlegen artistlerdiń mákanına aylanǵan, olar pútkil aymaq boylap barlar, pablar hám konсert zallarınıń qasında jaylasqan loftlarda jasap, studiyalarda isleydi. Aymaqtaǵı úlken kólemdegi kórkem óner qosılıwı qalanıń graffitige bolǵan biyǵam qatnasınan kelip shıqqan, hám kóplegen jámiyetlik orınlar, sonıń ishinde tunneller, imaratlardıń diywalları, trotuarlar hám kósheler freskalar menen qaplanǵan. Bir úlken mısal, Good-Latimer tunneli, 2006-jıldıń aqırında usı jerden jeńil relsli jol qurılısın júrgiziw ushın buzıp taslandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| bet = Thinking of Relocating to Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121032504/http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar | avtor = Hobson Real Estate Group| baspaxana = Hobson Real Estate Group| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-iyun }}</ref>. [[Fayl:Dallas_Museum_of_Art_July_2015_02.jpg|solğa|nobaý|Dallas kórkem óner muzeyi]] Deep Ellum sıyaqlı, Downtown nıń qublasında jaylasqan Cedars elatı da studiya artistleriniń kóbeyiwin hám [[oyın-zawıq]] orınlarınıń keńeyiwin kórip atır. Aymaqtaǵı kórkem óner kórinisi 2000-jıllardıń basında Southside on Lamar dıń ashılıwı menen rawajlana basladı, bul eski Sears Roebuck and Company qoyması loftlarǵa, studiyalarǵa hám usaqlap satıw oraylarına aylandırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.southsideonlamar.com/| bet = Southside on Lamar Apartments Located in Downtown Dallas| jumıs = South Side On Lamar}}</ref>. Házirgi waqıtta bul jerde Gilley's Dallas hám Poor David's Pub sıyaqlı [[oyın-zawıq]] orınları bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| bet = The Legend Returns: Gilley's Brings New Life to Downtown Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050403173814/http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| arxivsáne = 2005-jıl 3-aprel | sáne = 2003-jıl 11-sentyabr | jumıs = Gilley's Dallas| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Dallas Mavericks komandasınıń iyesi hám jergilikli isbilermen Mark Cuban 2005-jıldıń sentyabr ayında Cedars stanсiyası janındaǵı Lamar kóshesinde jer satıp aldı, hám jergilikli turǵınlar onıń bul jerde oyın-zawıq kompleksin jobalastırıp atırǵanın boljap atır<ref>{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/classifieds/news/homecenter/realestate/stories/DN-cuban_01bus.ART.State.Edition2.13bfde7f.html|title=Mark Cuban snaps up tracks near downtown|access-date=April 20, 2006}}</ref>. Trinity dáryasınıń qublasında, Oak Cliff te jaylasqan Bishop Arts District te kóplegen studiya artistleri qayta qurılǵan qoymalarda jasaydı. Tar kósheler hám kósheler boyındaǵı imaratlardıń diywalları freskalar menen bezelgen, al átiraptaǵı kóshelerde kóplegen ózgeshe restoranlar hám dúkanlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.bishopartsdistrict.com/| bet = Bishop Arts District| baspaxana = Bishop Arts District| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Dallas qalasınıń húkimet bólimi sıpatında Mádeniyat isleri boyınsha basqarması bar. Bul basqarma qala boyınsha altı mádeniyat orayın basqaradı, jergilikli súwretshiler hám teatrlarǵa qarjı bóledi, jámiyetlik kórkem óner joybaların baslaydı hám qalaǵa tiyisli klassikalıq radio stanсiyası WRR dı basqaradı. Los Andjeles klassındaǵı suw astı qayıǵı USS Dallas 2014-jıldıń sentyabr ayında xızmetten shıǵarılǵannan keyin Trinity dáryası janında muzey kemesine aylandırılıwı jobalastırılǵan edi, biraq bul joba keyinge qaldırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2017/12/uss-dallas-maritime-museum-hunt-red-october-submarine/| bet = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas?| avtor = Macon| at = Alex| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | jumıs = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas? – D Magazine| baspaxana = A Magazine| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Ol Xyuston da úlken bólimlerge bólinip, júk mashinaları menen muzey ornına alıp kelinedi hám sol jerde qayta qurastırıladı. === Kitapxanalar === [[Fayl:Biblioteca_Dallas_Interior.jpg|oñğa|nobaý|Dallas Jámiyetlik Kitapxanası]] Qala Dallas Jámiyetlik Kitapxanası sisteması tárepinen xızmet kórsetiledi. Bul sistema Dallas Hayal-qızlar Klubları Federaсiyası tárepinen dúzilgen bolıp, sol waqıttaǵı prezident May Dickson Exall basshılıǵında ámelge asırılǵan. Onıń qarjı jıynaw háreketleri filantrop hám polat magnatı Andrew Carnegie den grant alıwǵa alıp keldi, bul kitapxana sistemasına 1901-jılı óziniń birinshi filialın qurıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://dallaslibrary2.org/about/history.php| bet = Library History| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral }}</ref>. TBúgingi kúnde kitapxana sisteması qala boyınsha 30 filialdı basqaradı, sonıń ishinde qalanıń Húkimet rayonında jaylasqan 8 qabatlı J. Erik Jonsson Oraylıq Kitapxanası bar<ref>{{Web deregi | url = https://dallaslibrary2.org/hours.php| bet = Hours| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral }}</ref>. === Aspazlıq === Dallas óziniń barbekyu, haqıyqıy Meksika hám Tex-Mex aspazlıǵı menen tanımalı. Dallas aspazlıq saxnasınıń ataqlı ónimleriniń qatarına 1971-jılı restorator Mariano Martinez tárepinen oylap tabılǵan muzlatılǵan margarita mashinası kiredi<ref>{{Cite news|last=Nelson|first=Colleen McCain|title=One Man's Invention, Forever Frozen In Time – Dallas: Margarita Machine Takes Its Rightful Place In History|newspaper=[[The Dallas Morning News]]| sáne =October 9, 2005|url=https://www.dallasnews.com/s/dws/news/city/lakewood/stories/DN-margarita_09met.ART.West.Edition2.4242abd.html|access-date=February 7, 2007}}</ref>. [[Fayl:State_Fair_of_Texas_September_2019_02_(Centennial_Hall).jpg|oñğa|nobaý|Fair Park daǵı Texas Mámleketlik Yarmarkası]] === Ilajlar === Texas Mámleketlik Yarmarkası 1886-jıldan berli hár jılı Fair Park ta ótkerilip kelmekte hám qala ekonomikasına jılına shama menen 50 million dollar payda alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2016/04/19/big-tex-s-economic-impact-try-50-million-says-new-study-on-the-state-fair/| bet = Big Tex's economic impact? Try $50 million, says new study on the State Fair| avtor = Steve| at = Thompson| sáne = 2016-jıl 19-aprel | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-aprel }}</ref>. Cotton Bowl da ótkeriletuǵın<ref>{{Web deregi | url = https://www.kvue.com/article/sports/ncaa/longhorns/red-river-showdown-history-behind-the-texas-oklahoma-rivalry/269-2ae1103e-2409-44c4-96fa-a3df41f24da7| bet = Red River Showdown: The history behind the Texas-Oklahoma rivalry| sáne = 2019-jıl 8-oktyabr | til = en-US| jumıs = kvue.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>, Texas Universiteti (Ostin) menen Oklaxoma Universitetin qarsı qoyatuǵın futbol oyını Red River Shootout ta qalaǵa kóp sanlı qonaqlardı alıp keledi. Qala jáne de Cotton Bowl da State Fair Classic hám Heart of Dallas Bowl turnirlerin ótkeredi. Basqa festivallar qatarına qalanıń úlken meksikalı-amerikalı xalqı tárepinen ótkeriletuǵın bir neshe Cinco de Mayo bayramları hám Lower Greenville Avenue boylap ótetuǵın Áwliye Patrik kúni paradı, Juneteenth bayramları, Taste of Dallas, Deep Ellum Kórkem óner festivalı, Dallas Grek awqatları festivalı, jıl sayınǵı Xellouin ilajı "The Wake", hám Xellouinde ótkeriletuǵın eki jıllıq waqıya, sonıń ishinde Cedar Springs Road taǵı Xellouin paradı hám Kórkem óner rayonındaǵı Oraylıq Dallas ta ótkeriletuǵın "Zombi júriwi" kiredi. Victory Park tıń ashılıwı menen, WFAA telekanalı AT&T Plaza da jıl sayınǵı Jańa jıl keshesin ótkere basladı. Telekanal bul bayramnıń Nyu-Yorktıń Times Square daǵı bayramlarǵa uqsas bolıwın úmit etti. 2011-jılǵı Jańa jıl keshesinde 32,000 adam qatnasıp, jańa rekord ornatıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2019/12/30/what-happened-to-big-d-nye-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Big D NYE? Curious Texas investigates| sáne = 2019-jıl 30-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>. Bir neshe jıldan keyin "Big D NYE" bayramları toqtatılǵannan soń, qala orayında jańa jıl aqırǵı waqıyası baslandı. Bunda Reunion Tower da úlken salyut showı ótkerilip, ol KXAS hám pútkil shtat hám aymaq boyınsha basqa da telekanallarda kórsetildi. Sonıń menen birge, Dallas aymaǵındaǵı bir neshe Omni qonaqxanaları jańa jıldı qarsı alıw ushın úlken ilajlar shólkemlestiredi. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Qalalar hám elatlar]] mty2h2v6b9yv4g0h3wucit7p7zjx2i6 0 21033 266268 265795 2026-08-18T00:43:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266268 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Bryus Li|portret=Bruce-Lee-as-Kato-1967-retouched.jpg|táriypi=Lee in 1967|asl ismi={{nobold|李小龍}}|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Lee Jun-fan ({{lang|zh-Hant-HK|李振藩}})|tuwılǵan sánesi=27.11.1940|tuwılǵan jeri=[[Chinatown, San Francisco]], Kaliforniya, AQSH.|qaytıs bolǵan sánesi=20.7.1973|qaytıs bolǵan jeri=[[Kowloon]], [[British Hong Kong]]|kásibi={{hlist|[[Martial artist]]|actor|philosopher|film director|screenwriter|producer}}|iskerlik jılları=1941–1973|ómirlik joldası={{marriage|[[Linda Lee Cadwell|Linda Emery]]|August 17, 1964}}|balaları={{hlist|[[Brandon Lee|Brandon]]|[[Shannon Lee|Shannon]]}}|qolı=Signature of Bruce Lee.svg}} '''Bryus Li''' ({{lang-en|Bruce Lee}}; tuwılǵan waqtındaǵı atı — '''Li Djun-fan'''; [[1940|1940-jıl]] [[27-noyabr]] — [[1973|1973-jıl]] [[20-iyul]]) [[Gonkong]]-[[Amerika Qurama Shtatları|amerikalı]] [[jekpe-jek óneri]] sheberi hám aktyor bolǵan. Ol hár túrli [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek]] tártiplerinen paydalanǵan gibrid jekpe-jek filosofiyası Djit Kun Do-nıń tiykarın salıwshısı. 1970-jıllarda jekpe-jek filmleriniń keń tarqalıwına járdem bergeni ushın tanılǵan<ref name="britannica.com">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/biography/Bruce-Lee| bet = Bruce Lee &#124; Biography, Martial Arts, Movies, Death, Son, & Facts &#124; Britannica| sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>, Li ayırım kommentatorlar hám jekpe-jek sheberleri tárepinen barlıq waqıtlardaǵı eń tásirli jekpe-jek sheberi hám Shıǵıs penen Batıstı baylanıstırǵan XX ásirdiń pop mádeniyat belgisi sıpatında qaraladı. Ol Gonkong ekshn kinomatografiyasın alǵa ilgeriletiwde hám [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika]] filmlerinde [[qıtay]] xalqınıń kórsetiw usılın ózgertiwge járdem beriwde úlken miyneti sińgen<ref name="Time 100">{{Web deregi | url = http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html| bet = Bruce Lee: With nothing but his hands, feet and a lot of attitude, he turned the little guy into a tough guy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100605174143/http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html| arxivsáne = 2010-jıl 5-iyun | avtor = Stein| at = Joel| sáne = 1999-jıl 14-iyun | jumıs = The Time 100| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}</ref>. [[San Francisco|San-Franсiskoda]] tuwılıp, Britaniya Gonkongında ósip-jetilisken Li, ákesi arqalı bala aktyor sıpatında [[Gonkong]] kino industriyasına kirisip kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/sanfrancisco/news/bruce-lee-statue-san-francisco-chinatown-lunar-new-year/| bet = Proposal calls for Bruce Lee statue in San Francisco's Chinatown — CBS San Francisco| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240225083404/https://www.cbsnews.com/sanfrancisco/news/bruce-lee-statue-san-francisco-chinatown-lunar-new-year/| arxivsáne = 2024-jıl 25-fevral | avtor = Lee| at = Mary| sáne = 2024-jıl 8-fevral | til = en-US| jumıs = www.cbsnews.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral }}</ref>. Onıń dáslepki [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek]] tájiriybesine Ving Chun (Ip Mannıń qol astında úyrengen), tay chi, [[boks]] (Gonkong boks turnirin jeńgen) hám kóshe tóbelesleri (awıl-aymaq hám úy tóbelerinde bolǵan urıslar) kiredi. 1959-jılı Li Sietlge kóship barǵan, sol jerde 1961-jılı [[Vashington]] universitetine oqıwǵa kirgen. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHta]] bolǵan usı dáwirde, aktyorlıq kareraǵa umtılsa da, jekpe-jek ónerin úyretiw arqalı aqsha islep tabıwdı oylay baslaǵan. Ol óziniń birinshi jekpe-jek mektebin Sietldegi úyinde ashqan. Keyinirek [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Oklend qalasında ekinshi mektepti ashqannan soń, 1964-jılı Kaliforniyanıń Long-Bich Xalıqaralıq karate chempionatında kórsetpeler hám sóylewleri menen úlken dıqqattı tartqan. Bunnan soń ol [[Los-Andjeles|Los-Andjeleske]] kóship barıp sabaq bere baslaǵan, onıń oqıwshıları arasında Chak Norris, Sheron Teyt hám Karim Abdul-Jabbar bolǵan. 1970-jıllarda onıń Gonkong hám [[Gollivud]] filmleri Gonkong jekpe-jek filmlerin jańa ataqlılıq hám maqullaw dárejesine kóterip, qıtay jekpe-jek ónerine Batıstıń qızıǵıwshılıǵın oyatqan. Onıń filmleriniń baǵdarı hám ruwxı pútkil dúnyadaǵı jekpe-jek óneri menen jekpe-jek filmlerine kúshli tásir etip, olardı ózgertken<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/us|title=Bruce Lee inspired Dev for martial arts| sáne =July 1, 2010}}</ref>. Karerası Gonkong hám AQSHtı qamtıǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606| bet = Jun Fan Jeet Kune Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100723235948/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606| arxivsáne = 2010-jıl 23-iyul | baspaxana = Bruce Lee Foundation}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.avclub.com/bruce-lee-takes-on-chuck-norris-but-he-makes-you-wait-1798245604| bet = Bruce Lee takes on Chuck Norris, but he makes you wait for the fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230127163006/https://www.avclub.com/bruce-lee-takes-on-chuck-norris-but-he-makes-you-wait-1798245604| arxivsáne = 2023-jıl 27-yanvar | sáne = 2016-jıl 25-mart | til = en| jumıs = [[The A.V. Club]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/news/asian-america/director-ang-lee-will-direct-son-playing-bruce-lee-biopic-rcna59459| bet = Director Ang Lee will direct his son, playing Bruce Lee in biopic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230127163011/https://www.nbcnews.com/news/asian-america/director-ang-lee-will-direct-son-playing-bruce-lee-biopic-rcna59459| arxivsáne = 2023-jıl 27-yanvar | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar }}</ref>, ol 1970-jıllardıń basında túsirilgen bes tolıq metrajlı Gonkong jekpe-jek filmindegi rolleri menen tanımalı: Lo Veydiń «Úlken bas» (1971) hám «Ǵázep judırıǵı» (1972); Golden Xarvesttiń Li tárepinen jazılǵan hám rejissyorlıq etilgen «Aydarhanıń jolı» (1972); hám Golden Xarvest penen Uorner Brazerstiń Robert Klouz rejissyorlıǵındaǵı «Aydarhanıń kiriwi» (1973) hám «Ólim oyını» (1978)<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article2058091.ece|title=How Bruce Lee changed the world-Series| sáne =May 29, 2011}}</ref>. Lidiń óliminen keyin, onıń filmleri úlken tabınıwshılıqqa iye boldı<ref name="britannica.com">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/biography/Bruce-Lee| bet = Bruce Lee &#124; Biography, Martial Arts, Movies, Death, Son, & Facts &#124; Britannica| sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Ol óz filmlerinde kanton mádeniyatın sáwlelendiriwi arqalı pútkil dúnyaǵa, ásirese qıtaylar arasında, hám AQSHtaǵı aziyalı stereotiplerge qarsı turǵanı ushın Aziya tegine iye amerikalılar arasında belgili tulǵaǵa aylandı<ref name=":10">{{Cite news|title=How Bruce Lee Exploded a Stereotype With a One-Inch Punch| sáne =January 25, 2017|url=https://www.nytimes.com/2017/01/25/movies/bruce-lee-movies.html}}</ref>. Li 1973-jıldıń iyul ayında, 32 jasında qaytıs boldı. Óliminen keyin de Li házirgi zaman jekpe-jek sportı túrlerine, sonıń ishinde [[dzyudo]], karate, aralas jekpe-jek túrleri hám [[Boks|boksqa]], sonday-aq házirgi zaman populyar mádeniyatına, sonıń ishinde kino, televidenie, komiksler, animaсiya hám video oyınlarına aytarlıqtay tásir etip kelmekte. Time jurnalı Lidi XX ásirdiń eń áhmiyetli 100 adamınıń qatarına kirgizgen. == Erte jaslıq dáwiri == [[Fayl:Bruce_Lee_with_his_parents_1940s.jpg|nobaý|Bryus Li náreste waqtında ata-anası Greys Xo hám Li Xoy-chuen menen birge]] Bryus Lidiń tuwılǵandaǵı atı Li Djun-fan bolǵan. Onıń ákesi, Li Xoy-chuen, [[Gonkong|Gonkongta]] jasaǵan kanton opera qosıqshısı edi. Anası Greys Xo [[Shanxay|Shanxayda]] tuwılǵan hám evraziyalıq shıǵısqa iye bolǵan<ref name="2018 Ng" /> 1939-jıldıń dekabr ayında, onıń ata-anası [[San Francisco|San-Franсiskonıń]] Chaynataun rayonında xalıqaralıq opera gastroli ushın Kaliforniyaǵa sapar shekken.<ref>{{Cite book|last1=Maeda|first1=Daryl Joji|title=Like Water: A Cultural History of Bruce Lee|date=August 9, 2016|publisher=NYU Press}}</ref>. Ol sol jerde 1940-jıldıń 27-noyabrinde tuwılıp, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] jus soli (topıraq huqıqı) puqaralıq nızamları tiykarında AQSH puqaralıǵın alıw huqıqına iye bolǵan<ref name="2018 Ng" /> Ol tórt aylıq bolǵanda (1941-jıldıń aprel ayında), Li shańaraǵı Gonkongqa qaytıp kelgen.[2] Kóp ótpey, Ekinshi dúnya urısı dáwirinde, 1941-jıldıń dekabr ayında Yaponiya Gonkongqa kútilmegen hújim jasap, qalanı keyingi tórt jıl dawamında basqarǵan waqıtta, Li shańaraǵı kútilmegen qıyınshılıqlarǵa dus kelgen.<ref name="2018 Ng">{{Cite book|title=龍影中華──李小龍的光影片段|last1=吳貴龍|publisher=中華書局(香港)|date=2018}}</ref>. Lidiń ana tárepten atası kantonlıq, ana tárepten kempir apası inglis bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent| bet = Was Bruce Lee of English Descent?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161025083142/http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent| arxivsáne = 2016-jıl 25-oktyabr | til = en| jumıs = Fightland| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-iyun }}</ref>, al ana tárepten úlken ájaǵası Robert Xotung golland evrey hám kanton tegine iye Gonkong biznesmeni bolǵan. == Karerası hám bilimi == === 1940–1958: Dáslepki rolleri, mektep bilimi hám jekpe-jek ónerine kirisiwi === Lidiń ákesi Li Xoy-chuen kanton operasınıń juldızı bolǵan. Nátiyjede, kishi Li júdá jas waqtınan kino dúnyasına kirisip, bala waqtında bir neshe filmlerde kóringen. Lidiń birinshi roli «Altın dárwaza qızı» filminde saxnaǵa kóterip shıǵılǵan náreste roli bolǵan. Ol qıtay kalendarı boyınsha hám Aydarha saatı, hám Aydarha jılında tuwılǵanı sebepli, óziniń qıtaysha saxna atın 李小龍 (Li kishi Aydarha) etip alǵan<ref name="bruceleefoundation biography">{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| bet = Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| arxivsáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}</ref>. Toǵız jasında, ol 1950-jılı «Bala» filminde ákesi menen birge «Bala Cheung» atlı komiks qaharmanına tiykarlanǵan filmde birinshi bas rolin oynaǵan. On segiz jasqa tolǵanda, ol 20 filmde kórinip úlgergen<ref name="bruceleefoundation biography">{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| bet = Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| arxivsáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}</ref>. Tak Sun mektebinde (德信學校; Koulundaǵı 218 Natan jolındaǵı úyinen bir neshe kvartal qashıqlıqta) oqıǵannan soń, Li 12 jasında katolik La Salle kolledjiniń baslawısh mektep bólimine kirgen. 1956-jılı, oqıw úlgeriwi tómen bolǵanı ushın (hám múmkin minez-qulqı da jaqsı bolmaǵanı sebepli), ol Áuliye Franсisk Ksaveriy kolledjine ótkerilgen, sol jerde ol mekteptiń [[boks]] komandasınıń bavarlıq muǵallimi hám treneri Braz Edvard Masstıń qol astında tárbiyalanǵan<ref>{{Cite news|title=Bruce Lee, a global hero who epitomised Hong Kong's strengths — it's just a pity the city could not preserve his former home|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just|access-date=January 26, 2023}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm| bet = Bro. Edward Muss FMS R.I.P.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230126213017/https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm| arxivsáne = 2023-jıl 26-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-yanvar }}</ref>. Li bir neshe kóshe tóbelesine aralasqannan keyin, onıń ata-anası oǵan [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek ónerinen]] tálim alıw kerek degen sheshimge kelgen. 1953-jılı Lidiń dostı Uilyam Cheung onı Ip Manǵa tanıstırǵan<ref>{{Cite news|title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best|url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|access-date=February 14, 2023}}</ref>, biraq anası tárepten evropalı teginiń bolıwı sebepli, qıtay jekpe-jek dúnyasındaǵı shet ellilerge úyretpew haqqındaǵı kóp jıllıq úrip-ádet sebepli, dáslep oǵan Ving Chun kung-fusın úyreniwge ruqsat etilmegen<ref name="Blitz">{{Cite news|url=http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg|title=William Cheung Scene one... Take One|access-date=January 12, 2017|publisher=Blitz Publishers}}</ref><ref name="SMH">{{Cite news|title=All the right moves|url=http://www.smh.com.au/national/melbourne-life/all-the-right-moves-20110119-19wp3.html|access-date=December 26, 2016|publisher=Fairfax Media}}</ref>.  Cheung onıń jaǵın alıp sóylegennen soń, Li mektepke qabıl etilip, Ip Mannıń qol astında Ving Chun boyınsha shınıǵıwlardı baslaǵan<ref name="AsAmNews">{{Cite news|title=Bruce Lee Was an Anchor Baby|url=https://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/|access-date=November 1, 2020|publisher=AsAmNews}}</ref>. Ip óz oqıwshıların Gonkongtıń kóshe bandalarında tóbelesiwden saqlaw ushın, olardı shólkemlestirilgen jarıslarda qatnasıwǵa úgitlegen. Ip Man menen bir jıl shınıǵıw ótkergennen soń, basqa oqıwshılardıń kópshiligi Li menen birge shınıǵıwdan bas tartqan. Olar onıń aralas tegin bilip qalǵan edi, al qıtaylar ulıwma ózleriniń jekpe-jek óneri usılların aziyalı emeslerge úyretiwge qarsı bolǵan. Lidiń sparring sherigi Xokins Cheungtıń aytıwınsha, "Pútkil Ving Chun klanında Ip Mannan jeke ózi yamasa hátte biraz bolsa da tálim alǵan altı adamnan da az adam bar edi".{{Sfn|Thomas|1994|p=26}} Degen menen, Li Ving Chunǵa úlken qızıǵıwshılıq kórsetip, Ip Man, Uilyam Cheung hám Vong Shun-leung penen jeke shınıǵıwların dawam etken.{{Sfn|Campbell|2006|p=172}}<ref>{{Cite news|author=<!--not stated-->| sáne =July 25, 2018|title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best|url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|work=South China Morning Post|quote=Although Lee studied wing chun at Ip’s school, he was mainly taught by Wong Shun-leung, as Ip himself only taught advanced students, not beginners. Lee quickly became devoted to wing chun and practiced diligently.|access-date=February 14, 2023}}</ref> 1958-jılı Li Gonkong mektepleri boks turnirin jeńip alıp, finalda aldıńǵı chempion Geri Elmsti nokautqa shıǵarǵan. Sol jılı Li cha-cha ayaq oyınshısı bolǵan hám Gonkongtıń Táj koloniyası Cha-Cha chempionatın jeńip alǵan<ref>{{Cite book|last1=Lee|first1=Linda|title=The Bruce Lee Story|date=1989|publisher=[[Black Belt Communications]]}}</ref>. === 1959–1964: Úziliksiz oqıwlar hám jekpe-jek ónerindegi jetiskenlikler === Jas óspirimlik dáwirinde Lidiń kóshe tóbelesleri jiyilesip, qorqınıshlı triada shańaraǵınıń ulın jeńiwdi de óz ishine aldı. 1958-jılı, qarsılas Choy Li Fut jekpe-jek mektebiniń oqıwshıları Lidiń Ving Chun mektebine qarsı shaqırıq taslaǵannan keyin, ol úydiń tóbesinde tóbeleske qatnastı. Basqa bir balanıń ádil emes mushına juwap retinde, ol balanı sonshelli qattı urdı, onıń bir tisin túsirip jiberdi, bul balanıń ata-anasınıń poliсiyaǵa shaǵım etiwine alıp keldi<ref name="Burrows 2002">{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| bet = Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| arxivsáne = 2008-jıl 8-may | avtor = Burrows| at = Alyssa| jıl = 2002| baspaxana = HistoryLink| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}</ref>. Lidiń anası poliсiya bólimine barıp, eger onı óz qarawına shıǵarsa, ulınıń is-háreketleri ushın tolıq juwapkershilikti óz moynına alatuǵını haqqında hújjetke qol qoyıwǵa májbúr boldı. Ol bul waqıya haqqında kúyewine aytpasa da, ulına 18 jasında AQSH puqaralıǵın talap etiw ushın Qurama Shtatlarǵa qaytıwdı usınıs etti<ref>{{Cite news|title=What you didn't know about: Bruce Lee Bruce Lee in Seattle — Part 1|url=https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/|access-date=July 2, 2023}}</ref>. Lidiń ákesi kelisti, sebebi Gonkongta qalǵan jaǵdayda Lidiń kolledjde oqıw imkaniyatları onsha úmitli emes edi<ref name="Burrows 2002">{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| bet = Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| arxivsáne = 2008-jıl 8-may | avtor = Burrows| at = Alyssa| jıl = 2002| baspaxana = HistoryLink| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}</ref>. 1959-jıldıń aprel ayında, Lidiń ata-anası onı Qurama Shtatlarǵa, San-Franсiskoda shańaraq dosları menen birge jasap atırǵan úlken qarındası Agnes Lige jiberiwge qarar etti. Bir neshe aydan soń, ol 1959-jılı orta mektep bilimin dawam ettiriw ushın Sietlge kóship keldi, sol jerde Rubi Chowdıń restoranında jasap turıwshı ofiсiant bolıp isley basladı. Chowdıń kúyewi Lidiń ákesiniń kásiplesi hám dostı edi. Lidiń úlken ájaǵası Piter Li kolledjde oqıw ushın Minnesotaǵa ketpesten aldın qısqa waqıtqa Sietlde onıń menen birge boldı<ref name="Wing Chung Gung Fu">{{Web deregi | url = http://hardcorejkd.com/wing_chun.php| bet = Wing Chung Gung Fu| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php| arxivsáne = 2008-jıl 14-may | baspaxana = Hardcore JKD| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}</ref>. 1959-jılı Li [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek ónerin]] oqıta basladı. Ol óziniń oqıtqan ónerin Jun Fan Gung Fu (sózbe-sóz awdarǵanda Bryus Lidiń Kung-fusı) dep atadı<ref name="Wing Chung Gung Fu">{{Web deregi | url = http://hardcorejkd.com/wing_chun.php| bet = Wing Chung Gung Fu| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php| arxivsáne = 2008-jıl 14-may | baspaxana = Hardcore JKD| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php "Wing Chung Gung Fu"]. </cite></ref>. Bul onıń Ving Chunǵa bolǵan usılı edi. Li Sietlde tanısqan doslarına sabaq berdi, dáslep Dzyudo sheberlik iyelewshisi Djessi Gloverden basladı, ol Lidiń dáslepki texnikalarınıń ayırımların oqıtıwdı dawam etti. Taki Kimura Lidiń birinshi Járdemshi Instruktorı boldı hám Lidiń óliminen keyin de onıń óneri menen filosofiyasın oqıtıwdı dawam etti<ref>{{Web deregi | url = http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585| bet = Bruce Lee Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121119051316/http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585| arxivsáne = 2012-jıl 19-noyabr | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-sentyabr }}</ref>. Li Sietlde óziniń birinshi jekpe-jek mektebin ashtı, ol Li Jun Fan Gung Fu Institutı dep ataldı. Li Sietldegi Kapitol-Xill rayonındaǵı Edison Texnikalıq Mektebinen orta bilim alıp, diplomın aldı<ref>{{Web deregi | url = http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/| bet = Bruce Lee and his Seattle roots — A retrospective comes to the Wing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211125022933/http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/| arxivsáne = 2021-jıl 25-noyabr | sáne = 2014-jıl 11-avgust | til = en-US| jumıs = Northwest Asian Weekly| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-noyabr }}</ref>. 1961-jıldıń mart ayında Li Vashington Universitetine oqıwǵa kirip, drama óneri, filosofiya, psixologiya hám basqa da pánlerdi oqıdı. Lidiń ózi hám kóp basqalar aytqanına qaramastan, universitettiń 1999-jılǵı pitkeriwshiler basılımındaǵı maqalaǵa tiykarlanǵanda, Lidiń rásmiy qánigeligi filosofiya emes, al drama bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html| bet = U. of Washington alumni records| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110221043919/http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-fevral | baspaxana = Washington.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-yanvar }}</ref>. 1964-jıldıń basında Li universitetti taslap, Djeyms Yimm Li menen birge jasaw ushın Oklendke kóship keldi. Djeyms Li Bryus Liden jigirma jas úlken edi hám sol aymaqta belgili qıtay jekpe-jek sheberi edi. Olar birgelikte Oklendte ekinshi Jun Fan jekpe-jek studiyasın ashtı. Djeyms Li Bryus Lidi amerikalı jekpe-jek sheberi Ed Parker menen tanıstırdı. Parkerdiń mirát etiwi menen Li 1964-jılǵı Long-Bich Xalıqaralıq Karate Chempionatında qatnasıp, eki barmaqlı otırıp-turıwlardı — bir qoldıń bas barmaǵı hám kórsetkish barmaǵın paydalanıp, ayaqların shama menen iyin keńliginde qoyıp — kórsetti<ref name="Two Finger Pushup">{{Web deregi | url = http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| bet = Two Finger Pushup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana = Maniac World| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}</ref>. Sol Long-Bich jarısında, ol jáne "bir dyuymlik mush" kórsetti<ref name="Two Finger Pushup">{{Web deregi | url = http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| bet = Two Finger Pushup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana = Maniac World| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm "Two Finger Pushup"]. </cite></ref>. Li tik turıp, oń ayaǵın alǵa shıǵarıp, dizelerin azǵana búgip, qozǵalmay turǵan sherigi aldında turdı. Lidiń oń qolı jartılay sozılǵan hám oń mushın sheriginiń kókireginen shama menen bir dyuym (2.5 sm) qashıqlıqta edi. Oń qolın artqa tartpastan, Li óz turısın saqlaǵan halda erkin qatnasıwshı Bob Beykerge kúshli mush urdı. Bul Beykerdi artqa ılaqtırıp, jaraqat almawı ushın onıń artına qoyılǵan orındıqqa qulattı, biraq Beykerdiń páti onı polǵa qulawına alıp keldi. Beyker bılay eske aladı: "Men Bryuske bunday kórsetpelerdi qaytıp islemewin ayttım. Ol maǵan sońǵı ret mush urǵanda, kókiregimdegi awırıw shıdamsız bolǵanlıqtan, jumısqa bara almadım". Dál usı 1964-jılǵı chempionatta Li birinshi ret [[Taekwando|Taekvondo]] ustazı Djungu Ri menen tanıstı. Olar dos bolıp, bul qarım-qatnas ekewine de jekpe-jek sheberi sıpatında payda ákeldi. Ri Lige shetten tebiwdi tolıǵı menen úyretti, al Li Rige "signalsız" mush urıwdı úyretti. 1964-jılı Oklendtiń Chaynatawnında Li Vong Djek-man menen dawlı jeke jekpe-jek ótkerdi. Vong Ma Kin Fungtıń tikkeley shákirti bolıp, Siniсyuan, Arqa Shaolin hám tay-chi boyınsha sheberligi menen belgili edi. Lidiń aytıwınsha, qıtay jámiyeti oǵan qıtaylı emes adamlarǵa sabaq beriwdi toqtatıw haqqında ultimatum bergen. Ol bas tartqanda, onı Vong penen jekpe-jek ótkeriwge shaqırǵan. Kelisim boyınsha eger Li jeńilse, ol mektebin jabıwı kerek edi, al jeńse, aq adamlarǵa yamasa basqa qálegen adamlarǵa sabaq bere alatuǵın edi. Vong bunı biykarlap, Li Chaynatawn teatrındaǵı kórsetpeleriniń birinde San-Franсiskodaǵı hár qanday adamdı jeńe alatuǵının maqtanıp aytqannan keyin, ol Li menen jekpe-jek ótkeriwdi soraǵan hám onıń ózi aq adamlarǵa yamasa basqa qıtaylı emes adamlarǵa qarsı kemsitpegen dep aytqan. Li bılay dep pikir bildirgen: "Sol qaǵazda Chaynatawnnan barlıq sifulardıń atları bar edi, biraq olar meni qorqıta almaydı". Jekpe-jekti kórgen adamlar qatarına Kedwell, Djeyms Li (Bryus Lidiń sherigi, tuwısqanı emes) hám tay-chi oqıtıwshısı Uilyam Chen kiredi. Vong hám Uilyam Chenniń aytıwınsha, jekpe-jek ádettegiden tıs uzaq — 20-25 minut dawam etken<ref name="Mental Floss">{{Web deregi | url = http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| bet = Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| arxivsáne = 2016-jıl 11-iyul | avtor = Rossen| at = Jake| sáne = 2015-jıl 10-avgust | jumıs = Mental Floss| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-iyul }}</ref>. Vong dáslep ádep-ikramlı, biraq qatań jekpe-jek boladı dep kútkenin, biraq Li onı óltiriw niyetinde agressiv hújim etkenin aytadı. Vong dástúrli qol alısıwdı usınǵanda, Li sálemlesiwdi qabıl etkendey bolıp kóringen, biraq onıń ornına Li qolın nayza sıyaqlı Vongtıń kózlerine qaratıp urǵan eken. Óz ómirin qorǵawǵa májbúr bolǵan Vong, qolaylı máwrit bolǵanda da Lige óltiriw kúshi menen urmaǵanın, sebebi bul oǵan túrme jazasın ákeliwi múmkin edi, biraq jeńiniń astındaǵı nızamsız qurallardan paydalanǵanın aytadı. Maykl Dorgannıń 1980-jılǵı "Bryus Lidiń eń qıyın jekpe-jegi" kitabına qaraǵanda, jekpe-jek eki táreptiń de sheshiwshi soqqısı sebepli emes, al Lidiń "ádetten tıs haldan tayıwı" sebepli tamamlanǵan.<ref name="Dorgan" /> Degen menen, Bryus Li, Linda Li Kedwell hám Djeyms Yimm Lidiń aytıwınsha, jekpe-jek barı-joǵı úsh minut dawam etip, Lidiń sheshiwshi jeńisi menen tamamlanǵan. Kedwelldiń gúwalıǵı boyınsha: "Jekpe-jek baslandı, bul hesh qanday sheklewsiz jekpe-jek edi, ol úsh minut dawam etti. Bryus bul adamdı jerge jıqtı hám 'Berileseń be?' dep soradı, hám ol adam berilgenin ayttı". Jekpe-jekten bir neshe hápte ótkennen keyin, Li intervyu berip, atı atalmaǵan qarsılasın jeńgenin aytqan, Vongtıń aytıwınsha, bul anıq oǵan islegen silteme edi<ref name="Mental Floss">{{Web deregi | url = http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| bet = Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| arxivsáne = 2016-jıl 11-iyul | avtor = Rossen| at = Jake| sáne = 2015-jıl 10-avgust | jumıs = Mental Floss| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRossen2015">Rossen, Jake (August 10, 2015). </cite></ref>. Juwap retinde, Vong San-Franсiskodaǵı qıtay tilindegi "Pacific Weekly" gazetasında jekpe-jek haqqındaǵı óz bayanlamasın járiyalap, eger Li bul bayanlamaǵa qanaatlanbasa, ashıq qayta jekpe-jek ótkeriwge mirát etti. Li hárbir qozǵawǵa zorlıq penen juwap beriw uqıbına iye bolsa da, bul mirátqa juwap bermedi. Li aq adamlarǵa sabaq beriwdi dawam etkenine qaramastan, ekewi de bunnan keyin járiya bildiriwler jasamadı. Li film karerasın taslap, jekpe-jek ónerin rawajlandırıwdı maqul kórgen edi. Biraq, 1964-jılı Long-Bichtegi jekpe-jek kórsetpesi aqır-aqıbetinde televidenie prodyuseri Uilyam Dozerdiń Charli Channıń ulı Li Chan haqqındaǵı "Number One Son" filminiń pilot seriyasındaǵı rol ushın kastingke mirát etiwine alıp keldi. Serial hesh qashan ámelge aspadı, biraq Dozer Lidiń potenсialın kórdi<ref name=":0">{{Cite news|title=Color Him Green}}</ref>. === 1966–1970: Amerikadaǵı rolleri hám Djit Kun-Do dóretiw === [[Fayl:Van Williams and Bruce Lee in The Green Hornet 1966.jpg|oñğa|nobaý|1966-jılı "The Green Hornet" filmi ushın túsirilgen Uilyams hám Lidiń reklama súwreti]] 1966-jıldan 1967-jılǵa shekem Li Uilyam Dozer tárepinen islep shıǵarılǵan hám bayanlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in ""The Green Hornet""| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| baspaxana = The American Heritage Center holds the papers of William Dozier, who produced and narrated the TV series The Green Hornet, as well as the Batman TV series.| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}</ref>, sol atamadaǵı radio baǵdarlaması tiykarında islengen<ref>{{Cite news| sáne =September 3, 1966|title=Green Hornet's Creator Visits TV Scene|work=The Times Herald}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|date=October 2, 1966|title=Color Him Green|work=Tampa Bay Times}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAarons1966">Aarons, Leroy F. (October 2, 1966). </cite></ref> "The Green Hornet" teleserialında Van Uilyams oynaǵan bas qaharman menen birge Kato rolin oynadı. Serial bir máwsim (26 bólim) dawamında 1966-jıldıń sentyabrinen 1967-jıldıń martına shekem efirge shıqtı. Li hám Uilyams jáne de Uilyam Dozer islep shıǵarǵan basqa teleserial "Batman"nıń úsh kesilisiw bóliminde óz qaharmanları sıpatında kórindi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072502/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072504/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072503/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref>. "The Green Hornet" erjetken Bryus Lidi amerikalı tamashagóy auditoriyasına tanıstırdı hám aziyalı stildegi jekpe-jek ónerin usınǵan birinshi keń tarqalǵan amerika showı boldı. Showdıń rejissyorı Lidiń mush hám urıslar paydalanılatuǵın tipik amerika stilinde gúresiwin qáledi. Kásiplik jekpe-jek sheberi sıpatında Li bas tartıp, óz qánigeligi stilinde gúresiwi kerek ekenin talap etti. Dáslep, Li sonshelli tez háreket etkeni sonshelli, onıń háreketlerin plenkaǵa túsiriw múmkin bolmadı, sonlıqtan ol óz háreketlerin ásteletiwge májbúr boldı<ref name="American Heritage Center">{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}</ref>. Showdıń islep shıǵarılıwı waqtında Li showda kaskadyor bolıp isleytuǵın Djin LeBell menen dos boldı. Olar birge shınıqtı hám óz qánigelikleri boyınsha [[jekpe-jek óneri]] bilimleri menen almastı. 1967-jılı show toqtatılǵannan keyin, Li Dozerge "show-biznestegi meniń kareramdı" baslap bergeni ushın minnetdarshılıq xat jolladı.{{Sfn|Polly|2018|pp=187}} After the show was canceled in 1967, Lee wrote to Dozier thanking him for starting "my career in show business"<ref name="American Heritage Center">{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ "American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'"]. </cite></ref>. 1967-jılı Li "Ironside" serialınıń bir bóliminde rol oynadı''.''<ref>{{Citation |last=Dubin |first=Charles S. |title=Tagged for Murder | sáne =October 26, 1967 |url=https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |access-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126211229/https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |url-status=live |series=Ironside |archive-date=January 26, 2023}}</ref> [[Fayl:JeetKuneDo.svg|nobaý|Djit Kun-Do embleması Bryus Li Miyrası tárepinen saqlanatuǵın dizimge alınǵan sawda belgisi bolıp tabıladı. Tayсzitu simvolınıń átirapındaǵı qıtay háripleri bılay oqıladı: "Jolsızlıqtı jol etip paydalanıw" hám "Sheklewsizlikti sheklew etip alıw". Kórsetkishler yan hám in arasındaǵı sheksiz tásirlesiwdi ańlatadı.]] Djit Kun Do 1967-jılı payda bolǵan. «Jasıl shegirtke» serialınıń bir sezonın túsiriwden keyin, Li jumıssız qalıp, Djun Fan Gung-fu Institutın ashtı. Vong Djek-manmen bolǵan tartıslı jekpe-jek Lidiń jekpe-jek óneri haqqındaǵı filosofiyasına tásir etti. Li gúres uzaqqa sozılǵanın hám Ving Chun texnikasın qollanıp óz potenсialın tolıq kórsete almaǵanın túsindi. Ol dástúrli jekpe-jek óneri texnikaları kóshedegi tártipsiz urıs jaǵdaylarında qollanıw ushın júdá qattı hám formal degen pikirge keldi. Li «ámeliylik, iykemlilik, tezlik hám nátiyjelilik» ke pát bergen sistemanı rawajlandırıwdı sheshti. Ol kúsh ushın salmaq kóteriw, shıdamlılıq ushın juwırıw, iykemlilik ushın sozılıw sıyaqlı hár qıylı shınıǵıw usılların qollanıwdı basladı hám qılıshlasıw hám tiykarǵı [[boks]] texnikaları sıyaqlı kóplegen basqa usıllardı úziliksiz beyimlep bardı. Li ózi «stilsiz stil» dep ataǵan nársege pát berdi. Bul dástúrli stillerge tán dep esaplaǵan formal usıldan qutılıwdan ibarat edi. Li hátte ol endi Djun Fan Gung-fu dep ataǵan sistemanıń da júdá sheklewshi ekenin sezdi, hám ol aqır-aqıbetinde Djit Kun Do yamasa Tosqınlıq Berewshi Mushtıń Jolı dep ataytuǵın filosofiya hám jekpe-jek ónerine aylandı. Bul atamaǵa ol keyin ókindi, sebebi Djit Kun Do stillerge tán belgili parametrlerdi ańlattı, al onıń jekpe-jek óneriniń ideyası parametrler hám sheklewlerden tısqarı bolıwı edi. Sol waqıtta Lidiń jekpe-jek óneri boyınsha oqıwshılarınıń ekewi [[Gollivud]] sсenariyshisi Stirling Sillifant hám aktyor Djeyms Koburn edi. 1969-jılı olar úshewi «Únsiz Fleyta» atlı film ushın sсenariy ústinde islesti hám túsirilim ornın izlew ushın birge Hindstanǵa bardı. Joybar sol waqıtta ámelge aspadı, biraq 1978-jılǵı Devid Kerradin bas roldi oynaǵan «Temir sheńber» filmi usı syujet tiykarında islendi. 2010-jılı prodyuser Pol Maslanski «Únsiz Fleyta»nıń dáslepki sсenariyi tiykarında film islewdi jobalastırıp, oǵan qarjılandırıw alǵanı haqqında xabar berildi. 1969-jılı Li Sillifant jazǵan «Marlou» filminde qısqa rol oynadı, onda ol Djeyms Garner oynaǵan jeke detektiv Filip Marloudı qorqıtıw ushın jallanǵan ǵalaba adamnıń rolin orınladı, ol Marloudı qorqıtıw ushın óziniń jekpe-jek óneri qábiletlerinen paydalanıp, vandalizm háreketlerin ámelge asıradı<ref name=":3">{{Cite news|title=Meet Master Of Jeet Kune Do}}</ref><ref name=":4">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref>. Sol jılı ol Din Martin bas roldi oynaǵan Matt Xelm haqqındaǵı komediyalıq shpionlıq filmniń tórtinshi bólimi «Qıyratıwshı topar»da karate boyınsha másláhátshi sıpatında kórsetildi<ref>{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074346/https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref>. Jáne de sol jılı Li «Mine kelinler keledi» hám «Blondi» seriallarınıń bir-bir bóliminde rol oynadı<ref>{{Cite news|title=Prospective Bridal Pair}}</ref><ref>{{Cite news|title=Wednesday}}</ref>. 1970-jılı Li jáne de Sillifant jazǵan, Ingrid Bergman hám Antoni Kuinn bas roldi oynaǵan «Báhárgi jawında seruen» filminiń jekpe-jek xoreografiyasın islep shıǵarıwǵa juwapker boldı<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437| arxivsáne = 2019-jıl 17-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}</ref>. === 1971–1973: Gonkong filmleri hám Gollivudtaǵı tabıslar === 1971-jılı Li Sillifant jazǵan «Longstrit» teleserialınıń tórt bóliminde rol oynadı. Li Djeyms Franсiskus oynaǵan bas qaharman Mayk Longstrittiń [[jekpe-jek óneri]] boyınsha ustazı Li Cung rolin orınladı, hám onıń jekpe-jek óneri filosofiyasınıń áhmiyetli tárepleri sсenariyge kirgizilgen edi<ref name=":1">{{Cite news|last=Riste|first=Tom| sáne =November 18, 1971|title=Bruce Lee's Acting adds To 'Longstreet'|volume=130|work=Arizona Daily Star}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|last=Riste|first=Tom|date=September 18, 1971|title='Longstreet' Shines As New Detective Hit|volume=130|work=Arizona Daily Star}}</ref>. Lidiń óziniń aytıwınsha, sonday-aq onıń óliminen keyin Linda Li Keduelldiń aytıwı boyınsha, Li 1971-jılı óziniń teleserialın usınǵan, ol dáslep «Jawınger» dep atalıp, bul haqqındaǵı sóylesiwlerdi Warner Bros kompaniyası tastıyıqlaǵan. 1971-jıl 9-dekabrde «The Pierre Berton Show» telebaǵdarlamasındaǵı intervyude Li Paramount hám Warner Bros kompaniyalarınıń onı «zamanagóy nársede oynawın» qálegenin hám olardıń vestern ideyası eskirgenin oylaǵanın, al óziniń vestern islewdi qálegenin ayttı. Keduelldiń aytıwınsha, Lidiń konсepсiyası qayta islenip, «Kung-fu» dep ataldı, biraq Warner Bros Lige hesh qanday avtorlıq huqıq bermedi. Warner Bros kompaniyasınıń aytıwınsha, olar ádewir waqıttan beri usınday konсepсiya ústinde islep atırǵan edi, onı 1969-jılı eki sсenariyshi hám prodyuser — Ed Spilman hám Govard Fridlander dóretken edi<ref name="The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series">{{Web deregi | url = https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/| bet = The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210130134124/https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/| arxivsáne = 2021-jıl 30-yanvar | sáne = 2019-jıl 20-may | baspaxana = Martial Journal| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-fevral }}</ref>, bunı Lidiń biografı Metyu Polli de tastıyıqlaydı<ref>{{Cite book|title=Bruce Lee: A Life}}</ref>. Bul derekler boyınsha, Lidiń bas rolge alınbawınıń sebebi onıń qalıń akсenti bolǵan, biraq Fred Uayntraub bunı onıń etnikalıq kelip shıǵıwı menen baylanıstıradı<ref>{{Cite book|url=https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts|title=Bruce Lee, Woodstock And Me}}</ref><ref>{{Cite book|title=Bruce Lee, Woodstock And Me: From The Man Behind A Half-Century of Music, Movies and Martial Arts}}</ref>. Batıs shólistanda Shaolin monaxı roli aqır-aqıbetinde sol waqıtta jekpe-jek óneri menen shuǵıllanbaytuǵın Devid Kerradinge berildi. «The Pierre Berton Show» baǵdarlamasında bergen intervyusinde Li serialdaǵı rol tarqatıwǵa baylanıslı Warner Bros kompaniyasınıń kóz-qarasın túsinetuǵının bildirdi: «Olar biznes kóz-qarasınan bunı qáwipli dep esaplaydı. Men olardı ayıplamayman. Eger jaǵday kerisinshe bolıp, Amerika juldızı Gonkongqa kelgende hám men qarjı iyesi bolǵanımda, men de onı tamashagóyler qabıl etiwi boyınsha óz táshiwishlerime iye bolar edim». Prodyuser Fred Uayntraub Lige Gonkongqa qaytıp, Gollivud basshılarına kórsete alatuǵın tolıq metrajlı film islewdi másláhát bergen edi. AQSHtaǵı ekinshi dárejeli rollerden qanaatlanbaǵan Li Gonkongqa qayttı. «Jasıl shegirtke» serialınıń Gonkongta úlken jetiskenlikke eriskeninen hám rásmiy emes túrde «Kato shouı» dep atalatuǵınınan xabarsız bolǵan Li, ózin shoudıń juldızı sıpatında tanıǵan adamlardı kórip tańqaldı. Shaw Brothers Studio hám Golden Harvest kompaniyaları menen sóylesiwlerden keyin, Li Golden Harvest óndirgen eki filmde bas rolde túsiw ushın shártnama dúzdi. Li óziniń birinshi bas rolin «The Big Boss» (1971) filminde oynadı, bul film pútkil Aziya boyınsha úlken kassalıq tabısqa erisip, onı juldızlıqqa alıp keldi. Bunnan keyin ol «Fist of Fury» (1972) filmin túsirdi, bul film «The Big Boss» filminiń qoyǵan kassalıq rekordların buzdı. Dáslepki eki jıllıq kelisimin tamamlaǵannan soń, Li Golden Harvest penen jańa shártnama dúzdi. Keyinirek Li Chou menen birge óziniń Concord Production Inc. kompaniyasın qurdı. Óziniń úshinshi filmi «The Way of the Dragon» (1972) ushın ol filmniń sсenariyin jazıwshısı, rejissyorı, bas aktyorı hám urıs saxnalarınıń xoreografı sıpatında tolıq baqlawǵa iye boldı. 1964-jılı Kaliforniyanıń Long-Bich qalasında ótkerilgen kórsetiwde Li karate chempionı Chak Norris penen tanıstı. «The Way of the Dragon» filminde Li Norristi kóriwshilerge óziniń qarsılası sıpatında tanıstırdı. Olardıń jekpe-jegi "jawıngerlik óner hám kino tariyxındaǵı eń jaqsı urıs saxnalarınıń biri" dep bahalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html| bet = New Bruce Lee bio debunks 'kung fu Jesus' myth| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191219081112/https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html| arxivsáne = 2019-jıl 19-dekabr | avtor = John Blake| sáne = 2018-jıl 7-iyul | jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}</ref>. Bul rol dáslep amerikalı karate chempionı Djo Lyuiske usınılǵan edi. «Fist of Fury» hám «Way of the Dragon» filmleri dúnya júzi boyınsha sáykes túrde shama menen 100 million hám 130 million AQSH dolları tabıs alıp keldi. 1972-jıldıń avgust ayınan oktyabr ayına shekem Li óziniń tórtinshi Golden Harvest filmi «Game of Death» ústinde jumıs basladı. Ol ayırım saxnalardı, sonıń ishinde burınǵı oqıwshısı, 7 fut 2 dyuym (218 sm) boylı amerikalı basketbol juldızı Karim Abdul-Djabbar menen urıs saxnasın túsirdi. 1972-jıldıń noyabr ayında Warner Bros kompaniyası Lige Concord, Golden Harvest hám Warner Bros birgelikte islep shıǵaratuǵın birinshi film «Enter the Dragon»da bas roldi oynawdı usınǵannan keyin óndiris toqtatıldı. Túsiriw jumısları 1973-jıldıń fevral ayında Gonkongta baslanıp, aprel ayında juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = http://bruceleefansite.com/bruces-life.html| bet = Bruce Lee's Life| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200218233318/http://bruceleefansite.com/bruces-life.html| arxivsáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-mart }}</ref>. Túsiriw baslanǵannan bir ay ótkennen soń, basqa óndiriwshi kompaniya Starseas Motion Pictures Lidi «Fist of Unicorn» filminiń bas aktyorı sıpatında járiyaladı, haqıyqatında ol tek kóp jıllıq dostı Yunikorn Chanǵa járdem retinde filmdegi urıs saxnalarınıń xoreografiyasın islep beriwge kelisken edi. Li óndiriwshi kompaniyaǵa qarsı arza bermekshi boldı, biraq Chan menen doslıǵın saqlap qaldı. Degen menen, «Enter the Dragon» filmi tamamlanǵannan bir neshe ay ótip hám onıń 1973-jılı 26-iyuldegi premerasına altı kún qalǵanda Li qaytıs boldı<ref name="Wilson">{{Cite book|last1=Wilson|first1=Wayne|title=Bruce Lee| sáne =2001|publisher=Mitchell Lane Publishers|isbn=978-1-58415-066-4|pages=30–1|url=https://archive.org/details/bruceleereallife00wayn/page/30/mode/2up|quote=After its release, ''Enter the Dragon'' became Warner Brothers' highest grossing movie of 1973. It has earned well over $400{{nbsp}}million}}</ref>. «Enter the Dragon» sol jıldıń eń kóp tabıs alıp kelgen filmleriniń birine aylandı hám Lidiń jawıngerlik óner ańızına aylanıwın tastıyıqladı. Film 1973-jılı 850,000 AQSH dollarına túsirilgen, bul 2007-jılǵı inflyaсiyanı esapqa alǵanda 4 million dollarǵa teń<ref name="bls">{{Web deregi | url = http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl| bet = Inflation Calculator| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080529155647/http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl| arxivsáne = 2008-jıl 29-may | baspaxana = [[Bureau of Labor Statistics]]| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}</ref>. «Enter the Dragon» filmi dúnya júzi boyınsha 400 million dollardan artıq tabıs alıp kelgeni mólsherlenedi, bul 2022-jılǵı inflyaсiyanı esapqa alǵanda 2 milliard dollardan artıqqa teń. Film jawıngerlik ónerge qısqa múddetli qızıǵıwshılıqtı oyattı, bul "Kung Fu Fighting" sıyaqlı qosıqlarda hám ayırım TV showlarda óz kórinisin taptı. === 1978-jıldan házirge shekem: Qaytıs bolǵannan keyingi jumısları === [[Fayl:Avenue_of_Stars_Bruce_Lee.jpg|oñğa|nobaý|Bryus Lidiń Gonkongtaǵı Dańq gúzarındaǵı juldızı]] "Enter the Dragon" filminiń rejissyorı Robert Klouz, Golden Harvest penen birge Lidiń pitpey qalǵan "Game of Death" filmin qayta tiklegen. Li "Enter the Dragon" filmin túsiriwge ketpesten aldın "Game of Death" ushın 100 minuttan aslam material, sonıń ishinde qaytalanǵan kórinislerdi túsirip úlgergen edi. Abdul-Jabbardan tısqarı, filmde Djordj Lezenbi, Xapkido ustazı Ji Xan-je hám Lidiń jáne bir shákirti Den Inosanto da qatnasqan. Filmniń shıńı — Lidiń qaharmanı Xay Tien sarı sport kiyiminde bes qabatlı pagodanıń hárbir qabatında hár qıylı qarsılaslar menen ayqasqan saxnalar boldı. Talqılawlarǵa sebep bolǵan adım menen, Robert Klouz filmdi Lige uqsaytuǵın aktyor (Kim Tay Chung, kaskadyor sıpatında Yuen Byao) hám Lidiń basqa filmlerinen alınǵan arxiv kórinislerin paydalanıp, jańa syujet hám aktyorlar quramı menen tamamladı. Film 1978-jılı ekranǵa shıqtı. Bul jıynap dúzilgen filmde Lidiń haqıyqıy túsirilgen kórinisleri tek on bes minut boldı. Lidiń paydalanılmaǵan materialları 22 jıldan keyin tabılıp, "Bruce Lee: A Warrior's Journey" hújjetli filmine kirgizildi. [[Fayl:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|nobaý|Bryus Lidiń Gollivud Dańq gúzarındaǵı juldızı]] 1972-jılı "The Big Boss" hám "Fist of Fury" filmleriniń tabıslı bolıwınan keyin, Golden Harvest kompaniyasınıń Raymond Chou tárepinen úshinshi film jobalastırıldı. Bul filmdi Lo Vey rejissyorlıq etiwi kerek edi hám onıń atı "Yellow-Faced Tiger" bolıwı kerek edi. Biraq, sol waqıtta Li óziniń "Way of the Dragon" sсenariyin rejissyorlıq etiw hám prodyuserlik etiwdi sheshti. Li Raymond Chou menen birge óndiris kompaniyasın qurǵan bolsa da, 1973-jıldıń sentyabr-noyabr aylarında básekiles Shaw Brothers Studio menen birge tariyxıy film jobalastırılǵan edi. Bul filmdi Chor Yuen yamasa Chen Kang rejissyorlıq etiwi, Yi Kang hám Chang Chex sсenariy jazıwı kerek edi. Filmniń atı "The Seven Sons of the Jade Dragon" bolıwı kerek edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm| bet = Shaw Brothers Film Project| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111103162421/http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm| arxivsáne = 2011-jıl 3-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-yanvar }}</ref>. 2015-jılı Perfect Storm Entertainment hám Bryus Lidiń qızı Shennon Li "The Warrior" serialınıń islep shıǵarılatuǵının hám Cinemax kanalında kórsetiletuǵının járiyaladı. Film rejissyorı Djastin Lin serialdı basqarıw ushın tańlandı<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/| bet = Cinemax Developing Bruce Lee-Inspired Crime Drama 'Warrior' From Justin Lin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200133/https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2015-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel }}</ref>. Óndiris 2017-jıldıń oktyabr ayında Qubla Afrikadaǵı [[Keyptaun|Keyptaunda]] baslandı. Birinshi sezonda 10 bólim bar<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/| bet = 'Warrior': Cinemax Sets Cast & Director For Bruce Lee-Inspired Martial Arts Series| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200052/https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2017-jıl 11-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel }}</ref>. 2019-jıldıń aprel ayında Cinemax serialdıń ekinshi máwsimin tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/| bet = 'Warrior' Renewed For Season 2 By Cinemax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200225/https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2019-jıl 24-aprel | jumıs = Deadline Hollywood| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-aprel }}</ref>. 2021-jıldıń mart ayında prodyuser Djeyson Kotxari "The Silent Flute" filminiń huqıqların satıp alǵanı haqqında xabar berildi. Bul film miniseriya bolıp isleniwi kerek, al Djon Fusko sсenarist hám atqarıwshı prodyuser bolıwı kerek edi<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/| bet = Jason Kothari and John Fusco to Produce Bruce Lee-Scripted 'The Silent Flute'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210324152647/https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/| arxivsáne = 2021-jıl 24-mart | avtor = Frater| at = Patrick| sáne = 2021-jıl 23-mart | til = en-US| jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart }}</ref>. === Islenbegen jumıslar === Li bir neshe sсenariyler ústinde ózi de islegen edi. "Southern Fist/Northern Leg" dep shártli túrde atalǵan filmniń tiykarǵı syujetin Lidiń óz dawısı menen aytıp bergen jazbası bar, onda "The Silent Flute" (Circle of Iron) filminiń biykar etilgen sсenariyi menen uqsaslıqlar bar. Basqa bir sсenariydiń atı "Green Bamboo Warrior" bolıp, ol [[San Francisco|San-Franсiskoda]] ótiwi kerek edi, Bolo Yung penen birge oynawı hám Endryu Vayna prodyuserlik etiwi jobalastırılǵan edi. Bul jobalastırılǵan film proektleri ushın kostyum sınawları da shólkemlestirilgen edi. === Soqqı beriw === Lidiń [[jekpe-jek óneri]] menen birinshi tanısıwı ákesi arqalı boldı, onnan ol U stilindegi tay chidiń tiykarların úyrendi. Jasóspirim waqtında Li Gonkongtaǵı banda ayqaslarına aralasıp, jiyi kóshe tóbeleslerine qatnastı<ref name="LeeLee1989">{{Cite book|title=The Bruce Lee Story|url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&pg=PA26}}</ref>. Lidiń jekpe-jek óneriniń rawajlanıwına eń úlken tásir etken nárse onıń Vin Chun úyreniwi boldı. Li 16 jasında, 1956-jıldıń aqırınan 1957-jılǵa shekem, qarsılas banda aǵzalarınan jeńilgennen keyin, Vin Chun ustazı Ip Mannıń qol astında boldı. Iptiń ádettegi sabaqları ulıwma alǵanda forma shınıǵıwları, chi sao (jabısqaq qollar) shınıǵıwları, aǵash maneken texnikaları hám erkin sparring bolıp ótti. Sabaqlar ushın belgilengen qálip joq edi. Li úyrengen basqa qıtay jekpe-jek stilleri arasında Arqa bogomol, Qubla bogomol, Búrkit tırnaǵı, Tan Tuy, Lou Xan, Mizongyi, Va Kung, Maymıl, Qubla aydarha, Fuсzyan aq tırna, Choy Li Fut, Xun Gar, Choy Gar, Fut Gar, Mok Gar, Yau Kung Mun, Li Gar hám Lau Gar bar edi. 1956-jıldan 1958-jılǵa shekem Li Áwliye Franсisk Ksaveriy kolledjiniń [[boks]] komandasınıń treneri Brat Edvardtan boks boyınsha tálim aldı. 1958-jılı Li Gonkong mektepleri arasındaǵı boks turnirin jeńip aldı, finalda aldıńǵı chempion Geri Elmsti nokdaunǵa túsirdi. Amerika Qurama Shtatlarına kóshkennen keyin, Li awır salmaqtaǵı boks chempionı [[Muhammed Ali|Muxammed Áliydiń]] kúshli tásirine tústi, 1960-jılları onıń ayaq jumısın izertlep, óz stiline kirgizdi<ref>{{Cite book|editor-last1=Vaughn|editor-last2=Lee|title=The Legendary Bruce Lee| sáne =1986|publisher=[[Black Belt Communications]]|isbn=978-0-89750-106-4|page=127|url=https://books.google.com/books?id=D8d_YjWV9k4C&pg=PA127}}</ref>. Li 1964-hám 1968-jılları Long-Bich qalasında ótkerilgen Xalıqaralıq karate chempionatında óziniń Jit Kun Do jekpe-jek ónerin kórsetti, sońǵısınıń joqarı sapalı video jazbası bar. Videoda Lidiń qarsılası qorǵanıwǵa úlgermey turıp tez kóz soqqıların beriwi hám bir neshe ıqtıyarlılarǵa bir dyuymlik mushın kórsetiwi sáwlelengen. Ol kózi baylanǵan halda qarsılası menen chi sao jattıǵıwların orınlaydı, qarsılasınıń hálsiz táreplerin izlep, mushlar hám jıǵıwlar menen utadı. Keyin Li tolıq baylanıslı sparring gúresinde qatnasadı, ekewi de teri bas qorǵawın kiygen. Videoda Lidiń Jit Kun Do konсepсiyasın qollanıp, únemli qozǵalıslardı ámelge asırǵanı kórinedi. Ol Áliyden úyrengen ayaq jumısın paydalanıp, qarsılasınan uzaqta turıp, arqa tárepten mushlar hám tuwrı soqqılar menen qarsı hújim etedi. Ol hújimlerdi toqtatıwshı jan soqqıları menen bólip taslaydı hám tez arada bir neshe sıpırıp túsiriwler hám bas tepkilerin orınlaydı. Qarsılas Lige qayta-qayta hújim etiwge urınadı, biraq hesh qashan taza soqqı bere almaydı. Bir márte ol aylanbalı tebiw menen jaqınlasıwǵa eristi, biraq Li buǵan qarsı hújim etti. Bul video 1995-jılı "Black Belt" jurnalı tárepinen kórip shıǵılıp, "háreketler Lidiń filmlerindegidey tez hám ǵázepli" degen juwmaqqa kelingen. 1964-jılǵı chempionatta Li birinshi ret [[Taekwando|taekvondo]] ustası Jungu Ri menen ushırastı. Ri Lige jan tebiwdi detallı túrde úyretken bolsa, Li Rige "signalsız" mush urıwdı úyretti. Ri Liden "akkupunch" dep ataytuǵın usıldı úyrenip, onı amerikalı taekvondoǵa kirgizdi. "Akkupunch" — bul adamnıń reakсiya waqtına tiykarlanǵan, bloklaw qıyın bolǵan tez mush — "ideya soqqını qarsılas miyden bilekke baylanıs jasap bolǵansha tamamlawdan ibarat"<ref name="Rhee">{{Web deregi | url = http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| bet = Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190506223915/http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| arxivsáne = 2019-jıl 6-may | jumıs = jhoonrhee.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-may }}</ref>. Li kóbinese qıya tebiwdi qollanǵan, bul keyinirek aralas jekpe-jek túrlerinde keń qollanıldı<ref name="Fantaousakis">{{Web deregi | url = https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| bet = UFC 232 — Jones vs. Gustafsson 2: Moves to look for| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005356/https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Fantaousakis| at = Kostas| sáne = 2018-jıl 29-dekabr | jumıs = [[Bloody Elbow]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Jit Kun Doda bul "jit tek", "toqtatıwshı tebiw" yamasa "kesip ótiwshi tebiw" dep ataladı<ref>{{Cite book|title=Instructors Confidential Manual Supplemental Handbook|publisher=Dorrance Publishing|url=https://books.google.com/books?id=7ObHDhW-AxEC&pg=PA98}}</ref>. === Greppling (Gúres) === Li hár qıylı jekpe-jek stilleri arasında kross-trenirovkanı maqul kórgen hám ásirese grepplinge qızıqqan. Li Sietl hám [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyada]] bir neshe [[dzyudo]] sheberleri menen shınıqtı, olardıń arasında Fred Sato, Djessi Glover, Taki Kimura, Xeyuord Nishioka hám Uolli Djey, sonday-aq Djin LeBell bar edi. Onıń birinshi shákirtleriniń kópshiligi dzyudo hám basqa da jekpe-jek túrlerinde tájiriybeli bolǵan, al Li ózi úyretkenindey-aq kóp nárse úyrendi. "Jasıl shıbın" filminiń túsiriliwi waqtında LeBell menen doslasqannan keyin, Li oǵan soqqı beriw ónerin úyretiwdi usındı, bunıń ornına gúres usılların úyreniw ushın. LeBell ataqlı gúresshiler Lu Tesz hám Ed Lyuisten ketch-restling úyrengen edi, hám dzyudo menen ketch-restlingtiń ayrıqsha usılların Lidiń "Jit Kun Donıń jolı" kitabınan kóriwge boladı. Ol jáne de gúres usılların xapkido ustası Ji Xan-jeden úyrendi.{{Sfn|Rafiq|2020}} Gloverdiń aytıwınsha, Li tek qarsılastı uslap alıw háreketinde ǵana dzyudonı nátiyjesiz dep tapqan. Olardıń birinshi birgeliktegi shınıǵıwında, Glover Lige osoto gari usılın kórsetti, Li bunı jaman usıl emes dep esapladı, biraq Gloverdiń onı uslap turıwǵa májbúr bolǵanın unatpadı. Sietlde bolǵan waqtında, Li onı qulatıwǵa yamasa jerge jıqpaqshı bolǵan qarsılaslarǵa qarsı gúreske qarsı usıllardı islep shıqtı. Glover Lidiń "eger sizdi tik turǵan halda uslap alıw múmkinshiligi bolsa, hesh qashan jerge jıǵılmaytuǵının" eske túsirdi. Soǵan qaramastan, Li LeBellge dzyudonı óziniń jekpe-jek stiline qosıw tilegin bildirdi. Ol osoto garini Jit Kun Do sistemasına kirgizdi, sonday-aq dzyudodan basqa da laqtırıwlar, qol qulpılawlar hám buwındırıwlardı qostı.{{Sfn|Cheng|1993}} Li gúresiwdiń háreket xoreografiyasında kózge túserlik emesligi sebepli az paydalı dep esaplasa da,{{Sfn|Thomas|1994|pp=77}} ol óz filmlerinde gúres usılların kórsetti. Mısalı, "Aydarhanıń jolı" filminde onıń qaharmanı qarsılası Chak Norristi LeBellden ilhamlanǵan moyın qısıwı menen jeńedi,{{Sfn|Polly|2018|pp=187}} al "Aydarhanıń kiriwi" filminiń prologında Li qarsılası Sammo Xungtı qol qulpılaw arqalı jeńedi.{{Sfn|Rafiq|2020}} "Ólim oyını" filminde de Li hám Xan-jey gúres usılların almasadı, sonday-aq Li Karim Abdul-Jabbar oynaǵan personajǵa qarsı kúres usılların qollanadı.{{Sfn|Rafiq|2020}} Lige sonday-aq Úlken Gama dep atalǵan, gúres kúshi menen tanılǵan hind/pákistan pexlevani gúres chempionınıń shınıǵıw rejimi tásir etken. Li Gamanıń shınıǵıwların óziniń shınıǵıw rejimine kirgizgen.{{Sfn|Little|1998|pp=58}} === Kóshe tóbelesi === Lige taǵı bir úlken tásir etken nárse Gonkongtıń kóshe tóbelesi mádeniyatı, ásirese úy tóbelerindegi urıslar edi. XX ásirdiń ortasında Gonkongta jınayatshılıqtıń ósiwi hám Gonkong poliсiyasınıń adam kúshiniń sheklengenligi sebepli, kóp jas gonkonglılar ózin qorǵaw ushın jekpe-jek ónerin úyrene basladı. 1960-jıllar dógereginde Gonkongta shama menen 400 jekpe-jek mektebi bolıp, olar ózleriniń ayrıqsha stillerin úyretetuǵın edi. Gonkongtıń kóshe tóbelesi mádeniyatında 1950-1960-jılları úy tóbelerindegi urıs kórinisi payda boldı, bunda qarsılas jekpe-jek mektepleriniń toparları britaniya kolonial hákimiyatlarınıń qatań sharalarınan qashıw ushın Gonkong úyleriniń tóbelerinde qolǵapsız urıslarǵa shaqırısatuǵın edi. Li bul Gonkong úy tóbelerindegi urıslarǵa jiyi qatnasatuǵın edi. Ol hár qıylı jekpe-jek mektepleriniń hár túrli usılların óziniń gibrid jekpe-jek stiline biriktirdi. Li 1970-jıllardıń basında Gonkongqa qaytıp kelgende, onıń "shıǵıstaǵı eń tez mush" ataǵı jergilikli adamlardıń onı kóshe tóbelesine shaqırıwına sebep boldı. Ol geyde bul shaqırıqlardı qabıl etip, kóshe tóbeleslerine qatnastı, bul sol waqıtta baspasózdiń onı zorlıqshıl etip kórsetiwine alıp keldi hám ayırım sınǵa ushıradı<ref>{{Cite news|last1=Elegant|first1=Robert S.|title=Chinese movies find market as gore, blood fill screen|url=https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/|access-date=April 15, 2022|work=[[The Sun Herald]]| sáne =January 21, 1973|page=5|quote=Today, Bruce Lee is the hottest property in the Chinese film business and "the fastest fist in the east," as Chow calls him. <br /> Small boys — and some very big boys — regularly challenge him to fight when they spy him on the streets. Sometimes he accepts, for he is full of suppressed violence engendered by a singularly unhappy childhood.}}</ref>. === Fizikalıq tayarlıq === 172 sm (5 fut 8 dyuym) boyı hám 64 kg (141 funt)<ref>{{Web deregi | url = http://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly| bet = The Last Days of Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230802050414/https://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly| arxivsáne = 2023-jıl 2-avgust | sáne = 2018-jıl 29-may | jumıs = theringer.com| baspaxana = The Ringer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}</ref> salmaǵı menen Li óziniń fizikalıq tayarlıǵı hám kúsh-quwatı menen belgili edi. Ol múmkin bolǵanınsha kúshli bolıw ushın arnawlı fizikalıq shınıǵıw rejimin qollandı. 1965-jılı Vong Jek-man menen bolǵan gúresinen keyin, Li jekpe-jek ónerin úyreniwge degen qatnasın ózgertti. Li óz dáwirindegi kóp jekpe-jek sheberleriniń fizikalıq shınıǵıwǵa jetkilikli waqıt ajıratpaytuǵının sezdi. Li tolıq fizikalıq tayarlıqtıń barlıq elementlerin — bulshıq et kúshi, bulshıq et shıdamlılıǵı, júrek-qan tamır shıdamlılıǵı hám iykemlilikti kirgizdi. Ol ayırım bulshıq et massasın qurıw ushın dástúrli bodibilding usılların qollandı, biraq onı asırıp jibermedi, sebebi bul tezlikti yamasa iykemlilikti tómenletiwi múmkin edi. Sonnıń menen birge, teńsalmaqlılıq máselesinde, Li ruwxıy hám psixikalıq tayarlıqtıń jekpe-jek óneri kónlikpelerin fizikalıq jaqtan úyreniwdiń tabıslı bolıwı ushın tiykarǵı áhmiyetke iye ekenin ayttı. Ol óziniń "Jit Kun Do jolı" kitabında bılay dep jazdı: ''Shınıǵıw — sporttıń eń kóp itibarsız qaldırılǵan tárepleriniń biri. Kónlikpelerdi rawajlandırıwǵa kóp waqıt ajıratılıp, qatnasıwshınıń jeke rawajlanıwına az waqıt berilgen. ... Jit Kun Do, aqır-aqıbetinde, mayda texnikalar máselesi emes, al joqarı dárejede rawajlanǵan ruwxıylıq hám dene qurılısı máselesi.'' Linda Li Kedwelldiń aytıwınsha, Qurama Shtatlarǵa kóship kelgennen keyin kóp ótpey, Li awqatlanıwǵa itibar beriwdi basladı hám paydalı awqatlar, joqarı proteinli ishimlikler, vitaminler hám minerallı qosımshalarǵa qızıǵıwshılıq payda etti. Keyinirek ol joqarı ónimli denege erisiwdiń joqarı ónimli avtomobil dvigatelin saqlap turıwǵa uqsas ekenin túsindi. Kóshpeli mánide, tómen oktanlı janılǵı menen mashinanı júrgiziw múmkin bolmaǵanı sıyaqlı, adamnıń denesin de zıyanlı awqatlar menen uzaq waqıt dawamında saqlap turıw múmkin emes, hám "nadurıs janılǵı" menen adamnıń denesi áste yamasa shala isleydi. Li pechenyeler hám aq unnan tayarlanǵan ónimlerden awlaq boldı, olardı denesi ushın hesh qanday paydası joq bos kaloriyalar dep sıpatladı. Ol Aziya aspazlıǵınıń hár qıylılıǵın jaqsı kóretuǵını menen belgili edi hám kóbinese palız ónimleri, gúrish hám balıq aralas awqatlanatuǵın edi. Li sút ónimlerin unatpaytuǵın edi, sonlıqtan óz raсionında qurǵaq sútti paydalanatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.| bet = Inspirational! Bruce Lee's diet and fitness routine| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200728171336/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.| arxivsáne = 2020-jıl 28-iyul | sáne = 2018-jıl 28-noyabr | jumıs = newindianexpress.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-iyul }}</ref>. Den Inosanto Lidiń kúndelikli rejesinde birinshi is retinde meditaсiya menen shuǵıllanǵanın eske túsiredi.{{Sfn|Thomas|1994|pp=97}} == Kórkemlik == === Filosofiya === Li tiykarınan [[jekpe-jek óneri]] sheberi sıpatında belgili bolsa da, ol Vashington universitetinde oqıǵan waqtında drama hám Aziya hám Batıs filosofiyasın úyrendi. Ol kóp oqıytuǵın edi hám onıń keń kitapxanasında tiykarınan jekpe-jek óneri hám filosofiyalıq tekstler bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://houseofbrucelee.blogspot.tw/2012/08/books.html| bet = Inside Bruce Lee's Personal Library| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161006050350/http://houseofbrucelee.blogspot.tw/2012/08/books.html| arxivsáne = 2016-jıl 6-oktyabr | jumıs = houseofbrucelee.blogspot.tw| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-oktyabr }}</ref>. Onıń jekpe-jek óneri hám gúres filosofiyası haqqındaǵı kitapları jekpe-jek óneri sheńberinde de, onnan tısqarı da óziniń filosofiyalıq pikirleri menen belgili. Onıń hár tárepleme filosofiyası kóbinese onıń gúres isenimlerin sáwlelendiretuǵın edi, biraq ol óziniń jekpe-jek óneriniń tek usınday tálimler ushın metafora ekenin tez-tez aytıp turatuǵın edi. Ol hár qanday bilimniń aqır-aqıbette ózin-ózi tanıwǵa alıp keletuǵınına isenetuǵın edi. Ol ózin-ózi kórsetiwdiń ózi tańlaǵan usılı jekpe-jek óneri ekenin aytqan.<ref name="warriorwithin122" /> === Poeziya === Jekpe-jek óneri hám filosofiyadan tısqarı, olar fizikalıq aspekt hám haqıyqat hám prinсipler ushın ózin-ózi ańlawǵa itibar qaratadı, Li jáne de óziniń sezimlerin hám ómiriniń belgili bir dáwirin sáwlelendiretuǵın qosıqlar da jazǵan. Kóp túrli kórkem óner túrleri olardı dóretiwshi suwretshiniń ózi menen úylesimli bolıp qaladı. Lidiń ózin-ózi kórsetiw prinсipi onıń poeziyasına da qollanılǵan. Onıń qızı Shennon Li bılay degen: "Ol haqıyqattan da qosıqlar jazǵan; ol shınında da hár tárepleme suwretshi edi"<ref>{{Web deregi | url = http://www.brucelee.com/index.cfm/page/Bruce-Lee-s-Poetry---Shannon-Lee-reads-one-of-her-father-s-handwritten-poems/pid/10277/cdid/10363| bet = Bruce Lee's Poetry: Shannon Lee reads one of her father's handwritten poems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121106192413/https://www.brucelee.com/index.cfm/page/Bruce-Lee-s-Poetry---Shannon-Lee-reads-one-of-her-father-s-handwritten-poems/pid/10277/cdid/10363| arxivsáne = 2012-jıl 6-noyabr | avtor = Lee| at = Shannon| jumıs = Poetry| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel }}</ref>. Onıń poetikalıq shıǵarmaları dáslep qoldan qaǵazǵa jazılǵan, keyin redakсiyalanıp baspadan shıqqan, Bryus Lidiń shıǵarmalarınıń tiykarǵı avtorı (redaktorı) Djon Littl bolǵan. Linda Li Keduell (Bryus Lidiń hayalı) kúyewiniń jazbaları, qosıqları hám tájiriybelerin izin dawam ettiriwshiler menen bólisken. Ol bılay degen: "Lidiń qosıqları, amerikalı standartlar boyınsha, ádewir qarańǵı — adam psixikasınıń tereń, az ashılǵan táreplerin sáwlelendiredi"<ref>{{Cite book|last=Lee|first=Bruce|title=Bruce Lee Artist of Life|url=https://archive.org/details/bruceleeartistof0000leeb|year=1999|publisher=Tuttle|location=Martial Arts|isbn=978-0-8048-3263-2|page=[https://archive.org/details/bruceleeartistof0000leeb/page/92 92]|author2=Linda Lee Cadwell|editor=John Little|chapter=Part 4 Poetry}}</ref>. Bryus Lidiń qosıqlarınıń kópshiligi anti-poeziya kategoriyasına kiredi yamasa paradoks túrine jatadı. Onıń qosıqlarındaǵı kewil-xosh onıń Robert Frost sıyaqlı basqa da ataqlı shayırlar menen salıstırıwǵa bolatuǵın tárepin kórsetedi, olardıń kópshiligi ózlerin qarańǵı poetikalıq shıǵarmalar arqalı kórsetken. Jekpe-jek ónerindegi In hám Yan simvolınan alınǵan paradoks onıń poeziyasına da sińdirilgen. Onıń jekpe-jek óneri hám filosofiyası onıń poeziyasına úlken úles qosadı. Lidiń poeziyasınıń erkin qosıq forması onıń "Formasız bolıń... pishimsiz, suw sıyaqlı" degen sózin sáwlelendiredi<ref>{{Cite book|title=The Warrior Within|year=1996|publisher=McGraw-Hill|location=Martial arts-Philosophy|isbn=0-8092-3194-8|page=[https://archive.org/details/warriorwithinphi00litt/page/43 43]|author=John Little|editor=John Little|chapter=Five: The Running Water}}</ref>. == Jeke ómiri == === Atları === Lidiń kanton tilindegi tuwılǵan atı Li Jun-fan edi. Bul at omofon túrinde "qayta keliw" mánisin ańlatadı hám oǵan anası tárepinen berilgen, sebebi anası onıń erjetkende Qurama Shtatlarǵa qaytıp keletuǵının sezgen. Anasınıń ırımshıllıǵı sebepli, dáslep oǵan Say-fon dep at qoyǵan, bul "kishi feniks" mánisin ańlatıwshı hayal-qızlar atı. "Bryus" degen inglisshe attı oǵan emlewxanadaǵı qarawshı shıpaker, doktor Meri Glover bergen dep esaplanadı. Lidiń úsh basqa qıtaysha atı da bolǵan: Li Yuen-cham — shańaraq/urıw atı; Li Yuen-kam — La Sall kolledjinde oqıǵan waqtında qollanǵan studentlik atı, hám onıń qıtaysha ekran atı Li Siu-lun (Siu-lun "kishi aydarha" degendi ańlatadı). Lidiń Jun-fan degen atı dáslep qıtaysha jazılǵan; biraq, Jun qıtay ieroglifi onıń atasınıń atı Li Jun-biudaǵı bir bólegi menen birdey edi. Demek, qıtay dástúrinde tıyım salıwdı biykarlaw ushın, Lidiń atındaǵı Jun ieroglifi omonimne almastırılǵan. === Shańaraq === Lidiń ákesi, Li Xoy-chuen, sol waqıtta aldıńǵı qatarlı kanton operası hám kino aktyorlarınıń biri bolǵan hám Yaponiyanıń Gonkongtı basıp alıwınıń aldında shańaraǵı menen bir jıllıq opera gastroline shıǵıwǵa tayarlanıp atırǵan edi. Li Xoy-chuen kóp jıllar dawamında AQSH-tı aralap, sol jerdegi kóplegen qıtay jámáátlerinde dóretiwshilik etken edi. Kópshilik zamanlasları AQSH-ta qalıwdı sheshken bolsa da, Li Xoy-chuen Bryustiń tuwılıwınan soń Gonkongqa qayttı. Bir neshe aydan soń Gonkong basıp alındı hám Liler úsh jıl segiz ay yapon okkupaсiyası astında jasadı. Urıs tamam bolǵannan keyin, Li Xoy-chuen aktyorlıq kásibin qayta basladı hám Gonkongtıń qayta qurılıw jıllarında burınǵıdan da ataqlı aktyorǵa aylandı. Lidiń anası, Greys Xo, Gonkongtaǵı eń bay hám kúshli klanlardıń biri bolǵan Xo-tunglardan edi. Ol klannıń evraziyalıq patriarxı Ser Robert Xo-tungtıń yarım jiyeni bolǵan<ref name="People's Republic of China">{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| bet = Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyun | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/History/en/pspecial_8.php| bet = Kom Tong Hall and the Dr Sun Yat-sen Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100818100840/http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/History/en/pspecial_8.php| arxivsáne = 2010-jıl 18-avgust | sáne = 2005-jıl 10-yanvar | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}</ref>. Sonıń ushın, jas Bryus Li bay hám jeńil ortalıqta ósip-jetildi. Shańaraǵınıń joqarı mártebesine qaramastan, Li ósken aymaq kommunistlik [[Qıtay|Qıtaydan]] [[Gonkong|Gonkongqa]] (sol waqıtta Britaniya táj koloniyası bolǵan) qashqan qashqınlardıń aǵılıp keliwi sebepli adamǵa tolıp ketken, qáwipli hám banda básekilerine tolı bolıp qalǵan edi. Greys Xo, eki belgili Gonkong isbilermeni hám qayırqomı Xo Kom-tongtıń (Xo Gumtong) asırap alınǵan yamasa tuwma qızı hám Ser Robert Xo-tungtıń yarım jiyeni sıpatında xabar etiledi<ref name="People's Republic of China">{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| bet = Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyun | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf "Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref>. Bryus bes baladan tórtinshisi edi: Fibi Li, Agnes Li, Piter Li hám Robert Li. [[Fayl:Bruce_Lee_-_son.jpg|alt=|oñğa|nobaý|Bryus Li 1966-jılı ulı Brendon menen birge]] Greystiń ata-anası haqqında anıq maǵlıwmat joq. Linda Li óziniń 1989-jılǵı "Bryus Lidiń ómir bayanı" atlı kitabında Greystiń ákesi nemis bolǵanın hám ózi katolik bolǵanın aytadı. Bryus Tomas óziniń 1994-jılǵı "Bryus Li: Gúresiwshi ruwx" atlı ómirbayanlıq kitabında Greystiń anası qıtaylı, al ákesi nemis bolǵanın kórsetedi<ref name="Thomas1994page3">{{Cite book|last=Bruce Thomas|url=https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5|title=Bruce Lee: Fighting Spirit : a Biography}}</ref>. Lidiń aǵayini Erik Piter Xo óziniń 2010-jılǵı "Balalarımnıń shejiresin izlep" atlı kitabında Greystiń Shanxayda Cheung King-sin atlı evraziyalı hayaldan tuwılǵanın aytadı<ref name="Russo" /> Erik Piter Xo Greys Lidiń anası aralas násilli shanxaylı hayal, al ákesi Xo Kom Tong ekenin aytqan. Greys Lidiń ózi anasınıń inglis, al ákesiniń qıtaylı ekenin xabarlaǵan.<ref name="Russo">{{Cite news|url=http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent|title=Was Bruce Lee of English Descent?|last=Russo|first=Charles| sáne =May 18, 2016|work=VICE Fightland}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0MuDAAAQBAJ&pg=PA50|title=Striking Distance: Bruce Lee and the Dawn of Martial Arts in America|last=Russo|first=Charles}}</ref>. Fredda Dadli Balling Greys Lidiń tórtten úsh bólegi qıtaylı, al tórtten bir bólegi britaniyalı ekenin aytqan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o7iHCgAAQBAJ&pg=PA36|title=Words of the Dragon: Interviews, 1958–1973|last=Balling|first=Fredda Dudley|date=2017}}</ref>. 2018-jılǵı "Bryus Li: Bir ómir" atlı ómirbayanlıq kitapta, Metyu Polli Lidiń ana tárepten atasın Xo Kom-tong dep anıqlaydı, ol kóbinese onıń asırap alǵan atası sıpatında xabarlanǵan edi. Xo Kom-tongtıń ákesi, Charlz Moris Bosman,{{Sfn|Polly|2018|pp=12–15}} [[Rotterdam|Rotterdamnan]] kelgen gollandiyalı evrey isbilermen bolǵan. Ol Gollandiya Shıǵıs Hindistan kompaniyası menen birge Gonkongqa kóship kelgen hám bir waqıtları Gonkongtaǵı Gollandiya konsulı bolıp xızmet etken. Onıń Sze Tay atlı qıtaylı toqalı bolǵan, olardan altı bala, sonıń ishinde Xo Kom Tong tuwılǵan. Keyin Bosman óz shańaraǵın taslap, Kaliforniyaǵa kóship ketken.{{Sfn|Polly|2018|p=12}} Onıń kishkene inisi Robert Li Jun-fay muzıkant hám qosıqshı; ol Gonkongtaǵı The Thunderbirds toparında dóretiwshilik etken. Bir neshe jeke qosıqları kóbinese yamasa tolıǵı menen inglis tilinde aytılǵan. Sonday-aq, Lidiń Ayrin Rayder menen birge aytqan dueti de shıǵarılǵan. Li Jun-fay Li menen birge AQSHtıń Los-Andjeles qalasında jasaǵan hám sol jerde qalǵan. Lidiń qaytıs bolıwınan keyin, Li Jun-fay Lige baǵıshlanǵan "Bryus Li haqqında ballada" dep atalǵan albom hám sol atamadaǵı jeke qosıq shıǵarǵan. [[Vashington]] universitetinde oqıp júrgen waqtında ol bolajaq hayalı Linda Emeri menen tanıstı, ol da sol jerde muǵallim bolıwǵa oqıp atırǵan edi. AQSHtıń kóp shtatlarında hár qıylı rasadaǵı adamlar arasındaǵı qatnasıqlar ele de qadaǵan etilgenlikten, olar 1964-jıldıń avgust ayında jasırın túrde nekelesti. Lidiń Lindadan eki perzenti boldı: Brendon (1965–1993) hám Shennon Li (1969-jılı tuwılǵan). 1973-jılı Li qaytıs bolǵannan keyin, Linda Bryus Lidiń jekpe-jek óneri Jit Kun Donı úgitlewdi dawam etti. Ol 1975-jılı "Bryus Li: Tek men bilgen adam" atlı kitap jazdı, bul kitap tiykarında 1993-jılı "Aydarha: Bryus Li haqqında ertek" atlı tolıq metrajlı film islendi<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-10-25-ca-1095-story.html| bet = ON LOCATION : Re-Enter the Dragon : A film biography of kung fu king Bruce Lee, who died almost 20 years ago, weaves martial arts action with an interracial love story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200806135438/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-10-25-ca-1095-story.html| arxivsáne = 2020-jıl 6-avgust | sáne = 1992-jıl 25-oktyabr | til = en-US| jumıs = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref>. 1989-jılı ol "Bryus Li tariyxı" atlı kitaptı jazdı. 2001-jılı ol shańaraq múlkin basqarıwdan ketti. Li qaytıs bolǵanda onıń ulı Brendon segiz jasta edi. Tiri waqtında Li Brendonǵa jekpe-jek ónerin úyretken hám onı túsiriliw maydanshalarına mirát etken. Bul Brendonda aktyorlıq kásibine qızıǵıwshılıq oyattı hám ol usı ónerdi úyreniwge kiristi. Jas jigit bolǵanda, Brendon Li "Ǵázeptiń miyrası" (1986), "Kishkene Tokiodaǵı ayqas" (1991) hám "Tez ot" (1992) sıyaqlı háreketsheń filmlerde oynap, belgili bir jetiskenliklerge eristi. 1993-jılı, 28 jasında, Brendon Li "Ǵarǵa" filminiń túsiriliwi waqtında rekvizit quraldan abaysızda atılıp qaytıs boldı. Lee died when his daughter Shannon was four. In her youth she studied Jeet Kune Do under Richard Bustillo, one of her father's students; however, her serious studies did not begin until the late 1990s. To train for parts in action movies, she studied Jeet Kune Do with Ted Wong<ref name="BB1999">{{Cite journal|last=Reid|first=Dr. Craig D.|title=Shannon Lee: Emerging From the Shadows of Bruce Lee, the Butterfly Spreads her Wings}}</ref>. === Dosları, shákirtleri hám zamanlasları === Lidiń inisi Robert onıń dosları Taki Kimura, Den Inosanto, Stiv Makkuin, Djeyms Kobern hám Piter Chin menen birge onıń tabıtın kóterip júrdi<ref name="auto1">{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999| arxivsáne = 2016-jıl 25-avgust | jumıs = www.historylink.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Kobern jekpe-jek óneriniń shákirti hám Lidiń dostı edi. Kobern Li hám Stirling Sillifant penen birge "Únsiz fleyta" filmin islep shıǵarıw ústinde islegen. Lidiń erte qaytıs bolıwına baylanıslı, onıń jerlewinde Kobern joqlaw sóz sóyledi<ref name="auto1" /> Makkuinge kelsek, Li Makkuinde bar nárseniń hámmesin qáleytuǵının hám onı alıw ushın hesh nárseden toqtamaytuǵının jasırmaǵan.<ref>{{Web deregi | url = https://www.closerweekly.com/posts/steve-mcqueen-bruce-lee-163809/| bet = Steve McQueen and Bruce Lee: Inside Their Hollywood Rivalry| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191103012337/https://www.closerweekly.com/posts/steve-mcqueen-bruce-lee-163809/| arxivsáne = 2019-jıl 3-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-mart | til = en-US| jumıs = Closer Weekly| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}</ref><ref name="bruce">{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/File/3999//| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180709222216/http://www.historylink.org/File/3999| arxivsáne = 2018-jıl 9-iyul | avtor = Burrows| at = Alyssa| sáne = 2002-jıl 21-oktyabr | baspaxana = History Link.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://chicago.cbslocal.com/2018/06/11/bruce-lee-matthew-polly-clint-eastwood-steve-mcqueen/| bet = Matthew Polly: 'Bruce Lee Wanted To Be The Next Clint Eastwood'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191103012336/https://chicago.cbslocal.com/2018/06/11/bruce-lee-matthew-polly-clint-eastwood-steve-mcqueen/| arxivsáne = 2019-jıl 3-noyabr | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}</ref>. Inosanto hám Kimura Lidiń dosları hám shákirtleri edi. Inosanto keyin Lidiń ulı Brendondı úyretti<ref>{{Cite news| sáne =May 30, 1993|title=Family Matters|work=The Age}}</ref>. Kimura Lidiń ónerin Sietlde oqıtıwdı dawam etti<ref>{{Cite news|date=June 4, 1995|title=Visitors leave objects of devotion on graves of Bruce Lee and son}}</ref>. Lidiń hayalınıń aytıwınsha, Chin olardıń ómirlik shańaraq dostı hám Lidiń shákirti bolǵan. Djeyms Yimm Li (tuwısqan emes) Lidiń jeke ózi tastıyıqlaǵan úsh 3-dárejeli oqıtıwshısınıń biri bolıp, Oklenddegi Djun Fan Gung-fu Institutın birge qurdı, onda Lidiń joqlıǵında Djun Fan Gung-fudı oqıttı. Djeyms Lidi Ed Parkerge tanıstırǵan, ol Long-Bich Xalıqaralıq karate chempionatınıń shólkemlestiriwshisi edi, sol jerde Li birinshi ret jekpe-jek óneri jámiyetine tanıstırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://blackbeltmag.com/arts/chinese-arts/meet-james-yimm-lee-the-man-who-helped-make-bruce-lee-a-success| bet = Meet James Yimm Lee: "The Man Who Helped Make Bruce Lee A Success" {{!}} Black Belt Magazine| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190729192243/https://blackbeltmag.com/arts/chinese-arts/meet-james-yimm-lee-the-man-who-helped-make-bruce-lee-a-success| arxivsáne = 2019-jıl 29-iyul | sáne = 2014-jıl 21-aprel | til = en| jumıs = blackbeltmag.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-noyabr }}</ref>. Gollivud jubı Roman Polanski hám Sheron Teyt Li menen jekpe-jek ónerin úyrendi. Polanski Lidi [[Shveycariya|Shveyсariyaǵa]] oqıtıw ushın alıp bardı. Teyt "The Wrecking Crew" filmindegi roli ushın tayarlanıp, Li menen birge shınıqtı. Teyt Menson shańaraǵı tárepinen óltirilgennen keyin, Polanski dáslep Liden gúmanlandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.esquire.com/entertainment/movies/a28414367/roman-polanski-bruce-lee-killed-sharon-tate-true-story-once-upon-a-time-in-hollywood/| bet = The True Story Behind Bruce Lee's 'Once Upon a Time in Hollywood' Character| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200727044328/https://www.esquire.com/entertainment/movies/a28414367/roman-polanski-bruce-lee-killed-sharon-tate-true-story-once-upon-a-time-in-hollywood/| arxivsáne = 2020-jıl 27-iyul | sáne = 2019-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-iyul }}</ref>. Sсenarist Stirling Sillifant jekpe-jek óneriniń shákirti hám Lidiń dostı edi. Sillifant Li hám Djeyms Kobern menen birge "Únsiz fleyta" filmin islep shıǵarıw ústinde isledi''.'' Li Sillifant jazǵan bir neshe joybarlarda aktyorlıq etti hám óziniń jekpe-jek óneri tájiriybesin berdi, birinshi ret "Marlou" (1969) filminde Li jekpe-jek ónerinde tájiriybeli jınayatshı Uinslou Vong rolin oynadı. Li jáne de "Báhárgi jawında júriw" (1970) filmi ushın urıs xoreografiyasın isledi hám "Longstrit" (1971) telekórsetiwinde bas qaharmanǵa sabaq beretuǵın Djit Kun-do oqıtıwshısı Li Cung rolin oynadı. Onıń jekpe-jek óneri filosofiyasınıń elementleri sońǵısınıń sсenariyine kirgizilgen<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography "AFI|Catalog"]. </cite></ref><ref name=":5">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437| arxivsáne = 2019-jıl 17-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437 "AFI|Catalog"]. </cite></ref>. Basketbol oyınshısı Karim Abdul-Djabbar jekpe-jek ónerin úyrendi hám Li menen dos boldı<ref name=":2">{{Cite news|last=Heffernan|first=Harold| sáne =June 19, 1969|title=Hollywood|work=The Times-Tribune}}</ref>. Aktyor hám karate chempionı Chak Norris Lidiń dostı hám shınıǵıw sherigi bolǵan<ref>{{Cite news|last=Blank|first=Ed|date=April 3, 1983|title=King Of The Good Guys|work=The Pittsburgh Press|volume=99}}</ref>. Lidiń óliminen keyin, Norris onıń shańaraǵı menen baylanıstı saqlap qalǵanın ayttı<ref>{{Cite news|last=Murray|first=Steve|date=May 3, 1993|title=Actor's new kick: family values|work=The Atlanta Constitution}}</ref>. Dzyudoshı hám kásiplik gúresshi Djin LeBell "Jasıl shıbın" filminiń túsiriliw maydanında Li menen dos boldı. Olar birge shınıqtı hám jekpe-jek óneri boyınsha bilimlerin almastı.{{Sfn|Polly|2018|pp=187}}{{Sfn|Thomas|1994|pp=77}} == Ólimi == [[Fayl:Bruce_Lee_1.JPG|nobaý|Bryus Li óziniń ulı Brendon menen birge Sietldegi Leyk-Vyu qábirstanında jerlengen.]] 1973-jılı 10-mayda Li Gonkongtaǵı Orange Sky Golden Harvest Film Studio studiyasında "Aydaharǵa kiriw" filmi ushın avtomatlastırılǵan dialog almastırıw sessiyası waqtında talıp qaldı. Onıń epilepsiya tutqanaqları hám bas awırıwları bolǵanlıqtan, ol tez arada Gonkong Baptist emlewxanasına jetkerildi, sol jerde shıpakerler miydiń shayqılıwı (сerebral edema) diagnozın qoydı. 1973-jılı 20-iyulde Li Gonkongta aktyor Djordj Lazenbi menen keshki awqatlanıw ushın kelgen edi, ol Lazenbi menen film túsiriwdi jobalastırǵan edi. Lidiń hayalı Lindanıń aytıwınsha, Li saaat 14:00 de úyinde prodyuser Reymond Chou menen ushırasıp, "Ólim oyını" filmin islep shıǵarıw haqqında sóylesken. Olar saat 16:00 ǵa shekem islegen, sońınan birge Lidiń kásiplesi, tayvanlı aktrisa Betti Ting Peydiń úyine barǵan. Úshewi Tingtiń úyinde sсenariydi qarap shıqqan, sońınan Chou keshki jıynalısqa ketken. Li uyqıǵa ketken hám keshki awqatqa kelmegende, Chou kvartiraǵa kelgen, biraq Lidi oyata almaǵan. Shıpaker shaqırılıp, on minut dawamında Lidi tiriltiwge háreket etken, sońınan onı tez járdem arqalı Koroleva Elizabet emlewxanasına jibergen. Li 32 jasında emlewxanaǵa kelgende ólgen dep járiyalanǵan<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale|title=Bruce Lee's residence|work=[[South China Morning Post]]|date=October 24, 2012}}</ref>. Li Sietldegi Leyk-Vyu qábirstanında jerlengen<ref>{{Cite news|url=https://www.chron.com/life/travel/article/Tourists-drawn-to-Seattle-s-dead-1857486.php|title=Tourists drawn to Seattle's dead|work=[[Houston Chronicle]]|date=November 1, 2006}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tampabay.com/archive/1998/01/11/no-rest-for-the-dead-and-famous/|title=No rest for the dead and famous|work=[[Tampa Bay Times]]|date=January 11, 1998}}</ref>. 1973-jılı 25-iyulde Lidiń jerlewinde tabıt kóteriwshiler arasında Taki Kimura, Stiv Makkuin, Djeyms Kobern, Den Inosanto, Piter Chin hám Lidiń inisi Robert bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.historylink.org/File/3999| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=3999| arxivsáne = 2016-jıl 25-avgust | jumıs = www.historylink.org}}</ref>. === Ólimniń múmkin bolǵan sebepleri === Lidiń belgili statusı hám waqıtsız ólimi kóp mısh-mıshlar hám teoriyalarǵa sebep boldı. Bular arasında triadalar qatnasqan óltiriw hám onıń ózi hám shańaraǵına qoyılǵan gúman etilgen ǵarǵıs bar edi<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3141681/what-killed-bruce-lee-triads-jealous-lover-ancient|title=What killed Bruce Lee — triads, a jealous lover, an ancient Chinese curse or the legendary 'touch of death'? 6 conspiracy theories explored|work=[[South China Morning Post]]| sáne =July 20, 2021}}</ref>. Shotlandiya Yardı tárepinen usınıs etilgen, 1000 nan aslam ólik ashıwdı baqlaǵan sud-mediсina ilimpazı Donald Tir Lidiń ólik ashıwın ótkeriwge tayınlandı. Onıń juwmaǵı Equagesic quramalı dárisindegi birikpelerge reakсiya nátiyjesinde payda bolǵan miy shıyqıldawı sebepli "baxıtsız waqıya arqalı ólim" boldı. Ólik ashıw esabatlarına qaraǵanda, Lidiń miyi 1,400 grammnan 1,575 grammǵa deyin, yaǵnıy 12.5% ke úlkeygen edi. Li ólgen kúni Equagesic qabıllaǵan, onıń quramında aspirin hám tınıshlandırıwshı meprobamat bar edi, biraq ol bunı burın da kóp márte qabıllaǵan edi. Dáslep Lidiń asqazanında tabılǵan kannabis onıń ólimine sebep bolǵan bolıwı múmkin degen boljawlar bolsa da, Tir bul "Bryustıń 10-maydaǵı talıp qalıwı yamasa 20-iyuldaǵı ólimine [kannabis] sebep bolǵan bolıwı múmkin" dep aytıw "juwapkersiz hám aqılsız" bolatuǵının ayttı. Koroleva Elizaveta emlewxanasınıń klinikalıq patologı doktor R. R. Laysett sudmedekspert tıńlawında ólimniń kannabisten bolıwı múmkin emesligin xabarladı. 2018-jılǵı biografiyada avtor Metyu Polli mediсina ekspertleri menen keńesip, Lidi óltirgen miy shıyqıldawınıń shamadan tıs kúsh salıw hám ıssılıq urıwdan bolǵan dep boljadı; ıssılıq urıwı sol waqıtta jaqsı túsinilmegen jaǵday bolǵanlıqtan, ol dıqqatqa alınbaǵan. Bunnan tısqarı, Li 1972-jıldıń aqırında qoltıq ter bezlerin aldırıp taslaǵan, sebebi qoltıq teri filmde jaqsı kórinbeydi dep esaplaǵan. Pollidiń pikirinshe, bul Lidiń denesiniń 1973-jılı 10-may hám 20-iyulde ıssı hawada shınıǵıw waqtında qattı qızıp ketiwine alıp kelgen, nátiyjede ıssılıq urıwı payda bolıp, bul óz gezeginde onıń ólimine alıp kelgen miy shıyqıldawın kúsheytken.{{Sfn|Polly|2018|pp=473–475}} 2022-jıldıń dekabr ayındaǵı "Clinical Kidney Journal" jurnalınıń maqalasında, izertlewshiler toparı Lidiń ólim sebebi haqqındaǵı hár qıylı teoriyalardı izertledi hám onıń ólimine alıp kelgen miydiń shıyqıldawı giponatremiya, yaǵnıy qandaǵı natriy konсentraсiyasınıń jetispewshiligi sebepli júz bergenin anıqladı. Avtorlar Lide giponatremiyaǵa alıp keliwshi bir neshe qáwip faktorları bolǵanın atap ótti, olardıń qatarına shekten tıs suw ishiw, eritpelerdi jeterli dárejede qabıl etpew, alkogol ishiw hám búyreklerdiń artıq suyıqlıqtı shıǵarıw qábiletin tómenletetuǵın bir neshe dárilerdi paydalanıw yamasa olardı shekten tıs qollanıw kiredi. Sonday-aq, Lidiń óliminen aldınǵı belgileri giponatremiyadan ólimge alıp kelgen belgili jaǵdaylarǵa júdá uqsas ekenligi anıqlandı<ref>{{Cite journal|last=Villalvazo|first=Priscila|date=March 10, 2022|title=Who killed Bruce Lee? The hyponatraemia hypothesis}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2022/film/news/bruce-lee-death-too-much-water-study-finds-1235439405/|title=Bruce Lee's Death Caused by Drinking Too Much Water, Researchers Propose in New Study|first=Jackson Kim|last=Murphy|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=November 21, 2022|access-date=February 25, 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2022-11-21/bruce-lee-cause-of-death-theory-water-hyponatremia|title=Kidney specialists revisit Bruce Lee's cause of death|first=CHRISTIE|last=D'ZURILLA|work=[[Los Angeles Times]]|date=November 21, 2022|access-date=February 25, 2024}}</ref>. == Miyras hám mádeniy tásir == [[Fayl:Hong_kong_bruce_lee_statue.jpg|alt=|nobaý|Gonkongtaǵı Bryus Lidiń esteligi]] Geybir sholıwshılar hám jekpe-jek sheberleri tárepinen Li barlıq dáwirlerdegi eń tásirli jekpe-jek sheberi<ref>{{Web deregi | url = http://www.fuel.tv/bruceleelives/| bet = Bruce Lee Lives Documentary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120629135830/http://www.fuel.tv/bruceleelives| arxivsáne = 2012-jıl 29-iyun }}</ref>, sonday-aq Shıǵıs penen Batıs arasındaǵı kópir bolǵan XX ásirdiń pop-mádeniyat belgisi dep esaplanadı<ref>{{Cite news| sáne =December 11, 2009|title=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|access-date=June 3, 2011}}</ref><ref>{{Cite news|date=November 30, 2010|title=Bruce Lee's 70th birth anniversary celebrated|work=The Hindu|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|access-date=June 3, 2011}}</ref>. Time jurnalı Lidi XX ásirdiń eń áhmiyetli 100 adamınıń qatarına kirgizdi<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html|title=The Gladiator Bruce Lee|date=June 14, 1999|work=Time|access-date=August 29, 2010}}</ref>. Li haqqında bir qansha biografiyalıq kitaplar jazılǵan. 1988-jılǵa kelip, bir biografiya 4 millionnan aslam nusqada satılǵan edi. === Ekshn filmler === Li 1970-jıllardaǵı "kung-fu qızǵınlıǵın" baslawǵa tiykarǵı sebepshi boldı. Ol dáslep kung-fudı Batısqa "The Green Hornet" hám "Kung Fu" sıyaqlı Amerika telekórsetiwleri arqalı tanıstırdı,<ref name="Green" /> "kung-fu qızǵınlıǵı" 1973-jılı Gonkong jekpe-jek óneri filmleriniń ústemligi menen baslanbastan burın.<ref name="Desser" /> Lidiń tabısı 1970-1990-jıllar dawamında Batıs jekpe-jek óneri filmleri hám telekórsetiwleriniń tolqının qozǵadı ([[Jan-Klod Van Damm]], Stiven Sigal hám Chak Norris sıyaqlı Batıs jekpe-jek juldızlarınıń karerasın basladı), sonday-aq 1980-1990-jıllarda Aziya jekpe-jek ónerleriniń Batıs ekshn filmleri hám telekórsetiwlerine ulıwma integraсiyasın qozǵadı.<ref name="Green" /> "Aydaharǵa kiriw" filmi hámme waqıtlardaǵı eń tásirli háreket filmleriniń biri sıpatında kórsetilgen. Vice jurnalınıń Sasha Matushak "Aydaharǵa kiriw" filmi "hár qıylı mediada tilge alınadı, syujet sızıǵı hám personajları búgingi kúnde de gúrrińshilerge tásir etpekte, hám filmniń afrika-amerikalılardı, aziyalılardı hám dástúriy jekpe-jek ónerlerin sáwlelendiriw usılında revolyuсiyalıq tásiri ayrıqsha sezildi" dep ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://fightland.vice.com/blog/bruce-lees-last-words-enter-the-dragon-and-the-martial-arts-explosion| bet = Bruce Lee's Last Words: Enter the Dragon and the Martial Arts Explosion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200102120348/http://fightland.vice.com/blog/bruce-lees-last-words-enter-the-dragon-and-the-martial-arts-explosion| arxivsáne = 2020-jıl 2-yanvar | avtor = Matuszak| at = Sascha| sáne = 2015-jıl 1-iyul | jumıs = [[Vice (magazine)|Vice]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart }}</ref>. Kuan-Sing Chen hám Beng Xuat Chua Lidiń "Aydaharǵa kiriw" sıyaqlı filmlerindegi urıs saxnaların "jaqsılıq penen jamanlıqtıń dáslepki gúresin usınday tamashaǵa tolı usılda" kórsetkeni ushın tásirli dep atap ótti<ref>{{Cite book|last1=Chen|first1=Kuan-Hsing|url=https://books.google.com/books?id=q4d4CAAAQBAJ&pg=PT489|title=The Inter-Asia Cultural Studies Reader| sáne =2015}}</ref>. Dúnya júzindegi kóplegen ekshn filmleriniń rejissyorları Bryus Lidi óz kareralarına tásir etken adam sıpatında atap ótedi, olardıń qatarında Gonkong háreket filmleriniń rejissyorları [[Jackie Chan|Djeki Chan]]<ref name="Birthday">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| bet = Happy 80th Birthday Bruce Lee!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201128225852/https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| arxivsáne = 2020-jıl 28-noyabr | sáne = 2020-jıl 27-noyabr | jumıs = YouTube| baspaxana = BruceLee.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-dekabr }}</ref> hám Djon Vu<ref name=":8">{{Web deregi | url = https://press.discovery.com/asia-pacific/dsc/programs/how-bruce-lee-changed-world/| bet = How Bruce Lee Changed the World| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100124015816/http://press.discovery.com/asia-pacific/dsc/programs/how-bruce-lee-changed-world/| arxivsáne = 2010-jıl 24-yanvar | sáne = 2010-jıl 24-yanvar | jumıs = [[Discovery Channel]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-may }}</ref><ref name=":9" /> sonday-aq Gollivud rejissyorları Kventin Tarantino<ref>{{Web deregi | url = https://www.vulture.com/2015/08/quentin-tarantino-the-complete-syllabus.html| bet = Quentin Tarantino: The Complete Syllabus of His Influences and References| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220517042305/https://www.vulture.com/2015/08/quentin-tarantino-the-complete-syllabus.html| arxivsáne = 2022-jıl 17-may | avtor = Fitzmaurice| at = Larry| sáne = 2015-jıl 28-avgust | til = en-us| jumıs = [[Vulture.com]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-may }}</ref>, hám Brett Ratner bar. === Jekpe-jek óneri hám jekpe-jek sport túrleri === Djit Kun Do — Li tárepinen dúzilgen, hár qıylı jekpe-jek tártiplerinen paydalanǵan gibrid jekpe-jek filosofiyası — geyde aralas jekpe-jek sportı (MMA) ushın jol ashqan dep esaplanadı<ref name="auto2">{{Cite book|last=Chris Crudelli|title=The Way of the Warrior|url=https://books.google.com/books?id=QlI0fxSm1vgC}}</ref><ref name="Black-Belt">{{Cite journal|last=Beasley|first=Jerry| sáne =September 2003|title=The Man Who Changed the World: How Bruce Lee Continues to Influence the American Martial Arts|url=https://books.google.com/books?id=FtwDAAAAMBAJ|access-date=April 12, 2021}}</ref>. Aralas jekpe-jek konсepсiyası Batısta Bryus Lidiń Djit Kun Do sisteması arqalı keń tarqaldı. Li "eń jaqsı jekpe-jek sheberi — boksser, karate yamasa dzyudo sheberi emes. Eń jaqsı jekpe-jek sheberi — hár qanday stilge beyimlese alatuǵın, formasız bolatuǵın, óziniń jeke stilin qabıllaytuǵın hám stiller sistemasına boysınbaytuǵın adam" dep isengen. 2004-jılı Ultimate Fighting Championship (UFC) qurıwshısı Dana Uayt Lidi "aralas jekpe-jek óneriniń atası" dep atadı hám bılay dedi: "Eger Bryus Lidiń qalay shınıqqanına, qalay gúreskenine hám ol jazǵan kóp nárselerge qarasańız, ol qátesiz stildiń stili joq ekenin aytqan. Siz hár nárseden azǵana alıwıńız kerek. Hár qıylı tártipten jaqsı nárselerdi alıp, isleytuǵının paydalanıp, qalǵanın taslap jiberiwińiz kerek". Li kóp adamlardıń jekpe-jek óneri menen shuǵıllanıwına sebepshi boldı. Bulardıń qatarına Liden ilham alǵan jekpe-jek sportı boyınsha kóplegen gúresshiler kiredi; [[boks]] chempionı Shugar Rey Leonard óziniń djebin Lidi kórip jetilistirgenin ayttı, boks chempionı Menni Pakyao óziniń gúresiw stilin Lidikine salıstırdı, al UFC chempionı Konor Makgregor ózin Li menen salıstırıp, eger Li házirgi waqıtta jarısqa qatnasqanda UFC chempionı bolar edi dep isenetuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/espn/story/_/id/29266542/could-bruce-lee-win-real-fight| bet = Could Bruce Lee win a real fight?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200609164026/https://www.espn.com/espn/story/_/id/29266542/could-bruce-lee-win-real-fight| arxivsáne = 2020-jıl 9-iyun | avtor = Akintoye| at = Dotun| sáne = 2020-jıl 6-iyun | jumıs = [[ESPN.com]]| baspaxana = [[ESPN Inc.]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-iyun }}</ref>. Li 1970-jıllarda Djo Lyuis hám Benni Urkidezdiń<ref name="Black-Belt" /> Amerikada tolıq baylanıslı kikboksing turnirlerin shólkemlestiriwine ilham berdi. Amerikalı taekvondo pioneri Djun Gu Ri Liden ol "akkupunch" dep ataytuǵın nárseni úyrendi hám onı amerikalı taekvondoǵa kirgizdi. Keyinirek Ri awır salmaq boks chempionı [[Muhammed Ali|Muxammed Álidi]] shınıqtırdı hám oǵan "akkupunch"tı úyretti, Áli bunı 1975-jılı Richard Danndı nokautqa shıǵarıw ushın qollandı<ref name="Rhee">{{Web deregi | url = http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| bet = Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190506223915/http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| arxivsáne = 2019-jıl 6-may | jumıs = jhoonrhee.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.jhoonrhee.com/bio7.html "Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do"]. </cite></ref>. Awır salmaq boks chempionı [[Mike Tyson|Mayk Taysonnıń]] aytıwınsha, 1970-jıllarda "hámme Bryus Li bolıwdı qáledi"<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=z4GidINB4Zw| bet = Everyone Wanted to be Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210109065059/https://www.youtube.com/watch?v=z4GidINB4Zw| arxivsáne = 2021-jıl 9-yanvar | avtor = Tyson| avtorsilteme = Mike Tyson| at = Mike| jumıs = YouTube| baspaxana = Hotboxin' with Mike Tyson| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-yanvar }}</ref>. Házirgi UFC awır salmaq chempionı Djon Djons Lidi ilham deregi sıpatında atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.coachmag.co.uk/sport/1461/exclusive-interview-with-ufc-champion-jon-jones| bet = Exclusive interview with UFC champion Jon Jones| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005357/https://www.coachmag.co.uk/sport/1461/exclusive-interview-with-ufc-champion-jon-jones| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Razvi| at = Sam| sáne = 2012-jıl 19-mart | jumıs = Coach Mag| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Djons dizege qıya tebiwdi jiyi qollanıwı menen belgili, bul texnika Li tárepinen keń tarqalǵan edi<ref name="Fantaousakis">{{Web deregi | url = https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| bet = UFC 232 — Jones vs. Gustafsson 2: Moves to look for| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005356/https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Fantaousakis| at = Kostas| sáne = 2018-jıl 29-dekabr | jumıs = [[Bloody Elbow]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFantaousakis2018">Fantaousakis, Kostas (December 29, 2018). </cite></ref>. Burınǵı UFC orta salmaq chempionı Anderson Silva da Lidi ilham deregi sıpatında atap ótti<ref name="Birthday">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| bet = Happy 80th Birthday Bruce Lee!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201128225852/https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| arxivsáne = 2020-jıl 28-noyabr | sáne = 2020-jıl 27-noyabr | jumıs = YouTube| baspaxana = BruceLee.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk "Happy 80th Birthday Bruce Lee!"]. </cite></ref>. Kóplegen basqa UFC gúresshileri de Lidi ózleriniń ilham deregi sıpatında atap ótti, olardıń bir neshewi onı MMA-dıń "ata-babası" yamasa "úlken atası" dep atadı<ref>{{Cite news|last1=Stets|first1=Michael|title=The MMA World Pays Tribute to Bruce Lee 40 Years After His Death|url=https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death|access-date=June 15, 2020| sáne =July 20, 2013}}</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Kino álemi]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:27-noyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1940-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:20-iyulda qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:1973-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] rb3j4ovbsrp0dv4uj18iuxtnfupp5pq 0 21061 266099 213234 2026-08-17T19:15:47Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266099 wikitext text/x-wiki '''Informaсiya qáwipsizligi''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Information security)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaсiya]] qáwip-qáterlerin azaytıw arqalı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵaw tájiriybesi. Bul informaсiya qáwip-qáterlerin basqarıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette bul maǵlıwmatlarǵa ruxsatsız yamasa orınsız kiriwdiń, nızamsız paydalanıwdıń, ashıp taslawdıń, buzıwdıń, óshirip taslawdıń, buzıp kórsetiwdiń, ózgertiwdiń, tekseriwdiń, jazıp alıwdıń yamasa qádirin túsiriwdiń aldın alıw yamasa itimallıǵın tómenletiwdi óz ishine aladı. Sonday-aq, bunday waqıyalardıń jaman tásirlerin azaytıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketlerdi de óz ishine qamtıydı. Qorǵalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] hár qanday formada bolıwı múmkin, mısalı, elektron yamasa fizikalıq, materiallıq (mısalı, qaǵaz jumısları) yamasa materiallıq emes (mısalı, [[bilim]]). Informaсiya qáwipsizliginiń tiykarǵı dıqqat orayı — shólkemniń ónimdarlıǵına kesent etpey, nátiyjeli siyasattı ámelge asırıw ústinde dıqqat qoyıp, maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin ("CIA" úshligi dep te ataladı) teń qorǵawdan ibarat<ref>{{Citation |last=Keyser |first=Tobias |title=Security policy |date=2018-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315385488-13 |work=The Information Governance Toolkit |pages=57–62 |access-date=2021-05-28 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315385488-13 |isbn=978-1-315-38548-8}}</ref>. Buǵan tiykarınan sistemalı qáwip-qáterlerdi basqarıw proсessi arqalı erisiledi<ref>{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA421883| bet = The big three: Our greatest security risks and how to address them| avtor = Danzig| at = Richard| jıl = 1995}}</ref>. Bul tarawdı standartlastırıw ushın ilimpazlar hám kásip iyeleri [[Parol|paroller]], antivirus baǵdarlamaları, brandmauerler, shifrlaw baǵdarlamaları, nızamlı juwapkershilik, qáwipsizlik boyınsha xabardarlıq hám oqıtıw hám taǵı basqalar boyınsha usınıslar, siyasatlar hám taraw standartların usınıw ushın birgelikte isleydi. Bul standartlastırıw maǵlıwmatlarǵa kiriw, olardı qayta islew, saqlaw, jiberiw hám joq etiw usıllarına tásir etetuǵın kóplegen nızamlar hám qaǵıydalar tárepinen jáne de kúsheytiliwi múmkin<ref>{{Citation |title=How the Lack of Data Standardization Impedes Data-Driven Healthcare | sáne =2015-10-17 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119205012.ch3 |work=Data-Driven Healthcare |pages=29 |access-date=2021-05-28 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119205012.ch3 |isbn=978-1-119-20501-2}}</ref>. == Anıqlama == [[Fayl:CIAJMK1209-en.svg|alt=vectorial version|nobaý|'''Informaсiya qáwipsizliginiń qásiyetleri''': yamasa sıpatları, yaǵnıy Qupıyalılıq, Pútinlik hám Qoletimlilik (CIA). Informaсiyalıq sistemalar qorǵaw hám aldın alıw mexanizmleri sıpatında informaсiya qáwipsizligi boyınsha taraw standartların úsh dárejede yamasa qatlamda anıqlaw hám qollanıwǵa járdem beriw maqsetinde úsh tiykarǵı bólimnen: [[apparatlıq támiynat]], [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] hám baylanıslardan turadı: fizikalıq, jeke hám shólkemlestiriwshilik. Tiykarınan, shólkemler ishinde informaсiya qáwipsizligin támiyinlew ushın ónimlerdi qalay qollanıw kerekligi haqqında administratorlarǵa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] hám operatorlarǵa aytıp beriw ushın proсeduralar yamasa siyasatlar ámelge asırıladı.]] Tómendegi túrli dereklerden jıynaqlanǵan informaсiya qáwipsizliginiń hár qıylı anıqlamaları usınılǵan: # "Maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin saqlaw. Eskertiw: Oǵan qosımsha, túpnusqalıq, esap beriwshilik, bas tartpawshılıq hám isenimlilik sıyaqlı basqa qásiyetler de qatnasıwı múmkin." (ISO/IEC 27000:2018) # "Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilikti támiyinlew maqsetinde maǵlıwmatlar hám informaсiyalıq sistemalardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp taslawdan, buzıwdan, ózgertiwden yamasa joq etiwden qorǵaw." (CNSS, 2010) # "Tek ruqsat etilgen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] (qupıyalılıq) zárúr bolǵan waqıtta (qoljetimlilik) dál hám tolıq maǵlıwmatlarǵa (pútinlik) kire alıwın támiyinleydi." (ISACA, 2008)  # "Informaсiya qáwipsizligi — bul shólkemniń intellektual múlkin qorǵaw proсessi." (Pipkin, 2000) # "...informaсiya qáwipsizligi — bul biznes ushın informaсiya qáwip-qáterleriniń bahasın basqarıw minneti bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw páni." (McDermott and Geer, 2001) # "Informaсiya qáwip-qáterleri hám basqarıw quralları teń salmaqta ekenligi haqqındaǵı jaqsı xabardar bolǵan isenim sezimi." (Anderson, J., 2003)<ref>{{Cite journal|last1=Anderson|first1=J. M.|year=2003|title=Why we need a new definition of information security|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/308|journal=Computers & Security|volume=22|issue=4|pages=308–313|doi=10.1016/S0167-4048(03)00407-3}}</ref> # "Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı qorǵaw hám maǵlıwmatlardı ruqsatsız táreplerge ashıp taslaw qáwpin minimumǵa túsiriw." (Venter and Eloff, 2003)<ref>{{Cite journal|last1=Venter|first1=H. S.|year=2003|title=A taxonomy for information security technologies|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/299|journal=Computers & Security|volume=22|issue=4|pages=299–307|doi=10.1016/S0167-4048(03)00406-1}}</ref> # "Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı barlıq jaylasqan orınlarında (shólkem shegarasınıń ishinde hám sırtında) hám, nátiyjede, maǵlıwmatlar jaratılatuǵın, qayta islenetuǵın, saqlanatuǵın, jiberiletuǵın hám joq etiletuǵın informaсiyalıq sistemalardı qáwip-qáterlerden azat etiw ushın bar bolǵan barlıq túrdegi (texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, adamǵa baǵdarlanǵan hám nızamlı) qáwipsizlik mexanizmlerin rawajlandırıw hám ámelge asırıw menen baylanıslı kóp tarawlı izertlew hám kásiplik iskerlik tarawı."<ref>{{Cite journal|last1=Gold|first1=S|title=Threats looming beyond the perimeter|journal=Information Security Technical Report|volume=9|issue=4|pages=12–14|doi=10.1016/s1363-4127(04)00047-0}}</ref> # "Telekommunikaсiya sisteması yamasa qurılmaların paydalanıp informaсiya hám informaсiya resurslarınıń qáwipsizligin támiyinlew maǵlıwmatlardı, informaсiyalıq sistemalardı yamasa kitaplardı ruqsatsız kiriwden, zıyan keltiriwden, urlawdan yamasa joq etiwden qorǵawdı ańlatadı (Kurose and Ross, 2010)."<ref>{{Cite journal|last1=Бучик|first1=С. С.|title=The analysis of methods of determination of functional types of security of the information-telecommunication system from an unauthorized access|journal=Problems of Informatization and Management|volume=4|issue=56|doi=10.18372/2073-4751.4.13135}}</ref> == Sholıw == Informaсiya qáwipsizliginiń negizinde informaсiya isenimliligi, yaǵnıy kritikalıq máseleler payda bolǵanda maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (CIA) saqlaw, [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] hesh qanday jol menen buzılmawın támiyinlew turadı<ref name="SamonasTheCIA14">{{cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|journal=Journal of Information System Security|author1=Samonas, S.|author2=Coss, D.|volume=10|issue=3|pages=21–45|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|archive-date=2018-09-22|url-status=dead}}</ref>. Bul máselelerge tábiyiy apatshılıqlar, kompyuter/server kemshiligi hám fizikalıq urlaw kiredi, biraq bular menen sheklenbeydi. Qaǵaz tiykarındaǵı biznes operaсiyaları ele de keń tarqalǵan bolıp, ózleriniń informaсiya qáwipsizligi ámeliyatlar toplamın talap etse de, kárxana [[Cifrlı|сifrlı]] baslamalarına kóbirek itibar qaratılmaqta<ref name="GartnerSays17">{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-10-02-gartner-says-digital-disruptors-are-impacting-all-industries-digital-kpis-are-crucial-to-measuring-success| bet = Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success| sáne = 2017-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref><ref name="GartnerSurvey17">{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-04-24-gartner-survey-shows-42-percent-of-ceos-have-begun-digital-business-transformation| bet = Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation| sáne = 2017-jıl 24-aprel | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref>, házirgi waqıtta informaсiya isenimliligi ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaсiyalıq texnologiyalar (IT)]] qáwipsizligi boyınsha qánigeler tárepinen ámelge asırılmaqta. Bul qánigeler informaсiya qáwipsizligin texnologiyaǵa (kóbinese qanday da bir kompyuter sistemasına) qollanadı. Kompyuter minnetli túrde úy kompyuteri degendi ańlatpaytuǵının atap ótiw áhmiyetli<ref>{{Cite journal|last1=Forte|first1=Dario|last2=Power|first2=Richard|date=December 2007|title=Baseline controls in some vital but often-overlooked areas of your information protection programme|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1361-3723(07)70170-7|journal=Computer Fraud & Security|volume=2007|issue=12|pages=17–20|doi=10.1016/s1361-3723(07)70170-7|issn=1361-3723}}</ref>. [[Kompyuter]] — bul [[Processor|proсessorı]] hám bazı bir yadı bar hár qanday qurılma. Bunday qurılmalar kalkulyator sıyaqlı ápiwayı tarmaqlaspaǵan avtonom qurılmalardan baslap, smartfonlar hám planshet kompyuterleri sıyaqlı tarmaqlasqan mobil esaplaw qurılmalarına shekem bolıwı múmkin<ref>{{Citation |title=Low-voltage switchgear and controlgear. Device profiles for networked industrial devices |url=http://dx.doi.org/10.3403/bsen61915 |access-date=2021-05-28 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bsen61915}}</ref>. IT qáwipsizligi boyınsha qánigeler iri kárxanalardaǵı maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám qádiri sebepli derlik hár qanday iri kárxana/mekemede tabıladı<ref name="AFH_1">{{Web deregi | url = https://www.nber.org/papers/w25249| bet = Accounting for Firm Heterogeneity within U.S. Industries: Extended Supply-Use Tables and Trade in Value Added using Enterprise and Establishment Level Data| sáne = November 2018 | baspaxana = [[National Bureau of Economic Research]]| doi = 10.3386/w25249| last1 = Fetzer| first1 = James| last2 = Highfill| first2 = Tina| last3 = Hossiso| first3 = Kassu| last4 = Howells| first4 = Thomas| last5 = Strassner| first5 = Erich| last6 = Young| first6 = Jeffrey| series = Working Paper Series| s2cid = 169324096}}</ref>. Olar kóbinese kritikalıq jeke maǵlıwmatlardı alıwǵa yamasa ishki sistemalardı basqarıwǵa urınatuǵın zıyanlı kiber hújimlerden kompaniyanıń barlıq texnologiyalarınıń qáwipsizligin támiyinlewge juwapker boladı<ref>{{Citation |title=Secure estimation subject to cyber stochastic attacks |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |journal=Cloud Control Systems |pages=373–404 |access-date=2021-05-28 |series=Emerging Methodologies and Applications in Modelling |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |isbn=978-0-12-818701-2 |s2cid=240746156}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nijmeijer|first=H.|title=Synchronization of mechanical systems|date=2003|publisher=World Scientific|isbn=978-981-279-497-0|oclc=262846185}}</ref>. Informaciya qáwipsizliginde tarmaqlardı hám buǵan baylanıslı infrastrukturanı qorǵaw, qollanbalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qorǵaw, qáwipsizlikti tekseriw, informaciyalıq sistemalardı auditlew, biznesti úzliksiz jobalastırıw, elektron jazbalardı izlew hám cifrlı kriminalistika sıyaqlı kóplegen qánige lawazımları bar<ref>{{Web deregi | url = https://learn.org/articles/types_of_cybersecurity_specializations.html| bet = 9 Types of Cybersecurity Specializations}}</ref>. === Qáwip-qáterler === Informaciya qáwipsizligine qáwip-qáterler hár qıylı formalarda keledi<ref>{{Cite book|last=Rahim|first=Noor H.|title=Human Rights and Internal Security in Malaysia: Rhetoric and Reality.| sáne =March 2006|publisher=Defense Technical Information Center|oclc=74288358}}</ref>. Búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qáwip-qáterlerdiń geyparaları — bul baǵdarlamalıq hújimler, intellektual múlkti urlaw, jeke tulǵanı urlaw, úskene yamasa maǵlıwmatlardı urlaw, diversiya hám informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw<ref>{{Cite journal|date=2018-09-14|title=Nuclear theft and sabotage threats remain high, report warns|last=Kramer|first=David}}</ref><ref>{{Cite book|first=Edward|last=Wilding|title=Information risk and security : preventing and investigating workplace computer crime|date=2 March 2017|publisher=Routledge|oclc=1052118207}}</ref>. Viruslar<ref>{{Cite book|title=CISSP Study Guide|last=Stewart|first=James|publisher=John Wiley & Sons}}</ref>, qurtlar, fishing hújimleri hám Troyan atları — baǵdarlamalıq hújimlerdiń bir neshe ulıwma mısalları. Intellektual múlkti urlaw da kóplegen biznesler ushın keń kólemli másele bolıp kelgen<ref name="WHP_1">{{Cite book|publisher=[[OECD]]|date=2009|title=OECD Economic Surveys: Denmark 2009}}</ref>. Jeke tulǵanı urlaw — bul ádette sol adamnıń jeke maǵlıwmatların alıw yamasa sociallıq injeneriya arqalı áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiliginen paydalanıw ushın basqa birew sıpatında háreket etiw urınıwı<ref>{{Cite journal|date=2007|title=Identity Theft: The Newest Digital Attackking Industry Must Take Seriously}}</ref><ref>{{Cite book|first=Anna|last=Wendel-Persson|title=IT-säkerhet och människan : De har världens starkaste mur men porten står alltid på glänt|date=2017|publisher=Umeå universitet, Institutionen för informatik|oclc=1233659973}}</ref>. Diversiya ádette klientlerdiń isenimin joǵaltıwǵa sebep bolıw maqsetinde shólkemniń veb-saytın joq etiwden ibarat<ref>{{Cite journal|last=Shao|first=Ruodan|date=2014|title=Sabotage toward the Customers who Mistreated Employees Scale}}</ref>. Informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw tólem baǵdarlaması jaǵdayındaǵı sıyaqlı maǵlıwmatlardı yamasa múlkti iyesine qaytarıw ornına tólem alıw maqsetinde kompaniyanıń múlki yamasa maǵlıwmatların urlawdan ibarat<ref>{{Cite journal|last=Kitchen|first=Julie|date=June 2008|title=7side — Company Information, Company Formations and Property Searches}}</ref>. Bunday hújimlerge qarsı eń funkcional saqlanıw ilajlarınıń biri — dáwirli túrde [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] xabardar etiw bolıp tabıladı<ref>{{Citation |last=Young |first=Courtenay |title=Working with panic attacks |date=2018-05-08 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475474-32 |work=Help Yourself Towards Mental Health |pages=209–214 |access-date=2021-05-28 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429475474-32 |isbn=978-0-429-47547-4}}</ref>. Húkimetler, áskeriy mekemeler, korporaciyalar, qarjı institutları, [[Emlewxana|emlewxanalar]], kommerciyalıq emes shólkemler hám jeke biznesler ózleriniń xızmetkerleri, klientleri, ónimleri, izertlewleri hám qarjılıq jaǵdayı haqqında kóp muǵdarda qupıya maǵlıwmatlardı toplaydı. Eger biznestiń klientleri yamasa qarjısı yamasa jańa ónim qatarı haqqındaǵı qupıya maǵlıwmatlar básekiles yamasa xakerdiń qolına túsip qalsa, biznes hám onıń klientleri keń kólemli, ornı tolmas qarjılıq zıyan, sonday-aq kompaniyanıń abırayına zıyan kóriwi múmkin<ref>{{Citation |title=How Did it All Come About? |work=The Compliance Business and Its Customers |year=2012 |place=Basingstoke |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137271150.0007 |isbn=978-1-137-27115-0}}</ref>. Biznes kóz-qarasınan, informaciya qáwipsizligi baha menen teń salmaqta bolıwı kerek; Gordon-Loeb Modeli bul máseleni sheshiw ushın matematikalıq ekonomikalıq usıldı usınadı<ref>{{Cite journal|first1=Lawrence A.|last1=Gordon|first2=Martin P.|last2=Loeb|journal=ACM Transactions on Information and System Security|volume=5|issue=4|pages=438–457|doi=10.1145/581271.581274|title=The Economics of Information Security Investment|url=http://tissec.acm.org/|date=November 2002}}</ref>. Jeke adam ushın informaciya qáwipsizligi jeke ómirge úlken tásir kórsetedi, bul hár qıylı mádeniyatlarda hár qıylı túrde qabıllanadı<ref>{{Cite journal|last1=Cho Kim|first1=Byung|last2=Khansa|first2=Lara|last3=James|first3=Tabitha|date=July 2011|title=Individual Trust and Consumer Risk Perception|journal=Journal of Information Privacy and Security|volume=7|issue=3|pages=3–22|doi=10.1080/15536548.2011.10855915|url=http://dx.doi.org/10.1080/15536548.2011.10855915|issn=1553-6548}}</ref>. == Tariyxı == Baylanıstıń dáslepki kúnlerinen baslap, diplomatlar hám áskeriy komandirler xat almasıwdıń qupıyalılıǵın qorǵaw ushın qanday da bir mexanizmdi támiyinlew hám buzıp kiriwdi anıqlawdıń bazı bir usıllarına iye bolıw zárúr ekenligin túsingen<ref>{{Cite journal|last1=Larsen|first1=Daniel|date=2019-10-31|title=Creating An American Culture Of Secrecy: Cryptography In Wilson-Era Diplomacy|url=https://doi.org/10.1093/dh/dhz046|journal=Diplomatic History|doi=10.1093/dh/dhz046}}</ref>. [[Julius Caesar|Yuliy Cezar]] óziniń qupıya xabarları nadurıs qollarǵa túsip qalǵan jaǵdayda oqılmawı ushın dóretilgen [[Cezar shifri|Cezar shifrin]] b.e.sh. 50-jıllarda oylap tapqanı menen belgili<ref>{{Citation |title=Introduction : Caesar Is Dead. Long Live Caesar! |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781474245784.0005 |work=Julius Caesar's Self-Created Image and Its Dramatic Afterlife |year=2018 |access-date=2021-05-29 |publisher=Bloomsbury Academic |doi=10.5040/9781474245784.0005 |isbn=978-1-4742-4578-4}}</ref>. Degen menen, kópshilik jaǵdayda qorǵaw proceduralıq basqarıw ilajların qollanıw arqalı ámelge asırılǵan. Sezgir maǵlıwmatlar qorǵalıwı hám isenimli adamlar tárepinen tasılıwı, qorǵalıwı hám qáwipsiz ortalıqta yamasa bekkem qutıda saqlanıwı kerekligin kórsetiw ushın belgilengen. Pochta xızmetleri keńeygen sayın, húkimetler xatlardı uslap alıw, shifrin sheshiw, oqıw hám qayta mórlew ushın rásmiy shólkemler dúzgen (mısalı, 1653-jılı dúzilgen Ulıwma Britaniyanıń Qupıya Keńsesi). XIX ásirdiń ortasında húkimetlerge óz maǵlıwmatların sezgirlik dárejesine qarap basqarıw múmkinshiligin beriw ushın quramalıraq klassifikaciya sistemaları rawajlandırıldı<ref name="WBS_1">{{Cite journal|title=Were Banks Special? Contrasting Viewpoints in Mid-Nineteenth Century Britain|last1=Willison, M.|url=https://ssrn.com/abstract=3249510|journal=Monetary Economics: International Financial Flows|date=21 September 2018|doi=10.2139/ssrn.3249510}}</ref>. Mısalı, Britaniya Húkimeti bunı 1889-jılı Rásmiy Sırlar Nızamın járiyalaw menen belgili bir dárejede kodifikaciyaladı. Nızamnıń 1-bólimi tıńshılıq hám maǵlıwmatlardı nızamsız ashıp taslaw máselelerin qamtısa, 2-bólim rásmiy isenimdi buzıw máselelerin qamtıdı. Mámleket mápi jolındaǵı ashıp taslawlardı qorǵaw ushın tez arada jámiyetlik máp qorǵawı qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://fas.org/irp/world/uk/secrecy.pdf| bet = Official Secrecy| avtor = Maer| at = Lucinda| sáne = 2008-jıl 30-dekabr | jumıs = Federation of American Scientists}}</ref>. Usıǵan uqsas nızam 1889-jılı Hindstanda qabıl etildi, Hindstan Rásmiy Sırlar Nızamı Britaniya kolonial dáwiri menen baylanıslı bolıp, Rajdıń siyasatına qarsı shıqqan gazetalardı basıp taslaw ushın qollanılǵan<ref>{{Citation |title=The Official Secrets Act 1989 which replaced section 2 of the 1911 Act | sáne =2016-06-10 |work=Espionage and Secrecy (Routledge Revivals) |pages=267–282 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315542515-21 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-1-315-54251-5}}</ref>. 1923-jılı basqarıwdıń barlıq qupıya yamasa sırlı maǵlıwmatlarına tarqalǵan jańaraq versiyası qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/| bet = Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned| sáne = 2019-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Indian Express| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}</ref>. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirine kelip, hár qıylı maydanlarǵa hám maydanlardan maǵlıwmat jiberiw ushın kóp qatlamlı klassifikaciya sistemaları qollanıldı, bul diplomatiyalıq hám áskeriy shtablarda kod jasaw hám sheshiw bólimlerin kóbirek paydalanıwǵa túrtki boldı<ref>{{Cite journal|last1=Singh|first1=Gajendra| sáne =November 2015|title="Breaking the Chains with Which We were Bound": The Interrogation Chamber, the Indian National Army and the Negation of Military Identities, 1941–1947|url=http://dx.doi.org/10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019|journal=Brill's Digital Library of World War I|doi=10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019}}</ref>. Urıslar aralıǵında maǵlıwmatlardı shifrlaw hám deshifrlaw ushın mashinalar qollanılıp, kodlaw processi jáne de quramalastı<ref>{{Cite journal|last1=Duncanson|first1=Dennis|date=June 1982|title=The scramble to unscramble French Indochina|url=http://dx.doi.org/10.1080/03068378208730070|journal=Asian Affairs|volume=13|issue=2|pages=161–170|doi=10.1080/03068378208730070|issn=0306-8374}}</ref>. Kompyuter qáwipsizliginiń payda bolıwı informaciya qáwipsizligi tariyxın baslap berdi. Buǵan zárúrlik [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında payda boldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Awqamlas mámleketler arasında bólisilgen maǵlıwmatlardıń kólemi klassifikaciya sistemaları menen proceduralıq basqarıwlardı rásmiy sáykeslestiriwdi talap etti.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=|pp=3}} Hújjetlerdi kim qolǵa alıwı múmkinligin (ádette áskeriy xızmetkerlerden góre oficerler) hám olardı qay jerde saqlaw kerekligin kórsetiw ushın belgilerdiń sırlı sisteması rawajlandı, sebebi barǵan sayın quramalı seyfler hám saqlaw obyektleri rawajlanıp bardı<ref>{{Citation |title=Allied Power. Mobilizing Hydro-Electricity During Canada'S Second World War |date=2015-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.3138/9781442617117-003 |work=Allied Power |pages=1–2 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of Toronto Press |doi=10.3138/9781442617117-003 |isbn=978-1-4426-1711-7}}</ref>. Nemisler tárepinen urıs maǵlıwmatların shifrlaw ushın qollanılǵan hám [[Alan Turing|Alan Tyuring]] tárepinen tabıslı deshifrovka etilgen Enigma mashinası qáwipsiz maǵlıwmatlardı jaratıw hám qollanıwdıń ayqın mısalı bolıp esaplanadı. Hújjetlerdiń durıs joq etiliwin támiyinlew ushın proceduralar rawajlandı, hám usı proceduralardı orınlamaw urıstaǵı eń úlken barlaw tabıslarınıń ayırımlarına alıp keldi (mısalı, U-570 submarinasınıń qolǵa alınıwı<ref name="Sebag-MontefioreEnigma11" />). [[Salqın urıs]] dáwirinde hár qıylı úlken kompyuterler kompyuter orayları arasında magnitli lenta jiberiw processinen ańsatıraq bolǵan baylanıs processinde kóbirek quramalı wazıypalardı orınlaw ushın onlayn tarmaqqa qosıldı. Sonlıqtan, [[AQSh qorǵanıw ministrligi|AQSH Qorǵanıw ministrliginiń]] Aldıńǵı qatar izertlew joybarları agentligi (ARPA) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Qurallı kúshleri ishinde informaciya almasıw ushın tarmaqlastırılǵan baylanıs sistemasınıń múmkinshiliklerin izertley basladı. 1968-jılı Larri Roberts tárepinen ARPANET joybarı dúzildi, ol keyinirek házirgi [[Internet|internet]] dep atalatuǵın sistemaǵa aylandı.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|pp=4-5}} 1973-jılı internet pioneri Robert Metkalf ARPANET qáwipsizliginiń áhmiyetli elementlerinde kóplegen kemshilikler bar ekenligin anıqladı, mısalı: "parollerdiń dúzilisi hám formatlarınıń kemshiligi; telefon arqalı qosılıwlar ushın qáwipsizlik proceduralarınıń joqlıǵı; hám paydalanıwshılardı identifikaciyalaw hám avtorizaciyalawdıń joqlıǵı", bunnan tısqarı, ruqsatsız kiriwden maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın basqarıw hám qorǵanıs qurallarınıń jetispewshiligi. Xakerler ARPANET ke ańsat kire alatuǵın edi, sebebi telefon nomerleri xalıqqa belgili edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} Usı mashqalalar, kompyuter qáwipsizliginiń úzliksiz buzılıwı, sonday-aq sistema xostları menen paydalanıwshıları sanınıń eksponencial ósiwi sebepli, "tarmaq qáwipsizligi" kóbinese "tarmaq qáwipsizsizligi" sıpatında tilge alınatuǵın edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} [[Fayl:Posters_for_information_security_for_the_Ministry_of_Defense_of_the_Russian_Federation.jpg|nobaý|Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń informaciya qáwipsizligin úgitlewshi plakatı]] XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń baslarında telekommunikaciya, kompyuter qurılmaları hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]], sonday-aq maǵlıwmatlardı shifrlawda tez rawajlanıw júz berdi. Kishirek, kúshlirek hám arzanıraq kompyuter qurılmalarınıń qoljetimli bolıwı kishi biznes hám úy paydalanıwshılarına elektron maǵlıwmatlardı qayta islew múmkinshiligin berdi. 1980-jıllardıń basında Maǵlıwmat jiberiwdi basqarıw protokolı/Internet tarmaq protokolınıń (TCP/IP) ornatılıwı hár qıylı tiptegi kompyuterlerge óz-ara baylanısıw múmkinshiligin berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| bet = A Brief History of the Internet| jumıs = www.usg.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}</ref>. Bul kompyuterler tez arada [[Internet|internet]] arqalı óz-ara bir-birine jalǵandı. Internet arqalı ámelge asırılatuǵın elektron maǵlıwmatlardı qayta islew hám elektron biznestiń tez ósiwi hám keń qollanılıwı, sonday-aq xalıqaralıq [[Terrorizm|terrorizmniń]] kóp sanlı waqıyaları menen birge kompyuterlerdi hám olar saqlaytuǵın, qayta isleytuǵın hám jiberetuǵın informaciyanı qorǵawdıń jaqsıraq usıllarına bolǵan zárúrlikti kúsheytti<ref name="DeLeeuwTheHist07">{{Cite book|chapter=Chapter 24: A History of Internet Security|title=The History of Information Security: A Comprehensive Handbook|url=https://archive.org/details/historyinformati00leeu|author=DeNardis, L.|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/historyinformati00leeu/page/n661 681]–704|year=2007|isbn=9780080550589}}</ref>. Kompyuter qáwipsizligi hám informaciyanı támiyinlew boyınsha akademiyalıq pánler kóp sanlı kásiplik shólkemler menen birge payda boldı, olardıń barlıǵı informaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlew ulıwma maqsetlerin bólisti<ref>{{Cite book|author=Parrish|chapter=Global perspectives on cybersecurity education for 2030: A case for a meta-discipline|title=Proceedings Companion of the 23rd Annual ACM Conference on Innovation and Technology in Computer Science Education|publisher=ACM|pages=36–54|isbn=978-1-4503-6223-8}}</ref>. == Tiykarǵı principler == === CIA triadası === Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik "CIA triadası" informaciya qáwipsizliginiń negizi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}</ref> hám birinshi ret 1977-jılı NIST baspasında aytılǵan. (Klassikalıq "CIA triadası"nıń aǵzaları ádebiyatlarda qáwipsizlik atributları, qásiyetleri, qáwipsizlik maqsetleri, tiykarǵı aspektleri, informaciya kriteriyleri yamasa áhmiyetli informaciya sıpatlamaları dep te ataladı.)<ref>{{Citation |last=Sandhu |first=Ravi |title=Relational Database Security | sáne =2000-10-20 |work=Information Security Management Handbook, Four Volume Set |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780203325438.ch120 |isbn=978-0-8493-1068-3 |last2=Jajodia |first2=Sushil}}</ref> Bul triadanıń tez ózgerip atırǵan texnologiya hám biznes talapların qanaatlandırıw ushın jetkilikli me yamasa joq pa degen másele boyınsha talas-tartıslar dawam etpekte. Qoljetimlilik penen qupıyalılıq arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq qáwipsizlik penen jeke ómir arasındaǵı qatnastı keńeytiwdi qarap shıǵıw usınıs etilmekte<ref name="SamonasTheCIA14">{{Cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|last1=Samonas, S.|last2=Coss, D.|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSamonas,_S.Coss,_D.2014">Samonas, S.; Coss, D. (2014). [https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html "The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security"]. ''Journal of Information System Security''. '''10''' (3): 21–45. Archived from [http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html the original] on September 22, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 25,</span> 2018</span>.</cite></ref>. "Juwapkershilik" sıyaqlı basqa principler de geyde usınıs etilgen; bas tartpawshılıq sıyaqlı máselelerdiń úsh tiykarǵı túsinikke jaqsı sáykes kelmeytuǵını atap ótilgen<ref name="NIST">{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}</ref>. ==== Qupıyalılıq ==== Informaciya qáwipsizliginde qupıyalılıq "informaciyanıń ruqsat etilmegen jeke tulǵalar, subyektler yamasa processlerge qoljetimli bolmawı yamasa ashılmawı qásiyeti" bolıp tabıladı<ref name="BeckersPattern15">{{Cite book|last=Beckers, K.|url=https://books.google.com/books?id=DvdICAAAQBAJ&pg=PA100|title=Pattern and Security Requirements: Engineering-Based Establishment of Security Standards}}</ref>. "Jeke ómir" túsinigi menen uqsas bolsa da, bul eki sóz bir-birin almastıra almaydı. Kerisinshe, qupıyalılıq — biziń maǵlıwmatlarımızdı ruqsatsız kóriwshilerden qorǵaw ushın qollanılatuǵın jeke ómirdiń bir bólegi<ref>{{Citation |last=Fienberg |first=Stephen E. |title=International Encyclopedia of Statistical Science | sáne =2011 |pages=342–345 |chapter=Data Privacy and Confidentiality |doi=10.1007/978-3-642-04898-2_202 |isbn=978-3-642-04897-5 |last2=Slavković |first2=Aleksandra B.}}</ref>. Elektron maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵınıń buzılıwına mısallar — noutbuk urlaw, paroldi urlaw yamasa sezimtal elektron xatlardıń nadurıs adamlarǵa jiberiwi<ref name="AndressTheBasics14">{{Cite book|last=Andress, J.|url=https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&pg=PA6|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice}}</ref>. ==== Pútinlik ==== IT qáwipsizliginde, maǵlıwmatlar pútinligi maǵlıwmatlardıń pútkil ómir dáwiri dawamında dálligin hám tolıqlıǵın saqlaw hám támiyinlewdi ańlatadı. Bul maǵlıwmatlardıń ruqsatsız yamasa sezilmeytuǵın túrde ózgertilmewi kerek degendi bildiredi. Bul [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarındaǵı]] referencial pútinlik penen birdey emes, biraq onı tranzakciyalardı qauya islewdiń klassikalıq ACID modelinde túsinilgendey izbe-izlik jaǵdayınıń ayrıqsha bir túri sıpatında qarawǵa boladı<ref>{{Citation |last=Kim |first=Bonn-Oh |title=Referential Integrity for Database Design |date=2000-09-21 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420031560-34 |work=High-Performance Web Databases |pages=427–434 |access-date=2021-05-29 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031560-34 |isbn=978-0-429-11600-1}}</ref>. Informaciya qáwipsizligi sistemaları ádette óz pútinligin támiyinlew ushın baqlawlardı kirgizedi, ásirese yadro yamasa tiykarǵı funkciyalardı bilip turıp hám tosınnan qáwip-qáterlerden qorǵaydı. Kóp maqsetli hám kóp paydalanıwshılı kompyuter sistemaları maǵlıwmatlardı hám qayta islewdi bólip taslawǵa umtıladı, sonda hesh bir paydalanıwshı yamasa process basqasına unamsız tásir etpeydi: biraq, zıyanlı baǵdarlama juqtırıwı, xakerlik hújimler, maǵlıwmat urlaw, aldaw hám jeke maǵlıwmatlardıń buzılıwı sıyaqlı waqıyalarda kórgenimizdey, baqlawlar sátli bolmawı múmkin. Keńirek mániste, pútinlik — bul adam/sociallıq, process hám kommerciyalıq pútinlikti, sonday-aq maǵlıwmatlar pútinligin óz ishine alatuǵın informaciyalıq qáwipsizlik principi. Usılayınsha, ol isenimlilik, izbe-izlik, haqıyqatlılıq, tolıqlıq, dállik, óz waqtındalıq hám isenimlilik sıyaqlı aspektlerge tiyisli boladı<ref>{{Cite book|title=Measuring Data Quality for Ongoing Improvement|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-397033-6|pages=e11–e19|doi=10.1016/b978-0-12-397033-6.00030-4}}</ref>. ==== Qoljetimlilik ==== Hár qanday informaciyalıq sistemanıń óz maqsetine xızmet etiwi ushın, informaciya kerek bolǵan waqıtta qol jeterli bolıwı kerek. Bul maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew ushın paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları, onı qorǵaw ushın paydalanılatuǵın qáwipsizlik baqlawları hám oǵan kiriw ushın paydalanılatuǵın baylanıs kanalları durıs islewi kerek degendi ańlatadı<ref>{{Cite journal|date=2005|title=Communication Skills Used by Information Systems Graduates|journal=Issues in Information Systems|doi=10.48009/1_iis_2005_311-317|issn=1529-7314}}</ref>. Joqarı qol jeterlilikke iye sistemalar hár waqıtta qol jeterli bolıwǵa umtıladı, elektr quwatı óshiriliwi, apparatlıq buzılıwlar hám sistema jańalanıwları sebepli xızmet kórsetiwdiń buzılıwınıń aldın aladı. Qol jeterlilikti támiyinlew, sonday-aq, maqsetli sistemaǵa kelip túsetuǵın xabarlardıń aǵımı sıyaqlı xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleriniń aldın alıwdı óz ishine aladı, bul sistemanı tiykarınan óshirip taslawǵa májbúrleydi<ref>{{Cite journal|date=September 2010|title=Protection Against Denial of Service Attacks: A Survey|journal=[[The Computer Journal|Comput. J.]]|doi=10.1093/comjnl/bxp078}}</ref>. Informaciyalıq qáwipsizlik tarawında, qoljetimlilik kóbinese tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik baǵdarlamasınıń eń áhmiyetli bólimleriniń biri sıpatında qaralıwı múmkin. Aqır-aqıbetinde, aqırǵı paydalanıwshılar óz xızmet wazıypaların orınlay alıwı kerek; qol jeterlilikti támiyinlew arqalı shólkem óz múddeli tárepleri kútetuǵın standartlarǵa say jumıs isley aladı<ref>{{Citation |title=Be Able To Perform a Clinical Activity |date=2020-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.32388/dine5x |work=Definitions |access-date=2021-05-29 |publisher=Qeios |doi=10.32388/dine5x |s2cid=241238722}}</ref>. Bul proksi konfiguraciyaları, sırttan veb-resurslarǵa kiriw, ulıwma paydalanılatuǵın disklerge kiriw hám elektron xat jiberiw múmkinshiligi sıyaqlı máselelerdi óz ishine alıwı múmkin. Basshılar kóbinese informaciyalıq qáwipsizliktiń texnikalıq tárepin túsinbeydi hám qol jeterlilikti ańsat sheshim sıpatında kóredi, biraq bul kóbinese tarmaq operaciyaları, rawajlandırıw operaciyaları, waqıyalarǵa juwap beriw hám siyasat/ózgerislerdi basqarıw sıyaqlı kóplegen hár qıylı shólkemlestiriw toparlarınıń birge islesiwin talap etedi<ref>{{Citation |title=Information technology. Information security incident management |url=http://dx.doi.org/10.3403/30387743 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30387743}}</ref>. Tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik komandası "CIA" triadasın nátiyjeli túrde támiyinlew ushın kóplegen hár qıylı áhmiyetli wazıypalardı birlestiriw hám úylestiriwdi óz ishine aladı<ref>{{Citation |last=Blum |first=Dan |title=Identify and Align Security-Related Roles |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |work=Rational Cybersecurity for Business |pages=31–60 |access-date=2021-05-29 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |isbn=978-1-4842-5951-1 |s2cid=226626983}}</ref>. === Qosımsha qáwipsizlik maqsetleri === Klassikalıq CIA triadası qáwipsizlik maqsetlerinen tısqarı, ayırım shólkemler túpnusqalıq, juwapkershilik, biykarlamaw hám isenimlilik sıyaqlı qáwipsizlik maqsetlerin de kirgizgisi keliwi múmkin. ==== Biykarlamaw ==== Nızamda bas tartpawshılıq (biykarlamaw) adamnıń shártnama boyınsha óz minnetlemelerin orınlaw niyetin ańlatadı. Sonday-aq, bul operaciyanıń bir tárepi operaciyanı alǵanın biykarlay almaytuǵının, al ekinshi tárep operaciyanı jibergenin biykarlay almaytuǵının bildiredi<ref name="BidgoliHandbook06">{{Cite book|author=McCarthy, C.|title=Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management|publisher=John Wiley & Sons|year=2006|isbn=9780470051214|editor=Bidgoli, H.|pages=49–76|chapter=Digital Libraries: Security and Preservation Considerations}}</ref>. Este saqlaw kerek, kriptografiyalıq sistemalar sıyaqlı texnologiyalar bas tartpawshılıq háreketlerine járdem bere alsa da, bul túsinik tiykarınan texnologiya shegarasınan asıp ótetuǵın nızamlıq túsinik bolıp tabıladı<ref>{{Citation |title=Information technology. Open systems interconnection. Security frameworks for open systems |url=http://dx.doi.org/10.3403/01110206u |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/01110206u}}</ref>. Mısalı, xabardıń jiberwshiniń jeke gilti menen qol qoyılǵan cirlı qoltańbaǵa sáykes keletuǵının hám sonlıqtan tek jiberiwshi ǵana xabardı jibere alatuǵının hám onı qápelimde hesh kim ózgerte almaytuǵının (maǵlıwmatlar pútinligi) kórsetiw jetkiliksiz<ref>{{Citation |last=Christofori |first=Ralf |title=Thus could it have been |date=2014-01-01 |work=Julio Rondo — O.k., Meta Memory |publisher=Wilhelm Fink Verlag |doi=10.30965/9783846757673_003 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-3-7705-5767-7}}</ref>. Ayıplanıwshı jiberiwshi óz gezeginde cifrlı qoltańba algoritminiń hálsiz yamasa kemshilikli ekenin kórsete aladı yamasa onıń qoltańba giltiniń buzılǵanın aytıwı ya dálillewi múmkin. Bul buzıwshılıqlar ushın ayıp jiberiwshide bolıwı ya bolmawı múmkin, hám bunday tastıyıqlawlar jiberiwshini juwapkershilikten azat etiwi ya etpewi múmkin, biraq bul tastıyıqlaw qoltańbanıń sózsiz túrde túpnusqalıqtı hám pútinlikti dálilleydi degen pikirdi biykarlaydı. Solay etip, jiberiwshi xabardan bas tartıwı múmkin (sebebi túpnusqalıq hám pútinlik biykarlaw ushın aldın ala shártler bolıp tabıladı)<ref>{{Citation |last=Le May |first=I. |title=Structural Integrity in the Petrochemical Industry |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |work=Comprehensive Structural Integrity |pages=125–149 |access-date=2021-05-29 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |isbn=978-0-08-043749-1}}</ref>. === Basqa Modeller === 1992-jılı dúzilip, 2002-jılı qayta kórip shıǵılǵan OECD-niń Informaciya Sistemaları hám Tarmaqlarınıń Qáwipsizligi boyınsha Kórsetpeleri<ref>{{Web deregi | url = http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| bet = oecd.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110516085505/http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-yanvar }}</ref> ulıwma qabıl etilgen toǵız principti usındı: xabardarlıq, juwapkershilik, juwap qaytarıw, etika, demokratiya, qáwip-qáterdi bahalaw, qáwipsizlikti joybarlaw hám ámelge asırıw, qáwipsizlikti basqarıw hám qayta bahalaw. Bularǵa tiykarlanıp, 2004-jılı NIST-tiń Informaciyalıq Texnologiyalar Qáwipsizligi boyınsha Injenerlik Principleri<ref name="NIST">{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFStoneburnerHaydenFeringa2004">Stoneburner, G.; Hayden, C.; Feringa, A. (2004). [https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf "Engineering Principles for Information Technology Security"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. csrc.nist.gov. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.6028/NIST.SP.800-27rA|10.6028/NIST.SP.800-27rA]]. Archived from [http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on August 15, 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 28,</span> 2011</span>.</cite></ref> 33 principti usındı. 1998-jılı Donn Parker klassikalıq "CIA" triadasına alternativ model usındı, ol onı informaciyanıń altı atomlıq elementi dep atadı. Bul elementler: qupıyalılıq, iyelik, pútinlik, [[Autentifikaciya|túpnusqalıq]], qoljeterlilik hám paydalılıq. Parker Geksadasınıń artıqmashlıqları qáwipsizlik qánigeleri arasında talqılaw teması bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| bet = (ICS)2 Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117003743/http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | avtor = Slade| at = Rob| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}</ref>. 2011-jılı The Open Group informaciya qáwipsizligin basqarıw standartı O-ISM3-ti járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.ism3.com/node/39| bet = Open Information Security Maturity Model| avtor = Aceituno| at = Vicente| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul standart qáwipsizliktiń tiykarǵı túsinikleriniń operaciyalıq anıqlamasın usındı, "qáwipsizlik maqsetleri" dep atalatuǵın elementler menen, olar kiriw múmkinshiligin basqarıw (9), qoljeterlilik (3), informaciya sapası (1), sáykeslik hám texnikalıq (4) máselelerge baylanıslı. == Qáwip-qáterdi basqarıw == Qáwip — bul informaciyalıq aktivke zıyan keltiretuǵın yamasa onıń joǵalıwına alıp keletuǵın jaman nárseniń júz beriw itimallıǵı. Qáte kemshilik — bul informaciyalıq aktivke qáwip keltiriw yamasa zıyan keltiriw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan kemshilik. Qáwip-qáter — bul zıyan keltiriw potencialına iye hár qanday nárse (adam qolı menen jasalǵan yamasa tábiyǵıy hádiyse). Qáwip-qáterdiń qáte kemshilikten paydalanıp zıyan keltiriw itimallıǵı qáwipti payda etedi. Qáwip-qáter kemshilikten paydalanıp zıyan keltirgende, ol tásir etedi<ref>{{Citation |last=Randall |first=Alan |title=Harm, risk, and threat |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511974557.003 |work=Risk and Precaution |pages=31–42 |year=2011 |access-date=2021-05-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511974557.003 |isbn=978-0-511-97455-7}}</ref>. Informaciya qáwipsizligi kontekstinde, tásir — bul qoljeterlilik, pútinlik hám qupıyalılıqtıń joǵalıwı, hám múmkin basqa da joǵaltıwlar (tabıstıń joǵalıwı, ómirdiń joǵalıwı, múlktiń joǵalıwı). 2006-jılǵı Sertifikatlanǵan Informaciyalıq Sistemalar Auditorı (CISA) Kórip shıǵıw Qollanbası qáwip-qáterdi basqarıwdı bılay anıqlaydı: "shólkemniń biznes maqsetlerine erisiwde paydalanılatuǵın informaciya resurslarına qáwip-qáterler hám kemshiliklerdi anıqlaw, hám shólkem ushın [[Informaciya túsinigi|informaciya]] resursınıń qunına tiykarlanıp, qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiw ushın qanday qarsı ilajlar<ref>{{Cite book|last=Cannon|first=David L.|title=CISA: Certified Information Systems Auditor Study Guide}}</ref>, qollanıw kerek ekenligi haqqında sheshim qabıllaw processi<ref>{{Cite book|title=CISA Review Manual 2006}}</ref>. Bul anıqlamada eki nárse anıqlawdı talap etiwi múmkin. Birinshi, qáwip-qáterdi basqarıw processi úziliksiz, qaytalanatuǵın process. Ol sheksiz qaytalanıwı kerek. Biznes ortalıq úziliksiz ózgerip turadı hám hár kúni jańa qáwip-qáterler hám kemshilikler payda boladı. Ekinshi, qáwip-qáterlerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın qarsı ilajlardı (baqlawlardı) tańlaw ónimdarlıq, qárejet, qarsı ilajlardıń nátiyjeliligi hám qorǵalıp atırǵan informaciyalıq aktivtiń qunı arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek<ref>{{Citation |title=All Countermeasures Have Some Value, But No Countermeasure Is Perfect |url=http://dx.doi.org/10.1007/0-387-21712-6_14 |work=Beyond Fear |pages=207–232 |year=2003 |access-date=2021-05-29 |place=New York |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/0-387-21712-6_14 |isbn=0-387-02620-7}}</ref>. Bunnan tısqarı, bul processlerdiń sheklewleri bar, sebebi qáwipsizlik buzılıwları ádette siyrek júz beredi hám belgili bir kontekstte payda boladı, onı ańsat qaytalaw múmkin emes. Solay etip, hár qanday process hám qarsı ilaj ózi de kemshilikler ushın bahalanıwı kerek. Barlıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw múmkin emes, sonday-aq barlıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw da múmkin emes. Qalǵan qáwip-qáter "qaldıq qáwip-qáter" dep ataladı. Qáwip-qáterdi bahalaw biznestiń belgili tarawları boyınsha bilimge iye adamlar toparı tárepinen ámelge asırıladı. Topar aǵzalıǵı biznestiń hár qıylı bólimleri bahalanǵanda waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.3386/w18137| bet = Does Mutual Fund Performance Vary over the Business Cycle?| avtor = de Souza| at = André| sáne = June 2012 | doi = 10.3386/w18137}}</ref>. Bahalaw xabardar pikirge tiykarlanǵan subyektiv sapalıq analizdi qollanıwı múmkin, yamasa isenimli dollar kórsetkishleri hám tariyxıy maǵlıwmatlar bar bolǵan jaǵdayda, analiz san jaǵınan analizdi qollanıwı múmkin. Izertlewler kórsetkenindey, kópshilik informaciyalıq sistemalardaǵı eń hálsiz noqat — bul adam paydalanıwshı, operator, dizayner yamasa basqa adam<ref>{{Cite book|last1=Kiountouzis|first1=E.A.|last2=Kokolakis|first2=S.A.|title=Information systems security: facing the information society of the 21st century|publisher=Chapman & Hall, Ltd.|location=London|isbn=978-0-412-78120-9| sáne =1996-05-31}}</ref>. ISO/IEC 27002:2005 Informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw boyınsha ámeliy kodeksi qáwip-qáterdi bahalaw waqtında tómendegilerdi úyreniwdi usınıs etedi: * qáwipsizlik siyasatı, * informaciyalıq qáwipsizlikti shólkemlestiriw, * aktivlerdi basqarıw, * adam resursları qáwipsizligi, * fizikalıq hám átirap ortalıq qáwipsizligi, * [[kommunikaciya]] hám operaciyalardı basqarıw, * kiriw múmkinshiligin basqarıw, * informaciyalıq sistemalardı satıp alıw, rawajlandırıw hám texnikalıq xızmet kórsetiw, * informaciyalıq qáwipsizlik waqıyaların basqarıw, * biznestiń úziliksizligin basqarıw, * normativlik talaplarǵa sáykeslik. Keń mániste, qáwip-qáterlerdi basqarıw processi tómendegilerden ibarat<ref name="NewsomeAPract13">{{Cite book|title=A Practical Introduction to Security and Risk Management|author=Newsome, B.|publisher=SAGE Publications|pages=208|year=2013|isbn=9781483324852}}</ref><ref name="WhitmanManage16">{{Cite book|title=Management of Information Security|author=Whitman, M.E.|publisher=Cengage Learning|pages=592|year=2016|isbn=9781305501256}}</ref>: # Aktivlerdi anıqlaw hám olardıń qunın bahalaw. Buǵan kiredi: adamlar, imaratlar, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar]] (elektron, baspa, basqa), resurslar<ref>{{Citation |title=Hardware, Fabrics, Adhesives, and Other Theatrical Supplies |date=2013-03-20 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080958392-20 |work=Illustrated Theatre Production Guide |pages=203–232 |access-date=2021-05-29 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780080958392-20 |isbn=978-0-08-095839-2}}</ref>. # Qáwip-qáter bahalawın ótkeriw. Buǵan kiredi: tábiyiy hádiyseler, urıs háreketleri, baxıtsız waqıyalar, shólkem ishinen yamasa sırtınan kelip shıǵatuǵın zıyanlı háreketler<ref>{{Citation |last=Reason |first=James |title=Perceptions of Unsafe Acts |date=2017-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315239125-7 |work=The Human Contribution |pages=69–103 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315239125-7 |isbn=978-1-315-23912-5}}</ref>. # Hálsizlikti (kemshilikti) bahalawdı ótkeriw hám hárbir kemshilik ushın onıń paydalanılıw itimallıǵın esaplaw. Siyasatlardı, proceduralardı, standartlardı, oqıtıwdı, fizikalıq qáwipsizlikti, sapanı baqlawdı, texnikalıq qáwipsizlikti bahalaw<ref>{{Citation |title=Information Security Procedures and Standards |date=2017-03-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315372785-5 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |pages=81–92 |access-date=2021-05-29 |place=Boca Raton, FL |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781315372785-5 |isbn=978-1-315-37278-5}}</ref>. # Hárbir qáwip-qáterdiń hárbir aktivke tásirin esaplaw. Sapalıq analiz yamasa sanlıq analizdi qollanıw<ref>{{Cite journal|title=Figure S1: Analysis of the prognostic impact of each single signature gene|pages=e9437|author=Zhuang}}</ref>. # Sáykes basqarıw ilajların anıqlaw, tańlaw hám ámelge asırıw. Proporcional juwap beriw. Ónimdarlıqtı, qárejetlerdiń nátiyjeliligin hám aktivtiń qunın esapqa alıw<ref>{{Cite journal|author=Standaert|title=CO4 Cost-Effectiveness Analysis — Appropriate for All Situations?|pages=A2}}</ref>. # Basqarıw ilajlarınıń nátiyjeliligin bahalaw. Basqarıw ilajları ónimdarlıqtıń aytarlıqtay joǵaltıwlarısız talap etiletuǵın qárejet nátiyjeli qorǵawdı támiyinlewin támiyinlew<ref>{{Cite journal|title=GRP canopies provide cost-effective over-door protection|pages=8}}</ref>. Hár qanday berilgen qáwip ushın, basqarıw aktivtiń salıstırmalı tómen bahası, júz beriw jiyiliginiń salıstırmalı tómenligi hám bizneske tásiriniń salıstırmalı tómenligi tiykarında qáwipti qabıl etiwdi tańlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933171410| bet = Figure 2.3. Relative risk of being a low performer depending on personal circumstances (2012)| doi = 10.1787/888933171410| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}</ref>. Yamasa, basshılıq qáwipti azaytıw ushın sáykes basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw arqalı qáwipti jumsartıwdı tańlawı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda, qáwipti qamsızlandırıw satıp alıw yamasa basqa bizneske tapsırıw arqalı basqa bizneske ótkeriwge boladı<ref name="SP80030">{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/publications/detail/sp/800-30/archive/2002-07-01| bet = NIST SP 800-30 Risk Management Guide for Information Technology Systems| avtor = Stoneburner| at = Gary| jıl = 2002| doi = 10.6028/NIST.SP.800-30| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}</ref>. Ayırım qáwiplerdiń haqıyqıylıǵı dawlı bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda basshılıq qáwipti biykarlawdı tańlawı múmkin<ref>{{Citation |title=May I Choose? Can I Choose? Oppression and Choice |work=A Theory of Freedom |year=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137295026.0007 |isbn=978-1-137-29502-6}}</ref>. === Qáwipsizlik basqarıw ilajları === Sáykes qáwipsizlik basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw dáslep shólkemge qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiwge járdem beredi<ref>{{Cite journal|last1=Parker|first1=Donn B.| sáne =January 1994|title=A Guide to Selecting and Implementing Security Controls|url=http://dx.doi.org/10.1080/10658989409342459|doi=10.1080/10658989409342459}}</ref>. Basqarıw ilajların tańlaw qáwip bahalawına tiykarlanıwı hám onnan keyin ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Cite journal|last1=Zoccali|first1=Carmine|last2=Mallamaci|first2=Francesca|date=2007-09-25|title=Guest Editor: Rajiv Agarwal: Cardiovascular Risk Profile Assessment and Medication Control Should Come First|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x|doi=10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x}}</ref>. Basqarıw ilajları tábiyatına qaray hár qıylı bolıwı múmkin, biraq tiykarınan olar maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin yamasa qol jeterliligin qorǵaw usılları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3403/9780580829109|title=Guide to the Implementation and Auditing of ISMS Controls based on ISO/IEC 27001|date=2013-11-01|location=London|doi=10.3403/9780580829109}}</ref>. ISO/IEC 27001 hár qıylı tarawlarda basqarıw ilajların anıqlaǵan<ref name="JohnsonSecurity15">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X7SYBAAAQBAJ&pg=PA9|title=Security Controls Evaluation, Testing, and Assessment Handbook|last1=Johnson, L.}}</ref>. Shólkemler shólkemniń talaplarına muwapıq qosımsha basqarıw ilajların ámelge asıra aladı. ISO/IEC 27002 shólkemlik maǵlıwmat qáwipsizligi standartları boyınsha kórsetpe usınadı<ref>{{Citation |title=Information technology. Security techniques. Mapping the revised editions of ISO/IEC 27001 and ISO/IEC 27002 |url=http://dx.doi.org/10.3403/30310928 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30310928}}</ref>. == Tereń qorǵanıw == [[Fayl:Defense_In_Depth_-_Onion_Model.svg|oñğa|nobaý|Tereń qorǵanıwdıń piyaz modeli]] Tereń qorǵanıw — bul ayırım komponentler islemey qalǵan jaǵdayda da qorǵanıwdı saqlap qalıwǵa mólsherlengen bir-birin qaplaytuǵın qáwipsizlik sistemalarına tiykarlanǵan tiykarǵı qáwipsizlik filosofiyası. Bul usıl bir ǵana qáwipsizlik ilajına iseniw ornına, bult hám tarmaq noqatlarında qáwipsizlik basqarıwdıń bir neshe qatlamların birgelikte qollanadı. Bul usıl kirgiziw anıqlaw sistemaları menen birge fayrvollardı, jumıs stolı antivirusı menen birge elektron pochta filtrlew xızmetlerin hám dástúriy tarmaq qorǵanıwı menen birge bult tiykarındaǵı qáwipsizlikti óz ishine aladı. Bul koncepciyanı administrativlik, logikalıq hám fizikalıq basqarıwdıń úsh ayrıqsha qatlamı arqalı ámelge asırıwǵa boladı<ref name="Administrative Controls">{{Citation |title=Administrative Controls |date=2003-03-26 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9780203507933-6 |work=Occupational Ergonomics |pages=443–666 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9780203507933-6 |isbn=978-0-429-21155-3}}</ref>, yamasa onı orayında maǵlıwmatlar bolǵan, átirapında adamlar, tarmaq qáwipsizligi, xost tiykarındaǵı qáwipsizlik hám qollanba qáwipsizligi qatlamları menen qorshalǵan piyaz modeli sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwge boladı. Bul strategiya qáwipsizlik tek texnologiyanı emes, sonday-aq birgelikte isleytuǵın adamlar menen processlerdi de óz ishine alatuǵının ayrıqsha kórsetedi, bunda haqıyqıy waqıt rejiminde monitoring hám juwap qaytarıw áhmiyetli komponentler bolıp tabıladı.<ref name="schneier2006" /> == Klassifikaciya == Informaciya qáwipsizligi hám qáwip-qáterdi basqarıwdıń áhmiyetli aspekti — informaciyanıń qádirin túsiniw hám informaciya ushın sáykes proceduralar menen qorǵaw talapların belgilew<ref>{{Citation |title=Overview |date=2001-12-20 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780849390326.ch1 |isbn=978-0-8493-1137-6}}</ref>. Barlıq informaciyalar birdey emes, sonlıqtan barlıq informaciyalar birdey dárejede qorǵawdı talap etpeydi<ref>{{Citation |title=Electrical protection relays. Information and requirements for all protection relays |url=http://dx.doi.org/10.3403/bs142-1 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bs142-1}}</ref>. Bul informaciyaǵa qáwipsizlik klassifikaciyasın beriwdi talap etedi<ref>{{Cite journal|title=Supplemental Information 4: List of all combined families in alphabetical order assigned in MEGAN vers. 5.11.3.|journal=PeerJ|date=6 February 2019|volume=7|pages=e6379|doi=10.7717/peerj.6379/supp-4|last1=Dibattista|first1=Joseph D.|last2=Reimer|first2=James D.|last3=Stat|first3=Michael|last4=Masucci|first4=Giovanni D.|last5=Biondi|first5=Piera|last6=Brauwer|first6=Maarten De|last7=Bunce|first7=Michael}}</ref>. Informaciyalardı klassifikaciyalawdaǵı birinshi qádem — joqarı basshılıq aǵzasın klassifikaciyalanıwı kerek bolǵan belgili bir informaciyanıń iyesi sıpatında anıqlaw. Keyin klassifikaciya siyasatın islep shıǵıw kerek<ref>{{Cite journal|last1=Kim|first1=Sung-Won|date=2006-03-31|title=A Quantitative Analysis of Classification Classes and Classified Information Resources of Directory|journal=Journal of Information Management<!--This is not the predatory journal of the same name-->|volume=37|pages=83–103|doi=10.1633/jim.2006.37.1.083}}</ref>. Siyasat hár qıylı klassifikaciya belgilerin súwretlewi, informaciyaǵa belgili bir belgi beriw kriteriylerin anıqlawı hám hárbir klassifikaciya ushın zárúr qáwipsizlik basqarıwların dizimge alıwı kerek. Informaciyaǵa qanday klassifikaciya beriliwi kerek ekenligine tásir etetuǵın ayırım faktorlarǵa informaciyanıń shólkem ushın qanshelli qádirli ekenligi, informaciyanıń qanshelli eski ekenligi hám informaciyanıń eskirgen-eskirmegenligi kiredi<ref>{{Citation |title=Welcome to the Information Age |date=2015-09-11 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119200642.ch5 |work=Overload! |pages=43–65 |access-date=2021-05-29 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119200642.ch5 |isbn=978-1-119-20064-2}}</ref>. Informaciyanı klassifikaciyalawda nızamlar hám basqa da regulyatorlıq talaplar da áhmiyetli esaplanadı. Informaciyalıq Sistemalardı Audit hám Baqlaw Associaciyası (ISACA) hám onıń Informaciya Qáwipsizligi ushın Biznes Modeli de qáwipsizlik qánigeleri ushın qáwipsizlikti sistemalı kózqarastan izertlew quralı bolıp xızmet etedi, bul qáwipsizlikti ulıwma basqarıwǵa bolatuǵın ortalıqtı jaratıp, haqıyqıy qáwip-qáterlerdi sheshiwge múmkinshilik beredi<ref name="ISACA-BMIS">{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| bet = Business Model for Information Security (BMIS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180126072505/https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| arxivsáne = 2018-jıl 26-yanvar | baspaxana = ISACA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref>. Tańlanǵan hám qollanılǵan informaciya qáwipsizligi klassifikaciya belgileriniń túri shólkemniń tábiyatına baylanıslı boladı, mısallar tómendegishe: * Biznes tarawında, belgiler: Jámiyetlik, Sezgir, Jeke, Qupıya. * Húkimet tarawında, belgiler: Klassifikaciyalanbaǵan, Rásmiy emes, Qorǵalǵan, Qupıya, Sır, Joqarı dárejeli sır, hám olardıń inglis tilinde emes alternativleri<ref>{{Cite journal|last=McAuliffe|first=Leo| sáne =January 1987|title=Top secret/trade secret: Accessing and safeguarding restricted information|url=http://dx.doi.org/10.1016/0740-624x(87)90068-2|journal=Government Information Quarterly|volume=4|issue=1|pages=123–124|doi=10.1016/0740-624x(87)90068-2|issn=0740-624X}}</ref>. * Tarawlar aralıq strukturalarda, Svetofor Protokolı, ol tómendegilerden ibarat: Aq, Jasıl, Sarı, hám Qızıl. * Jeke tarawda, Finanslıq sıyaqlı bir belgi. Buǵan onlayn bank operaciyaları sıyaqlı aqsha basqarıwǵa baylanıslı iskerlikler kiredi<ref>{{Cite journal|last=Iqbal|first=Javaid|date=2023-01-05|title=Financial information security behavior in online banking|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02666669221149346|journal=Information Development|volume=40|issue=4|pages=550–565|doi=10.1177/02666669221149346|issn=0266-6669}}</ref>. Shólkemdegi barlıq xızmetkerler, sonday-aq biznes sherikler klassifikaciya sxeması boyınsha oqıtılıwı kerek hám hárbir klassifikaciya ushın talap etiletuǵın qáwipsizlik baqlawları hám jumıs alıp barıw proceduraların túsiniwi kerek<ref>{{Cite journal|date=25 February 2021|title=Figure 7: Classification accuracy for each model for all features.|pages=e379|doi=10.7717/peerj-cs.379/fig-7}}</ref>. Belgilengen belgili bir informaciya aktiviniń klassifikaciyası dáwirli túrde qayta kórip shıǵılıwı kerek, bul klassifikaciyanıń ele de sol informaciya ushın sáykes ekenligin tekseriw hám klassifikaciya talap etetuǵın qáwipsizlik baqlawlarınıń ornında ekenligin hám olardıń durıs proceduralar menen orınlanıp atırǵanlıǵın támiyinlew ushın zárúr<ref>{{Citation |title=Asset Classification |date=2013-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b15573-18 |work=Information Security Fundamentals |pages=327–356 |access-date=2021-06-01 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b15573-18 |isbn=978-0-429-13028-1}}</ref>. == Kiriw múmkinshiligin baqlaw == Qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi tek usı informaciyaǵa kiriwge ruqsat etilgen adamlar menen sheklengen bolıwı kerek<ref name="ACM Press">{{Cite book|last1=Almehmadi|first1=Abdulaziz|last2=El-Khatib|first2=Khalil|title=Proceedings of the 6th International Conference on Security of Information and Networks|chapter=Authorized! Access denied, unauthorized! Access granted|date=2013|series=Sin '13|pages=363–367|location=New York, New York, US|publisher=ACM Press|doi=10.1145/2523514.2523612|isbn=978-1-4503-2498-4}}</ref>. Informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter baǵdarlamaları, hám kóp jaǵdaylarda kompyuterler de ruqsat etilgen bolıwı kerek<ref name="Peiss 2020 16–39">{{Citation |last=Peiss |first=Kathy |title=The Country of the Mind Must Also Attack |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |work=Information Hunters |pages=16–39 |year=2020 |access-date=2021-06-01 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |isbn=978-0-19-094461-2}}</ref>. Bul qorǵalǵan informaciyaǵa kiriwdi baqlaw ushın mexanizmlerdiń ornatılıwın talap etedi<ref name="Peiss 2020 16–39" /> Kiriwdi baqlaw mexanizmleriniń quramalılıǵı qorǵalıp atırǵan informaciyanıń qádiri menen teń bolıwı kerek; informaciya qanshelli sezgir yamasa qádirli bolsa, baqlaw mexanizmleri de sonshelli kúshli bolıwı kerek. Kiriwdi baqlaw mexanizmleri qurılatuǵın tiykar identifikaciyalaw hám [[Autentifikaciya|autentifikaciyalawdan]] baslanadı.<ref>{{Citation |title=Information technology. Personal identification. ISO-compliant driving licence |url=http://dx.doi.org/10.3403/30170670u |access-date=2021-06-01 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30170670u}}</ref>. Kiriwdi baqlaw ulıwma úsh basqıshta qaraladı: identifikaciyalaw, [[Autentifikaciya|autentifikaciyalaw]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciyalaw]]<ref>{{Cite book|first=Omar|last=Santos|title=Ccna security 210-260 official cert guide.|date=2015|publisher=Cisco press|isbn=978-1-58720-566-8|oclc=951897116}}</ref><ref name="AndressTheBasics14">{{Cite book|last=Andress, J.|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice|publisher=Syngress|isbn=9780128008126}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAndress,_J.2014">Andress, J. (2014). [https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&pg=PA6 ''The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice'']. Syngress. p.&nbsp;240. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128008126|<bdi>9780128008126</bdi>]].</cite></ref>. === Identifikaciyalaw === Identifikaciyalaw — bul birewdiń kim ekenligi yamasa bir nárseniń ne ekenligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Eger adam "Sálem, meniń atım Djon Dou" degen tastıyıqlawdı berse, ol óziniń kim ekenligi haqqında talap etip atır<ref>{{Citation |title=What is Assertion? |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203169186_chapter_one |work=ASSERTION TRAINING |pages=1–7 |year=1991 |access-date=2021-06-01 |place=Abingdon, UK |publisher=Taylor & Francis |doi=10.4324/9780203169186_chapter_one |isbn=978-0-203-28556-5}}</ref>. Biraq, onıń talabı haqıyqıy bolıwı da, bolmawı da múmkin. Djon Douǵa qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi berilmesten aldın, Djon Dou bolıwǵa talap etip atırǵan adamnıń haqıyqattan da Djon Dou ekenligin tekseriw zárúr boladı. Ádette talap paydalanıwshı atı túrinde boladı. Sol paydalanıwshı atın kirgiziw arqalı siz "Men usı paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adamman" dep talap etesiz<ref>{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/info/rfc1929| bet = Username/Password Authentication for SOCKS V5| avtor = Leech| at = M.| sáne = March 1996 | doi = 10.17487/rfc1929| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}</ref>. === Autentifikaciyalaw === Autentifikaciyalaw — bul identifikaciya talabın tekseriw háreketi. Djon Dou bankke aqsha alıw ushın kirgende, ol bank xızmetkerine óziniń Djon Dou ekenligin aytadı, yaǵnıy identifikaciya talabın beredi<ref>{{Citation |last=Kirk |first=John |title=Teller, Seller, Union Activist: Class Formation and Changing Bank Worker Identities | sáne =2011 |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230305625_6 |work=Work and Identity |pages=124–148 |access-date=2021-06-01 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230305625_6 |isbn=978-1-349-36871-6 |last2=Wall |first2=Christine}}</ref>. Bank xızmetkeri onnan fotosúwreti bar hújjetti kórsetiwdi soraydı, sonda ol xızmetkerge óziniń transport basqarıwshı gúwalıǵın beredi. Bank xızmetkeri gúwalıqta Djon Dou dep jazılǵanın tekseredi hám gúwalıqtaǵı fotosúwretti Djon Dou bolıwǵa talap etip turǵan adam menen salıstıradı<ref>{{Citation |last=Vile |first=John |title=License Checks |url=http://dx.doi.org/10.4135/9781452234243.n462 |work=Encyclopedia of the Fourth Amendment |year=2013 |access-date=2021-06-01 |place=Washington DC |publisher=CQ Press |doi=10.4135/9781452234243.n462 |isbn=978-1-60426-589-7}}</ref>. Eger fotosúwret hám atı sol adamǵa sáykes kelse, onda xızmetker Djon Doudıń ózi talap etken adam ekenligin tastıyıqlaǵan boladı. Usıǵan uqsas, tuwrı paroldi kirgiziw arqalı paydalanıwshı óziniń paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adam ekenligine dálil keltiredi<ref>{{Citation |title=He Said/She Said |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |work=My Ghost Has a Name |pages=17–32 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |isbn=978-1-61117-827-2}}</ref>. Autentifikaciya ushın qollanılatuǵın úsh túrli informaciya bar<ref>{{Cite journal|title=Supplemental Information 8: Methods used to monitor different types of contact|journal=PeerJ|date=26 October 2020|volume=8|pages=e10221|doi=10.7717/peerj.10221/supp-8|last1=Bacigalupo|first1=Sonny A.|last2=Dixon|first2=Linda K.|last3=Gubbins|first3=Simon|last4=Kucharski|first4=Adam J.|last5=Drewe|first5=Julian A.}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Igelnik|first1=Boris M.|last2=Zurada|first2=Jacek|title=Efficiency and scalability methods for computational intellect}}</ref>: * Siz biletuǵın nárse: PIN-kod, parol yamasa anańızdıń qızlıq familiyası sıyaqlı nárseler<ref>{{Citation |title=The Insurance Superbill Must Have Your Name as the Provider |date=2005-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203020289-11 |work=Before You See Your First Client |pages=37–38 |access-date=2021-06-01 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203020289-11 |isbn=978-0-203-02028-9}}</ref><ref>{{Cite book|first=Joe|last=Kissell|title=Take Control of Your Passwords|isbn=978-1-4920-6638-5|oclc=1029606129}}</ref> * Sizde bar nárse: transport basqarıwshı gúwalıǵı yamasa magnitli karta<ref>{{Cite journal|date=July 2009|title=New smart Queensland driver license announced}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lawrence Livermore National Laboratory. United States. Department of Energy. Office of Scientific and Technical Information|title=A human engineering and ergonomic evaluation of the security access panel interface.|date=1995|publisher=United States. Dept. of Energy|oclc=727181384}}</ref> * Siz bolǵan nárse: biometrika, sonıń ishinde alaqan izi, barmaq izi, dawıs úlgisi hám kóz torı skaneri<ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Paul|date=April 2017|title=Prints charming: how fingerprints are trailblazing mainstream biometrics}}</ref> Kúshli autentifikaciya birden artıq autentifikaciya informaciyasın beriwdi talap etedi (eki faktorlı autentifikaciya). Búgingi kúnde kompyuter sistemalarında paydalanıwshı atı — eń keń tarqalǵan identifikaciya forması, al parol — eń keń tarqalǵan autentifikaciya forması bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888932392533| bet = Figure 1.5. Marriage remains the most common form of partnership among couples, 2000-07| doi = 10.1787/888932392533| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-iyun }}</ref>. Paydalanıwshı atları hám paroller óz wazıypasın atqardı, biraq olar barǵan sayın jetkiliksiz bolıp barmaqta<ref>{{Cite book|title=Modern Concepts of Security|url=https://books.google.com/books?isbn=1481782320}}</ref>. Paydalanıwshı atları hám paroller áste-aqırın waqıtqa tiykarlanǵan bir mártelik parol algoritmleri sıyaqlı quramalıraq autentifikaciya mexanizmleri menen almastırılmaqta yamasa tolıqtırılmaqta<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.17487/rfc6560| bet = One-Time Password (OTP) Pre-Authentication| avtor = Richards| at = G.| sáne = April 2012 | doi = 10.17487/rfc6560}}</ref>. === Avtorizaciya === Adam, programma yamasa kompyuter sátli identifikaciyalanıp hám autentifikaciyalanǵannan keyin, olardıń qanday informaciyalıq resurslarǵa kiriw huqıqı bar ekenligi hám qanday háreketlerdi orınlawǵa ruqsat etilgenligi (isletiw, kóriw, jaratıw, óshiriw yamasa ózgertiw) anıqlanıwı kerek. Bunı [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] dep ataydı. Informaciyaǵa hám basqa esaplaw xızmetlerine kiriw huqıqın beriw administrativlik siyasat hám proceduralardan baslanadı<ref>{{Citation |title=Authorization And Approval Program | sáne =2015-10-23 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119203964.ch10 |work=Internal Controls Policies and Procedures |pages=69–72 |access-date=2021-06-01 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119203964.ch10 |isbn=978-1-119-20396-4}}</ref>. Bul siyasatlar qanday informaciya hám esaplaw xızmetlerine kim tárepinen hám qanday shártler astında kiriw múmkinligin belgileydi. Sońınan kiriwdi basqarıw mexanizmleri usı siyasatlardı ámelge asırıw ushın konfiguraciyalanadı<ref>{{Citation |title=What responses under what conditions? |date=2019-10-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |work=Local Policies and the European Social Fund |pages=81–102 |access-date=2021-06-01 |publisher=Policy Press |doi=10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |isbn=978-1-4473-4652-4 |s2cid=241438707}}</ref>. Hár qıylı esaplaw sistemaları hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmleri menen támiyinlengen. Ayırımları hátte hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmlerin tańlaw imkaniyatın beriwi múmkin. Sistema usınatuǵın kiriwdi basqarıw mexanizmi kiriwdi basqarıwdıń úsh usılınıń birewine tiykarlanǵan boladı yamasa úsh usıldıń kombinaciyasınan kelip shıǵıwı múmkin. Diskreciyalıq emes usıl barlıq kiriwdi basqarıwdı oraylastırılǵan basqarıw astına biriktiredi<ref name="discretionary access control">{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=426 |chapter=discretionary access control |doi=10.1007/1-4020-0613-6_5225 |isbn=978-0-7923-8425-0}}</ref>. Informaciya hám basqa resurslarǵa kiriw ádette shólkemdegi adamnıń funkciyasına (roline) yamasa ol orınlawı kerek bolǵan wazıypalarǵa tiykarlanǵan. Diskreciyalıq usıl informaciya resursınıń jaratıwshısına yamasa iyesine sol resurslarǵa kiriwdi basqarıw imkaniyatın beredi.<ref name="discretionary access control" /> Májbúriy kiriwdi basqarıw usılında, informaciya resursına berilgen qáwipsizlik klassifikaciyasına tiykarlanıp kiriw huqıqı beriledi yamasa biykarlanadı. Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan ulıwmalıq kiriwdi basqarıw mexanizmleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: kóplegen rawajlanǵan [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında]] bar bolǵan rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw; [[Unix|UNIX]] hám [[Windows]] operaciyalıq sistemalarında berilgen ápiwayı fayl ruqsatnamaları; Windows tarmaq sistemalarında berilgen Topar Siyasatı Obyektleri; hám kóplegen fayrvollar hám marshrutizatorlarda qollanılatuǵın Kerberos, RADIUS, TACACS hám ápiwayı kiriw dizimleri<ref>{{Citation |title=Configuring TACACS and Extended TACACS |date=2002-05-15 |work=Securing and Controlling Cisco Routers |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031454.ch11 |isbn=978-0-8493-1290-8}}</ref>. Nátiyjeli bolıwı ushın, siyasatlar hám basqa qáwipsizlik sharaları ámelge asırılıwı hám saqlanıwı kerek. Nátiyjeli siyasatlar adamlardıń óz háreketleri ushın juwapker bolıwın támiyinleydi<ref>{{Citation |title=Developing Effective Security Policies |date=2009-12-18 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420078718-18 |work=Risk Analysis and Security Countermeasure Selection |pages=261–274 |access-date=2021-06-01 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781420078718-18 |isbn=978-0-429-24979-2}}</ref>. Mısalı, AQSH Ǵaznashılıǵınıń sezgir yamasa jeke múlk informaciyaların qayta islew sistemaları ushın nızamlarında, barlıq sátsiz hám tabıslı autentifikaciya hám kiriw háreketleri jazıp alınıwı kerek, hám barlıq informaciyaǵa kiriwler qanday da bir audit izlerin qaldırıwı kerek dep kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.treasury.gov/tigta/auditreports/2004reports/200420131fr.html| bet = The Use of Audit Trails to Monitor Key Networks and Systems Should Remain Part of the Computer Security Material Weakness| jumıs = www.treasury.gov| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen birge, kiriwdi basqarıw haqqında sóz etkende, biliwi-kerek principi ámelde bolıwı kerek. Bul princip adamǵa óz jumıs funkciyaların orınlawı ushın kiriw huqıqların beredi<ref>{{Cite journal|title=fixing-canadas-access-to-medicines-regime-what-you-need-to-know-about-bill-c398|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152}}</ref>. Bul princip húkimette hár qıylı ruqsatnamalar menen islegende qollanıladı<ref>{{Cite journal|title=Dealing with Uncertain Risks—When to Apply the Precautionary Principle|url=http://dx.doi.org/10.1177/216507990605400102|doi=10.1177/216507990605400102}}</ref>. Hátteki eki bólimdegi eki xızmetkerdiń joqarı dárejeli qupıya ruqsatnaması bolsa da, informaciya almasıw ushın olarda biliwi-kerek zárúrligi bolıwı kerek. Biliwi-kerek principi sheńberinde, tarmaq administratorları xızmetkerlerdiń kereginen artıq informaciyaǵa kiriwiniń aldın alıw ushın olarǵa eń az jeńilliklerdi beredi<ref>{{Cite journal|title=We Need to Know More About How the Government Censors Its Employees|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117}}</ref>. Biliwi-kerek principi qupıyalıq-pútinlik-qoljetimlilik triadasın ámelge asırıwǵa járdem beredi. Biliwi-kerek principi triadanıń qupıyalıq bólimine tuwrıdan-tuwrı tásir etedi<ref>{{Citation |last=Pournelle |first=Jerry |title=1001 Computer Words You Need to Know: The Ultimate Guide To The Language Of Computers | sáne =2004-04-22 |access-date=2021-07-30 |series=Oxford Scholarship Online |chapter=1001 Computer Words You Need to Know |chapter-url=https://academic.oup.com/book/40772/chapter-abstract/348693201 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/oso/9780195167757.003.0007 |isbn=978-0-19-516775-7}}</ref>. == Kriptografiya == Informaciya qáwipsizligi paydalanıwǵa jaramlı informaciyanı ruqsat etilgen paydalanıwshıdan basqa hesh kim paydalana almaytuǵın formaǵa aylandırıw ushın kriptografiyanı qollanadı; bul process shifrlaw dep ataladı<ref>{{Citation |last=Easttom |first=William |title=Elliptic Curve Cryptography |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-63115-4_11 |work=Modern Cryptography |pages=245–256 |year=2021 |access-date=2021-06-01 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-63115-4_11 |isbn=978-3-030-63114-7 |s2cid=234106555}}</ref>. Shifrlanǵan (paydalanıwǵa jaramsız etilgen) informaciya kriptografiyalıq giltke iye bolǵan ruqsat etilgen paydalanıwshı tárepinen shifrdı sheshiw procesi arqalı dáslepki paydalanıwǵa jaramlı formasına qayta aylandırılıwı múmkin. Kriptografiya informaciya qáwipsizliginde [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jiberilip atırǵan waqıtta (elektron túrde yamasa fizikalıq túrde) hám saqlanıp turǵan waqıtta ruqsatsız yamasa tosattan ashılıp qalıwdan qorǵaw ushın qollanıladı. Kriptografiya informaciya qáwipsizligine basqa da paydalı qollanıwlardı usınadı, sonıń ishinde jetilistirilgen autentifikaciya usılları, xabar daydjestleri, cifrlı qoltańbalar, biykarlawǵa bolmaytuǵınlıq hám shifrlanǵan tarmaq baylanısları bar<ref>{{Citation |last=Weiss |first=Jason |title=Message Digests, Message Authentication Codes, and Digital Signatures |date=2004 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |work=Java Cryptography Extensions |pages=101–118 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |isbn=978-0-12-742751-5}}</ref>. Telnet hám File Transfer Protocol (FTP) sıyaqlı eski, qáwipsizligi tómenirek qollanbalar áste-aqırın shifrlanǵan tarmaq baylanısların paydalanatuǵın Secure Shell (SSH) sıyaqlı qáwipsizligi joqarıraq qollanbalar menen almastırılmaqta<ref name="URK_1">{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| bet = Use of RSA Keys with SHA-256 and SHA-512 in the Secure Shell (SSH) Protocol| avtor = Bider, D.| sáne = March 2018 | baspaxana = The RFC Series| doi = 10.17487/RFC8332| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. Sımsız baylanıslar WPA/WPA2 yamasa eskirek (hám qáwipsizligi tómenirek) WEP protokolları arqalı shifrlanıwı múmkin. Sımlı baylanıslar (mısalı, ITU‑T G.hn) shifrlaw ushın AES hám autentifikaciya hám gilt almasıw ushın X.1035 ti paydalanıp qáwipsizlendiriledi. GnuPG yamasa PGP sıyaqlı programmalıq qollanbalar maǵlıwmat faylların hám elektron poshtanı shifrlaw ushın paydalanılıwı múmkin. Kriptografiya durıs ámelge asırılmaǵan jaǵdayda qáwipsizlik máselelerin keltirip shıǵarıwı múmkin<ref>{{Citation |last=Bonneau |first=Joseph |title=Why Buy when You Can Rent? | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-53357-4_2 |work=Financial Cryptography and Data Security |volume=9604 |pages=19–26 |access-date=2021-06-05 |series=Lecture Notes in Computer Science |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-53357-4_2 |isbn=978-3-662-53356-7 |s2cid=18122687}}</ref>. Kriptografiyalıq sheshimler kriptografiya boyınsha ǵárezsiz ekspertler tárepinen qatań qayta kórip shıǵılǵan industriya tárepinen qabıl etilgen sheshimler tiykarında ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Citation |last=Coleman |first=Heather |title=What GIS Experts and Policy Professionals Need to Know about Using Marxan in Multiobjective Planning Processes |date=2015-08-01 |url=http://dx.doi.org/10.17128/9781589483651_2 |work=Ocean Solutions, Earth Solutions |access-date=2021-06-05 |publisher=Esri Press |doi=10.17128/9781589483651_2 |isbn=978-1-58948-365-1 |last2=Andron |first2=Jeff}}</ref>. Shifrlaw giltiniń uzınlıǵı hám kúshi de áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı<ref name="Key Encryption Key">{{Citation |last=Landrock |first=Peter |title=Encyclopedia of Cryptography and Security |date=2005 |pages=326–327 |chapter=Key Encryption Key |doi=10.1007/0-387-23483-7_220 |isbn=978-0-387-23473-1}}</ref>. Hálsiz yamasa júdá qısqa gilt hálsiz shifrlawdı payda etedi<ref name="Key Encryption Key" /> Shifrlaw hám shifrdı sheshiw ushın paydalanılatuǵın giltler basqa da qupıya maǵlıwmatlar sıyaqlı birdey dárejede qatań qorǵalıwı kerek.<ref>{{Citation |last=Giri |first=Debasis |title=Information Security and Assurance |date=2010 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-13365-7_9 |volume=76 |pages=86–96 |access-date=2021-06-05 |series=Communications in Computer and Information Science |chapter=A Cryptosystem for Encryption and Decryption of Long Confidential Messages |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |bibcode=2010isa..conf...86G |doi=10.1007/978-3-642-13365-7_9 |isbn=978-3-642-13364-0 |last2=Barua |first2=Prithayan |last3=Srivastava |first3=P. D. |last4=Jana |first4=Biswapati}}</ref>. Olar ruqsatsız ashılıp qalıwdan hám joq etiliwden qorǵalıwı kerek, sonday-aq kerek bolǵan waqıtta qoljetimli bolıwı kerek. Ashıq giltli infrastruktura (PKI) sheshimleri giltlerdi basqarıw átirapındaǵı kóplegen máselelerdi sheshedi. == Process == "Aqılǵa muwapıq hám abaylı adam", "tiyisli itibar" hám "tiyisli zeyin" terminleri finans, bahalı qaǵazlar hám huqıq tarawlarında kóp jıllar dawamında qollanılıp kelgen. Sońǵı jıllarda bul terminler [[esaplaw texnikası]] hám maǵlıwmat qáwipsizligi tarawlarına da enip keldi<ref name="WhitmanManage16">{{Cite book|title=Management of Information Security|author2=Mattord, H.J.|publisher=Cengage Learning|edition=5th|pages=592|year=2016|isbn=9781305501256}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWhitman,_M.E.Mattord,_H.J.2016">Whitman, M.E.; Mattord, H.J. (2016). ''Management of Information Security'' (5th&nbsp;ed.). Cengage Learning. p.&nbsp;592. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781305501256|<bdi>9781305501256</bdi>]].</cite></ref>. AQSH Federal jaza qollanıw nızamları endi korporativ lawazımlı jeke tulǵalardı óz maǵlıwmat sistemaların basqarıwda tiyisli itibar hám tiyisli zeyin kórsetpegeni ushın juwapkershilikke tartıw múmkinshiligin beredi<ref name="VallabhaneniCorporate08">{{Cite book|title=Corporate Management, Governance, and Ethics Best Practices|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=9780470255803}}</ref>. Biznes dúnyasında, akcionerler, klientler, biznes sherikler hám húkimetler korporativ lawazımlı tulǵalardıń biznesti qabıl etilgen biznes ámeliyatlarına muwapıq hám nızamlar hám basqa da normativlik talaplarǵa sáykes júrgiziwin kútedi. Bul kóbinese "aqılǵa muwapıq hám abaylı adam" qaǵıydası dep ataladı. Abaylı adam biznesti durıs biznes principleri tiykarında hám nızamlı, etikalıq tárizde júrgiziw ushın zárúr bolǵan hámme nárseniń islengenine isenim payda etiw ushın tiyisli itibar kórsetedi. Abaylı adam sonday-aq bizneske tiyisli itibar kórsetiwde zeyinli (dıqqatlı, itibarlı, úziliksiz) boladı. Informaciya qáwipsizligi tarawında Xarris<ref>{{Cite book|author=Shon Harris|title=All-in-one CISSP Certification Exam Guide|edition=2nd|publisher=[[McGraw-Hill]]/Osborne|year=2003|location=[[Emeryville, California]]|isbn=978-0-07-222966-0}}</ref> tiyisli itibar hám tiyisli zeyinniń tómendegi anıqlamaların usınadı:<blockquote>''"Tiyisli itibar — bul kompaniyanıń korporaciya ishinde júz beretuǵın háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alǵanın hám kompaniyanı, onıń resursların hám xızmetkerlerin qorǵawǵa járdem beriw ushın zárúr qádemlerdi qollanǵanın kórsetiw ushın islengen qádemler.'' "Hám, [Tiyisli zeyin bolsa] "qorǵaw mexanizmleriniń úziliksiz saqlanıp turıwın hám jumıs islewin támiyinleytuǵın úziliksiz háreketler."<ref>{{Citation |title=The Importance of Operational Due Diligence |date=2015-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119197485.ch2 |work=Hedge Fund Operational Due Diligence |pages=49–67 |access-date=2021-06-05 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119197485.ch2 |isbn=978-1-119-19748-5}}</ref> </blockquote>Bul anıqlamalardaǵı eki áhmiyetli noqatqa dıqqat awdarıw kerek. Birinshi, tiyisli itibarda, kórsetiw ushın qádemler qoyıladı; bul qádemlerdiń tekseriliwi, ólsheniwi, hátte materiallıq nátiyjeler beriwi múmkin ekenin ańlatadı. Ekinshi, tiyisli zeyinde úziliksiz háreketler bar; bul adamlardıń qorǵaw mexanizmlerin baqlaw hám saqlaw ushın haqıyqatında bir nárseler islep atırǵanın hám bul háreketlerdiń dawamlı ekenin ańlatadı<ref>{{Citation |last=Jensen |first=Eric Talbot |title=Due Diligence in Cyber Activities |date=2020-12-03 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |work=Due Diligence in the International Legal Order |pages=252–270 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |isbn=978-0-19-886990-0}}</ref>. Shólkemler informaciya qáwipsizligin qollanǵanda itibar beriw minnetin orınlawǵa juwapkershilikli. Itibar beriw wazıypası boyınsha qáwip-qáterdi analizlew standartı (DoCRA)<ref>{{Web deregi | url = https://docra.org/| bet = The Duty of Care Risk Analysis Standard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814170112/https://docra.org/| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | jumıs = DoCRA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-avgust }}</ref> qáwip-qáterdi bahalaw ushın principler hám ámeliyatlardı usınadı<ref>{{Citation |last=Sutton |first=Adam |title=Evaluating crime prevention |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511804601.006 |work=Crime Prevention |pages=70–90 |year=2008 |access-date=2021-06-05 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511804601.006 |isbn=978-0-511-80460-1 |last2=Cherney |first2=Adrian |last3=White |first3=Rob}}</ref>. Ol usı qáwip-qáterlerden tásirleniwi múmkin bolǵan barlıq táreplerdi esapqa aladı. DoCRA basqalardı zıyannan qorǵawda sáykes keletuǵın hám aqılǵa muwapıq júk júkleytuǵın qorǵanıw sharaların bahalawǵa járdem beredi. Maǵlıwmatlardıń buzılıwına baylanıslı dawlardıń kóbeyiwi menen kompaniyalar qáwipsizlik sharaları, nızamlarǵa sáykeslik hám óz missiyası arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek<ref>{{Citation |last=Takach |first=George S. |title=Preparing for Breach Litigation | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=217–230 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |isbn=978-0-12-803451-4}}</ref>. === Waqıyalarǵa juwap beriw jobaları === Kompyuter qáwipsizligi waqıyaların basqarıw — bul kompyuterler hám tarmaqlarda qáwipsizlik waqıyaların aldın ala boljaw múmkin bolǵan usılda baqılaw, anıqlaw hám olarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan arnawlı waqıyalardı basqarıw túri<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org| bet = ISO 17799{{!}}ISO/IEC 17799:2005(E)| sáne = 2005-jıl 15-iyun | jumıs = Information technology — Security techniques — Code of practice for information security management| betler = 90–94| baspaxana = ISO copyright office}}</ref>. Shólkemler bunı qáwipsizlik buzılıwları anıqlanǵanda iske túsiriletuǵın waqıyalarǵa juwap beriw jobaları (IRPs) arqalı ámelge asıradı<ref>{{Citation |last=Fowler |first=Kevvie |title=Developing a Computer Security Incident Response Plan | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=49–77 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |isbn=978-0-12-803451-4}}</ref>. Bul jobalar ádette hújimlerdi sınaw, kompyuter kriminalistikası hám tarmaq qáwipsizligi sıyaqlı tarawlarda arnawlı bilimlerge iye bolǵan waqıyalarǵa juwap beriw toparın (IRT) óz ishine aladı<ref>{{Citation |last=Johnson |first=Leighton R. |title=Part 1. Incident Response Team |date=2014 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |work=Computer Incident Response and Forensics Team Management |pages=17–19 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |isbn=978-1-59749-996-5}}</ref>. === Ózgerislerdi basqarıw === Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerislerdi basqarıw hám baqlaw ushın rásmiy process<ref>{{Cite book|title=Assessment of ecotoxicological risks of element leaching from pulverized coal ashes|date=1995|publisher=s.n.]}}</ref>. Oǵan stol kompyuterleri, tarmaq, serverler hám programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerisler kiredi<ref>{{Cite book|title=Practical Pathology Informatics|pages=51–82|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/0-387-28058-8_3|isbn=0-387-28057-X}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti — maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerisler sebepli payda bolatuǵın qáwip-qáterlerdi azaytıw hám ózgerisler kirgizilgende qayta islew ortalıǵınıń turaqlılıǵı menen isenimliligin jaqsılaw. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti zárúr ózgerislerdiń ámelge asırılıwına kesent etiw yaki onı toqtatıw emes<ref name="CampbellPractical16">{{Cite book|title=Practical Information Security Management: A Complete Guide to Planning and Implementation|publisher=Apress|isbn=9781484216859}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding human differences : multicultural education for a diverse America|date=2011|publisher=Pearson/Allyn & Bacon}}</ref>. Maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen hár qanday ózgeris qáwip elementin payda etedi<ref>{{Cite book|title=Simple Scene, Sensational Shot}}</ref>. Hátte ápiwayı kóringen ózgerislerdiń de kútilmegen nátiyjeleri bolıwı múmkin. Basqarıwdıń kóp sanlı juwapkershilikleriniń biri — qáwip-qáterdi basqarıw<ref>{{Cite book|title=Audit Report, "Fire Protection Deficiencies at Los Alamos National Laboratory."}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen ózgerisler sebepli payda bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw quralı. Ózgerislerdi basqarıw processiniń bir bólegi ózgerislerdiń áhmiyetli biznes processlerine kesent etiwi yaki basqa kirgizilip atırǵan ózgerislerge tásir etiwi múmkin bolǵan qolaysız waqıtlarda ámelge asırılmawın támiyinleydi<ref>{{Cite book|title=Business Process Change Management}}</ref>. Hárbir ózgeristi basqarıwdıń zárúrligi joq<ref>{{Cite book|date=2020-07-01|title=Leading Culture Change|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780804774673|doi=10.1515/9780804774673|isbn=9780804774673}}</ref><ref>{{Cite book|title=Family Inc. : using business principles to maximize your family's wealth|date=22 March 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-21976-7}}</ref>. Ayırım ózgerisler maǵlıwmatlardı qayta islewdiń kúndelikli ádettegi bólegi bolıp, aldın ala belgilengen proceduraǵa ámel qıladı, bul qayta islew ortalıǵı ushın ulıwma qáwip dárejesin tómenletedi. Jańa paydalanıwshı akkauntın jaratıw yamasa jańa stol kompyuterin ornatıw — olar ulıwma ózgerislerdi basqarıwdı talap etpeytuǵın ózgerislerge mısal bola aladı<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933881610| bet = Figure 12.2. Share of own-account workers who generally do not have more than one client| format = Excel| doi = 10.1787/888933881610| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}</ref>. Biraq, paydalanıwshılardıń fayl bólisiwlerin qayta jaylastırıw yaki elektron pochta serverin jańalaw qayta islew ortalıǵı ushın ádewir joqarı qáwip dárejesin payda etedi hám ádettegi kúndelikli iskerlik emes. Ózgerislerdi basqarıwdaǵı áhmiyetli dáslepki qádemler — (a) ózgeristi anıqlaw (hám sol anıqlamanı xabarlaw) hám (b) ózgeris sistemasınıń kólemin belgilew<ref>{{Citation |title=Defining Organizational Change | sáne =2011-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444340372.ch1 |work=Organizational Change |pages=21–51 |access-date=2021-06-05 |place=Oxford, UK |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444340372.ch1 |isbn=978-1-4443-4037-2}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıw ádette tiykarǵı biznes tarawlarınıń, qáwipsizlik, tarmaq, sistema administratorları, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw, qollanba dúziwshiler, kompyuter qollaw xızmeti hám járdem beriw bólimi wákillerinen quralǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi tárepinen qadaǵalanadı<ref>{{Citation |last=Kirchmer |first=Mathias |title=Change Management — Key for Business Process Excellence |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-24703-6_1 |work=Business Process Change Management |pages=1–14 |access-date=2021-06-05 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-540-24703-6_1 |isbn=978-3-642-05532-4 |last2=Scheer |first2=August-Wilhelm}}</ref><ref>{{Citation |last=More |first=Josh |title=Tier 2—Advanced Help Desk—Help Desk Supervisor |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |work=Breaking Into Information Security |pages=111–113 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |isbn=978-0-12-800783-9 |last2=Stieber |first2=Anthony J. |last3=Liu |first3=Chris}}</ref>. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń wazıypaları avtomatlastırılǵan jumıs aǵımı qollanbasın paydalanıw arqalı jeńillestiriliwi múmkin<ref>{{Citation |title=An Application of Bayesian Networks in Automated Scoring of Computerized Simulation Tasks |date=2006-04-04 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780415963572-10 |work=Automated Scoring of Complex Tasks in Computer-Based Testing |pages=212–264 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415963572-10 |isbn=978-0-415-96357-2}}</ref>. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiligi shólkemniń hújjetlestirilgen ózgerislerdi basqarıw proceduralarınıń orınlanıwın támiyinlewden ibarat. Ózgerislerdi basqarıw processi tómendegishe<ref name="TaylorProject08">{{Cite book|chapter=Chapter 10: Understanding the Project Change Process|title=Project Scheduling and Cost Control: Planning, Monitoring and Controlling the Baseline|author=Taylor, J.|publisher=J. Ross Publishing|year=2008|pages=187–214|isbn=9781932159110}}</ref>: * '''Soraw''': Hár kim ózgeris kirgiziwdi sorawı múmkin<ref>{{Citation |title=17. Innovation and Change: Can Anyone Do This? |date=2017-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824860936-019 |work=Backstage in a Bureaucracy |pages=87–96 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of Hawaii Press |doi=10.1515/9780824860936-019 |isbn=978-0-8248-6093-6}}</ref>. Ózgeris kirgiziwdi soraǵan adam analiz etetuǵın yamasa ózgeristi ámelge asıratuǵın adam menen birdey bolıwı da, bolmawı da múmkin<ref>{{Citation |title=Describing Within-Person Change Over Time |date=2015-01-30 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315744094-14 |work=Longitudinal Analysis |pages=235–306 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315744094-14 |isbn=978-1-315-74409-4}}</ref>. Ózgeris kirgiziw haqqında soraw alınǵanda, ol dáslepki kórip shıǵıwdan ótiwi múmkin. Bunda usınılǵan ózgeristiń shólkemniń biznes modeli hám ámeliyatına sáykes keletuǵını hám ózgeristi ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan resurslar muǵdarı anıqlanadı. * '''Maqullaw''': Basqarıw biznesti ámelge asıradı hám resurslardı bólistiriwdi qadaǵalaydı, sonlıqtan basqarıw ózgeris kirgiziw sorawların maqullawı hám hárbir ózgeriske basımlılıq beriwi kerek. Eger ózgeris biznes modeli, industriya standartları yamasa eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmese, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin<ref>{{Citation |title=Change risks and best practices in Business Change Management Unmanaged change risk leads to problems for change management |date=2013-07-18 |work=Leading and Implementing Business Change Management |pages=32–74 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203073957-9 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-0-203-07395-7}}</ref>. Sonday-aq, eger ózgeris oǵan ajıratılıwı múmkin bolǵannan kóbirek resurslardı talap etse, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin. * '''Jobalastırıw''': Ózgeristi jobalastırıw usınılǵan ózgeristiń kólemi hám tásirin anıqlawdı; ózgeristiń quramalılıǵın analizlewdi; resurslardı bólistiriwdi hám ámelge asırıw hám artqa qaytıw jobaların islep shıǵıw, sınaqtan ótkeriw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı<ref>{{Citation |title=Planning for water resources under climate change |date=2010-09-13 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203846537-20 |work=Spatial Planning and Climate Change |pages=287–313 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203846537-20 |isbn=978-0-203-84653-7}}</ref>. Artqa qaytıw haqqında sheshim qabıl etiw kriteriylerin anıqlaw kerek. * '''Sınaqtan ótkeriw''': Ózgeris óndiris ortalıǵına engizilmesten aldın, hárbir ózgeris haqıyqıy óndiris ortalıǵın jaqınnan sáwlelendiretuǵın qáwipsiz sınaq ortalıǵında sınalıwı kerek. Artqa qaytıw jobası da sınaqtan ótkeriliwi kerek<ref>{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=96 |chapter=backout |doi=10.1007/1-4020-0613-6_1259 |isbn=978-0-7923-8425-0}}</ref>. * '''Kestelestiriw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi — usınılǵan ámelge asırıw sánesin basqa jobalastırılǵan ózgerisler yaki áhmiyetli biznes iskerlikleri menen potencial qarama-qarsılıqlar ushın kórip shıǵıw arqalı ózgerislerdi kestelestiriwge járdem beriw<ref>{{Citation |title=Editorial Advisory and Review Board |date=2011-12-06 |url=http://dx.doi.org/10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |work=Business and Sustainability: Concepts, Strategies and Changes |volume=3 |pages=xv–xvii |access-date=2021-06-05 |series=Critical Studies on Corporate Responsibility, Governance and Sustainability |publisher=Emerald Group Publishing Limited |doi=10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |isbn=978-1-78052-438-2}}</ref>. * '''Xabarlaw''': Ózgeris jobalastırılǵannan keyin ol haqqında xabar beriliwi kerek<ref>{{Citation |title=Where a Mirage Has Once Been, Life Must Be |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |work=New and Selected Poems |pages=103 |year=2014 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |isbn=978-1-61117-323-9}}</ref>. Bul xabarlaw basqalarǵa ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesine ózgerislerdi jobalastırıw waqtında itibardan tıs qalǵan basqa ózgerisler yamasa áhmiyetli biznes iskerlikleri haqqında esletiw múmkinshiligin beredi. Sonday-aq, bul xabarlaw járdem beriw xızmeti hám paydalanıwshılarǵa ózgeris bolıwı aldınan turǵanın bildiriw ushın xızmet etedi. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń jáne bir juwapkershiligi — jobalastırılǵan ózgerisler haqqında ózgeristen tásirlenetuǵın yamasa ózgeriske qızıǵıwshılıǵı bar adamlarǵa durıs túrde xabar berilgenin támiyinlew. * '''Ámelge asırıw''': Belgilengen sáne hám waqıtta ózgerisler ámelge asırılıwı kerek. Jobalastırıw processiniń bir bólegi ámelge asırıw jobasın, sınaqtan ótkeriw jobasın hám artqa qaytıw jobasın islep shıǵıw edi. Eger ózgeristi ámelge asırıw sátsiz bolsa yamasa ámelge asırılǵannan keyingi sınaqtan ótpese yaki basqa "toqtatıw" kriteriyleri orınlansa, artqa qaytıw jobası ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933323735| bet = Figure 1.3. About 50 percent of the Going for Growth recommendations have been implemented or are in process of implementation| doi = 10.1787/888933323735| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}</ref>. * '''Hújjetlestiriw''': Barlıq ózgerisler hújjetlestiriliwi kerek<ref>{{Citation |last=Kekes |first=John |title=Must Justice Be Done at All Costs? | sáne =2019-02-21 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |work=Hard Questions |pages=98–126 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |isbn=978-0-19-091998-6}}</ref>. Hújjetlestiriwge dáslepki ózgeris sorawı, onıń maqullanıwı, oǵan berilgen áhmiyetlilik dárejesi, ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw hám artqa qaytıw jobaları, ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń sın-pikiriniń nátiyjeleri, ózgeristiń ámelge asırılǵan sánesi/waqtı, onı kim ámelge asırǵanı hám ózgeristiń tabıslı ámelge asırılǵanı, sátsiz bolǵanı yaki keyinge qaldırılǵanı kiredi. * '''Ózgeristen keyingi kórip shıǵıw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi ózgerislerdi ámelge asırǵannan keyin olardı qayta kórip shıǵıwdı ótkeriwi kerek. Ásirese sátsiz bolǵan hám artqa qaytarılǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw áhmiyetli. Kórip shıǵıw keńesi júz bergen mashqalalardı túsiniwge háreket etiwi hám jaqsılanıw kerek bolǵan tarawlardı izlewi kerek.<ref name="Soriani" /> Ápiwayı hám qollanıwǵa qolaylı ózgerislerdi basqarıw proceduraları maǵlıwmat islew ortalıǵında ózgerisler engizilgende payda bolatuǵın ulıwma qáwiplerdi ádewir kemeytiwi múmkin<ref>{{Citation |last=Frampton |first=Michael |title=Processing Data with Map Reduce |date=2014-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |work=Big Data Made Easy |pages=85–120 |access-date=2021-06-05 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |isbn=978-1-4842-0095-7}}</ref>. Jaqsı ózgerislerdi basqarıw proceduraları ózgerislerdiń ulıwma sapasın hám tabıslılıǵın olar ámelge asırılǵan waqıtta jaqsılaydı. Oǵan jobalastırıw, qánigeler tárepinen kórip shıǵıw, hújjetlestiriw hám baylanıs arqalı eriseledi<ref>{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA313949| bet = Peer Review Coordinating Draft. Task Analysis for Conduct Intelligence Planning (Critical Combat Function 1): As Accomplished by a Battalion Task Force| avtor = Harrison| at = Kent| sáne = July 1996 }}</ref>. ISO/IEC 20000, "The Visible OPS Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps" (Tolıq kitap mazmunı)<ref>{{Web deregi | url = http://www.wikisummaries.org/wiki/Visible_Ops| bet = book summary of The Visible Ops Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps| baspaxana = wikisummaries.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyun }}</ref>, hám ITIL hámmesi maǵlıwmat qáwipsizliginde nátiyjeli hám unamlı ózgerislerdi basqarıw baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha bahalı kórsetpeler beredi<ref>{{Citation |last=Bigelow |first=Michelle |title=Change Control and Change Management | sáne =2020-09-23 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003126294-17 |work=Implementing Information Security in Healthcare |pages=203–214 |access-date=2021-06-05 |publisher=HIMSS Publishing |doi=10.4324/9781003126294-17 |isbn=978-1-003-12629-4 |s2cid=224866307}}</ref>. == Mádeniyat == Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik tuwralı xabardarlıǵınan góre keńirek mánisti ańlatatuǵın informaciya qáwipsizligi mádeniyatı — bul shólkemniń informaciya qáwipsizligine unamlı hám unamsız tásir etetuǵın ideyaları, úrip-ádetleri hám jámiyetlik minez-qulıqları<ref>{{Web deregi | url = https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| bet = Definition of Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190127205759/https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| arxivsáne = 2019-jıl 27-yanvar | sáne = 2014-jıl 9-aprel | jumıs = The Security Culture Framework| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-yanvar }}</ref>. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimleriniń shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewine yamasa nátiyjelilikke qarsı islewine járdem beriwi múmkin. Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik haqqında oylaw hám seziw usılları hám olardıń is-háreketleri shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligine úlken tásir etiwi múmkin. Roer & Petric (2017) shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligi mádeniyatınıń jeti tiykarǵı ólshemin anıqlaydı<ref>{{Cite book|title=The 2017 Security Culture Report — In depth insights into the human factor}}</ref>: * Qatnaslar: xızmetkerlerdiń shólkemniń informaciya qáwipsizligine baylanıslı hár qıylı iskerlikler haqqındaǵı sezimleri hám emociyaları<ref>{{Cite book| sáne =2018-03-21|title=Good Feelings|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475313}}</ref>. * Minez-qulıqlar: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine tikkeley yamasa janapay tásir etetuǵın haqıyqıy yamasa niyetlengen iskerlikleri hám qáwip-qáterge barıw háreketleri. * Biliw: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine baylanıslı ámeliyatlar, iskerlikler hám ózin-ózi nátiyjelilik qatnası haqqındaǵı xabardarlıǵı, tekseriletuǵın bilimi hám isenimleri. * Kommunikaciya: xızmetkerlerdiń bir-biri menen baylanısıw usılları, tiyislilik sezimi, qáwipsizlik máselelerine qollaw kórsetiw hám waqıyalar haqqında xabar beriw. * Sáykeslik: shólkemniń qáwipsizlik siyasatlarına ámel etiw, bunday siyasatlardıń bar ekenliginen xabardar bolıw hám usınday siyasatlardıń mazmunın eske túsiriw uqıplılıǵı. * Normalar: xızmetkerler hám olardıń kásiplesleri tárepinen rásmiy emes túrde normal yamasa ádetten tıs dep esaplanatuǵın qáwipsizlikke baylanıslı shólkemlik minez-qulıq hám ámeliyatlar haqqındaǵı túsinikler, mısalı, qáwipsizlik minez-qulqına baylanıslı jasırın kútiwler hám informaciya-kommunikaciya texnologiyaların paydalanıw boyınsha jazılmaǵan qaǵıydalar. * Juwapkershilikler: xızmetkerlerdiń informaciyanıń, sonıń menen birge shólkemniń qáwipsizligin saqlawda yamasa qáwip astına qoyıwda sheshiwshi faktor sıpatında ózleriniń iyelep turǵan ornı hám juwapkershiliklerin túsiniwi. Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi "háreketi"niń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemniń informaciya qáwipsizligi máplerine itibar bermeytuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. "Analizden ózgeriske shekem informaciya qáwipsizligi mádeniyatı" atlı miynette avtorlar bılay dep atap ótti: "Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri." Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes adım ámelge asırılıwı kerek: aldın ala bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}</ref>. * Aldın ala bahalaw: xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi tuwralı xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın talqılaw * Strategiyalıq jobalastırıw: jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın, anıq maqsetlerdi belgilew kerek. Adamlardı toparlarǵa bóliw oǵan erisiwge járdem beredi * Operativ jobalastırıw: ishki baylanıs, basqarıwdıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik tuwralı xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları tiykarında jaqsı qáwipsizlik mádeniyatın jaratıw * Ámelge asırıw: basqarıwdıń minnetlemesi, shólkem aǵzaları menen baylanıs, barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar hám xızmetkerlerdiń minnetlemesin óz ishine alıwı kerek<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchliengerTeufel2003">Schlienger, Thomas; Teufel, Stephanie (December 2003). "Information security culture — from analysis to change". ''South African Computer Society (SAICSIT)''. '''2003''' (31): 46–52. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10520/EJC27949|10520/EJC27949]].</cite></ref> * Keyingi bahalaw: aldıńǵı qádemlerdiń nátiyjeliligin jaqsıraq ólshew hám úziliksiz jetilistiriwdi qurıw ushın == Informaciya Qáwipsizligi Standartları == Informaciya qáwipsizligi standartları (sonday-aq kiberqáwipsizlik standartları<ref name="NIST2">{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2014/NIST.IR.7628r1.pdf| bet = Guidelines for Smart Grid Cyber Security| sáne = September 2014 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| doi = 10.6028/NIST.IR.7628r1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>) — bul paydalanıwshı yamasa shólkemniń kiberortalıǵın qorǵawǵa urınatuǵın, ádette járiyalanǵan materiallarda súwretlengen usıllar<ref>{{Web deregi | url = http://www.itu.int/ITU-T/recommendations/rec.aspx?rec=9136| bet = ITU-T Recommendation database}}</ref>. Bul ortalıqqa paydalanıwshılardıń ózleri, tarmaqlar, qurılmalar, barlıq baǵdarlamalıq támiynat, processler, saqlawdaǵı yamasa uzatıwdaǵı informaciya, qollanbalar, xızmetler hám tikkeley yamasa janapay tarmaqlarǵa qosıla alatuǵın sistemalar kiredi. Tiykarǵı maqset — qáwip-qáterlerdi kemeytiw, sonıń ishinde kiber hújimlerdiń aldın alıw yamasa olardı jumsartıw. Bul járiyalanǵan materiallar qurallardı, siyasatlardı, qáwipsizlik túsiniklerin, qáwipsizlik sharaların, kórsetpelerdi, qáwip-qáterlerdi basqarıw usılların, háreketlerdi, oqıtıwdı, eń jaqsı tájiriybelerdi, isenimlilikti hám texnologiyalardı óz ishine aladı. Informaciya Qáwipsizliginde qollanılatuǵın tiykarǵı standartlar — ISO/IEC 27001 hám NIST Kiberqáwipsizlik Sheńberi. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ opb8eaooneovioi2iyd8ev76aws0go5 266172 266099 2026-08-17T23:07:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 11 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266172 wikitext text/x-wiki '''Informaсiya qáwipsizligi''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Information security)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaсiya]] qáwip-qáterlerin azaytıw arqalı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵaw tájiriybesi. Bul informaсiya qáwip-qáterlerin basqarıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette bul maǵlıwmatlarǵa ruxsatsız yamasa orınsız kiriwdiń, nızamsız paydalanıwdıń, ashıp taslawdıń, buzıwdıń, óshirip taslawdıń, buzıp kórsetiwdiń, ózgertiwdiń, tekseriwdiń, jazıp alıwdıń yamasa qádirin túsiriwdiń aldın alıw yamasa itimallıǵın tómenletiwdi óz ishine aladı. Sonday-aq, bunday waqıyalardıń jaman tásirlerin azaytıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketlerdi de óz ishine qamtıydı. Qorǵalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] hár qanday formada bolıwı múmkin, mısalı, elektron yamasa fizikalıq, materiallıq (mısalı, qaǵaz jumısları) yamasa materiallıq emes (mısalı, [[bilim]]). Informaсiya qáwipsizliginiń tiykarǵı dıqqat orayı — shólkemniń ónimdarlıǵına kesent etpey, nátiyjeli siyasattı ámelge asırıw ústinde dıqqat qoyıp, maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin ("CIA" úshligi dep te ataladı) teń qorǵawdan ibarat<ref>{{Citation |last=Keyser |first=Tobias |title=Security policy |date=2018-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315385488-13 |work=The Information Governance Toolkit |pages=57–62 |access-date=2021-05-28 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315385488-13 |isbn=978-1-315-38548-8}}</ref>. Buǵan tiykarınan sistemalı qáwip-qáterlerdi basqarıw proсessi arqalı erisiledi<ref>{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA421883| bet = The big three: Our greatest security risks and how to address them| avtor = Danzig| at = Richard| jıl = 1995}}</ref>. Bul tarawdı standartlastırıw ushın ilimpazlar hám kásip iyeleri [[Parol|paroller]], antivirus baǵdarlamaları, brandmauerler, shifrlaw baǵdarlamaları, nızamlı juwapkershilik, qáwipsizlik boyınsha xabardarlıq hám oqıtıw hám taǵı basqalar boyınsha usınıslar, siyasatlar hám taraw standartların usınıw ushın birgelikte isleydi. Bul standartlastırıw maǵlıwmatlarǵa kiriw, olardı qayta islew, saqlaw, jiberiw hám joq etiw usıllarına tásir etetuǵın kóplegen nızamlar hám qaǵıydalar tárepinen jáne de kúsheytiliwi múmkin<ref>{{Citation |title=How the Lack of Data Standardization Impedes Data-Driven Healthcare | sáne =2015-10-17 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119205012.ch3 |work=Data-Driven Healthcare |pages=29 |access-date=2021-05-28 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119205012.ch3 |isbn=978-1-119-20501-2}}</ref>. == Anıqlama == [[Fayl:CIAJMK1209-en.svg|alt=vectorial version|nobaý|'''Informaсiya qáwipsizliginiń qásiyetleri''': yamasa sıpatları, yaǵnıy Qupıyalılıq, Pútinlik hám Qoletimlilik (CIA). Informaсiyalıq sistemalar qorǵaw hám aldın alıw mexanizmleri sıpatında informaсiya qáwipsizligi boyınsha taraw standartların úsh dárejede yamasa qatlamda anıqlaw hám qollanıwǵa járdem beriw maqsetinde úsh tiykarǵı bólimnen: [[apparatlıq támiynat]], [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] hám baylanıslardan turadı: fizikalıq, jeke hám shólkemlestiriwshilik. Tiykarınan, shólkemler ishinde informaсiya qáwipsizligin támiyinlew ushın ónimlerdi qalay qollanıw kerekligi haqqında administratorlarǵa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] hám operatorlarǵa aytıp beriw ushın proсeduralar yamasa siyasatlar ámelge asırıladı.]] Tómendegi túrli dereklerden jıynaqlanǵan informaсiya qáwipsizliginiń hár qıylı anıqlamaları usınılǵan: # "Maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin saqlaw. Eskertiw: Oǵan qosımsha, túpnusqalıq, esap beriwshilik, bas tartpawshılıq hám isenimlilik sıyaqlı basqa qásiyetler de qatnasıwı múmkin." (ISO/IEC 27000:2018) # "Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilikti támiyinlew maqsetinde maǵlıwmatlar hám informaсiyalıq sistemalardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp taslawdan, buzıwdan, ózgertiwden yamasa joq etiwden qorǵaw." (CNSS, 2010) # "Tek ruqsat etilgen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] (qupıyalılıq) zárúr bolǵan waqıtta (qoljetimlilik) dál hám tolıq maǵlıwmatlarǵa (pútinlik) kire alıwın támiyinleydi." (ISACA, 2008)  # "Informaсiya qáwipsizligi — bul shólkemniń intellektual múlkin qorǵaw proсessi." (Pipkin, 2000) # "...informaсiya qáwipsizligi — bul biznes ushın informaсiya qáwip-qáterleriniń bahasın basqarıw minneti bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw páni." (McDermott and Geer, 2001) # "Informaсiya qáwip-qáterleri hám basqarıw quralları teń salmaqta ekenligi haqqındaǵı jaqsı xabardar bolǵan isenim sezimi." (Anderson, J., 2003)<ref>{{Cite journal|last1=Anderson|first1=J. M.|year=2003|title=Why we need a new definition of information security|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/308|journal=Computers & Security|volume=22|issue=4|pages=308–313|doi=10.1016/S0167-4048(03)00407-3}}</ref> # "Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı qorǵaw hám maǵlıwmatlardı ruqsatsız táreplerge ashıp taslaw qáwpin minimumǵa túsiriw." (Venter and Eloff, 2003)<ref>{{Cite journal|last1=Venter|first1=H. S.|year=2003|title=A taxonomy for information security technologies|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/299|journal=Computers & Security|volume=22|issue=4|pages=299–307|doi=10.1016/S0167-4048(03)00406-1}}</ref> # "Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı barlıq jaylasqan orınlarında (shólkem shegarasınıń ishinde hám sırtında) hám, nátiyjede, maǵlıwmatlar jaratılatuǵın, qayta islenetuǵın, saqlanatuǵın, jiberiletuǵın hám joq etiletuǵın informaсiyalıq sistemalardı qáwip-qáterlerden azat etiw ushın bar bolǵan barlıq túrdegi (texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, adamǵa baǵdarlanǵan hám nızamlı) qáwipsizlik mexanizmlerin rawajlandırıw hám ámelge asırıw menen baylanıslı kóp tarawlı izertlew hám kásiplik iskerlik tarawı."<ref>{{Cite journal|last1=Gold|first1=S|title=Threats looming beyond the perimeter|journal=Information Security Technical Report|volume=9|issue=4|pages=12–14|doi=10.1016/s1363-4127(04)00047-0}}</ref> # "Telekommunikaсiya sisteması yamasa qurılmaların paydalanıp informaсiya hám informaсiya resurslarınıń qáwipsizligin támiyinlew maǵlıwmatlardı, informaсiyalıq sistemalardı yamasa kitaplardı ruqsatsız kiriwden, zıyan keltiriwden, urlawdan yamasa joq etiwden qorǵawdı ańlatadı (Kurose and Ross, 2010)."<ref>{{Cite journal|last1=Бучик|first1=С. С.|title=The analysis of methods of determination of functional types of security of the information-telecommunication system from an unauthorized access|journal=Problems of Informatization and Management|volume=4|issue=56|doi=10.18372/2073-4751.4.13135}}</ref> == Sholıw == Informaсiya qáwipsizliginiń negizinde informaсiya isenimliligi, yaǵnıy kritikalıq máseleler payda bolǵanda maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (CIA) saqlaw, [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] hesh qanday jol menen buzılmawın támiyinlew turadı<ref name="SamonasTheCIA14">{{cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|journal=Journal of Information System Security|author1=Samonas, S.|author2=Coss, D.|volume=10|issue=3|pages=21–45|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|archive-date=2018-09-22|url-status=dead}}</ref>. Bul máselelerge tábiyiy apatshılıqlar, kompyuter/server kemshiligi hám fizikalıq urlaw kiredi, biraq bular menen sheklenbeydi. Qaǵaz tiykarındaǵı biznes operaсiyaları ele de keń tarqalǵan bolıp, ózleriniń informaсiya qáwipsizligi ámeliyatlar toplamın talap etse de, kárxana [[Cifrlı|сifrlı]] baslamalarına kóbirek itibar qaratılmaqta<ref name="GartnerSays17">{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-10-02-gartner-says-digital-disruptors-are-impacting-all-industries-digital-kpis-are-crucial-to-measuring-success| bet = Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success| sáne = 2017-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref><ref name="GartnerSurvey17">{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-04-24-gartner-survey-shows-42-percent-of-ceos-have-begun-digital-business-transformation| bet = Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation| sáne = 2017-jıl 24-aprel | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref>, házirgi waqıtta informaсiya isenimliligi ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaсiyalıq texnologiyalar (IT)]] qáwipsizligi boyınsha qánigeler tárepinen ámelge asırılmaqta. Bul qánigeler informaсiya qáwipsizligin texnologiyaǵa (kóbinese qanday da bir kompyuter sistemasına) qollanadı. Kompyuter minnetli túrde úy kompyuteri degendi ańlatpaytuǵının atap ótiw áhmiyetli<ref>{{Cite journal|last1=Forte|first1=Dario|last2=Power|first2=Richard|date=December 2007|title=Baseline controls in some vital but often-overlooked areas of your information protection programme|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1361-3723(07)70170-7|journal=Computer Fraud & Security|volume=2007|issue=12|pages=17–20|doi=10.1016/s1361-3723(07)70170-7|issn=1361-3723}}</ref>. [[Kompyuter]] — bul [[Processor|proсessorı]] hám bazı bir yadı bar hár qanday qurılma. Bunday qurılmalar kalkulyator sıyaqlı ápiwayı tarmaqlaspaǵan avtonom qurılmalardan baslap, smartfonlar hám planshet kompyuterleri sıyaqlı tarmaqlasqan mobil esaplaw qurılmalarına shekem bolıwı múmkin<ref>{{Citation |title=Low-voltage switchgear and controlgear. Device profiles for networked industrial devices |url=http://dx.doi.org/10.3403/bsen61915 |access-date=2021-05-28 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bsen61915}}</ref>. IT qáwipsizligi boyınsha qánigeler iri kárxanalardaǵı maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám qádiri sebepli derlik hár qanday iri kárxana/mekemede tabıladı<ref name="AFH_1">{{Web deregi | url = https://www.nber.org/papers/w25249| bet = Accounting for Firm Heterogeneity within U.S. Industries: Extended Supply-Use Tables and Trade in Value Added using Enterprise and Establishment Level Data| sáne = November 2018 | baspaxana = [[National Bureau of Economic Research]]| doi = 10.3386/w25249| last1 = Fetzer| first1 = James| last2 = Highfill| first2 = Tina| last3 = Hossiso| first3 = Kassu| last4 = Howells| first4 = Thomas| last5 = Strassner| first5 = Erich| last6 = Young| first6 = Jeffrey| series = Working Paper Series| s2cid = 169324096}}</ref>. Olar kóbinese kritikalıq jeke maǵlıwmatlardı alıwǵa yamasa ishki sistemalardı basqarıwǵa urınatuǵın zıyanlı kiber hújimlerden kompaniyanıń barlıq texnologiyalarınıń qáwipsizligin támiyinlewge juwapker boladı<ref>{{Citation |title=Secure estimation subject to cyber stochastic attacks |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |journal=Cloud Control Systems |pages=373–404 |access-date=2021-05-28 |series=Emerging Methodologies and Applications in Modelling |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |isbn=978-0-12-818701-2 |s2cid=240746156}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nijmeijer|first=H.|title=Synchronization of mechanical systems|url=https://archive.org/details/synchronizationo0000nijm|date=2003|publisher=World Scientific|isbn=978-981-279-497-0|oclc=262846185}}</ref>. Informaciya qáwipsizliginde tarmaqlardı hám buǵan baylanıslı infrastrukturanı qorǵaw, qollanbalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qorǵaw, qáwipsizlikti tekseriw, informaciyalıq sistemalardı auditlew, biznesti úzliksiz jobalastırıw, elektron jazbalardı izlew hám cifrlı kriminalistika sıyaqlı kóplegen qánige lawazımları bar<ref>{{Web deregi | url = https://learn.org/articles/types_of_cybersecurity_specializations.html| bet = 9 Types of Cybersecurity Specializations}}</ref>. === Qáwip-qáterler === Informaciya qáwipsizligine qáwip-qáterler hár qıylı formalarda keledi<ref>{{Cite book|last=Rahim|first=Noor H.|title=Human Rights and Internal Security in Malaysia: Rhetoric and Reality.| sáne =March 2006|publisher=Defense Technical Information Center|oclc=74288358}}</ref>. Búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qáwip-qáterlerdiń geyparaları — bul baǵdarlamalıq hújimler, intellektual múlkti urlaw, jeke tulǵanı urlaw, úskene yamasa maǵlıwmatlardı urlaw, diversiya hám informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw<ref>{{Cite journal|date=2018-09-14|title=Nuclear theft and sabotage threats remain high, report warns|last=Kramer|first=David}}</ref><ref>{{Cite book|first=Edward|last=Wilding|title=Information risk and security : preventing and investigating workplace computer crime|date=2 March 2017|publisher=Routledge|oclc=1052118207}}</ref>. Viruslar<ref>{{Cite book|title=CISSP Study Guide|last=Stewart|first=James|publisher=John Wiley & Sons}}</ref>, qurtlar, fishing hújimleri hám Troyan atları — baǵdarlamalıq hújimlerdiń bir neshe ulıwma mısalları. Intellektual múlkti urlaw da kóplegen biznesler ushın keń kólemli másele bolıp kelgen<ref name="WHP_1">{{Cite book|publisher=[[OECD]]|date=2009|title=OECD Economic Surveys: Denmark 2009}}</ref>. Jeke tulǵanı urlaw — bul ádette sol adamnıń jeke maǵlıwmatların alıw yamasa sociallıq injeneriya arqalı áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiliginen paydalanıw ushın basqa birew sıpatında háreket etiw urınıwı<ref>{{Cite journal|date=2007|title=Identity Theft: The Newest Digital Attackking Industry Must Take Seriously}}</ref><ref>{{Cite book|first=Anna|last=Wendel-Persson|title=IT-säkerhet och människan : De har världens starkaste mur men porten står alltid på glänt|date=2017|publisher=Umeå universitet, Institutionen för informatik|oclc=1233659973}}</ref>. Diversiya ádette klientlerdiń isenimin joǵaltıwǵa sebep bolıw maqsetinde shólkemniń veb-saytın joq etiwden ibarat<ref>{{Cite journal|last=Shao|first=Ruodan|date=2014|title=Sabotage toward the Customers who Mistreated Employees Scale}}</ref>. Informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw tólem baǵdarlaması jaǵdayındaǵı sıyaqlı maǵlıwmatlardı yamasa múlkti iyesine qaytarıw ornına tólem alıw maqsetinde kompaniyanıń múlki yamasa maǵlıwmatların urlawdan ibarat<ref>{{Cite journal|last=Kitchen|first=Julie|date=June 2008|title=7side — Company Information, Company Formations and Property Searches}}</ref>. Bunday hújimlerge qarsı eń funkcional saqlanıw ilajlarınıń biri — dáwirli túrde [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] xabardar etiw bolıp tabıladı<ref>{{Citation |last=Young |first=Courtenay |title=Working with panic attacks |date=2018-05-08 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475474-32 |work=Help Yourself Towards Mental Health |pages=209–214 |access-date=2021-05-28 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429475474-32 |isbn=978-0-429-47547-4}}</ref>. Húkimetler, áskeriy mekemeler, korporaciyalar, qarjı institutları, [[Emlewxana|emlewxanalar]], kommerciyalıq emes shólkemler hám jeke biznesler ózleriniń xızmetkerleri, klientleri, ónimleri, izertlewleri hám qarjılıq jaǵdayı haqqında kóp muǵdarda qupıya maǵlıwmatlardı toplaydı. Eger biznestiń klientleri yamasa qarjısı yamasa jańa ónim qatarı haqqındaǵı qupıya maǵlıwmatlar básekiles yamasa xakerdiń qolına túsip qalsa, biznes hám onıń klientleri keń kólemli, ornı tolmas qarjılıq zıyan, sonday-aq kompaniyanıń abırayına zıyan kóriwi múmkin<ref>{{Citation |title=How Did it All Come About? |work=The Compliance Business and Its Customers |year=2012 |place=Basingstoke |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137271150.0007 |isbn=978-1-137-27115-0}}</ref>. Biznes kóz-qarasınan, informaciya qáwipsizligi baha menen teń salmaqta bolıwı kerek; Gordon-Loeb Modeli bul máseleni sheshiw ushın matematikalıq ekonomikalıq usıldı usınadı<ref>{{Cite journal|first1=Lawrence A.|last1=Gordon|first2=Martin P.|last2=Loeb|journal=ACM Transactions on Information and System Security|volume=5|issue=4|pages=438–457|doi=10.1145/581271.581274|title=The Economics of Information Security Investment|url=http://tissec.acm.org/|date=November 2002}}</ref>. Jeke adam ushın informaciya qáwipsizligi jeke ómirge úlken tásir kórsetedi, bul hár qıylı mádeniyatlarda hár qıylı túrde qabıllanadı<ref>{{Cite journal|last1=Cho Kim|first1=Byung|last2=Khansa|first2=Lara|last3=James|first3=Tabitha|date=July 2011|title=Individual Trust and Consumer Risk Perception|journal=Journal of Information Privacy and Security|volume=7|issue=3|pages=3–22|doi=10.1080/15536548.2011.10855915|url=http://dx.doi.org/10.1080/15536548.2011.10855915|issn=1553-6548}}</ref>. == Tariyxı == Baylanıstıń dáslepki kúnlerinen baslap, diplomatlar hám áskeriy komandirler xat almasıwdıń qupıyalılıǵın qorǵaw ushın qanday da bir mexanizmdi támiyinlew hám buzıp kiriwdi anıqlawdıń bazı bir usıllarına iye bolıw zárúr ekenligin túsingen<ref>{{Cite journal|last1=Larsen|first1=Daniel|date=2019-10-31|title=Creating An American Culture Of Secrecy: Cryptography In Wilson-Era Diplomacy|url=https://doi.org/10.1093/dh/dhz046|journal=Diplomatic History|doi=10.1093/dh/dhz046}}</ref>. [[Julius Caesar|Yuliy Cezar]] óziniń qupıya xabarları nadurıs qollarǵa túsip qalǵan jaǵdayda oqılmawı ushın dóretilgen [[Cezar shifri|Cezar shifrin]] b.e.sh. 50-jıllarda oylap tapqanı menen belgili<ref>{{Citation |title=Introduction : Caesar Is Dead. Long Live Caesar! |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781474245784.0005 |work=Julius Caesar's Self-Created Image and Its Dramatic Afterlife |year=2018 |access-date=2021-05-29 |publisher=Bloomsbury Academic |doi=10.5040/9781474245784.0005 |isbn=978-1-4742-4578-4}}</ref>. Degen menen, kópshilik jaǵdayda qorǵaw proceduralıq basqarıw ilajların qollanıw arqalı ámelge asırılǵan. Sezgir maǵlıwmatlar qorǵalıwı hám isenimli adamlar tárepinen tasılıwı, qorǵalıwı hám qáwipsiz ortalıqta yamasa bekkem qutıda saqlanıwı kerekligin kórsetiw ushın belgilengen. Pochta xızmetleri keńeygen sayın, húkimetler xatlardı uslap alıw, shifrin sheshiw, oqıw hám qayta mórlew ushın rásmiy shólkemler dúzgen (mısalı, 1653-jılı dúzilgen Ulıwma Britaniyanıń Qupıya Keńsesi). XIX ásirdiń ortasında húkimetlerge óz maǵlıwmatların sezgirlik dárejesine qarap basqarıw múmkinshiligin beriw ushın quramalıraq klassifikaciya sistemaları rawajlandırıldı<ref name="WBS_1">{{Cite journal|title=Were Banks Special? Contrasting Viewpoints in Mid-Nineteenth Century Britain|last1=Willison, M.|url=https://ssrn.com/abstract=3249510|journal=Monetary Economics: International Financial Flows|date=21 September 2018|doi=10.2139/ssrn.3249510}}</ref>. Mısalı, Britaniya Húkimeti bunı 1889-jılı Rásmiy Sırlar Nızamın járiyalaw menen belgili bir dárejede kodifikaciyaladı. Nızamnıń 1-bólimi tıńshılıq hám maǵlıwmatlardı nızamsız ashıp taslaw máselelerin qamtısa, 2-bólim rásmiy isenimdi buzıw máselelerin qamtıdı. Mámleket mápi jolındaǵı ashıp taslawlardı qorǵaw ushın tez arada jámiyetlik máp qorǵawı qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://fas.org/irp/world/uk/secrecy.pdf| bet = Official Secrecy| avtor = Maer| at = Lucinda| sáne = 2008-jıl 30-dekabr | jumıs = Federation of American Scientists}}</ref>. Usıǵan uqsas nızam 1889-jılı Hindstanda qabıl etildi, Hindstan Rásmiy Sırlar Nızamı Britaniya kolonial dáwiri menen baylanıslı bolıp, Rajdıń siyasatına qarsı shıqqan gazetalardı basıp taslaw ushın qollanılǵan<ref>{{Citation |title=The Official Secrets Act 1989 which replaced section 2 of the 1911 Act | sáne =2016-06-10 |work=Espionage and Secrecy (Routledge Revivals) |pages=267–282 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315542515-21 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-1-315-54251-5}}</ref>. 1923-jılı basqarıwdıń barlıq qupıya yamasa sırlı maǵlıwmatlarına tarqalǵan jańaraq versiyası qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/| bet = Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned| sáne = 2019-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Indian Express| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}</ref>. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirine kelip, hár qıylı maydanlarǵa hám maydanlardan maǵlıwmat jiberiw ushın kóp qatlamlı klassifikaciya sistemaları qollanıldı, bul diplomatiyalıq hám áskeriy shtablarda kod jasaw hám sheshiw bólimlerin kóbirek paydalanıwǵa túrtki boldı<ref>{{Cite journal|last1=Singh|first1=Gajendra| sáne =November 2015|title="Breaking the Chains with Which We were Bound": The Interrogation Chamber, the Indian National Army and the Negation of Military Identities, 1941–1947|url=http://dx.doi.org/10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019|journal=Brill's Digital Library of World War I|doi=10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019}}</ref>. Urıslar aralıǵında maǵlıwmatlardı shifrlaw hám deshifrlaw ushın mashinalar qollanılıp, kodlaw processi jáne de quramalastı<ref>{{Cite journal|last1=Duncanson|first1=Dennis|date=June 1982|title=The scramble to unscramble French Indochina|url=http://dx.doi.org/10.1080/03068378208730070|journal=Asian Affairs|volume=13|issue=2|pages=161–170|doi=10.1080/03068378208730070|issn=0306-8374}}</ref>. Kompyuter qáwipsizliginiń payda bolıwı informaciya qáwipsizligi tariyxın baslap berdi. Buǵan zárúrlik [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında payda boldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Awqamlas mámleketler arasında bólisilgen maǵlıwmatlardıń kólemi klassifikaciya sistemaları menen proceduralıq basqarıwlardı rásmiy sáykeslestiriwdi talap etti.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=|pp=3}} Hújjetlerdi kim qolǵa alıwı múmkinligin (ádette áskeriy xızmetkerlerden góre oficerler) hám olardı qay jerde saqlaw kerekligin kórsetiw ushın belgilerdiń sırlı sisteması rawajlandı, sebebi barǵan sayın quramalı seyfler hám saqlaw obyektleri rawajlanıp bardı<ref>{{Citation |title=Allied Power. Mobilizing Hydro-Electricity During Canada'S Second World War |date=2015-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.3138/9781442617117-003 |work=Allied Power |pages=1–2 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of Toronto Press |doi=10.3138/9781442617117-003 |isbn=978-1-4426-1711-7}}</ref>. Nemisler tárepinen urıs maǵlıwmatların shifrlaw ushın qollanılǵan hám [[Alan Turing|Alan Tyuring]] tárepinen tabıslı deshifrovka etilgen Enigma mashinası qáwipsiz maǵlıwmatlardı jaratıw hám qollanıwdıń ayqın mısalı bolıp esaplanadı. Hújjetlerdiń durıs joq etiliwin támiyinlew ushın proceduralar rawajlandı, hám usı proceduralardı orınlamaw urıstaǵı eń úlken barlaw tabıslarınıń ayırımlarına alıp keldi (mısalı, U-570 submarinasınıń qolǵa alınıwı<ref name="Sebag-MontefioreEnigma11" />). [[Salqın urıs]] dáwirinde hár qıylı úlken kompyuterler kompyuter orayları arasında magnitli lenta jiberiw processinen ańsatıraq bolǵan baylanıs processinde kóbirek quramalı wazıypalardı orınlaw ushın onlayn tarmaqqa qosıldı. Sonlıqtan, [[AQSh qorǵanıw ministrligi|AQSH Qorǵanıw ministrliginiń]] Aldıńǵı qatar izertlew joybarları agentligi (ARPA) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Qurallı kúshleri ishinde informaciya almasıw ushın tarmaqlastırılǵan baylanıs sistemasınıń múmkinshiliklerin izertley basladı. 1968-jılı Larri Roberts tárepinen ARPANET joybarı dúzildi, ol keyinirek házirgi [[Internet|internet]] dep atalatuǵın sistemaǵa aylandı.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|pp=4-5}} 1973-jılı internet pioneri Robert Metkalf ARPANET qáwipsizliginiń áhmiyetli elementlerinde kóplegen kemshilikler bar ekenligin anıqladı, mısalı: "parollerdiń dúzilisi hám formatlarınıń kemshiligi; telefon arqalı qosılıwlar ushın qáwipsizlik proceduralarınıń joqlıǵı; hám paydalanıwshılardı identifikaciyalaw hám avtorizaciyalawdıń joqlıǵı", bunnan tısqarı, ruqsatsız kiriwden maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın basqarıw hám qorǵanıs qurallarınıń jetispewshiligi. Xakerler ARPANET ke ańsat kire alatuǵın edi, sebebi telefon nomerleri xalıqqa belgili edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} Usı mashqalalar, kompyuter qáwipsizliginiń úzliksiz buzılıwı, sonday-aq sistema xostları menen paydalanıwshıları sanınıń eksponencial ósiwi sebepli, "tarmaq qáwipsizligi" kóbinese "tarmaq qáwipsizsizligi" sıpatında tilge alınatuǵın edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} [[Fayl:Posters_for_information_security_for_the_Ministry_of_Defense_of_the_Russian_Federation.jpg|nobaý|Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń informaciya qáwipsizligin úgitlewshi plakatı]] XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń baslarında telekommunikaciya, kompyuter qurılmaları hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]], sonday-aq maǵlıwmatlardı shifrlawda tez rawajlanıw júz berdi. Kishirek, kúshlirek hám arzanıraq kompyuter qurılmalarınıń qoljetimli bolıwı kishi biznes hám úy paydalanıwshılarına elektron maǵlıwmatlardı qayta islew múmkinshiligin berdi. 1980-jıllardıń basında Maǵlıwmat jiberiwdi basqarıw protokolı/Internet tarmaq protokolınıń (TCP/IP) ornatılıwı hár qıylı tiptegi kompyuterlerge óz-ara baylanısıw múmkinshiligin berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| bet = A Brief History of the Internet| jumıs = www.usg.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}</ref>. Bul kompyuterler tez arada [[Internet|internet]] arqalı óz-ara bir-birine jalǵandı. Internet arqalı ámelge asırılatuǵın elektron maǵlıwmatlardı qayta islew hám elektron biznestiń tez ósiwi hám keń qollanılıwı, sonday-aq xalıqaralıq [[Terrorizm|terrorizmniń]] kóp sanlı waqıyaları menen birge kompyuterlerdi hám olar saqlaytuǵın, qayta isleytuǵın hám jiberetuǵın informaciyanı qorǵawdıń jaqsıraq usıllarına bolǵan zárúrlikti kúsheytti<ref name="DeLeeuwTheHist07">{{Cite book|chapter=Chapter 24: A History of Internet Security|title=The History of Information Security: A Comprehensive Handbook|url=https://archive.org/details/historyinformati00leeu|author=DeNardis, L.|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/historyinformati00leeu/page/n661 681]–704|year=2007|isbn=9780080550589}}</ref>. Kompyuter qáwipsizligi hám informaciyanı támiyinlew boyınsha akademiyalıq pánler kóp sanlı kásiplik shólkemler menen birge payda boldı, olardıń barlıǵı informaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlew ulıwma maqsetlerin bólisti<ref>{{Cite book|author=Parrish|chapter=Global perspectives on cybersecurity education for 2030: A case for a meta-discipline|title=Proceedings Companion of the 23rd Annual ACM Conference on Innovation and Technology in Computer Science Education|publisher=ACM|pages=36–54|isbn=978-1-4503-6223-8}}</ref>. == Tiykarǵı principler == === CIA triadası === Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik "CIA triadası" informaciya qáwipsizliginiń negizi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}</ref> hám birinshi ret 1977-jılı NIST baspasında aytılǵan. (Klassikalıq "CIA triadası"nıń aǵzaları ádebiyatlarda qáwipsizlik atributları, qásiyetleri, qáwipsizlik maqsetleri, tiykarǵı aspektleri, informaciya kriteriyleri yamasa áhmiyetli informaciya sıpatlamaları dep te ataladı.)<ref>{{Citation |last=Sandhu |first=Ravi |title=Relational Database Security | sáne =2000-10-20 |work=Information Security Management Handbook, Four Volume Set |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780203325438.ch120 |isbn=978-0-8493-1068-3 |last2=Jajodia |first2=Sushil}}</ref> Bul triadanıń tez ózgerip atırǵan texnologiya hám biznes talapların qanaatlandırıw ushın jetkilikli me yamasa joq pa degen másele boyınsha talas-tartıslar dawam etpekte. Qoljetimlilik penen qupıyalılıq arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq qáwipsizlik penen jeke ómir arasındaǵı qatnastı keńeytiwdi qarap shıǵıw usınıs etilmekte<ref name="SamonasTheCIA14">{{Cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|last1=Samonas, S.|last2=Coss, D.|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSamonas,_S.Coss,_D.2014">Samonas, S.; Coss, D. (2014). [https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html "The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security"]. ''Journal of Information System Security''. '''10''' (3): 21–45. Archived from [http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html the original] on September 22, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 25,</span> 2018</span>.</cite></ref>. "Juwapkershilik" sıyaqlı basqa principler de geyde usınıs etilgen; bas tartpawshılıq sıyaqlı máselelerdiń úsh tiykarǵı túsinikke jaqsı sáykes kelmeytuǵını atap ótilgen<ref name="NIST">{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}</ref>. ==== Qupıyalılıq ==== Informaciya qáwipsizliginde qupıyalılıq "informaciyanıń ruqsat etilmegen jeke tulǵalar, subyektler yamasa processlerge qoljetimli bolmawı yamasa ashılmawı qásiyeti" bolıp tabıladı<ref name="BeckersPattern15">{{Cite book|last=Beckers, K.|url=https://books.google.com/books?id=DvdICAAAQBAJ&pg=PA100|title=Pattern and Security Requirements: Engineering-Based Establishment of Security Standards}}</ref>. "Jeke ómir" túsinigi menen uqsas bolsa da, bul eki sóz bir-birin almastıra almaydı. Kerisinshe, qupıyalılıq — biziń maǵlıwmatlarımızdı ruqsatsız kóriwshilerden qorǵaw ushın qollanılatuǵın jeke ómirdiń bir bólegi<ref>{{Citation |last=Fienberg |first=Stephen E. |title=International Encyclopedia of Statistical Science | sáne =2011 |pages=342–345 |chapter=Data Privacy and Confidentiality |doi=10.1007/978-3-642-04898-2_202 |isbn=978-3-642-04897-5 |last2=Slavković |first2=Aleksandra B.}}</ref>. Elektron maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵınıń buzılıwına mısallar — noutbuk urlaw, paroldi urlaw yamasa sezimtal elektron xatlardıń nadurıs adamlarǵa jiberiwi<ref name="AndressTheBasics14">{{Cite book|last=Andress, J.|url=https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&pg=PA6|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice}}</ref>. ==== Pútinlik ==== IT qáwipsizliginde, maǵlıwmatlar pútinligi maǵlıwmatlardıń pútkil ómir dáwiri dawamında dálligin hám tolıqlıǵın saqlaw hám támiyinlewdi ańlatadı. Bul maǵlıwmatlardıń ruqsatsız yamasa sezilmeytuǵın túrde ózgertilmewi kerek degendi bildiredi. Bul [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarındaǵı]] referencial pútinlik penen birdey emes, biraq onı tranzakciyalardı qauya islewdiń klassikalıq ACID modelinde túsinilgendey izbe-izlik jaǵdayınıń ayrıqsha bir túri sıpatında qarawǵa boladı<ref>{{Citation |last=Kim |first=Bonn-Oh |title=Referential Integrity for Database Design |date=2000-09-21 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420031560-34 |work=High-Performance Web Databases |pages=427–434 |access-date=2021-05-29 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031560-34 |isbn=978-0-429-11600-1}}</ref>. Informaciya qáwipsizligi sistemaları ádette óz pútinligin támiyinlew ushın baqlawlardı kirgizedi, ásirese yadro yamasa tiykarǵı funkciyalardı bilip turıp hám tosınnan qáwip-qáterlerden qorǵaydı. Kóp maqsetli hám kóp paydalanıwshılı kompyuter sistemaları maǵlıwmatlardı hám qayta islewdi bólip taslawǵa umtıladı, sonda hesh bir paydalanıwshı yamasa process basqasına unamsız tásir etpeydi: biraq, zıyanlı baǵdarlama juqtırıwı, xakerlik hújimler, maǵlıwmat urlaw, aldaw hám jeke maǵlıwmatlardıń buzılıwı sıyaqlı waqıyalarda kórgenimizdey, baqlawlar sátli bolmawı múmkin. Keńirek mániste, pútinlik — bul adam/sociallıq, process hám kommerciyalıq pútinlikti, sonday-aq maǵlıwmatlar pútinligin óz ishine alatuǵın informaciyalıq qáwipsizlik principi. Usılayınsha, ol isenimlilik, izbe-izlik, haqıyqatlılıq, tolıqlıq, dállik, óz waqtındalıq hám isenimlilik sıyaqlı aspektlerge tiyisli boladı<ref>{{Cite book|title=Measuring Data Quality for Ongoing Improvement|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-397033-6|pages=e11–e19|doi=10.1016/b978-0-12-397033-6.00030-4}}</ref>. ==== Qoljetimlilik ==== Hár qanday informaciyalıq sistemanıń óz maqsetine xızmet etiwi ushın, informaciya kerek bolǵan waqıtta qol jeterli bolıwı kerek. Bul maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew ushın paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları, onı qorǵaw ushın paydalanılatuǵın qáwipsizlik baqlawları hám oǵan kiriw ushın paydalanılatuǵın baylanıs kanalları durıs islewi kerek degendi ańlatadı<ref>{{Cite journal|date=2005|title=Communication Skills Used by Information Systems Graduates|journal=Issues in Information Systems|doi=10.48009/1_iis_2005_311-317|issn=1529-7314}}</ref>. Joqarı qol jeterlilikke iye sistemalar hár waqıtta qol jeterli bolıwǵa umtıladı, elektr quwatı óshiriliwi, apparatlıq buzılıwlar hám sistema jańalanıwları sebepli xızmet kórsetiwdiń buzılıwınıń aldın aladı. Qol jeterlilikti támiyinlew, sonday-aq, maqsetli sistemaǵa kelip túsetuǵın xabarlardıń aǵımı sıyaqlı xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleriniń aldın alıwdı óz ishine aladı, bul sistemanı tiykarınan óshirip taslawǵa májbúrleydi<ref>{{Cite journal|date=September 2010|title=Protection Against Denial of Service Attacks: A Survey|journal=[[The Computer Journal|Comput. J.]]|doi=10.1093/comjnl/bxp078}}</ref>. Informaciyalıq qáwipsizlik tarawında, qoljetimlilik kóbinese tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik baǵdarlamasınıń eń áhmiyetli bólimleriniń biri sıpatında qaralıwı múmkin. Aqır-aqıbetinde, aqırǵı paydalanıwshılar óz xızmet wazıypaların orınlay alıwı kerek; qol jeterlilikti támiyinlew arqalı shólkem óz múddeli tárepleri kútetuǵın standartlarǵa say jumıs isley aladı<ref>{{Citation |title=Be Able To Perform a Clinical Activity |date=2020-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.32388/dine5x |work=Definitions |access-date=2021-05-29 |publisher=Qeios |doi=10.32388/dine5x |s2cid=241238722}}</ref>. Bul proksi konfiguraciyaları, sırttan veb-resurslarǵa kiriw, ulıwma paydalanılatuǵın disklerge kiriw hám elektron xat jiberiw múmkinshiligi sıyaqlı máselelerdi óz ishine alıwı múmkin. Basshılar kóbinese informaciyalıq qáwipsizliktiń texnikalıq tárepin túsinbeydi hám qol jeterlilikti ańsat sheshim sıpatında kóredi, biraq bul kóbinese tarmaq operaciyaları, rawajlandırıw operaciyaları, waqıyalarǵa juwap beriw hám siyasat/ózgerislerdi basqarıw sıyaqlı kóplegen hár qıylı shólkemlestiriw toparlarınıń birge islesiwin talap etedi<ref>{{Citation |title=Information technology. Information security incident management |url=http://dx.doi.org/10.3403/30387743 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30387743}}</ref>. Tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik komandası "CIA" triadasın nátiyjeli túrde támiyinlew ushın kóplegen hár qıylı áhmiyetli wazıypalardı birlestiriw hám úylestiriwdi óz ishine aladı<ref>{{Citation |last=Blum |first=Dan |title=Identify and Align Security-Related Roles |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |work=Rational Cybersecurity for Business |pages=31–60 |access-date=2021-05-29 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |isbn=978-1-4842-5951-1 |s2cid=226626983}}</ref>. === Qosımsha qáwipsizlik maqsetleri === Klassikalıq CIA triadası qáwipsizlik maqsetlerinen tısqarı, ayırım shólkemler túpnusqalıq, juwapkershilik, biykarlamaw hám isenimlilik sıyaqlı qáwipsizlik maqsetlerin de kirgizgisi keliwi múmkin. ==== Biykarlamaw ==== Nızamda bas tartpawshılıq (biykarlamaw) adamnıń shártnama boyınsha óz minnetlemelerin orınlaw niyetin ańlatadı. Sonday-aq, bul operaciyanıń bir tárepi operaciyanı alǵanın biykarlay almaytuǵının, al ekinshi tárep operaciyanı jibergenin biykarlay almaytuǵının bildiredi<ref name="BidgoliHandbook06">{{Cite book|author=McCarthy, C.|title=Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management|publisher=John Wiley & Sons|year=2006|isbn=9780470051214|editor=Bidgoli, H.|pages=49–76|chapter=Digital Libraries: Security and Preservation Considerations}}</ref>. Este saqlaw kerek, kriptografiyalıq sistemalar sıyaqlı texnologiyalar bas tartpawshılıq háreketlerine járdem bere alsa da, bul túsinik tiykarınan texnologiya shegarasınan asıp ótetuǵın nızamlıq túsinik bolıp tabıladı<ref>{{Citation |title=Information technology. Open systems interconnection. Security frameworks for open systems |url=http://dx.doi.org/10.3403/01110206u |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/01110206u}}</ref>. Mısalı, xabardıń jiberwshiniń jeke gilti menen qol qoyılǵan cirlı qoltańbaǵa sáykes keletuǵının hám sonlıqtan tek jiberiwshi ǵana xabardı jibere alatuǵının hám onı qápelimde hesh kim ózgerte almaytuǵının (maǵlıwmatlar pútinligi) kórsetiw jetkiliksiz<ref>{{Citation |last=Christofori |first=Ralf |title=Thus could it have been |date=2014-01-01 |work=Julio Rondo — O.k., Meta Memory |publisher=Wilhelm Fink Verlag |doi=10.30965/9783846757673_003 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-3-7705-5767-7}}</ref>. Ayıplanıwshı jiberiwshi óz gezeginde cifrlı qoltańba algoritminiń hálsiz yamasa kemshilikli ekenin kórsete aladı yamasa onıń qoltańba giltiniń buzılǵanın aytıwı ya dálillewi múmkin. Bul buzıwshılıqlar ushın ayıp jiberiwshide bolıwı ya bolmawı múmkin, hám bunday tastıyıqlawlar jiberiwshini juwapkershilikten azat etiwi ya etpewi múmkin, biraq bul tastıyıqlaw qoltańbanıń sózsiz túrde túpnusqalıqtı hám pútinlikti dálilleydi degen pikirdi biykarlaydı. Solay etip, jiberiwshi xabardan bas tartıwı múmkin (sebebi túpnusqalıq hám pútinlik biykarlaw ushın aldın ala shártler bolıp tabıladı)<ref>{{Citation |last=Le May |first=I. |title=Structural Integrity in the Petrochemical Industry |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |work=Comprehensive Structural Integrity |pages=125–149 |access-date=2021-05-29 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |isbn=978-0-08-043749-1}}</ref>. === Basqa Modeller === 1992-jılı dúzilip, 2002-jılı qayta kórip shıǵılǵan OECD-niń Informaciya Sistemaları hám Tarmaqlarınıń Qáwipsizligi boyınsha Kórsetpeleri<ref>{{Web deregi | url = http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| bet = oecd.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110516085505/http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-yanvar }}</ref> ulıwma qabıl etilgen toǵız principti usındı: xabardarlıq, juwapkershilik, juwap qaytarıw, etika, demokratiya, qáwip-qáterdi bahalaw, qáwipsizlikti joybarlaw hám ámelge asırıw, qáwipsizlikti basqarıw hám qayta bahalaw. Bularǵa tiykarlanıp, 2004-jılı NIST-tiń Informaciyalıq Texnologiyalar Qáwipsizligi boyınsha Injenerlik Principleri<ref name="NIST">{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFStoneburnerHaydenFeringa2004">Stoneburner, G.; Hayden, C.; Feringa, A. (2004). [https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf "Engineering Principles for Information Technology Security"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. csrc.nist.gov. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.6028/NIST.SP.800-27rA|10.6028/NIST.SP.800-27rA]]. Archived from [http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on August 15, 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 28,</span> 2011</span>.</cite></ref> 33 principti usındı. 1998-jılı Donn Parker klassikalıq "CIA" triadasına alternativ model usındı, ol onı informaciyanıń altı atomlıq elementi dep atadı. Bul elementler: qupıyalılıq, iyelik, pútinlik, [[Autentifikaciya|túpnusqalıq]], qoljeterlilik hám paydalılıq. Parker Geksadasınıń artıqmashlıqları qáwipsizlik qánigeleri arasında talqılaw teması bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| bet = (ICS)2 Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117003743/http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | avtor = Slade| at = Rob| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}</ref>. 2011-jılı The Open Group informaciya qáwipsizligin basqarıw standartı O-ISM3-ti járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.ism3.com/node/39| bet = Open Information Security Maturity Model| avtor = Aceituno| at = Vicente| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul standart qáwipsizliktiń tiykarǵı túsinikleriniń operaciyalıq anıqlamasın usındı, "qáwipsizlik maqsetleri" dep atalatuǵın elementler menen, olar kiriw múmkinshiligin basqarıw (9), qoljeterlilik (3), informaciya sapası (1), sáykeslik hám texnikalıq (4) máselelerge baylanıslı. == Qáwip-qáterdi basqarıw == Qáwip — bul informaciyalıq aktivke zıyan keltiretuǵın yamasa onıń joǵalıwına alıp keletuǵın jaman nárseniń júz beriw itimallıǵı. Qáte kemshilik — bul informaciyalıq aktivke qáwip keltiriw yamasa zıyan keltiriw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan kemshilik. Qáwip-qáter — bul zıyan keltiriw potencialına iye hár qanday nárse (adam qolı menen jasalǵan yamasa tábiyǵıy hádiyse). Qáwip-qáterdiń qáte kemshilikten paydalanıp zıyan keltiriw itimallıǵı qáwipti payda etedi. Qáwip-qáter kemshilikten paydalanıp zıyan keltirgende, ol tásir etedi<ref>{{Citation |last=Randall |first=Alan |title=Harm, risk, and threat |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511974557.003 |work=Risk and Precaution |pages=31–42 |year=2011 |access-date=2021-05-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511974557.003 |isbn=978-0-511-97455-7}}</ref>. Informaciya qáwipsizligi kontekstinde, tásir — bul qoljeterlilik, pútinlik hám qupıyalılıqtıń joǵalıwı, hám múmkin basqa da joǵaltıwlar (tabıstıń joǵalıwı, ómirdiń joǵalıwı, múlktiń joǵalıwı). 2006-jılǵı Sertifikatlanǵan Informaciyalıq Sistemalar Auditorı (CISA) Kórip shıǵıw Qollanbası qáwip-qáterdi basqarıwdı bılay anıqlaydı: "shólkemniń biznes maqsetlerine erisiwde paydalanılatuǵın informaciya resurslarına qáwip-qáterler hám kemshiliklerdi anıqlaw, hám shólkem ushın [[Informaciya túsinigi|informaciya]] resursınıń qunına tiykarlanıp, qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiw ushın qanday qarsı ilajlar<ref>{{Cite book|last=Cannon|first=David L.|title=CISA: Certified Information Systems Auditor Study Guide|year=2008|url=https://archive.org/details/cisacertifiedinf0000cann_g4i8}}</ref>, qollanıw kerek ekenligi haqqında sheshim qabıllaw processi<ref>{{Cite book|title=CISA Review Manual 2006}}</ref>. Bul anıqlamada eki nárse anıqlawdı talap etiwi múmkin. Birinshi, qáwip-qáterdi basqarıw processi úziliksiz, qaytalanatuǵın process. Ol sheksiz qaytalanıwı kerek. Biznes ortalıq úziliksiz ózgerip turadı hám hár kúni jańa qáwip-qáterler hám kemshilikler payda boladı. Ekinshi, qáwip-qáterlerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın qarsı ilajlardı (baqlawlardı) tańlaw ónimdarlıq, qárejet, qarsı ilajlardıń nátiyjeliligi hám qorǵalıp atırǵan informaciyalıq aktivtiń qunı arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek<ref>{{Citation |title=All Countermeasures Have Some Value, But No Countermeasure Is Perfect |url=http://dx.doi.org/10.1007/0-387-21712-6_14 |work=Beyond Fear |pages=207–232 |year=2003 |access-date=2021-05-29 |place=New York |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/0-387-21712-6_14 |isbn=0-387-02620-7}}</ref>. Bunnan tısqarı, bul processlerdiń sheklewleri bar, sebebi qáwipsizlik buzılıwları ádette siyrek júz beredi hám belgili bir kontekstte payda boladı, onı ańsat qaytalaw múmkin emes. Solay etip, hár qanday process hám qarsı ilaj ózi de kemshilikler ushın bahalanıwı kerek. Barlıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw múmkin emes, sonday-aq barlıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw da múmkin emes. Qalǵan qáwip-qáter "qaldıq qáwip-qáter" dep ataladı. Qáwip-qáterdi bahalaw biznestiń belgili tarawları boyınsha bilimge iye adamlar toparı tárepinen ámelge asırıladı. Topar aǵzalıǵı biznestiń hár qıylı bólimleri bahalanǵanda waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.3386/w18137| bet = Does Mutual Fund Performance Vary over the Business Cycle?| avtor = de Souza| at = André| sáne = June 2012 | doi = 10.3386/w18137}}</ref>. Bahalaw xabardar pikirge tiykarlanǵan subyektiv sapalıq analizdi qollanıwı múmkin, yamasa isenimli dollar kórsetkishleri hám tariyxıy maǵlıwmatlar bar bolǵan jaǵdayda, analiz san jaǵınan analizdi qollanıwı múmkin. Izertlewler kórsetkenindey, kópshilik informaciyalıq sistemalardaǵı eń hálsiz noqat — bul adam paydalanıwshı, operator, dizayner yamasa basqa adam<ref>{{Cite book|last1=Kiountouzis|first1=E.A.|last2=Kokolakis|first2=S.A.|title=Information systems security: facing the information society of the 21st century|year=1996|url=https://archive.org/details/informationsyste0000unse_m5j6|publisher=Chapman & Hall, Ltd.|location=London|isbn=978-0-412-78120-9| sáne =1996-05-31}}</ref>. ISO/IEC 27002:2005 Informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw boyınsha ámeliy kodeksi qáwip-qáterdi bahalaw waqtında tómendegilerdi úyreniwdi usınıs etedi: * qáwipsizlik siyasatı, * informaciyalıq qáwipsizlikti shólkemlestiriw, * aktivlerdi basqarıw, * adam resursları qáwipsizligi, * fizikalıq hám átirap ortalıq qáwipsizligi, * [[kommunikaciya]] hám operaciyalardı basqarıw, * kiriw múmkinshiligin basqarıw, * informaciyalıq sistemalardı satıp alıw, rawajlandırıw hám texnikalıq xızmet kórsetiw, * informaciyalıq qáwipsizlik waqıyaların basqarıw, * biznestiń úziliksizligin basqarıw, * normativlik talaplarǵa sáykeslik. Keń mániste, qáwip-qáterlerdi basqarıw processi tómendegilerden ibarat<ref name="NewsomeAPract13">{{Cite book|title=A Practical Introduction to Security and Risk Management|author=Newsome, B.|publisher=SAGE Publications|pages=208|year=2013|isbn=9781483324852}}</ref><ref name="WhitmanManage16">{{Cite book|title=Management of Information Security|url=https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi|author=Whitman, M.E.|publisher=Cengage Learning|pages=[https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi/page/592 592]|year=2016|isbn=9781305501256}}</ref>: # Aktivlerdi anıqlaw hám olardıń qunın bahalaw. Buǵan kiredi: adamlar, imaratlar, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar]] (elektron, baspa, basqa), resurslar<ref>{{Citation |title=Hardware, Fabrics, Adhesives, and Other Theatrical Supplies |date=2013-03-20 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080958392-20 |work=Illustrated Theatre Production Guide |pages=203–232 |access-date=2021-05-29 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780080958392-20 |isbn=978-0-08-095839-2}}</ref>. # Qáwip-qáter bahalawın ótkeriw. Buǵan kiredi: tábiyiy hádiyseler, urıs háreketleri, baxıtsız waqıyalar, shólkem ishinen yamasa sırtınan kelip shıǵatuǵın zıyanlı háreketler<ref>{{Citation |last=Reason |first=James |title=Perceptions of Unsafe Acts |date=2017-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315239125-7 |work=The Human Contribution |pages=69–103 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315239125-7 |isbn=978-1-315-23912-5}}</ref>. # Hálsizlikti (kemshilikti) bahalawdı ótkeriw hám hárbir kemshilik ushın onıń paydalanılıw itimallıǵın esaplaw. Siyasatlardı, proceduralardı, standartlardı, oqıtıwdı, fizikalıq qáwipsizlikti, sapanı baqlawdı, texnikalıq qáwipsizlikti bahalaw<ref>{{Citation |title=Information Security Procedures and Standards |date=2017-03-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315372785-5 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |pages=81–92 |access-date=2021-05-29 |place=Boca Raton, FL |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781315372785-5 |isbn=978-1-315-37278-5}}</ref>. # Hárbir qáwip-qáterdiń hárbir aktivke tásirin esaplaw. Sapalıq analiz yamasa sanlıq analizdi qollanıw<ref>{{Cite journal|title=Figure S1: Analysis of the prognostic impact of each single signature gene|pages=e9437|author=Zhuang}}</ref>. # Sáykes basqarıw ilajların anıqlaw, tańlaw hám ámelge asırıw. Proporcional juwap beriw. Ónimdarlıqtı, qárejetlerdiń nátiyjeliligin hám aktivtiń qunın esapqa alıw<ref>{{Cite journal|author=Standaert|title=CO4 Cost-Effectiveness Analysis — Appropriate for All Situations?|pages=A2}}</ref>. # Basqarıw ilajlarınıń nátiyjeliligin bahalaw. Basqarıw ilajları ónimdarlıqtıń aytarlıqtay joǵaltıwlarısız talap etiletuǵın qárejet nátiyjeli qorǵawdı támiyinlewin támiyinlew<ref>{{Cite journal|title=GRP canopies provide cost-effective over-door protection|pages=8}}</ref>. Hár qanday berilgen qáwip ushın, basqarıw aktivtiń salıstırmalı tómen bahası, júz beriw jiyiliginiń salıstırmalı tómenligi hám bizneske tásiriniń salıstırmalı tómenligi tiykarında qáwipti qabıl etiwdi tańlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933171410| bet = Figure 2.3. Relative risk of being a low performer depending on personal circumstances (2012)| doi = 10.1787/888933171410| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}</ref>. Yamasa, basshılıq qáwipti azaytıw ushın sáykes basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw arqalı qáwipti jumsartıwdı tańlawı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda, qáwipti qamsızlandırıw satıp alıw yamasa basqa bizneske tapsırıw arqalı basqa bizneske ótkeriwge boladı<ref name="SP80030">{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/publications/detail/sp/800-30/archive/2002-07-01| bet = NIST SP 800-30 Risk Management Guide for Information Technology Systems| avtor = Stoneburner| at = Gary| jıl = 2002| doi = 10.6028/NIST.SP.800-30| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}</ref>. Ayırım qáwiplerdiń haqıyqıylıǵı dawlı bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda basshılıq qáwipti biykarlawdı tańlawı múmkin<ref>{{Citation |title=May I Choose? Can I Choose? Oppression and Choice |work=A Theory of Freedom |year=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137295026.0007 |isbn=978-1-137-29502-6}}</ref>. === Qáwipsizlik basqarıw ilajları === Sáykes qáwipsizlik basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw dáslep shólkemge qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiwge járdem beredi<ref>{{Cite journal|last1=Parker|first1=Donn B.| sáne =January 1994|title=A Guide to Selecting and Implementing Security Controls|url=http://dx.doi.org/10.1080/10658989409342459|doi=10.1080/10658989409342459}}</ref>. Basqarıw ilajların tańlaw qáwip bahalawına tiykarlanıwı hám onnan keyin ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Cite journal|last1=Zoccali|first1=Carmine|last2=Mallamaci|first2=Francesca|date=2007-09-25|title=Guest Editor: Rajiv Agarwal: Cardiovascular Risk Profile Assessment and Medication Control Should Come First|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x|doi=10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x}}</ref>. Basqarıw ilajları tábiyatına qaray hár qıylı bolıwı múmkin, biraq tiykarınan olar maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin yamasa qol jeterliligin qorǵaw usılları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3403/9780580829109|title=Guide to the Implementation and Auditing of ISMS Controls based on ISO/IEC 27001|date=2013-11-01|location=London|doi=10.3403/9780580829109}}</ref>. ISO/IEC 27001 hár qıylı tarawlarda basqarıw ilajların anıqlaǵan<ref name="JohnsonSecurity15">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X7SYBAAAQBAJ&pg=PA9|title=Security Controls Evaluation, Testing, and Assessment Handbook|last1=Johnson, L.}}</ref>. Shólkemler shólkemniń talaplarına muwapıq qosımsha basqarıw ilajların ámelge asıra aladı. ISO/IEC 27002 shólkemlik maǵlıwmat qáwipsizligi standartları boyınsha kórsetpe usınadı<ref>{{Citation |title=Information technology. Security techniques. Mapping the revised editions of ISO/IEC 27001 and ISO/IEC 27002 |url=http://dx.doi.org/10.3403/30310928 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30310928}}</ref>. == Tereń qorǵanıw == [[Fayl:Defense_In_Depth_-_Onion_Model.svg|oñğa|nobaý|Tereń qorǵanıwdıń piyaz modeli]] Tereń qorǵanıw — bul ayırım komponentler islemey qalǵan jaǵdayda da qorǵanıwdı saqlap qalıwǵa mólsherlengen bir-birin qaplaytuǵın qáwipsizlik sistemalarına tiykarlanǵan tiykarǵı qáwipsizlik filosofiyası. Bul usıl bir ǵana qáwipsizlik ilajına iseniw ornına, bult hám tarmaq noqatlarında qáwipsizlik basqarıwdıń bir neshe qatlamların birgelikte qollanadı. Bul usıl kirgiziw anıqlaw sistemaları menen birge fayrvollardı, jumıs stolı antivirusı menen birge elektron pochta filtrlew xızmetlerin hám dástúriy tarmaq qorǵanıwı menen birge bult tiykarındaǵı qáwipsizlikti óz ishine aladı. Bul koncepciyanı administrativlik, logikalıq hám fizikalıq basqarıwdıń úsh ayrıqsha qatlamı arqalı ámelge asırıwǵa boladı<ref name="Administrative Controls">{{Citation |title=Administrative Controls |date=2003-03-26 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9780203507933-6 |work=Occupational Ergonomics |pages=443–666 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9780203507933-6 |isbn=978-0-429-21155-3}}</ref>, yamasa onı orayında maǵlıwmatlar bolǵan, átirapında adamlar, tarmaq qáwipsizligi, xost tiykarındaǵı qáwipsizlik hám qollanba qáwipsizligi qatlamları menen qorshalǵan piyaz modeli sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwge boladı. Bul strategiya qáwipsizlik tek texnologiyanı emes, sonday-aq birgelikte isleytuǵın adamlar menen processlerdi de óz ishine alatuǵının ayrıqsha kórsetedi, bunda haqıyqıy waqıt rejiminde monitoring hám juwap qaytarıw áhmiyetli komponentler bolıp tabıladı.<ref name="schneier2006" /> == Klassifikaciya == Informaciya qáwipsizligi hám qáwip-qáterdi basqarıwdıń áhmiyetli aspekti — informaciyanıń qádirin túsiniw hám informaciya ushın sáykes proceduralar menen qorǵaw talapların belgilew<ref>{{Citation |title=Overview |date=2001-12-20 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780849390326.ch1 |isbn=978-0-8493-1137-6}}</ref>. Barlıq informaciyalar birdey emes, sonlıqtan barlıq informaciyalar birdey dárejede qorǵawdı talap etpeydi<ref>{{Citation |title=Electrical protection relays. Information and requirements for all protection relays |url=http://dx.doi.org/10.3403/bs142-1 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bs142-1}}</ref>. Bul informaciyaǵa qáwipsizlik klassifikaciyasın beriwdi talap etedi<ref>{{Cite journal|title=Supplemental Information 4: List of all combined families in alphabetical order assigned in MEGAN vers. 5.11.3.|journal=PeerJ|date=6 February 2019|volume=7|pages=e6379|doi=10.7717/peerj.6379/supp-4|last1=Dibattista|first1=Joseph D.|last2=Reimer|first2=James D.|last3=Stat|first3=Michael|last4=Masucci|first4=Giovanni D.|last5=Biondi|first5=Piera|last6=Brauwer|first6=Maarten De|last7=Bunce|first7=Michael}}</ref>. Informaciyalardı klassifikaciyalawdaǵı birinshi qádem — joqarı basshılıq aǵzasın klassifikaciyalanıwı kerek bolǵan belgili bir informaciyanıń iyesi sıpatında anıqlaw. Keyin klassifikaciya siyasatın islep shıǵıw kerek<ref>{{Cite journal|last1=Kim|first1=Sung-Won|date=2006-03-31|title=A Quantitative Analysis of Classification Classes and Classified Information Resources of Directory|journal=Journal of Information Management<!--This is not the predatory journal of the same name-->|volume=37|pages=83–103|doi=10.1633/jim.2006.37.1.083}}</ref>. Siyasat hár qıylı klassifikaciya belgilerin súwretlewi, informaciyaǵa belgili bir belgi beriw kriteriylerin anıqlawı hám hárbir klassifikaciya ushın zárúr qáwipsizlik basqarıwların dizimge alıwı kerek. Informaciyaǵa qanday klassifikaciya beriliwi kerek ekenligine tásir etetuǵın ayırım faktorlarǵa informaciyanıń shólkem ushın qanshelli qádirli ekenligi, informaciyanıń qanshelli eski ekenligi hám informaciyanıń eskirgen-eskirmegenligi kiredi<ref>{{Citation |title=Welcome to the Information Age |date=2015-09-11 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119200642.ch5 |work=Overload! |pages=43–65 |access-date=2021-05-29 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119200642.ch5 |isbn=978-1-119-20064-2}}</ref>. Informaciyanı klassifikaciyalawda nızamlar hám basqa da regulyatorlıq talaplar da áhmiyetli esaplanadı. Informaciyalıq Sistemalardı Audit hám Baqlaw Associaciyası (ISACA) hám onıń Informaciya Qáwipsizligi ushın Biznes Modeli de qáwipsizlik qánigeleri ushın qáwipsizlikti sistemalı kózqarastan izertlew quralı bolıp xızmet etedi, bul qáwipsizlikti ulıwma basqarıwǵa bolatuǵın ortalıqtı jaratıp, haqıyqıy qáwip-qáterlerdi sheshiwge múmkinshilik beredi<ref name="ISACA-BMIS">{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| bet = Business Model for Information Security (BMIS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180126072505/https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| arxivsáne = 2018-jıl 26-yanvar | baspaxana = ISACA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}</ref>. Tańlanǵan hám qollanılǵan informaciya qáwipsizligi klassifikaciya belgileriniń túri shólkemniń tábiyatına baylanıslı boladı, mısallar tómendegishe: * Biznes tarawında, belgiler: Jámiyetlik, Sezgir, Jeke, Qupıya. * Húkimet tarawında, belgiler: Klassifikaciyalanbaǵan, Rásmiy emes, Qorǵalǵan, Qupıya, Sır, Joqarı dárejeli sır, hám olardıń inglis tilinde emes alternativleri<ref>{{Cite journal|last=McAuliffe|first=Leo| sáne =January 1987|title=Top secret/trade secret: Accessing and safeguarding restricted information|url=http://dx.doi.org/10.1016/0740-624x(87)90068-2|journal=Government Information Quarterly|volume=4|issue=1|pages=123–124|doi=10.1016/0740-624x(87)90068-2|issn=0740-624X}}</ref>. * Tarawlar aralıq strukturalarda, Svetofor Protokolı, ol tómendegilerden ibarat: Aq, Jasıl, Sarı, hám Qızıl. * Jeke tarawda, Finanslıq sıyaqlı bir belgi. Buǵan onlayn bank operaciyaları sıyaqlı aqsha basqarıwǵa baylanıslı iskerlikler kiredi<ref>{{Cite journal|last=Iqbal|first=Javaid|date=2023-01-05|title=Financial information security behavior in online banking|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02666669221149346|journal=Information Development|volume=40|issue=4|pages=550–565|doi=10.1177/02666669221149346|issn=0266-6669}}</ref>. Shólkemdegi barlıq xızmetkerler, sonday-aq biznes sherikler klassifikaciya sxeması boyınsha oqıtılıwı kerek hám hárbir klassifikaciya ushın talap etiletuǵın qáwipsizlik baqlawları hám jumıs alıp barıw proceduraların túsiniwi kerek<ref>{{Cite journal|date=25 February 2021|title=Figure 7: Classification accuracy for each model for all features.|pages=e379|doi=10.7717/peerj-cs.379/fig-7}}</ref>. Belgilengen belgili bir informaciya aktiviniń klassifikaciyası dáwirli túrde qayta kórip shıǵılıwı kerek, bul klassifikaciyanıń ele de sol informaciya ushın sáykes ekenligin tekseriw hám klassifikaciya talap etetuǵın qáwipsizlik baqlawlarınıń ornında ekenligin hám olardıń durıs proceduralar menen orınlanıp atırǵanlıǵın támiyinlew ushın zárúr<ref>{{Citation |title=Asset Classification |date=2013-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b15573-18 |work=Information Security Fundamentals |pages=327–356 |access-date=2021-06-01 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b15573-18 |isbn=978-0-429-13028-1}}</ref>. == Kiriw múmkinshiligin baqlaw == Qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi tek usı informaciyaǵa kiriwge ruqsat etilgen adamlar menen sheklengen bolıwı kerek<ref name="ACM Press">{{Cite book|last1=Almehmadi|first1=Abdulaziz|last2=El-Khatib|first2=Khalil|title=Proceedings of the 6th International Conference on Security of Information and Networks|chapter=Authorized! Access denied, unauthorized! Access granted|date=2013|series=Sin '13|pages=363–367|location=New York, New York, US|publisher=ACM Press|doi=10.1145/2523514.2523612|isbn=978-1-4503-2498-4}}</ref>. Informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter baǵdarlamaları, hám kóp jaǵdaylarda kompyuterler de ruqsat etilgen bolıwı kerek<ref name="Peiss 2020 16–39">{{Citation |last=Peiss |first=Kathy |title=The Country of the Mind Must Also Attack |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |work=Information Hunters |pages=16–39 |year=2020 |access-date=2021-06-01 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |isbn=978-0-19-094461-2}}</ref>. Bul qorǵalǵan informaciyaǵa kiriwdi baqlaw ushın mexanizmlerdiń ornatılıwın talap etedi<ref name="Peiss 2020 16–39" /> Kiriwdi baqlaw mexanizmleriniń quramalılıǵı qorǵalıp atırǵan informaciyanıń qádiri menen teń bolıwı kerek; informaciya qanshelli sezgir yamasa qádirli bolsa, baqlaw mexanizmleri de sonshelli kúshli bolıwı kerek. Kiriwdi baqlaw mexanizmleri qurılatuǵın tiykar identifikaciyalaw hám [[Autentifikaciya|autentifikaciyalawdan]] baslanadı.<ref>{{Citation |title=Information technology. Personal identification. ISO-compliant driving licence |url=http://dx.doi.org/10.3403/30170670u |access-date=2021-06-01 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30170670u}}</ref>. Kiriwdi baqlaw ulıwma úsh basqıshta qaraladı: identifikaciyalaw, [[Autentifikaciya|autentifikaciyalaw]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciyalaw]]<ref>{{Cite book|first=Omar|last=Santos|title=Ccna security 210-260 official cert guide.|url=https://archive.org/details/ccnasecurity21020000sant|date=2015|publisher=Cisco press|isbn=978-1-58720-566-8|oclc=951897116}}</ref><ref name="AndressTheBasics14">{{Cite book|last=Andress, J.|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice|year=2014|url=https://archive.org/details/basicsofinformat0000andr|publisher=Syngress|isbn=9780128008126}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAndress,_J.2014">Andress, J. (2014). [https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&pg=PA6 ''The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice'']. Syngress. p.&nbsp;240. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780128008126|<bdi>9780128008126</bdi>]].</cite></ref>. === Identifikaciyalaw === Identifikaciyalaw — bul birewdiń kim ekenligi yamasa bir nárseniń ne ekenligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Eger adam "Sálem, meniń atım Djon Dou" degen tastıyıqlawdı berse, ol óziniń kim ekenligi haqqında talap etip atır<ref>{{Citation |title=What is Assertion? |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203169186_chapter_one |work=ASSERTION TRAINING |pages=1–7 |year=1991 |access-date=2021-06-01 |place=Abingdon, UK |publisher=Taylor & Francis |doi=10.4324/9780203169186_chapter_one |isbn=978-0-203-28556-5}}</ref>. Biraq, onıń talabı haqıyqıy bolıwı da, bolmawı da múmkin. Djon Douǵa qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi berilmesten aldın, Djon Dou bolıwǵa talap etip atırǵan adamnıń haqıyqattan da Djon Dou ekenligin tekseriw zárúr boladı. Ádette talap paydalanıwshı atı túrinde boladı. Sol paydalanıwshı atın kirgiziw arqalı siz "Men usı paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adamman" dep talap etesiz<ref>{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/info/rfc1929| bet = Username/Password Authentication for SOCKS V5| avtor = Leech| at = M.| sáne = March 1996 | doi = 10.17487/rfc1929| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}</ref>. === Autentifikaciyalaw === Autentifikaciyalaw — bul identifikaciya talabın tekseriw háreketi. Djon Dou bankke aqsha alıw ushın kirgende, ol bank xızmetkerine óziniń Djon Dou ekenligin aytadı, yaǵnıy identifikaciya talabın beredi<ref>{{Citation |last=Kirk |first=John |title=Teller, Seller, Union Activist: Class Formation and Changing Bank Worker Identities | sáne =2011 |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230305625_6 |work=Work and Identity |pages=124–148 |access-date=2021-06-01 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230305625_6 |isbn=978-1-349-36871-6 |last2=Wall |first2=Christine}}</ref>. Bank xızmetkeri onnan fotosúwreti bar hújjetti kórsetiwdi soraydı, sonda ol xızmetkerge óziniń transport basqarıwshı gúwalıǵın beredi. Bank xızmetkeri gúwalıqta Djon Dou dep jazılǵanın tekseredi hám gúwalıqtaǵı fotosúwretti Djon Dou bolıwǵa talap etip turǵan adam menen salıstıradı<ref>{{Citation |last=Vile |first=John |title=License Checks |url=http://dx.doi.org/10.4135/9781452234243.n462 |work=Encyclopedia of the Fourth Amendment |year=2013 |access-date=2021-06-01 |place=Washington DC |publisher=CQ Press |doi=10.4135/9781452234243.n462 |isbn=978-1-60426-589-7}}</ref>. Eger fotosúwret hám atı sol adamǵa sáykes kelse, onda xızmetker Djon Doudıń ózi talap etken adam ekenligin tastıyıqlaǵan boladı. Usıǵan uqsas, tuwrı paroldi kirgiziw arqalı paydalanıwshı óziniń paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adam ekenligine dálil keltiredi<ref>{{Citation |title=He Said/She Said |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |work=My Ghost Has a Name |pages=17–32 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |isbn=978-1-61117-827-2}}</ref>. Autentifikaciya ushın qollanılatuǵın úsh túrli informaciya bar<ref>{{Cite journal|title=Supplemental Information 8: Methods used to monitor different types of contact|journal=PeerJ|date=26 October 2020|volume=8|pages=e10221|doi=10.7717/peerj.10221/supp-8|last1=Bacigalupo|first1=Sonny A.|last2=Dixon|first2=Linda K.|last3=Gubbins|first3=Simon|last4=Kucharski|first4=Adam J.|last5=Drewe|first5=Julian A.}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Igelnik|first1=Boris M.|last2=Zurada|first2=Jacek|title=Efficiency and scalability methods for computational intellect}}</ref>: * Siz biletuǵın nárse: PIN-kod, parol yamasa anańızdıń qızlıq familiyası sıyaqlı nárseler<ref>{{Citation |title=The Insurance Superbill Must Have Your Name as the Provider |date=2005-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203020289-11 |work=Before You See Your First Client |pages=37–38 |access-date=2021-06-01 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203020289-11 |isbn=978-0-203-02028-9}}</ref><ref>{{Cite book|first=Joe|last=Kissell|title=Take Control of Your Passwords|isbn=978-1-4920-6638-5|oclc=1029606129}}</ref> * Sizde bar nárse: transport basqarıwshı gúwalıǵı yamasa magnitli karta<ref>{{Cite journal|date=July 2009|title=New smart Queensland driver license announced}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lawrence Livermore National Laboratory. United States. Department of Energy. Office of Scientific and Technical Information|title=A human engineering and ergonomic evaluation of the security access panel interface.|date=1995|publisher=United States. Dept. of Energy|oclc=727181384}}</ref> * Siz bolǵan nárse: biometrika, sonıń ishinde alaqan izi, barmaq izi, dawıs úlgisi hám kóz torı skaneri<ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Paul|date=April 2017|title=Prints charming: how fingerprints are trailblazing mainstream biometrics}}</ref> Kúshli autentifikaciya birden artıq autentifikaciya informaciyasın beriwdi talap etedi (eki faktorlı autentifikaciya). Búgingi kúnde kompyuter sistemalarında paydalanıwshı atı — eń keń tarqalǵan identifikaciya forması, al parol — eń keń tarqalǵan autentifikaciya forması bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888932392533| bet = Figure 1.5. Marriage remains the most common form of partnership among couples, 2000-07| doi = 10.1787/888932392533| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-iyun }}</ref>. Paydalanıwshı atları hám paroller óz wazıypasın atqardı, biraq olar barǵan sayın jetkiliksiz bolıp barmaqta<ref>{{Cite book|title=Modern Concepts of Security|url=https://books.google.com/books?isbn=1481782320}}</ref>. Paydalanıwshı atları hám paroller áste-aqırın waqıtqa tiykarlanǵan bir mártelik parol algoritmleri sıyaqlı quramalıraq autentifikaciya mexanizmleri menen almastırılmaqta yamasa tolıqtırılmaqta<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.17487/rfc6560| bet = One-Time Password (OTP) Pre-Authentication| avtor = Richards| at = G.| sáne = April 2012 | doi = 10.17487/rfc6560}}</ref>. === Avtorizaciya === Adam, programma yamasa kompyuter sátli identifikaciyalanıp hám autentifikaciyalanǵannan keyin, olardıń qanday informaciyalıq resurslarǵa kiriw huqıqı bar ekenligi hám qanday háreketlerdi orınlawǵa ruqsat etilgenligi (isletiw, kóriw, jaratıw, óshiriw yamasa ózgertiw) anıqlanıwı kerek. Bunı [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] dep ataydı. Informaciyaǵa hám basqa esaplaw xızmetlerine kiriw huqıqın beriw administrativlik siyasat hám proceduralardan baslanadı<ref>{{Citation |title=Authorization And Approval Program | sáne =2015-10-23 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119203964.ch10 |work=Internal Controls Policies and Procedures |pages=69–72 |access-date=2021-06-01 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119203964.ch10 |isbn=978-1-119-20396-4}}</ref>. Bul siyasatlar qanday informaciya hám esaplaw xızmetlerine kim tárepinen hám qanday shártler astında kiriw múmkinligin belgileydi. Sońınan kiriwdi basqarıw mexanizmleri usı siyasatlardı ámelge asırıw ushın konfiguraciyalanadı<ref>{{Citation |title=What responses under what conditions? |date=2019-10-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |work=Local Policies and the European Social Fund |pages=81–102 |access-date=2021-06-01 |publisher=Policy Press |doi=10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |isbn=978-1-4473-4652-4 |s2cid=241438707}}</ref>. Hár qıylı esaplaw sistemaları hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmleri menen támiyinlengen. Ayırımları hátte hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmlerin tańlaw imkaniyatın beriwi múmkin. Sistema usınatuǵın kiriwdi basqarıw mexanizmi kiriwdi basqarıwdıń úsh usılınıń birewine tiykarlanǵan boladı yamasa úsh usıldıń kombinaciyasınan kelip shıǵıwı múmkin. Diskreciyalıq emes usıl barlıq kiriwdi basqarıwdı oraylastırılǵan basqarıw astına biriktiredi<ref name="discretionary access control">{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=426 |chapter=discretionary access control |doi=10.1007/1-4020-0613-6_5225 |isbn=978-0-7923-8425-0}}</ref>. Informaciya hám basqa resurslarǵa kiriw ádette shólkemdegi adamnıń funkciyasına (roline) yamasa ol orınlawı kerek bolǵan wazıypalarǵa tiykarlanǵan. Diskreciyalıq usıl informaciya resursınıń jaratıwshısına yamasa iyesine sol resurslarǵa kiriwdi basqarıw imkaniyatın beredi.<ref name="discretionary access control" /> Májbúriy kiriwdi basqarıw usılında, informaciya resursına berilgen qáwipsizlik klassifikaciyasına tiykarlanıp kiriw huqıqı beriledi yamasa biykarlanadı. Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan ulıwmalıq kiriwdi basqarıw mexanizmleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: kóplegen rawajlanǵan [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında]] bar bolǵan rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw; [[Unix|UNIX]] hám [[Windows]] operaciyalıq sistemalarında berilgen ápiwayı fayl ruqsatnamaları; Windows tarmaq sistemalarında berilgen Topar Siyasatı Obyektleri; hám kóplegen fayrvollar hám marshrutizatorlarda qollanılatuǵın Kerberos, RADIUS, TACACS hám ápiwayı kiriw dizimleri<ref>{{Citation |title=Configuring TACACS and Extended TACACS |date=2002-05-15 |work=Securing and Controlling Cisco Routers |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031454.ch11 |isbn=978-0-8493-1290-8}}</ref>. Nátiyjeli bolıwı ushın, siyasatlar hám basqa qáwipsizlik sharaları ámelge asırılıwı hám saqlanıwı kerek. Nátiyjeli siyasatlar adamlardıń óz háreketleri ushın juwapker bolıwın támiyinleydi<ref>{{Citation |title=Developing Effective Security Policies |date=2009-12-18 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420078718-18 |work=Risk Analysis and Security Countermeasure Selection |pages=261–274 |access-date=2021-06-01 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781420078718-18 |isbn=978-0-429-24979-2}}</ref>. Mısalı, AQSH Ǵaznashılıǵınıń sezgir yamasa jeke múlk informaciyaların qayta islew sistemaları ushın nızamlarında, barlıq sátsiz hám tabıslı autentifikaciya hám kiriw háreketleri jazıp alınıwı kerek, hám barlıq informaciyaǵa kiriwler qanday da bir audit izlerin qaldırıwı kerek dep kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.treasury.gov/tigta/auditreports/2004reports/200420131fr.html| bet = The Use of Audit Trails to Monitor Key Networks and Systems Should Remain Part of the Computer Security Material Weakness| jumıs = www.treasury.gov| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen birge, kiriwdi basqarıw haqqında sóz etkende, biliwi-kerek principi ámelde bolıwı kerek. Bul princip adamǵa óz jumıs funkciyaların orınlawı ushın kiriw huqıqların beredi<ref>{{Cite journal|title=fixing-canadas-access-to-medicines-regime-what-you-need-to-know-about-bill-c398|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152}}</ref>. Bul princip húkimette hár qıylı ruqsatnamalar menen islegende qollanıladı<ref>{{Cite journal|title=Dealing with Uncertain Risks—When to Apply the Precautionary Principle|url=http://dx.doi.org/10.1177/216507990605400102|doi=10.1177/216507990605400102}}</ref>. Hátteki eki bólimdegi eki xızmetkerdiń joqarı dárejeli qupıya ruqsatnaması bolsa da, informaciya almasıw ushın olarda biliwi-kerek zárúrligi bolıwı kerek. Biliwi-kerek principi sheńberinde, tarmaq administratorları xızmetkerlerdiń kereginen artıq informaciyaǵa kiriwiniń aldın alıw ushın olarǵa eń az jeńilliklerdi beredi<ref>{{Cite journal|title=We Need to Know More About How the Government Censors Its Employees|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117}}</ref>. Biliwi-kerek principi qupıyalıq-pútinlik-qoljetimlilik triadasın ámelge asırıwǵa járdem beredi. Biliwi-kerek principi triadanıń qupıyalıq bólimine tuwrıdan-tuwrı tásir etedi<ref>{{Citation |last=Pournelle |first=Jerry |title=1001 Computer Words You Need to Know: The Ultimate Guide To The Language Of Computers | sáne =2004-04-22 |access-date=2021-07-30 |series=Oxford Scholarship Online |chapter=1001 Computer Words You Need to Know |chapter-url=https://academic.oup.com/book/40772/chapter-abstract/348693201 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/oso/9780195167757.003.0007 |isbn=978-0-19-516775-7}}</ref>. == Kriptografiya == Informaciya qáwipsizligi paydalanıwǵa jaramlı informaciyanı ruqsat etilgen paydalanıwshıdan basqa hesh kim paydalana almaytuǵın formaǵa aylandırıw ushın kriptografiyanı qollanadı; bul process shifrlaw dep ataladı<ref>{{Citation |last=Easttom |first=William |title=Elliptic Curve Cryptography |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-63115-4_11 |work=Modern Cryptography |pages=245–256 |year=2021 |access-date=2021-06-01 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-63115-4_11 |isbn=978-3-030-63114-7 |s2cid=234106555}}</ref>. Shifrlanǵan (paydalanıwǵa jaramsız etilgen) informaciya kriptografiyalıq giltke iye bolǵan ruqsat etilgen paydalanıwshı tárepinen shifrdı sheshiw procesi arqalı dáslepki paydalanıwǵa jaramlı formasına qayta aylandırılıwı múmkin. Kriptografiya informaciya qáwipsizliginde [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jiberilip atırǵan waqıtta (elektron túrde yamasa fizikalıq túrde) hám saqlanıp turǵan waqıtta ruqsatsız yamasa tosattan ashılıp qalıwdan qorǵaw ushın qollanıladı. Kriptografiya informaciya qáwipsizligine basqa da paydalı qollanıwlardı usınadı, sonıń ishinde jetilistirilgen autentifikaciya usılları, xabar daydjestleri, cifrlı qoltańbalar, biykarlawǵa bolmaytuǵınlıq hám shifrlanǵan tarmaq baylanısları bar<ref>{{Citation |last=Weiss |first=Jason |title=Message Digests, Message Authentication Codes, and Digital Signatures |date=2004 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |work=Java Cryptography Extensions |pages=101–118 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |isbn=978-0-12-742751-5}}</ref>. Telnet hám File Transfer Protocol (FTP) sıyaqlı eski, qáwipsizligi tómenirek qollanbalar áste-aqırın shifrlanǵan tarmaq baylanısların paydalanatuǵın Secure Shell (SSH) sıyaqlı qáwipsizligi joqarıraq qollanbalar menen almastırılmaqta<ref name="URK_1">{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| bet = Use of RSA Keys with SHA-256 and SHA-512 in the Secure Shell (SSH) Protocol| avtor = Bider, D.| sáne = March 2018 | baspaxana = The RFC Series| doi = 10.17487/RFC8332| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. Sımsız baylanıslar WPA/WPA2 yamasa eskirek (hám qáwipsizligi tómenirek) WEP protokolları arqalı shifrlanıwı múmkin. Sımlı baylanıslar (mısalı, ITU‑T G.hn) shifrlaw ushın AES hám autentifikaciya hám gilt almasıw ushın X.1035 ti paydalanıp qáwipsizlendiriledi. GnuPG yamasa PGP sıyaqlı programmalıq qollanbalar maǵlıwmat faylların hám elektron poshtanı shifrlaw ushın paydalanılıwı múmkin. Kriptografiya durıs ámelge asırılmaǵan jaǵdayda qáwipsizlik máselelerin keltirip shıǵarıwı múmkin<ref>{{Citation |last=Bonneau |first=Joseph |title=Why Buy when You Can Rent? | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-53357-4_2 |work=Financial Cryptography and Data Security |volume=9604 |pages=19–26 |access-date=2021-06-05 |series=Lecture Notes in Computer Science |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-53357-4_2 |isbn=978-3-662-53356-7 |s2cid=18122687}}</ref>. Kriptografiyalıq sheshimler kriptografiya boyınsha ǵárezsiz ekspertler tárepinen qatań qayta kórip shıǵılǵan industriya tárepinen qabıl etilgen sheshimler tiykarında ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Citation |last=Coleman |first=Heather |title=What GIS Experts and Policy Professionals Need to Know about Using Marxan in Multiobjective Planning Processes |date=2015-08-01 |url=http://dx.doi.org/10.17128/9781589483651_2 |work=Ocean Solutions, Earth Solutions |access-date=2021-06-05 |publisher=Esri Press |doi=10.17128/9781589483651_2 |isbn=978-1-58948-365-1 |last2=Andron |first2=Jeff}}</ref>. Shifrlaw giltiniń uzınlıǵı hám kúshi de áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı<ref name="Key Encryption Key">{{Citation |last=Landrock |first=Peter |title=Encyclopedia of Cryptography and Security |date=2005 |pages=326–327 |chapter=Key Encryption Key |doi=10.1007/0-387-23483-7_220 |isbn=978-0-387-23473-1}}</ref>. Hálsiz yamasa júdá qısqa gilt hálsiz shifrlawdı payda etedi<ref name="Key Encryption Key" /> Shifrlaw hám shifrdı sheshiw ushın paydalanılatuǵın giltler basqa da qupıya maǵlıwmatlar sıyaqlı birdey dárejede qatań qorǵalıwı kerek.<ref>{{Citation |last=Giri |first=Debasis |title=Information Security and Assurance |date=2010 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-13365-7_9 |volume=76 |pages=86–96 |access-date=2021-06-05 |series=Communications in Computer and Information Science |chapter=A Cryptosystem for Encryption and Decryption of Long Confidential Messages |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |bibcode=2010isa..conf...86G |doi=10.1007/978-3-642-13365-7_9 |isbn=978-3-642-13364-0 |last2=Barua |first2=Prithayan |last3=Srivastava |first3=P. D. |last4=Jana |first4=Biswapati}}</ref>. Olar ruqsatsız ashılıp qalıwdan hám joq etiliwden qorǵalıwı kerek, sonday-aq kerek bolǵan waqıtta qoljetimli bolıwı kerek. Ashıq giltli infrastruktura (PKI) sheshimleri giltlerdi basqarıw átirapındaǵı kóplegen máselelerdi sheshedi. == Process == "Aqılǵa muwapıq hám abaylı adam", "tiyisli itibar" hám "tiyisli zeyin" terminleri finans, bahalı qaǵazlar hám huqıq tarawlarında kóp jıllar dawamında qollanılıp kelgen. Sońǵı jıllarda bul terminler [[esaplaw texnikası]] hám maǵlıwmat qáwipsizligi tarawlarına da enip keldi<ref name="WhitmanManage16">{{Cite book|title=Management of Information Security|author2=Mattord, H.J.|publisher=Cengage Learning|edition=5th|pages=592|year=2016|isbn=9781305501256}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWhitman,_M.E.Mattord,_H.J.2016">Whitman, M.E.; Mattord, H.J. (2016). ''Management of Information Security'' (5th&nbsp;ed.). Cengage Learning. p.&nbsp;592. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781305501256|<bdi>9781305501256</bdi>]].</cite></ref>. AQSH Federal jaza qollanıw nızamları endi korporativ lawazımlı jeke tulǵalardı óz maǵlıwmat sistemaların basqarıwda tiyisli itibar hám tiyisli zeyin kórsetpegeni ushın juwapkershilikke tartıw múmkinshiligin beredi<ref name="VallabhaneniCorporate08">{{Cite book|title=Corporate Management, Governance, and Ethics Best Practices|url=https://archive.org/details/corporatemanagem0000vall|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=9780470255803}}</ref>. Biznes dúnyasında, akcionerler, klientler, biznes sherikler hám húkimetler korporativ lawazımlı tulǵalardıń biznesti qabıl etilgen biznes ámeliyatlarına muwapıq hám nızamlar hám basqa da normativlik talaplarǵa sáykes júrgiziwin kútedi. Bul kóbinese "aqılǵa muwapıq hám abaylı adam" qaǵıydası dep ataladı. Abaylı adam biznesti durıs biznes principleri tiykarında hám nızamlı, etikalıq tárizde júrgiziw ushın zárúr bolǵan hámme nárseniń islengenine isenim payda etiw ushın tiyisli itibar kórsetedi. Abaylı adam sonday-aq bizneske tiyisli itibar kórsetiwde zeyinli (dıqqatlı, itibarlı, úziliksiz) boladı. Informaciya qáwipsizligi tarawında Xarris<ref>{{Cite book|author=Shon Harris|title=All-in-one CISSP Certification Exam Guide|edition=2nd|publisher=[[McGraw-Hill]]/Osborne|year=2003|location=[[Emeryville, California]]|isbn=978-0-07-222966-0}}</ref> tiyisli itibar hám tiyisli zeyinniń tómendegi anıqlamaların usınadı:<blockquote>''"Tiyisli itibar — bul kompaniyanıń korporaciya ishinde júz beretuǵın háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alǵanın hám kompaniyanı, onıń resursların hám xızmetkerlerin qorǵawǵa járdem beriw ushın zárúr qádemlerdi qollanǵanın kórsetiw ushın islengen qádemler.'' "Hám, [Tiyisli zeyin bolsa] "qorǵaw mexanizmleriniń úziliksiz saqlanıp turıwın hám jumıs islewin támiyinleytuǵın úziliksiz háreketler."<ref>{{Citation |title=The Importance of Operational Due Diligence |date=2015-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119197485.ch2 |work=Hedge Fund Operational Due Diligence |pages=49–67 |access-date=2021-06-05 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119197485.ch2 |isbn=978-1-119-19748-5}}</ref> </blockquote>Bul anıqlamalardaǵı eki áhmiyetli noqatqa dıqqat awdarıw kerek. Birinshi, tiyisli itibarda, kórsetiw ushın qádemler qoyıladı; bul qádemlerdiń tekseriliwi, ólsheniwi, hátte materiallıq nátiyjeler beriwi múmkin ekenin ańlatadı. Ekinshi, tiyisli zeyinde úziliksiz háreketler bar; bul adamlardıń qorǵaw mexanizmlerin baqlaw hám saqlaw ushın haqıyqatında bir nárseler islep atırǵanın hám bul háreketlerdiń dawamlı ekenin ańlatadı<ref>{{Citation |last=Jensen |first=Eric Talbot |title=Due Diligence in Cyber Activities |date=2020-12-03 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |work=Due Diligence in the International Legal Order |pages=252–270 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |isbn=978-0-19-886990-0}}</ref>. Shólkemler informaciya qáwipsizligin qollanǵanda itibar beriw minnetin orınlawǵa juwapkershilikli. Itibar beriw wazıypası boyınsha qáwip-qáterdi analizlew standartı (DoCRA)<ref>{{Web deregi | url = https://docra.org/| bet = The Duty of Care Risk Analysis Standard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814170112/https://docra.org/| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | jumıs = DoCRA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-avgust }}</ref> qáwip-qáterdi bahalaw ushın principler hám ámeliyatlardı usınadı<ref>{{Citation |last=Sutton |first=Adam |title=Evaluating crime prevention |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511804601.006 |work=Crime Prevention |pages=70–90 |year=2008 |access-date=2021-06-05 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511804601.006 |isbn=978-0-511-80460-1 |last2=Cherney |first2=Adrian |last3=White |first3=Rob}}</ref>. Ol usı qáwip-qáterlerden tásirleniwi múmkin bolǵan barlıq táreplerdi esapqa aladı. DoCRA basqalardı zıyannan qorǵawda sáykes keletuǵın hám aqılǵa muwapıq júk júkleytuǵın qorǵanıw sharaların bahalawǵa járdem beredi. Maǵlıwmatlardıń buzılıwına baylanıslı dawlardıń kóbeyiwi menen kompaniyalar qáwipsizlik sharaları, nızamlarǵa sáykeslik hám óz missiyası arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek<ref>{{Citation |last=Takach |first=George S. |title=Preparing for Breach Litigation | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=217–230 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |isbn=978-0-12-803451-4}}</ref>. === Waqıyalarǵa juwap beriw jobaları === Kompyuter qáwipsizligi waqıyaların basqarıw — bul kompyuterler hám tarmaqlarda qáwipsizlik waqıyaların aldın ala boljaw múmkin bolǵan usılda baqılaw, anıqlaw hám olarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan arnawlı waqıyalardı basqarıw túri<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org| bet = ISO 17799{{!}}ISO/IEC 17799:2005(E)| sáne = 2005-jıl 15-iyun | jumıs = Information technology — Security techniques — Code of practice for information security management| betler = 90–94| baspaxana = ISO copyright office}}</ref>. Shólkemler bunı qáwipsizlik buzılıwları anıqlanǵanda iske túsiriletuǵın waqıyalarǵa juwap beriw jobaları (IRPs) arqalı ámelge asıradı<ref>{{Citation |last=Fowler |first=Kevvie |title=Developing a Computer Security Incident Response Plan | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=49–77 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |isbn=978-0-12-803451-4}}</ref>. Bul jobalar ádette hújimlerdi sınaw, kompyuter kriminalistikası hám tarmaq qáwipsizligi sıyaqlı tarawlarda arnawlı bilimlerge iye bolǵan waqıyalarǵa juwap beriw toparın (IRT) óz ishine aladı<ref>{{Citation |last=Johnson |first=Leighton R. |title=Part 1. Incident Response Team |date=2014 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |work=Computer Incident Response and Forensics Team Management |pages=17–19 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |isbn=978-1-59749-996-5}}</ref>. === Ózgerislerdi basqarıw === Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerislerdi basqarıw hám baqlaw ushın rásmiy process<ref>{{Cite book|title=Assessment of ecotoxicological risks of element leaching from pulverized coal ashes|date=1995|publisher=s.n.]}}</ref>. Oǵan stol kompyuterleri, tarmaq, serverler hám programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerisler kiredi<ref>{{Cite book|title=Practical Pathology Informatics|year=2006|url=https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina|pages=[https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina/page/51 51]–82|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/0-387-28058-8_3|isbn=0-387-28057-X}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti — maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerisler sebepli payda bolatuǵın qáwip-qáterlerdi azaytıw hám ózgerisler kirgizilgende qayta islew ortalıǵınıń turaqlılıǵı menen isenimliligin jaqsılaw. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti zárúr ózgerislerdiń ámelge asırılıwına kesent etiw yaki onı toqtatıw emes<ref name="CampbellPractical16">{{Cite book|title=Practical Information Security Management: A Complete Guide to Planning and Implementation|year=2016|url=https://archive.org/details/practicalinforma0000tony|publisher=Apress|isbn=9781484216859}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding human differences : multicultural education for a diverse America|url=https://archive.org/details/understandinghum0000kopp_p8h1|date=2011|publisher=Pearson/Allyn & Bacon}}</ref>. Maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen hár qanday ózgeris qáwip elementin payda etedi<ref>{{Cite book|title=Simple Scene, Sensational Shot}}</ref>. Hátte ápiwayı kóringen ózgerislerdiń de kútilmegen nátiyjeleri bolıwı múmkin. Basqarıwdıń kóp sanlı juwapkershilikleriniń biri — qáwip-qáterdi basqarıw<ref>{{Cite book|title=Audit Report, "Fire Protection Deficiencies at Los Alamos National Laboratory."}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen ózgerisler sebepli payda bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw quralı. Ózgerislerdi basqarıw processiniń bir bólegi ózgerislerdiń áhmiyetli biznes processlerine kesent etiwi yaki basqa kirgizilip atırǵan ózgerislerge tásir etiwi múmkin bolǵan qolaysız waqıtlarda ámelge asırılmawın támiyinleydi<ref>{{Cite book|title=Business Process Change Management}}</ref>. Hárbir ózgeristi basqarıwdıń zárúrligi joq<ref>{{Cite book|date=2020-07-01|title=Leading Culture Change|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780804774673|doi=10.1515/9780804774673|isbn=9780804774673}}</ref><ref>{{Cite book|title=Family Inc. : using business principles to maximize your family's wealth|date=22 March 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-21976-7}}</ref>. Ayırım ózgerisler maǵlıwmatlardı qayta islewdiń kúndelikli ádettegi bólegi bolıp, aldın ala belgilengen proceduraǵa ámel qıladı, bul qayta islew ortalıǵı ushın ulıwma qáwip dárejesin tómenletedi. Jańa paydalanıwshı akkauntın jaratıw yamasa jańa stol kompyuterin ornatıw — olar ulıwma ózgerislerdi basqarıwdı talap etpeytuǵın ózgerislerge mısal bola aladı<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933881610| bet = Figure 12.2. Share of own-account workers who generally do not have more than one client| format = Excel| doi = 10.1787/888933881610| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}</ref>. Biraq, paydalanıwshılardıń fayl bólisiwlerin qayta jaylastırıw yaki elektron pochta serverin jańalaw qayta islew ortalıǵı ushın ádewir joqarı qáwip dárejesin payda etedi hám ádettegi kúndelikli iskerlik emes. Ózgerislerdi basqarıwdaǵı áhmiyetli dáslepki qádemler — (a) ózgeristi anıqlaw (hám sol anıqlamanı xabarlaw) hám (b) ózgeris sistemasınıń kólemin belgilew<ref>{{Citation |title=Defining Organizational Change | sáne =2011-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444340372.ch1 |work=Organizational Change |pages=21–51 |access-date=2021-06-05 |place=Oxford, UK |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444340372.ch1 |isbn=978-1-4443-4037-2}}</ref>. Ózgerislerdi basqarıw ádette tiykarǵı biznes tarawlarınıń, qáwipsizlik, tarmaq, sistema administratorları, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw, qollanba dúziwshiler, kompyuter qollaw xızmeti hám járdem beriw bólimi wákillerinen quralǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi tárepinen qadaǵalanadı<ref>{{Citation |last=Kirchmer |first=Mathias |title=Change Management — Key for Business Process Excellence |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-24703-6_1 |work=Business Process Change Management |pages=1–14 |access-date=2021-06-05 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-540-24703-6_1 |isbn=978-3-642-05532-4 |last2=Scheer |first2=August-Wilhelm}}</ref><ref>{{Citation |last=More |first=Josh |title=Tier 2—Advanced Help Desk—Help Desk Supervisor |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |work=Breaking Into Information Security |pages=111–113 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |isbn=978-0-12-800783-9 |last2=Stieber |first2=Anthony J. |last3=Liu |first3=Chris}}</ref>. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń wazıypaları avtomatlastırılǵan jumıs aǵımı qollanbasın paydalanıw arqalı jeńillestiriliwi múmkin<ref>{{Citation |title=An Application of Bayesian Networks in Automated Scoring of Computerized Simulation Tasks |date=2006-04-04 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780415963572-10 |work=Automated Scoring of Complex Tasks in Computer-Based Testing |pages=212–264 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415963572-10 |isbn=978-0-415-96357-2}}</ref>. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiligi shólkemniń hújjetlestirilgen ózgerislerdi basqarıw proceduralarınıń orınlanıwın támiyinlewden ibarat. Ózgerislerdi basqarıw processi tómendegishe<ref name="TaylorProject08">{{Cite book|chapter=Chapter 10: Understanding the Project Change Process|title=Project Scheduling and Cost Control: Planning, Monitoring and Controlling the Baseline|url=https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl|author=Taylor, J.|publisher=J. Ross Publishing|year=2008|pages=[https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl/page/187 187]–214|isbn=9781932159110}}</ref>: * '''Soraw''': Hár kim ózgeris kirgiziwdi sorawı múmkin<ref>{{Citation |title=17. Innovation and Change: Can Anyone Do This? |date=2017-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824860936-019 |work=Backstage in a Bureaucracy |pages=87–96 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of Hawaii Press |doi=10.1515/9780824860936-019 |isbn=978-0-8248-6093-6}}</ref>. Ózgeris kirgiziwdi soraǵan adam analiz etetuǵın yamasa ózgeristi ámelge asıratuǵın adam menen birdey bolıwı da, bolmawı da múmkin<ref>{{Citation |title=Describing Within-Person Change Over Time |date=2015-01-30 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315744094-14 |work=Longitudinal Analysis |pages=235–306 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315744094-14 |isbn=978-1-315-74409-4}}</ref>. Ózgeris kirgiziw haqqında soraw alınǵanda, ol dáslepki kórip shıǵıwdan ótiwi múmkin. Bunda usınılǵan ózgeristiń shólkemniń biznes modeli hám ámeliyatına sáykes keletuǵını hám ózgeristi ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan resurslar muǵdarı anıqlanadı. * '''Maqullaw''': Basqarıw biznesti ámelge asıradı hám resurslardı bólistiriwdi qadaǵalaydı, sonlıqtan basqarıw ózgeris kirgiziw sorawların maqullawı hám hárbir ózgeriske basımlılıq beriwi kerek. Eger ózgeris biznes modeli, industriya standartları yamasa eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmese, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin<ref>{{Citation |title=Change risks and best practices in Business Change Management Unmanaged change risk leads to problems for change management |date=2013-07-18 |work=Leading and Implementing Business Change Management |pages=32–74 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203073957-9 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-0-203-07395-7}}</ref>. Sonday-aq, eger ózgeris oǵan ajıratılıwı múmkin bolǵannan kóbirek resurslardı talap etse, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin. * '''Jobalastırıw''': Ózgeristi jobalastırıw usınılǵan ózgeristiń kólemi hám tásirin anıqlawdı; ózgeristiń quramalılıǵın analizlewdi; resurslardı bólistiriwdi hám ámelge asırıw hám artqa qaytıw jobaların islep shıǵıw, sınaqtan ótkeriw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı<ref>{{Citation |title=Planning for water resources under climate change |date=2010-09-13 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203846537-20 |work=Spatial Planning and Climate Change |pages=287–313 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203846537-20 |isbn=978-0-203-84653-7}}</ref>. Artqa qaytıw haqqında sheshim qabıl etiw kriteriylerin anıqlaw kerek. * '''Sınaqtan ótkeriw''': Ózgeris óndiris ortalıǵına engizilmesten aldın, hárbir ózgeris haqıyqıy óndiris ortalıǵın jaqınnan sáwlelendiretuǵın qáwipsiz sınaq ortalıǵında sınalıwı kerek. Artqa qaytıw jobası da sınaqtan ótkeriliwi kerek<ref>{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=96 |chapter=backout |doi=10.1007/1-4020-0613-6_1259 |isbn=978-0-7923-8425-0}}</ref>. * '''Kestelestiriw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi — usınılǵan ámelge asırıw sánesin basqa jobalastırılǵan ózgerisler yaki áhmiyetli biznes iskerlikleri menen potencial qarama-qarsılıqlar ushın kórip shıǵıw arqalı ózgerislerdi kestelestiriwge járdem beriw<ref>{{Citation |title=Editorial Advisory and Review Board |date=2011-12-06 |url=http://dx.doi.org/10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |work=Business and Sustainability: Concepts, Strategies and Changes |volume=3 |pages=xv–xvii |access-date=2021-06-05 |series=Critical Studies on Corporate Responsibility, Governance and Sustainability |publisher=Emerald Group Publishing Limited |doi=10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |isbn=978-1-78052-438-2}}</ref>. * '''Xabarlaw''': Ózgeris jobalastırılǵannan keyin ol haqqında xabar beriliwi kerek<ref>{{Citation |title=Where a Mirage Has Once Been, Life Must Be |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |work=New and Selected Poems |pages=103 |year=2014 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |isbn=978-1-61117-323-9}}</ref>. Bul xabarlaw basqalarǵa ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesine ózgerislerdi jobalastırıw waqtında itibardan tıs qalǵan basqa ózgerisler yamasa áhmiyetli biznes iskerlikleri haqqında esletiw múmkinshiligin beredi. Sonday-aq, bul xabarlaw járdem beriw xızmeti hám paydalanıwshılarǵa ózgeris bolıwı aldınan turǵanın bildiriw ushın xızmet etedi. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń jáne bir juwapkershiligi — jobalastırılǵan ózgerisler haqqında ózgeristen tásirlenetuǵın yamasa ózgeriske qızıǵıwshılıǵı bar adamlarǵa durıs túrde xabar berilgenin támiyinlew. * '''Ámelge asırıw''': Belgilengen sáne hám waqıtta ózgerisler ámelge asırılıwı kerek. Jobalastırıw processiniń bir bólegi ámelge asırıw jobasın, sınaqtan ótkeriw jobasın hám artqa qaytıw jobasın islep shıǵıw edi. Eger ózgeristi ámelge asırıw sátsiz bolsa yamasa ámelge asırılǵannan keyingi sınaqtan ótpese yaki basqa "toqtatıw" kriteriyleri orınlansa, artqa qaytıw jobası ámelge asırılıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933323735| bet = Figure 1.3. About 50 percent of the Going for Growth recommendations have been implemented or are in process of implementation| doi = 10.1787/888933323735| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}</ref>. * '''Hújjetlestiriw''': Barlıq ózgerisler hújjetlestiriliwi kerek<ref>{{Citation |last=Kekes |first=John |title=Must Justice Be Done at All Costs? | sáne =2019-02-21 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |work=Hard Questions |pages=98–126 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |isbn=978-0-19-091998-6}}</ref>. Hújjetlestiriwge dáslepki ózgeris sorawı, onıń maqullanıwı, oǵan berilgen áhmiyetlilik dárejesi, ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw hám artqa qaytıw jobaları, ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń sın-pikiriniń nátiyjeleri, ózgeristiń ámelge asırılǵan sánesi/waqtı, onı kim ámelge asırǵanı hám ózgeristiń tabıslı ámelge asırılǵanı, sátsiz bolǵanı yaki keyinge qaldırılǵanı kiredi. * '''Ózgeristen keyingi kórip shıǵıw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi ózgerislerdi ámelge asırǵannan keyin olardı qayta kórip shıǵıwdı ótkeriwi kerek. Ásirese sátsiz bolǵan hám artqa qaytarılǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw áhmiyetli. Kórip shıǵıw keńesi júz bergen mashqalalardı túsiniwge háreket etiwi hám jaqsılanıw kerek bolǵan tarawlardı izlewi kerek.<ref name="Soriani" /> Ápiwayı hám qollanıwǵa qolaylı ózgerislerdi basqarıw proceduraları maǵlıwmat islew ortalıǵında ózgerisler engizilgende payda bolatuǵın ulıwma qáwiplerdi ádewir kemeytiwi múmkin<ref>{{Citation |last=Frampton |first=Michael |title=Processing Data with Map Reduce |date=2014-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |work=Big Data Made Easy |pages=85–120 |access-date=2021-06-05 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |isbn=978-1-4842-0095-7}}</ref>. Jaqsı ózgerislerdi basqarıw proceduraları ózgerislerdiń ulıwma sapasın hám tabıslılıǵın olar ámelge asırılǵan waqıtta jaqsılaydı. Oǵan jobalastırıw, qánigeler tárepinen kórip shıǵıw, hújjetlestiriw hám baylanıs arqalı eriseledi<ref>{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA313949| bet = Peer Review Coordinating Draft. Task Analysis for Conduct Intelligence Planning (Critical Combat Function 1): As Accomplished by a Battalion Task Force| avtor = Harrison| at = Kent| sáne = July 1996 }}</ref>. ISO/IEC 20000, "The Visible OPS Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps" (Tolıq kitap mazmunı)<ref>{{Web deregi | url = http://www.wikisummaries.org/wiki/Visible_Ops| bet = book summary of The Visible Ops Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps| baspaxana = wikisummaries.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyun }}</ref>, hám ITIL hámmesi maǵlıwmat qáwipsizliginde nátiyjeli hám unamlı ózgerislerdi basqarıw baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha bahalı kórsetpeler beredi<ref>{{Citation |last=Bigelow |first=Michelle |title=Change Control and Change Management | sáne =2020-09-23 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003126294-17 |work=Implementing Information Security in Healthcare |pages=203–214 |access-date=2021-06-05 |publisher=HIMSS Publishing |doi=10.4324/9781003126294-17 |isbn=978-1-003-12629-4 |s2cid=224866307}}</ref>. == Mádeniyat == Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik tuwralı xabardarlıǵınan góre keńirek mánisti ańlatatuǵın informaciya qáwipsizligi mádeniyatı — bul shólkemniń informaciya qáwipsizligine unamlı hám unamsız tásir etetuǵın ideyaları, úrip-ádetleri hám jámiyetlik minez-qulıqları<ref>{{Web deregi | url = https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| bet = Definition of Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190127205759/https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| arxivsáne = 2019-jıl 27-yanvar | sáne = 2014-jıl 9-aprel | jumıs = The Security Culture Framework| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-yanvar }}</ref>. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimleriniń shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewine yamasa nátiyjelilikke qarsı islewine járdem beriwi múmkin. Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik haqqında oylaw hám seziw usılları hám olardıń is-háreketleri shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligine úlken tásir etiwi múmkin. Roer & Petric (2017) shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligi mádeniyatınıń jeti tiykarǵı ólshemin anıqlaydı<ref>{{Cite book|title=The 2017 Security Culture Report — In depth insights into the human factor}}</ref>: * Qatnaslar: xızmetkerlerdiń shólkemniń informaciya qáwipsizligine baylanıslı hár qıylı iskerlikler haqqındaǵı sezimleri hám emociyaları<ref>{{Cite book| sáne =2018-03-21|title=Good Feelings|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475313}}</ref>. * Minez-qulıqlar: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine tikkeley yamasa janapay tásir etetuǵın haqıyqıy yamasa niyetlengen iskerlikleri hám qáwip-qáterge barıw háreketleri. * Biliw: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine baylanıslı ámeliyatlar, iskerlikler hám ózin-ózi nátiyjelilik qatnası haqqındaǵı xabardarlıǵı, tekseriletuǵın bilimi hám isenimleri. * Kommunikaciya: xızmetkerlerdiń bir-biri menen baylanısıw usılları, tiyislilik sezimi, qáwipsizlik máselelerine qollaw kórsetiw hám waqıyalar haqqında xabar beriw. * Sáykeslik: shólkemniń qáwipsizlik siyasatlarına ámel etiw, bunday siyasatlardıń bar ekenliginen xabardar bolıw hám usınday siyasatlardıń mazmunın eske túsiriw uqıplılıǵı. * Normalar: xızmetkerler hám olardıń kásiplesleri tárepinen rásmiy emes túrde normal yamasa ádetten tıs dep esaplanatuǵın qáwipsizlikke baylanıslı shólkemlik minez-qulıq hám ámeliyatlar haqqındaǵı túsinikler, mısalı, qáwipsizlik minez-qulqına baylanıslı jasırın kútiwler hám informaciya-kommunikaciya texnologiyaların paydalanıw boyınsha jazılmaǵan qaǵıydalar. * Juwapkershilikler: xızmetkerlerdiń informaciyanıń, sonıń menen birge shólkemniń qáwipsizligin saqlawda yamasa qáwip astına qoyıwda sheshiwshi faktor sıpatında ózleriniń iyelep turǵan ornı hám juwapkershiliklerin túsiniwi. Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi "háreketi"niń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemniń informaciya qáwipsizligi máplerine itibar bermeytuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. "Analizden ózgeriske shekem informaciya qáwipsizligi mádeniyatı" atlı miynette avtorlar bılay dep atap ótti: "Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri." Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes adım ámelge asırılıwı kerek: aldın ala bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}</ref>. * Aldın ala bahalaw: xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi tuwralı xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın talqılaw * Strategiyalıq jobalastırıw: jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın, anıq maqsetlerdi belgilew kerek. Adamlardı toparlarǵa bóliw oǵan erisiwge járdem beredi * Operativ jobalastırıw: ishki baylanıs, basqarıwdıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik tuwralı xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları tiykarında jaqsı qáwipsizlik mádeniyatın jaratıw * Ámelge asırıw: basqarıwdıń minnetlemesi, shólkem aǵzaları menen baylanıs, barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar hám xızmetkerlerdiń minnetlemesin óz ishine alıwı kerek<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchliengerTeufel2003">Schlienger, Thomas; Teufel, Stephanie (December 2003). "Information security culture — from analysis to change". ''South African Computer Society (SAICSIT)''. '''2003''' (31): 46–52. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10520/EJC27949|10520/EJC27949]].</cite></ref> * Keyingi bahalaw: aldıńǵı qádemlerdiń nátiyjeliligin jaqsıraq ólshew hám úziliksiz jetilistiriwdi qurıw ushın == Informaciya Qáwipsizligi Standartları == Informaciya qáwipsizligi standartları (sonday-aq kiberqáwipsizlik standartları<ref name="NIST2">{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2014/NIST.IR.7628r1.pdf| bet = Guidelines for Smart Grid Cyber Security| sáne = September 2014 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| doi = 10.6028/NIST.IR.7628r1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>) — bul paydalanıwshı yamasa shólkemniń kiberortalıǵın qorǵawǵa urınatuǵın, ádette járiyalanǵan materiallarda súwretlengen usıllar<ref>{{Web deregi | url = http://www.itu.int/ITU-T/recommendations/rec.aspx?rec=9136| bet = ITU-T Recommendation database}}</ref>. Bul ortalıqqa paydalanıwshılardıń ózleri, tarmaqlar, qurılmalar, barlıq baǵdarlamalıq támiynat, processler, saqlawdaǵı yamasa uzatıwdaǵı informaciya, qollanbalar, xızmetler hám tikkeley yamasa janapay tarmaqlarǵa qosıla alatuǵın sistemalar kiredi. Tiykarǵı maqset — qáwip-qáterlerdi kemeytiw, sonıń ishinde kiber hújimlerdiń aldın alıw yamasa olardı jumsartıw. Bul járiyalanǵan materiallar qurallardı, siyasatlardı, qáwipsizlik túsiniklerin, qáwipsizlik sharaların, kórsetpelerdi, qáwip-qáterlerdi basqarıw usılların, háreketlerdi, oqıtıwdı, eń jaqsı tájiriybelerdi, isenimlilikti hám texnologiyalardı óz ishine aladı. Informaciya Qáwipsizliginde qollanılatuǵın tiykarǵı standartlar — ISO/IEC 27001 hám NIST Kiberqáwipsizlik Sheńberi. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ l5v3arexweelo3lartkgw3yjzuuieav 0 21072 266070 213235 2026-08-17T14:57:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266070 wikitext text/x-wiki '''Informaciyalıq sistema''' ''(IS, [[Inglis tili|ingl]]. information system)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jıynaw, qayta islew, saqlaw hám tarqatıw ushın arnalǵan formal, sociotexnikalıq, shólkemlestiriwshi sistema<ref>{{Cite book|last1=Piccoli|first1=Gabriele|last2=Pigni|first2=Federico|title=Information systems for managers: with cases|publisher=Prospect Press|isbn=978-1-943153-50-3|pages=28|edition=4.0|url=https://prospectpressvt.com/titles/piccoli-information-systems-for-managers/|date=July 2018}}</ref>. Sociotexnikalıq kóz-qarastan, informaciyalıq sistemalar tórt komponentten ibarat: wazıypa, adamlar, struktura (yamasa roller) hám texnologiya<ref name="Ohara et al.">{{Cite journal|last1=O'Hara|first1=Margaret|last2=Watson|first2=Richard|title=Managing the three levels of change|date=1999|url=https://www.researchgate.net/publication/220630523|access-date=25 November 2018}}</ref>. Informaciyalıq sistemalar — bul [[maǵlıwmat]]lardı jıynaw, saqlaw hám qayta islew komponentleriniń birlespesi bolıp, sheshim qabıl etiwdi jeńillestiriw ushın maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın [[cifrlı]] ónimlerden hám informaciya beriw hám [[bilim]]ge úles qosıw ushın paydalanılatuǵın maǵlıwmatlardan ibarat. '''Kompyuter informaciya sisteması''' — adamlar hám [[kompyuter]]lerden ibarat sistema bolıp, olar [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] qayta isleydi yamasa túsinedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.businessdictionary.com/definition/information-system.html| bet = information system| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200811225424/http://www.businessdictionary.com/definition/information-system.html| arxivsáne = 2020-jıl 11-avgust | jumıs = BusinessDictionary.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/INFORM_SYSTE.html| bet = Information Systems| jumıs = Principia Cybernetica Web}}</ref>. Bul termin geyde ápiwayı túrde [[programmalıq támiynat]]tı ornatılǵan kompyuter sistemasın ańlatıw ushın da qollanıladı. "Informaciyalıq sistema" — bul sonday-aq [[maǵlıwmat]] hám adamlar menen shólkemler [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlardı jıynaw]], filtrlew, qayta islew, jaratıw hám tarqatıw ushın paydalanatuǵın kompyuter quralları menen programmalıq táminiynattıń qosımsha tarmaqları haqqındaǵı sistemalardı úyreniwshi akademiyalıq taraw<ref>{{Web deregi | url = https://www.cityu.edu/information-technology-vs-information-systems/| bet = Information Technology vs Information Systems: What's The Difference?| sáne = 2020-jıl 16-yanvar | til = en-US| jumıs = CityU of Seattle| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-noyabr }}</ref>. Informaciya sistemasınıń anıq shegaraları, paydalanıwshıları, [[processor]]ları, saqlaw quralları, kiris-shıǵıs maǵlıwmatları hám joqarıda aytılǵan baylanıs tarmaqlarınıń bolıwına ayrıqsha itibar qaratıladı. Kóplegen shólkemlerde informaciyalıq sistemalar hám maǵlıwmatlardı qayta islew ushın juwapker bólim yamasa birlik "'''informaciya xızmetleri'''" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/1027/information-systems-or-information-services-is| bet = What is Information Systems or Information Services (IS)?| jumıs = Definition from Techopedia| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/IS-information-system-or-information-services| bet = What is IS (information system or information services)?| jumıs = WhatIs.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.directory.gov.au/portfolios/agriculture-water-and-environment/department-agriculture-water-and-environment/enabling-services-group/information-services| bet = Information Services| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220327213354/https://www.directory.gov.au/portfolios/agriculture-water-and-environment/department-agriculture-water-and-environment/enabling-services-group/information-services| arxivsáne = 2022-jıl 27-mart | sáne = 2017-jıl 2-iyun | jumıs = Directory| baspaxana = [[Australian Government]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ramseycounty.us/your-government/departments/information-and-public-records/information-services| bet = Information Services| sáne = 2015-jıl 12-sentyabr | jumıs = Ramsey County| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-mart }}</ref>. Hár qanday arnawlı informaciyalıq sistema operaciyalardı, basqarıwdı hám sheshim qabıllawdı qollap-quwatlawǵa baǵdarlanǵan<ref>{{Cite journal|title=The first phase of creating a standardised international innovative technological implementation framework/Software application|url=http://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=55312|access-date=2015-11-02}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/publications/documents/03.reports/03tr002/03tr002glossary.html| bet = SEI Report, "Glossary"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070903115947/http://www.sei.cmu.edu/publications/documents/03.reports/03tr002/03tr002glossary.html| arxivsáne = 2007-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-aprel }}</ref>. Informaciyalıq sistema — bul shólkemniń paydalanatuǵın informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyaları (IKT), sonday-aq adamlardıń biznes processlerin qollap-quwatlaw ushın bul texnologiya menen óz-ara tásir etiw usılları. Ayırım avtorlar informaciyalıq sistemalar, [[Kompyuter|kompyuter sistemaları]] hám biznes processleri arasında anıq ayırmashılıq qoyadı. Informaciyalıq sistemalar ádette IKT komponentin óz ishine aladı, biraq tek ǵana IKT menen sheklenbeydi, kerisinshe [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] aqırǵı paydalanıwǵa itibar qaratadı. Informaciyalıq sistemalar biznes processlerinen de ózgeshe. Informaciyalıq sistemalar biznes processleriniń orınlanıwın qadaǵalawǵa járdem beredi. Alterdiń<ref>{{Cite journal|title=Work System Theory: Overview of Core Concepts, Extensions, and Challenges for the Future|url=https://repository.usfca.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1034&context=at}}</ref> pikirinshe, informaciyalıq sistemanı arnawlı jumıs sisteması sıpatında qarawdıń óz artıqmashlıqları bar. Jumıs sisteması — bul adamlar yamasa mashinalar klientler ushın belgili ónimler yamasa xızmetlerdi islep shıǵarıw ushın resurslardan paydalanıp processler hám háreketlerdi ámelge asıratuǵın sistema. Informaciyalıq sistema — bul háreketler informaciyanı jazıp alıw, jiberiw, saqlaw, alıw, qayta islew hám kórsetiwge arnalǵan jumıs sisteması. Usılayınsha, informaciyalıq sistemalar bir tárepten maǵlıwmatlar sistemaları menen, ekinshi tárepten háreket sistemaları menen óz-ara baylanıslı<ref>{{Cite journal|last1=Bacon|first1=C. James|last2=Fitzgerald|first2=Brian| sáne =2001-04-01|title=A systemic framework for the field of information systems|url=https://doi.org/10.1145/506732.506738|journal=ACM SIGMIS Database: The DATABASE for Advances in Information Systems|volume=32|issue=2|pages=46–67|doi=10.1145/506732.506738|issn=0095-0033}}</ref>. Informaciyalıq sistema — bul maǵlıwmatlar sociallıq estelik sıpatında kórsetiletuǵın hám qayta islenetuǵın [[kommunikaciya]] sistemasınıń bir túri. Informaciya sistema adamnıń sheshim qabıl etiwi hám háreketin qollaytuǵın yarım-formal til sıpatında da qarawǵa boladı. Informaciyalıq sistemalar shólkemlik informatikanıń tiykarǵı izertlew obyekti bolıp tabıladı. == Ulıwma kóz-qaras == Silver hám basqalar (1995) [[programmalıq támiynat]], [[apparatlıq támiynat]], [[maǵlıwmat]]lar, adamlar hám proceduralardı óz ishine alatuǵın informaciyalıq sistemalar haqqında eki kóz-qarastı usındı<ref>{{Cite journal|author=Marc S. Silver, M. Lynne Markus, [[Cynthia Mathis Beath]]|title=The Information Technology Interactive Model: A Foundation for the MBA Core Course|journal=MIS Quarterly|date=Sep 1995|pages=361–390|url=http://misq.org/the-information-technology-interaction-model-a-foundation-for-the-mba-core-course.html?SID=k2fh85s9nd5a2ne85qh5a3art7}}</ref>. [[Kompyuter|Kompyuter texnikası]] boyınsha Associaciya "Informaciyalıq sistemalar boyınsha qánigeler biznes hám basqa kárxanalardıń informaciyalıq talapların qanaatlandırıw ushın [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiya]] sheshimlerin hám biznes processlerin birlestiriwge baǵdarlanǵan" dep anıqlama beredi. Hár qıylı informaciyalıq sistemalar bar: tranzakciyalardı qayta islew sistemaları, sheshim qabıllawdı qollap-quwatlaw sistemaları, bilimlerdi basqarıw sistemaları, oqıtıwdı basqarıw sistemaları, [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları]] hám ofis informaciyalıq sistemaları. Kópshilik informaciyalıq sistemalar ushın [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] áhmiyetli bolıp, olar ádette adamlarǵa adam miyiniń jaqsı isley almaytuǵın tapsırmalardı orınlawǵa járdem beriw ushın jobalastırılǵan, mısalı: úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islew, quramalı esaplawlardı orınlaw hám bir waqıttıń ózinde bir neshe processlerdi basqarıw. [[Informaciyalıq texnologiya]]lar basqarıwshılar ushın júdá áhmiyetli hám beyimleskish resurs bolıp tabıladı. Kóplegen kompaniyalar bas atqarıwshı direktor (CEO), bas finans direktorı (CFO), operaciyalıq bas direktor (COO) hám bas texnikalıq direktor (CTO) menen birge basqarıw keńesinde otıratuǵın bas informaciya direktorı (CIO) lawazımın dúzgen. CTO sonday-aq CIO xızmetin atqarıwı múmkin hám kerisinshe. Bas [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciyalıq qáwipsizlik]] direktorı (CISO) informaciya qáwipsizligin basqarıwǵa itibar qaratadı. === Altı komponent === Informaciya sistemasın payda etiw ushın altı komponent biriktiriliwi kerek<ref>{{Cite book|last=Stair|first=Ralph|url=https://www.worldcat.org/oclc/1305839544|title=Principles of Information Systems|date=2020|publisher=Cengage|others=George Reynolds|isbn=978-0-357-11252-6|edition=14th|location=Mason, OH|oclc=1305839544}}</ref>: # ''[[Apparatlıq támiynat]] (Hardware)'': Apparatlıq támiynat termini mashina hám úskenelerdi ańlatadı. Zamanagóy informaciya sistemasında, bul kategoriyaǵa kompyuterdiń ózi hám onıń barlıq qosımsha úskeneleri kiredi. Qosımsha úskenelerge kiris hám shıǵıs quralları, saqlaw quralları hám baylanıs quralları kiredi. Kompyuterge shekemgi informaciya sistemalarında, apparatlıq támiynatqa esap kitapları hám sıya kiredi. # ''[[Programmalıq támiynat]] (Software)'': Programmalıq támiynat termini [[Kompyuter programması|kompyuter programmaların]] hám olardı qollap-quwatlaytuǵın qollanbalardı (eger bar bolsa) óz ishine aladı. Kompyuter programmaları — bul maǵlıwmatlardan paydalı informaciya islep shıǵarıw ushın sistemanıń [[apparatlıq támiynat]] bólimlerindegi sxemalardı belgili bir usılda islewge baǵdarlaytuǵın mashina oqıy alatuǵın kórsetpeler. Programmalar ulıwma alǵanda kiris/shıǵıs qurallarında, kóbinese disk yamasa lentada saqlanadı. Kompyuterge shekemgi informaciya sistemaları ushın "[[programmalıq támiynat]]" [[apparatlıq támiynat]]tıń paydalanıwǵa tayarlanıwın (mısalı, esap kitabındaǵı baǵana atamaları) hám olardı paydalanıw boyınsha kórsetpelerdi (kartochkalıq katalog ushın qollanba) óz ishine alǵan. # ''[[Maǵlıwmat]]'': Maǵlıwmat — bul sistemalar tárepinen paydalı informaciya alıw ushın qollanılatuǵın faktler. Házirgi zaman informaciyalıq sistemalarda maǵlıwmatlar kompyuterge kerek bolǵanǵa shekem diskte yamasa lentada mashina oqıy alatuǵın formatta saqlanadı. Kompyuterge shekemgi informaciyalıq sistemalarda maǵlıwmatlar adam oqıy alatuǵın formatta saqlanǵan. # ''Proceduralar'': Proceduralar — bul informaciyalıq sistemanıń jumısın basqaratuǵın qaǵıydalar. "Proceduralardıń adamlar ushın áhmiyeti, programmalıq támiynattıń apparatlıq támiynatı ushın áhmiyeti sıyaqlı" degen salıstırıw proceduralardıń sistemadaǵı ornın kórsetiw ushın jiyi qollanıladı. # ''Adamlar'': Hárbir sistema paydalı bolıwı ushın adamlarǵa mútáj. Kóbinese sistemanıń eń itibardan tıs qalǵan elementi — bul adamlar, biraq olar informaciyalıq sistemalardıń tabısqa erisiwine yamasa sátsizlikke ushırawına eń kóp tásir etetuǵın komponent bolıp esaplanadı. Buǵan "tek paydalanıwshılar ǵana emes, al kompyuterlerdi basqarıwshı hám xızmet kórsetiwshi, maǵlıwmatlardı saqlawshı hám kompyuter tarmaqların qollap-quwatlawshı adamlar da" kiredi. # ''[[Internet]]'': Internet — bul maǵlıwmatlar hám adamlardıń birikpesi. (Degen menen bul komponent sistemanıń jumıs islewi ushın mіnnetli emes.) Maǵlıwmat — bul apparatlıq támiynat penen adamlar arasındaǵı kópir. Bul jıynalǵan maǵlıwmatlardıń tek adamlar qatnasqanda ǵana informaciyaǵa aylanatuǵının ańlatadı. == Túrleri == [[Fayl:Four-Level-Pyramid-model.png|nobaý|250x250 nükte|Tórt dárejeli ierarxiya]] 1980-jıllardaǵı sabaqlıqlarda informaciyalıq sistemalardıń "klassikalıq" kórinisi shólkemniń ierarxiyasın sáwlelendiretuǵın sistemalar piramidası túrinde bolǵan, ádette piramidanıń tómengi bóleginde tranzakciyalardı qayta islew sistemaları, onnan keyin basqarıw informaciyalıq sistemaları, sheshim qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemaları hám eń joqarıda basshılıq informaciyalıq sistemaları jaylasqan. Piramida modeli dáslepki payda bolǵan waqtınan baslap paydalı bolıp qalsa da, kóplegen jańa texnologiyalar rawajlandı hám informaciyalıq sistemalardıń jańa kategoriyaları payda boldı, olardıń geyparaları dáslepki piramida modeline ańsatlıq penen sıymaydı. Bunday sistemalardıń ayırım mısalları: * [[Jasalma intellekt]] sisteması * Esaplaw platforması * Maǵlıwmatlar saqlawshısı * Sheshim qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması * Kárxana resursların jobalastırıw * Kárxana sistemaları * Ekspert sistemaları * Geografiyalıq informaciyalıq sistema * Global informaciyalıq sistema * Basqarıw informaciyalıq sisteması * Multimediyalıq maǵlıwmatlar bazası | Multimediyalıq informaciyalıq sistema * Ofis avtomatizaciyası * Processti basqarıw sisteması * Izlew sistemaları * Sociallıq informaciyalıq sistemalar Kompyuter(ge tiykarlanǵan) informaciyalıq sisteması — bul jobalastırılǵan wazıypalarınıń bir bólegin yamasa hámmesin orınlaw ushın kompyuter texnologiyasın qollanatuǵın informaciyalıq sistema. Kompyuterge tiykarlanǵan informaciyalıq sistemalardıń tiykarǵı komponentleri: * [[Apparatlıq támiynat]] — [[Kompyuter monitorı|monitor]], [[processor]], [[Printеr|printer]] hám [[klaviatura]] sıyaqlı qurılmalar bolıp, olar maǵlıwmat hám informaciyanı qabıl etiw, qayta islew hám kórsetiw ushın birgelikte isleydi. * [[Programmalıq támiynat]] — [[apparatlıq támiynat]]qa [[maǵlıwmat]]lardı qayta islewge múmkinshilik beretuǵın [[Kompyuter programması|programmalar]]. * [[Maǵlıwmatlar bazası]] — baylanıslı maǵlıwmatlardı óz ishine alǵan baylanısqan fayllar yamasa kesteler toplamı. * Tarmaqlar — hár qıylı kompyuterlerge resurslardı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın baylanıs sisteması. * Proceduralar — joqarıdaǵı komponentlerdi informaciyanı qayta islew hám qálegen nátiyjeni alıw ushın biriktiriw boyınsha buyrıqlar. Birinshi tórt komponent ([[apparatlıq támiynat]], [[programmalıq támiynat]], [[maǵlıwmatlar bazası]] hám tarmaq) informaciyalıq texnologiya platforması dep atalatuǵın túsinikti quraydı. [[Informaciyalıq texnologiya]] xızmetkerleri usı komponentlerdi qáwipsizlik ilajların, qáwip-qáterlerdi hám maǵlıwmatlardı basqarıwdı baqlaytuǵın informaciyalıq sistemalardı jaratıw ushın qollana aladı. Bul háreketler informaciyalıq texnologiya xızmetleri dep ataladı. Ayırım informaciyalıq sistemalar shólkemlerdiń bólimlerin qollap-quwatlasa, basqaları pútkil shólkemdi, al jáne basqaları shólkemler toparın qollap-quwatlaydı. Shólkem ishindegi hárbir bólim yamasa funkcional taraw óziniń qollanba programmalar yamasa informaciyalıq sistemalar toplamına iye. Bul funkcional taraw informaciyalıq sistemaları (FTIS) biznes-intellekt sistemaları hám basqarıw panelleri sıyaqlı ulıwma informaciyalıq sistemalar ushın tiykarǵı tirew bolıp xızmet etedi. Atamasınan kórinip turǵanınday, hárbir FTIS shólkemniń belgili bir funkciyasın qollap-quwatlaydı, mısalı: buxgalteriya IS, finans IS, óndiris-operaciyalardı basqarıw IS, marketing IS hám adam resursları IS. Finans hám buxgalteriya tarawında basqarıwshılar tabıslardı hám biznes iskerligin boljaw, qarjılardıń eń jaqsı derekleri hám olardı paydalanıwdı anıqlaw, sonday-aq shólkemniń tiykarınan isenimli ekenin hám barlıq finanslıq esabatlar hám hújjetlerdiń durıs ekenin tekseriw ushın IT sistemaların qollanadı. Shólkemlik informaciyalıq sistemalardıń basqa túrlerine FTIS, tranzakciyalardı qayta islew sistemaları, kárxana resursların jobalastırıw, ofis avtomatizaciya sisteması, basqarıw informaciyalıq sisteması, sheshim qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması, ekspert sisteması, basshılıq basqarıw paneli, jetkerip beriw dizbegi basqarıw sisteması hám elektron kommerciya sisteması kiredi. Basqarıw panelleri — bul shólkemniń barlıq basqarıwshıların qollap-quwatlaytuǵın informaciyalıq sistemalardıń ayrıqsha túri. Olar waqtında informaciyaǵa tez kiriw hám esabatlar túrindegi strukturalanǵan informaciyaǵa tuwrıdan-tuwrı kiriw múmkinshiligin beredi. Ekspert sistemaları belgili bir tarawda pikir júritiw qábileti, bilim hám tájiriybeni qollanıw arqalı adam-ekspert jumısın qaytalawǵa háreket etedi. == Rawajlanıw == Úlken shólkemlerdegi informaciyalıq texnologiya bólimleri bizneste informaciyalıq texnologiyalardı rawajlandırıw, qollanıw hám ámelge asırıwǵa kúshli tásir etedi. Informaciyalıq sistemanı rawajlandırıw hám paydalanıw ushın bir qatar metodologiyalar hám processler qollanılıwı múmkin. Kóplegen [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] informaciyalıq sistemanı basqıshpa-basqısh rawajlandırıw ushın sistema rawajlanıwınıń ómirlik dáwiri (SRÓD) sıyaqlı sistemalıq injeneriya usılın qollanadı. Sistema rawajlanıwınıń ómirlik ciklı basqıshlarına jobalastırıw, sistema analizi hám talaplar, sistema dizaynı, rawajlandırıw, integraciya hám testlew, ámelge asırıw hám operaciyalar, hám texnikalıq xızmet kórsetiw kiredi. Sońǵı izertlewler shólkem ishinde barlıq adam qatnasıwshıları tárepinen bunday sistemalardıń úziliksiz, kollektiv rawajlanıwın támiyinlew<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary Business Information Systems}}</ref> hám ólshewge<ref>{{Cite journal|title=Multilayered analysis of co-development of business information systems|url=http://www.jisajournal.com/content/pdf/s13174-015-0030-8.pdf}}</ref> baǵdarlanǵan. Informaciyalıq sistema shólkem ishinde (shólkemniń ózinde) islep shıǵılıwı yamasa sırttan alınıwı múmkin. Bul ayırım komponentlerdi yamasa pútkil sistemanı sırttan alıw arqalı ámelge asırılıwı múmkin<ref>{{Cite book|title=Using MIS|year=2009|publisher=Kroenke|isbn=978-0-13-713029-0|url=https://archive.org/details/usingmis00kroe}}</ref>. Ayrıqsha jaǵday — bul rawajlandırıw komandasınıń geografiyalıq jaylasıwı (ofshoring, global informaciyalıq sistema). Langeforstıń anıqlamasına sáykes, kompyuter tiykarındaǵı informaciyalıq sistema — bul lingvistikalıq sóz dizbeklerin jazıp alıw, saqlaw hám tarqatıw, sonday-aq usınday sóz dizbeklerinen juwmaqlar shıǵarıw ushın texnologiyalıq jaqtan ámelge asırılǵan qural Geografiyalıq informaciya sistemaları, jer haqqında informaciya sistemaları hám apatlar haqqında informaciya sistemaları — bul payda bolıp atırǵan informaciya sistemalarınıń mısalları, biraq olardı keń mániste keńislik informaciya sistemaları dep qarawǵa boladı. Sistema rawajlandırıw basqıshlar menen ámelge asırıladı, olar óz ishine aladı<ref>{{Cite book|title=Computer Studies|year=2008|publisher=Frederick Nyawaya|isbn=978-9966-781-24-6}}</ref>: * Máseleni tanıw hám anıqlaw * Informaciya jıynaw * Jańa sistema ushın talaplar specifikaciyası * Sistema dizaynı * Sistema qurılısı * Sistemanı ámelge asırıw * Qayta qaraw hám texnikalıq xızmet kórsetiw == Akademiyalıq pán sıpatında == Informaciya sistemaları dep atalatuǵın izertlew tarawı sistemalıq analiz hám dizayn, kompyuter tarmaqları, [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligi]], [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw]] hám sheshim qabıllawdı qollap-quwatlaw sistemaları sıyaqlı hár qıylı temalardı óz ishine aladı. Informaciyanı basqarıw biznes ónimdarlıǵı quralları, ámeliy programmalardı islep shıǵıw hám ámelge asırıw, elektron sawda, cifrlı media óndirisi, maǵlıwmatlardı qazıp alıw hám sheshim qabıllawdı qollap-quwatlawdı óz ishine alǵan biznes funkciyası tarawında [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jıynaw hám analizlewdiń ámeliy hám teoriyalıq máseleleri menen shuǵıllanadı. Baylanıs hám tarmaqlar telekommunikaciya texnologiyaları menen shuǵıllanadı. Informaciya sistemaları biznes hám kompyuter ilimin baylanıstırıp, informaciya hám esaplawdıń teoriyalıq tiykarların qollanıp, [[Informatika|kompyuter ilimi]] páni sheńberinde [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] sistemaların qurıw boyınsha hár qıylı biznes modellerin hám baylanıslı algoritmlik processlerdi úyrenedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.swinburne.edu.au/study/courses/units/Computer-and-Logic-Essentials-COS10003/local| bet = Computer and Logic Essentials — Units of study — Swinburne University of Technology — Melbourne, Australia}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www1.rmit.edu.au/courses/049802| bet = Building IT Systems — RMIT University}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.swinburne.edu.au/study/courses/units/Systems-Development-INF60003/local| bet = Systems Development — Units of study — Swinburne University of Technology — Melbourne, Australia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220705191352/https://www.swinburne.edu.au/study/courses/units/Systems-Development-INF60003/local| arxivsáne = 2022-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-dekabr }}</ref><ref>{{Citation |last=Denning |first=Peter |title=Ubiquity a new interview with Peter Denning on the great principles of computing | sáne =June 2007 |volume=2007 |issue=June |pages=1 |quote=People from other fields are saying they have discovered information processes in their deepest structures and that collaboration with computing is essential to them.}}</ref>. Kompyuter informaciya sistemaları (CIS) — bul kompyuterler hám [[algoritm]]lik processlerdi, sonıń ishinde olardıń principlerin, programmalıq hám apparatlıq támiyinlewin, qollanılıwın hám jámiyetke tásirin úyrenetuǵın taraw, al IS bolsa dizaynǵa qaraǵanda funkcionallıqqa kóbirek itibar beredi. Bir neshe IS ilimpazları informaciya sistemalarınıń tábiyatı hám tiykarları haqqında pikirlesti, olar [[Informatika|kompyuter ilimi]], injeneriya, [[matematika]], basqarıw ilimi, kibernetika hám basqa da tiykarǵı pánlerde tamır jayǵan. Informaciya sistemaların sapalı informaciya islep shıǵarıw ushın birgelikte isleytuǵın [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[maǵlıwmat]]lar, adamlar hám proceduralar jıyındısı sıpatında da anıqlawǵa boladı. === Baylanıslı terminler === [[Fayl:IS-Relationships-Chart.jpg|nobaý|Informaciya sistemalarınıń [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]], [[Informatika|kompyuter ilimi]], informaciya ilimi hám biznes penen baylanısı.]] Kompyuter ilimi sıyaqlı, basqa pánlerdi de IS penen baylanıslı hám tiykar salıwshı pánler sıpatında qarawǵa boladı. IS izertlew tarawı shólkemlerde hám jámiyette informaciya sistemalarınıń rawajlanıwın, qollanılıwın hám tásirin anıqlaytuǵın sociallıq hám texnologiyalıq qubılıslarǵa baylanıslı teoriyalar hám ámeliyatlardı úyreniwdi óz ishine aladı. Biraq, shegaralarda pánler arasında ádewir uqsaslıqlar bolıwı múmkin bolsa da, pánler háreketleriniń fokusı, maqseti hám baǵdarı boyınsha ele de ózgeshelenedi<ref name="dogpile.com">{{Web deregi | url = http://www.booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30| bet = Scoping the Discipline of Information Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160731075131/http://booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30| arxivsáne = 2016-jıl 31-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-dekabr }}</ref>. Keń kólemde, informaciya sistemaları — bul jámiyette hám shólkemlerde informaciyanı hám onıń menen baylanıslı texnologiyalardı jıynaw, islew, saqlaw, tarqatıw hám paydalanıwǵa baylanıslı strategiyalıq, basqarıw hám operaciyalıq iskerlikler diapazonın qamtıytuǵın ilimiy izertlew tarawı<ref name="dogpile.com">{{Web deregi | url = http://www.booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30| bet = Scoping the Discipline of Information Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160731075131/http://booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30| arxivsáne = 2016-jıl 31-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160731075131/http://booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30 "Scoping the Discipline of Information Systems"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [http://www.booksbw.com/books/computers/leslie-j/2006/files/informationsystems2006.pdf#page=30 the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 2016-07-31<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2017-12-04</span></span>.</cite></ref>. Informaciya sistemaları termini sanaat, mámleketlik mákemeler hám kommerciyalıq emes shólkemlerde IS bilimin qollanatuǵın shólkemlik funkciyanı súwretlew ushın da qollanıladı.<ref name="dogpile.com" /> Informaciya sistemaları kóbinese algoritmlik processler menen texnologiya arasındaǵı óz-ara tásirge tiyisli boladı. Bul óz-ara tásir shólkem shegarası ishinde yamasa shólkemler arasında júz beriwi múmkin. Informaciya sisteması — bul shólkem paydalanatuǵın texnologiya, sonday-aq shólkemlerdiń texnologiya menen óz-ara tásir etiw usılı hám texnologiyanıń shólkemniń biznes processleri menen islesiw usılı. Informaciya sistemaları [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardan]] (IT) ózgeshe, sebebi informaciya sistemasında process komponentleri menen óz-ara tásir etetuǵın informaciyalıq texnologiya komponenti bar. Bul tásildiń bir mashqalası — ol IS tarawınıń sociallıq tarmaqlar, kompyuter oyınları, mobil jeke qollanıw hám t.b. sıyaqlı ICT niń shólkemlik emes qollanılıwına qızıǵıwshılıq bildiriwine kesent etedi. IS tarawın onıń qońsı tarawlarınan ayırıwdıń basqa usılı — "Reallıqtıń qaysı aspektleri IS tarawında hám basqa tarawlarda eń áhmiyetli?" degen sorawdı beriw. Filosofiyaǵa tiykarlanǵan bul usıl tek ǵana fokus, maqset hám baǵdardı emes, al sonday-aq basqa tarawlar arasında tarawdıń abırayın, táǵdirin hám juwapkershiligin de anıqlawǵa járdem beredi. Biznes informatikası — bul baylanıslı pán bolıp, ol bir qansha mámleketlerde, ásirese Evropada jaqsı ornatılǵan. Informaciya sistemaları "túsindiriwge baǵdarlanǵan" fokusqa iye dep aytılsa da, biznes informatikası kóbirek "sheshimge baǵdarlanǵan" fokusqa iye hám [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiya]] elementlerin, qurılıs hám ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan elementlerdi óz ishine aladı. == Karera jolları == Informaciya sistemaları xızmetkerleri hár qıylı kásiplerge kirisedi: * Informaciya sisteması strategiyası * Basqarıw informaciya sistemaları — Basqarıw informaciya sisteması (MIS) — bul shólkemde sheshim qabıllaw, úylestiriw, qadaǵalaw, analiz hám informaciyanı vizualizaciyalaw ushın qollanılatuǵın informaciya sisteması. * Proektti basqarıw — Proektti basqarıw — bul belgilengen waqıtta belgili maqsetlerge erisiw hám belgili tabıs kriteriylerine juwap beriw ushın komandanıń jumısın baslaw, jobalastırıw, orınlaw, qadaǵalaw hám juwmaqlaw ámeliyatı. * Kárxana arxitekturası — Strategiyanı tabıslı islep shıǵıw hám ámelge asırıw ushın hár waqıtta kompleksli tásildi qollanıp, kárxananı analizlew, dizaynlaw, jobalastırıw hám ámelge asırıwdı ótkeriwdiń jaqsı anıqlanǵan ámeliyatı. * IS rawajlandırıw * IS shólkemlestiriw * IS konsultaciya beriw * IS qáwipsizligi * IS auditi Informaciyalıq sistema tarawında karera jollarınıń keń túrliligi bar. "Arnawlı texnikalıq bilimge hám kúshli kommunikaciya kónlikpelerine iye xızmetkerler eń jaqsı perspektivalarǵa iye boladı. Basqarıw kónlikpelerine hám biznes ámeliyatı hám principlerin túsiniwge iye xızmetkerler jaqsı múmkinshiliklerge iye boladı, sebebi kompaniyalar óz tabısların arttırıw ushın texnologiyaǵa kóbirek umtılmaqta."<ref>{{Web deregi | url = http://www.careercornerstone.org/infosys/infosys.htm| bet = Information Systems| jıl = 2008| baspaxana = Sloan Career Cornerstone Center; Alfred P. Sloan Foundation| qaralǵan sáne = 2008-jıl 2-iyun }}</ref> Informaciyalıq texnologiyalar házirgi zaman biznesin ámelge asırıw ushın áhmiyetli, ol kóp jumıs orınların usınadı. Informaciyalıq sistemalar tarawı shólkemlerde informaciya sistemaların proektlestiretuǵın hám dúzetuǵın adamlardı, sol sistemalardı paydalanatuǵın adamlardı hám sol sistemalardı basqarıwǵa juwapker adamlardı óz ishine aladı. Programmistler, biznes-analitikler, sistema analitikleri hám dizaynerler sıyaqlı dástúrli IT xızmetkerlerine bolǵan talap áhmiyetli. Informaciyalıq texnologiyalar tarawında kóp jaqsı tólenetuǵın jumıs orınları bar. Dizimniń basında bas informaciya xızmetkeri (CIO) jaylasqan. == Izertlew == Informaciyalıq sistemalar boyınsha izertlewler ulıwma alǵanda pánaralıq bolıp, informaciya sistemalarınıń jeke adamlar, toparlar hám shólkemlerdiń minez-qulqına tásirin úyreniw menen baylanıslı. Xevner hám basqalar (2004)<ref>{{Cite journal|last1=Hevner|last2=March|last3=Park|last4=Ram|year=2004|title=Design Science in Information Systems Research|url=https://archive.org/details/sim_mis-quarterly_2004-03_28_1/page/75|journal=MIS Quarterly|volume=28|issue=1|pages=75–105|doi=10.2307/25148625}}</ref> IS tarawındaǵı izertlewlerdi eki ilimiy paradigmaǵa bóldi: adam yamasa shólkem minez-qulqın túsindiretuǵın yamasa boljaytuǵın teoriyalardı islep shıǵıw hám tekseriw ushın rawajlanıw ilimi hám jańa hám innovaciyalıq artefaktlardı jaratıw arqalı adam hám shólkem múmkinshilikleriniń shegaraların keńeytetuǵın dizayn ilimi. Salvatore March hám Djerald Smit<ref>{{Cite journal|last1=March|last2=Smith|year=1995|title=Design and natural science in Information Technology (IT)|url=https://archive.org/details/sim_decision-support-systems_1995-12_15_4/page/251|journal=Decision Support Systems|volume=15|issue=4|pages=251–266|doi=10.1016/0167-9236(94)00041-2}}</ref> informaciyalıq texnologiyalardıń hár qıylı aspektlerin, sonıń ishinde izertlew nátiyjelerin (izertlew shıǵısları) hám bul izertlewlerdi ámelge asırıw boyınsha iskerliklerdi (izertlew iskerlikleri) izertlew ushın struktura usındı. Olar izertlew nátiyjelerin tómendegishe anıqladı: # Konstruktorlar — bul tarawdıń sózligin quraytuǵın túsinikler. Olar taraw ishindegi máselelerdi súwretlew hám olardıń sheshimlerin anıqlaw ushın qollanılatuǵın konceptualizaciyanı quraydı. # Model — bul konstruktorlar arasındaǵı qatnaslardı ańlatatuǵın usınıslar yamasa pikirler jıyındısı. # Metod — bul tapsırmanı orınlaw ushın qollanılatuǵın qádemler ([[algoritm]] yamasa kórsetpe) jıyındısı. Metodlar tiykarǵı konstruktorlar jıyındısına hám sheshim keńisliginiń kórsetiliwine (model) tiykarlanǵan. # Instanciyalaw — bul artefakttı óz ortalıǵında ámelge asırıw. Sonday-aq izertlew iskerlikleri tómendegilerdi óz ishine aladı: # Belgili bir tapsırmanı orınlaw ushın artefakt qurıw. # Qanday da bir progresske erisilgenin anıqlaw ushın artefakttı bahalaw. # Jumısı bahalanǵan artefakt berilgen jaǵdayda, artefakttıń óz ortalıǵında nege hám qalay islegenin yamasa islemegenin anıqlaw áhmiyetli. Sonlıqtan, IT artefaktları haqqında teoriyalar dóretiw hám olardı tiykarlaw. Informaciyalıq sistemalar pán sıpatında 30 jıldan aslam rawajlanıp kiyatırǵan bolsa da<ref>{{Cite journal|last1=Avgerou|first1=C|year=2000|title=Information systems: what sort of science is it?|url=https://archive.org/details/sim_omega_2000-10_28_5/page/567|journal=Omega|volume=28|issue=5|pages=567–579|doi=10.1016/s0305-0483(99)00072-9}}</ref>, IS (informaciyalıq sistemalar) izertlewleriniń tiykarǵı baǵdarı yamasa ózgesheligi ilimpazlar arasında ele de talqılaw máselesi bolıp qalmaqta<ref>{{Cite journal|last1=Benbasat|first1=I.|year=2003|title=The identity crisis within the IS discipline: defining and communicating the discipline's core properties|url=https://archive.org/details/sim_mis-quarterly_2003-06_27_2/page/183|journal=MIS Quarterly|volume=27|issue=2|pages=183–194|doi=10.2307/30036527}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Agarwal|first1=R.|year=2005|title=The information systems identity crisis: focusing on high- visibility and high-impact research|url=https://archive.org/details/sim_mis-quarterly_2005-09_29_3/page/381|journal=MIS Quarterly|volume=29|issue=3|pages=381–398|doi=10.2307/25148689}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=El Sawy|first1=O|year=2003|title=The IS core –IX: The 3 faces of IS identity: connection, immersion, and fusion|journal=Communications of the Association for Information Systems|volume=12|pages=588–598|doi=10.17705/1cais.01239}}</ref>. Bul talqılaw dógereginde eki tiykarǵı kózqaras bar: IS izertlewleriniń tiykarǵı máselesi retinde IT artefaktına tiykarlanǵan tar kózqaras hám dinamikalıq rawajlanıwshı kontekstke engizilgen IT nıń sociallıq hám texnikalıq aspektleri arasındaǵı óz-ara tásirge itibar qaratıwshı keń kózqaras. Úshinshi kózqaras<ref>{{Cite journal|last1=Orlikowski|first1=W.|year=2001|title=Research commentary: desperately seeking the "IT" in IT research—a call to theorizing about the IT artifact|journal=Information Systems Research|volume=12|issue=2|pages=121–134|doi=10.1287/isre.12.2.121.9700}}</ref> IS ilimpazların IT artefaktı hám onıń kontekstine teńdey itibar qaratıwǵa shaqıradı. Informaciyalıq sistemalardı úyreniw ámeliy taraw bolǵanlıqtan, sanaat ámeliyatshıları informaciya sistemaları boyınsha izertlewlerden ámeliyatta birden qollanıwǵa bolatuǵın nátiyjeler kútedi. Degen menen, bul bárqulla da usılay bola bermeydi, sebebi informaciya sistemaları izertlewshileri kóbinese ámeliyatshılar kútkeninen de kóbirek minez-qulıq máselelerin tereń izertleydi. Bul informaciya sistemaları boyınsha izertlew nátiyjelerin túsiniwdi qıyınlastırıwı múmkin hám sınǵa alıp kelgen<ref>{{Cite journal|last1=Kock|first1=N.|author-link=Ned Kock|last2=Gray|first2=P.|last3=Hoving|first3=R.|last4=Klein|first4=H.|last5=Myers|first5=M.|last6=Rockart|first6=J.|year=2002|title=Information Systems Research Relevance Revisited: Subtle Accomplishment, Unfulfilled Promise, or Serial Hypocrisy?|journal=Communications of the Association for Information Systems|volume=8|issue=23|pages=330–346|doi=10.17705/1CAIS.00823}}</ref>. Sońǵı on jılda, biznes baǵdarı Informaciya Sistemaları Funkciyasınıń (ISF) áhmiyetiniń ádewir artıwı menen sıpatlanadı, ásirese kárxana strategiyaları hám operaciyaların qollap-quwatlaw jaǵınan. Bul ónimdarlıqtı arttırıw hám qádiriyat jaratıwdı qollap-quwatlawdıń tiykarǵı faktorına aylandı. Informaciya sistemasınıń tásirlerin emes, al onıń ózin úyreniw ushın, EATPUT sıyaqlı informaciya sistemaları modelleri qollanıladı. Informaciyalıq Sistemalar izertlewshileriniń xalıqaralıq shólkemi, Informaciya Sistemaları Associaciyası (AIS) hám onıń Jurnallar boyınsha Aǵla Ilimpazlar Forumı Komiteti (2022), AIS "joqarı dárejeli" dep esaplaytuǵın 11 jurnaldıń dizimin usındı<ref>{{Web deregi | url = https://aisnet.org/page/SeniorScholarListofPremierJournals| bet = Research — Association for Information Systems (AIS)| jumıs = aisnet.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-fevral }}</ref>. AIS ke muwapıq, bul jurnallar dizimi tematikalıq, metodologiyalıq hám geografiyalıq kóp túrlilikti tán aladı. Recenziyalaw processleri qatań, redakciya keńesi aǵzaları keń tán alınǵan hám húrmetke iye, sonday-aq xalıqaralıq oqıwshılar auditoriyası hám úles qosıwshıları bar. Bul dizim basqaları menen birge lawazımdı kóteriw hám xızmet múddetin uzaytıw ushın da, ulıwma alǵanda, ilimiy jetiskenliklerdi bahalaw ushın tiykar noqat sıpatında paydalanıladı (yamasa paydalanılıwı kerek). Dúnyanıń hár túrli bólimlerinde informaciya sistemaları boyınsha bir qansha jıllıq konferenciyalar ótkeriledi, olardıń kópshiligi recenziyalanadı. AIS tikkeley Informaciya sistemaları boyınsha xalıqaralıq konferenciyanı (ICIS) hám Amerika informaciya sistemaları konferenciyasın (AMCIS) ótkeredi, al AIS penen baylanıslı konferenciyalarǵa<ref>{{Web deregi | url = http://home.aisnet.org/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=34| bet = AIS affiliated conferences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120215044835/http://home.aisnet.org/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=34| arxivsáne = 2012-jıl 15-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-fevral }}</ref> Tınısh okeanı Aziya informaciya sistemaları konferenciyası (PACIS), Evropa informaciya sistemaları konferenciyası (ECIS), Jer orta teńizi informaciya sistemaları konferenciyası (MCIS), Informaciya resursların basqarıw boyınsha xalıqaralıq konferenciya (Conf-IRM) hám Uxan elektron biznes boyınsha xalıqaralıq konferenciyası (WHICEB) kiredi. AIS bólim konferenciyalarına<ref>{{Web deregi | url = http://ais.affiniscape.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=478| bet = AIS chapter conferences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120227105218/http://ais.affiniscape.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=478| arxivsáne = 2012-jıl 27-fevral | jumıs = affiniscape.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-fevral }}</ref> Avstralaziya informaciya sistemaları konferenciyası (ACIS), Skandinaviya informaciya sistemaları konferenciyası (SCIS), Informaciya sistemaları boyınsha xalıqaralıq konferenciya (ISICO), AIS Italiya bóliminiń konferenciyası (itAIS), AIS Orta-Batıs jıllıq konferenciyası (MWAIS) hám AIS Qubla jıllıq konferenciyası (SAIS) kiredi. AITP nıń [4] bilimlendiriw boyınsha arnawlı qızıǵıwshılıq toparı bolǵan EDSIG<ref>{{Web deregi | url = http://www.edsig.org| bet = EDSIG Information Systems Educators}}</ref>, hár jılı noyabr ayında ótkeriletuǵın Informaciya sistemaları hám kompyuter bilimlendiriwi konferenciyasın<ref>{{Web deregi | url = http://www.edsigcon.org| bet = ISCAP Conferences — EDSIGCON & CONISAR| avtor = EDSIG| at = ISCAP and}}</ref> hám Informaciya sistemaların qollanbalı izertlew konferenciyasın<ref>{{Web deregi | url = http://www.conisar.org| bet = ISCAP Conferences — EDSIGCON & CONISAR| avtor = EDSIG| at = ISCAP and}}</ref> shólkemlestiredi. == Qosımsha oqıw == * Rainer, R. Kelly and Cegielski, Casey G. (2009). [http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-EHEP000323.html "Introduction to Information Systems: Enabling and Transforming Business, 3rd Edition"] Archived 2010-06-28 at the Wayback Machine * Kroenke, David (2008). [http://www.pearsonhighered.com/kroenke/ ''Using MIS — 2nd Edition'']. * Lindsay, John (2000). [http://www.oturn.net/isfi/index.html ''Information Systems — Fundamentals and Issues'']. Kingston University, School of Information Systems * Dostal, J. [https://web.archive.org/web/20090319234044/http://mict.upol.cz/skolni_informacni_systemy.pdf School information systems (Skolni informacni systemy).] In Infotech 2007 — modern information and communication technology in education. Olomouc, EU: Votobia, 2007. s. 540 — 546.  <nowiki/>[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-80-7220-301-7|978-80-7220-301-7]]. * O'Leary, Timothy and Linda. (2008). ''Computing Essentials Introductory 2008.'' McGraw-Hill on [https://web.archive.org/web/20171117143609/http://www.computing2008.com/ Computing2008.com] * Sage, S.M. "Information Systems: A brief look into history", Datamation, 63–69, Nov. 1968. — Overview of the early history of IS. == Derekler == * [https://aisnet.org/ Association for Information Systems (AIS)] * [https://ishistory.aisnet.org/ IS History website by AIS] * [https://web.archive.org/web/20091215035654/http://mitsloan.mit.edu/cisr/ Center for Information Systems Research — Massachusetts Institute of Technology] * [https://www.ercis.org/ European Research Center for Information Systems] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] disfsktsdhvx5gxxr2jfa5n6locd93x 0 21077 266087 213236 2026-08-17T18:58:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266087 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Internet_Archive_book_scanner_1.jpg|nobaý|Internet Arxiv kitap skaneri]] '''Cifrlastırıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Digitization)''<ref name="wi2">{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/whatis/definition/digitization| bet = What is digitization?| til = en| jumıs = WhatIs.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref> ‒ bul [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] [[cifrlı]] (yaǵnıy kompyuter oqıy alatuǵın) formatqa aylandırıw processi. Nátiyje — obyekt, [[súwret]], ses, hújjet yamasa signaldı (ádette analog signal) diskret noqatlar yamasa úlgiler toparın táriyipleytuǵın sanlar qatarın payda etiw arqalı alınǵan kórinisi<ref name="abc">{{Cite journal|title=The digitalization process: what has it led to, and what can we expect in the future?|url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.10-21.pdf| til =en|access-date=2022-10-14}}</ref>. Nátiyje cifrlı kórinis yamasa, anıǵıraǵı, obyekt ushın cifrlı súwret hám signal ushın cifrlı forma dep ataladı. Házirgi ámeliyatta cifrlastırılǵan [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] [[Kompyuter|cifrlı kompyuterler]] menen islewdi hám basqa operaciyalardı ápiwayılastıratuǵın eki eseli sanlar túrinde boladı, biraq cifrlastırıw ápiwayı túrde "analog dereklik materialın cifrlı formatqa aylandırıw" mánisin ańlatadı; onıń ornına onlıq yamasa basqa [[sanaq sisteması]] qollanılıwı múmkin<ref name="Bloomberg">{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/jasonbloomberg/2018/04/29/digitization-digitalization-and-digital-transformation-confuse-them-at-your-peril/| bet = Digitization, Digitalization, And Digital Transformation: Confuse Them At Your Peril| avtor = Bloomberg| at = Jason| til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Cifrlastırıw [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qayta islew, saqlaw hám jiberiw ushın ayrıqsha áhmiyetke iye, sebebi ol "hár qıylı formattaǵı barlıq túrdegi [[Informaciya túsinigi|informaciyalardı]] birdey nátiyjelilik penen tasıwǵa hám olardı aralastırıwǵa múmkinshilik beredi." Analog maǵlıwmatlar ádette turaqlıraq bolsa da, [[Cifrlı maǵlıwmatlar|cifrlı maǵlıwmatlardı]] bólisiw hám olarǵa kiriw ádewir ańsat bolıwı múmkin hám, teoriyada, eger zárúr bolǵanda jańa, turaqlı formatlarǵa kóshirilse, áwladtan-áwladqa ótiwde joǵaltıwlarsız sheksiz kóbeytiliwi múmkin. Bul imkaniyat kiriw múmkinshiligin jaqsılaw ushın institucional cifrlastırıw joybarlarınıń dúziliwine hám cifrlı saqlaw tarawınıń tez ósiwine alıp keldi<ref name=":122">{{Cite journal|doi=10.1080/01930826.2012.684504|title=The Digital Transformation of Special Collections|year=2012|last1=Daigle|first1=Bradley J.|journal=Journal of Library Administration|volume=52|issue=3–4|pages=244–264}}</ref>. Geyde cifrlastırıw hám [[cifrlı]] saqlaw bir nárse dep qáte túsiniledi. Olar hár qıylı, biraq cifrlastırıw kóbinese cifrlı saqlawdıń áhmiyetli birinshi qádemi bolıp tabıladı<ref name=":132">{{Web deregi | url = https://blogs.loc.gov/thesignal/2011/07/digitization-is-different-than-digital-preservation-help-prevent-digital-orphans/| bet = Digitization is Different than Digital Preservation: Help Prevent Digital Orphans! {{!}} The Signal| avtor = LeFurgy| at = Bill| sáne = 2011-jıl 15-iyul | jumıs = The Library of Congress| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Kitapxanalar, arxivler, muzeyler hám basqa estelik saqlaw mákemeleri názik materiallardı saqlaw hám paydalanıwshılar ushın kóbirek kiriw noqatların jaratıw maqsetinde zatlardı cifrlastıradı<ref name=":04">{{Cite journal|title=The hidden cost of digitization — things to consider}}</ref>. Bul informaciya qánigeleri ushın mashqalalar payda etedi hám sheshimler olardı ámelge asıratuǵın mákemeler sıyaqlı hár qıylı bolıwı múmkin<ref name=":202">{{Web deregi | url = https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=3phltK0AAAAJ&citation_for_view=3phltK0AAAAJ:d1gkVwhDpl0C| bet = Collaboration between libraries, archives and museums (LAMS) in the digitisation of information in South Africa| jumıs = scholar.google.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Audio hám video lentaları sıyaqlı ayırım analog materiallar óz ómir dáwiriniń aqırına jaqınlasıp atır, hám úskeneniń eskiriwi hám tasıwshınıń buzılıwı maǵlıwmatlardı qaytarıp bolmaytuǵın halǵa keltirmesten burın olardı cifrlastırıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | url = https://www.dpconline.org/handbook/moving-pictures-and-sound?Itemid=501| bet = Moving pictures and sound — Digital Preservation Handbook| til = en-gb| jumıs = www.dpconline.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Cifrlastırıw átirapında waqıt, qárejet, mádeniy tariyx máseleleri hám tariyxıy jaqtan shetke qaǵılǵan pikirler ushın ádil platforma jaratıw qatarlı mashqalalar hám nátiyjeler bar<ref name=":822">{{Cite journal|last=Hughes-Watkins|first=Lae'l| sáne =2018-05-16|title=Moving Toward a Reparative Archive: A Roadmap for a Holistic Approach to Disrupting Homogenous Histories in Academic Repositories and Creating Inclusive Spaces for Marginalized Voices|url=https://elischolar.library.yale.edu/jcas/vol5/iss1/6|journal=Journal of Contemporary Archival Studies|volume=5|issue=1|issn=2380-8845}}</ref>. Kóplegen cifrlastırıw mákemeleri bul mashqalalarǵa ózleriniń sheshimlerin islep shıǵadı<ref name=":04">{{Cite journal|title=The hidden cost of digitization — things to consider|last=Riley-Reid|first=Trevar D.|journal=Collection Building|volume=34|issue=3}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRiley-Reid2015">Riley-Reid, Trevar D. (2015). "The hidden cost of digitization — things to consider". ''Collection Building''. '''34''' (3): 89–93. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1108/CB-01-2015-0001|10.1108/CB-01-2015-0001]].</cite></ref>. Ǵalabalıq cifrlastırıw joybarları jıllar dawamında hár qıylı nátiyjelerge iye boldı, biraq ayırım mákemeler, hátte dástúrli [[Google]] Books úlgisinde bolmasa da tabısqa eristi. Elektron kitaplar basılǵan kitaplardıń satılıwına tásir etkenine qaramastan, 2017-jılǵı izertlew eki túrdiń de hár qıylı auditoriyaǵa hám qollanıw jaǵdaylarına qaratılǵanın kórsetti<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Yoo|first1=Dong Kyoon|last2=Roh|first2=James Jungbae|date=2019-03-04|title=Adoption of e-Books: A Digital Textbook Perspective|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08874417.2017.1318688|journal=Journal of Computer Information Systems| til =en|volume=59|issue=2|pages=136–145|doi=10.1080/08874417.2017.1318688|issn=0887-4417}}</ref>. 1400 den aslam universitet studentleri arasında ótkerilgen izertlewde fizikalıq ádebiyattıń tereń úyreniw ushın qolaylıraq ekenligi, al elektron kitaplardıń bos waqıtta oqıw ushın jaqsıraq tájiriybe beretuǵınlıǵı anıqlandı.<ref name=":1" /> Texnologiyalıq ózgerisler jiyi hám tez júz beriwi múmkin, sonlıqtan cifrlastırıw standartların jańalap turıw qıyın. Taraw qánigeleri óz bilimlerin házirgi zaman talabına sáykes uslaw hám pikir almasıwǵa úles qosıw ushın konferenciyalarǵa qatnasıwı hám shólkemler menen jumıs toparlarına qosılıwı múmkin<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://www.nedcc.org/preservation101/session-7/7digitization| bet = Session 7: Reformatting and Digitization| til = en| jumıs = Northeast Document Conservation Center| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. == Process == Cifrlastırıw termini kóbinese obyekt, tekst, ses, súwret yamasa dawıs sıyaqlı hár qıylı formadaǵı informaciyalar bir eki eseli kodqa aylandırılǵanda qollanıladı. Procestiń tiykarı — qabıllaw qurılması menen oynatıw qurılması arasındaǵı kelisim bolıp, bunda kórsetilgen nátiyje dáslepki deregin múmkin bolǵanınsha dál kórsetedi, al cifrlastırıwdıń artıqmashılıǵı — bul túrdegi informaciyanıń analog informaciyaǵa salıstırǵanda hesh qanday buzılıwsız jiberiliw tezligi hám dálligi bolıp tabıladı. [[Cifrlı maǵlıwmatlar|Cifrlı maǵlıwmat]] eki cifrdıń biri túrinde — 0 yamasa 1 túrinde boladı. Bular [[Bit|bitler]] dep ataladı (binary digits sóziniń qısqartılǵan túri) hám maǵlıwmattı quraytuǵın 0 hám 1 izbe-izligi baytlar dep ataladı. Analog signallar úziliksiz ózgermeli boladı, bul belgili bir waqıtta signaldıń múmkin bolǵan mánisleriniń sanında da, belgili bir [[waqıt]] aralıǵındaǵı signaldaǵı noqatlar sanında da kórinedi. Biraq, cifrlı signallar usı eki tárepten de diskret boladı — ulıwma alǵanda pútin sanlardıń shekli izbe-izligi — sonlıqtan cifrlastırıw, ámeliy jaqtan alǵanda, tek ǵana ol kórsetetuǵın signaldıń jaqınlasıwı ǵana bola aladı. Cifrlastırıw eki bólimnen ibarat: ; Diskretlestiriw : Analog signaldı A oqıw hám belgili waqıt aralıqlarında (jiyilikte) signaldıń mánisin noqatta úlgi etip alıw. Bunday hárbir oqıw úlgi dep ataladı hám bul basqıshta sheksiz dállikke iye bolıwı múmkin; ; Kvantlaw : Úlgiler belgilengen sanlar toplamına (mısalı, pútin sanlarǵa) dóńgeleklenedi, bul process kvantlaw dep ataladı. Ulıwma alǵanda, bular bir waqıtta júz beriwi múmkin, biraq olar konceptual jaqtan hár qıylı. Cifrlı pútin sanlar qatarı dáslepki analog signalǵa jaqın bolǵan analog shıǵısqa aylandırılıwı múmkin. Bunday túrlendiriw cifrdan-analogqa túrlendiriw dep ataladı. Úlgi alıw tezligi hám pútin sanlardı kórsetiw ushın paydalanılatuǵın bitler sanı cifrlastırıwdıń analog signalǵa qanshelli jaqın bolatuǵının anıqlaydı. == Mısallar == [[Fayl:Digitizing_Estonian_popular_science_magazine_Horisont.jpg|nobaý|1967-jılı yanvar ayında baspadan shıqqan Estoniya ilimiy-kópshilik "Horisont" jurnalınıń birinshi sanın cifrlastırıw]] Bul termin, mısalı, analog dereklerdi (basılǵan fotosúwretler yamasa videojazbalardı) redakciyalaw ushın kompyuterlerge skanerlewdi, obyekttiń betin 3D modellestiriwdi jaratıwshı 3D skanerlewdi, hám audio (bunda úlgi alıw tezligi kóbinese kilogercte ólshenedi) hám tekstura kartasın túrlendiriwlerdi súwretlew ushın qollanıladı. Sońǵı jaǵdayda, ádettegi fotosúwretlerdegi sıyaqlı, úlgi alıw tezligi súwrettiń ajıratımlılıǵın ańlatadı hám kóbinese dyuymge piksel menen ólshenedi. Cifrlastırıw — súwretlerdi [[Kompyuter|kompyuterde]] islew hám jiberiw ushın qolaylı formada saqlawdıń tiykarǵı usılı bolıp, ol eki ólshemli analog túpnusqalardan skanerlengen yamasa cifrlı kamera sıyaqlı súwret sensorı menen támiyinlengen qurılma, KT skaneri sıyaqlı tomografiyalıq ásbap arqalı alınǵan, yamasa 3D skanerlew qurılmasın paydalanıp avtomobil sıyaqlı haqıyqıy obyektten anıq ólshemlerdi alıw bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://digimation.com/| bet = Digimation {{!}} 3D Training and Simulation| til = en-US| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Cifrlastırıw geografiyalıq maǵlıwmat sistemasında rastrlı yamasa vektorlı súwretlerdi paydalanıp, geografiyalıq ózgesheliklerdiń cifrlı kórinislerin jasawda oraylıq áhmiyetke iye, yaǵnıy hár qıylı geografiyalıq hám sputnik súwretlerinen (rastr) yamasa dástúriy qaǵaz [[kartalar]] menen grafiklerdi (vektor) cifrlastırıw arqalı elektron kartalardı jaratıw. "Cifrlastırıw" termini jáne de [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] fayllar yamasa [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] menen toltırıw procesin súwretlew ushın qollanıladı. Bul qollanıw texnikalıq jaqtan nadurıs bolsa da, ol maqsetli maǵlıwmatlar bazalarına júklewden aldın basılǵan súwretler hám broshyuralar sıyaqlı analog dereklerdi cifrlastırıwdı óz ishine alǵan procestiń bir bólegin súwretlew ushın burın durıs qollanılǵan termin tiykarında payda bolǵan<ref name="abc">{{Cite journal|last1=Mirzagayeva|first1=Shamiya|last2=Aslanov|first2=Heydar| sáne =2022-12-15|title=The digitalization process: what has it led to, and what can we expect in the future?|url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.10-21.pdf|journal=[[Metafizika (journal)|Metafizika]]| til =en|volume=5|issue=4|pages=10–21|issn=2616-6879|oclc=1117709579|access-date=2022-10-14}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMirzagayevaAslanov2022">Mirzagayeva, Shamiya; Aslanov, Heydar (2022-12-15). [https://web.archive.org/web/20221112173332/https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5,No.4,Serial.20,pp.10-21.pdf "The digitalization process: what has it led to, and what can we expect in the future?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[Metafizika (journal)?action=edit&redlink=1|Metafizika]]''. '''5''' (4): 10–21. [[EISSN (identifier)|eISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2617-751X 2617-751X]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2616-6879 2616-6879]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1117709579 1117709579]. Archived from [https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.10-21.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 2022-11-12<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-10-14</span></span>.</cite></ref>. Cifrlastırıw jáne de kiyim tigiw tarawında qollanılıwı múmkin, bunda súwret kestelew cifrlastırıw baǵdarlamalıq quralları járdeminde qayta jaratılıp, kestelew mashinasınıń kodı sıpatında saqlanadı. Bul mashina kodı kestelew mashinasına kirgizilip, gezlemege túsiriledi. Eń kóp qollanılatuǵın format — DST faylı. Kiyim tigiw kompaniyaları jáne de kiyim úlgilerin cifrlastıradı<ref>{{Cite journal|last=Hedstrom|first=Margaret|date=1997-05-01|title=Digital Preservation: A Time Bomb for Digital Libraries|journal=Computers and the Humanities|volume=31|issue=3|pages=189–202|doi=10.1023/A:1000676723815|issn=1572-8412|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/42573/1/10579_2004_Article_153071.pdf}}</ref>. == Tariyxı == * 1957 Standart Elektron Avtomat Kompyuteri (SEAC) oylap tabıldı<ref name=":6">{{Web deregi | url = https://kodakdigitizing.com/blogs/news/what-is-the-history-of-digitization| bet = What is the History of Digitization?| jumıs = Kodak Digitizing| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Sol jılı Rassel Kirsch SEAC ke jalǵanǵan aylanbalı barabanlı skaner hám fotokóbeytkishti paydalanıp, óziniń náreste ulınıń fotosúwretinen birinshi cifrlı súwretti (176x176 piksel) jarattı. Bul súwret statiklestirgish arqalı SEAC yadında saqlanıp, katod nurlı oscilloskop arqalı kórsetildi.<ref name=":7" /> * 1971 Analog maǵlıwmatlardı cifrlı formatqa ańsat túrlendiriwge múmkinshilik bergen Zaryadtı Baylanıstırıwshı Qurılmalar oylap tabıldı.<ref name=":6" /> * 1986 JPEG formatı ústinde jumıs baslandı.<ref name=":6" /> * 1990-jıllar Kitapxanalar dúnya júzilik tor arqalı kiriw múmkinshiligin beriw ushın toplamlardı skanerlewdi basladı. == Analog signallardan cifrlı signallarǵa == Analog signallar — úziliksiz elektr signalları; cifrlı signallar — úzilikli. Analog signallar analog-cifrlıq túrlendirgish járdeminde cifrlı signallarǵa túrlendiriliwi múmkin. Analogtan cifrǵa túrlendiriw procesi eki bólimnen turadı: úlgi alıw hám kvantlaw. Úlgi alıw belgili aralıqlarda tolqın amplitudaların ólsheydi, olardı vertikal kósher boyınsha bóledi hám olarǵa sanlıq mánis beredi, al kvantlaw bolsa eki eselik mánisler arasındaǵı ólshemlerdi izlep, olardı joqarı yamasa tómen dóńgelekleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencefocus.com/science/how-do-we-convert-audio-from-analogue-to-digital-and-back/| bet = How do we convert audio from analogue to digital and back?| til = en| jumıs = BBC Science Focus Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Derlik barlıq jazılǵan muzıka cifrlastırılǵan, al [[Internet]] Kino Maǵlıwmatlar Bazasında dizimge alınǵan 500,000+ filmniń shama menen 12 procenti cifrlastırılǵan hám DVD de shıǵarılǵan<ref>{{Cite journal|doi=10.6028/jres.107.010|title=The state of the art and practice in digital preservation|url=https://archive.org/details/sim_journal-research-national-institute-standards-technology_january-february-2002_107_1/page/93|year=2002|last1=Lee|first1=K.H.|last2=Slattery|first2=O.|last3=Lu|first3=R.|last4=Tang|first4=X.|last5=McCrary|first5=V.|journal=Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology|volume=107|issue=1|pages=93–106|pmid=27446721|pmc=4865277}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1257/jep.31.3.195|title=How Digitization Has Created a Golden Age of Music, Movies, Books, and Television|year=2017|last1=Waldfogel|first1=Joel|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=31|issue=3|pages=195–214}}</ref>. Úy videoların, slaydlardı hám fotosúwretlerdi cifrlastırıw jeke multimedianı saqlaw hám bólisiwdiń keń taraǵan usılı. Slaydlar hám fotosúwretler súwret skaneri járdeminde tez skanerleniwi múmkin, biraq analog video ushın videomagnitofonnıń haqıyqıy waqıt rejiminde oynatılıp atırǵan waqıtta kompyuterge jalǵanıwın talap etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www2.computerworld.co.nz/article/89569/good-bye_vhs_hello_dvd/| bet = Good-bye, VHS; Hello, DVD| jumıs = Computerworld New Zealand| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tomsguide.com/how-to/digitize-vhs-tapes| bet = How to digitize VHS tapes| avtor = Moses| at = Jeanette D.| sáne = 2021-jıl 20-fevral | til = en| jumıs = Tom's Guide| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Slaydlar Nikon Coolscan 5000ED sıyaqlı slayd skaneri menen tezirek cifrlastırılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.nikonusa.com/en/nikon-products/product-archive/film-scanners/super-coolscan-5000-ed.html| bet = Super COOLSCAN 5000 ED {{!}} Nikon| til = en| jumıs = www.nikonusa.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Cifrlastırıwdıń jáne bir mısalı — Shveycariyanıń Luganodaǵı Milliy Fonotekası tárepinen islep shıǵılǵan VisualAudio procesi, olar plastinkanıń joqarı ajıratımlılıqtaǵı fotosúwretin skanerlew arqalı islengen súwretten sesti shıǵarıp alıp, qayta tikley aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fonoteca.ch/index_en.htm| bet = Swiss National Sound Archives| jumıs = www.fonoteca.ch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Analog lentanıń buzılıwınan aldın yamasa zıyan kelgennen keyin cifrlastırıw, keleshek áwladlardıń úyreniwi hám zawıqlanıwı ushın jergilikli hám dástúriy mádeniy muzıkanıń jalǵız nusqaların saqlap qalıwı múmkin<ref name=":114">{{Cite journal|last1=Breeding|first1=Marshall| sáne =2014-11-01|title=Ongoing Challenges in Digitization|url=https://librarytechnology.org/document/20128|journal=Computers in Libraries| til =en|volume=34|issue=9|pages=16–18}}</ref>. == Analog tekstlerden cifrlı tekstlerge == [[Fayl:Book_scanner_digitization_lab_university_of_Liège_(2).jpg|alt=Image of a rare book in a book scanner where it will be digitized.|nobaý|Belgiyanıń Lej Universitetiniń cifrlastırıw laboratoriyasındaǵı kitap skaneri]] Akademiyalıq hám kópshilik kitapxanalar, fondlar hám Google sıyaqlı jeke kompaniyalar eski baspa kitaplardı skanerlep, olardı gilt sózler menen izlew múmkin bolıwı ushın optikalıq háriplerdi tanıw (OCR) texnologiyaların qollanbaqta, biraq 2006-jılǵa kelip tek hár 20 teksttiń birewi ǵana cifrlastırılǵan edi. Kitapxanashılar hám arxivshiler bul statistikanı kóbeytiw ústinde islep atır hám 2019-jılı 1923-jıldan 1964-jılǵa shekem baspadan shıqqan hám kópshilik múlkine aylanǵan 480,000 kitaptı cifrlastırıwdı basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.openculture.com/2019/09/libraries-archivists-are-digitizing-480000-books.html| bet = Libraries & Archivists Are Digitizing 480,000 Books Published in 20th Century That Are Secretly in the Public Domain {{!}} Open Culture| avtor = | at = | til = en-US| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. Arnawlı toplamlarda saqlanǵan baspadan shıqpaǵan qoljazbalar hám basqa da siyrek ushırasatuǵın qaǵazlar hám hújjetler kitapxanalar hám arxivler tárepinen cifrlastırılmaqta<ref>{{Cite journal|doi=10.1080/0361526X.2017.1329178|title=Improving Access and "Unhiding" the Special Collections|last=Tam|first=Marcella|journal=The Serials Librarian|volume=73|issue=2|pages=179–185}}</ref>. Cifrlastırıw arxivlik súwretke túsiriwdiń basqa variantların, mısalı, Milliy Arxiv hám Jazbalar Basqarması (NARA) sıyaqlı mákemeler tárepinen bul resurslardı saqlaw hám olarǵa kiriw múmkinshiligin beriw ushın ele de qollanılıp atırǵan mikrofilmge túsiriwdi tolıq almastırǵan joq<ref>{{Web deregi | url = https://www.archives.gov/preservation/formats/microfilming.html| bet = Microfilm| sáne = 2016-jıl 15-avgust | til = en| jumıs = National Archives| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ala.org/alcts/resources/collect/serials/microforms01| bet = 1. Microforms in Libraries and Archives| avtor = CMCCONNELL| sáne = 2013-jıl 16-avgust | til = en| jumıs = Association for Library Collections & Technical Services (ALCTS)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. == Standartlar == Cifrlastırıw turaqlı taraw emes hám standartlar jańa [[Texnika|texnologiya]] menen birge ózgeredi, sonlıqtan jańa rawajlanıwlardan xabardar bolıp turıw cifrlastırıw menedjerleriniń wazıypası<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://www.nedcc.org/preservation101/session-7/7digitization| bet = Session 7: Reformatting and Digitization| til = en| jumıs = Northeast Document Conservation Center| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nedcc.org/preservation101/session-7/7digitization "Session 7: Reformatting and Digitization"]. ''Northeast Document Conservation Center''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-04-14</span></span>.</cite></ref>. Hárbir cifrlastırıw joybarı hár qıylı bolsa da, óz-ara islesiw múmkinshiligi hám paydalanıwshılardıń kiriw múmkinshiligin eń jaqsı támiyinlew ushın formatlar, metamaǵlıwmatlar, sapa, atama beriw hám fayllardı saqlawdıń ulıwma standartları qollanılıwı kerek. Cifrlastırıw kóbinese cifrlı saqlawdıń birinshi basqıshı bolǵanlıqtan, cifrlıq fayllardı qalay qollaw haqqındaǵı máseleler mákeme standartlarında kórip shıǵılıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3xzrk4svvblssglg5n4z7835uxqgmrj 0 21078 266255 213237 2026-08-18T00:32:08Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266255 wikitext text/x-wiki '''Informaciyalıq jámiyet''' ''([[Inglis tili|ingl]]. information society)'' ‒ bul [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] paydalanıw, jaratıw, tarqatıw, qayta islew hám birlestiriw áhmiyetli iskerlik bolǵan jámiyet yamasa submádeniyat<ref>{{Cite book|last=Soll, Jacob, 1968-|title=The information master : Jean-Baptiste Colbert's secret state intelligence system|date=2009|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-02526-8|oclc=643805520}}</ref>. Onıń tiykarǵı háreketlendiriwshi kúshleri — informaciya hám kommunikaciya texnologiyaları bolıp, olar informaciyanıń hár qıylı formalarınıń tez ósiwine alıp keldi. Bul teoriyanıń tárepdarları bul texnologiyalar [[bilimlendiriw]], [[ekonomika]], [[densawlıqtı saqlaw]], húkimet, sıyaqlı sociallıq shólkemlesiwdiń eń áhmiyetli formalarına tásir etip atır dep esaplaydı. Jámiyettiń bul formasına qatnasa alatuǵın adamlar geyde kompyuter paydalanıwshıları yamasa K.Mossberger tárepinen "Internetti úziliksiz hám nátiyjeli paydalanatuǵınlar" dep anıqlanǵan cifrlı puqaralar dep ataladı. Bul adamzattıń jámiyettiń jańa hám basqasha basqıshına kirip atırǵanın kórsetiw ushın anıqlanǵan onlaǵan internet terminleriniń biri<ref name="Beniger 1986">{{Cite book|title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society|url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse|last=Beniger|date=1986|publisher=Harvard University Press}}</ref>. Bul turaqlı ózgeristiń ayırım belgileri texnologiyalıq, ekonomikalıq, kásiplik, keńislik, mádeniy yamasa bulardıń hámmesiniń birikpesi bolıwı múmkin<ref name=":0">{{Cite book|title=Theories of the Information Society}}</ref>. Informaciyalıq jámiyet sanaat jámiyetiniń dawamshısı sıpatında qaraladı. Buǵan jaqın túsinikler — postindustrial jámiyet (postfordizm), postmodern jámiyeti, kompyuter jámiyeti hám bilim jámiyeti, telematikalıq jámiyet, tamasha kórsetiw jámiyeti (postmodernizm), Informaciyalıq Revolyuciya hám Informaciya Dáwiri, tarmaq jámiyeti. == Anıqlama == Házirgi waqıtta informaciyalıq jámiyet dep neni anıq anıqlaw múmkin hám bul terminge neni kirgizbew kerekligi haqqında ulıwma qabıl etilgen túsinik joq. Kópshilik teoretikler transformaciyanıń 1970-jıllar, Socialistlik Shıǵıstıń 1990-jıllardıń basındaǵı ózgerisleri hám házirgi kúndegi tiykarǵı tarmaq principlerin qáliplestirgen 2000-jıllar dáwiri arasında baslanǵanın hám házirgi waqıtta jámiyetlerdiń islew usılın túp-tiykarınan ózgertip atırǵanın moyınlaydı. [[Informaciyalıq texnologiya]] internetten de keńirek, sebebi [[Internet|internetti]] joybarlaw hám paydalanıw principleri basqa tarawlarǵa da tásir etedi, hám belgili bir medianıń yamasa óndiristiń belgili bir usıllarınıń tásiri qanshelli úlken ekenligi haqqında pikir alısıwlar bar. Frenk Vebster informaciyalıq jámiyetti anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin bolǵan informaciyanıń bes tiykarǵı túrin atap ótedi: texnologiyalıq, [[Ekonomika|ekonomikalıq]], kásiplik, keńisliklik hám mádeniy.<ref name=":0" /> Vebsterdiń pikirinshe, informaciyanıń tábiyatı biziń búgingi jasaw tárizimizdi ózgertti. Biziń ózimizdi qalay tutıwımız teoriyalıq [[bilim]] hám [[Informaciya túsinigi|informaciya]] dógereginde toplanǵan. Kasivulaya hám Gomo (Makerere Universiteti) informaciyalıq jámiyetler — bul ekonomikalıq, sociallıq, mádeniy hám siyasiy transformaciya ushın informaciyalıq texnologiyalardı paydalanıwdı kúsheytken jámiyetler ekenligin aytıp ótedi. 2005-jılı húkimetler Tunis Minnetlemesinde Informaciyalıq Jámiyet tiykarlarına sadıqlıǵın tastıyıqladı hám Informaciyalıq Jámiyet ushın Tunis Kún Tártibinde ámelge asırıw hám baqlaw tiykarların belgilep berdi. Ásirese, Tunis Kún Tártibi birinshi basqıshta sheshilmegen rawajlanıw ushın IKT lardı qarjılandırıw hám Internetti basqarıw máselelerin qarap shıqtı. Antonio Negri sıyaqlı ayırım adamlar informaciyalıq jámiyetti adamlar materiallıq emes miynet etetuǵın jámiyet sıpatında táriyipleydi<ref>{{Citation |title=Magic Lantern Empire: Reflections on Colonialism and Society |date=2017-12-31 |work=Magic Lantern Empire |pages=148–160 |publisher=Cornell University Press |doi=10.7591/9780801468230-009 |isbn=978-0-8014-6823-0}}</ref>. Bul arqalı olar [[bilim]] yamasa mádeniy artefaktlardı islep shıǵarıwdı názerde tutqan bolıp kórinedi. Bul modeldiń bir mashqalası — ol jámiyettiń materiallıq hám tiykarınan sanaat tiykarın itibarǵa almaydı. Degen menen, ol jumısshılar ushın bir mashqalanı, yaǵnıy bul jámiyettiń islewi ushın qansha dóretiwshi adam kerek ekenligin kórsetedi. Mısalı, kóp sanlı ataqsız adamlardıń ornına bir neshe juldız orınlawshılar jetkilikli bolıwı múmkin, sebebi sol orınlawshılardıń jumısın ańsat tarqatıw múmkin, bul barlıq ekinshi dárejeli qatnasıwshılardı bazardıń tómengi qatlamına túsirip taslaydı. Házirgi waqıtta baspagerlerdiń tek eń kóp satılatuǵın avtorların járiyalawı hám — hátte olar turaqlı satılsa da — qalǵanlarınan qashıwǵa háreket etiwi ádettegi jaǵdayǵa aylandı. Filmler kóbirek hám kóbirek, tarqatıw kóz-qarasınan, birinshi háptedegi kórsetkishleri menen bahalanbaqta, kóp jaǵdaylarda awızdan-awızǵa tarqalıp rawajlanıw múmkinshiligin joq etpekte. Maykl Baklend óziniń "Informaciya hám Jámiyet" kitabında jámiyettegi [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] táriyipleydi. Baklend informaciyanıń hárbir adamnıń jeke tájiriybesine baylanıslı hár qıylı túsindiriliwi múmkin degen pikirdi bildiredi<ref>{{Cite book|last1=Buckland|first1=Michael|title=Information in Society|url=https://archive.org/details/informationsocie0000buck|date=March 3, 2017|publisher=MIT Press}}</ref>. [[Informaciya túsinigi|Informaciya]] metaforaları hám texnologiyaları óz-ara baylanısta alǵa jıljıytuǵının esapqa alıp, ayırım jámiyetlerdi (ásirese yapon jámiyetin) biz onı sonday dep oylaǵanımız ushın informaciyalıq jámiyet dep táriyipley alamız. "Informaciya" sózi kóp hár qıylı usıllarda túsindiriliwi múmkin. Baklendtiń "Informaciya hám Jámiyet" kitabına muwapıq, mánislerdiń kópshiligi adamzat biliminiń úsh kategoriyasına kiredi: bilim sıpatındaǵı informaciya, process sıpatındaǵı informaciya hám zat sıpatındaǵı informaciya<ref name=":1">{{Cite book|title=Information and Society|url=https://archive.org/details/informationsocie0000buck|last=Buckland|first=Michael|publisher=MIT Press|year=2017|location=Cambridge, MA|pages=[https://archive.org/details/informationsocie0000buck/page/22 22]}}</ref>. Solay etip, Informaciyalıq Jámiyet búgingi jámiyette kommunikaciya hám informaciyaǵa berilgen sociallıq áhmiyetke tiykarlanadı, bunda sociallıq, ekonomikalıq hám mádeniy qatnasıqlar qamtılǵan<ref name=":2">{{Cite journal|last=Polo Roca|first=Andoni|date=2020-06-29|title=Information Society, Digital Society, Control Society|url=http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05|journal=Basque Journal of Sociology and Political Science|issue=68|page=53|doi=10.18543/inguruak-68-2020-art05|issn=0214-7912}}</ref>. Informaciyalıq Jámiyette informaciyanı jıynaw, qayta islew hám xabarlasıw processi onı sıpatlaytuǵın tiykarǵı element bolıp tabıladı. Solay etip, bunday jámiyette onıń úlken kópshiligi xızmet kórsetiwge baǵıshlanadı hám bul xızmetler informaciyanı qayta islew, tarqatıw yamasa paydalanıwdan ibarat boladı<ref name=":2">{{Cite journal|last=Polo Roca|first=Andoni|date=2020-06-29|title=Information Society, Digital Society, Control Society|url=http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05|journal=Basque Journal of Sociology and Political Science|issue=68|page=53|doi=10.18543/inguruak-68-2020-art05|issn=0214-7912}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPolo_Roca2020">Polo Roca, Andoni (2020-06-29). [http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05 "Information Society, Digital Society, Control Society"]. ''Basque Journal of Sociology and Political Science'' (68): 53. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.18543/inguruak-68-2020-art05|10.18543/inguruak-68-2020-art05]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0214-7912 0214-7912]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:225651269 225651269].</cite></ref>. == Jámiyette kompyuter informaciyasınıń ósiwi == [[Fayl:Internet_users_per_100_inhabitants_ITU.svg|nobaý|360x360 nükte|{{center|'''Internet users per 100 inhabitants'''}}<small>Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Birlespesi.</small>]] [[Fayl:Hilbert_InfoGrowth.png|oñğa|nobaý|360x360 nükte|Dúnya júzi boyınsha saqlanǵan maǵlıwmatlardıń muǵdarı 1980-jıllardan baslap úlken ólshemde arttı hám 2007-jılǵa kelip, onıń 94% [[cifrlı]] túrinde saqlandı.]] Texnologiyalıq jaqtan baylanısqan [[Informaciya túsinigi|informaciyanıń]] muǵdarınıń ósiwi hár qıylı jollar menen ólshengen, sonıń ishinde jámiyettiń informaciyanı saqlaw, informaciyanı jetkeriw hám informaciyanı esaplaw ushın texnologiyalıq imkaniyatları arqalı<ref>{{Cite journal|last=Hilbert|first=M.|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|pages=60–65}}</ref>. Esaplawlar boyınsha, dúnyanıń informaciyanı saqlaw boyınsha texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jıldaǵı 2.6 (optimal qısılǵan) eksabayttan, yaǵnıy 1986-jılı adam basına 730-MB CD-ROM diskinen kem bolǵan muǵdardan (adam basına 539 MB), 2007-jılı 295 (optimal qısılǵan) eksabaytqa deyin ósti. Bul 2007-jılı adam basına 60 CD-ROM diskine teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı keledi<ref name="Hilbertvideo2011">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = "video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2013-jıl 21-fevral | sáne = 2011-jıl 11-iyun | jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-noyabr }}</ref> hám jılına ortasha 25% ósim tezligin kórsetedi. 2007-jılı dúnyanıń bir tárepleme translyaciya tarmaqları arqalı informaciya alıw boyınsha ulıwma texnologiyalıq imkaniyatı kúnine adam basına 174 [[Gazeta|gazetaǵa]] teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı kelgen.<ref name="HilbertLopez2011" /> Dúnyanıń eki tárepleme [[telekommunikaciya tarmaqları]] arqalı informaciya almasıw boyınsha ulıwma nátiyjeli imkaniyatı 1986-jılı 281 petabayt (optimal qısılǵan) informaciyanı, 1993-jılı 471 petabayttı, 2000-jılı 2.2 (optimal qısılǵan) eksabayttı hám 2007-jılı 65 (optimal qısılǵan) eksabayttı quradı, bul 2007-jılı kúnine adam basına 6 gazetaǵa teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı keledi<ref name="Hilbertvideo2011">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = "video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2013-jıl 21-fevral | sáne = 2011-jıl 11-iyun | jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo ""video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010"]. ''[[YouTube]]''. 11 June 2011. [https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo Archived] from the original on 2013-02-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-11-29</span></span>.</cite></ref>. Dúnyanıń adam basqarıwındaǵı ulıwma maqsetli kompyuterler menen informaciyanı esaplaw boyınsha texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jıldaǵı 3.0 × 10^8 MIPS ten 2007-jılı 6.4 x 10^12 MIPS ke deyin ósti, sońǵı eki on jıllıqta jılına 60% dan artıq eń joqarı ósim tezligin kórsetti. Djeyms R. Beniger házirgi jámiyette informaciyanıń zárúrligin tómendegishe táriyipleydi: "Materiallıq processlerdi jansız energiya dereklerin qollanıw arqalı industrializaciyalaw nátiyjesinde payda bolǵan anaǵurlım artqan qadaǵalaw zárúrligi, erte industrial dáwirde (1740-1830) avtomatik keri baylanıs texnologiyasınıń tez rawajlanıwına sebep bolǵan bolıwı múmkin" (174-bet) "Hátte jetilisken keri baylanıs qadaǵalawı menen de, óndiristiń shiyki zatlarınıń kiris maǵlıwmatları sıpatında ǵana emes, al sonıń menen birge aqırǵı tutınıwǵa tarqatılatuǵın shıǵıs maǵlıwmatları sıpatında da materiya hám energiyanı qayta islewdiń jetilisken usılları bolmaǵanda, sanaat rawajlana almaǵan bolar edi."(175-bet)<ref name="Beniger 1986">{{Cite book|title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society|year=1986|url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse|last=Beniger|first=James R.| sáne =1986|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBeniger1986">[[James R. Beniger|Beniger, James R.]] (1986). [[The Control Revolution|''The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society'']]. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.</cite></ref> == Informaciyalıq jámiyet modeliniń rawajlanıwı == [[Fayl:Clark's_Sector_Model.png|oñğa|nobaý|450x450 nükte|Kolin Klarktıń texnologiyalıq ózgeriske ushıraǵan ekonomikanıń sektor modeli. Keyingi basqıshlarda ekonomikanıń Tórtinshi sektorı ósedi.]] Informaciyalıq jámiyet túsinigin rawajlandırǵan dáslepki adamlardıń biri ekonomist Fric Maxlup boldı. 1933-jılı Fric Maxlup patentlerdiń izertlewlerge tásirin úyreniwdi basladı. Onıń jumısı 1962-jılı "AQSHta bilimniń islep shıǵarılıwı hám tarqatılıwı" atlı izertlewde juwmaqlandı. Bul kitap keń kólemde tán alındı<ref>{{Cite journal|pmc=227258|date=1983|last1=Crawford|first1=S.|title=The origin and development of a concept: The information society|journal=Bulletin of the Medical Library Association|volume=71|issue=4|pages=380–385|pmid=6652297}}</ref> hám aqır-aqıbette rus hám yapon tillerine awdarıldı. Yaponlar da informaciyalıq jámiyetti izertledi. Texnologiyalar hám olardıń házirgi jámiyettegi roli ilimiy ádebiyatlarda hár qıylı atamalar hám túsinikler menen talqılanǵan. Bul bólimde olardıń ayırımları menen tanısamız. [[Bilim]] yamasa informaciya ekonomikası, postindustrial jámiyet, postmodern jámiyet, tarmaq jámiyeti, informaciya revolyuciyası, informaciyalıq kapitalizm, tarmaq kapitalizmi hám usıǵan uqsas ideyalar sońǵı bir neshe on jıllıqlar dawamında dodalanıp kelmekte. Fric Maxlup (1962) bilim industriyası túsinigin kirgizdi. Ol bilim sektorınıń bes tarawın ajıratpastan aldın patentlerdiń izertlewlerge tásirin úyreniwdi basladı: [[bilimlendiriw]], izertlew hám rawajlandırıw, ǵalaba xabar quralları, informaciyalıq texnologiyalar, informaciyalıq xızmetler. Usı kategoriyalastırıwǵa tiykarlanıp, ol 1959-jılı AQSHta ulıwma milliy ónimniń 29 procenti bilim industriyalarında islep shıǵarılǵanın esapladı<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the 11th International Conference on Intellectual Capital, Knowledge Management and Organizational Learning|last=Rooney|first=Jim|publisher=Academic Conferences and Publishing International Limited|year=2014|isbn=978-1-910309-71-1|location=UK|pages=261}}</ref><ref>{{Cite book|last=Machlup|first=Fritz|title=The Production and Distribution of Knowledge in the United States|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ}}</ref>.  === Ekonomikalıq ótiw === Piter Druker materiallıq tovarlarǵa tiykarlanǵan ekonomikadan bilimge tiykarlanǵan ekonomikaǵa ótiw júz berip atırǵanın tastıyıqlaǵan. Mark Porat informaciya ekonomikasınıń birinshi (informaciya tovarları hám xızmetleri, olar tikkeley informaciyanı islep shıǵarıw, tarqatıw yamasa qayta islewde qollanıladı) hám ekinshi sektorın (húkimet hám informaciyalıq emes firmalar tárepinen ishki tutınıw ushın islep shıǵarılǵan informaciyalıq xızmetler) ajıratadı. Porat informaciya ekonomikasınıń indikatorı sıpatında birinshi hám ekinshi informaciya sektorınıń ulıwma milliy ónimge qosqan ulıwma qosımsha qunın paydalanadı. EHXSH (OECD) ulıwma ekonomikadaǵı informaciya ekonomikasınıń úlesin esaplaw ushın Porattıń anıqlamasın qollanǵan (mısalı, EHXSH 1981, 1986). Usınday indikatorlarǵa tiykarlanıp, informaciyalıq jámiyet ulıwma milliy ónimniń yarımınan kóbisi islep shıǵarılatuǵın hám jumıs islewshilerdiń yarımınan kóbisi informaciya ekonomikasında isker bolǵan jámiyet sıpatında anıqlanǵan. Daniel Bell ushın xızmetler hám informaciya islep shıǵaratuǵın jumısshılardıń sanı jámiyettiń informaciyalıq xarakterin kórsetetuǵın indikator bolıp tabıladı. "Postindustrial jámiyet xızmetlerge tiykarlanǵan. (...) Bunda áhmiyetli bolǵanı shiyki kúsh yamasa energiya emes, al informaciya. (...) Postindustrial jámiyet — bul jumıs islewshilerdiń kópshiligi materiallıq tovarlar islep shıǵarıwǵa qatnaspaytuǵın jámiyet". Alen Turen 1971-jılı-aq postindustrial jámiyet haqqında aytqan edi. "Postindustrial jámiyetke ótiw materiallıq tovarlar yamasa hátte 'xızmetler' islep shıǵarıwdan góre, qunlılıqlardı, mútájliklerdi, kóz-qaraslardı ózgertetuǵın simvollıq tovarlar islep shıǵarıwǵa investiciya salıw nátiyjesinde júzege keledi. Industrial jámiyet islep shıǵarıw quralların ózgertken edi: postindustrial jámiyet islep shıǵarıwdıń maqsetlerin, yaǵnıy mádeniyat ózgertedi. (...) Bul jerde sheshiwshi punkt sonnan ibarat, postindustrial jámiyette pútkil ekonomikalıq sistema jámiyettiń ózine qaratılǵan aralasıwınıń obyekti bolıp tabıladı. Sonlıqtan biz onı baǵdarlamalastırılǵan jámiyet dep atay alamız, sebebi bul sóz dizbegi onıń basqarıw, islep shıǵarıw, shólkemlestiriw, bólistiriw hám tutınıw modellerin jaratıw uqıplılıǵın ańlatadı, solay etip bunday jámiyet óziniń barlıq funkcional dárejelerinde tábiyiy nızamlar yamasa mádeniy ózgesheliklerdiń nátiyjesi emes, al jámiyettiń ózi ámelge asırǵan hárekettiń ónimi sıpatında kórinedi" (Turen 1988: 104). Baǵdarlamalastırılǵan jámiyette mádeniy qayta islep shıǵarıw tarawı da, sonıń ishinde informaciya, tutınıw, densawlıqtı saqlaw, izertlew, bilimlendiriw sıyaqlı aspektler de industrializaciyalanadı. Házirgi jámiyettiń ózine tásir etiw uqıplılıǵınıń artıwı Turen ushın jámiyettiń islep shıǵarıwdıń tez pát penen úlken bóleklerin qayta investiciyalawın hám solay etip ózin islep shıǵarıwın hám ózgertiwin ańlatadı. Bul Turenniń koncepciyasın Daniel Belldiń koncepciyasınan ádewir parıqlandıradı, sebebi Bell jámiyettiń nátiyjeli islewi ushın informaciyanı qayta islew hám payda etiw uqıplılıǵına itibar qaratqan edi. Jan-Fransua Liotar "sońǵı bir neshe on jıllıqlar dawamında bilim islep shıǵarıwdıń tiykarǵı kúshine aylandı" dep tastıyıqlaǵan. Bilim tovarǵa aylanatuǵın edi. Liotardıń aytıwınsha, postindustrial jámiyet bilimdi qarapayım adamǵa qoljetimli etedi, sebebi bilim hám informaciyalıq texnologiyalar jámiyetke tarqalıp, oraylasqan strukturalar hám toparlardıń Úlken Áńgimelerin buzadı. Liotar bul ózgerip baratırǵan jaǵdaylardı postmodern jaǵday yamasa postmodern jámiyet dep ataydı. Bell sıyaqlı, Peter Otto hám Filipp Zonntag (1985) informaciyalıq jámiyet — bul jumıs islewshilerdiń kópshiligi informaciyalıq jumıslarda isleytuǵın jámiyet, yaǵnıy olar energiya hám materiya menen emes, al informaciya, signallar, simvollar hám súwretler menen kóbirek islesiwi kerek bolǵan jámiyet dep aytadı. Radovan Rixta (1977) jámiyet xızmetler, bilimlendiriw hám dóretiwshilik iskerlikke tiykarlanǵan ilimiy civilizaciyaǵa aylanǵanın tastıyıqlaydı. Bul ózgeris texnologiyalıq progress hám kompyuter texnologiyasınıń áhmiyetiniń artıwına tiykarlanǵan ilimiy-texnologiyalıq transformaciyanıń nátiyjesi bolar edi. Ilim hám texnologiya islep shıǵarıwdıń tikkeley kúshlerine aylanar edi (Aristovnik 2014: 55). Niko Ster (1994, 2002a, b) bilim jámiyetinde jumıslardıń kópshiligi bilim menen islesiwdi óz ishine alatuǵının aytadı. "Házirgi jámiyetti ilimiy hám texnologiyalıq bilimniń onıń barlıq turmıs tarawlarına hám institutlarına keń kólemde enip barıwına tiykarlanǵan bilim jámiyeti sıpatında táriyiplewge boladı" (Ster 2002b: 18). Ster ushın bilim — bul sociallıq háreket ushın imkaniyat. Ilim tikkeley óndiriwshi kúshke aylanar edi, bilim endi tiykarınan mashinalarda sáwlelenbeydi, al bilimdi ańlatatuǵın álleqashan menshiklengen tábiyat belgili dizaynlar hám baǵdarlamalarǵa muwapıq qayta dúziler edi (Sol jerde: 41-46). Ster ushın bilim jámiyetiniń ekonomikası tiykarınan materiallıq kirisler menen emes, al simvollıq yamasa bilimge tiykarlanǵan kirisler menen háreketke keltiriledi (Sol jerde: 67), bilim menen islesiwdi óz ishine alatuǵın kóp sanlı kásipler hám tómen kognitiv uqıplılıqlardı, sonday-aq óndiriste talap etetuǵın jumıslardıń azayıp baratırǵan sanı bolar edi (Ster 2002a). Alvin Toffler de bilimniń informaciyalıq jámiyet ekonomikasında oraylıq resurs ekenin tastıyıqlaydı: "Úshinshi Tolqın ekonomikasında, oraylıq resurs — maǵlıwmatlardı, informaciyanı, súwretlerdi, simvollardı, mádeniyattı, ideologiyanı hám qádiriyatlardı keń qamtıytuǵın bir sóz — bul háreketke keltiriwshi bilim" (Dayson/Gilder/Keyvort/Toffler 1994). Jigirmalanshı ásirdiń aqırında tarmaq jámiyeti túsinigi informaciyalıq jámiyet teoriyasında áhmiyetke iye boldı. Manuel Kastels ushın tarmaq logikası informaciya, keń tarqalǵanlıq, iykemlilik hám jaqınlasıw menen birge informaciyalıq texnologiya paradigmasınıń oraylıq ózgesheligi bolıp tabıladı (2000a: 69ff). "Informaciyalıq jámiyettiń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri onıń tiykarǵı strukturasınıń tarmaq logikası bolıp, bul 'tarmaq jámiyeti' túsiniginiń qollanılıwın túsindiredi" (Kastels 2000: 21). "Tariyxıy tendenciya sıpatında, Informaciya dáwirindegi ústem funkciyalar hám processler tez pát penen tarmaqlar dógereginde shólkemlestirilmekte. Tarmaqlar biziń jámiyetlerimizdiń jańa sociallıq morfologiyasın quraydı, hám tarmaq logikasınıń tarqalıwı islep shıǵarıw, tájiriybe, biylik hám mádeniyat processleriniń islewin hám nátiyjelerin ádewir ózgertedi" (Kastels 2000: 500). Kastels ushın tarmaq jámiyeti informacionalizmniń, jańa texnologiyalıq paradigmanıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Yan Van Deyk (2006) tarmaq jámiyetin "barlıq dárejelerde (jeke, topar/shólkemlestiriwshilik hám jámiyetlik) shólkemlestiriwdiń tiykarǵı usılın támiyinleytuǵın sociallıq hám media tarmaqlar infrastrukturasına iye sociallıq formaciya" dep anıqlaydı. "Bul tarmaqlar tez pát penen usı formaciyanıń barlıq bólimlerin yamasa bóleklerin (jeke adamlar, toparlar hám shólkemler) baylanıstırmaqta" (Van Deyk 2006: 20). Van Deyk ushın tarmaqlar jámiyettiń nerv sistemasına aylanǵan, al Kastels tarmaq jámiyeti túsinigin kapitalistlik transformaciya menen baylanıstırsa, Van Deyk onı tábiyat hám jámiyette tarmaqlardıń tez pát penen keńeyiwi hám tıǵızlanıwınıń logikalıq nátiyjesi dep esaplaydı.Darin Barni bul atamanı eki tiykarǵı ózgeshelikke iye jámiyetlerdi sıpatlaw ushın qollanadı: "Birinshi ózgeshelik — bul jámiyetlerde rawajlanǵan — derlik pútkilley cifrlı — tarmaqlastırılǵan kommunikaciya hám informaciyanı basqarıw/tarqatıw texnologiyalarınıń bar bolıwı, bul texnologiyalar kóbeyip baratırǵan sociallıq, siyasiy hám ekonomikalıq ámeliyatlardı baylanıstırıwshı tiykarǵı infrastrukturanı quraydı. (...) Tarmaq jámiyetleriniń ekinshi, bálkim qızıǵıraq ózgesheligi — bul jámiyetler arasında (hám olardıń ishinde) tarmaqlardıń adamzat shólkemlesiwi hám qatnasıǵınıń tiykarǵı forması sıpatında keń kólemli sociallıq, siyasiy hám ekonomikalıq konfiguraciyalar hám birlespeler arqalı qayta islep shıǵarılıwı hám institucionallasıwı". === Sınlar === Informaciyalıq jámiyet, postmodern jámiyeti, bilim jámiyeti, tarmaq jámiyeti, postindustrial jámiyeti hám t.b. usaǵan túsiniklerge qaratılǵan tiykarǵı sın, ásirese sınshıl ilimpazlar tárepinen aytılǵan, olardıń pútkilley jańa tiptegi jámiyetke kirgen ekenbiz degen tásirdi jaratıwı. Frank Uebster sıyaqlı sınshılar bul tásiller úzilikti ayrıqsha kórsetedi dep pikir bildiredi, tap házirgi jámiyettiń 100 yamasa 150 jıl burınǵı jámiyet penen ulıwma uqsaslıǵı joqtay. Bunday boljawlar ideologiyalıq sıpatqa iye bolar edi, sebebi olar bizler ózgeris haqqında hesh nárse isley almaymız hám bar bolǵan siyasiy haqıyqatlarǵa beyimlesiwimiz kerek degen kóz-qarasqa sáykes keler edi (kasiwulaya 2002b: 267). Bul sınshılar házirgi jámiyettiń, eń aldı menen, ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy kapitaldı jıynawǵa baǵdarlanǵan kapitalistlik jámiyet bolıp qalatuǵının tastıyıqlaydı. Olar informaciya jámiyeti teoriyalarınıń jámiyettiń ayırım áhmiyetli jańa qásiyetlerin (ásirese globallasıw hám informaciyalastırıwdı) ayrıqsha kórsetetuǵının moyınlaydı, biraq bul teoriyalardıń bul qásiyetlerdiń ulıwma kapitalistlik strukturalardıń belgileri ekenligin kórsete almaǵanın ayıplaydı. Uebster sıyaqlı sınshılar ózgeristi sıpatlaytuǵın úzliksizlikti ayrıqsha kórsetedi. Usılayınsha, Uebster kapitalizmniń hár qıylı dáwirlerin ajıratadı: XIX ásirdiń erkin kapitalizmi, XX ásirdiń korporativ kapitalizmi hám XXI ásirdiń informaciyalıq kapitalizmi (kasiwulaya 2006). == Ekinshi hám úshinshi tábiyat == Informaciyalıq jámiyet — bul bir jerden ekinshi jerge informaciya jiberiw hám qabıllawdıń quralı.{{Sfn|Wark|1997|p=22}} Texnologiya rawajlanǵanı sayın, adamlardıń bir-biri menen informaciya almasıw usılları da ózgerdi. "Ekinshi tábiyat" mádeniyat tárepinen qayta islengen tájiriybeler toparın ańlatadı.{{Sfn|Wark|1997|p=23}} Keyin olar basqa nársege aylanıp, jańa mánige iye boladı. Jámiyet sıpatında biz bul processti ózgertemiz, sonlıqtan ol bizler ushın tábiyiy nársege, yaǵnıy ekinshi tábiyatqa aylanadı. Solay etip, mádeniyat jaratqan belgili bir úlgige erip, biz informaciyanı hár qıylı jollar menen qalay qollanatuǵınımızdı hám jıljıtatuǵınımızdı ańlay alamız. Hár qıylı waqıt zonaları arqalı informaciya almasıwdan (máselen, onlayn sóylesiw) baslap, informaciyanıń basqa jerge jetip barıwına (shet elge xat jiberiw) shekem, bulardıń hámmesi jámiyet sıpatında biz ádettegi process dep qabıl etetuǵın nársege aylandı.{{Sfn|Wark|1997|p=21}} Biraq, informaciya vektorların bólisiw processi arqalı biz informaciyanı jáne de keńirek tarqatıwǵa múmkinshilik aldıq. Bul vektorlardı paydalanıw arqalı informaciya qozǵalıp, keyin onı qozǵalısqa keltirgen dáslepki nárselerden ajıralıp ketiwi múmkin. Usı jerden "úshinshi tábiyat" dep atalatuǵın nárse payda boldı.{{Sfn|Wark|1997|p=24}} Ekinshi tábiyattıń keńeytiliwi bolǵan úshinshi tábiyat ekinshi tábiyattı basqaradı. Ol ekinshi tábiyattıń sheklengen nárselerin keńeytedi. Onıń informaciyanı jańa hám hár qıylı usıllar menen qáliplestiriw qábileti bar. Solay etip, úshinshi tábiyat tezlestiriw, kóbeyiw, bóliniw, mutaciyaǵa ushıraw hám basqa jerlerden bizge nur shashıw qábiletine iye. Ol keńislik hám waqıt shegaraları arasında teńsalmaqlılıq jaratıwǵa umtıladı (ekinshi tábiyatqa qarań).{{Sfn|Wark|1997|p=25}} Bunı telegraf mısalında kóriwge boladı, ol adam balası zattı qozǵalta alatuǵınnan da tezirek informaciya jiberip hám qabıllay alatuǵın birinshi tabıslı texnologiya edi.{{Sfn|Wark|1997|p=26}} Nátiyjede, adamlardıń hár qıylı vektorları tek mádeniyattı qáliplestiriw emes, al aqır-aqıbette jámiyetti qáliplestiretuǵın jańa múmkinshiliklerdi jaratıw qábiletine de iye. Sonlıqtan, ekinshi tábiyat hám úshinshi tábiyattı paydalanıw arqalı jámiyet jańa óz-ara tásir etisiw formaların jaratıw ushın informaciyanı qáliplestire alatuǵın múmkinshiliklerdiń jańa vektorların paydalanıw hám izertlew imkaniyatına iye boladı.{{Sfn|Wark|1997|p=28}} == Sociologiyalıq qollanıwlar == [[Fayl:Ayuntamiento,_vistas_panorámicas_desde_Toompea,_Tallin,_Estonia,_2012-08-05,_DD_21.JPG|nobaý|[[Estoniya]], [[Arqa Evropa|Arqa Evropadaǵı]] kishi Baltika eli, eń rawajlanǵan [[cifrlı]] jámiyetleriniń biri bolıp esaplanadı.]] Sociologiyada, informaciyalıq jámiyet postmodern tipindegi jámiyetke tiyisli. Ulrix Bek, Entoni Giddens hám Manuel Kastels sıyaqlı teoretikler 1970-jıllardan baslap global kólemde industrial jámiyetten informaciyalıq jámiyetke ótiw júz bergenin tastıyıqlaydı. Puw kúshi industrial jámiyettiń artında turǵan texnologiya bolǵanı sıyaqlı, [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiya]] XX ásirdiń aqırında júz bergen jumıs shólkemlestiriwindegi, jámiyetlik strukturadaǵı hám siyasattaǵı ózgerislerdiń katalizatorı sıpatında qaraladı. "Future Shock" (Keleshek shokı) kitabında Elvin Toffler bul tiptegi jámiyetti súwretlew ushın "super-industrial jámiyet" sóz dizbegin qollanǵan. Basqa jazıwshılar hám oyshıllar uqsas mániste "post-industrial jámiyet" hám "post-modern industrial jámiyet" sıyaqlı terminlerdi paydalanǵan. == Baylanıslı terminler == Házirgi waqıtta qollanılıp atırǵan bir qatar terminler payda bolıp atırǵan global ekonomikalıq tártiptiń baylanıslı, biraq hár qıylı aspektlerin ayrıqsha kórsetedi. Informaciyalıq jámiyet termini eń keń qamtıwshı bolıwdı maqset etedi, sebebi ekonomika jámiyettiń bir bólegi bolıp esaplanadı. Informaciya dáwiri termini biraz sheklewshi, sebebi ol payda bolıp atırǵan ekonomikalıq tártipten góre kompyuterlerdiń keń tarqalıwı menen bilim ekonomikası arasındaǵı 30 jıllıq dáwirge tiyisli. Bilim dáwiri mazmunnıń tábiyatına qatnaslı, onıń sawda-satıq etiletuǵın social-ekonomikalıq processlerine emes. Kompyuter revolyuciyası hám bilim revolyuciyası terminleri bizler evolyuciya arqalı jetip baratırǵan aqırǵı halattan góre, belgili revolyuciyalıq ótiwlerge tiyisli. Informaciya revolyuciyası termini jaqsı belgili bolǵan awıl xojalıǵı revolyuciyası hám [[Óndiris revolyutsiyası|Sanaat revolyuciyası]] terminleri menen baylanıslı. * Informaciya ekonomikası hám bilim ekonomikası sáykes túrde [[Informaciya túsinigi|informaciya]] bazarı yamasa bilim bazarı arqalı sawda-satıq etilip atırǵan mazmun yamasa intellektual múlkti ayrıqsha kórsetedi. Elektron sawda hám elektron biznes sáykes túrde [[Internet]] hám [[World Wide Web|Dúnya júzilik tordı]] paydalanıp tranzakciyalardı ámelge asırıw hám biznes júrgiziwdiń tábiyatın ayrıqsha kórsetedi. Cifrlı ekonomika fizikalıq keńisliktegi atomlar ornına kiberkeńisliktegi bitler menen sawda-satıq etiwge itibar qaratadı. Tarmaq ekonomikası bizneslerdiń óz aldına bólek birlikler sıpatında emes, al kollektiv túrde tarmaqlarda yamasa biznes ekosistemalarınıń bir bólegi sıpatında isleytuǵının ayrıqsha kórsetedi. Sociallıq tarmaqlasıw úlken, global kólemlerdegi birge islesiw processin ańlatadı. Internet ekonomikası Internet arqalı ámelge asırılatuǵın bazarlardıń tábiyatına itibar qaratadı. * Bilim xızmetleri hám bilim qádiri mazmundı ekonomikalıq kontekstke jaylastıradı. Bilim xızmetleri bilim bazarında sawda-satıq etetuǵın bilim shólkeminiń ishinde bilimdi basqarıwdı biriktiredi. Adamlardıń kóbirek bilim alıwı ushın baqlaw qollanıladı. Bul basqa adamlar haqqında bilim jıynaw quralı sıpatında dronlardı paydalanıwǵa baylanıslı. Bir qaraǵanda sinonim bolıp kórinse de, hárbir termin bir nárseniń ápiwayı kózqaraslarınan yamasa az ǵana ózgesheliklerinen kóbirek mánini ańlatadı. Hárbir termin payda bolıp kiyatırǵan postindustrial jámiyette ekonomikalıq iskerliktiń itimal tábiyatınıń bir belgisin kórsetedi. Basqasha aytqanda, jańa ekonomikalıq tártip joqarıda aytılǵanlardıń hámmesin, sonıń menen birge ele tolıq payda bolmaǵan basqa qásiyetlerdi de óz ishine aladı. * Informaciyalıq jámiyettiń rawajlanıwı menen baylanıslı túrde informaciya patastanıwı payda boldı, bul óz gezeginde informaciya ekologiyasınıń rawajlanıwına alıp keldi — bul informaciya gigienası menen baylanıslı. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ c641fwfqidu32oif6cick2hkshmnunr 0 21082 266336 213239 2026-08-18T01:40:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266336 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Diagram_Systems.svg|nobaý|Sistemalar izolaciyalanǵan, jabıq yamasa ashıq bolıwı múmkin.]] '''Sistema''' — bul bir pútinlikti payda etiw ushın belgili bir qaǵıydalarǵa muwapıq háreket etetuǵın óz-ara tásir etisiw yamasa baylanısqan elementler toparı<ref name="merriam-webster-system">{{Web deregi | url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/system| bet = Definition of ''system''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170605222234/https://www.merriam-webster.com/dictionary/system| arxivsáne = 2017-jıl 5-iyun | jumıs = Merriam-Webster| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-yanvar }}</ref>. Sistema, qorshaǵan ortalıq tárepinen qorshap alınǵan hám onıń tásiri astında boladı, ol óziniń shegaraları, qurılısı hám maqseti menen táriyiplenedi hám onıń funkciyasında kórinedi. Sistemalar - [[sistemalar teoriyası]] hám basqa [[Sistema ilimleri|sistema ilimleriniń]] izertlew obyektleri bolıp tabıladı. Sistemalardıń struktura, funkciya(lar), háreketi hám óz-ara baylanısı sıyaqlı bir neshe ulıwma qásiyetleri hám ózgeshelikleri bar. == Etimologiyası == Sistema termini [[Latın tili|latın]] tilinindegi ''systēma'' sózinen kelip shıqqan, ol óz gezeginde [[Grek tili|grek]] tilindegi σύστημα systēma sózinen alınǵan: "bir neshe bólim yamasa aǵzalardan quralǵan tolıq túsinik, sistema", sózbe-sóz "kompoziciya" degen mánisti ańlatadı. == Tariyxı == XIX ásirde termodinamikanı úyrengen [[Francuzlar|francuz]] fizigi Nikola Leonard Sadi Karno [[Tábiyiy pán|tábiyiy pánlerde]] sistema túsinigin rawajlandırıwdı baslap bergen. 1924-jılı ol puw mashinalarındaǵı jumıs islewshi zat (kóbinese suw puwı) dep ataǵan sistemanı izertledi, bul sistemanıń issılıq berilgende jumıs islew qábiletin úyrendi. Jumıs islewshi zat qazan (boiler) menen, suwıq rezervuar (suwıq suw aǵımı) menen yamasa porshın (jumıs islewshi dene oǵan basım jasap jumıs islewi múmkin) menen baylanısta bolıwı múmkin edi. 1850-jılı nemis fizigi Rudolf Klauzius bul kórinisti keńeytip, qorshaǵan ortalıq túsinigin kirgizdi hám sistemanı aytqanda "jumıs islewshi dene" termininen paydalana basladı. Biolog Lyudvig fon Bertalanfi ulıwma sistemalar teoriyasınıń jetekshileriniń biri boldı. 1945-jılı ol ulıwmalastırılǵan sistemalarǵa yamasa olardıń kishi toparlarına qollanılatuǵın modeller, principler hám nızamlardı usınıs etti, bul modeller sistemalardıń ózine tán túrine, olardıń qurawshı elementleriniń tábiyatına hám olar arasındaǵı baylanıslar yamasa 'kúshlerge' ǵárezsiz edi''.'' [[1940]]-jıllardıń aqırı hám 50-jıllardıń ortalarında, Norbert Viner hám Ross Eshbi basqarıw hám baylanıs sistemaların úyreniw ushın matematikanı qollanıwdı baslap berdi, onı kibernetika dep atadı<ref name="Ashby1950">1956. ''[https://web.archive.org/web/20230517080220/http://pespmc1.vub.ac.be/ASHBBOOK.html An Introduction to Cybernetics] {{Webarchive}}'', Chapman & Hall.</ref>. [[1960]]-jıllarda Marshall McLuhan ulıwma sistemalar teoriyasın media teoriyasın úyreniw ushın qollandı, ol bul tásildi maydanlıq usıl hám figura/fon analizi dep atadı<ref>{{Cite book|last=McLuhan|first=Marshall|year=1964|title=Understanding Media: The Extensions of Man|url=https://archive.org/details/understandingmed0000mclu_n3p7|publisher=McGraw-Hill Education. reissued by Gingko Press, 2003|isbn=978-1-58423-073-1}}</ref><ref>{{Cite book|last=McLuhan|first=Marshall|title=The Medium Is the Massage: An Inventory of Effects (1st ed.)|url=https://archive.org/details/mediumismassagei0000mclu|publisher=Random House. Reissued by Gingko Press, 2001|year=1967|isbn=978-1-58423-070-0}}</ref>. [[1980]]-jıllarda Djon Genry Holland, Murray Gell-Mann hám basqalar pánler aralıq Santa Fe Institutında quramalı adaptiv sistema terminin oylap taptı. == Túsinikler == === Qorshaǵan ortalıq hám shegara sızıqları === Sistemalar teoriyası dúnyanı óz-ara baylanısqan bóleklerden ibarat quramalı sistema retinde kóredi. Adamlar sistemanıń shegarasın anıqlaw arqalı onıń kólemin belgileydi; bul qaysı nárselerdiń sistemanıń ishinde hám qaysıları sırtta - qorshaǵan ortalıqtıń bir bólegi ekenin tańlaw degendi ańlatadı. Sistemanı túsiniw hám onıń keleshektegi háreketleniwin boljaw yamasa oǵan tásir etiw ushın, onıń ápiwayılastırılǵan kórinisin (modellerin) jasaw múmkin. Bul modeller sistemanıń qurılısı hám háreketleniwin anıqlay aladı. === Tábiyiy hám adam jaratqan sistemalar === Tábiyǵıy hám adam jaratqan (dizayn etilgen) sistemalar bar. Tábiyǵıy sistemalardıń anıq maqseti bolmawı múmkin, biraq olardıń háreketleniwi baqlawı tárepinen maqsetli dep túsiniliwi múmkin. Adam jaratqan sistemalar hár túrli maqsetler menen jasaladı, bul maqsetlerge sistema arqalı yamasa sistema menen birge orınlanatuǵın háreketler arqalı erisedi. Sistemanıń bólimleri baylanıslı bolıwı kerek; olar "bir pútin nárse sıpatında islewge dizayn etilgen" bolıwı kerek - bolmasa olar eki yamasa onnan kóp ózgeshe sistemalar boladı. [[Fayl:OpenSystemRepresentation.svg|nobaý|Ashıq sistemalar kiriwshi hám shıǵıwshı aǵımlarǵa iye boladı, bular olardıń átirapı menen materiya, energiya yamasa informaciya almasıwın kórsetedi.]] === Teoriyalıq tiykarlar === Kópshilik sistemalar ashıq sistemalar bolıp, óz átirapı menen materiya hám energiya almasadı; mısalı, avtomobil, kofe qaynatıw apparatı yamasa [[Jer]] sharı. Jabıq sistema óz qorshaǵan ortalıǵı menen tek energiya almasadı, al materiya almaspaydı; mısalı, [[kompyuter]] yamasa Biosfera 2 proekti. Izolaciyalanǵan sistema óz qorshaǵan ortalıǵı menen ya materiya, ya energiya almaspaydı. Bunday sistemanıń teoriyalıq mısalı - Álem. === Process hám transformaciya procesi === Ashıq sistema sheklengen transformaciya procesi retinde de qaralıwı múmkin, yaǵnıy, kiriwshi maǵlıwmatlardı shıǵıwshı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlarǵa]] aylandıratuǵın process yamasa processler jıynaǵı bolǵan qara qutı sıpatında. Kiriwshi maǵlıwmatlar jutıladı; shıǵıwshı maǵlıwmatlar payda boladı. Bul jerde kiriwshi hám shıǵıwshı maǵlıwmatlar túsinikleriniń mánisi júdá keń. Mısalı, jolawshılar kemesiniń shıǵıwshı maǵlıwmatı - adamlardıń jolǵa shıqqan jerinen baratuǵın jerine shekem qozǵalısı. === Sistema modeli === Sistema bir neshe kóz-qarastan turatuǵın hár tárepleme túsinik. Adamlar tárepinen islengen sistemalar koncepciya, analiz, dizayn, ámelge asırıw, ornalastırıw, struktura, háreketi, kiriwshi maǵlıwmatlar hám shıǵıwshı maǵlıwmatlar sıyaqlı kóz-qaraslarǵa iye bolıwı múmkin. Bul kóz-qaraslardıń barlıǵın súwretlew hám kórsetiw ushın sistema modeli talap etiledi. === Sistemalar arxitekturası === Bir pútin integraciyalanǵan modeldi paydalanıp, bir neshe kóz-qarastı súwretlew ushın qollanılatuǵın sistemalar arxitekturası - bul sistema modeliniń bir túri bolıp esaplanadı. === Ishki sistema === Ishki sistema ''(ingl. subsystem)'' - bul elementler jıynaǵı bolıp, ol ózi de bir sistema hám úlken sistemanıń bir bólegi bolıp esaplanadı. IBM Mainframe Job Entry Subsystem familiyası (JES1, JES2, JES3 hám olardıń HASP/ASP aldınǵıları) buǵan mısal bola aladı. Olardıń tiykarǵı birdey elementleri - bul kiriwshi maǵlıwmatlardı, joba dúziw, spooling hám shıǵıwshı maǵlıwmatlardı basqaratuǵın komponentler; sonday-aq, olar jergilikli hám uzaqtaǵı operatorlar menen óz-ara tásirlesiw qábiletinе iye. Ishki sistemanıń (Subsistema) túsindirmesi - bul sistema tárepinen basqarılatuǵın operaciyalıq ortalıqtıń ózgesheliklerin anıqlawshı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] óz ishine alatuǵın sistema obyekti<ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/docs/en/i/7.3?topic=subsystems-subsystem-description| bet = Work management subsystem concepts: Subsystem description| til = en-us| jumıs = www.ibm.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-sentyabr }}</ref>. Maǵlıwmatlar testleri ayırım kishi sistema konfiguraciyası maǵlıwmatlarınıń (mısalı, MA uzınlıǵı, Statikalıq Tezlik Profili, ...) durıslıǵın tekserip kóriw ushın orınlanadı hám olar arnawlı qollanılıwın (AQ) sınaw ushın bir kishi sistema menen baylanıslı boladı. == Tallaw == Sanlıq hám sapаlıq jaqtan tallawǵa bolatuǵın kóp túrli sistemalar bar. Mısalı, qala sistemalarınıń dinamikasın tallawda, A. W. Steiss bes bir-biri menen kesisiwshi sistemanı, sonıń ishinde fizikalıq kishi sistema hám minez-qulıq sistemasın anıqladı. Sistemalar teoriyasınıń tásirindegi sociologiyalıq modeller ushın, Kenneth D. Bailey sistemalardı konceptual, konkret hám abstrakt sistemalar túrinde anıqladı, olar izоlyaciyalanǵan, jabıq yamasa ashıq bolıwı múmkin. Walter F. Buckley sociologiyadaǵı sistemalardı [[Mexanika|mexanikalıq]], organikalıq hám process modelleri túrinde anıqladı. Bela H. Banathy eskertkendey, qanday da bir sistemanı izertlew ushın onıń túrin túsiniw júdá áhmiyetli, hám ol tábiyiy hám jobalastırılǵan, yaǵnıy jasalma sistemalardı anıqladı. Mısalı, tábiyiy sistemalarǵa atom ishindegi sistemalar, tiri sistemalar, [[Quyash|Quyash sisteması]], [[Galaktika|galaktikalar]] hám Álem kiredi, al jasalma sistemalarǵa adam jaratqan fizikalıq strukturalar, tábiyiy hám jasalma sistemalardıń gibridleri hám konceptual bilimler kiredi. Shólkemlestiriw hám funkciyanıń adamiy elementleri olardıń tiyisli abstrakt sistemaları hám kórsetpeleri menen birge ayrıqsha itibarǵa iye. Jasalma sistemalar tábiyatınan úlken kemshilikke iye: olar bir yamasa bir neshe tiykarǵı boljamlаrǵa tiykarlаnıwı kerek, olаrǵа qosımsha bilim dúziledi. Bul Godel'diń tolıqsızlıq teoremalаrına qatań sáykes keledi. Jasalma sistema "elementar arifmetikanı óz ishine alаtuǵın izbe-iz formallastırılǵan sistema" dep anıqlanıwı múmkin. Bul tiykarǵı boljamlar tábiyatınan ziyanlı emes, biraq olar anıqlaması boyınsha haqıyqat dep esaplanıwı kerek, hám eger olar haqıyqatında jalǵan bolsa, onda sistema boljamlаnǵanday strukturalıq jaqtan pútin emes (yaǵnıy, eger dáslepki ańlatpa jalǵan bolsa, onda jasalma sistema "izbe-iz formallastırılǵan sistema" emes ekenligi kórinip tur). Mısalı, [[Geometriya|geometriyada]] bul teoremalardı postulyaciyasında hám olаrdan dálillerdi ekstrapolyaciyalaw arqalı júdá anıq kórinedi. Djordj J. Klir "hesh bir klassifikaciya barlıq maqsetler ushın tolıq hám qátesiz emes" dep esapladı hám sistemalardı abstrakt, real hám konceptual fizikalıq sistemalar, sheklengen hám sheklenbegen sistemalar, diskret sistemalardan úziliksiz sistemalarǵa shekem, impulsli sistemalardan gibrid sistemalarǵa shekem hám t.b. dep anıqladı. Sistemalar menen olardıń qorshaǵan ortalıǵı arasındaǵı óz-ara tásirler salıstırmalı túrde jabıq hám ashıq sistemalar retinde kategoriyalanǵan. Sonday-aq, qattı sistemalar - texnikalıq tábiyatqa iye hám sistemalıq injeneriya, operaciyalardı izertlew hám sanlı sistemalıq analiz sıyaqlı usıllarǵa qolaylı - hám adamlar menen shólkemlerdi óz ishine alatuǵın jumsaq sistemalar arasında áhmiyetli ayırmashılıqlar da belgilengen. Jumsaq sistemalar kóbinese Piter Chekland hám Brayan Uilson tárepinen islep shıǵılǵan jumsaq sistemalar metodologiyası (JSM) arqalı rawajlanǵan túsinikler menen baylanıslı bolıp, háreketlerdi izertlew hám qatnasıwshı dizaynlardı basım etiwdi óz ishine alatuǵın usıllardı qamtıydı. Qattı sistemalar kóbirek ilimiy dep anıqlanıwı múmkin bolsa da, olar arasındaǵı ayırmashılıq kóbinese anıq emes boladı. === Ekonomikalıq sistema === Ekonomikalıq sistema - bul belgili bir jámiyette tovarlar hám xızmetlerdi óndiriw, bólistiriw hám tutınıw menen baylanıslı bolǵan sociallıq institut. Ekonomikalıq sistema adamlardan, institutlardan hám olardıń resurslarga bolǵan qatnasınan, mısalı, avtorlıq huqıqı sıyaqlı kelisimlerden quralǵan. Bul sistema [[Ekonomika|ekonomikanıń]] máselelerin, mısalı, resurslarıń bólistiriliwi hám jetispewshiligi sıyaqlı máselelerdi sheshiwge qaratılǵan. Xalıqaralıq qatnaslar maydanındaǵı óz-ara tásir etiwshi mámleketler sisteması bir qansha xalıqaralıq qatnaslar ilimpazları tárepinen, ásirese neoreaelist mektep wákilleri tárepinen sistemalıq kóz-qarastan súwretlenedi hám talqılanadı. Biraq, xalıqaralıq tallaw usılınıń bul sistemalıq usılı basqa xalıqaralıq qatnaslar mektepleri tárepinen sın astına alınǵan, ásirese konstruktivist mektep tárepinen. Olar sistemalar hám strukturalarǵa hadden tıs itibar qaratıw sociallıq óz-ara tásirlesiwlerde jeke adamnıń rolin kóleńkede qaldırıwı múmkin dep dálilleydi. Xalıqaralıq qatnaslardıń sistemalarǵa tiykarlanǵan modelleri sonday-aq liberal institucionalist oylaw mektebiniń xalıqaralıq maydan haqqındaǵı kóz-qarasınıń tiykarın quradı. Bul mektep qaǵıydalar hám óz-ara tásir basqarıwı, ásirese ekonomikalıq basqarıw arqalı payda bolǵan sistemalarǵa kóbirek itibar qaratadı.   === Informaciya hám kompyuter ilimleri === [[Informatika|Kompyuter ilimi]] hám [[Informaciya túsinigi|informaciya]] iliminde [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistema]] - bul apparatlıq sistema, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] sisteması yamasa olardıń birlesiwi bolıp, onıń quramında komponentler strukturası hám baqlanatuǵın processler aralıq baylanıslar onıń háreketi retinde boladı. [[Rim cifrleri|Rim sanlı sisteması]] sıyaqlı sanaǵısh sistemalar, hújjetlerdi yamasa kataloglardı arxivlew ushın hár qıylı sistemalar hám hár túrli kitapxana sistemalar bar, olardıń ishinde Dyui onlıq klassifikaciyası mısal bola aladı. Bul ele de óz-ara baylanısqan komponentlerdiń anıqlamasına tuwrı keledi (bul jaǵdayda informaciya aǵımın jeńillestiriw ushın). Sistema sonday-aq, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] yamasa [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] bolsın, programmalıq támiyinlewdiń islewine múmkinshilik beretuǵın framework, yaǵnıy platforma dep te ataladı. Komponenttegi yamasa sistemadaǵı kemshilik komponenttiń óziniń yamasa pútkil sistemanıń talap etiletuǵın funkciyanı orınlawına tosqınlıq etiw múmkin, mısalı, nadurıs [[Operator (programmalastırıw)|operator]] yamasa [[maǵlıwmat]] anıqlaması<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://glossar.german-testing-board.info/| bet = ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181105182224/http://glossar.german-testing-board.info/| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-mart }}</ref>. === Injeneriya hám fizika === Injeneriya hám fizikada fizikalıq sistema - bul úyrenilip atırǵan álemniń bir bólegi (onıń ishinde termodinamikalıq sistema bir tiykarǵı mısal bolıp tabıladı). Sonday-aq, injeneriyada quramalı joybardıń barlıq bólimleri hám olar arasındaǵı óz-ara tásirlerdi ózine qamtıytuǵın sistema túsiniki bar. Sistemalıq injeneriya - bul usınday sistemanıń qalay jobalanıwı, dizayn etiliw, ámelge asırılıwı, qurılıwı hám saqlanıwı kerekligin úyrenetuǵın injeneriya tarawı<ref name=":0"/>. === Sociologiya, kognitiv ilim hám basqarıw izertlewleri === Sociallıq hám kognitiv ilimler jeke adamlar hám insan jámiyetleriniń modelleri sistemalarında tanıydı. Olar adamnıń miyiniń funkciyanları hám intellektual processlerdi, sonday-aq normativ etika sistemaların hám sociallıq hám mádeniy minez-qulıq úlgilerin óz ishine aladı. Basqarıw iliminde, operaciyalardı izertlew hám shólkemlestirilgen rawajlanıwda, insan shólkemleri kóplegen quramalı biznes processlerdi (shólkemlestirilgen minez-qulıqlar) hám shólkemlestirilgen strukturalardı alıp júriwshi subsistemalar yamasa sistema toplamları sıyaqlı óz-ara tásir etetuǵın komponentlerdiń basqarıw sisteması sıpatında qaraladı. Shólkemlestirilgen rawajlanıw teoretigi Piter Senge óziniń "Besinshi pán" kitabında shólkemlerdi sistemalar retinde túsinikti rawajlandırdı<ref>{{Cite book|author=Senge|first=P. M.|url=https://books.google.com/books?id=bVZqAAAAMAAJ|title=The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization| sáne =1990|publisher=Doubleday/Currency|isbn=9780385260947}}</ref>. Shólkemlestirilgen teoretikler, mısalı Margaret Uitli, shólkemlestirilgen sistemalardıń jumısın [[Kvant mexanika|kvant fizikası]], xaos teoriyası hám sistemalardıń óz-ózin shólkemlestiriwi sıyaqlı jańa metaforalıq kontekstlerde de súwretlegen<ref>{{Web deregi | url = https://thesystemsthinker.com/a-new-story-for-a-new-time/| bet = A New Story for a New Time| sáne = 2016-jıl 13-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-mart }}</ref>. === Taza logika === Sonday-aq, logikalıq sistema degen nárse de bar. Anıq mısal - bul [[Gotfrid Leybnic|Leybnic]] hám [[Isaac Newton|Isaak Nyuton]] tárepinen bir waqıtta rawajlandırılǵan esaplaw. Basqa mısal - Djordj Buldiń Bul operatorları. Basqa mısallar filosofiya, biologiya yamasa kognitiv ilimlerge tikkeley baylanıslı. Maslowdıń kerekli ierarxiyası taza logikanı qollanıw arqalı psixologiyanı biologiyaǵa qollanadı. Karl Yung hám [[Sigmund Freud|Zigmund Freyd]] sıyaqlı kóplegen psixologlar jeke adamlar, motivaciyalar yamasa intellekt hám qálewler sıyaqlı psixologiyalıq tarawlardı logikalıq jaqtan shólkemlestiretuǵın sistemalardı islep shıqqan. === Strategiyalıq oylaw === 1988-jılı áskeriy strateg Djon A. Varden III óziniń "Hawa kampaniyası" kitabında Bes Saqıynalı Sistema modelin usınıp, hár qanday quramalı sistemanı bes koncentrlik saqıynaǵa bóliwge bolatuǵının ayttı. Hárbir saqıyna - basshılıq, processler, infrastruktura, xalıq hám háreketleniwshi birlikler - ózgeriske mútaj bolǵan hár qanday sistemanıń tiykarǵı elementlerin ajıratıp kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin edi<ref>{{Cite book|last=Warden|first=John A. III|title=The Air Campaign: Planning for Combat|year=1998|url=https://archive.org/details/aircampaignplann0000ward|publisher=National Defense University Press|location=Washington, D.C.| sáne =1988|isbn=978-1-58348-100-4}}</ref><ref>{{Cite book|last=Warden|first=John A. III|date=September 1995|title=Battlefield of the Future: 21st Century Warfare Issues|publisher=United States Air Force}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Warden|first=John A. III|date=1995|title=Enemy as a System}}</ref>. 1990-jıllardıń aqırında Varden óz modelin biznes strategiyasına qollandı. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ chwoklsufjfr4y43e435rweboahcmy3 0 21113 266155 213244 2026-08-17T22:43:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266155 wikitext text/x-wiki [[Fayl:XFCE-4.10-Desktop.png|nobaý|Xfce desktop ortalıǵı desktop metaforasına tiykarlanǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysin usınadı.]] Adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń industriallıq dizayn tarawında, '''paydalanıwshı interfeysi''' ''([[Inglis tili|ing]]<nowiki/>l. user interface(UI))'' ‒ bul adamlar menen mashinalar arasındaǵı óz-ara tásirlesiw keńisligi bolıp tabıladı. Bul óz-ara tásirlesiwdiń maqseti - adam tárepinen mashinanı nátiyjeli basqarıw hám baqlawǵa múmkinshilik beriw, sol waqıtta mashina operatorlardıń sheshim qabıllaw procesine járdem beretuǵın informaciyanı qaytaradı. Paydalanıwshı interfeysiniń bul keń koncepciyasınıń mısallarına [[kompyuter]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalarınıń]] interaktiv tárepleri, qol ásbapları, awır texnika operator basqarıw quralları hám processlerdi basqarıw kiredi. Paydalanıwshı interfeyslerin jaratıwda esapqa alınatuǵın dizayn faktorları ergonomika hám [[psixologiya]] sıyaqlı ilimler menen baylanıslı. Ulıwma alǵanda, paydalanıwshı interfeysin dizaynlawdıń maqseti - qálegen nátiyjege (yaǵnıy, maksimal qolaylılıqqa) erisiw ushın mashinanı ańsat, nátiyjeli hám qızıqlı (paydalanıwǵa qolaylı) etip isleytuǵın paydalanıwshı interfeysin jaratıw bolıp tabıladı. Bul ulıwma jaǵdayda operator qálegen nátiyjege erisiw ushın minimal kirgiziwdi támiyinlewi kerek degendi bildiredi, sonday-aq mashina [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] qálemegen nátiyjelerdi minimallastırıwı kerek. Paydalanıwshı interfeysleri bir yamasa bir neshe qatlamnan turadı, sonıń ishinde ádette mashinalardı fizikalıq kirgiziw quralları ([[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] yamasa oyın pultleri sıyaqlı) hám shıǵarıw quralları (kompyuter monitorları, dinamikler hám [[Printеr|printerler]] sıyaqlı) menen baylanıstıratuǵın '''adam-mashina interfeysi (HMI)''' bar. HMI ámelge asıratuǵın qural adam interfeys quralı (HID) dep ataladı. Miy menen mashina arasındaǵı aralıq basqısh sıpatında dene bólekleriniń fizikalıq qozǵalısınan bas tartatuǵın paydalanıwshı interfeysleri elektrodlardan basqa hesh qanday kirgiziw yamasa shıǵarıw quralların paydalanbaydı; olar miy-kompyuter interfeysleri (BCIs) yamasa miy-mashina interfeysleri (BMIs) dep ataladı. Adam-mashina interfeysleriniń basqa atamaları - adam-mashina interfeysi (MMI) hám, eger gáp kompyuter haqqında bolsa, adam-kompyuter interfeysi. Qosımsha UI qatlamları adamnıń bir yamasa bir neshe seziw organları menen baylanısa aladı, olardıń qatarına: taktil UI (seziw), vizual UI (kóriw), esitiw UI (dawıs), iyis biliw UI (iyis), teń salmaqlılıq UI (teń salmaqlılıq) hám dám biliw UI (dám) kiredi. '''Qurama paydalanıwshı interfeysleri (CUI)''' — eki yamasa onnan kóp seziw organları menen tásirlesetuǵın UIs. Eń keń tarqalǵan CUI - bul grafikanı kórsete alatuǵın taktil UI hám vizual UI dan ibarat grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI). GUI ǵa ses qosılǵanda, ol multimedialıq paydalanıwshı interfeysine (MUI) aylanadı. CUI dıń úsh keń kategoriyası bar: standart, virtual hám tolıqtırılǵan. Standart CUI [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám kompyuter monitorları sıyaqlı standart adam interfeys quralların paydalanadı. CUI virtual reallıqtı jaratıw ushın haqıyqıy dúnyanı bloklaǵanda, CUI virtual boladı hám virtual reallıq interfeysin paydalanadı. CUI haqıyqıy dúnyanı bloklamaǵanda hám tolıqtırılǵan reallıqtı jaratqanda, CUI tolıqtırılǵan boladı hám tolıqtırılǵan reallıq interfeysin paydalanadı. UI barlıq adam sezimleri menen tásirleskende, ol kvaliya teoriyası boyınsha atalǵan kvaliya interfeysi dep ataladı. CUI sonday-aq olar neshe sezim menen tásirlesiwine qaray X-sezimli virtual reallıq interfeysi yamasa X-sezimli tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep klassifikaciyalanıwı múmkin, bunda X - interfeyslengen sezimler sanı. Mısalı, Smell-O-Vision - bul vizual displey, ses hám iyisleri bar 3-sezimli (3S) Standart CUI; virtual reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) virtual reallıq interfeysi dep ataladı; al tolıqtırılǵan reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep ataladı. == Ulıwma sholıw == [[Fayl:Reactable_Multitouch.jpg|oñğa|nobaý|Reactable muzıkalıq ásbabı - seziletuǵın paydalanıwshı interfeysiniń mısalı]] Paydalanıwshı interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi - bul mashinanıń adam-mashina tásirlesiwin basqaratuǵın bólimi. Membranalı óshirip-jandırǵıshlar, rezina klaviaturalar hám sensorlı ekranlar - bizler kórip hám tiyip seze alatuǵın Adam Mashina Interfeysiniń fizikalıq bóliminiń mısalları<ref>{{Web deregi | url = https://l5392.com/blog| bet = Eurotherm Parker SSD Link Hardware L5392 {{!}} Automation Industrial| til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-yanvar | jumıs = l5392.com}}</ref>. Quramalı sistemalarda adam-mashina interfeysi ádette kompyuterlestirilgen boladı. Adam-kompyuter interfeysi termini usınday sistema túrine tiyisli. [[Esaplaw texnikası]] kontekstinde, bul termin kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın paydalanılatuǵın fizikalıq elementlerdi basqarıw ushın arnalǵan baǵdarlamalıq támiynatqa da qollanıladı. Adam-mashina interfeyslerin injenerlik jobalaw ergonomikanı (adam faktorların) esapqa alıw arqalı jetilistiriledi. Bul tarawǵa tiyisli pánler - sistemalıq injeneriyanıń bir bólimi bolǵan adam faktorları injeneriyası (HFE) hám paydalanıw qolaylılıǵı injeneriyası (UE). Interfeys dizaynına adam faktorların kirgiziw ushın qollanılatuǵın qurallar [[kompyuter grafikası]], [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] sıyaqlı [[Informatika|kompyuter ilimi]] bilimleri tiykarında islep shıǵılǵan. Házirgi waqıtta bizler kompyuterlerdegi adam-mashina interfeysi ushın grafikalıq paydalanıwshı interfeysi sózin qollanamız, sebebi olardıń derlik hámmesi házir grafikanı paydalanadı. Kóp rejimli interfeysler [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] birden kóp paydalanıwshı kirgiziw rejimin paydalanıp tásirlesiwge múmkinshilik beredi<ref>{{Cite book|doi=10.1145/142621.142641|chapter=The role of natural language in a multimodal interface|title=Proceedings of the 5th annual ACM symposium on User interface software and technology - UIST '92|url=https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7|year=1992|last1=Cohen|first1=Philip R.|pages=[https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7/page/n152 143]–149|isbn=0897915496}}</ref>. == Terminologiya == [[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|300x300 nükte|Adam-mashina interfeysi ádette KIRGIZIW hám SHÍǴARÍW ushın periferiya quralların óz ishine aladı. Kóbinese, grafikalıq paydalanıwshı interfeysi sıyaqlı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatta]] ámelge asırılǵan qosımsha komponent boladı.]] Paydalanıwshı interfeysi menen operator interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi (HMI) arasında ayırmashılıq bar. * "Paydalanıwshı interfeysi" termini kóbinese (jeke) kompyuter sistemaları hám elektron quralları kontekstinde qollanıladı. ** Bul jerde úskeneler yamasa kompyuterler tarmaǵı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kórsetiw ushın MES (Óndiris Orınlaw Sisteması) yamasa Xost arqalı baylanısqan boladı. ** Adam-mashina interfeysi (HMI) ádette bir mashina yamasa úskenege tiyisli boladı hám adam menen úskene/mashina arasındaǵı interfeys usılı bolıp tabıladı. Operator interfeysi - bul xost basqarıw sisteması arqalı baylanısqan bir neshe úskenege kiriw yamasa olardı basqarıw ushın qollanılatuǵın interfeys usılı. ** Sistema hár qıylı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] xızmet kórsetiw ushın bir neshe paydalanıwshı interfeysin usınıwı múmkin. Mısalı, kompyuterlestirilgen kitapxana [[maǵlıwmatlar bazası]] eki paydalanıwshı interfeysin beriwi múmkin: birewi kitapxana oqıwshıları ushın (sheklengen funkciyalar toplamı, qollanıw qolaylılıǵı ushın optimallastırılǵan) hám ekinshisi kitapxana xızmetkerleri ushın (keń funkciyalar toplamı, nátiyjelilik ushın optimallastırılǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://uxpamagazine.org/the-user-experience-of-libraries/| bet = The User Experience of Libraries: Serving The Common Good User Experience Magazine| sáne = 2017-jıl 7-may | jumıs = uxpamagazine.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-mart }}</ref>. * Mexanikalıq sistema, kólik yamasa óndirislik qurılısınıń paydalanıwshı interfeysi geyde adam-mashina interfeysi (HMI) dep ataladı<ref>{{Cite journal|title=Interfaces|url=http://peace.saumag.edu/faculty/kardas/Courses/CS/Interfaces2007_files/Interfaces2007.ppt|access-date=7 June 2014}}</ref>. HMI - bul dáslepki MMI (adam-mashina interfeysi) termininiń modifikaciyası<ref name="Nigeria">{{Cite journal|title=User Interface Design and Ergonomics|url=http://www.nou.edu.ng/NOUN_OCL/pdf/SST/CIT%20811.pdf|access-date=7 June 2014}}</ref>. Ámeliyatta, MMI qısqartpası ele de jiyi qollanıladı<ref name="Nigeria" /> geybirewler MMI házir basqa nárseni ańlatadı dep aytıwı múmkin bolsa da. Basqa qısqartpa - HCI, biraq ol kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın qollanıladı.<ref name="Nigeria" /> Qollanılatuǵın basqa terminler - operator interfeys konsoli (OIC) hám operator interfeys terminalı (OIT).<ref>{{Cite book|title=Recent advances in business administration| sáne =2010}}</ref>, Qalay qısqartılǵanına qaramastan, bul terminler mashinanı basqarıp atırǵan adam menen mashinanıń ózin ajıratıp turatuǵın "qatlam"ǵa tiyisli.<ref name="Nigeria" /> Taza hám qolaylı interfeys bolmasa, adamlar [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] menen tásirlese almaǵan bolar edi. Ilimiy fantastikada, HMI geyde tuwrı neyral interfeys dep jaqsıraq súwretlenetuǵın nársege qatnaslı qollanıladı. Degen menen, bul sońǵı qollanıw joǵalǵan dene bólegin almastıratuǵın jasalma keńeytiw (mısalı, koxlear implantlar) bolǵan (medicinalıq) protezlerdiń haqıyqıy turmısta qollanılıwında kóbirek ushırasıp atır<ref>{{Cite journal|last1=Cipriani|first1=Christian|last2=Segil|first2=Jacob|last3=Birdwell|first3=Jay|last4=Weir|first4=Richard|title=Dexterous control of a prosthetic hand using fine-wire intramuscular electrodes in targeted extrinsic muscles|journal=IEEE Transactions on Neural Systems and Rehabilitation Engineering|volume=22|issue=4|pages=828–36|doi=10.1109/TNSRE.2014.2301234|issn=1534-4320|quote=Neural co-activations are present that in turn generate significant EMG levels and hence unintended movements in the case of the present human machine interface (HMI).|year=2014|pmc=4501393|pmid=24760929}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Citi|first1=Luca|title=Development of a neural interface for the control of a robotic hand}}</ref>. Geybir jaǵdaylarda, kompyuterler [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshını]] baqlap, arnawlı buyrıqlarsız olardıń háreketlerine qaray juwap qaytarıwı múmkin. Dene bóleklerin qadaǵalaw quralları talap etiledi, hám bas ornı, kóz qarap turǵan baǵıt hám taǵı basqalardı belgileytuǵın sensorlar eksperimental túrde qollanılǵan. Bul ásirese immersiv interfeyslerge tiyisli<ref>{{Cite journal|author1=Jordan|title=Gaze Direction Analysis for the Investigation of Presence in Immersive Virtual Environments|url=http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/j.jordan/thesis-jj-2011.pdf|access-date=7 June 2014|quote=The aim of this thesis is to investigate the idea that the direction of gaze may be used as a device to detect a sense-of-presence in Immersive Virtual Environments (IVE) in some contexts.}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://ravi-softwares.blogspot.com/2009/08/introduction-of-hmi.html| bet = Introduction of HMI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714233957/http://ravi-softwares.blogspot.com/2009/08/introduction-of-hmi.html| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul | avtor = Ravi| sáne = August 2009 | qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-iyun | citata = In some circumstance computers might observe the user, and react according to their actions without specific commands. A means of tracking parts of the body is required, and sensors noting the position of the head, direction of gaze and so on have been used experimentally. This is particularly relevant to immersive interfaces.}}</ref>. == Tariyxı == Paydalanıwshı interfeysleriniń tariyxın ústemlik etiwshi paydalanıwshı interfeysi túrine qaray tómendegi basqıshlarǵa bóliwge boladı: === 1945–1968: Toparlı interfeys === [[Fayl:LCM_-_IBM_029_Card_Punch_01.jpg|alt=IBM 029 card punch|nobaý|IBM 029]] Toparlı dáwirde esaplaw quwatı júdá az hám qımbat edi. Paydalanıwshı interfeysleri ápiwayı edi. [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] kompyuterlerge beyimlesiwi kerek edi, kerisinshe emes; paydalanıwshı interfeysleri qosımsha júk dep esaplandı, hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] processordı minimal qosımsha júk penen maksimal paydalanıw ushın jobalanǵan edi. Toparlı mashinalar ushın paydalanıwshı interfeysleriniń kiris tárepi tiykarınan tesik kartalar yamasa qaǵaz lenta sıyaqlı uqsas qurallarınan ibarat edi. Shıǵıs tárepine usı qurallar menen birge qatar printerler qosıldı. Sistema operatorı konsoliniń sheklengen ayrıqshalıǵın esapqa almaǵanda, adamlar toparlı mashinalar menen haqıyqıy waqıt rejiminde ulıwma tikkeley baylanıspadı. Toparlı mashinaǵa tapsırmanı jiberiw [[Programma|baǵdarlama]] hám onıń [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar toplamın]] sáwlelendiretuǵın tesik kartalar toplamın aldın ala tayarlawdı talap etti. Baǵdarlama kartaları kompyuterdiń ózinde emes, al mexanikalıq buzılıwǵa beyim, qáteni keshirmeytuǵın hám ádetten tıs úlken, jazıw mashinkasına uqsas arnawlı qurallar - klavishalı tesgishlerde tesildi. Baǵdarlamalıq interfeys te usınday qatań edi, eń kishi [[Kompilyator|kompilyatorlar]] hám [[Interpretator|interpretatorlar]] tárepinen talqılanıwı ushın júdá qatań [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisler]] menen jobalanǵan edi. [[Fayl:Card_puncher_-_NARA_-_513295.jpg|solğa|nobaý|Sanaq sorawnamasınan statistikaǵa maǵlıwmatlardı ótkeriw ushın aldın ala kelisilgen kod boyınsha kartada tesikler jasaladı.]] Kartalar tesilgennen keyin, olardı tapsırmalar gezegine taslap kútiw kerek edi. Aqır-aqıbetinde, [[Operator (programmalastırıw)|operatorlar]] kartalar toplamın kompyuterge júklep, basqa maǵlıwmatlar toplamın yamasa járdemshi baǵdarlamanı beriw ushın magnit lentaların ornatatuǵın edi. Tapsırma aqırǵı nátiyjelerdi yamasa qáte jurnalı qosılǵan toqtatıw bildiriwin óz ishine alǵan baspa shıǵarıwın payda etetuǵın edi. Tabıslı orınlanıwlar jáne magnit lentasına nátiyje jazıwı yamasa keyingi esaplawlarda paydalanılatuǵın maǵlıwmat kartaların payda etiwi múmkin edi. Bir jumıstıń orınlanıw waqtı kóbinese bir neshe kúnge sozılatuǵın edi. Eger adam júdá baxıtlı bolsa, bul bir neshe saat bolıwı múmkin; haqıyqıy waqıt rejimindegi juwap bolmadı. Biraq kartalar gezeginen de jamanıraq táǵdirler bar edi; ayırım kompyuterler konsol túymelerin paydalanıp, eki sanlı kodta baǵdarlamalardı kirgiziwdiń jáne de mashaqatlı hám qátege beyim processin talap etetuǵın edi. Eń dáslepki mashinalar baǵdarlama logikasın ózlerine biriktiriw ushın qosıw taxtaları dep atalǵan qurallar járdeminde qayta toqılıwı kerek edi. Erte toparlı sistemalar házirgi waqıtta jumıs islep atırǵan tapsırmaǵa pútkil kompyuterdi berdi; baǵdarlama kartaları hám lentaları kiris-shıǵıs quralları menen baylanısıw hám basqa da kerekli xojalıq jumısların orınlaw ushın házir biz [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistema]] kodı dep oylaytuǵın nárseni óz ishine alıwı kerek edi. Toparlı dáwirdiń ortalarında, 1957-jıldan keyin, hár qıylı toparlar "júkle-hám-isle" sistemaları dep atalǵan sistemalar menen tájiriybe ótkeriwdi basladı. Olar kompyuterde bárqulla turaqlı bolǵan monitorlaw baǵdarlamasın paydalandı. Baǵdarlamalar xızmetler ushın monitorǵa baylanısa alatuǵın edi. Monitordıń jáne bir funkciyası jiberilgen tapsırmalardı jaqsıraq qátelerin tekseriw, qátelerdi erterek hám aqıllıraq anıqlaw hám paydalanıwshılarǵa paydalıraq keri baylanıs payda etiw edi. Solay etip, monitorlar operaciyalıq sistemalar hám anıq jobalanǵan paydalanıwshı interfeysleri baǵdarında birinshi qádem boldı. === 1969-házirgi kúnge shekem: Komandalar qatarı paydalanıwshı interfeysi === [[Fayl:ASR-33_at_CHM.agr.jpg|alt=Teletype Model 33|nobaý|Teletype Model 33 ASR]] Komandalar qatarı interfeysleri (CLI) sistema konsoline jalǵanǵan toparlı monitorlardan rawajlandı. Olardıń óz-ara tásir modeli arnawlı sózlikte tekst komandaları túrinde berilgen soraw-juwap tranzakciyalarınıń izbe-izligi edi. Keshigiw toparlı sistemalarǵa qaraǵanda ádewir tómen bolıp, kúnler yamasa saattan sekundlarǵa qısqardı. Sáykesinshe, komandalar qatarı sistemaları paydalanıwshıǵa aldınǵı nátiyjeler boyınsha haqıyqıy waqıt rejiminde yamasa oǵan jaqın rejimdegi keri baylanısqa juwap retinde tranzakciyanıń keyingi basqıshları haqqında pikirin ózgertiwge múmkinshilik berdi. [[Programmalıq támiynat|Baǵdarlamalıq támiynat]] burın múmkin bolmaǵan usıllarda izlew hám interaktiv bolıwı múmkin edi. Biraq bul interfeysler ele de paydalanıwshıǵa salıstırmalı túrde úlken este saqlaw júgin salıp, onı meńgeriw ushın kúsh hám úyreniw waqtına úlken investiciya talap etetuǵın edi<ref name="anaheimguide">{{Web deregi | url = http://www.anaheimautomation.com/manuals/forms/hmi-guide.php#sthash.2McqS5xo.dpbs| bet = HMI Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140620001341/http://www.anaheimautomation.com/manuals/forms/hmi-guide.php#sthash.2McqS5xo.dpbs| arxivsáne = 2014-jıl 20-iyun }}</ref>. Eń dáslepki komandalar qatarı [[Sistema|sistemaları]] teleprinterlerdi kompyuterler menen biriktirip, adamlar arasında sımlar arqalı [[Informaciya túsinigi|informaciya]] beriwge ortaqshılıq etiwde nátiyjeli ekenligi dálillengen jetilisken texnologiyanı beyimledi. Teleprinterler dáslep avtomat telegraf beriw hám qabıllaw quralları sıpatında oylap tabılǵan edi; olardıń tariyxı 1902-jılǵa barıp taqaladı hám 1920-jılǵa kelip jańalıqlar bólimlerinde hám basqa jerlerde álleqashan jaqsı jaylasıp úlgergen edi. Olardı qayta paydalanıwda únemlew álbette esapqa alındı, biraq psixologiya hám eń az tańlanıw qaǵıydası da áhmiyetli edi; teleprinterler kóp injenerler hám paydalanıwshılarǵa tanıs bolǵan sistema menen baylanıs noqatın támiyinledi. [[Fayl:DEC_VT100_terminal.jpg|alt=The VT100, introduced in 197″8, was the most popular VDT of all time. Most terminal emulators still default to VT100 mode.|solğa|nobaý|DEC VT100 terminalı]] Video-displey terminallarınıń (VDT) 1970-jıllardıń ortasında keń tarqalıwı komandalar qatarı sistemalarınıń ekinshi basqıshın baslap berdi. Bular keshigiwdi jáne de qısqarttı, sebebi háripler printer bası yamasa karetkanıń qozǵalıwınan góre ekrannıń fosfor noqatlarına tezirek shıǵarıla alatuǵın edi. Olar sıya hám qaǵaz sarıplanıwın qısqartıw arqalı interaktiv programmalastırıwǵa bolǵan konservativ qarsılıqtı basıwǵa járdem berdi hám 1950-jıllardıń aqırı hám 60-jıllardaǵı birinshi televidenie áwladına, 1940-jıllardaǵı kompyuter jetekshileri ushın teleprinterler bolǵanınan da kóbirek belgili hám qolaylı edi. Sonıń menen birge, qoljemtimli ekrannıń - tez hám keri qaytarılıwı múmkin bolǵan tekstiń eki ólshemli displeyiniń bolıwı baǵdarlama dizaynerlerine tekstlik emes, al vizual dep sıpatlanıwı múmkin bolǵan interfeyslerdi qollanıwdı ekonomikalıq jaqtan múmkin etti. Bunday túrdegi jetekshi qollanbalar kompyuter oyınları hám tekst redaktorları boldı; eń dáslepki úlgilerdiń ayırım jaqın násilleri, mısalı rogue(6) hám vi(1), ele de [[Unix]] dástúriniń aktiv bólegi bolıp qalmaqta. === 1985: SAA paydalanıwshı interfeysi yamasa tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysi === 1985-jılı [[Microsoft Windows]] hám basqa da grafikalıq paydalanıwshı interfeysleriniń payda bolıwı menen, IBM Sistemalı Qollanba Arxitekturası (SAA) standartın dúzdi, oǵan Ulıwma Paydalanıwshı Kiriw (CUA) tuwındısı kiredi. CUA búgingi kúnde Windows-ta biletuǵın hám qollanatuǵın nárselerimizdi tabıslı dúzdi, hám sońǵı kópshilik DOS yamasa Windows Konsol Qollanbaları da usı standarttı qollanadı. Bul standart tómendegilerdi belgiledi: tómen túsiriletuǵın menyu sisteması ekrannıń joqarǵı bóliminde, status qatarı tómende bolıwı kerek, barlıq ulıwma funkciyalar ushın qısqa jol túymeleri birdey bolıwı kerek (mısalı, F2 Ashıw ushın SAA standartın qollanǵan barlıq qollanbalarda isleydi). Bul paydalanıwshılardıń qollanbanı úyreniw tezligin ádewir jaqsıladı, sonlıqtan ol tez qabıl etildi hám industriya standartına aylandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.petesqbsite.com/sections/express/issue21/tuiseriespart1.htm| bet = Text User Interface Development Series Part One – T.U.I. Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141116034613/http://www.petesqbsite.com/sections/express/issue21/tuiseriespart1.htm| arxivsáne = 2014-jıl 16-noyabr | avtor = Richard| at = Stéphane| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-iyun }}</ref>. === 1968–házirgi kúnge shekem: Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi === [[Fayl:AMX_desk_box.jpg|nobaý|AMX Desk tiykarǵı WIMP GUI dúzdi.]] [[Fayl:1989_-_Linotype_Wysiwyg_2000.jpg|nobaý|Linotype WYSIWYG 2000, 1989]] * 1968 – Duglas Engelbart NLS sistemasın kórsetti, ol [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], kórsetkishler, gipertekst hám bir neshe aynalardı qollanadı<ref name="harding">{{Cite journal|last1=McCown|first1=Frank|title=History of the Graphical User Interface (GUI)|url=https://www.harding.edu/fmccown/gui/history-gui.pptx|publisher=Harding University}}</ref>. * 1970 – Xerox Palo Alto Izertlew Orayınıń izertlewshileri (kópshiligi SRI-den) WIMP paradigmasın (Aynalar, Belgisheler, Menyuler, Kórsetkishler) rawajlandırdı.<ref name="harding" /> * 1973 – Xerox Alto: qımbatlıǵı, paydalanıwshı interfeysiniń jamanlıǵı hám baǵdarlamalardıń jetispewshiligi sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı.<ref name="harding" /> * 1979 – [[Stiv Jobs|Stiv Djobs]] hám basqa [[Apple Inc.|Apple]] injenerleri Xerox PARC-qa baradı. "Silikon maydanınıń qaraqshıları" filmi waqıyalardı dramalastırsa da, Apple bul sapardan aldın Macintosh hám Lisa joybarları sıyaqlı GUI rawajlandırıw ústinde islep atırǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://web.stanford.edu/dept/SUL/sites/mac/parc.html| bet = The Xerox PARC Visit| jumıs = web.stanford.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://apple-history.com/gui| bet = apple-history.com / Graphical User Interface (GUI)| jumıs = apple-history.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-fevral }}</ref>. * 1981 – Xerox Star: WYSIWYG-ke itibar qarattı. Bahası ($16K hárbiri), ónimdarlıǵı (fayldı saqlaw ushın minutlar, qulaǵannan keyin qayta tikleniw ushın bir neshe saat) hám jaman marketing sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı (25K satıldı). * 1982 – Rob Payk hám Bell Labs-taǵı basqalar Blit-ti proektlestirdi, ol 1984-jılı AT&T hám Teletype tárepinen DMD 5620 terminalı sıpatında shıǵarıldı. * 1984 – [[Apple Inc.|Apple]] Macintosh GUI-di keń tarqattı. Super Bowl reklaması eki ret kórsetildi, sol waqıtta eń qımbat reklama boldı. * 1984 – MIT-tiń X Window System: [[Unix|UNIX]] sıyaqlı sistemalarda GUI rawajlandırıw ushın apparatlıq-ǵárezsiz platforma hám tarmaq protokolı. * 1985 – Windows 1.0 – MS-DOS ushın GUI interfeysin támiyinledi. Bir-birin jawıp turatuǵın aynalar joq (onıń ornına mozaikalı). * 1985 – [[Microsoft]] hám [[IBM]] aqır-aqıbette [[MS-DOS]] hám [[Windows]]-tı almastırıwǵa arnalǵan OS/2 ústinde jumıstı basladı. * 1986 – Apple, Digital Research kompaniyasınıń GUI desktopı Apple-dıń Mac-ine júdá uqsas bolǵanı ushın olardı sudqa beriwge qáwip saldı. * 1987 – Windows 2.0 – Bir-birin jawıp turatuǵın hám ólshemin ózgertiwge bolatuǵın aynalar, [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] jetilistiriwleri. * 1987 – Macintosh II: birinshi tolıq reńli Mac. * 1988 – OS/2 1.10 Standard Edition (SE) Microsoft tárepinen jazılǵan GUI-ge iye, Windows 2-ge kóp uqsaydı. == Interfeys dizaynı == Interfeys dizaynında qollanılatuǵın tiykarǵı usıllar prototiplew hám simulyaciyanı óz ishine aladı. Ádettegi adam-mashina interfeysi dizaynı tómendegi basqıshlardan turadı: óz-ara tásir specifikaciyası, interfeys baǵdarlamalıq támiynat specifikaciyası hám prototiplew: * Óz-ara tásir specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] baǵdarlanǵan dizayn, persona, iskerlikke baǵdarlanǵan dizayn, scenariyge tiykarlanǵan dizayn hám bekkemlik dizaynı kiredi. * Interfeys [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa paydalanıw jaǵdayları hám óz-ara tásir protokolları arqalı sheklewlerdi ámelge asırıw (paydalanıw qátelikleriniń aldın alıw ushın) kiredi. * Prototiplew ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlar interfeys elementleri (basqarıw elementleri, bezew hám t.b.) kitapxanalarına tiykarlanǵan. === Sapa principleri === Keń mániste, ulıwma paydalanıwshıǵa dos, nátiyjeli, intuitiv hám t.b. dep esaplanatuǵın interfeysler bir yamasa bir neshe ózgeshe qásiyetler menen sıpatlanadı. Mısal retinde, bunday qásiyetlerdiń tolıq emes dizimi tómende keltirilgen: # Anıqlıq: Interfeys til, aǵım, ierarxiya hám kóriw elementleri ushın metaforalar arqalı hár nárseni anıq etip, eki mánililikten qashadı. # Qısqalıq<ref name="artofunix">{{Cite book|last1=Raymond|first1=Eric Steven|title=The Art of Unix Programming| sáne =2003|publisher=Thyrsus Enterprises|chapter=11}}</ref>: Biraq, táájip túrde, informaciyanı júdá anıq etiw - máselen, ekranda bir waqıtta kórsetilgen zatlardıń kópshiligin, eger pútkil emes bolsa da, belgilew, hám paydalanıwshıǵa haqıyqatında belgili bir zattı anıqlaw ushın qanday da bir kóriw indikatorı kerek bolıwına qaramastan - informaciyanıń quramalasıwına alıp keliwi múmkin hám kópshilik normal jaǵdaylarda alıp keledi. # Tanıslıq<ref>{{Cite journal|last1=C. A. D'H Gough|title=Accounting for User Familiarity in User Interfaces|access-date=13 June 2014}}</ref>: Hátte eger birew interfeysti birinshi márte paydalansa da, ayırım elementler bári bir tanıs bolıwı múmkin. Mánisin jetkeriw ushın haqıyqıy ómir metaforaları qollanılıwı múmkin. # Juwap beriwshilik<ref>{{Cite book|last1=Sweet|first1=David|title=KDE 2.0 Development|date=October 2001|publisher=Sams Publishing|chapter=9 – Constructing A Responsive User Interface}}</ref>: Jaqsı interfeys áste isleytuǵın bolıp sezilmewi kerek. Bul interfeys paydalanıwshıǵa ne bolıp atırǵanı hám paydalanıwshınıń kirgizgen maǵlıwmatları tabıslı qayta islenip atırǵanı haqqında jaqsı keri baylanıs beriwi kerek degendi ańlatadı. # Birdeylik<ref>{{Cite journal|last1=John W. Satzinger|title=User interface consistency across end-user applications: the effects on mental models|date=March 1998}}</ref>: Interfeysińizdi pútkil qollanbańız boyınsha birdey saqlaw áhmiyetli, sebebi bul paydalanıwshılarǵa qollanıw úlgilerin tanıwǵa múmkinshilik beredi. # Estetika: Interfeysti óz wazıypasın orınlawı ushın tartımlı etiw shárt emes, biraq onı jaqsı kórinetuǵın etiw paydalanıwshılarıńızdıń siziń qollanbańızdı paydalanıw waqtın kóbirek ráhátli etedi; al quwanıshlı paydalanıwshılar tek jaqsı nárse bolıwı múmkin. # Nátiyjelilik: Waqıt - pul, al ullı interfeys qısqa jollar hám jaqsı dizayn arqalı paydalanıwshını kóbirek ónimli etiwi kerek. # Keshirimlilik: Jaqsı interfeys paydalanıwshılardı qáteleri ushın jazalamawı kerek, al onıń ornına olardı dúzetiw usılların beriwi kerek. === Eń az tań qaldırıw principi === Eń az tań qaldırıw principi (EATQP) barlıq túrdegi interfeyslerdi jobalawdaǵı ulıwma princip bolıp tabıladı. Bul princip adamlar bir waqıtta tek bir nársege tolıq dıqqat qarata aladı degen ideyaǵa tiykarlanǵan<ref name="Raskin">{{Cite book|last1=Raskin|first1=Jef|title=The human interface : new directions for designing interactive systems|date=2000|publisher=Addison Wesley|location=Reading, Mass. [u.a.]|isbn=0-201-37937-6|edition=1. printing.|url=https://archive.org/details/humaneinterfacen00rask}}</ref>, bul jańalıqtı minimumǵa túsiriw kerek degen juwmaqqa alıp keledi. === Ádet qáliplestiriw principi === Eger interfeys úziliksiz qollanılsa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] sózsiz onı qollanıw boyınsha ádetler payda etedi. Solay etip, dizaynerdiń wazıypasın paydalanıwshınıń jaqsı ádetlerdi qáliplestiriwin támiyinlew dep sıpatlawǵa boladı. Eger dizayner basqa interfeysler menen tájiriybege iye bolsa, olar da usıǵan uqsas ádetlerdi rawajlandıradı hám kóbinese paydalanıwshınıń interfeys penen qalay óz-ara tásir etiwi haqqında biyixtıyar boljamlar isleydi<ref name="Raskin"/><ref>{{Cite news|last1=Udell|first1=John|title=Interfaces are habit-forming|url=https://www.infoworld.com/article/2231748/interfaces-are-habit-forming.html|access-date=3 April 2017|work=Infoworld|date=9 May 2003| til =en}}</ref>. === Dizayn kriteriyleriniń modeli: Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası === [[Fayl:UX_Honeycomb.png|alt=User interface / user experience guide|nobaý|230x230 nükte|Piter Morvill tárepinen dizayn etilgen Paydalanıwshı tájiriybesi dizaynı hárreniń uyası<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://oryzo.com/user-interface-design/| bet = User Interface & User Experience Design {{!}} Oryzo {{!}} Small Business UI/UX| til = en-US| jumıs = Oryzo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886| bet = Peter Morville's User Experience Honeycomb| avtor = Wesolko| at = Dane| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}</ref>]] [[Google]] kompaniyasınıń Piter Morvilli 2004-jılı paydalanıwshı interfeysi dizaynında operaciyalardı basqarǵanda Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası strukturasın dizayn etti. Bul struktura paydalanıwshı interfeysi dizaynın basqarıw ushın jaratılǵan edi. Ol on jıl dawamında kóplegen veb-rawajlandırıw studentleri ushın kórsetpe xızmetin atqardı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886| bet = Peter Morville's User Experience Honeycomb| avtor = Wesolko| at = Dane| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWesolko2016">Wesolko, Dane (27 October 2016). [https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886 "Peter Morville's User Experience Honeycomb"]. ''Medium''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2019</span>.</cite></ref>. # Qolaylı: Sistemanıń dizaynı qollanıwǵa ańsat hám ápiwayı ma? Qollanba tanıs bolıp kóriniwi kerek hám onı qollanıw ańsat bolıwı kerek<ref name=":1"/><ref name=":0">{{Web deregi | url = https://oryzo.com/user-interface-design/| bet = User Interface & User Experience Design {{!}} Oryzo {{!}} Small Business UI/UX| til = en-US| jumıs = Oryzo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20191220132328/https://oryzo.com/user-interface-design/ "User Interface & User Experience Design | Oryzo | Small Business UI/UX"]. ''Oryzo''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2019</span>.</cite></ref>. # Paydalı: Qollanba qanday da bir zárúrlikti qanaatlandıra ma? Biznestiń ónimi yamasa xızmeti paydalı bolıwı kerek.<ref name=":0" /> # Qálewge ılayıq: Qollanbanıń dizaynı sulıw hám nátiyjeli me? Sistemanıń estetikası tartımlı hám ańsat túsiniwge bolatuǵın bolıwı kerek.<ref name=":0" /> # Tabılatuǵın: Paydalanıwshılar izlegen informaciyanı tez taba ala ma? Informaciya tabılatuǵın hám navigaciya ápiwayı bolıwı kerek. Paydalanıwshı siziń ónimińizdi yamasa informaciyańızdı hesh qashan izlep júrmewi kerek.<ref name=":0" /> # Qoljetimli: Qollanba strukturanı buzbastan úlkeytilgen tekstti qollay ala ma? Qollanba imkaniyatı sheklengen adamlar ushın qoljetimli bolıwı kerek.<ref name=":0" /> # Isenimli: Qollanba isenimli qáwipsizlik hám kompaniya maǵlıwmatların kórsete me? Qollanba ashıq, qáwipsiz hám haqıyqıy bolıwı kerek.<ref name=":0" /> # Bahalı: Aqırǵı paydalanıwshı onı bahalı dep esaplay ma? Eger barlıq 6 kriteriy orınlansa, aqırǵı paydalanıwshı qollanbaǵa qunlılıq hám isenim sezedi.<ref name=":0" /> == Túrleri == [[Fayl:Hp150_touchscreen_20081129.jpg|alt=Touchscreen of the HP Series 100 HP-150|nobaý|HP Series 100 HP-150 sensorlı ekran]] # Dıqqatlı paydalanıwshı interfeysleri [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshınıń]] [[Dıqqat|dıqqatın]] basqaradı, paydalanıwshını qashan bóliw, eskertiwlerdiń túri hám paydalanıwshıǵa beriletuǵın xabarlardıń tolıqlıq dárejesin sheshedi. # Toparlı interfeysler - interaktiv emes paydalanıwshı interfeysleri, onda paydalanıwshı toparlı islew processinen aldın barlıq toparlı tapsırma detalların aldın ala kórsetedi hám barlıq islew processi tamamlanǵannan keyin nátiyjeni aladı. Islew processi baslanǵannan keyin kompyuter qosımsha kiris maǵlıwmatların soramaydı. # Komandalıq qatar interfeysleri (CLIs) paydalanıwshıdan [[kompyuter klaviaturası]] arqalı komanda qatarın teriw arqalı kiris maǵlıwmatların beriwdi soraydı hám kompyuter monitorına tekst shıǵarıw arqalı juwap beredi. Programmistler hám sistema administratorları, injenerlik hám ilimiy ortalıqlarda, sonday-aq texnikalıq jaqtan rawajlanǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları tárepinen qollanıladı. # Sáwbetlesiw interfeysleri paydalanıwshılarǵa grafikalıq elementler ornına ápiwayı [[Inglis tili|inglis tili]] tekstin (mısalı, tekst xabarları yamasa [[Chatbot|chatbotlar]] arqalı) yamasa dawıslı komandalar arqalı kompyuterge buyrıq beriwge múmkinshilik beredi. Bul interfeysler kóbinese adamlar arasındaǵı sáwbetlesiwdi elikleydi<ref name="cbc">{{Web deregi | url = http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/toronto-chatbots-1.3581791| bet = As app fatigue sets in, Toronto engineers move on to chatbots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160622075925/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/toronto-chatbots-1.3581791| arxivsáne = 2016-jıl 22-iyun | avtor = Errett| at = Joshua| jumıs = CBC| baspaxana = CBC/Radio-Canada| qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-iyul }}</ref>. # Sáwbetlesiw interfeys agentleri kompyuter interfeysin animaciyalanǵan adam, robot yamasa basqa personaj (mısalı, Microsoft kompaniyasınıń Clippy qaǵaz qısqıshı) túrinde kórsetiwge hám óz-ara tásirlesiwdi sáwbetlesiw túrinde usınıwǵa háreket etedi. # Kesip ótiwge tiykarlanǵan interfeysler - bul tiykarǵı wazıypası nárselerge kórsetpe ornına shegaralardı kesip ótiwden ibarat bolǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri. # Tikkeley basqarıw interfeysi - bul paydalanıwshılarǵa usınılǵan obektlerdi, hesh bolmaǵanda fizikalıq dúnyaǵa sáykes keletuǵın háreketler arqalı basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın ulıwma klasstaǵı paydalanıwshı interfeysleriniń atı. # Ímlaw interfeysleri - bul qol ımlasıwları túrindegi yamasa [[kompyuter tıshqanshası]] ya bolmasa stilus penen sızılǵan tıshqansha ımlasıwları túrindegi kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri. # Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) kompyuter klaviaturası hám tıshqashı sıyaqlı qurılmalar arqalı kiris maǵlıwmatların qabıl etedi hám kompyuter monitorında anıq grafikalıq shıǵıs beredi<ref>{{Cite journal|last1=Martinez|first1=Wendy L.|title=Graphical user interfaces: Graphical user interfaces|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/wics.150}}</ref>. GUI dizaynında keń qollanılatuǵın kem degende eki hár qıylı princip bar: Obyektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OOUIs) hám qollanbaǵa baǵdarlanǵan interfeysler<ref>{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa227601(v=vs.60).aspx| bet = Improve Your UI Design Process with Object-Oriented Techniques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130814153652/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa227601(v=vs.60).aspx| arxivsáne = 2013-jıl 14-avgust | avtor = Lamb| at = Gordana| sáne = 2001 | jumıs = Visual Basic Developer magazine| citata = Table 1. Differences between the traditional application-oriented and object-oriented approaches to UI design.}}</ref>. # Apparatlıq interfeysler - bul tosterlerden baslap avtomobil panellerine hám samolyot kabinalarına shekem haqıyqıy dúnyadaǵı ónimlerde tabılatuǵın fizikalıq, keńislikli interfeysler. Olar ádette uslaǵıshlar, túymeler, slayderler, giltler hám sensorlı ekranlardıń aralaspasınan ibarat. # Golografiyalıq interfeysler elektronlıq yamasa elektro-mexanikalıq qurılmalarǵa kiris maǵlıwmatların barmaqtı hawada erkin júzip júrgen, tolqın deregi tárepinen anıqlanatuǵın hám seziw tásiri bolmaytuǵın, ádettegi seziletuǵın basqarıw elementleriniń golografiyalıq kóshirmeleri arqalı ótkiziw jolı menen beredi. # Aqıllı paydalanıwshı interfeysleri - bul paydalanıwshı, taraw, tapsırma, sóylesiw hám media (mısalı, grafika, tábiyiy til, ımlaw) modellerin kórsetiw, pikir júritiw hám háreket etiw arqalı adam-mashina óz-ara tásiriniń nátiyjeliligin, tásirsheńligin hám tábiyiyligin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan adam-mashina interfeysleri. # Háreketti qadaǵalaw interfeysleri paydalanıwshınıń dene háreketlerin baqlaydı hám olardı buyrıqlarǵa aylandıradı, házirgi waqıtta Apple tárepinen rawajlandırılmaqta. # Kóp ekranlı interfeysler bir neshe displeylerdi qollanıp, kóbirek iykemli óz-ara tásirdi támiyinleydi. Bul kóbinese kompyuter oyınlarınıń óz-ara tásirinde hám kommerciyalıq arkadalarda, hám sońǵı waqıtları qol qurılmaları bazarlarında qollanıladı. # Tábiyiy til interfeysleri izlew sistemaları hám veb-betlerde qollanıladı. Paydalanıwshı sorawdı terip jazadı hám juwaptı kútedi. # Buyrıqsız paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń anıq buyrıqlar beriwin talap etpesten, onıń mútájlikleri hám maqsetlerin anıqlaw ushın paydalanıwshını baqlaydı<ref name="noncommand">{{Cite journal|last1=Jakob Nielsen|title=Noncommand User Interfaces|publisher=ACM Press|url=http://www.useit.com/papers/noncommand.html}}</ref>. # Obektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OBPI) [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] metaforalarına tiykarlanǵan bolıp, paydalanıwshılarǵa simulyaciyalanǵan obyektler hám olardıń qásiyetlerin basqarıwǵa múmkinshilik beredi. # Ruqsat etiwge tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń ruqsat dárejesine baylanıslı menyu opciyaların yamasa funkciyaların kórsetedi yamasa jasıradı. Bul sistema paydalanıwshıǵa qoljetimsiz bolǵan elementlerdi alıp taslaw arqalı paydalanıwshı tájiriybesin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan. Qollanıwǵa múmkin emes funkciyalardı kórgen paydalanıwshı narazı bolıwı múmkin. Sonday-aq, bul ruqsatsız adamlardan funkcional elementlerdi jasırıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaydı. # Refleksiv paydalanıwshı interfeysleri - bunda paydalanıwshılar pútkil sistemanı tek paydalanıwshı interfeysi arqalı basqaradı hám qayta anıqlaydı, mısalı, onıń buyrıq feyllerin ózgertiw ushın. Ádette, bul tek júdá bay grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri menen ǵana múmkin boladı. # Izlew interfeysi - bul sayttıń izlew qutısınıń qalay kórsetiliwi, sonday-aq izlew nátiyjeleriniń vizual kórinisi. # Seziletuǵın paydalanıwshı interfeysleri tiyiwge hám fizikalıq ortalıqqa yamasa onıń elementine kóbirek itibar beredi. # Wazıypaǵa baǵdarlanǵan interfeysler - bul fayllar emes, al wazıypalardı tiykarǵı óz-ara tásir etiw birligi etip alıw arqalı stol ústi metaforasınıń informaciya artıqmashlıǵı máselesin sheshetuǵın paydalanıwshı interfeysleri. # Tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (TPI) - bul tekst arqalı óz-ara tásir etetuǵın paydalanıwshı interfeysleri. TPI-ge buyrıq qatarı interfeysleri hám tekstke tiykarlanǵan WIMP ortalıqları kiredi. # Sensorlı ekranlar - bul barmaqlar yamasa stilus arqalı kirgiziwdi qabıl etetuǵın displeyler. Olar kóbeyip baratırǵan mobil qurılmalarda hám kóp túrdegi satıw noqatlarında, óndiris processleri hám mashinalarında, óz-ózine xızmet kórsetiw mashinalarında hám t.b. qollanıladı. # Sensorlı paydalanıwshı interfeysi - bul sensorlı panel yamasa sensorlı ekran displeyin birlesken kiris hám shıǵıs qurılması sıpatında paydalanatuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri. Olar basqa shıǵıs túrlerin taktil keri baylanıs usılları menen tolıqtıradı yamasa almastıradı. Kompyuterlestirilgen simulyatorlarda hám t.b. qollanıladı. # Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri dawıslı kórsetpelerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi. Paydalanıwshı kirisi túymelerdi basıw yamasa interfeyske awızeki juwap beriw arqalı ámelge asırıladı. # Vebke-tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri yamasa veb paydalanıwshı interfeysleri (VPI) paydalanıwshı veb-brauzer baǵdarlaması arqalı kóretuǵın veb-betlerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi. # Nól-kirisli interfeysler paydalanıwshıdan kiris dialogları arqalı soraw ornına sensorlar toplamınan kirislerdi aladı. # Masshtablaw paydalanıwshı interfeysleri - bul informaciya obektleri hár qıylı masshtab hám detallaw dárejesinde kórsetiletuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri bolıp, onda paydalanıwshı kóbirek detallardı kórsetiw ushın kórilip atırǵan maydannıń masshtabın ózgerte aladı. == Galereya == <gallery> Fayl:P8-führerstand2.jpg|Nemis puw lokomotiviniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı tariyxıy AMI (Adam-Mashina Interfeysi) Fayl:Ice3_leitstand.jpg|Nemis Intercity-Express joqarı tezlikli poezdiniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı zamanagóy AMI Fayl:Wireless_toilet_control_panel_w._open_lid.jpg|Hájetxananıń AMI (Yaponiyada) Fayl:Google_Glass_detail.jpg|Kiyiletuǵın kompyuterdiń dawıslı paydalanıwshı interfeysi (bul jerde: Google Glass) Fayl:Engineer_at_audio_console_at_Danish_Broadcasting_Corporation.png|Audio aralastırıw ushın AMI Fayl:Mesa_de_vídeo_1.JPG|Video óndiris ushın AMI Fayl:00-bma-automation-operator-panel-with-pushbuttons.JPG|Túymeleri bar qant sanaatı ushın mashinanıń AMI Fayl:CNC_panel_Sinumerik.jpg|Kompyuter arqalı sanlı basqarıw (KSB) ushın AMI Fayl:CNC_panel.jpg|KSB-mashina ushın azǵana jańaraq AMI Fayl:Not-Aus_Betätiger.jpg|Ayrısha jaǵday qosqıshı/hawlıǵıw qosqıshı Fayl:Teletype_DMD_5620.jpg|DMD 5620 terminalı </gallery> == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ njk4blozojzablfppyzxog8mrqcfjl7 0 21114 266245 213245 2026-08-18T00:23:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266245 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Computer_locked.jpg|oñğa|nobaý|Fizikalıq qáwipsizlik ilajınıń mısalı: [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlewge]] aralasıwdıń aldın alıw ushın jeke kompyuterdiń artqı tárepindegi metall qulıp.]] '''Kompyuter qáwipsizligi''' (sonday-aq '''kiberqáwipsizlik''', '''cifrlı qáwipsizlik''' yamasa '''informaciyalıq texnologiyalar (IT) qáwipsizligi''') ‒ bul [[Programmalıq támiynat|kompyuter programmalıq támiynatı]], sistemaları hám [[Kompyuter tarmaǵı|tarmaqların]] ruqsatsız [[Informaciya túsinigi|informaciya]] ashılıwına, [[apparatlıq támiynat]], [[programmalıq támiynat]] yamasa [[maǵlıwmat]]lardı urlaw yaki zıyan keltiriwge alıp keliwi múmkin bolǵan qáwiplerden, sonday-aq olar kórsetetuǵın xızmetlerdiń buzılıwı yamasa burmalanıwınan qorǵaw bolıp tabıladı<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Schatz|first1=Daniel|last2=Bashroush|first2=Rabih|last3=Wall|first3=Julie|date=2017|title=Towards a More Representative Definition of Cyber Security|url=https://commons.erau.edu/jdfsl/vol12/iss2/8/|journal=Journal of Digital Forensics, Security and Law| til =en|volume=12|issue=2|issn=1558-7215}}</ref>. Bul tarawdıń áhmiyeti [[Kompyuter|kompyuter sistemaları]]<ref>{{Cite news|last=Tate|first=Nick|date=7 May 2013|title=Reliance spells end of road for ICT amateurs|newspaper=The Australian|url=https://www.theaustralian.com.au/news/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/news-story/6f84ad403b8721100f5957a472a945eb}}</ref>, [[Internet]] hám sımsız tarmaq standartlarına bolǵan isenimniń artıwınan kelip shıǵadı. Onıń áhmiyeti smartfonlar, [[Televideniye|televizorlar]] hám Zatlar Internetin (IoT) qurawshı hár qıylı qurılmalardıń rawajlanıwı menen jáne de artadı. Kiberqáwipsizlik házirgi zaman dúnyası dus kelip atırǵan eń áhmiyetli jańa mashqalalardıń birine aylandı, sebebi [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] hám olar qollap-quwatlaytuǵın jámiyetlerdiń quramalılıǵı. Qáwipsizlik, ásirese, elektr energiyasın tarqatıw, saylawlar hám finans sıyaqlı keń kólemli fizikalıq tásirge iye bolǵan úlken sistemalardı basqaratuǵın sistemalar ushın ayrıqsha áhmiyetli<ref>{{Cite journal|last=Kianpour|first=Mazaher|date=2021|title=Systematically Understanding Cybersecurity Economics: A Survey}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stevens|first=Tim|date=11 June 2018|title=Global Cybersecurity: New Directions in Theory and Methods|url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/97261726/PaG_6_2_Global_Cybersecurity_New_Directions_in_Theory_and_Methods.pdf}}</ref>. Kompyuter qáwipsizliginiń kóp tárepleri elektron paroller hám shifrlaw sıyaqlı [[cifrlı]] qáwipsizlikti óz ishine alsa da, ruqsatsız aralasıwdıń aldın alıw ushın metall qulıplar sıyaqlı fizikalıq qáwipsizlik ilajları ele de qollanıladı. IT qáwipsizligi [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizliginiń]] tolıq dizimi emes, sonlıqtan qáwipsizliktiń birlesiw sxemasına tolıq sáykes kelmeydi. == Hálsizlikler hám hújimler == Hálsizlik - bul kompyuter yamasa sistemanıń qáwipsizligine zıyan keltiretuǵın qurılısındaǵı, orınlanıwındaǵı, islewindegi yamasa ishki baqlawındaǵı kemshilik. Tabılǵan hálsizliklerdiń kópshiligi Ulıwma hálsizlikler hám ashılıwlar (CVE) [[maǵlıwmatlar bazası]]nda hújjetlestirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.cve.org/About/Overview| bet = About the CVE Program| jumıs = www.cve.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-aprel }}</ref>. Paydalanıwǵa bolatuǵın hálsizlik - bul keminde bir isleytuǵın hújim yamasa eksployt bar bolǵan hálsizlik. Hálsizliklerdi zıyanlı túrde izleytuǵın subyektler qáwip-qáterler dep ataladı. Hálsizliklerdi avtomatlastırılǵan qurallar yamasa arnawlı skriptler járdeminde izertlew, keri-injeneriya etiw, izlew yamasa paydalanıw múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.nsa.gov/resources/everyone/ghidra/| bet = Ghidra| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200815201448/https://www.nsa.gov/resources/everyone/ghidra/| arxivsáne = 2020-jıl 15-avgust | sáne = 2018-jıl 1-avgust | jumıs = nsa.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=Syzbot-Linux-Kernel-Fuzzing/| bet = Syzbot: Google Continuously Fuzzing The Linux Kernel| avtor = Larabel| at = Michael| sáne = 2017-jıl 28-dekabr | til = en-US| jumıs = www.phoronix.com/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart }}</ref>. Hár túrli adamlar yamasa tárepler kiberhújimlerge ushırawı múmkin; biraq hár qıylı toparlar basqalarǵa qaraǵanda hár qıylı túrdegi hújimlerge kóbirek ushırawı múmkin<ref name="crowdstrike.com">{{Web deregi | url = https://www.crowdstrike.com/solutions/small-business/cyber-attacks-on-smbs/| bet = Cyber attacks on SMBs: Current Stats and How to Prevent Them| til = en| jumıs = crowdstrike.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. 2023-jıldıń aprel ayında [[Birlesken Korollik|Birikken Korolliktiń]] Ilim, Innovaciya hám Texnologiyalar Departamenti sońǵı 12 ay ishindegi kiberhújimler haqqında esabat járiyaladı<ref name="Cyber breaches 2023">{{Web deregi | url = https://www.gov.uk/government/statistics/cyber-security-breaches-survey-2023/cyber-security-breaches-survey-2023| bet = Cyber security breaches survey 2023| til = en| jumıs = GOV.UK| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. Olar Birikken Korolliktegi 2,263 biznes, 1,174 dizimge alınǵan qayırqomlıq shólkemleri hám 554 bilimlendiriw mákemesin sorawnama ótkerdi. Izertlew nátiyjeleri boyınsha "bizneslerdiń 32% hám qayırqomlıq shólkemleriniń 24% sońǵı 12 ay ishinde qanday da bir buzıw yamasa hújimlerdi esleydi". Bul kórsetkishler "orta biznes (59%), iri biznes (69%) hám jıllıq tabısı £500,000 yamasa onnan kóp bolǵan joqarı tabıslı qayırqomlıq shólkemleri (56%)" ushın ádewir joqarı boldı<ref name="Cyber breaches 2023" /> Degen menen, orta yamasa iri biznesler kóbirek qurban bolsa da, iri kompaniyalar sońǵı on jıl ishinde ulıwma ózleriniń qáwipsizligin jaqsılaǵanlıqtan, kishi hám orta biznes (KOB) te "biznesti qorǵaw ushın rawajlanǵan qurallarǵa iye bolmaǵanlıqtan" barǵan sayın hálsiz bolıp barmaqta.<ref name="crowdstrike.com"/>. KOBlar kóbinese zıyanlı baǵdarlama, tólem talap etiwshi baǵdarlama, fishing, ortalıqtaǵı adam hújimi hám xızmet kórsetiwden bas tartıw (DoS) hújimlerine ushıraydı.<ref name="crowdstrike.com" /> Ádettegi internet paydalanıwshıları kóbinese maqsetsiz kiberhújimlerge ushıraydı<ref name="Cyber attacks">{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/information/how-cyber-attacks-work| bet = How cyber attacks work| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. Bunda hújim jasawshılar múmkin bolǵanınsha kóbirek qurılmalardı, xızmetlerdi yamasa paydalanıwshılardı kemsitpesten hújimge aladı. Olar bunı Internettiń ashıqlıǵınan paydalanatuǵın usıllar arqalı ámelge asıradı. Bul strategiyalar tiykarınan fishing, tólem talap etiwshi baǵdarlama, suw orınların hám skanerlewdi óz ishine aladı.<ref name="Cyber attacks" /> Kompyuter sistemasın qáwipsiz etiw ushın oǵan qarsı islengen múmkin bolǵan hújimlerdi túsiniw áhmiyetli, hám bul qáwipler ádette tómendegi kategoriyalardıń birine kirgiziliwi múmkin: === Artqı esik === Kompyuter sistemasındaǵı, kriptosistemadaǵı yamasa [[algoritm]]degi artqı esik - bul ádettegi [[autentifikaciya]] yamasa qáwipsizlik baqlawlarınan ótiwdiń hár qanday jasırın usılı. Bul hálsizlikler dáslepki dizayn yamasa jaman konfiguraciya qatarlı kóp sebeplerge baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://nordvpn.com/blog/backdoor-attack/| bet = What is a backdoor attack? Definition and prevention {{!}} NordVPN| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = nordvpn.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-yanvar }}</ref>. Artqı esiklerdiń tábiyatına baylanıslı, olar jeke adamlarǵa qaraǵanda kompaniyalar hám maǵlıwmatlar bazaları ushın úlkenirek táshiwish tuwdıradı. Artqı esikler nızamlı kiriwge ruqsat beriw ushın ruqsat etilgen tárep tárepinen yamasa zıyankes maqsetlerde hújim etiwshi tárepinen qosılıwı múmkin. Jınayatshılar kóbinese sistemaǵa uzaqtan administratorlıq kiriw múmkinshiligin beriw ushın [[Zıyanlı programma|zıyanlı baǵdarlamalardan]] paydalanadı<ref name="McAfee-2023">{{Web deregi | url = https://www.mcafee.com/learn/backdoor-threat/| bet = What is a backdoor attack?| sáne = 2023-jıl 4-dekabr | jumıs = McAfee| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr }}</ref>. Olar kiriw múmkinshiligine iye bolǵannan keyin, kiberjınayatshılar "fayllardı ózgertiwi, jeke [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] urlawı, kereksiz [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalardı]] ornatıwı, hátte pútkil kompyuterdi óz baqlawına alıwı múmkin."<ref name="McAfee-2023" /> Artqı esiklerdi anıqlaw júdá qıyın bolıwı múmkin hám ádette olardı [[Kompyuter programması|baǵdarlama]] [[derek kodı]]na kiriw múmkinshiligi bar yamasa kompyuterdiń [[Operatsion sistema|operaciyalıq sisteması]] haqqında tereń bilimge iye bolǵan adam tárepinen tabıladı. === Xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimi === Xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleri (DoS) mashina yamasa tarmaq resursın onıń názerde tutılǵan paydalanıwshıları ushın jetiksiz etiw ushın dúzilgen<ref name="DoS guidance">{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/collection/denial-service-dos-guidance-collection| bet = Denial of Service (DoS) guidance| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr }}</ref>. Hújim jasawshılar jeke qurbanlarǵa xızmet kórsetiwden bas tartıwı múmkin, mısalı, qurbannıń akkauntı bloklanǵansha qátelik paroldi qastan izbe-iz bir neshe márte kirgiziw arqalı, yamasa olar mashina yamasa tarmaqtıń múmkinshiliklerin asırıp jiberiw hám birden barlıq paydalanıwshılardı bloklawı múmkin. Bir IP adresten kelgen tarmaq hújimin jańa brandmauer qaǵıydasın qosıw arqalı bloklaw múmkin bolsa da, tarqatılǵan xızmet kórsetiwden bas tartıw (DDoS) hújimleriniń kóp túrleri bar, bunda hújim kóp noqatlardan keledi. Bunday jaǵdayda, bul hújimlerden qorǵanıw ádewir qıyın. Bunday hújimler botnettiń zombi kompyuterlerinen yamasa tarqatılǵan reflektiv xızmet kórsetiwden bas tartıw (DRDoS) qatarlı basqa da múmkin bolǵan usıllardan kelip shıǵıwı múmkin, bunda ayıpsız sistemalar qurbanǵa trafik jiberiwge aldanadı.<ref name="DoS guidance" /> Bunday hújimlerde kúsheytiw faktorı hújim jasawshıǵa hújimdi ańsatlastıradı, sebebi olar ózleri az ótkizgishlik sızıǵın paydalanıwı kerek. === Tikkeley kiriw hújimleri === Tikkeley kiriw hújimi - bul ruqsatsız paydalanıwshı (hújim etiwshi) kompyuterge fizikalıq kiriw múmkinshiligin alıp, kóbinese onnan tikkeley maǵlıwmatlardı kóshirip alıw yamasa informaciyanı urlaw<ref>{{Web deregi | url = https://www.interelectronix.com/computer-security.html| bet = Computer Security| jumıs = www.interelectronix.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref>. Hújim etiwshiler jáne de operaciyalıq sistemaǵa ózgerisler kirgiziw, baǵdarlamalıq qurtlardı, klavishler basılıwın jazıp alıwshılardı, jasırın tıńlaw qurılmaların ornatıw yamasa sımsız mikrofonlardı paydalanıw arqalı qáwipsizlikti buzıwı múmkin. Hátte sistema standart qáwipsizlik ilajları menen qorǵalǵan bolsa da, CD-ROM yamasa basqa júklew múmkin bolǵan mediadan basqa operaciyalıq sistema yamasa quraldı júklew arqalı bulardan ótip ketiwi múmkin. Disklerdi shifrlaw hám Isenimli Platforma Moduli standartı bul hújimlerdiń aldın alıw ushın dúzilgen. === Jasırın tıńlaw === Jasırın tıńlaw - bul ádette tarmaqtaǵı xostlar arasındaǵı jeke kompyuter sáwbetin (kommunikaciyasın) jasırın tıńlaw háreketi. Bul ádette paydalanıwshı trafigi qáwipsiz etilmegen yamasa shifrlanbaǵan tarmaqqa qosılıp, áhmiyetli biznes maǵlıwmatların xızmetlesine jibergende júz beredi, bunı hújim etiwshi tıńlap, paydalanıwı múmkin<ref name="Fortinet">{{Web deregi | url = https://www.fortinet.com/resources/cyberglossary/eavesdropping| bet = What Are Eavesdropping Attacks?| til = en| jumıs = Fortinet| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr }}</ref>. "Ashıq tarmaq" arqalı berilgen maǵlıwmatlar hújim etiwshige hálsizlikten paydalanıw hám onı hár qıylı usıllar menen uslap alıw múmkinshiligin beredi. [[Zıyanlı programma|Zıyanlı baǵdarlamalar]], tikkeley kiriw hújimleri yamasa kiberhújimlerdiń basqa túrlerinen parqlı, jasırın tıńlaw hújimleri tarmaqlar yamasa qurılmalardıń islewine unamsız tásir etiwi itimal emes, bul olardı bayqawdı qıyınlastıradı<ref name="Fortinet"/>. Haqıyqatında, "hújim jasawshıǵa baǵdarlama menen dawamlı baylanısta bolıwdıń hesh qanday keregi joq. Hújim jasawshı baǵdarlamanı buzılǵan qurılmaǵa, múmkin tikkeley kirgiziw arqalı yamasa virus ya basqa zıyanlı baǵdarlama arqalı kirgizip, keyinirek tabılǵan hár qanday maǵlıwmatlardı alıw ushın qaytıp keliwi yamasa baǵdarlamanı belgili bir waqıtta maǵlıwmatlardı jiberiwge tártiplewi múmkin."<ref>{{Citation |last=York |first=Dan |title=Chapter 3 – Eavesdropping and Modification | sáne =2010-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978159749547900003X |work=Seven Deadliest Unified Communications Attacks |pages=41–69 |editor-last=York |editor-first=Dan |access-date=2023-12-05 |place=Boston |publisher=Syngress |isbn=978-1-59749-547-9}}</ref> Eki noqat arasındaǵı maǵlıwmatlardı shifrlaytuǵın [[Vpn|virtual jeke tarmaqtı]] (VPN) paydalanıw - jasırın tıńlawdan qorǵanıwdıń eń keń tarqalǵan usıllarınıń biri. Sımsız tarmaqlar ushın múmkin bolǵan shifrlawdıń eń jaqsı túrin paydalanıw, sonday-aq shifrlanbaǵan HTTP ornına HTTPS ti paydalanıw eń jaqsı ámeliyat bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://enterprise.verizon.com/resources/articles/s/what-are-eavesdropping-attacks/| bet = What Are Eavesdropping Attacks & How To Prevent Them| til = en| jumıs = Verizon Enterprise| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr }}</ref>. Carnivore hám NarusInSight sıyaqlı baǵdarlamalar Federal Tergew Byurosı (FBI) hám NSA tárepinen internet xızmet kórsetiwshileriniń sistemaların jasırın tıńlaw ushın paydalanılǵan. Hátte jabıq sistema sıpatında isleytuǵın (yaǵnıy, sırtqı dúnya menen baylanıssız) mashinalardı da [[apparatlıq támiynat]] payda etken hálsiz [[Elektromagnetizm|elektromagnit]] nurlanıwların baqlaw arqalı jasırın tıńlaw múmkin. TEMPEST - bul NSA tárepinen usı hújimlerge tiyisli specifikaciya. === Zıyanlı baǵdarlama === [[Zıyanlı programma|Zıyanlı baǵdarlama]] (ingl. malware) - bul "kompyuter sistemasına yamasa onıń paydalanıwshılarına zıyan keltiriw ushın qastan jazılǵan" hár qanday baǵdarlamalıq kod yamasa kompyuter baǵdarlaması<ref name="Malware-IBM">{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/malware| bet = What is Malware? {{!}} IBM| sáne = 2022-jıl 14-aprel | til = en-us| jumıs = www.ibm.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. Kompyuterde payda bolǵannan keyin, ol jeke informaciya, biznes informaciyası hám paroller sıyaqlı sezgir táreplerdi sırtqa shıǵarıwı, sistemanı hújim etiwshiniń baqlawına beriwi hám maǵlıwmatlardı birotala buzıwı yamasa óshiriwi múmkin. Zıyanlı baǵdarlamanıń jáne bir túri - tólem talap etiwshi baǵdarlama, bunda "zıyanlı baǵdarlama qurbannıń mashinasına ózin ornatadı, olardıń faylların shifrlaydı, sońınan sol maǵlıwmatlardı paydalanıwshıǵa qaytarıw ushın tólem talap etedi."<ref>{{Web deregi | url = https://www.mcafee.com/en-gb/antivirus/malware.html| bet = What is malware?| jumıs = McAfee| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}</ref> Zıyanlı baǵdarlamanıń túrlerine tómendegilerdiń ayırımları kiredi: * Viruslar - bul zıyanlı baǵdarlamanıń belgili bir túri bolıp, ádette "zıyan keltiriw hám óziniń kóshirmelerin tarqatıw" maqsetinde baǵdarlamanı basıp alatuǵın zıyanlı kod. Kóshirmeler kompyuterdegi basqa baǵdarlamalarǵa tarqatıw maqsetinde islenedi<ref name="Malware-IBM"/>. * Qurtlar ''([[Inglis tili|ingl]]. worms)'' viruslarǵa uqsas, biraq viruslar tek paydalanıwshı buzılǵan baǵdarlamanı iske túsirgende (ashqanda) ǵana isley aladı. Qurtlar - bul adamnıń qatnasıwın talap etpesten baǵdarlamalar, qosımshalar hám qurılmalar arasında tarqalatuǵın ózin-ózi kóbeytetuǵın zıyanlı baǵdarlama.<ref name="Malware-IBM" /> * Troyan atları ''(ingl. trojan horses)'' - bul paydalı bolıp kóriniwge urınatuǵın yamasa "paydalanıwshılardı olardı ornatıwǵa aldaw" ushın qálegen yamasa nızamlı baǵdarlamalar ishine jasırınatuǵın baǵdarlamalar. Ornatılǵannan keyin, RAT (uzaqtan kiriw troyanı) zıyan keltiriw ushın tásir etilgen qurılmada jasırın artqı esik jaratıwı múmkin.<ref name="Malware-IBM" /> * Tıńshı baǵdarlama ''(yamasa shpion programma; ingl. spyware)'' - bul juqtırılǵan kompyuterden informaciyanı jasırın jıynaytuǵın hám sezgir informaciyanı hújim jasawshıǵa qaytarıp jiberetuǵın [[Zıyanlı programma|zıyanlı baǵdarlamanıń]] bir túri. Tıńshı baǵdarlamanıń eń keń tarqalǵan túrleriniń biri - "xakerlerge paydalanıwshı atları, paroller, bank esap-sanaǵı hám kredit karta nomerlerin jıynawǵa múmkinshilik beretuǵın" paydalanıwshınıń barlıq klavishler basıwın jazıp alatuǵın klavishler basılıwın jazıwshılar."<ref name="Malware-IBM" /> * Qorqıtıwshı baǵdarlama ''(ingl. scareware)'', atı aytıp turǵanınday, paydalanıwshılardı qálemegen baǵdarlamanı satıp alıwǵa yamasa ornatıwǵa májbúrlew ushın sociallıq injeneriya (manipulyaciya) arqalı qorqıtıw, shok qılıw, táshwish payda etiw yamasa qáwip bar degen sezimdi payda etiw ushın qollanılatuǵın zıyanlı baǵdarlamanıń bir túri. Bul hújimler kóbinese "ádette paydalanıwshıǵa nızamdı buzǵanı yamasa onıń qurılmasında virus bar ekenligi haqqında eskertetuǵın keskin payda bolǵan qıstawlı xabar" menen baslanadı.<ref name="Malware-IBM" /> === Ortalıqtaǵı adam hújimleri === Ortalıqtaǵı adam hújimleri (MITM) - bul zıyankes hújim etiwshiniń bir yamasa eki táreptiń de sáykesligin aldap, ózin ortaǵa kirgiziw arqalı eki tárep arasındaǵı baylanıslardı uslap alıwǵa, baqlawǵa yamasa ózgertiwge urınıwın óz ishine aladı.<ref name="verizon-mitm"> {{Web deregi | url = https://www.verizon.com/business/resources/articles/s/what-is-a-man-in-the-middle-attack-and-how-can-i-protect-my-organization/| bet = What is a man-in-the-middle attack and how can I protect my organization?| jumıs = [[verizon|verizon.com]]}} </ref> MITM hújimleriniń túrlerine tómendegiler kiredi: * IP adresin aldaw - bunda hújim etiwshi trafikti uslap alıw yamasa kirgiziw ushın kózlewlerdiń trafigin hálsiz tarmaq túyinine qayta jiberiw ushın marshrutlaw protokolların basıp aladı. * Xabar aldaw (email, SMS yamasa OTT xabar almasıw arqalı) - bunda hújim etiwshi obyekt email, SMS yamasa OTT (IP tiykarlanǵan) xabar almasıw qosımshaları sıyaqlı xabar almasıw protokolların paydalanıp atırǵanda sáykeslik yamasa tasıwshı xızmetti aldaydı. Sońınan hújim etiwshi sáwbetlerdi baqlawı, sociallıq hújimlerdi baslawı yamasa keleshektegi hújimlerge jol ashıw ushın nol-kúnlik-hálsizliklerdi iske túsiriwi múmkin. * WiFi SSID aldaw - bunda hújim etiwshi internet trafigin hám tranzakciyalardı uslap alıw hám ózgertiw ushın WIFI tiykarǵı stanciya SSID sin simulyaciya etedi. Hújim etiwshi jáne de belgili hálsizliklerdi buzıw arqalı obyekttiń brandmauerine kiriw ushın jergilikli tarmaq adreslewin hám kemeytilgen tarmaq qorǵanıwların paydalanıwı múmkin. Keń tarqalǵan qurılmaǵa baylanıslı geyde Ananas hújimi dep te ataladı. Jáne de Zıyanlı baylanıstı qarań. * DNS aldaw - bunda hújim etiwshiler trafikti baqlaw yamasa basqa hújimlerdi baslaw ushın trafikti hújim etiwshiler baqlawındaǵı sistemalarǵa qayta baǵdarlaw ushın domen atı tayınlawların basıp aladı. * SSL basıp alıw, ádette basqa media-dárejeli MITM hújimi menen birge, bunda hújim etiwshi trafikti shifrın sheshiw, baqlaw hám ózgertiw ushın Sertifikat Organın kirgiziw arqalı SSL autentifikaciya hám shifrlaw protokolın aldaydı. Jáne de TLS uslap alıwdı qarań.<ref name="verizon-mitm"/> === Kóp vektorlı, polimorflı hújimler === 2017-jılı payda bolǵan kóp vektorlı<ref>{{Web deregi | url = https://www.msspalert.com/analysis/multi-vector-attacks-demand-multi-vector-protection| bet = Multi-Vector Attacks Demand Multi-Vector Protection| sáne = 2017-jıl 24-iyul | jumıs = MSSP Alert}}</ref>, polimorflı kiberqáwiplerdiń jańa klassı bir neshe túrdegi hújimlerdi birgelikte alıp baradı hám tarqalıw barısında kiberqáwipsizlik baqlawlarınan qashıw ushın formasın ózgertedi. Kóp vektorlı polimorflı hújimler, atı aytıp turǵanınday, hám kóp vektorlı, hám polimorflı<ref name="Tounsi-2019">{{Citation |last=Tounsi |first=Wiem |title=What is Cyber Threat Intelligence and How is it Evolving? | sáne =2019-05-15 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119618393.ch1 |work=Cyber-Vigilance and Digital Trust |pages=1–49 |editor-last=Tounsi |editor-first=Wiem |access-date=2023-12-06 |edition=1 |publisher=Wiley | til =en |doi=10.1002/9781119618393.ch1 |isbn=978-1-78630-448-3 |s2cid=187294508}}</ref>. Birinshi gezekte, olar bir neshe hújim usılların óz ishine alatuǵın bir hújim. Bul mániste, olar "kóp vektorlı (yaǵnıy, hújim Veb, email hám qosımshalar arqalı sıyaqlı tarqalıwdıń bir neshe usılların paydalanıwı múmkin)". Biraq olar jáne de kóp basqıshlı, yaǵnıy "olar tarmaqlarǵa kirip, tarmaq ishinde qaptalǵa jıljıy aladı.”<ref name="Tounsi-2019" /> Hújimler polimorflı bolıwı múmkin, yaǵnıy qollanılǵan viruslar, qurtlar yamasa troyanlar sıyaqlı kiberhújimler "úziliksiz ózgeredi ('morf'), bul olardı qol qoyıw tiykarındaǵı qorǵanıwlar járdeminde anıqlawdı derlik múmkin emes etedi.”<ref name="Tounsi-2019" /> === Fishing === [[Fayl:PhishingTrustedBank.png|nobaý|Fishing elektron xatınıń mısalı, (oydan shıǵarılǵan) banktiń rásmiy xatı sıpatında maskalanǵan. Jiberiwshi alıwshını fisherdiń veb-saytında tastıyıqlaw arqalı qupıya informaciyanı ashıwǵa aldawǵa háreket etip atır. "Received" hám "discrepancy" sózleriniń "recieved" hám "discrepency" dep qáte jazılǵanına itibar beriń. Bank veb-betiniń URL mánzili haqıyqıy bolıp kórinse de, gipersilteme fisherdiń veb-betine baǵdarlanǵan.]] Fishing - bul paydalanıwshılardı aldaw arqalı paydalanıwshı atları, paroller hám kredit karta maǵlıwmatları sıyaqlı sezgir informaciyanı tikkeley paydalanıwshılardan alıwǵa urınıw<ref>{{Web deregi | url = https://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/| bet = Identifying Phishing Attempts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150913200707/http://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/| arxivsáne = 2015-jıl 13-sentyabr | baspaxana = Case| qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-iyul }}</ref>. Fishing ádette elektron pochta, operativ xabar almasıw, tekst xabarı yamasa telefon qońırawı arqalı ámelge asırıladı. Olar kóbinese paydalanıwshılardı sırtqı kórinisi hám sezimi haqıyqıy saytqa derlik uqsas bolǵan jalǵan veb-saytqa maǵlıwmat kirgiziwge baǵdarlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://support.microsoft.com/en-us/windows/protect-yourself-from-phishing-0c7ea947-ba98-3bd9-7184-430e1f860a44| bet = Protect yourself from phishing – Microsoft Support| jumıs = support.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. Jalǵan veb-sayt kóbinese login maǵlıwmatları hám paroller sıyaqlı jeke maǵlıwmatlardı soraydı. Bul informaciya keyin haqıyqıy veb-sayttaǵı adamnıń haqıyqıy akkauntına kiriw ushın paydalanılıwı múmkin. Qurbannıń isenimine súyenip, fishingti sociallıq injeneriyanıń bir túri dep klassifikaciyalawǵa boladı. Hújim etiwshiler haqıyqıy akkauntlarǵa kiriw ushın dóretiwshilik usılların qollanıwı múmkin. Keń tarqalǵan aldaw usılı - hújim etiwshiler adamlarǵa jaqında muzıka, qosımshalar yamasa basqa nárselerdi satıp alǵanın kórsetetuǵın jalǵan elektron esap-fakturalardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.consumer.ftc.gov/blog/2018/02/phishers-send-fake-invoices| bet = Phishers send fake invoices| avtor = Lazarus| at = Ari| sáne = 2018-jıl 23-fevral | til = en| jumıs = Consumer Information| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-fevral }}</ref> jiberiw hám eger satıp alıwlar ruqsat etilmegen bolsa, siltemeni basıwdı usınıs etiw. Fishingtiń jáne bir strategiyalıq túri - hújim etiwshige isenimli derek sıyaqlı kóriniw ushın jeke yamasa shólkemge tiyisli maǵlıwmatlardı paydalanatuǵın nayzalı fishing. Nayzalı fishing hújimleri fishing háreketleri tárepinen taslanǵan keń torǵa qaraǵanda, belgili bir adamlardı kózley aladı<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://www.trellix.com/en-us/platform/email-security.html| bet = Email Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220522081555/https://www.trellix.com/en-us/platform/email-security.html| arxivsáne = 2022-jıl 22-may | sáne = 2022-jıl 17-may | jumıs = Trellix| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-oktyabr }}</ref>. === Artıqmashılıqlardı arttırıw === Artıqmashılıqlardı arttırıw sheklengen kiriw múmkinshiligine iye hújim etiwshiniń ruqsatsız óz artıqmashılıqların yamasa kiriw dárejesin joqarılata alatuǵın jaǵdaydı táriyipledi<ref name="Privilege escalation">{{Web deregi | url = https://www.crowdstrike.com/cybersecurity-101/privilege-escalation/| bet = What is Privilege Escalation? – CrowdStrike| til = en| jumıs = crowdstrike.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-dekabr }}</ref>. Mısalı, standart kompyuter paydalanıwshısı sistemadaǵı hálsizlikti paydalanıp, sheklengen maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligin alıwı múmkin; yamasa hátte tamır bolıp, sistemaǵa tolıq sheklenbegen kiriw múmkinshiligine iye bolıwı múmkin. Hújimlerdiń awırlıǵı ápiwayı sorawsız elektron xat jiberiwden baslap, úlken kólemdegi maǵlıwmatlarǵa qarsı virus hújimine shekem bolıwı múmkin. Artıqmashılıqlardı arttırıw ádette sociallıq injeneriya usılları, kóbinese fishingten baslanadı.<ref name="Privilege escalation" /> Artıqmashılıqlardı arttırıwdı eki strategiyaǵa bóliwge boladı, gorizontal hám vertikal artıqmashılıqlardı arttırıw: * Gorizontal arttırıw (yamasa akkaunttı basıp alıw) - bul hújim etiwshiniń salıstırmalı tómen dárejeli artıqmashılıqlarǵa iye ádettegi paydalanıwshı akkauntına kiriw múmkinshiligin alıwı. Bul paydalanıwshınıń logini hám parolin urlaw arqalı bolıwı múmkin. Kiriw múmkinshiligin alǵannan keyin, olar "tirek noqatın" aladı hám bul tirek noqatın paydalanıp, hújim etiwshi usı tómengi dárejedegi paydalanıwshılar tarmaǵı boylap júriwi, usınday artıqmashılıqqa iye informaciyaǵa kiriw múmkinshiligin alıwı múmkin<ref name="Privilege escalation"/>. * Biraq, vertikal arttırıw kompaniyada joqarı lawazımdaǵı hám kóbinese kóbirek administrativlik huqıqqa iye adamlardı, mısalı, joqarı artıqmashılıqqa iye IT xızmetkerin kózlewge aladı. Bul artıqmashılıqqa iye akkaunttı paydalanıw arqalı hújim etiwshi basqa akkauntlarǵa kiriw múmkinshiligin aladı.<ref name="Privilege escalation" /> === Qaptaldaǵı kanal hújimi === Hár qanday esaplaw sisteması óz átirapına qanday da bir formada tásir etedi. Onıń átirapına tásiri elektromagnit nurlanıwınan baslap, Suwıq júklew hújimin múmkin etetuǵın RAM yacheykalarına qaldıq tásirge shekem, yamasa ádette erisiw múmkin bolmaǵan basqa mánislerge kiriw yamasa boljaw múmkinshiligin beretuǵın apparatlıq ámelge asırıw kemshiliklerine shekem bolıwı múmkin. Qaptaldaǵı kanal hújimi scenariylerinde, hújim etiwshi sistema yamasa tarmaq haqqında usınday informaciyanı jıynap, onıń ishki jaǵdayın boljawǵa hám nátiyjede qurban tárepinen qáwipsiz dep esaplanǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligin alıwǵa háreket etedi. Qaptaldaǵı kanaldaǵı kózlew informaciyanı basqa signallar menen birleskende onıń tómen amplitudası sebepli anıqlaw qıyın bolıwı múmkin.<ref>{{Cite journal|last1=Spence|first1=Aaron|last2=Bangay|first2=Shaun| sáne =June 2022|title=Security beyond cybersecurity: side-channel attacks against non-cyber systems and their countermeasures|url=https://link.springer.com/10.1007/s10207-021-00563-6|journal=International Journal of Information Security| til =en|volume=21|issue=3|pages=437–453|doi=10.1007/s10207-021-00563-6|issn=1615-5262}}</ref> === Sociallıq injeneriya === Kompyuter qáwipsizligi kontekstinde sociallıq injeneriya paydalanıwshını paroller, karta nomerleri hám t.b. sıyaqlı qupıyalardı ashıwǵa yamasa mısalı, joqarı lawazımlı basshı, bank, podryadchik yamasa klient bolıp kóriniw arqalı fizikalıq kiriw múmkinshiligin beriwge isendiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://upcommons.upc.edu/pfc/bitstream/2099.1/12289/1/73827.pdf| bet = Social Engineering| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131203043630/http://upcommons.upc.edu/pfc/bitstream/2099.1/12289/1/73827.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 3-dekabr | avtor = Arcos Sergio| jumıs = upc.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-aprel }}</ref>. Bul ulıwma adamlardıń isenimin paydalanıwdı hám olardıń kognitiv qátelerine súyeniwdi óz ishine aladı. Keń tarqalǵan aldaw usılı - buxgalteriya hám finans bólimi xızmetkerlerine olardıń bas direktorı bolıp kórinip, tez arada qanday da bir háreketti talap etip jiberilgen elektron xatlardı óz ishine aladı. Sociallıq injeneriyanıń tiykarǵı usıllarınıń biri - fishing hújimleri. 2016-jıldıń basında FTB usınday biznes elektron pochtasın komprometaciyalaw (BEC) aldawları shama menen eki jıl ishinde AQSH biznesine 2 milliard dollardan kóbirek zıyan keltirgenin xabarladı<ref>{{Cite news|title=CEO email scam costs companies $2bn|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/83b4e9be-db16-11e5-a72f-1e7744c66818.html#axzz41pN5YBV4|access-date=7 May 2016}}</ref>. 2016-jıldıń may ayında NBA ligasınıń Milwaukee Bucks komandası usı tiptegi kiberhújimniń qurbanı boldı, onda jınayatshı komanda prezidenti Piter Feygin bolıp kórinip, komandanıń barlıq xızmetkerleriniń 2015-jılǵı W-2 salıq formaların beriwge eristi<ref>{{Cite news|title=Bucks leak tax info of players, employees as result of email scam|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/15615363/milwaukee-bucks-leak-tax-information-players-employees-result-email-scam|access-date=20 May 2016}}</ref>. === Aldaw (Spoofing) === Aldaw - bul basqa jaǵdayda alıwǵa ruqsat etilmegen informaciya yamasa resurslarǵa kiriw múmkinshiligin alıw ushın maǵlıwmatlardı (mısalı, IP mánzil yamasa paydalanıwshı atı) jalǵanlastırıw arqalı jaramlı subyekt bolıp kóriniw háreketi. Aldaw fishing penen tıǵız baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/5398/spoofing| bet = What is Spoofing? – Definition from Techopedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160630134737/https://www.techopedia.com/definition/5398/spoofing| arxivsáne = 2016-jıl 30-iyun | jumıs = techopedia.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-yanvar }}</ref>. Aldawdıń bir neshe túrleri bar, sonıń ishinde: * Elektron pochta aldawı - bunda hújim etiwshi elektron xattıń jiberiwshi (From yamasa derek) mánzilin jalǵanlastıradı. * IP mánzil aldawı - bunda hújim etiwshi óz sáykesligin jasırıw yamasa basqa esaplaw sisteması bolıp kóriniw ushın tarmaq paketindegi derek IP mánzilin ózgertedi. * MAC aldawı - bunda hújim etiwshi óz sáykesligin jasırıw yamasa basqa bolıp kóriniw ushın óziniń tarmaq interfeysi kontrolleriniń Media Access Control (MAC) mánzilin modifikaciyalaydı. * Biometrikalıq aldaw - bunda hújim etiwshi basqa paydalanıwshı bolıp kóriniw ushın jalǵan biometrikalıq úlgi jaratadı.[1] * Address Resolution Protocol (ARP) aldawı, bunda hújimlewshi jergilikli tarmaqqa jalǵan mánzil sheshiw protokolın jiberedi, óziniń Media Access Control mánzilin basqa xosttıń IP mánzili menen baylanıstırıw ushın. Bul maǵlıwmatlardıń belgilengen xostqa emes, al hújimlewshige jiberiliwine alıp keledi. 2018-jılı Trellix kiberqáwipsizlik kompaniyası medicina tarawında aldawdıń ómirge qáwip salatuǵın qáwpi haqqında izertlew járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.trellix.com/en-us/about/newsroom/stories/research/80-to-0-in-under-5-seconds-falsifying-a-medical-patients-vitals.html| bet = 80 to 0 in Under 5 Seconds: Falsifying a Medical Patient's Vitals| til = en| jumıs = www.trellix.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref>. === Buzıp kiriw === Buzıp kiriw maǵlıwmatlardı zıyanlı túrde ózgertiw yamasa almastırıwdı súwretleydi. Bul sistemanı, sistema komponentlerin, onıń belgilengen háreketin yamasa maǵlıwmatların ózgertiwge alıp keletuǵın bilip turıp aldınnan, biraq ruqsatsız is-háreket. Sonıń ishinde "Jawız xızmetshi" hújimleri hám qáwipsizlik xızmetleriniń marshrutizatorlarǵa baqlaw múmkinshiligin ornatıwı mısal bola aladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/tech-policy/2014/05/photos-of-an-nsa-upgrade-factory-show-cisco-router-getting-implant/| bet = Photos of an NSA "upgrade" factory show Cisco router getting implant| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140804130416/http://arstechnica.com/tech-policy/2014/05/photos-of-an-nsa-upgrade-factory-show-cisco-router-getting-implant/| arxivsáne = 2014-jıl 4-avgust | avtor = Gallagher| at = Sean| sáne = 2014-jıl 14-may | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-avgust }}</ref>. === HTML kontrabandası === [[HTML]] kontrabandası hújimlewshige zıyanlı kodtı belgili bir [[HTML]] yamasa veb-betke "jasırın kirgiziwge" múmkinshilik beredi<ref name="Intelligence-2021">{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/security/blog/2021/11/11/html-smuggling-surges-highly-evasive-loader-technique-increasingly-used-in-banking-malware-targeted-attacks/| bet = HTML smuggling surges: Highly evasive loader technique increasingly used in banking malware, targeted attacks| avtor = Intelligence| at = Microsoft Threat| sáne = 2021-jıl 11-noyabr | til = en-US| jumıs = Microsoft Security Blog| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-dekabr }}</ref>. HTML faylları mazmun filtrlerin jeńiw ushın zıyansız, passiv maǵlıwmatlar túrinde jasırılǵan júklemelerdi alıp júre aladı. Bul júklemeler filtrdiń arǵı tárepinde qayta qurılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://attack.mitre.org/techniques/T1027/006/| bet = Obfuscated Files or Information: HTML Smuggling, Sub-technique T1027.006 – Enterprise {{!}} MITRE ATT&CK®| jumıs = attack.mitre.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-fevral }}</ref>. Maqsetli paydalanıwshı HTML-di ashqanda, zıyanlı kod aktivlesedi; veb-brauzer skriptti "dekodlaydı", sońınan [[Zıyanlı programma|zıyanlı baǵdarlama]] maqsetliniń qurılmasına jayıladı<ref name="Intelligence-2021"/>. == Informaciya qáwipsizligi ámeliyatları == Xızmetkerlerdiń minez-qulqı shólkemlerdegi [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligine]] úlken tásir etiwi múmkin. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimlerine shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewge yamasa nátiyjelilikke qarsı islewge járdem bere aladı. Informaciya qáwipsizligi mádeniyatı - bul "shólkemdegi hár qıylı informaciyalardı qorǵawǵa úles qosatuǵın minez-qulıq úlgileriniń jıyındısı."<ref>{{Cite journal|last1=Lim|first1=Joo S.|last2=Chang|first2=Shanton|title=Exploring the Relationship between Organizational Culture and Information Security Culture|journal=Proceedings of the 7th Australian Information Security Management Conference| sáne =2009|volume=Perth|doi=10.4225/75/57B4065130DEF|url=http://ro.ecu.edu.au/ism/12}}</ref> Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi háreketiniń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemlik ózgerislerge kesent etetuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Haqıyqatında da, 3,950 qáwipsizlik buzılıwların izertlegen Verizon Data Breach Investigations Report 2020 kiberqáwipsizlik waqıyalarınıń 30% kompaniya ishindegi aktyorlerdi óz ishine alatuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. "Analizden ózgeriske deyin informaciya qáwipsizligi mádeniyatı" atlı miynette avtorlar: "Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri" dep atap ótti. Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes qádem ámelge asırılıwı kerek: dáslepki bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|year=2003|title=Information security culture-from analysis to change|journal=South African Computer Journal|volume=31|pages=46–52}}</ref>. * Dáslepki bahalaw: Xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi haqqında xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın analizlew. * Strategiyalıq jobalastırıw: Jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın anıq maqsetler belgileniwi kerek. Buǵan erisiw ushın tájiriybeli qánigeler komandasın jıynaw paydalı. * Operativ jobalastırıw: Jaqsı qáwipsizlik mádeniyatı ishki baylanıs, basshılıqtıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik haqqında xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlaması tiykarında ornatılıwı múmkin<ref name="Schlienger, Thomas 2003"/>. * Ámelge asırıw: Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın engiziw ushın tórt basqısh qollanılıwı kerek. Olar: :# Basqarıwdıń minnetlenmesi :# Shólkem aǵzaları menen baylanıs :# Barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar :# Xızmetkerlerdiń minnetlenmesi<ref name="Schlienger, Thomas 2003"/> * Keyingi bahalaw: Jobalastırıw hám ámelge asırıwdıń tabıslılıǵın bahalaw hám sheshilmegen táshwishli tarawlardı anıqlaw. == Kompyuterdi qorǵaw (qarsı ilajlar) == Kompyuter qáwipsizliginde qarsı ilaj - bul qáwip, hálsizlik yamasa hújimdi joq etiw yamasa aldın alıw, onıń keltiriwi múmkin bolǵan zıyandı minimumǵa túsiriw yamasa onı anıqlaw hám xabar beriw arqalı dúzetiw ilajları kóriliwi ushın qollanılatuǵın háreket, qurılma, procedura yamasa usıl<ref>{{Web deregi | url = http://www.cnss.gov/Assets/pdf/cnssi_4009.pdf| bet = CNSS Instruction No. 4009| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120227163121/http://www.cnss.gov/Assets/pdf/cnssi_4009.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 27-fevral | sáne = 2010-jıl 26-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.infosectoday.com/Articles/Glossary.pdf| bet = InfosecToday Glossary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141120041536/http://www.infosectoday.com/Articles/Glossary.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 20-noyabr }}</ref>. Ayırım ulıwma qarsı ilajlar tómendegi bólimlerde keltirilgen: === Dizayn boyınsha qáwipsizlik === Dizayn boyınsha qáwipsizlik yamasa basqasha aytqanda, dizayn boyınsha qorǵanıslı bolıw - baǵdarlamalıq támiyinlewdiń basınan-aq qáwipsiz bolıwı ushın jobalastırılǵanın ańlatadı. Bul jaǵdayda qáwipsizlik tiykarǵı ózgeshelik sıpatında qaraladı. Ullıbritaniya húkimetiniń Milliy kiberqáwipsizlik orayı qáwipsiz kiberdizayn principlerin bes bólimge bóledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/collection/cyber-security-design-principles/cyber-security-design-principles| bet = Cyber security design principles| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-dekabr }}</ref>: # Qáwipsiz sistema jaratılǵanǵa yamasa jańalanbasınan aldın, kompaniyalar olar jaratıwǵa háreket etip atırǵan sistema dógeregindegi tiykarlardı hám kontekstti túsiniwin hám sistemadaǵı hár qanday hálsizliklerdi anıqlawın támiyinlewi kerek. # Kompaniyalar ózleriniń qáwipsizligin olardıń maǵlıwmatlarına yamasa sistemalarına hújim etiwdi hújimshiler ushın tiykarınan qıyınlastıratuǵın usıllar hám qorǵanıwlar dógereginde jobalastırıwı hám oraylastırıwı kerek. # Kompaniyalar texnologiyaǵa tiykarlanǵan tiykarǵı xızmetleriniń qorǵalǵanın támiyinlewi kerek, solay etip sistemalar tiykarınan hesh qashan islemey qalmaydı. # Sistemalar kóplegen hújimlerge qarsı qáwipsiz etip jaratılıwı múmkin bolsa da, bul hújimler háreket etilmeydi degendi ańlatpaydı. Óziniń qáwipsizligine qaramastan, barlıq kompaniyalardıń sistemaları olarǵa eń nátiyjeli juwap beriwdi támiyinlew ushın hújimlerdi dárhal anıqlaw hám bayqaw imkaniyatına iye bolıwǵa umtılıwı kerek. # Kompaniyalar "tabıslı" bolǵan hár qanday hújimniń minimal awırlıqqa iye bolıwı ushın jobalastırılǵan qáwipsiz sistemalardı jaratıwı kerek. Dizayn boyınsha qáwipsizliktiń bul dizayn principleri tómendegi usıllardı óz ishine alıwı múmkin: * Eń az artıqmashılıq principi, bunda sistemanıń hárbir bólimi tek óz funkciyası ushın zárúr bolǵan artıqmashılıqlarǵa iye boladı. Sol arqalı, hátte hújimlewshi sol bólimge kirip alǵan jaǵdayda da, olar pútkil sistemaǵa sheklengen kiriw múmkinshiligine iye boladı. * Áhmiyetli baǵdarlamalıq támiyinlew qosımsha sistemalarınıń durıslıǵın dálillew ushın avtomatlastırılǵan teorema dálillew. * Kod sholıwları hám birlik testleri, formal durıslıq dálilleri múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda modullerdi qáwipsizirek etiw usılları. * Tereń qorǵanıw, bunda dizayn sistemanıń pútinligin hám ol saqlaytuǵın informaciyanı buzıw ushın birden kóp qosımsha sistemanı buzıw kerek bolatuǵınday etip islenedi. * Ádettegi qáwipsiz sazlawlar hám qáwipsiz emes jaǵdayda emes, al qáwipsiz jaǵdayda islep shıǵıwǵa jobalastırıw (qáwipsizlik injeneriyasındaǵı sáykes nárse ushın qáwipsiz islep shıǵıwdı qarań). Ideal jaǵdayda, qáwipsiz sistema onı qáwipsiz emes etiw ushın nızamlı biylikler tárepinen bilip turıp, sanalı, bilimli hám erkin sheshim qabıl etiwdi talap etiwi kerek. * Audit jolları sistema aktivligin qadaǵalaydı, solay etip qáwipsizlik buzılǵan jaǵdayda buzılıwdıń mexanizmi hám kólemi anıqlanıwı múmkin. Audit jolların aralıqtan, tek qosımsha kirgiziw múmkin bolǵan jerde saqlaw basıp kiriwshilerdiń óz izlerin jasırıwınıń aldın alıwı múmkin. * Barlıq hálsizliklerdi tolıq ashıp beriw, qáteler anıqlanǵanda hálsizlik aralıǵı múmkin bolǵanınsha qısqa saqlanıwın támiyinlew ushın. === Qáwipsizlik arxitekturası === Qáwipsizlik arxitekturasın "qáwipsizlik maqsetlerine erisiw ushın kompyuter sistemaların jobalastırıw ámeliyatı" dep anıqlaw múmkin<ref name="NSCS security arch">{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/blog-post/how-ncsc-thinks-about-security-architecture| bet = How the NCSC thinks about security architecture| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Bul maqsetler joqarıda izertlengen "dizayn boyınsha qáwipsizlik" principleri menen birge keledi, sonıń ishinde "sistemanıń dáslepki buzılıwın qıyınlastırıw" hám "hár qanday buzılıwdıń tásirin sheklew."<ref name="NSCS security arch" /> Ámeliyatta qáwipsizlik arxitektorınıń wazıypası sistemanıń qurılısı sistemanıń qáwipsizligin kúsheytiwin hám jańa ózgerislerdiń qáwipsiz ekenin hám shólkemniń qáwipsizlik talaplarına juwap beretuǵının támiyinlew bolar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ukcybersecuritycouncil.org.uk/careers-and-learning/cyber-career-framework/secure-system-architecture-design| bet = Secure System Architecture and Design| sáne = 2024 | til = en| jumıs = UK Cyber Security Council| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_architecture| bet = security architecture – Glossary {{!}} CSRC| til = EN-US| jumıs = csrc.nist.gov| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Sol sıyaqlı, Techopedia qáwipsizlik arxitekturasın "belgili bir scenariy yamasa ortalıqta qatnasatuǵın zárúrlikler hám potencial qáwiplerdi sheshetuǵın birdey qáwipsizlik dizaynı" dep anıqlaydı. Ol jáne de qáwipsizlik basqarıwların qashan hám qay jerde qollanıw kerekligin kórsetedi. Dizayn processi ulıwma qayta islep shıǵarılıwı múmkin." Qáwipsizlik arxitekturasınıń tiykarǵı qásiyetleri<ref>{{Web deregi | url = http://www.techopedia.com/definition/72/security-architecture| bet = Security Architecture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141003064643/http://www.techopedia.com/definition/72/security-architecture| arxivsáne = 2014-jıl 3-oktyabr | avtor = Jannsen| at = Cory| jumıs = Techopedia| baspaxana = Janalta Interactive Inc| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-oktyabr }}</ref>: * hár qıylı komponentlerdiń óz-ara baylanısı hám olardıń bir-birine ǵárezliligi. * qáwip-qáterdi bahalaw, jaqsı tájiriybeler, finans hám nızamlıq máseleler tiykarında qadaǵalawlardı anıqlaw. * qadaǵalawlardı standartlastırıw. Qáwipsizlik arxitekturasın ámelge asırıw shólkemde biznes, IT hám qáwipsizlik máselelerin sistemalı túrde sheshiw ushın durıs tiykar beredi. === Qáwipsizlik ilajları === Kompyuter qáwipsizliginiń jaǵdayı - bul úsh process arqalı ámelge asırılatuǵın konceptual ideal: qáwip-qáterdiń aldın alıw, anıqlaw hám juwap qaytarıw. Bul processler hár qıylı siyasatlar hám sistema komponentlerine tiykarlanǵan, olar tómendegilerdi óz ishine aladı: * Paydalanıwshı akkauntına kiriw qadaǵalawları arqalı jeke adamlardıń kiriwin sheklew hám kriptografiyanı qollanıw sistema faylları hám maǵlıwmatlardı qorǵay aladı. * Tártipke salınǵan jaǵdayda ishki tarmaq xızmetlerine kiriwdi qorǵay alatuǵın hám paketlerdi filtrlew arqalı belgili hújimlerdiń aldın ala alatuǵın bolǵanlıqtan, tarmaq qáwipsizligi kóz-qarasınan qaraǵanda fayrvollar eń keń tarqalǵan aldın alıw sistemaları bolıp esaplanadı. Fayrvollar hám [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]], hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinleniw]] túrinde bolıwı múmkin. Fayrvollar kompyuter tarmaǵına kiriwshi hám shıǵıwshı trafikti baqlaydı hám basqaradı hám isenimli tarmaq penen isenimsiz tarmaq arasında tosqınlıq dúzedi<ref name="Oppliger-1997">{{Cite journal|title=Internet security: firewalls and beyond}}</ref>. * Tarmaqqa kiriw anıqlaw sisteması (IDS) ónimleri bolıp atırǵan tarmaq hújimlerin anıqlaw hám hújimnen keyingi kriminalistikaǵa járdem beriw ushın islengen, al tekseriw izleri hám jurnallar ayırım sistemalar ushın usınday funkciyanı atqaradı. * Juwap qaytarıw ayırım sistemanıń bahalanǵan qáwipsizlik talaplarına baylanıslı anıqlanadı hám qorǵanıwdı ápiwayı jaqsılawdan baslap, nızam organlarına xabar beriw, qarsı hújimler hám soǵan uqsaslardı óz ishine alıwı múmkin. Ayırım ayrıqsha jaǵdaylarda, komprometaciyalanǵan barlıq resurslar anıqlanbawı múmkin bolǵanlıqtan, komprometaciyalanǵan sistemanı tolıq joq qılıw maqul kóriledi. * Kiberqáwipsizlik qáwip-qáterleri hám hújimleri menen gúresiw ushın kiberqáwipsizlik boyınsha xabardarlıqtı arttırıw treningi<ref>{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/resources/isaca-journal/issues/2019/volume-2/how-to-increase-cybersecurity-awareness| bet = How to Increase Cybersecurity Awareness| jumıs = ISACA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-fevral }}</ref>. * Aldıńǵı veb-proksi sheshimleri klienttiń zıyanlı veb-betlerge kiriwiniń aldın alıwı hám maǵlıwmatlardı klient kompyuterlerine júklep alıwdan aldın tekseriwi múmkin. Búgingi kúnde kompyuter qáwipsizligi tiykarınan fayrvollar yamasa shıǵıw procedurası sıyaqlı aldın alıw ilajlarınan turadı. Fayrvol xost penen tarmaq arasındaǵı yamasa basqa tarmaq, mısalı, [[Internet]] arasındaǵı tarmaq [[Cifrlı maǵlıwmatlar|maǵlıwmatların]] filtrlew usılı sıpatında anıqlanıwı múmkin. Olar haqıyqıy waqıt rejiminde filtrlew hám bloklawdı támiyinlew ushın mashinada isleytuǵın, tarmaq stekine qosılatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinleniw]] túrinde (yamasa [[Linux]] sıyaqlı kópshilik [[Unix|UNIX]] tiykarındaǵı operaciyalıq sistemalar jaǵdayında operaciyalıq sistema yadrosına kiritilgen) ámelge asırılıwı múmkin<ref name="Oppliger-1997"/>. Basqa ámelge asırılıwı - bul tarmaq trafigin filtrleytuǵın ayırım mashinadan ibarat fizikalıq fayrvol dep ataladı. Fayrvollar turaqlı túrde Internetke qosılǵan mashinalar arasında keń tarqalǵan. Ayırım shólkemler aldın ala turaqlı qáwip-qáterlerdi anıqlaw ushın maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligin keńeytiw hám [[mashinalıq oqıtıw]] ushın Apache Hadoop sıyaqlı úlken maǵlıwmatlar platformalarına ótpekte<ref>{{Cite news|last=Woodie|first=Alex| sáne =9 May 2016|title=Why ONI May Be Our Best Hope for Cyber Security Now|url=http://www.datanami.com/2016/05/09/oni-may-best-hope-cyber-security-now/|access-date=13 July 2016}}</ref>. Jetkilikli qáwipsizlikti támiyinlew ushın, tarmaqtıń konfidenciallıǵı, pútinligi hám jetkilikliligi, yaǵnıy CIA úshligi dep jaqsıraq belgili bolǵan nárse qorǵalıwı kerek hám ol [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizliginiń]] tiykarı dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.f5.com/labs/articles/education/what-is-the-cia-triad.html| bet = What Is The CIA Triad?| avtor = Walkowski| at = Debbie| sáne = 2019-jıl 9-iyul | til = en| jumıs = F5 Labs| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. Bul maqsetlerge erisiw ushın administrativlik, fizikalıq hám texnikalıq qáwipsizlik ilajları qollanılıwı kerek. Aktiv ushın ajıratılatuǵın qáwipsizlik muǵdarı tek onıń qádiri belgili bolǵan jaǵdayda ǵana anıqlanıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.securityweek.com/knowing-value-data-assets-crucial-cybersecurity-risk-management| bet = Knowing Value of Data Assets is Crucial to Cybersecurity Risk Management {{!}} SecurityWeek.Com| sáne = 2018-jıl 3-dekabr | jumıs = www.securityweek.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. === Hálsizlikti basqarıw === Hálsizlikti basqarıw - bul ásirese [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinleniw]] hám mikroprogrammalıq támiyinleniwdegi hálsizliklerdi anıqlaw, dúzetiw yamasa jumsartıw cikli<ref>{{Cite book|last=Foreman|first=Park|title=Vulnerability Management|year=2010|url=https://archive.org/details/vulnerabilityman0000fore| sáne =2009}}</ref>. Hálsizlikti basqarıw kompyuter qáwipsizligi hám tarmaq qáwipsizliginiń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Hálsizlikler hálsizlikti skanerlewshi arqalı anıqlanıwı múmkin, ol ashıq portlar, qáwipsiz emes programmalıq konfiguraciya hám [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalıq támiyinleniwge]] beyimlilik sıyaqlı belgili hálsizliklerdi izlew ushın kompyuter sistemasın analizleydi<ref>{{Cite book|last=Johnson|first=A.|url=https://books.google.com/books?id=FxRbDwAAQBAJ&q=Vulnerabilities+can+be+discovered+with+a+vulnerability+scanner,+which+analyzes+a+computer+system+in+search+of+known+vulnerabilities&pg=SA5-PA83|title=CCNA Cybersecurity Operations Companion Guide|date=2018|publisher=Cisco Press|isbn=978-0135166246| til =en}}</ref>. Bul qurallardıń nátiyjeli bolıwı ushın, olar jetkizip beriwshiniń hárbir jańa jańalanıwı menen jańalanıp turıwı kerek. Ádette, bul jańalanıwlar jaqında payda bolǵan jańa hálsizliklerdi tekseredi. Hálsizlikti skanerlewden tısqarı, kóp shólkemler óz sistemalarındaǵı hálsizliklerdi anıqlaw ushın sırttan qáwipsizlik auditorların tartıp, úziliksiz kiriw testlerin ótkizedi. Ayırım sektorlarda bul shártnama talabı bolıp esaplanadı<ref>{{Cite book|last=Calder|first=Alan|title=PCI DSS: A Pocket Guide}}</ref>. === Hálsizliklerdi azaytıw === Kiberhújimlerge qarsı hálsizliklerdi bahalaw hám azaytıw háreketi ádette informaciyalıq texnologiyalar qáwipsizligin bahalaw dep ataladı. Olar sistemalardı qáwip-qáter ushın bahalaw hám olardıń hálsizliklerin boljaw hám tekseriw maqsetin kózleydi. Kompyuter sistemalarınıń durıslıǵın formal tekseriw múmkin bolsa da, ol ele keń tarqalmaǵan. Formal tekserilgen operaciyalıq sistemalarǵa seL4<ref>{{Web deregi | url = https://sel4.systems/Docs/seL4-spec.pdf| bet = Abstract Formal Specification of the seL4/ARMv6 API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150521171234/https://sel4.systems/Docs/seL4-spec.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-may }}</ref>, hám SYSGO kompaniyasınıń PikeOS<ref>{{Web deregi | url = http://www.ganssle.com/rants/gettingitright.htm| bet = Getting it Right| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130504191958/http://www.ganssle.com/rants/gettingitright.htm| arxivsáne = 2013-jıl 4-may | avtor = Ganssle| at = Jack}}</ref> sistemaları kiredi - biraq bular bazardıń júdá kishi procentin quraydı. Sistemalardı qáwipsizlik patchları hám jańalanıwları menen jańalap turıw hám qáwipsizlik boyınsha qánigelerdi jumısqa alıw arqalı hújim etiwshiniń múmkinshiliklerin azaytıw múmkin. Úlken qáwip-qáterlerge iye iri kompaniyalar Qáwipsizlik operaciyaları orayı (SOC) analizshilerin jumısqa ala aladı. Bular kiberqorǵanıw boyınsha qánigeler bolıp, olardıń xızmeti "qáwip-qáterdi analizlewden baslap hár qanday jańa máseleler boyınsha xabarlardı tergew hám apattan keyin tikleniw rejelerin tayarlaw hám tekseriwge" shekem sozıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cybersecurityjobsite.com/staticpages/10300/everything-you-need-for-a-career-as-a-soc-analyst/| bet = Everything you need for a career as a SOC analyst| jumıs = www.cybersecurityjobsite.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-dekabr }}</ref>. Hesh qanday ilaj hújimniń aldın alıwǵa tolıq kepillik bere almasa da, bul ilajlar múmkin bolǵan hújimlerdiń zıyanın jumsartıwǵa járdem bere aladı. Maǵlıwmatlardı joǵaltıw/zıyanlanıwdıń nátiyjeleri abaylap rezerv kóshirme jasaw hám qamsızlandırıw arqalı da azaytılıwı múmkin. Formal bahalawlardan tısqarı, hálsizliklerdi azaytıwdıń hár qıylı usılları bar. Eki faktorlı autentifikaciya - bul sistemaǵa yamasa sezgir informaciyaǵa ruqsatsız kiriwdi jumsartıw usılı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/collection/top-tips-for-staying-secure-online/activate-2-step-verification-on-your-email| bet = Turn on 2-step verification (2SV)| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-dekabr }}</ref>. Ol siziń biletuǵın nárseńizdi: parol yamasa PIN, hám sizde bar nárseni: karta, dongl, uyalı telefon yamasa basqa apparatlıq quraldı talap etedi. Bul ruqsatsız adamǵa kiriw ushın bulardıń ekewi de kerek bolǵanlıǵı sebepli qáwipsizlikti arttıradı. Sociallıq injeneriya hám kompyuterge tikkeley kiriw (fizikalıq) hújimlerinen qorǵanıw tek kompyuterden tıs usıllar menen ámelge asırılıwı múmkin, bul informaciyanıń sezgirligine baylanıslı ámelge asırıw qıyın bolıwı múmkin. Adamlardıń ózlerin qorǵaw usılları haqqındaǵı bilimlerin jaqsılaw hám qáwip-qáterler haqqında xabardarlıǵın arttırıw arqalı bul qáwipti jumsartıw ushın kóbinese treningler ótkiziledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ncsc.gov.uk/blog-post/ncsc-cyber-security-training-for-staff-now-available| bet = NCSC's cyber security training for staff now available| til = en| jumıs = www.ncsc.gov.uk| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-dekabr }}</ref>. Degen menen, hátte joqarı tártipli ortalıqlarda da (mısalı, áskeriy shólkemlerde) sociallıq injeneriya hújimlerin aldın ala kóriw hám aldın alıw qıyın bolıwı múmkin. Immunizaciyadan kelip shıqqan immunizaciya teoriyası usınday yamasa baylanıslı háreketlerge dus keliw arqalı isendiriw háreketlerine qarsı turıwshılıqtı payda etiw arqalı sociallıq injeneriya hám basqa da aldaw usılları hám duzaqlarınıń aldın alıwǵa umtıladı. === Apparatlıq qorǵaw mexanizmleri === Apparatlıq tiykarlanǵan yamasa járdemshi kompyuter qáwipsizligi tek programmalıq támiyinleniw kompyuter qáwipsizligine alternativa usınadı. Dongller, isenimli platforma modulleri, kirgenin sezetuǵın korpusler, disklerdi qulıplaw, USB portların óshirip qoyıw hám mobil qurılmalar arqalı kiriw sıyaqlı qurılmalar hám usıllardı qollanıw, komprometaciyalanıw ushın fizikalıq kiriw (yamasa quramalı artqı esik arqalı kiriw) talap etiletuǵınlıǵı sebepli qáwipsizirek dep esaplanıwı múmkin. Bulardıń hárbiri tómende tolıǵıraq qaralǵan. * USB dongller ádette programmalıq támiyinleniw múmkinshiliklerin ashıw ushın programmalıq támiyinleniw licenziyalaw sxemalarında qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.revenera.com/software-monetization/glossary/license-dongle| bet = What is a license dongle?| til = en| jumıs = www.revenera.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-iyun }}</ref>, biraq olar kompyuterge yamasa basqa qurılmanıń programmalıq támiyinleniwine ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw usılı sıpatında da qaralıwı múmkin. Dongl, yamasa gilt, tiykarınan programmalıq támiyinleniw qollanbası menen gilt arasında qáwipsiz shifrlanǵan tunnel dúzedi. Princip sonnan ibarat, dongldegi Advanced Encryption Standard (AES) sıyaqlı shifrlaw sxeması tiykarǵı programmalıq támiyinleniwdi ápiwayı túrde basqa mashinaǵa kóshirip alıp qollanıwǵa qaraǵanda dongldi tákirarlaw hám kóbeytiw qıyınıraq bolǵanlıǵı sebepli qáwipsizliktiń kúshlirek ilajın usınadı. Dongller ushın basqa qáwipsizlik qollanbası - olardı bultlı programmalıq támiyinleniw yamasa Virtual Private Networks (VPNs) sıyaqlı vebke-tiykarlanǵan mazmunǵa kiriw ushın qollanıw<ref>{{Web deregi | url = http://www.safenet-inc.com/multi-factor-authentication/authenticators/pki-usb-authentication/etoken-5200-token-based-authentication/| bet = Token-based authentication| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140320234026/http://www.safenet-inc.com/multi-factor-authentication/authenticators/pki-usb-authentication/etoken-5200-token-based-authentication/| arxivsáne = 2014-jıl 20-mart | baspaxana = SafeNet.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-mart }}</ref>. Bunnan tısqarı, USB dongl kompyuterdi qulıplaw yamasa qulpın ashıw ushın konfiguraciyalanıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.thewindowsclub.com/lock-protect-your-windows-pc-using-a-usb-drive-with-predator| bet = Lock and protect your Windows PC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140320220321/http://www.thewindowsclub.com/lock-protect-your-windows-pc-using-a-usb-drive-with-predator| arxivsáne = 2014-jıl 20-mart | sáne = 2010-jıl 10-fevral | baspaxana = TheWindowsClub.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-mart }}</ref>. * Isenimli platforma modulleri (TPMs) mikroprocessorlar yamasa chiptegi kompyuterler dep atalatuǵın qurılmalar arqalı kriptografiyalıq múmkinshiliklerdi kiriw qurılmalarına biriktiriw arqalı qurılmalardı qorǵaydı. Server táreptegi programmalıq támiyinleniw menen birge qollanılatuǵın TPMs apparatlıq qurılmalardı anıqlaw hám autentifikaciyalaw usılın usınıp, ruqsatsız tarmaq hám maǵlıwmatlarǵa kiriwdiń aldın aladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/white-papers/trusted-execution-technology-security-paper.pdf| bet = Intel Trusted Execution Technology: White Paper| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140611161421/http://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/white-papers/trusted-execution-technology-security-paper.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 11-iyun | avtor = James Greene| jıl = 2012| baspaxana = Intel Corporation| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-dekabr }}</ref>. * Kompyuter korpusına kirgenin anıqlaw ádette basılatuǵın túyme óshirgish bolǵan qurılmanı ańlatadı, ol kompyuter korpusı ashılǵanda anıqlaydı. Mikroprogrammalıq támiyinleniw yamasa BIOS kompyuter keyingi ret júklegende operatorǵa signal kórsetiw ushın programmalastırılǵan. * Disk qulıpları tiykarınan qattı disklerdi shifrlaw ushın programmalıq qurallar bolıp, olardı urılardıń kiriwine jol qoymaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.scmagazine.com/safenet-protectdrive-84/review/2596/| bet = SafeNet ProtectDrive 8.4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140320220133/http://www.scmagazine.com/safenet-protectdrive-84/review/2596/| arxivsáne = 2014-jıl 20-mart | sáne = 2008-jıl 4-oktyabr | baspaxana = SCMagazine.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-mart }}</ref>. Sırtqı disklerdi shifrlaw ushın da arnawlı qurallar bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2342798,00.asp| bet = Secure Hard Drives: Lock Down Your Data| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170621202140/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2342798,00.asp| arxivsáne = 2017-jıl 21-iyun | sáne = 2009-jıl 11-may | baspaxana = PCMag.com}}</ref>. * USB portların óshirip qoyıw - basqasha qáwipsiz kompyuterge ruqsatsız hám zıyanlı kiriwdiń aldın alıw ushın qáwipsizlik opciyası. Network World jurnalı fayrvol ishindegi kompyuterden tarmaqqa qosılǵan juqtırılǵan USB dongllardı kompyuter tarmaqlarına tuwrı keletuǵın eń keń tarqalǵan apparatlıq qáwip dep esaplaydı. * Qollanılmaytuǵın sırtqı qurılmalardı (máselen, kamera, GPS, alıp taslanatuǵın saqlaw qurılması hám t.b.) ajıratıw yamasa óshirip qoyıw<ref>{{Cite journal|last=Souppaya|first=Murugiah P.| sáne =2013|title=Guidelines for Managing the Security of Mobile Devices in the Enterprise|url=https://www.nist.gov/publications/guidelines-managing-security-mobile-devices-enterprise}}</ref>. * Mobil telefonlardıń keń tarqalǵanlıǵı sebepli, mobil baylanıs múmkinshiligi bar qurılmalar barǵan sayın keń qollanılmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://entrycare.com/access-control-statistics/| bet = Access Control Statistics: Trends & Insights| sáne = 2024-jıl 23-fevral | til = en-US| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-aprel }}</ref>. Bluetooth, jańaraq Bluetooth tómen energiya (LE), [[IOS|iOS]] emes qurılmalarda jaqın maydan baylanısı (NFC) hám barmaq izi oqıwshıları sıyaqlı biometrikalıq tastıyıqlaw usılları sıyaqlı kiritilgen múmkinshilikler, sonıń menen birge mobil qurılmalar ushın islengen [[QR kod]]ın oqıw [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinatı]] mobil telefonlardıń kiriw baqlaw sistemalarına qosılıwınıń jańa, qáwipsiz usılların usınadı. Bul baqlaw sistemaları kompyuter qáwipsizligin támiyinleydi hám qorǵalǵan imaratlarǵa kiriwdi baqlaw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://video.foxbusiness.com/v/2804966490001/forget-ids-use-your-phone-as-credentials/?playlist_id=937116503001#sp=show-clips| bet = Forget IDs, use your phone as credentials| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140320215829/http://video.foxbusiness.com/v/2804966490001/forget-ids-use-your-phone-as-credentials/?playlist_id=937116503001#sp=show-clips| arxivsáne = 2014-jıl 20-mart | sáne = 2013-jıl 4-noyabr | baspaxana = [[Fox Business Network]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-mart }}</ref>. * IOMMUlar tikkeley yadqa kiriw qorǵanıwların paydalanıp, mobil hám stol kompyuterlerindegi komponentlerdi apparatlıq izolyaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/guide/security/direct-memory-access-protections-seca4960c2b5/1/web/1| bet = Direct memory access protections for Mac computers| jumıs = Apple| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.intel.com/content/dam/develop/external/us/en/documents/intel-whitepaper-using-iommu-for-dma-protection-in-uefi-820238.pdf| bet = Using IOMMU for DMA Protection in UEFI Firmware| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211209062425/https://www.intel.com/content/dam/develop/external/us/en/documents/intel-whitepaper-using-iommu-for-dma-protection-in-uefi-820238.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-dekabr | baspaxana = Intel Corporation| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-noyabr }}</ref>. * Fizikalıq kóshirip bolmaytuǵın funkciyalar (PUFs) integral sxemalar hám [[apparatlıq támiynat]] ushın [[cifrlı]] barmaq izi yamasa unikal identifikator sıpatında qollanılıwı múmkin, bul paydalanıwshılarǵa óz sistemalarına kiretuǵın apparatlıq támiyinlew shınjırların qáwipsizlendiriw múmkinshiligin beredi<ref>{{Cite journal|last=Babaei|first=Armin| sáne =2022-07-26|title=Reconfigurable Security Architecture (RESA) Based on PUF for FPGA-Based IoT Devices}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hassija|first=Vikas|date=2021-04-15|title=A Survey on Supply Chain Security: Application Areas, Security Threats, and Solution Architectures|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9203862}}</ref>. === Qáwipsiz operaciyalıq sistemalar === Kompyuter qáwipsizligi termininiń bir qollanılıwı qáwipsiz operaciyalıq sistemalardı ámelge asırıw ushın qollanılatuǵın texnologiyaǵa tiyisli. Qáwipsiz [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalardı]] qollanıw [[kompyuter]] qáwipsizligin támiyinlewdiń jaqsı usılı bolıp tabıladı. Bular sırtqı qáwipsizlik-audit shólkemlerinen sertifikaciyadan ótken sistemalar bolıp, eń keń tarqalǵan bahalawlar - Ulıwma Kriteriyler (CC) bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://tech.co/antivirus-software/what-is-the-most-secure-os| bet = The Most Secure OS: What is the Safest OS Available?| til = en-US| jumıs = Tech.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-dekabr }}</ref>. === Qáwipsiz kodlaw === [[Programmalıq injiniring|Programmalıq támiynat injeneriyasında]] qáwipsiz kodlaw qáwipsizlik hálsizlikleriniń tosınnan payda bolıwınan qorǵawǵa baǵdarlanǵan. Sonday-aq, basınan-aq qáwipsiz bolıwǵa arnalǵan [[programmalıq támiynat]]tı jaratıw múmkin. Bunday sistemalar dizaynı boyınsha qáwipsiz boladı. Bunnan tısqarı, formal tekseriw sistemanıń tiykarındaǵı algoritmlerdiń durıslıǵın dálillewge umtıladı; bul, mısalı, kriptografiyalıq protokollar ushın áhmiyetli<ref>{{Cite journal|last=Sanghavi|first=Alok| sáne =21 May 2010|title=What is formal verification?|journal=EE Times_Asia}}</ref>. === Imkaniyatlar hám kiriw ruqsatnamaları dizimi === Kompyuter sistemaları ishinde artıqmashılıqlardı bóliwdi ámelge asıra alatuǵın eki tiykarǵı qáwipsizlik modeli - bul kiriw ruqsatnamaları dizimi (ACLs) hám rolge tiykarlanǵan kiriw basqarıwı (RBAC). Kiriw ruqsatnamaları dizimi (ACL), kompyuter fayl sistemasına qatnaslı, obyekt penen baylanıslı ruqsatnamalar dizimi bolıp tabıladı. ACL qaysı paydalanıwshılar yamasa sistema processleriniń obyektlerge kiriwge ruqsat etilgenin, sonday-aq berilgen obyektlerde qanday operaciyalarǵa ruqsat etilgenin kórsetedi. Rolge tiykarlanǵan kiriw basqarıwı - bul sistema kiriwin ruqsat etilgen paydalanıwshılarǵa sheklewge baǵdarlanǵan usıl<ref>{{Cite journal|author1=Ferraiolo, D.F.|author2=Kuhn, D.R.|date=October 1992|title=Role-Based Access Control|url=http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/ferraiolo-kuhn-92.pdf|pages=554–563}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Sandhu|author2=Coyne|date=August 1996|title=Role-Based Access Control Models|url=http://csrc.nist.gov/rbac/sandhu96.pdf|pages=38–47}}</ref>, ol 500 den artıq xızmetkeri bar kópshilik kárxanalar tárepinen qollanıladı<ref name="autogenerated2002">{{Cite book|url=http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/20101219_RBAC2_Final_Report.pdf|title=Economic Analysis of Role-Based Access Control|author2=R.J. Loomis|date=2002|publisher=Research Triangle Institute|pages=145}}</ref>, hám májbúriy kiriw basqarıwın (MAC) yamasa diskreciyalıq kiriw basqarıwın (DAC) ámelge asıra aladı Qosımsha usıl, imkaniyatlarǵa tiykarlanǵan qáwipsizlik kóbinese izertlew operaciyalıq sistemaları menen sheklengen. Biraq, imkaniyatlar til dárejesinde de ámelge asırılıwı múmkin, bul standart obyektke baǵdarlanǵan dizaynnıń jetilistirilgen túrine alıp keledi. Bul tarawdaǵı [[ashıq kodlı]] proekt - E tili bolıp tabıladı. === Paydalanıwshı qáwipsizligi boyınsha oqıtıw === Aqırǵı paydalanıwshı qáwipsizlik shınjırındaǵı eń hálsiz buwın sıpatında keń tán alınǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.csoonline.com/article/2137210/security-awareness/studies-prove-once-again-that-users-are-the-weakest-link-in-the-security-chain.html| bet = Studies prove once again that users are the weakest link in the security chain| sáne = 2014-jıl 22-yanvar | jumıs = CSO Online| qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-oktyabr }}</ref> hám qáwipsizlik waqıyaları hám buzılıwlardıń 90% ten kóbireginde qanday da bir adamlıq qáte bar ekenligi bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://securityintelligence.com/the-role-of-human-error-in-successful-security-attacks/| bet = The Role of Human Error in Successful Security Attacks| sáne = 2014-jıl 2-sentyabr | jumıs = IBM Security Intelligence| qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computerworld.com/article/2910316/90-of-security-incidents-trace-back-to-pebkac-and-id10t-errors.html| bet = 90% of security incidents trace back to PEBKAC and ID10T errors| sáne = 2015-jıl 15-aprel | jumıs = Computerworld| qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-oktyabr }}</ref>. Eń jiyi ushırasatuǵın qáteler hám nadurıs sheshimler arasında tómendegiler bar: parollerdi jaman (qolaysız) basqarıw, sezgir maǵlıwmatlar hám qosımshaları bar elektron xatlardı nadurıs alıwshıǵa jiberiw, jalǵan URL mákan-jayların tanıy almaw hám jalǵan veb-saytlar menen qáwipli elektron xat qosımshaların anıqlay almaw. Paydalanıwshılar jiyi jiberetuǵın qáte - bank saytlarına kiriwdi ańsatlastırıw ushın ózleriniń paydalanıwshı identifikatorı/parolin brauzerlerine saqlaw. Bul qanday da bir jol menen mashinaǵa kiriw múmkinshiligin alǵan hújimshiler ushın sawǵa boladı. Bul qáwip eki faktorlı autentifikaciyanı qollanıw arqalı jumsartılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.nzba.org.nz/2018/10/08/protect-your-online-banking-with-2fa/| bet = Protect your online banking with 2FA| sáne = 2018-jıl 7-oktyabr | jumıs = NZ Bankers Association| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-sentyabr }}</ref>. Kiberqáwip-qáterdiń adamlıq komponenti shólkemniń dus kelip atırǵan ulıwma kiberqáwip-qáterin anıqlawda ayrıqsha áhmiyetli bolǵanlıqtan<ref>{{Web deregi | url = https://pcsite.co.uk/computer-security/IBM_Security_Services_2014_Cyber_Security_Intelligence_Index.pdf| bet = IBM Security Services 2014 Cyber Security Intelligence Index| jıl = 2014| jumıs = PcSite| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-oktyabr }}</ref>, barlıq dárejelerdegi qáwipsizlik boyınsha xabardarlıqtı arttırıw oqıwı tek nızamlı hám industriyalıq talaplarǵa rásmiy sáykeslik penen ǵana sheklenbesten, kiberqáwip-qáterdi azaytıw hám jeke adamlar menen kompaniyalardı kiberqáwiplerdiń úlken kópshiliginen qorǵawda zárúr dep esaplanadı<ref>{{Cite news|title=Risky business: why security awareness is crucial for employees|url=https://www.theguardian.com/media-network/media-network-blog/2013/feb/12/business-cyber-security-risks-employees|access-date=8 October 2018}}</ref>. Aqırǵı paydalanıwshıǵa itibar qaratıw kóplegen qáwipsizlik ámeliyatshıları ushın tereń mádeniy ózgeris bolıp tabıladı, olar dástúrli túrde kiberqáwipsizlikke tek texnikalıq kózqarastan qaraǵan, hám bul shólkem ishinde kiberxabardarlıq mádeniyatın rawajlandırıw boyınsha tiykarǵı qáwipsizlik orayları<ref>{{Web deregi | url = https://www.cpni.gov.uk/developing-security-culture| bet = Developing a Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181009013120/https://www.cpni.gov.uk/developing-security-culture| arxivsáne = 2018-jıl 9-oktyabr | jumıs = CPNI – Centre for the Protection of National Infrastructure| qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-oktyabr }}</ref> usınǵan baǵdarlar boyınsha júredi, qáwipsizlikten xabardar paydalanıwshı kiberhújimlerge qarsı áhmiyetli qorǵanıw sızıǵın támiyinleytuǵının moyınlaydı. === Cifrlı gigiena === Aqırǵı paydalanıwshını oqıtıwǵa baylanıslı, '''cifrlı gigiena''' yamasa '''kibergigiena''' [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligine]] baylanıslı tiykarǵı princip bolıp, jeke gigiena menen salıstırǵanda, kiberqáwiplerden kelip shıǵatuǵın qáwip-qáterlerdi minimumǵa túsiriw ushın ápiwayı kúndelikli ilajlardı belgilewge uqsaydı. Jaqsı kibergigiena ámeliyatları tarmaq paydalanıwshılarına qosımsha qorǵanıw qatlamın bere aladı dep boljanadı, bul bir hálsiz túyinniń hújimler shólkemlestiriw yamasa basqa túyin yaki tarmaqtı buzıw ushın paydalanılıw qáwpin, ásirese ulıwma kiberhújimlerden azaytadı<ref name="Cyber Hygiene">{{Web deregi | url = https://www.enisa.europa.eu/publications/cyber-hygiene| bet = Cyber Hygiene – ENISA| til = en-gb| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-sentyabr }}</ref>. Kibergigienanı áskeriy termin bolǵan proaktiv kiberqorǵanıw menen aljastırmaw kerek<ref name="Kaljulaid-2017">{{Web deregi | url = https://president.ee/en/official-duties/speeches/13671-president-of-the-republic-at-the-aftenpostens-technology-conference/index.html| bet = President of the Republic at the Aftenposten's Technology Conference| avtor = Kaljulaid| at = Kersti| sáne = 2017-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-sentyabr }}</ref>. Cifrlı gigienanıń eń keń tarqalǵan háreketlerine zıyanlı baǵdarlamalardan qorǵanıwdı jańalaw, bult saqlaw kóshirmeleri, paroller hám sheklengen admin huqıqları menen tarmaq brandmauerlerin támiyinlew kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gov.uk/government/statistics/cyber-security-breaches-survey-2023/cyber-security-breaches-survey-2023| bet = Cyber security breaches survey 2023| til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-dekabr | jumıs = GOV.UK}}</ref>. Qáwiplerge qarsı tek texnologiyaǵa tiykarlanǵan qorǵanıwǵa qarama-qarsı, kibergigiena kóbinese texnikalıq jaqtan ámelge asırıwı ańsat bolǵan hám tiykarınan tártip<ref>{{Cite news|last=Kuchler|first=Hannah| sáne =27 April 2015|title=Security execs call on companies to improve 'cyber hygiene'|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/8468cfda-e9e3-11e4-a687-00144feab7de|url-access=subscription|access-date=27 September 2018|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8468cfda-e9e3-11e4-a687-00144feab7de|archive-date=10 December 2022}}</ref> yamasa bilimlendiriwge<ref>{{Cite news|title=From AI to Russia, Here's How Estonia's President Is Planning for the Future| til =en-US|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/from-ai-to-russia-heres-how-estonias-president-is-planning-for-the-future/|access-date=28 September 2018}}</ref> baylanıslı bolǵan kúndelikli ilajlarǵa tiyisli. Onı jeke yamasa kollektiv cifrlı qáwipsizligine unamlı tásir kórsetken keńesler yamasa ilajlardıń abstrakt dizimi sıpatında qarawǵa boladı. Sonlıqtan, bul ilajlardı tek qáwipsizlik ekspertleri emes, al qápelimde adamlar da orınlay aladı. Kibergigiena jeke gigienaǵa kompyuter virusları biologiyalıq viruslarǵa (yamasa patogenlerge) qatnası boyınsha baylanıslı. Biraq, "kompyuter virusı" termini dáslepki jumıs isleytuǵın kompyuter virusları menen birge derlik payda bolǵan bolsa da<ref>{{Cite news|title=Professor Len Adleman explains how he coined the term "computer virus"|url=https://www.welivesecurity.com/2017/11/01/professor-len-adleman-explains-computer-virus-term/|access-date=28 September 2018}}</ref>, "kibergigiena" termini ádewir keyinirek, múmkin 2000-jıllarda<ref>{{Web deregi | url = https://www.jec.senate.gov/archive/Documents/Hearings/cerf22300.htm| bet = Statement of Dr. Vinton G. Cerf| jumıs = www.jec.senate.gov| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-sentyabr }}</ref> Internet pioneri Vint Serf tárepinen oylap tabılǵan. Sonnan beri bul termin AQSH Kongressi hám Senatı<ref>{{Cite news|title=Analysis {{!}} The Cybersecurity 202: Agencies struggling with basic cybersecurity despite Trump's pledge to prioritize it|url=https://www.washingtonpost.com/news/powerpost/paloma/the-cybersecurity-202/2018/07/26/the-cybersecurity-202-agencies-struggling-with-basic-cybersecurity-despite-trump-s-pledge-to-prioritize-it/5b58a84e1b326b1e64695548/|access-date=28 September 2018}}</ref>, FBR<ref>{{Web deregi | url = https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/foreign-influence/protected-voices| bet = Protected Voices| til = en-us| jumıs = Federal Bureau of Investigation| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-sentyabr }}</ref>, [[Evropa Awqamı]] institutları<ref name="Cyber Hygiene"/> hám mámleket basshıları<ref name="Kaljulaid-2017"/> tárepinen qabıl etilgen. === Buzıwlarǵa juwap beriwdiń qıyınshılıǵı === Qáwipsizlikti buzıw háreketlerine juwap beriw kóbinese hár qıylı sebeplerge baylanıslı júdá qıyın, sonıń ishinde: * Hújim etiwshilerdi anıqlaw qıyın, sebebi olar proksi-serverler, waqıtsha anonim baylanıs akkauntları, sımsız baylanıslar hám basqa da anonimlestiriw proceduraları arqalı isley aladı, bul olardıń izin qaytadan tabıwdı qıyınlastıradı – hám olar kóbinese basqa yurisdikciyada jaylasqan boladı. Eger olar qáwipsizlikti sátli buzsa, olar kóbinese óz izlerin jasırıw ushın jurnallardı óshiriwge jetkilikli administratorlıq ruqsattı da alǵan boladı. * Hújim háreketleriniń sanı, kóbinese avtomatlastırılǵan hálsizlikti skanerlew quralları hám kompyuter qurtları tárepinen ámelge asırılatuǵın, sonshelli kóp bolǵanlıqtan, shólkemler hárbir hújimdi izertlewge waqıt ajırata almaydı. * Tarmaq boyınsha hújim etiwshilerdi anıqlaw ushın tarmaqtıń hár qıylı orınlarınan hám hár túrli ellerden jurnallardı jıynaw kerek bolıwı múmkin, bul process qıyın hám kóp waqıt talap etedi. Hújim sátli bolıp, buzılıw júz bergen jaǵdayda, kóplegen yurisdikciyalarda házirgi waqıtta qáwipsizliktiń buzılǵanlıǵı haqqında májbúriy xabarlaw nızamları bar. == Qáwipli sistemalar == Kompyuter sistemalarınıń sanınıń ósiwi hám olarǵa jeke adamlar, biznesler, sanaatlar hám húkimetler tárepinen artıp baratırǵan isenim - qáwip astındaǵı sistemalardıń sanınıń kóbeyiwine alıp kelmekte. === Finanslıq sistemalar === [[AQSh]] Bahalı qaǵazlar hám birja komissiyası, SWIFT, investiciya bankleri hám kommerciyalıq bankler sıyaqlı finanslıq regulyatorlar hám finanslıq mákemelerdiń kompyuter sistemaları bazarlardı manipulyaciyalaw hám nızamsız payda tabıw menen qızıǵıwshı kiberqılmıskerler ushın áhmiyetli xakerlik maqsetleri bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|title=The New Market Manipulation|first=Tom C. W.|last=Lin| sáne =3 July 2017|journal=Emory Law Journal|volume=66|page=1253}}</ref>. Kredit karta nomerlerin, brokerlik esap-sanaqlardı hám bank esap-sanaq informaciyasın qabıl etiwshi yaki saqlawshı veb-saytlar hám qosımshalar da, aqsha awdarıw, satıp alıw yaki informaciyanı qara bazarda satıw arqalı dárhal finanslıq payda tabıw múmkinshiligi sebepli, áhmiyetli xakerlik maqsetleri bolıp esaplanadı<ref>{{Cite journal|title=Financial Weapons of War|journal=Minnesota Law Review|last=Lin|first=Tom C. W.}}</ref>. Dúkanlardaǵı tólem sistemaları hám bankomatlar da tutınıwshılardıń esap-sanaq maǵlıwmatların hám PIN kodların jıynaw ushın buzıp kirilgen. UCLA Internet Esabatı: Cifrlı Keleshekti Izertlew (2000) jeke maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵı onlayn satıwlarǵa tosqınlıq jasaytuǵının hám internet paydalanıwshılardıń onnan toǵızınan kóbireginiń kredit karta qáwipsizligi haqqında biraz yaki júdá táshwishlenetuǵının anıqladı. Brauzerler menen [[Websayt|veb-saytlar]] arasındaǵı qáwipsizlikti jaqsılaw ushın eń keń tarqalǵan veb-texnologiyalar SSL (Qáwipsiz Baylanıs Qatlamı) hám onıń izinshe kelgen TLS (Transport Qatlamı Qáwipsizligi) dep ataladı, sonday-aq [[Identifikaciya|identifikaciya]] basqarıw hám [[autentifikaciya]] xızmetleri, hám domen atı xızmetleri kompaniyalar menen tutınıwshılarǵa qáwipsiz baylanıs hám sawda-satıq júrgiziwge múmkinshilik beredi. Búgingi kúnde SSL hám TLS-tiń bir neshe versiyaları veb-brauzing, elektron pochta, internet faks, operativ xabar almasıw hám VoIP (IP arqalı dawıs) sıyaqlı qollanıwlarda keń qollanıladı. Bul texnologiyalardıń hár qıylı óz-ara islesiwshi ámelge asırıwları bar, olardıń ishinde keminde birewi [[ashıq kodlı]] bolıp tabıladı. Ashıq kod hár kimge qosımshanıń [[derek kodı]]n kóriwge hám hálsizliklerdi tabıw hám xabarlawǵa múmkinshilik beredi. Visa hám MasterCard kredit karta kompaniyaları kredit kartalarına ornatılǵan qáwipsiz EMV chipin islep shıǵıw ushın birge islesti. Keyingi rawajlanıwlar arasında Chip Autentifikaciya Baǵdarlaması bar, onda bankler klientlerge onlayn qáwipsiz operaciyalardı orınlaw ushın qol kompyuterlerin beredi. Bul tarawdaǵı basqa rawajlanıwlar arasında Operativ Shıǵarıw texnologiyasınıń rawajlanıwı bar, ol sawda oraylarındaǵı kiosklerge bankler atınan qızıǵıwshılıq bildirgen klientlerge dárhal kredit kartaların shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi. == Tariyxı == [[Internet]]tiń payda bolıwı hám sońǵı jıllardaǵı cifrlı transformaciya menen, kiberqáwipsizlik túsinigi biziń kásiplik hám jeke ómirimizde tanıs temaǵa aylandı. Kiberqáwipsizlik hám kiberqáwip-qáterler texnologiyalıq ózgerislerdiń sońǵı 60 jılı dawamında úziliksiz bolıp kelgen. 1970-1980-jıllarda kompyuter qáwipsizligi tiykarınan Internettiń payda bolıwına shekem akademiyalıq ortalıqlar menen sheklengen edi, al Internettiń payda bolıwı menen baylanıstıń artıwı sebepli kompyuter virusları hám tarmaq buzıwshılıqları payda bola basladı. 1990-jıllarda viruslardıń tarqalıwınan keyin 2000-jıllar bólistirilgen xızmet kórsetiwden bas tartıw sıyaqlı shólkemlestirilgen hújimlerdiń institucionallasıwın belgiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/resources/news-and-trends/industry-news/2022/a-brief-history-of-the-cybersecurity-profession| bet = A Brief History of the Cybersecurity Profession| jumıs = ISACA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-oktyabr }}</ref>. Bul kiberqáwipsizliktiń kásiplik tártip sıpatında rásmiylestiriliwine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.rit.edu/news/one-step-ahead-computing-security| bet = One step ahead in computing security| til = en| jumıs = RIT| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-oktyabr }}</ref>. 1967-jıldıń aprel ayında Uillis Uer tárepinen Báhárgi Birlesken Kompyuter Konferenciyasında shólkemlestirilgen sessiya hám keyinirek járiyalanǵan Uer Bayanlaması kompyuter qáwipsizligi tarawı tariyxındaǵı tiykarǵı waqıyalar boldı<ref name="MAHC.2016.48">{{Cite journal|last1=Misa|first1=Thomas J.|year=2016|title=Computer Security Discourse at RAND, SDC, and NSA (1958-1970)|url=https://dl.acm.org/doi/10.1109/MAHC.2016.48|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=38|issue=4|pages=12–25|doi=10.1109/MAHC.2016.48}}</ref>. Uerdiń jumısı materiallıq, mádeniy, siyasiy hám jámiyetlik máselelerdiń kesilisiwinde turdı.<ref name="MAHC.2016.48" /> 1977-jılǵı NIST baspası<ref>{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/SP/nbsspecialpublication500-19.pdf| bet = Post-processing audit tools and techniques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161010044638/http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/SP/nbsspecialpublication500-19.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 10-oktyabr | avtor = A. J. Neumann, N. Statland and R. D. Webb| sáne = 1977 | til = en-US| jumıs = nist.gov| betler = 11–3–11–4| baspaxana = US Department of Commerce, National Bureau of Standards| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-iyun }}</ref> qáwipsizliktiń tiykarǵı maqsetlerin anıq hám ápiwayı usılda súwretlew ushın qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik CIA úshligin usındı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.itgovernanceusa.com/blog/how-nist-can-protect-the-cia-triad-including-the-often-overlooked-i-integrity| bet = How NIST can protect the CIA triad, including the often overlooked 'I' – integrity| avtor = Irwin| at = Luke| sáne = 2018-jıl 5-aprel | jumıs = www.itgovernanceusa.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-yanvar }}</ref>. Bul ele de áhmiyetli bolsa da, sonnan berli kóbirek keń kólemli sxemalar usınıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | jumıs = techrepublic.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}</ref>. Degen menen, 1970-1980-jıllarda úlken kompyuter qáwip-qáterleri joq edi, sebebi kompyuterler hám internet ele rawajlanıp atırǵan edi, al qáwipsizlik qáwipleri ańsat anıqlanatuǵın edi. Kóbinese qáwip-qáterler sezimtal hújjetler hám fayllarǵa ruqsatsız kiriw múmkinshiligin alǵan zıyankes insayderlerden keletuǵın edi. Dáslepki jıllarda zıyanlı baǵdarlamalar hám tarmaq buzılıwları bar bolsa da, olar finanslıq payda alıw ushın qollanılmaǵan edi. 1970-jıllardıń ekinshi yarımında [[IBM]] sıyaqlı belgili kompyuter firmaları kommerciyalıq kiriwdi qadaǵalaw sistemaların hám kompyuter qáwipsizligi baǵdarlamalıq ónimlerin usına basladı<ref>{{Cite journal|last=Yost|first=Jeffrey R.| sáne =April 2015|title=The Origin and Early History of the Computer Security Software Products Industry|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7116464|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=37|issue=2|pages=46–58|doi=10.1109/MAHC.2015.21|issn=1934-1547}}</ref>. Kompyuter tarmaǵına jasalǵan hújimniń eń dáslepki mısallarınıń biri - 1971-jılı BBN kompaniyasında Bob Tomas tárepinen jazılǵan hám ARPANET arqalı tarqalǵan Creeper kompyuter qurtı boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.kaspersky.com/resource-center/threats/a-brief-history-of-computer-viruses-and-what-the-future-holds| bet = A Brief History of Computer Viruses & What the Future Holds| sáne = 2023-jıl 19-aprel | til = en| jumıs = www.kaspersky.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-iyun }}</ref>. Bul baǵdarlama tek eksperimental tábiyatqa iye bolıp, hesh qanday zıyanlı júk tasımadı. Keyinirek, 1972-jılı Rey Tomlinson tárepinen jaratılǵan Reaper atlı baǵdarlama Creeper-di joq etiw ushın paydalanıldı. 1986-jıldıń sentyabr ayınan 1987-jıldıń iyun ayına shekem nemis xakerler toparı kiber shpionajlıqtıń birinshi hújjetlestirilgen waqıyasın ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/612868-first-incident-of-cyber-espionage| bet = First incident of cyber-espionage| jumıs = Guinness World Records| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-yanvar }}</ref>. 1988-jılı, Internet arqalı tarqalǵan dáslepki kompyuter qurtlarınıń biri - Morris qurtı dep atalǵan qurt úlken kólemde medianıń dıqqatın tarttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fbi.gov/news/stories/morris-worm-30-years-since-first-major-attack-on-internet-110218| bet = The Morris Worm - 30 Years Since First Major Attack on the Internet| avtor = FBI News| sáne = 2018-jıl 2-noyabr | jumıs = fbi.gov| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-yanvar }}</ref>. 1993-jılı, Milliy Superkompyuterlik Qollanıwlar Orayı (NCSA) birinshi veb-brauzer Mosaic 1.0-di shıǵarǵannan keyin, Netscape SSL protokolın islep shıǵıwdı basladı<ref>{{Web deregi | url = https://webdevelopmenthistory.com/1993-mosaic-launches-and-the-web-is-set-free/| bet = 1993: Mosaic Launches and the Web is Set Free| sáne = 2021-jıl 8-dekabr | jumıs = Web Development History}}</ref>. Netscape kompaniyası 1994-jılı SSL 1.0 versiyasın tayarladı, biraq kóplegen qáwipsizlik kemshilikleri sebepli ol hesh qashan jámiyetshilikke járiyalanbadı. Bul kemshiliklerge qaytalanıw hújimleri hám xakerlerge paydalanıwshılar jibergen shifrlanbaǵan baylanıslardı ózgertiwge múmkinshilik beretuǵın hálsizlik kiredi. Degen menen, 1995-jıldıń fevral ayında Netscape 2.0 versiyasın iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.webdesignmuseum.org/web-design-history/netscape-navigator-2-0-1995| bet = Web Design Museum - Netscape Navigator 2.0| sáne = 2023-jıl 10-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 1cqety50lk54t5lw7h0db9gw28391f4 0 21117 266324 213246 2026-08-18T01:31:50Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266324 wikitext text/x-wiki '''Meta Platforms, Inc'''<ref>{{Web deregi | url = https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001326801/000132680121000071/fb-20211028.htm| bet = Current Report (8-K)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211029043447/https://www.sec.gov/ix?doc=%2FArchives%2Fedgar%2Fdata%2F0001326801%2F000132680121000071%2Ffb-20211028.htm| arxivsáne = 2021-jıl 29-oktyabr | avtor = Meta Platforms, Inc.| sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | baspaxana = [[Securities and Exchange Commission]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-oktyabr }}</ref>, '''Meta''' ataması menen biznes alıp baratuǵın<ref>{{Web deregi | url = https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=1ceef587-5b4f-406c-826e-19c140270038| bet = Facebook - Brand Rights Protection| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230714082912/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=1ceef587-5b4f-406c-826e-19c140270038| arxivsáne = 2023-jıl 14-iyul | avtor = Rana| at = S. S.| sáne = 2022-jıl 17-mart | til = en| jumıs = Lexology| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-iyul }}</ref>, hám burın '''Facebook, Inc.''' hám '''TheFacebook, Inc.'''<ref>{{Web deregi | url = https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_downloads/governance_documents/FB_CertificateOfIncorporation.pdf| bet = Facebook Inc. Certificate of Incorporation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210923202624/https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_downloads/governance_documents/FB_CertificateOfIncorporation.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 23-sentyabr | sáne = 2020-jıl 1-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | citata = "File Number 3835815"}}</ref> dep atalǵan, ‒ [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Menlo-Park qalasında jaylasqan amerikalı kóp milletli texnologiya konglomeratı. Kompaniya [[Facebook]], [[Instagram]], Threads hám [[WhatsApp]] sıyaqlı ónimler hám xızmetlerdi iyeleydi hám basqaradı<ref>{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2021/Facebook-Reports-Second-Quarter-2021-Results/default.aspx| bet = Facebook Reports Second Quarter 2021 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812071820/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2021/Facebook-Reports-Second-Quarter-2021-Results/default.aspx| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = investor.fb.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-avgust }}</ref>. Onıń tabısınıń 97.8 procentin [[reklama]] quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2024/Meta-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2023-Results-Initiates-Quarterly-Dividend/default.aspx| bet = Meta Reports Fourth Quarter and Full Year 2023 Results; Initiates Quarterly Dividend| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240202004957/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2024/Meta-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2023-Results-Initiates-Quarterly-Dividend/default.aspx| arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | sáne = 2024-jıl 1-fevral | jumıs = Facebook Investor Relations| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral }}</ref>. Dáslep Facebook xızmetiniń bas kompaniyası retinde Facebook, Inc. belgili, ol 2021-jılı "metaverse qurıwǵa baǵdarlanǵanın kórsetiw ushın"<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2021/10/19/22735612/facebook-change-company-name-metaverse| bet = Facebook is planning to rebrand the company with a new name| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211020021631/https://www.theverge.com/2021/10/19/22735612/facebook-change-company-name-metaverse| arxivsáne = 2021-jıl 20-oktyabr | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2021-jıl 19-oktyabr | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-oktyabr }}</ref> házirgi atamasın qayta brendlendi, bul kompaniyanıń ónimleri hám xızmetlerin baylanıstıratuǵın integraciyalanǵan ortalıq bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://about.fb.com/news/2021/10/facebook-company-is-now-meta/| bet = The Facebook Company Is Now Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211224105758/https://about.fb.com/news/2021/10/facebook-company-is-now-meta/| arxivsáne = 2021-jıl 24-dekabr | sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | til = en-US| jumıs = Meta| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2021/oct/28/facebook-name-change-rebrand-meta| bet = Facebook announces name change to Meta in rebranding effort| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211028183343/https://www.theguardian.com/technology/2021/oct/28/facebook-name-change-rebrand-meta| arxivsáne = 2021-jıl 28-oktyabr | sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | til = en| jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Meta Alphabet ([[Google]]), Amazon, [[Apple Inc.|Apple]] hám [[Microsoft]] sıyaqlı basqa Bes Úlken korporaciyalar menen birge eń iri Amerika [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiya]] kompaniyaları qatarına kiredi. Kompaniya 2023-jılı Forbes Global 2000 reytinginde 31-orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0| bet = The Global 2000 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0| arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-fevral }}</ref>. 2022-jılı Meta dúnya júzi boyınsha izertlew hám rawajlandırıwǵa eń kóp qarjı jumsaǵan úshinshi kompaniya boldı, onıń izertlew hám rawajlandırıw shıǵınları 35.3 milliard [[AQSh]] dolların quradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fdiintelligence.com/content/feature/global-innovation-leaders-2022-edition-82527| bet = Top 100 global innovation leaders| avtor = Irwin-Hunt| at = Alex| til = en| jumıs = [[fDi Intelligence]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyun }}</ref>. Meta jáne de Oculus (onı Reality Labs quramına kirgizgen), Mapillary, CTRL-Labs kompaniyaların hám Jio Platforms kompaniyasınıń 9.99% úlesin satıp aldı; kompaniya sonday-aq virtual emes qurılmalar, mısalı, óndiriwden shıǵarılǵan Meta Portal aqıllı displeyler qatarı hám Ray-Ban Stories aqıllı kózáynekler seriyası arqalı Luxottica menen birge islesiw boyınsha háreket etti<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/28/23619730/meta-vr-oculus-ar-glasses-smartwatch-plans| bet = This is Metás AR / VR hardware roadmap for the next four years| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230705094219/https://www.theverge.com/2023/2/28/23619730/meta-vr-oculus-ar-glasses-smartwatch-plans| arxivsáne = 2023-jıl 5-iyul | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Facebook_on_Nasdaq.jpeg|nobaý|Thomson Reuters imaratındaǵı bilbord 2012-jılı Facebook kompaniyasın Nasdaq birjasına xosh keldiń dep kútip aldı]] [[Fayl:Chart_of_Facebook,_inc._Stock.png|nobaý|Facebook akciyalarınıń dáslepki grafigi]] [[Fayl:Facebook,_Inc._Logo_2019.svg|nobaý|2019-jıldan 2021-jılǵa shekem qollanılǵan Facebook korporativ logotipi]] Facebook 2012-jıldıń 1-yanvarında dáslepki jámiyetlik usınıs (IPO) ushın ótinish berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000119312512034517/d287954ds1.htm| bet = Form S-1 Registration Statement Under The Securities Act of 1933| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120612002443/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000119312512034517/d287954ds1.htm| arxivsáne = 2012-jıl 12-iyun | sáne = 2012-jıl 1-yanvar | qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-may }}</ref>. Dáslepki prospektte kompaniya 5 milliard dollar jıynawǵa umtılǵanı, 845 million aylıq aktiv paydalanıwshısı bar ekenligi hám veb-saytta kúnine 2.7 milliard layk hám pikir jıynalatuǵını aytılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2012/02/03/facebook-ipo-complete-guide/| bet = Facebook IPO: The Complete Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120322220745/http://mashable.com/2012/02/03/facebook-ipo-complete-guide/| arxivsáne = 2012-jıl 22-mart | avtor = Erickson| at = Christine| sáne = 2012-jıl 3-yanvar | jumıs = Mashable business| qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-mart }}</ref>. IPO-dan keyin Cukerberg Facebook kompaniyasınıń ulıwma akciyalarınıń 22% in hám ulıwma dawıs beriw huqıqınıń 57% in óz qolında saqlap qalatuǵın edi. Anderrayterler akciyalardı hárbirin 38 dollardan bahaladı, bul kompaniyanı 104 milliard dollarǵa bahalaw degeni bolıp, jańadan jámiyetlik bolǵan kompaniya ushın eń joqarı bahalaw boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/business/la-fi-facebook-pricing-20120518,0,3426310.story|title=Stakes are high on Facebook's first day of trading|first1=Andrew|last1=Tangel|first2=Walter|last2=Hamilton| sáne =May 17, 2012|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=May 17, 2012}}</ref>. 16-mayda, IPO-dan bir kún aldın, Facebook joqarı talapqa baylanıslı dáslepki jobalanǵannan 25% kóbirek akciya satatuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18086426|title=Facebook boosts number of shares on offer by 25%|date=May 16, 2012|work=[[BBC News]]|access-date=May 17, 2012}}</ref>. IPO 16 milliard dollar jıynadı, bul onı AQSH tariyxındaǵı úshinshi eń iri IPO etti (AT&T Mobility-den sál aldında hám tek [[General Motors]] hám Visa-dan keyin). Akciya bahası kompaniyaǵa AQSH-taǵı sanawlı korporaciyalardan keyingi eń joqarı bazar kapitalizaciyasın berdi - Amazon, McDonald's, Disney hám Kraft Foods sıyaqlı gigantlardan da ozıp ketti - hám Cukerbergtiń akciyaların 19 milliard dollarǵa jetkerdi<ref name="NYT517">{{Cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/17/facebook-raises-16-billion-in-i-p-o/?hp|title=Facebook Raises $16 Billion in I.P.O.|first1=Evelyn M.|last1=Rusli|first2=Peter|last2=Eavis|date=May 17, 2012|work=[[The New York Times]]|access-date=May 17, 2012}}</ref><ref name="USN517">{{Cite news|url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2012/05/17/questions-and-answers-on-blockbuster-facebook-ipo|title=Questions and answers on blockbuster Facebook IPO|first1=Bernard|last1=Condon|date=May 17, 2012|work=[[U.S. News & World Report]]|access-date=May 17, 2012}}</ref>. The New York Times gazetası bul usınıstıń Facebook-tıń reklama beriwshilerdi tartıwdaǵı qıyınshılıqları haqqındaǵı sorawlardı jeńip ótip, kompaniyanı "iyeleniwi shárt bolǵan akciya"ǵa aylandırǵanın ayttı. JPMorgan Chase bankiniń wákili Djimmi Li bunı "kelesi ullı kók fishka" dep táriyiplegen<ref name="NYT517" /> Ekinshi tárepten, TechCrunch saytınıń jazıwshıları gúmanlanıw bildirip, "Bul jasawǵa tuwrı keletuǵın úlken eselik, hám Facebook bul úlken bahalawdı aqlaw ushın jańa táwekelli tabıs aǵımların qosıwı kerek boladı" dep jazdı.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/05/17/tech/social-media/facebook-ipo-reactions/index.html|title=Internet greets Facebook's IPO price with glee, skepticism|first1=Doug|last1=Gross|date=March 17, 2012|work=[[CNN]]|access-date=May 17, 2012}}</ref>. Akciyalar menen sawda 18-mayda baslandı, biraq sol kúni Nasdaq birjasındaǵı texnikalıq mashqalalarǵa baylanıslı keshiktirildi. Akciya bahası kúnniń kóp bóleginde IPO bahasınan joqarı turıwǵa qıynaldı, bul anderrayterlerdi bahanı qollap-quwatlaw ushın akciyalardı qayta satıp alıwǵa májbúr etti. Jabılıw qońırawında akciyalar 38.23 dollardan bahalandı, bul IPO bahasınan tek 0.23 dollar joqarı hám ashılıw qońırawı bahasınan 3.82 dollar tómen edi. Ashılıw finans baspasózi tárepinen keń túrde kewil qalıwshılıq dep sıpatlandı<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2012/05/18/facebook-disappoints-on-its-opening-day-closing-down-4-from-where-it-opened/| bet = Facebook disappoints on its opening day, closing down $4 from where it opened| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195253/https://venturebeat.com/2012/05/18/facebook-disappoints-on-its-opening-day-closing-down-4-from-where-it-opened/| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = ÓDell| at = Jolie| sáne = 2012-jıl 18-may | jumıs = Venture Beat| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-may }}</ref>. Soǵan qaramastan, akciya IPO sawda kólemi boyınsha jańa rekord ornattı. 2012-jıldıń 25-mayında akciya óziniń birinshi tolıq sawda háptesin 31.91 dollarda juwmaqladı, bul 16.5% tómenledi. 2012-jıldıń 22-mayında Uoll-strittiń Finans industriyasın qadaǵalaw basqarmasınıń tártip saqlawshıları Facebooktı anderrayting etken banklerdiń informaciyanı tek tańlanǵan klientler menen bólisip, ulıwma xalıqqa bermegenin tekseriwdi baslaǵanın járiyaladı. Massachusec shtatınıń mámleketlik xatkeri Uilyam F. Galvin usı másele boyınsha Morgan Stenlige shaqırıw qaǵazın jiberdi<ref>{{Cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/22/facebook-i-p-o-raises-regulatory-concerns/?hp|title=Facebook I.P.O. Raises Regulatory Concerns|last1=Evelyn M. Rusli and Michael J. De La Merced| sáne =May 22, 2012|work=[[The New York Times]]|access-date=May 22, 2012}}</ref>. Bul ayıplawlar ayırım investorlar arasında "ǵázepti" oyattı hám birneshe sudlardıń dárhal ashılıwına alıp keldi, olardıń biri IPO sebepli 2.5 milliard dollardan aslam zıyan keltirilgeni haqqında toparlıq talap arzası edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.chron.com/business/article/Litigation-over-Facebook-IPO-just-starting-3581490.php| bet = Litigation over Facebook IPO just starting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195328/https://www.chron.com/business/article/Litigation-over-Facebook-IPO-just-starting-3581490.php| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Temple| at = James| sáne = 2012-jıl 23-may | jumıs = [[San Francisco Chronicle]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-may }}</ref>. Bloomberg bahalawı boyınsha, kishi investorlar Facebook akciyaları debyutinen baslap shama menen 630 million dollar joǵaltqan bolıwı múmkin<ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/05/24/facebook-ipo-retail-investors_n_1542861.html?ref=business|work=[[HuffPost]]|first1=Alexander|last1=Eichler|title=Wall St. Cashes In On Facebook Stock Plunge While Ordinary Investors Lose Millions| sáne =May 24, 2012|access-date=January 18, 2020}}</ref>. S&P Global Ratings 2013-jıldıń 21-dekabrinde Feysbuktı óziniń S&P 500 indeksine qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-sp500-facebook/facebook-to-join-sp-500-idUSBRE9BA1AQ20131211| bet = Facebook to join S&P 500| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117014025/https://www.reuters.com/article/us-sp500-facebook/facebook-to-join-sp-500-idUSBRE9BA1AQ20131211| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | sáne = 2013-jıl 11-dekabr | jumıs = [[Reuters]]| baspaxana = [[Thomson Reuters]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr }}</ref>. 2014-jıldıń 2-mayında Cukerberg kompaniyanıń ishki uranı "Tez háreket etiń hám zatlardı buzıń" degennen "Bekkem infrastruktura menen tez háreket etiń" degen uranǵa ózgertiletuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-on-facebooks-new-motto-2014-5| bet = Mark Zuckerberg Explains Why Facebook Doesńt 'Move Fast And Break Things' Anymore| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204154356/https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-on-facebooks-new-motto-2014-5| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | avtor = Baer| at = Drake| jumıs = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2018/04/12/facebook-has-no-quick-solutions/| bet = Facebook cańt move fast to fix the things it broke| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191108223744/https://www.engadget.com/2018/04/12/facebook-has-no-quick-solutions/| arxivsáne = 2019-jıl 8-noyabr | sáne = 2018-jıl 12-aprel | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref>. Burınǵı uran 2009-jılı Business Insider basılımına bergen intervyusinde Cukerbergtiń "programmistleri hám komandası ushın tiykarǵı nızamı" dep táriyiplengen edi, sonday-aq ol: "Eger siz bir nárseni buzbasańız, onda jetkilikli dárejede tez háreket etpey atırsız" degen edi<ref name="blodget">{{Cite news|last=Blodget|first=Henry|title=Mark Zuckerberg On Innovation|url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-innovation-2009-10?r=US&IR=T|access-date=September 17, 2019|work=[[Business Insider]]| sáne =October 1, 2009}}</ref>. === 2018–2020: Metaversege itibar === Lasso - Facebook-tıń [[TikTok]]-ǵa uqsas qısqa video bólisiw qosımshası bolıp, 2018-jılı [[IOS|iOS]] hám Android platformalarında iske túsirilgen hám jasóspirimlerge baǵdarlanǵan edi. 2020-jıldıń 2-iyulinde Facebook Lasso qosımshasınıń 10-iyulde jabılatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/2018/11/10/tiktok-facebook-lasso-video-app/| bet = Facebook Goes After TikTok With the Debut of Lasso| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108163958/https://fortune.com/2018/11/10/tiktok-facebook-lasso-video-app/| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = | at = | sáne = | til = en| jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/07/01/lasso-facebook-tiktok-shut-down/| bet = Facebook is shutting down Lasso, its TikTok clone| sáne = 2020-jıl 2-iyul | til = en-US| jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/facebook-shutting-down-lasso-tiktok-clone-instagram-reels-2020-7| bet = Facebook is dumping its failed TikTok clone Lasso to make way for its other TikTok clone on Instagram| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230222065047/https://www.businessinsider.com/facebook-shutting-down-lasso-tiktok-clone-instagram-reels-2020-7| arxivsáne = 2023-jıl 22-fevral | avtor = Leskin| at = Paige| jumıs = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-fevral }}</ref>. 2018-jılı Oculus kompaniyasınıń basshısı Djeyson Rubin "Metaverse" dep atalǵan 50 betlik kórinisi haqqındaǵı hújjetti [[Facebook]] basshılıǵına jiberdi. Bul hújjette Rubin, dáslepki paydalanıwshılar ushın kontentke júzlegen million dollar jumsalǵanına qaramastan, Facebook kompaniyasınıń virtual reallıq biznesiniń kútilgenindey rawajlanbaǵanın moyınladı. Ol jáne de kompaniyaǵa bul kórinisti tez ámelge asırıwdı hám oǵan úlken investiciya salıwdı, sonday-aq HTC, [[Apple Inc.|Apple]], [[Google]] hám basqa da VR tarawındaǵı básekileslerdi shetletiwdi usınıs etti. Basqa oyınshılardıń metaverse kórinisine qatnasıwı haqqında aytıp, ol kompaniyaǵa "metaverseni" qurıwdı usınıs etti, bul arqalı básekileslerdiń "VR biznesinde ulıwma áhmiyetli dárejede bolıwınıń" aldın alıw múmkin ekenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2021/10/30/facebooks-meta-mission-was-laid-out-in-a-2018-paper-on-the-metaverse.html| bet = Facebook's Meta mission was laid out in a 2018 paper on The Metaverse| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211101001041/https://www.cnbc.com/2021/10/30/facebooks-meta-mission-was-laid-out-in-a-2018-paper-on-the-metaverse.html| arxivsáne = 2021-jıl 1-noyabr | avtor = Salvador Rodriguez| sáne = 2021-jıl 30-oktyabr | baspaxana = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-noyabr }}</ref>. 2019-jılı may ayında Facebook óziniń turaqlı kriptovalyutasın rawajlandırıw maqsetinde Libra Networks kompaniyasın qurdı<ref name="yahoo">{{Cite news|title=Bitcoin Above $8,000; Facebook Opens Crypto Company in Switzerland|url=https://finance.yahoo.com/news/bitcoin-above-8-000-facebook-002600992.html| sáne =May 20, 2019|access-date=December 4, 2019}}</ref>. Keyinirek, Libra ǵa Visa, Mastercard, PayPal hám Uber sıyaqlı finans kompaniyaları qollaw kórsetip atırǵanı haqqında xabar berildi. Kompaniyalar konsorciumı Libra dep atalǵan kriptovalyuta monetasın iske túsiriw ushın hárbiri 10 million dollardan qosıwı kútilgen edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.investopedia.com/facebook-gathers-companies-to-back-cryptocurrency-launch-4690619| bet = Facebook Gathers Companies to Back Cryptocurrency Launch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190618050248/https://www.investopedia.com/facebook-gathers-companies-to-back-cryptocurrency-launch-4690619| arxivsáne = 2019-jıl 18-iyun | avtor = Reiff| at = Nathan| jumıs = Investopedia| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-iyun }}</ref>. Libra Associaciyası 2021-jılı sheklengen formattaǵı kriptovalyutanı iske qosıwdı jobalastırǵan edi, bul Shveycariya Finans bazarı qadaǵalaw basqarmasınan tólem xızmeti sıpatında islew ushın ruqsat alıw waqtına baylanıslı edi<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/cfe4ca11-139a-4d4e-8a65-b3be3a0166be|title=Facebook's Libra currency to launch next year in limited format|work=[[Financial Times]]| sáne =November 27, 2020|last=Murphy|first=Hannah|access-date=January 16, 2021}}</ref>. Libra keyinirek Diem dep qayta ataldı, biraq [[Shveycariya]] húkimeti regulyatorları hám jámiyetshiliktiń qarsılıǵınan soń 2022-jıldıń yanvar ayında jabılıp, satıldı<ref>{{Cite news|date=March 10, 2022|title=Facebook Libra: the inside story of how the company's cryptocurrency dream died|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/a88fb591-72d5-4b6b-bb5d-223adfb893f3|access-date=October 13, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=February 1, 2022|title=Facebook-funded cryptocurrency Diem winds down|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/technology-60156682|access-date=October 13, 2022}}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında, Facebook ti qosıp onlayn xızmetlerdiń qollanılıwı dúnya júzi boyınsha ósti<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2022/11/10/tech/tech-layoffs-analysis/index.html| bet = Silicon Valley's greatest minds misread pandemic demand. Now their employees are paying for it.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221112135954/https://www.cnn.com/2022/11/10/tech/tech-layoffs-analysis/index.html| arxivsáne = 2022-jıl 12-noyabr | avtor = Thorbecke| at = Catherine| sáne = 2022-jıl 10-noyabr | til = en-US| baspaxana = [[CNN]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-noyabr }}</ref>. Cukerberg bunıń pandemiyadan keyin de dawam etetuǵın "turaqlı tezlesiw" bolatuǵının boljadı. Facebook agressiv túrde jumısqa aldı, 2020-jıldıń mart ayındaǵı 48,268 xızmetkerden 2022-jıldıń sentyabr ayına kelip 87,000 nan aslam xızmetkerge deyin ósti.<ref name=":0" /> === 2021: Meta retinde qayta brendlew === Kúshli tekseriw hám zıyanlı waqıya ashıwshı aǵıp shıǵıwlar dáwirinen keyin, 2021-jıldıń 21-oktyabrinde Facebook tıń kompaniyanı qayta brendlew hám atın ózgertiw jobası haqqında xabarlar payda bola basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2021/10/19/22735612/facebook-change-company-name-metaverse| bet = Facebook is planning to rebrand the company with a new name| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211020140750/https://www.theverge.com/2021/10/19/22735612/facebook-change-company-name-metaverse| arxivsáne = 2021-jıl 20-oktyabr | sáne = 2021-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.fastcompany.com/90688287/facebooks-reported-name-change-reinforces-its-image-as-the-new-big-tobacco| bet = Facebook's reported name change reinforces its image as the new Big Tobacco| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220310225521/https://www.fastcompany.com/90688287/facebooks-reported-name-change-reinforces-its-image-as-the-new-big-tobacco| arxivsáne = 2022-jıl 10-mart | sáne = 2021-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref>. 2021-jıldıń 25-oktyabrindegi 3-sherek tabıs tuwralı shaqırıwda [[Mark Cukerberg]] kompaniyanıń sociallıq xızmetleri hám onıń jumıs islew usılı haqqındaǵı dawam etip atırǵan sınlar haqqında sóyledi hám metaversti qurıwǵa qaratılǵan háreketlerge itibar qarattı - qayta brendlew hám atın ózgertiw haqqında aytpastan<ref>{{Web deregi | url = https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_financials/2021/q3/FB-Q3-2021-Earnings-Call-Transcript.pdf| bet = FB Q3 2021 Earnings Call Transcript| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211026081259/https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_financials/2021/q3/FB-Q3-2021-Earnings-Call-Transcript.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-oktyabr | sáne = 2021-jıl 25-oktyabr | baspaxana = Facebook, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Metavers kóz-qarası hám Facebook, Inc. tan Meta Platforms ke atın ózgertiw 2021-jıldıń 28-oktyabrinde Facebook Connect te tanıstırıldı<ref name="meta-blog">{{Web deregi | url = https://about.fb.com/news/2021/10/facebook-company-is-now-meta/| bet = The Facebook Company is Now Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211224105758/https://about.fb.com/news/2021/10/facebook-company-is-now-meta/| arxivsáne = 2021-jıl 24-dekabr | sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Facebook tıń jámiyetlik baylanıslar kampaniyasına tiykarlanıp, atın ózgertiw kompaniyanıń [[sociallıq media]], virtual reallıq hám tolıqtırılǵan reallıq ózgeshelikleri arqalı fizikalıq dúnyanıń cifrlı keńeytiliwi bolǵan metaversti qurıwǵa baǵdarlanǵan uzaq múddetli fokusın sáwlelendiredi<ref name="meta-blog" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/22749919/mark-zuckerberg-facebook-meta-company-rebrand| bet = Mark Zuckerberg on why Facebook is rebranding to Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211031002747/https://www.theverge.com/22749919/mark-zuckerberg-facebook-meta-company-rebrand| arxivsáne = 2021-jıl 31-oktyabr | sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref>. "Meta" 2018-jılı Qurama Shtatlarda (2015-jıldaǵı dáslepki ótinishten keyin) marketing, reklama hám kompyuter xızmetleri ushın sawda belgisi sıpatında ilimiy ádebiyatlardı úlken maǵlıwmatlar analizi menen támiyinleytuǵın Kanada kompaniyası tárepinen dizimge alınǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=86852664&caseType=SERIAL_NO&searchType=statusSearch| bet = Trademark Status & Document Retrieval (serial no. 86852664)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210713022850/https://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=86852664&caseType=SERIAL_NO&searchType=statusSearch| arxivsáne = 2021-jıl 13-iyul | baspaxana = [[United States Patent and Trademark Office]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-noyabr }}</ref>. Bul kompaniya 2017-jılı Cukerberg hám onıń hayalı Priscilla Chan tárepinen qurılǵan Chan Zuckerberg Initiative (CZI) fondı tárepinen satıp alınıp, olardıń joybarlarınıń birine aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/01/23/chan-zuckerberg-initiative-meta/| bet = Chan Zuckerberg Initiative acquires and will free up science search engine Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211101114149/https://techcrunch.com/2017/01/23/chan-zuckerberg-initiative-meta/| arxivsáne = 2021-jıl 1-noyabr | avtor = Constine| at = Josh| sáne = 2017-jıl 23-yanvar | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-noyabr }}</ref>. Qayta brendlew járiyalanǵannan keyin, CZI burınǵı Meta joybarın áhmiyetsizlendiriw haqqında sheshim qabıl etkenin járiyaladı, sonlıqtan ol bul atqa bolǵan huqıqların Meta Platforms ke ótkeredi hám aldıńǵı joybar 2022-jılı juwmaqlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/chan-zuckerberg-initiative-to-sunset-its-meta-project/| bet = Chan Zuckerberg Initiative to sunset its Meta project| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211101135724/https://www.cnet.com/tech/chan-zuckerberg-initiative-to-sunset-its-meta-project/| arxivsáne = 2021-jıl 1-noyabr | avtor = Gonzalez| at = Oscar| sáne = 2021-jıl 28-oktyabr | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-noyabr }}</ref>. === 2022: Paydanıń tómenlewi hám ǵalabalıq jumıstan bosatıwlar === Qayta brendlewden keyin kóp ótpey, 2022-jıldıń fevral ayınıń basında, Meta 2021-jıldıń tórtinshi kvartalında kútilgennen de kóbirek paydanıń tómenlegenin xabarladı<ref name="wsj_2022">{{Cite news|last1=Seetharaman|first1=Deepa|last2=Rodriguez|first2=Salvador|title=Facebook's Shares Plunge After Profit Decline|url=https://www.wsj.com/articles/meta-platforms-facebook-fb-q4-earnings-report-2021-11643762900?mod=hp_lead_pos1|access-date=February 2, 2022|work=[[The Wall Street Journal]]| sáne =February 2, 2022}}</ref>. Ol aylıq paydalanıwshılar sanınıń óspegenin xabarladı<ref>{{Cite news|last1=Wagner|first1=Kurt|title=Meta Plunges as Facebook Users Stall, Forecast Falls Short|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-02/facebook-shares-plunge-as-users-stall-forecast-falls-short?srnd=premium&sref=CIpmV6x8|access-date=February 2, 2022|date=February 2, 2022}}</ref>, hám tabıs ósiminiń toqtap qalıwı múmkinligin kórsetti<ref name="wsj_2022" /> Sonday-aq, [[Apple Inc.]] kompaniyasınıń paydalanıwshılar jeke maǵlıwmatların qorǵaw boyınsha qabıl etken ilajları reklama tabıslarınıń shama menen 10 milliard dollar kóleminde azayıwına alıp keliwi múmkin ekenligin, bul bolsa 2021-jılǵı ulıwma tabısınıń 8% in quraytuǵının bildirdi.<ref>{{Cite news|last1=Bobrowsky|first1=Meghan|title=Facebook Feels $10 Billion Sting From Apple's Privacy Push|url=https://www.wsj.com/articles/facebook-feels-10-billion-sting-from-apples-privacy-push-11643898139?mod=hp_lead_pos2|access-date=February 3, 2022|work=[[The Wall Street Journal]]|date=February 3, 2022}}</ref>. Tabıslar haqqında esabat berilgennen keyingi kúni Meta xızmetkerleri menen ushırasıwda, Cukerberg bunı paydalanıwshılardıń dıqqatın tartıw ushın bolǵan básekilesiw, ásirese [[TikTok]] sıyaqlı video qosımshaları menen baylanıstırdı<ref>{{Cite news|last1=Nix|first1=Naomi|title=Zuckerberg Tells Staff to Focus on Video Products as Metás Stock Plunges|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-03/zuckerberg-tells-staff-to-focus-on-video-as-meta-plunges?srnd=premium&sref=CIpmV6x8|access-date=February 3, 2022|work=Bloomberg|date=February 3, 2022}}</ref>. Bul jańalıqqa juwap retinde kompaniya akciyalarınıń bahasınıń 27% ke tómenlewi Meta nıń bazar kapitalizaciyasınan shama menen 230 milliard dollar qunın joǵalttı<ref name="wagner2222">{{Cite news|last1=Wagner|first1=Kurt|title=Meta Faces Historic Stock Rout After Facebook Growth Stalled|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-02/facebook-shares-plunge-as-users-stall-forecast-falls-short?srnd=premium&sref=CIpmV6x8|access-date=February 3, 2022|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=February 2, 2022}}</ref>. Bloomberg bul tómenlewdi "óziniń kólemi boyınsha Uoll-strit yamasa Silikon maydanı hesh qashan kórmegen epikalıq qulaw" dep táriyiplegen<ref name="wagner2222" /> Cukerbergtiń taza baylıǵı 31 milliard dollarǵa shekem tómenledi.<ref>{{Cite news|last1=Carpenter|first1=Scott|title=Zuckerberǵs Wealth Plunges by $31 Billion After Meta Shock|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-02/mark-zuckerberg-risks-24-billion-wealth-wipeout-after-meta-miss?sref=CIpmV6x8|access-date=February 3, 2022|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=February 2, 2022}}</ref>. Cukerberg Meta nıń 13% ine iyelik etedi hám bul onıń baylıǵınıń tiykarǵı bólegin quraydı<ref>{{Cite news|title=Bloomberg Billionaires Index: Mark Zuckerberg|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/mark-e-zuckerberg/?sref=CIpmV6x8|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|access-date=February 3, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/why-mark-zuckerberg-cant-be-fired-as-meta-facebook-ceo-2022-11|title=Here's why Mark Zuckerberg cańt be fired as CEO of Meta|first1=Samantha|last1=Delouya|access-date=May 9, 2023}}</ref>. Bloombergtiń 2022-jıl 30-marttaǵı járiyalanǵan esabatları boyınsha, Meta kompaniyası jalǵan hújjetlerden paydalanıp huqıq qorǵaw xızmetkerleri bolıp kóringen xakerlerge telefon nomerleri, fizikalıq mákan jaylar hám IP adresler sıyaqlı maǵlıwmatlardı berip jibergen. Huqıq qorǵaw organlarınıń sorawlarında haqıyqıy yamasa oydan shıǵarılǵan xızmetkerlerdiń ótirik qoltańbaları bolǵan. Bul ayıplawlar boyınsha sorawǵa juwap bergen Meta wákili: "Biz hárbir maǵlıwmat sorawın nızamlılıǵı boyınsha úyrenip shıǵamız hám huqıq qorǵaw organlarınıń sorawların tastıyıqlaw hám asıra paydalanıwdı anıqlaw ushın rawajlanǵan sistemalar hám proceslerden paydalanamız" dedi. 2022-jıldıń iyun ayında, 14 jıl dawamında bas operaciyalıq direktor bolıp islegen Sheril Sendberg sol jılı lawazımınan ketetuǵının járiyaladı. Cukerberg Xaver Olivannıń Sendbergti "dástúrli" rolde bolsa da almastıratuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/6/1/23150601/sheryl-sandberg-stepping-down-meta-facebook-coo-14-years| bet = Meta COO Sheryl Sandberg is stepping down after 14 years| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220616200524/https://www.theverge.com/2022/6/1/23150601/sheryl-sandberg-stepping-down-meta-facebook-coo-14-years| arxivsáne = 2022-jıl 16-iyun | avtor = Lawler| at = Richard| sáne = 2022-jıl 1-iyun | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. 2022-jıldıń mart ayında, Meta (Metaǵa tiyisli [[WhatsApp]]-tan basqa) hám [[Instagram]]-ǵa Rossiyada tıyım salındı hám [[Rossiyanıń Ukrainaǵa basqını (2022)|Rossiyanıń Ukrainaǵa basıp kiriwine]] baylanıslı orısfobiya hám jekkóriwshilik (genocidke shaqırıwlarǵa shekem) ushın gúman menen terroristlik hám ekstremistlik shólkemlerdiń dizimine qosıldı<ref name="bbc">{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/technology-63218095| bet = Russia confirms Metás designation as extremist| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230522170330/https://www.bbc.com/news/technology-63218095| arxivsáne = 2023-jıl 22-may | sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | baspaxana = [[BBC News]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may }}</ref>. Meta bul biykarlawǵa qarsı shaǵım berdi, biraq sol jıldıń iyun ayında [[Moskva]] sudı bunı óz kúshinde qaldırdı.<ref name="bbc" /> 2022-jıldıń mart ayında hám de Meta hám Italiyanıń kózáynek islep shıǵarıwshı gigantı Luxottica muzıka tıńlaw hám súwretke túsiriw múmkinshiligine iye bolǵan Ray-Ban Stories atlı aqıllı kózáynekler toplamın shıǵardı. 2022-jıldıń sentyabr ayına kelip Meta hám Luxotticanıń bas kompaniyası EssilorLuxottica bul ónimler qatarınıń satılıw kórsetkishlerin járiyalawdan bas tarttı, biraq Meta tutınıwshılardıń pikirlerinen qanaatlanǵanın bildirdi<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/28/23619730/meta-vr-oculus-ar-glasses-smartwatch-plans| bet = This is Metás AR / VR hardware roadmap for the next four years| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230705094219/https://www.theverge.com/2023/2/28/23619730/meta-vr-oculus-ar-glasses-smartwatch-plans| arxivsáne = 2023-jıl 5-iyul | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHeath2023">Heath, Alex (March 1, 2023). </cite></ref><ref>{{Web deregi | url = https://qz.com/why-meta-s-ray-ban-smart-glasses-haven-t-caught-on-a-ye-1849519087| bet = Why Metás Ray-Ban smart glasses haveńt caught on a year after launch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230707161622/https://qz.com/why-meta-s-ray-ban-smart-glasses-haven-t-caught-on-a-ye-1849519087| arxivsáne = 2023-jıl 7-iyul | sáne = 2022-jıl 12-sentyabr | til = en| jumıs = Quartz| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.essilorluxottica.com/en/newsroom/stories/ray-ban-and-meta-expand-global-availability-ray-ban-stories/| bet = Ray-Ban Stories Now Globally Available with Meta {{!}} EssilorLuxottica| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230707161633/https://www.essilorluxottica.com/en/newsroom/stories/ray-ban-and-meta-expand-global-availability-ray-ban-stories/| arxivsáne = 2023-jıl 7-iyul | til = en| jumıs = Essilor| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref>. 2022-jıldıń iyul ayında Meta birinshi ret jıllıq tabısınıń tómenlewin kórdi, ulıwma tabısı 1% ke tómenlep, 28.8 milliard dollardı quradı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-62322862|title=Facebook owner Meta in first ever sales fall for| sáne =July 27, 2022|access-date=July 28, 2022}}</ref>. Talqılawshılar hám jurnalistler bul joǵaltıwdı onıń reklama biznesine baylanıslı dep esapladı, sebebi ol Apple dıń qosımshalardı qadaǵalaw ashıqlıǵı funkciyası hám Meta qosımshaları tárepinen qadaǵalanbawdı tańlaǵan adamlar sanı menen sheklengen edi. Cukerberg te bul tómenlewdi TikTok penen kúsheyip baratırǵan básekige baylanıslı dep esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2022/07/27/facebook-parent-meta-earnings-q2-2022.html| bet = Meta reports earnings, revenue miss and forecasts second straight quarter of declining sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220729000016/https://www.cnbc.com/2022/07/27/facebook-parent-meta-earnings-q2-2022.html| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyul | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2022-jıl 27-iyul | til = en| jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/7/27/23281294/facebook-meta-revenue-declines-for-first-time| bet = Facebook reports drop in revenue for the first time| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220729000428/https://www.theverge.com/2022/7/27/23281294/facebook-meta-revenue-declines-for-first-time| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyul | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2022-jıl 27-iyul | til = en| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-iyul }}</ref><ref>{{Cite news|last=Mathews|first=Eva| sáne =July 28, 2022|title=Meta to keep facing Apple privacy pinch, TikTok heat for now| til =en|url=https://www.reuters.com/technology/apples-privacy-changes-tiktok-competition-inescapable-meta-now-2022-07-28/|access-date=July 29, 2022}}</ref>. 2022-jıldıń 27-oktyabr kúni Meta nıń bazar bahası 268 milliard dollarǵa tústi, bul 2021-jılǵa salıstırǵanda shama menen 700 milliard dollar joǵaltıw edi, al onıń akciyaları 24% ke tómenledi. Ol aldıńǵı jılı joqarı beslikke kirgen bolsa da, bazar kapitalizaciyası boyınsha AQSH tıń joqarı 20 kompaniyası arasındaǵı ornınan ayırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2022/10/27/meta-is-no-longer-one-of-the-20-biggest-us-companies.html| bet = Facebook used to be a Big Tech giant — now Meta isńt even in the top 20 most valuable U.S. companies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221028002201/https://www.cnbc.com/2022/10/27/meta-is-no-longer-one-of-the-20-biggest-us-companies.html| arxivsáne = 2022-jıl 28-oktyabr | avtor = Levy| at = Ari| sáne = 2022-jıl 27-oktyabr | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-oktyabr }}</ref>. 2022-jıldıń noyabr ayında Meta 11,000 xızmetkerin, yaǵnıy jumıs kúshiniń 13% in jumıstan bosattı. Cukerberg Meta nıń investiciyaların agressiv túrde kóbeytiw haqqındaǵı sheshim qáte bolǵanın ayttı, sebebi ol elektron sawdanıń ósiwi [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınan]] keyin de dawam etedi dep qáte boljaǵan edi. Ol sonday-aq tómenlewdi kúsheygen básekelesiwge, global ekonomikalıq páseyiwge hám "reklama signalınıń joǵalıwına" baylanıslı dep esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2022/11/09/meta-to-lay-off-more-than-11000-thousand-employees.html| bet = Meta laying off more than 11,000 employees: Read Zuckerberǵs letter announcing the cuts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221110015006/https://www.cnbc.com/2022/11/09/meta-to-lay-off-more-than-11000-thousand-employees.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-noyabr | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2022-jıl 9-noyabr | til = en-US| jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-noyabr }}</ref>. 2023-jıldıń aprel ayında jáne 10,000 xızmetkerdi jumıstan bosatıw jobaları baslandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/04/19/meta-started-latest-round-of-layoffs-focusing-on-technical-employees.html| bet = Meta has started its latest round of layoffs, focusing on technical employees| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230420113910/https://www.cnbc.com/2023/04/19/meta-started-latest-round-of-layoffs-focusing-on-technical-employees.html| arxivsáne = 2023-jıl 20-aprel | avtor = Goswami| at = Rohan| sáne = 2023-jıl 19-aprel | til = en| jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel }}</ref>. Bul jumıstan bosatıwlar [[Google]], Amazon, Tesla, Snap, [[Twitter]] hám Lyft sıyaqlı kompaniyalardıń jumıstan bosatıwları menen birge texnologiya industriyasındaǵı ulıwma páseyiwdiń bir bólegi edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.wsj.com/story/from-twitter-to-meta-tech-layoffs-by-the-numbers-0afd8714| bet = From Twitter to Meta: Tech Layoffs by the Numbers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221112021124/https://www.wsj.com/story/from-twitter-to-meta-tech-layoffs-by-the-numbers-0afd8714| arxivsáne = 2022-jıl 12-noyabr | jumıs = [[The Wall Street Journal]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-noyabr }}</ref>. 2022-jıldan baslap, Meta arnawlı [[jasalma intellekt]] [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]] hám [[programmalıq támiynat]]ın qabıllawda basqa texnologiya kompaniyalarına jetip alıwǵa asıqtı. Ol jasalma intellekt jumısları ushın GPU lar ornına arzanıraq CPU lardı paydalanıp kelgen edi, biraq bul usıl kóbirek nátiyjesiz bolıp shıqtı<ref>{{Cite news|last1=Paul|first1=Katie|last2=Hu|first2=Krystal|last3=Nellis|first3=Stephen|last4=Tong|first4=Anna|title=Insight: Inside Metás scramble to catch up on AI|url=https://www.reuters.com/technology/inside-metas-scramble-catch-up-ai-2023-04-25/|work=Reuters| sáne =April 25, 2023}}</ref>. === 2023-jıldan baslap: Threads, jasalma intellekt hám hámme waqıtlardaǵı eń joqarı akciya bahası === 2023-jılı [[Irlandiya]]nıń Maǵlıwmatlardı Qorǵaw Komissarı Meta ǵa [[Evropa Awqamı]] puqaraların jeterli qorǵawsız Evropadan [[Amerika Qurama Shtatlar]]ına maǵlıwmat jibergeni ushın rekordlıq 1.2 milliard evro mólsherinde shtraf saldı<ref name=":Zhang">{{Cite book|last=Zhang|first=Angela Huyue|title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy|url=https://archive.org/details/nlsiu.338.951.zha.40223|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2024|isbn=9780197682258|doi=10.1093/oso/9780197682258.001.0001}}</ref>.: 250  2023-jıldıń mart ayında Meta kompaniyanı nátiyjelirek etiw maqsetinde 10,000 xızmetkerdi jumıstan bosatıw hám 5,000 bos orındı jabıw haqqında jańa basqıshtı járiyaladı<ref>{{Cite news|last=Phillips|first=Tom|title=Facebook owner Meta announces further 10,000 job losses}}</ref>. Meta nıń tabısı 2023-jıldıń birinshi kvartalında [[jasalma intellekt]]ke itibarın kúsheytetuǵının járiyalaǵannan keyin analitiklerdiń kútkeninen asıp ketti<ref>{{Cite news|last=Paul|first=Kari|title=Meta reports surprisingly strong quarter one earnings after restructuring hiccups}}</ref>. 6-iyul kúni Meta [[Twitter]] ge básekiles bolǵan Threads atlı jańa qosımshasın iske qostı<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|title=Metás 'Twitter Killer' App Is Coming}}</ref>. Meta 2023-jıldıń iyul ayında [[Microsoft]] sıyaqlı iri bult provayderleri arqalı kommerciyalıq paydalanıw ushın qoljetimli bolǵan Llama 2 jasalma intellekt modelin járiyaladı. Bul fevral ayında qurılǵan Meta nıń generativlik jasalma intellekt toparınan birinshi járiyalanǵan joybar boldı. Ol kiriw yamasa paydalanıw ushın haqı talap etpeydi, kerisinshe, Meta ǵa qanday jaqsılanıwlar kerek ekenin anıqlawǵa múmkinshilik beriw ushın ashıq kodlı model menen isleydi. Bul járiyalawdan aldın, Meta Llama 2 ni kommerciyalıq paydalanıw ushın shıǵarıw jobaları joq ekenin aytqan edi. Llama nıń aldıńǵı versiyası ilimpazlarǵa shıǵarılǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/meta-opens-ai-chatbot-tech-155000404.html| bet = Meta Opens AI Chatbot Tech for Commercial Use via Microsoft| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230718165703/https://finance.yahoo.com/news/meta-opens-ai-chatbot-tech-155000404.html| arxivsáne = 2023-jıl 18-iyul | sáne = 2023-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = [[Yahoo! Finance]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-iyul }}</ref><ref>{{Cite news| sáne =2023-07-18|title=Meta, Microsoft Team Up to Offer New AI Software for Businesses| til =en-US|url=https://www.wsj.com/articles/meta-and-microsoft-team-up-to-distribute-new-ai-software-for-commercial-use-c4f7b634|access-date=2023-07-18}}</ref>. 2023-jıldıń avgust ayında Meta Kanadada Facebook hám Instagram platformalarınan jańalıq kontentin birotala alıp taslaytuǵının járiyaladı. Bul Onlayn Jańalıqlar Nızamına baylanıslı bolıp, ol nızam boyınsha Kanada jańalıq agentlikleri óz platformasında bólisilgen kontent ushın kompensaciya alıwı kerek edi. Onlayn Jańalıqlar Nızamı jıl aqırına shekem kúshke kirdi, biraq Meta bul regulyatorlıq processke qatnaspaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ctvnews.ca/business/all-news-in-canada-will-be-removed-from-facebook-instagram-within-weeks-meta-1.6502469| bet = All news in Canada will be removed from Facebook, Instagram within weeks: Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230801195828/https://www.ctvnews.ca/business/all-news-in-canada-will-be-removed-from-facebook-instagram-within-weeks-meta-1.6502469| arxivsáne = 2023-jıl 1-avgust | sáne = August 2023 | til = en| jumıs = ctvnews| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}</ref>. 2023-jıldıń oktyabr ayında Cukerberg 2024-jılı jasalma intellekt Meta nıń eń úlken investiciya tarawı bolatuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/01/18/mark-zuckerberg-indicates-meta-is-spending-billions-on-nvidia-ai-chips.html| bet = Mark Zuckerberg indicates Meta is spending billions of dollars on Nvidia AI chips| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240119174034/https://www.cnbc.com/2024/01/18/mark-zuckerberg-indicates-meta-is-spending-billions-on-nvidia-ai-chips.html| arxivsáne = 2024-jıl 19-yanvar | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2024-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-yanvar }}</ref>. Meta 2023-jıldı jıldıń eń jaqsı nátiyjelerge erisken texnologiya kompaniyaları qatarında juwmaqladı, onıń akciya bahası 150 procentke ósti<ref>{{Cite news|last1=Prescott|first1=Katie| sáne =2024-01-09|title=Mark Zuckerberg in $185m sale as Meta rebounds|url=https://www.thetimes.co.uk/article/mark-zuckerberg-in-185m-sale-as-meta-rebounds-glq558mb7|work=[[The Times]]}}</ref>. Onıń akciyaları 2024-jıldıń yanvar ayında hámme waqıtlardaǵı eń joqarı dárejesine jetti, bul Meta nı 1 trillion dollar bazar kapitalizaciyasına jetiwge 2% qaldırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/01/19/meta-stock-sets-record-high-how-it-emerged-from-77-plunge-and-metaverse-fiasco/| bet = Meta Stock Sets Record High—How It Emerged From 77% Plunge And Metaverse Fiasco| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240129120359/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/01/19/meta-stock-sets-record-high-how-it-emerged-from-77-plunge-and-metaverse-fiasco/| arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | avtor = Saul| at = Derek| til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-yanvar }}</ref>. Meta Platforms 2023-jıldıń noyabr ayında [[Evropa]]da reklamasız xızmet kórsetiwdi basladı, bul arqalı abonentler maqsetli reklama ushın jeke maǵlıwmatlarınıń jıynalıwınan bas tartıw múmkinshiligine iye boldı. Max Schremstiń NOYB jámiyetlik shólkemi, Irlandiyanıń Puqaralıq erkinlikler keńesi, [[Wikimedia Fondı|Wikimedia]] Evrope hám Elektron qupıyalıq boyınsha informaciya orayı kiretuǵın 28 Evropa shólkemi 2024-jılı Evropa maǵlıwmatlardı qorǵaw keńesine (EDPB) xat jollap, bul abonentlik modeli qupıyalıqtı qorǵawdı, atap aytqanda GDPR maǵlıwmatlardı qorǵaw standartların buzıwı múmkin ekenligi boyınsha táshiwishin bildirdi. Meta 2024-jıldıń fevral ayında Iran Joqarǵı basshısı Ali Xameneydiń Facebook hám Instagram akkauntların óziniń Qáwipli shólkemler hám adamlar siyasatın bir neshe márte buzǵanı sebepli óshirdi<ref>{{Web deregi | url = https://edition.cnn.com/2024/02/09/tech/meta-iran-removes-supreme-leader-khamenei/index.html| bet = Meta removes Facebook and Instagram accounts of Irańs Supreme Leader| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240211020832/https://edition.cnn.com/2024/02/09/tech/meta-iran-removes-supreme-leader-khamenei/index.html| arxivsáne = 2024-jıl 11-fevral | sáne = 2024-jıl 9-fevral | baspaxana = CNN| qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-fevral }}</ref>. 2024-jıldıń mart ayına kelip, Meta sociallıq tarmaqlarında nızamsız dárilerdiń satılıwına jol qoyǵanı ushın FDA tárepinen tergew astına alındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.foxbusiness.com/fox-news-tech/social-media-giant-meta-investigation-alleged-drug-sales-platforms-wsj| bet = Social media giant Meta under investigation for alleged drug sales on its platforms: WSJ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240317235403/https://www.foxbusiness.com/fox-news-tech/social-media-giant-meta-investigation-alleged-drug-sales-platforms-wsj| arxivsáne = 2024-jıl 17-mart | avtor = Nerozzi| at = Timothy| sáne = 2024-jıl 16-mart | til = en-US| jumıs = FOXBusiness| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-mart }}</ref>. 2024-jıldıń 16-may kúni Evropa Komissiyası Meta kompaniyasına qarsı balalar qáwipsizligine baylanıslı máseleler boyınsha tergew baslanǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/articles/cv2d2j8y38lo| bet = EU investigates Facebook and Instagram over child safety| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240516122856/https://www.bbc.com/news/articles/cv2d2j8y38lo| arxivsáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = [[BBC]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-may }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/16/eu-investigates-facebook-owner-meta-over-child-safety-and-mental-health-concerns|title=EU investigates Facebook owner Meta over child safety and mental health concerns| sáne =May 16, 2024|accessdate=May 16, 2024}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/facebook-instagram-meta-european-union-digital-services-act-61653e20757e75671092fb746e41ed4b| bet = Facebook and Instagram face fresh scrutiny under the European Uniońs strict digital regulations| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240610063736/https://apnews.com/article/facebook-instagram-meta-european-union-digital-services-act-61653e20757e75671092fb746e41ed4b| arxivsáne = 2024-jıl 10-iyun | sáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = [[AP News]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/eu-investigating-meta-over-addiction-and-safety-concerns-for-minors-120709921.html| bet = EU investigating Meta over addiction and safety concerns for minors| sáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = [[Yahoo! Finance]]}}</ref>. 2023-jıldıń may ayında Iraqlı sociallıq tarmaq tásirshisi Esaa Axmed-Adnan Instagram tárepinen onıń postları óshirilgende qıyın jaǵdayǵa ushıradı. Onıń kontenti original hám avtorlıq huqıq materiallarınan azat bolsa da, jalǵan avtorlıq huqıq buzılıwları sebep retinde kórsetilgen edi. Ol bul óshiriwlerdiń artında qorqıtıp pul alıwshılar turǵanın anıqladı, olar onıń kontentin 3,000 dollar tólew arqalı qayta tiklewdi yamasa ayına 1,000 dollar tólew arqalı úziliksiz qorǵawdı usınǵan. Metanıń huqıqlardı basqarıw qurallarınan paydalanǵan bul aldaw sxeması Orta Shıǵısta keń tarqalıp, Metanıń rawajlanıp kiyatırǵan aymaqlardaǵı qadaǵalaw sistemasındaǵı kemshiliklerdi ashıp tasladı. Iraqtıń kommerciyalıq emes Tech4Peace shólkeminiń tiykarın salıwshısı Avs ál-Saadi Axmed-Adnan hám basqalarǵa járdem berdi, biraq qayta tiklew processi áste bolıp, Ammar ál-Xakim sıyaqlı belgili adamlardı qosqanda, kóplegen qurbanlar úlken finanslıq joǵaltıwlarǵa ushıradı. Bul jaǵday Metanıń global rawajlanıw menen nátiyjeli kontentti moderaciyalaw hám qorǵaw arasındaǵı teńlikti saqlaw mashqalaların kórsetip berdi<ref>{{Cite news|title=Scammers Target Middle East Influencers With Metás Own Tools| sáne =29 July 2024|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-30/meta-copyright-tool-is-exploited-in-middle-east-by-extortionists|access-date=29 July 2024}}</ref>. 2024-jılǵı Connect konferenciyasında Meta óziniń birinshi keńeytirilgen reallıq kózáynegi Oriondı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/09/27/hands-on-with-metas-orion-augmented-reality-smart-glasses-prototype.html| bet = Hands-on with Metás Orion AR glasses prototype and the possible future of computing| avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2024-jıl 27-sentyabr | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-sentyabr }}</ref>, tanıstırdı. Dáslep Oriondı tutınıwshılarǵa satıw rejelestirilgen bolsa da, onı islep shıǵarıw processi júdá quramalı hám qımbat bolıp shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/24253908/meta-orion-ar-glasses-demo-mark-zuckerberg-interview| bet = Hands-on with Orion, Metás first pair of AR glasses| avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2024-jıl 25-sentyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-sentyabr | citata = They’re called Orion, and they’re Meta’s first pair of augmented reality glasses. The company was supposed to sell them but decided not to because they are too complicated and expensive to manufacture right now.}}</ref>. Sonıń ornına, kompaniya kózáyneklerdiń az muǵdarın tek ishki paydalanıw ushın islep shıǵarıwǵa baǵdar aldı. 2024-jıl 4-oktyabr kúni Meta óziniń Movie Gen dep atalatuǵın jańa jasalma intellekt modelin járiyaladı. Bul model paydalanıwshılardıń sorawları tiykarında real kórinetuǵın video hám audio kliplerdi jaratıw uqıplılıǵına iye. Meta bul Movie Gen modelin ashıq rawajlandırıw ushın járiyalawdan bas tartıp, onıń ornına kontent jaratıwshılar menen birge islesiwdi hám keyingi jılǵa shekem onı óz ónimlerine biriktiriwdi maqul kórdi. Bul model licenziyalanǵan hám jámiyetlik qoljetimli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar toplamlarınıń]] kombinaciyası tiykarında dúzilgen<ref>{{Cite news|last=Paul|first=Katie|title=Meta, challenging OpenAI, announces new AI model that can generate video with sound| sáne =6 October 2024|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/meta-challenging-openai-announces-new-ai-model-that-can-generate-video-with-2024-10-04/|access-date=6 October 2024}}</ref>. == Birlesiw hám satıp alıw == Meta kóplegen kompaniyalardı satıp aldı (kóbinese talantlardı satıp alıw retinde belgili)<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/05/18/technology/18talent.html|title=For Buyers of Web Start-Ups, Quest to Corral Young Talent|access-date=November 25, 2019}}</ref>. Onıń dáslepki iri satıp alıwlarınıń biri 2012-jıldıń aprel ayında boldı, ol waqıtta [[Instagram]]dı naq aqshaǵa hám akciyalarǵa shama menen 1 milliard [[AQSh]] dollarına satıp alındı<ref>{{Web deregi | url = https://followerking.weebly.com| bet = Facebook buys Instagram for $1 billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131007025843/http://followerking.weebly.com/| arxivsáne = 2013-jıl 7-oktyabr | jumıs = weebly| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-aprel }}</ref>. 2013-jıldıń oktyabr ayında Facebook, Inc. Izraildiń mobil veb-analitika kompaniyası Onavo-nı satıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2013/10/13/facebook-buys-mobile-analytics-company-onavo-and-finally-gets-its-office-in-israel/| bet = Facebook Buys Mobile Data Analytics Company Onavo, Reportedly For Up To $200M… And (Finally?) Gets Its Office In Israel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170707140556/https://techcrunch.com/2013/10/13/facebook-buys-mobile-analytics-company-onavo-and-finally-gets-its-office-in-israel/| arxivsáne = 2017-jıl 7-iyul | avtor = Lunden| at = Ingrid| sáne = 2013-jıl 13-oktyabr | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://blog.onavo.com/2013/10/joining-facebook| bet = We are joining the Facebook team| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131107004328/http://blog.onavo.com/2013/10/joining-facebook| arxivsáne = 2013-jıl 7-noyabr | avtor = Rosen| at = Guy| sáne = 2013-jıl 7-noyabr | jumıs = Onavo Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-yanvar }}</ref>. 2014-jıldıń fevral ayında Facebook, Inc. mobil xabar almasıw kompaniyası [[WhatsApp|WhatsApp-tı]] 19 milliard AQSH dolları naq aqshaǵa hám akciyalar menen satıp alatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/2014/02/19/technology/social/facebook-whatsapp/index.html| bet = Facebook buys WhatsApp for $19 billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221213656/https://money.cnn.com/2014/02/19/technology/social/facebook-whatsapp/index.html| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Covert| at = Adrian| sáne = 2014-jıl 19-yanvar | jumıs = [[CNNMoney]]| baspaxana = [[CNN]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-02-19/facebook-buys-mobile-messenger-whatsapp-for-19-billion| bet = Facebook Buys WhatsApp for $19 Billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171010025439/https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-02-19/facebook-buys-mobile-messenger-whatsapp-for-19-billion| arxivsáne = 2017-jıl 10-oktyabr | avtor = Stone| at = Brad| sáne = 2014-jıl 20-fevral | jumıs = [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}</ref>. Sol jıldıń sońında Facebook Oculus VR-dı 2,3 milliard AQSH dollarına naq aqsha hám akciyalar menen satıp aldı<ref name="Kotaku FB">{{Web deregi | url = http://kotaku.com/facebook-buys-oculus-rift-for-2-billion-1551487939| bet = Facebook Buys Oculus Rift For $2 Billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140325235354/http://kotaku.com/facebook-buys-oculus-rift-for-2-billion-1551487939| arxivsáne = 2014-jıl 25-mart | avtor = Plunkett| at = Luke| sáne = 2014-jıl 25-mart | jumıs = Kotaku.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-mart }}</ref>, ol 2016-jılı óziniń birinshi tutınıwshı virtual reallıq garniturasın shıǵardı. 2019-jıldıń noyabr ayınıń aqırında Facebook, Inc. sol jıldıń eń ataqlı VR oyınlarınıń biri Beat Saber-di islep shıqqan oyın islep shıǵarıwshısı Beat Games-ti satıp alǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.polygon.com/2019/11/26/20984478/facebook-acquires-beat-saber-beat-games-vr-modding/| bet = Facebook acquires Beat Saber developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200124155805/https://www.polygon.com/2019/11/26/20984478/facebook-acquires-beat-saber-beat-games-vr-modding| arxivsáne = 2020-jıl 24-yanvar | avtor = Marshall| at = Cass| sáne = 2019-jıl 26-noyabr | til = en| jumıs = Polygon| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-yanvar }}</ref>. 2022-jıldıń aqırında Facebook Inc Meta Platforms Inc dep qayta brendlengennen keyin, Oculus Meta Quest dep qayta brendlendi. 2020-jıldıń may ayında Facebook, Inc. Giphy-di 400 million AQSH dolları naq aqshaǵa satıp alǵanın járiyaladı. Ol Instagram komandası menen birlestiriledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/05/15/facebook-buys-giphy-for-400-million/| bet = Facebook Buys Giphy For $400 Million| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210310054831/https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/05/15/facebook-buys-giphy-for-400-million/| arxivsáne = 2021-jıl 10-mart | avtor = Brown| at = Abram| til = en| jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-mart }}</ref>. Biraq, 2021-jıldıń avgust ayında Ulıwma Britaniyanıń Básekilesiw hám Bazarlar Boyınsha Basqarması (CMA) tekseriw nátiyjesinde eki kompaniya arasındaǵı kelisim kórsetiletuǵın reklama bazarındaǵı básekilesiwge zıyan keltiriwi múmkin ekenin anıqlaǵannan keyin, Facebook, Inc. Giphy-di satıwǵa májbúr bolıwı múmkin ekenin bildirdi<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-giphy-m-a-facebook-cma/facebook-may-have-to-sell-giphy-on-britains-competition-concerns-idUSKBN2FD0WA?|title=Facebook may have to sell Giphy on Britaińs competition concerns|access-date=August 13, 2021}}</ref>. Facebook, Inc. satıp alıw hám dawam etip atırǵan antimonopoliyalıq tekseriw haqqında barlıq informaciyanı bilip turıp xabarlamaǵanı ushın CMA tárepinen 70 million AQSH dolları muǵdarında shtraf salındı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/10/20/facebook-fined-70m-for-flouting-giphy-order-made-by-uk-watchdog/| bet = Facebook fined $70M for flouting Giphy order made by UK watchdog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211020103104/https://techcrunch.com/2021/10/20/facebook-fined-70m-for-flouting-giphy-order-made-by-uk-watchdog/| arxivsáne = 2021-jıl 20-oktyabr | avtor = Lomas| at = Natasha| sáne = 2021-jıl 20-oktyabr | baspaxana = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-oktyabr }}</ref>. 2022-jıldıń oktyabr ayında CMA ekinshi márte Meta-nıń Giphy-den bas tartıwın talap etti, Meta-nıń Ulıwma Britaniyadaǵı reklamanıń yarımın baqlap turǵanın ayttı. Meta satıwǵa kelisti, biraq sheshimniń ózi menen kelispeytuǵının bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/oct/18/facebook-meta-sell-giphy-cma| bet = Facebook owner Meta to sell Giphy after UK watchdog confirms ruling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230717163609/https://www.theguardian.com/technology/2022/oct/18/facebook-meta-sell-giphy-cma| arxivsáne = 2023-jıl 17-iyul | sáne = 2022-jıl 18-oktyabr | til = en| jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-noyabr }}</ref>. 2023-jıldıń may ayında Giphy 53 million AQSH dollarına Shutterstock-qa satıldı<ref name="shutterstock">{{Cite news|title=Meta sells Giphy for $53M to Shutterstock after UK blocked GIF platform purchase|url=https://apnews.com/article/meta-giphy-shutterstock-facebook-antitrust-9ab122cc3702f03a17bcd6ba2cba1711|access-date=May 24, 2023}}</ref>. 2020-jıldıń noyabr ayında Facebook, Inc. kompaniyalardı óz platformasın biznes ushın qollanıwǵa úgitlew maqsetinde klientlerge xızmet kórsetiw platforması hám chatbot qánigesi Kustomer startapın satıp alıwdı jobalastırǵanın járiyaladı. Kustomer kompaniyasınıń bahası 1 milliard AQSH dollarınan sál joqarı ekenligi haqqında xabar berilgen<ref>{{Cite news|last=Cimilluca|first=Cara Lombardo and Dana| sáne =November 30, 2020|title=WSJ News Exclusive {{!}} Facebook to Buy customer, Startup Valued at $1 Billion| til =en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/facebook-nears-purchase-of-startup-in-deal-that-values-it-at-1-billion-11606750196|access-date=November 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref>. Bul kelisim 2022-jıldıń fevral ayında regulyatorlıq maqullawdan keyin juwmaqlandı<ref>{{Cite news|date=February 15, 2022|title=Meta closes Kustomer deal after regulatory approval| til =en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/technology/meta-closes-kustomer-deal-after-regulatory-approval-2022-02-15/|access-date=February 17, 2022}}</ref>. 2022-jıldıń sentyabr ayında Meta Berlinde jaylasqan gaptikalıq texnologiya startapı Lofelt-ti satıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wsj.com/articles/meta-acquires-berlin-startup-to-boost-virtual-reality-ambitions-11662147631| bet = Meta Acquires Berlin Startup to Boost Virtual-Reality Ambitions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220907101151/https://www.wsj.com/articles/meta-acquires-berlin-startup-to-boost-virtual-reality-ambitions-11662147631| arxivsáne = 2022-jıl 7-sentyabr | avtor = Salvador Rodriguez| sáne = 2022-jıl 2-sentyabr | jumıs = [[The Wall Street Journal]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-sentyabr }}</ref>. == Strukturası == [[Fayl:Mark_Zuckerberg_(7985185541).jpg|nobaý|2012-jılı Meta kompaniyasınıń tiykarshısı, direktorlar keńesiniń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktorı [[Mark Cukerberg]]]] === Basqarıw === Meta kompaniyasınıń tiykarǵı basqarıw quramı<ref name="fb">{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=management| bet = Facebook Management| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220803142008/https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=management| arxivsáne = 2022-jıl 3-avgust | jumıs = Facebook Investor Relations| baspaxana = Facebook| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://about.meta.com/media-gallery/executives/| bet = Executives {{!}} Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221107222845/https://about.meta.com/media-gallery/executives/| arxivsáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = about.meta.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr }}</ref>: * [[Mark Cukerberg]], direktorlar keńesiniń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktor * Xaver Olivan, bas operaciyalıq direktor * Ser Nik Klegg, global máseleler boyınsha prezident * Syuzan Li, bas finans direktorı * Endryu Bosvort, bas texnologiya direktorı * Devid Vener, bas strategiya direktorı * Kris Koks, bas ónim direktorı * Djennifer Nyusted, bas huqıq másláhátshisi 2022-jıldıń oktyabr ayına kelip, Meta kompaniyasınıń dúnya júzi boyınsha 83,553 xızmetkeri bar edi. === Direktorlar keńesi === 2024-jıldıń iyun ayına kelip, Meta kompaniyasınıń direktorlar keńesi tómendegi aǵzalardan ibarat boldı<ref>{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=board| bet = Meta – Leadership & Governance| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240624035641/https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=board| arxivsáne = 2024-jıl 24-iyun | til = en-US| jumıs = investor.fb.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-iyun }}</ref>: * [[Mark Cukerberg]] (baslıq, tiykarshı, baqlawshı akcioner hám bas atqarıwshı direktor) * Peggi Alford (atqarıwshı emes direktor, global satıwlar boyınsha atqarıwshı vice-prezident, PayPal) * Mark Andrissen (atqarıwshı emes direktor, tiykarshı hám bas sherik, Andreessen Horowitz) * Dryu Xyuston (atqarıwshı emes direktor, baslıq hám bas atqarıwshı direktor, Dropbox) * Nensi Killefer (atqarıwshı emes direktor, joqarı dárejeli sherik, McKinsey & Company) * Robert M. Kimmitt (atqarıwshı emes direktor, xalıqaralıq joqarı dárejeli másláhátshi, WilmerHale) * Treysi Trevis (atqarıwshı emes direktor, atqarıwshı vice-prezident, bas finans direktorı, Estée Lauder Companies) * Toni Syu (atqarıwshı emes direktor, baslıq hám bas atqarıwshı direktor, DoorDash) * Xok Tan (Broadcom kompaniyasınıń bas atqarıwshı direktorı) <ref name="Vanian">{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/02/14/meta-says-broadcom-ceo-hock-tan-is-joining-board-of-directors-.html| bet = Meta says Broadcom CEO Hock Tan is joining board of directors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240214220926/https://www.cnbc.com/2024/02/14/meta-says-broadcom-ceo-hock-tan-is-joining-board-of-directors-.html| arxivsáne = 2024-jıl 14-fevral | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2024-jıl 14-fevral | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-fevral }}</ref> * Djon D. Arnold (burınǵı Enron atqarıwshısı) <ref name="Vanian" /> === Kompaniya basqarıwı === Rodjer Maknami, Facebook kompaniyasınıń dáslepki investorı hám Cukerbergtiń burınǵı ustazı, Facebook kompaniyasınıń "men úlken kompaniyalarda kórgen eń oraylasqan sheshim qabıllaw strukturasına" iye ekenligin ayttı<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/01/29/books/review/roger-mcnamee-zucked.html|title=An Anti-Facebook Manifesto, by an Early Facebook Investor|first=Tom|last=Bissell|work=[[The New York Times]]| sáne =January 29, 2019|access-date=November 25, 2019}}</ref>. Facebook kompaniyasınıń birge qurıwshısı Kris Xyuz bas atqarıwshı direktor [[Mark Cukerberg]]tiń shekten tıs kúshke iye ekenligin, kompaniyanıń házir monopoliyaǵa aylanǵanın hám nátiyjede onı bir neshe kishi kompaniyalarǵa bóliw kerek ekenligin bildirdi. The New York Times gazetasındaǵı maqalasında Xyuz Cukerbergtiń ózin qorshaǵan komandasınıń oǵan qarsı shıqpaytuǵınınan táshiwishlenetuǵının hám AQSH húkimetiniń onı juwapkershilikke tartıw hám onıń "baqlanbaytuǵın kúshin" sheklew wazıypası ekenligin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/facebook-co-founder-chris-hughes-calls-for-companys-breakup-zuckerberg/| bet = Facebook co-founder Chris Hughes calls for company's breakup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200314054458/https://www.cnet.com/news/facebook-co-founder-chris-hughes-calls-for-companys-breakup-zuckerberg/| arxivsáne = 2020-jıl 14-mart | avtor = Brown| at = Shelby| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref>. Ol jáne de "Marktiń kúshi mısalı joq hám amerikalı emes" dep ayttı<ref>{{Cite news|last=Hughes|first=Chris|title=Opinion &#124; It's Time to Break Up Facebook|url=https://www.nytimes.com/2019/05/09/opinion/sunday/chris-hughes-facebook-zuckerberg.html|access-date=November 25, 2019}}</ref>. Bir qansha AQSH siyasatshıları Xyuz penen kelisti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/more-politicians-side-with-chris-hughes-and-are-ready-to-split-up-facebook/| bet = More politicians side with Facebook co-founder on breaking up company| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195302/https://www.cnet.com/news/more-politicians-side-with-chris-hughes-and-are-ready-to-split-up-facebook/| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Brown| at = Shelby| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref>. Evropa Awqamınıń básekilesiw boyınsha komissarı Margrete Vestager Facebook kompaniyasın bóliw "eń sońǵı shara" sıpatında ǵana ámelge asırılıwı kerek ekenligin hám bunıń Facebook kompaniyasınıń tiykarǵı mashqalaların sheshpeytuǵının bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/eu-competition-commissioner-facebook-breakup-would-be-last-resort/| bet = EU competition commissioner: Facebook breakup would be 'last resort'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195305/https://www.cnet.com/news/eu-competition-commissioner-facebook-breakup-would-be-last-resort/| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Collins| at = Katie| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref>. == Tabıs == {| class="wikitable sortable" style="float: right; margin-left: 10px;" |+Túsim<br /><small>(million AQSH dollarında)</small> !Jıl !Túsim !Ósim |- |2004 |$0.4<ref name="facebook-ipo">{{Cite news|access-date=May 21, 2015|url=https://techcrunch.com/2012/02/01/facebook-ipo-facebook-ipo-facebook-ipo/|title=Facebook's IPO: An End To All The Revenue Speculation|work=[[TechCrunch]]| sáne =February 1, 2012|author=Tsotsis, Alexia}}</ref> | style="text-align:center;" |— |- |2005 |$9<ref name="facebook-ipo" /> |2150% |- |2006 |$48<ref name="facebook-ipo" /> |433% |- |2007 |$153<ref name="facebook-ipo" /> |219% |- |2008 |$280<ref name="turns-down">{{Cite news|access-date=July 13, 2010|url=https://techcrunch.com/2009/05/19/facebook-turns-down-8-billion-valuation-term-sheet-claims-2009-revenues-to-be-550-million/|title=Facebook Turns Down $8 billion Valuation Term Sheet, Claims 2009 Revenues Will Be $550 million|work=[[TechCrunch]]|date=May 19, 2009|author=Arrington, Michael}}</ref> |83% |- |2009 |$775<ref name="reported">{{Cite news|access-date=January 5, 2011|url=https://techcrunch.com/2011/01/05/report-facebook-revenue-was-777-million-in-2009-net-income-200-million/|title=Report: Facebook Revenue Was $777 Million In 2009, Net Income $200 Million|work=[[TechCrunch]]|date=January 5, 2011|author=Tsotsis, Alexia}}</ref> |177% |- |2010 |$2,000<ref name="likely">{{Cite news|access-date=January 5, 2011|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-16/facebook-sales-said-likely-to-reach-2-billion-this-year-beating-target.html|title=Facebook 2010 Sales Said Likely to Reach $2 Billion, More Than Estimated|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=December 16, 2010|author=Womack, Brian}}</ref> |158% |- |2011 |$3,711<ref>{{Web deregi | url = http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=736911| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2012 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130131173616/http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=736911| arxivsáne = 2013-jıl 31-yanvar | sáne = 2013-jıl 30-yanvar | jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-fevral }}</ref> |86% |- |2012 |$5,089<ref name="fb2013annual">{{Web deregi | url = http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=821954| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2013 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209131546/http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=821954| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral | sáne = 2014-jıl 29-yanvar | jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-fevral }}</ref> |37% |- |2013 |$7,872<ref name="fb2013annual" /> |55% |- |2014 |$12,466<ref name="fb2014annual">{{Web deregi | url = http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=893395| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2014 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150129183732/http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=893395| arxivsáne = 2015-jıl 29-yanvar | jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-may }}</ref> |58% |- |2015 |$17,928<ref name="fb2015annual">{{Web deregi | url = http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=952040| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2015 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160130120630/http://investor.fb.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=952040| arxivsáne = 2016-jıl 30-yanvar | jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-mart }}</ref> |44% |- |2016 |$27,638<ref name="AnnualReport2016">{{Web deregi | url = https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_financials/annual_reports/FB_AR_2016_FINAL.pdf| bet = Facebook Annual Report 2016| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210210223848/https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_financials/annual_reports/FB_AR_2016_FINAL.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 10-fevral | baspaxana = Facebook| qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-aprel }}</ref> |54% |- |2017 |$40,653<ref name="fb2017annuall">{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2018/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2017-Results/default.aspx| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2017 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210210223750/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2018/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2017-Results/default.aspx| arxivsáne = 2021-jıl 10-fevral | jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-aprel }}</ref> |47% |- |2018 |$55,838<ref name="autogenerated1">{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2019/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2018-Results/default.aspx| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2018 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190203124349/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2019/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2018-Results/default.aspx| arxivsáne = 2019-jıl 3-fevral | jumıs = investor.fb.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-fevral }}</ref> |37% |- |2019 |$70,697<ref name="autogenerated1" /> |27% |- |2020 |$85,965<ref>{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2021/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2020-Results/default.aspx| bet = Facebook Reports Fourth Quarter and Full Year 2020 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128000722/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2021/Facebook-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2020-Results/default.aspx| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | jumıs = investor.fb.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar }}</ref> |22% |- |2021 |$117,929<ref>{{Web deregi | url = https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2022/Meta-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2021-Results/default.aspx| bet = Meta Reports Fourth Quarter and Full Year 2021 Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220203184926/https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2022/Meta-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2021-Results/default.aspx| arxivsáne = 2022-jıl 3-fevral | sáne = 2022-jıl 3-fevral | jumıs = Meta Platforms| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-fevral }}</ref> |37% |- |2022 |$116,609<ref name="Annual10K2022">{{Web deregi | url = https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001326801/000132680123000013/meta-20221231.htm| bet = Meta Platforms, Inc. 2022 Annual Report (Form 10-K)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203020908/https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001326801/000132680123000013/meta-20221231.htm| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | sáne = 2023-jıl 2-fevral | baspaxana = [[U.S. Securities and Exchange Commission]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-fevral }}</ref> | -1% |- |2023 |$134,902 |16% |} Facebook 2020-jılǵı Fortune 500 diziminde túsim boyınsha AQShtıń eń iri korporaciyaları arasında 34-orındı iyeledi, onıń tabısı shama menen 86 milliard dollardı quradı<ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/company/facebook/fortune500/| bet = Facebook {{!}} 2021 Fortune 500| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210706205904/https://fortune.com/company/facebook/fortune500/| arxivsáne = 2021-jıl 6-iyul | til = en| jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyul }}</ref>, bunıń kópshilik bólegi reklamadan kelgen<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2011/01/17/facebooks-ad-revenue-hit-1-86b-for-2010/| bet = Facebook's Ad Revenue Hit $1.86B for 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210210223751/https://mashable.com/2011/01/17/facebooks-ad-revenue-hit-1-86b-for-2010/| arxivsáne = 2021-jıl 10-fevral | avtor = Jolie ÓDell| sáne = 2011-jıl 17-yanvar | jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-dekabr }}</ref><ref>{{Cite news|last=Womack|first=Brian|title=Facebook Revenue Will Reach $4.27 Billion, EMarketer Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-09-20/facebook-revenue-will-reach-4-27-billion-emarketer-says-1-.html|access-date=December 21, 2011}}</ref>. 2017-jılǵı maǵlıwmatlardı talqılaw nátiyjesinde kompaniyanıń hárbir paydalanıwshıdan reklama arqalı 20.21 AQSH dolları tabıs tapqanı anıqlandı<ref>{{Cite news|url=https://www.ozy.com/opinion/too-big-not-to-fail/94567|title=Too Big NOT To Fail?|last=Malloy|first=Daniel|access-date=June 29, 2019}}</ref>. New York basılımınıń xabarlawınsha, qayta brendlewden keyin Meta kompaniyası Apple hám Google sıyaqlı kompaniyalar tárepinen engizilgen jańa qupıyalıq ilajları sebepli 500 milliard dollar joǵaltqan. Bul ilajlar Meta kompaniyasınıń paydalanıwshılar maǵlıwmatların jıynawına tosqınlıq etedi<ref>{{Cite news|last1=Dugan|first1=Kevin T.|title=Zuckerberg Has Burned $500 Billion Turning Facebook to Meta|url=https://nymag.com/intelligencer/2022/02/zuckerberg-has-burned-usd500-billion-turning-facebook-to-meta.html|access-date=February 22, 2022|work=[[New York (magazine)|New York]]| sáne =February 18, 2022| til =en-us}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Corrigan|first1=Hope|title=Facebook has lost $500 billion since rebranding to Meta|url=https://www.pcgamer.com/facebook-has-lost-dollar500-billion-since-rebranding-to-meta|access-date=February 22, 2022|work=PC Gamer|date=February 22, 2022| til =en}}</ref>. === Reklama beriwshiler sanı === 2015-jıldıń fevral ayında [[Facebook]] eki million aktiv reklama beriwshige jetkenin járiyaladı, olardıń kópshiligi kishi biznesten kelgen. Aktiv reklama beriwshi dep sońǵı 28 kún ishinde Facebook platformasında reklama bergen subekt esaplanǵan<ref>{{Cite news|last1=Meola|first1=Andrew|url=http://www.thestreet.com/story/13056913/1/facebook-fb-stock-falls-today-despite-two-million-active-advertiser-announcement.html|title=Active, in this case, means the advertiser has advertised on the site in the last 28 days.|work=TheStreet|date=February 24, 2015|access-date=February 25, 2015}}</ref>. 2016-jıldıń mart ayında Facebook úsh million aktiv reklama berwshige jetkenin járiyaladı, olardıń 70% nan kóbiregi AQSHtan tısqarı edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.facebook.com/business/news/3-million-advertisers| bet = 3 Million Advertisers on Facebook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190618190607/https://www.facebook.com/business/news/3-million-advertisers| arxivsáne = 2019-jıl 18-iyun | jumıs = Facebook for Business| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref>. Reklama bahaları reklama orınların aukcion arqalı satıw hám reklamanıń óziniń potencial tartımlılıq dárejesine tiykarlanǵan ózgermeli baha úlgisine boysınadı. [[Google]] hám [[Twitter]] sıyaqlı basqa onlayn reklama platformalarına uqsas, reklamalardı kózlew dástúriy mediaǵa salıstırǵanda cifrlı [[reklama]]nıń tiykarǵı artıqmashılıqlarınıń biri bolıp esaplanadı. Meta da marketing eki usıl arqalı ámelge asırıladı: auditoriyanıń kóriw ádetleri, unatıwları hám bólisiwleri hám satıp alıw maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan maqsetli auditoriyalar hám "uqsas" auditoriyalar<ref>{{Cite news|title=Complete interview with Brad Parscale and the Trump marketing strategy|work=PBS Frontline}}</ref>. === Salıq máseleleri === AQSH Ishki tabıs xızmeti (IRS) Facebook tıń 2010-jılı AQSHtan Facebook Irlandiyaǵa (házirgi Meta Platforms Ireland) intellektual múlkti ótkergende qollanǵan bahalawına qarsı shıqtı (bunnan soń Facebook Irlandiya onı joqarıraq bahalap, tólem talap etti), sebebi ol óziniń eki irland salıq dúzilisin qurıp atırǵan edi. Bul is ele dawam etpekte hám Meta 3-5 milliard dollar kóleminde shtraf tólewi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-28/facebook-ordered-to-comply-with-u-s-tax-probe-of-irish-unit| bet = Facebook Ordered to Comply With U.S. Tax Probe of Irish Unit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180426013754/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-28/facebook-ordered-to-comply-with-u-s-tax-probe-of-irish-unit| arxivsáne = 2018-jıl 26-aprel | sáne = 2018-jıl 28-mart | jumıs = [[Bloomberg News|Bloomberg]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref>. 2017-jılǵı AQSH Salıq kemeytiwleri hám jumıs orınları haqqındaǵı nızamı Facebook tıń global salıq esap-kitapların ózgertti. Meta Platforms Ireland global materiallıq emes paydadan (yaǵnıy, Irlandiya paydasınan) 10.5% kólemindegi AQSH GILTI salıǵına tartıladı. Meta Platforms Ireland Limited kompaniyası bazı bir salıq tólep atırǵanlıǵı sebepli, Facebook Irlandiya ushın minimal AQSH salıǵı shama menen 11% boladı. Buǵan qarama-qarsı, eger Meta Platforms Inc. kompaniyasınıń Irlandiyadaǵı biznesi AQSHqa kóshirilgende, ol 13.125% (FDII stavkası) arnawlı intellektual múlk salıq stavkasına dus keler edi. AQSHtaǵı salıq jeńillikleri (21% ǵa qarsı Irlandiyada GILTI stavkası) hám tezletilgen kapital shıǵınları bul nátiyjeli AQSH stavkasın shama menen 12% ke túsirer edi<ref>{{Web deregi | url = https://home.kpmg.com/content/dam/kpmg/us/pdf/2018/02/tnf-new-law-book-feb6-2018.pdf| bet = KPMG Report on TCJA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195204/https://home.kpmg/content/dam/kpmg/us/pdf/2018/02/tnf-new-law-book-feb6-2018.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | sáne = February 2018 | baspaxana = KPMG| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref><ref>{{Cite news| sáne =January 17, 2018|title=US corporations could be saying goodbye to Ireland|work=The Irish Times|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/us-corporations-could-be-saying-goodbye-to-ireland-1.3359050?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Feconomy%2Fus-corporations-could-be-saying-goodbye-to-ireland-1.3359050|access-date=November 25, 2019}}</ref>. AQSH hám Irlandiya arasındaǵı salıq ayırmashılıǵınıń áhmiyetsizligi Facebook tıń 1.5 milliard EAJ dan tıs esaplardı GDPRǵa tásirdi sheklew ushın AQSHqa kóshirgeninde kórindi<ref name="reuters">{{Web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-facebook-privacy-eu-exclusive/exclusive-facebook-to-put-1-5-billion-users-out-of-reach-of-new-eu-privacy-law-idUSKBN1HQ00P| bet = Exclusive: Facebook to put 1.5 billion users out of reach of new EU privacy law| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180423112422/https://www.reuters.com/article/us-facebook-privacy-eu-exclusive/exclusive-facebook-to-put-1-5-billion-users-out-of-reach-of-new-eu-privacy-law-idUSKBN1HQ00P| arxivsáne = 2018-jıl 23-aprel | sáne = 2018-jıl 19-aprel | baspaxana = [[Reuters]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/apr/19/facebook-moves-15bn-users-out-of-reach-of-new-european-privacy-law|title=Facebook moves 1.5bn users out of reach of new European privacy law|work=[[The Guardian]]| sáne =April 19, 2018|access-date=July 4, 2021}}</ref>. == Imaratlar == === Keńseler === [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] hám [[Kanada]]dan tısqarı paydalanıwshılar Meta nıń [[Irlandiya]]daǵı filialı, Meta Platforms Ireland Limited (burınǵı Facebook Ireland Limited) penen shártnama dúzedi, bul Meta ǵa [[Evropa]], [[Aziya]], [[Avstraliya]], [[Afrika]] hám [[Qubla Amerika]]daǵı barlıq paydalanıwshılar ushın AQSH salıqlarınan qutılıwǵa múmkinshilik beredi. Meta barlıq xalıqaralıq tabıstan 2-3% korporativ salıq tólewge múmkinshilik beretuǵın Eki Irland sxemasınan paydalanbaqta<ref name="bloom2010">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-10-21/google-2-4-rate-shows-how-60-billion-u-s-revenue-lost-to-tax-loopholes.html/|title=Google 2.4% Rate Shows How $60 Billion Lost to Tax Loopholes|publisher=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|access-date=November 25, 2019}}</ref>. 2010-jılı Facebook óziniń tórtinshi keńsesin [[Hindstan]]nıń Xaydarabad qalasında ashtı<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/internet/article804734.ece?homepage=true/|title=Facebook opens office in India|access-date=May 5, 2012}}</ref>, bul jerde onlayn [[reklama]] hám [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılardı]] qollaw komandaları jaylasqan hám paydalanıwshılar menen reklamadan paydalanıwshılarǵa járdem kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.watblog.com/2010/08/30/facebooks-hyderabad-office-inaugurated-google-vs-facebook-battle-india/| bet = Facebook's Hyderabad Office Inaugurated – Google vs Facebook Battle Comes To India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120101131508/http://www.watblog.com/2010/08/30/facebooks-hyderabad-office-inaugurated-google-vs-facebook-battle-india/| arxivsáne = 2012-jıl 1-yanvar | baspaxana = Watblog.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-may }}</ref>. Hindstanda Meta Facebook India Online Services Pvt Ltd. sıpatında dizimnen ótken<ref>{{Cite news|title=Not responsible for user-generated content hosted on website: Facebook India|publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-02-29/news/31110820_1_fatwaonline-internet-users-objectionable-content/|access-date=May 5, 2012}}</ref>. Sonday-aq, onıń Chittagong; [[Dublin]]; [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]]; [[Irlandiya]]; hám [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında járdem orayları bar<ref name="auto5">{{Cite news|title=Zuckerberg at Ore. Facebook data center|url=https://www.boston.com/business/technology/articles/2011/04/16/zuckerberg_at_ore_facebook_data_center/|access-date=April 16, 2011}}</ref>. Facebook 2017-jılı Londonnıń orayı Ficroviyada óziniń London bas keńsesin ashtı. Facebook 2018-jılı Massachusec shtatınıń Kembridj qalasında keńse ashtı. Bul keńseler dáslep "Baylanıs laboratoriyası"nıń úyi boldı, bul topar internetke kiriw múmkinshiligi bolmaǵanlarǵa internet jetkiziwge baǵdarlanǵan. 2019-jıldıń aprel ayında Facebook Taypeyde óziniń [[Tayvan]] bas keńsesin ashtı<ref>{{Web deregi | url = https://taiwantoday.tw/news.php?unit=6,7,8&post=152982| bet = Facebook opens new Taiwan headquarters in Taipei| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220928182350/https://taiwantoday.tw/news.php?unit=6,7,8&post=152982| arxivsáne = 2022-jıl 28-sentyabr | sáne = 2019-jıl 12-aprel | til = en| jumıs = Taiwan Today| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-may }}</ref>. 2022-jıldıń mart ayında Meta [[Dubai|Dubayda]] jańa aymaqlıq bas keńsesin ashtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thenationalnews.com/uae/government/2022/03/08/sheikh-hamdan-opens-metas-new-regional-headquarters-in-dubai/| bet = Sheikh Hamdan opens Metás new regional headquarters in Dubai| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220309110037/https://www.thenationalnews.com/uae/government/2022/03/08/sheikh-hamdan-opens-metas-new-regional-headquarters-in-dubai/| arxivsáne = 2022-jıl 9-mart | sáne = 2022-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The National| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-mart }}</ref>. 2023-jıldıń sentyabr ayında Meta nıń Londondaǵı Triton maydanındaǵı keńsesiniń ijara shártnamasın buzıw ushın British Land kompaniyasına 149 million funt sterling tólegeni haqqında xabar berildi. Xabarlarǵa qaraǵanda, Meta nıń bul jerde jáne 18 jıllıq ijara múddeti qalǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/business/meta-pays-developer-ps149m-to-break-lease-on-london-office-building-b2418681.html| bet = Meta pays developer £149m to break lease on London office building| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230926154321/https://www.independent.co.uk/business/meta-pays-developer-ps149m-to-break-lease-on-london-office-building-b2418681.html| arxivsáne = 2023-jıl 26-sentyabr | sáne = 2023-jıl 26-sentyabr | til = en| jumıs = The Independent| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-sentyabr }}</ref>. === Maǵlıwmat orayları === 2023-jılǵa kelip, Facebook 21 maǵlıwmat orayın basqardı<ref>{{Web deregi | url = https://baxtel.com/data-centers/facebook#datacenter-map| bet = Facebook Data Center Locations| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209195334/https://baxtel.com/data-centers/facebook#datacenter-map| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | jumıs = Baxtel.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-iyun }}</ref>. Ol 2020-jılǵa shekem 100% jańartılatuǵın energiya satıp alıwǵa hám óziniń parnik gazları shıǵarılıwın 75% ke kemeytiwge minnetlendi<ref>{{Web deregi | url = https://newsroom.fb.com/news/2018/08/renewable-energy/| bet = On Our Way to Lower Emissions and 100% Renewable Energy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191009043734/https://newsroom.fb.com/news/2018/08/renewable-energy/| arxivsáne = 2019-jıl 9-oktyabr | sáne = 2018-jıl 28-avgust | jumıs = Facebook Newsroom| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-iyul }}</ref>. Onıń maǵlıwmat oray texnologiyaları úlkenirek aymaqlardı hám hár qıylı trafik úlgilerin qamtıytuǵın tarqatılǵan tarmaq sisteması Fabric Aggregator dı óz ishine aladı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://code.fb.com/data-center-engineering/data-centers-2018/| bet = Data centers: 2018 year in review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190207015856/https://code.fb.com/data-center-engineering/data-centers-2018/| arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | sáne = 2019-jıl 1-yanvar | jumıs = Facebook Code| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] rq7cqimx3751whpcm18hy66dxqm2oq1 0 21185 266239 213259 2026-08-18T00:18:58Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266239 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TI_TMS1000NLL_1.jpg|nobaý|Texas Instruments TMS1000]] [[Fayl:C4004_two_lines.jpg|nobaý|Intel 4004]] [[Fayl:Motorola_XC6800A_1.jpg|nobaý|Motorola 6800 (MC6800)]] [[Fayl:Scan_des_AMD_Ryzen_Threadripper_7970X_20240407_075.jpg|nobaý|Zamanagóy 64-bitlik x86-64 processorı (AMD Ryzen Threadripper 7970X, Zen 4 tiykarında, 2023)]] [[Fayl:AMD_Ryzen_7_1800X.jpg|nobaý|AMD Ryzen 7 1800X (2017, Zen tiykarında) processorı anaplatadaǵı AM4 soketinde]] '''Mikroprocessor''' ‒ bul maǵlıwmatlardı qayta islew logikası hám basqarıwı bir integral sxemada (IS) yamasa bir neshe IS-larda jaylasqan [[kompyuter]] [[processor]]ı. Mikroprocessor kompyuterdiń oraylıq processor blogınıń (CPU) funkciyaların orınlaw ushın zárúr bolǵan arifmetikalıq, logikalıq hám basqarıw sxemaların óz ishine aladı. Integral sxema baǵdarlama kórsetpelerin interpretaciya etiw hám orınlaw, sonday-aq arifmetikalıq operaciyalardı orınlaw uqıplılıǵına iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.ampheo.com/blog/microprocessor-vs-microcontroller-comparison| bet = What distinguishes a microprocessor from a microcontroller?| avtor = Orion| at = Veritas| sáne = 2024-jıl 23-avgust | jumıs = Ampheo Electronics| baspaxana = Orion Veritas}}</ref>. Mikroprocessor - bul kóp maqsetli, saattan basqarılatuǵın, registrlerge tiykarlanǵan, cifrlı integral sxema bolıp, ol ekilik maǵlıwmatlardı kiris sıpatında qabıl etedi, onı yadta saqlanǵan kórsetpelerge muwapıq qayta isleydi hám nátiyjelerdi (jáne de ekilik formada) shıǵıs sıpatında beredi. Mikroprocessorlar kombinaciyalıq logika hám izbe-iz cifrlı logikanı óz ishine aladı hám ekilik sanaq sistemasında kórsetilgen sanlar hám belgiler menen isleydi. Júdá úlken masshtablı integraciya (VLSI) texnologiyasın qollanıp, pútkil CPU-dı bir yamasa bir neshe integral sxemaǵa biriktiriw processorlıq quwattıń bahasın ádewir tómenletti. Integral sxemalı processorlar joqarı avtomatlastırılǵan metal-oksid-yarım ótkizgish (MOS) óndiris processleri arqalı úlken sanlarda islep shıǵarıladı, nátiyjede salıstırmalı túrde tómen birlik bahasına alıp keledi. Bir chipli processorlar isenimlilikti arttıradı, sebebi buzılıwı múmkin bolǵan elektr baylanısları azıraq boladı. Mikroprocessor dizaynları jaqsılanǵan sayın, chipti (birdey ólshemdegi yarım ótkizgish chipte qurılǵan kishirek komponentler menen) islep shıǵarıw bahası, ulıwma alǵanda, Roknıń nızamına muwapıq ózgermey qaladı. Mikroprocessorlardan aldın, kishi kompyuterler kóp orta hám kishi masshtablı integral sxemaları bar sxema platalarınıń stellajların paydalanıp qurılǵan edi, ádette TTL túrindegi. Mikroprocessorlar bunı bir yamasa bir neshe iri masshtablı IS-larǵa biriktirdi. Mikroprocessordı oylap tabıwǵa kimniń miyneti sińgen degen máselede kelispewshilikler bar bolsa da, birinshi kommerciyalıq jaqtan jetkilikli mikroprocessor Federiko Fadjin tárepinen proektlestirilgen hám 1971-jılı isle qosılǵan Intel 4004 boldı<ref name="IEEE">{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Mikroprocessor quwatınıń úziliksiz artıwı kompyuterlerdiń basqa túrlerin derlik tolıq eski bolıp qalıwına alıp keldi (kompyuter apparatlıq támiynatınıń tariyxın qarań), eń kishi qosılǵan sistemalar hám qol qurılmalarınan baslap eń úlken meynfreymler hám superkompyuterlerge shekem hámme nársede bir yamasa bir neshe mikroprocessorlar qollanıladı. Mikroprocessor mikrokontrollerden, sonıń ishinde chiptegi sistemadan ayrıqsha<ref name="Warnes 2003 pp. 443–477">{{Cite book|last=Warnes|first=Lionel|title=Electronic and Electrical Engineering|chapter=Microprocessors and microcontrollers|publisher=Macmillan Education UK| sáne =2003|isbn=978-0-333-99040-7|doi=10.1007/978-0-230-21633-4_23|pages=443–477|quote=microprocessor is not a stand-alone computer, since it lacks memory and input/output control. These are the missing parts that the microcontroller supplies, making it more nearly a complete computer on a chip.}}</ref><ref name="Morris 1985 p.">{{Cite book|last=Morris|first=Noel M.|title=Microelectronic and Microprocessor-based Systems|url=https://archive.org/details/microelectronicm0000morr|publisher=Macmillan Education UK|date=1985|isbn=978-0-333-36190-0|doi=10.1007/978-1-349-06978-1|quote=A microprocessor itself is incapable of performing calculations and requires a support system in order to do so. The CPU support system includes a storage system in which not only the operating instructions but also the data (operands) are stored.}}</ref>. Mikroprocessor cifrlı signallardı qayta islewshi menen baylanıslı, biraq onnan ayrıqsha, cifrlı signallardı qayta islewshiniń arxitekturası cifrlı signallardı qayta islewdiń operaciyalıq talaplarına optimallastırılǵan arnawlı mikroprocessor chipi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Dyer|first=Stephen A.|chapter=Digital Signal Processing|title=Advances in Computers|url=https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6|date=1993-08-13|pages=59{{hyphen}}118|publisher=[[Academic Press]]|doi=10.1016/S0065-2458(08)60403-9|isbn=978-0120121373}}</ref>.: 104–107 <ref name="Liptak">{{Cite book|last=Liptak|first=B. G.|title=Process Control and Optimization|pages=11–12|publisher=CRC Press|isbn=978-0849310812}}</ref> == Strukturası == [[Fayl:Z80_arch.svg|nobaý|Z80 mikroprocessorınıń arxitekturasınıń blok-sxeması, arifmetikalıq hám logikalıq bólimdi, registr faylın, basqarıw logikası bólimin hám sırtqı adres hám maǵlıwmat sızıqlarına buferlerdi kórsetedi.]] Integral sxemanıń quramalılıǵı bir chipke jaylastırılıwı múmkin [[tranzistor]]lar sanına, processordı sistemanıń basqa bólimlerine baylanıstıratuǵın paket terminallarınıń sanına, chipte islenetuǵın múmkin bolǵan baylanıslar sanına hám chiptiń tarqata alatuǵın jıllılıq muǵdarına baylanıslı fizikalıq sheklewler menen sheklengen. Rawajlanıp atırǵan texnologiya quramalıraq hám qúdiretlirek chiplerdi islep shıǵarıwǵa imkaniyat beredi. Minimal gipotetikalıq mikroprocessor tek arifmetikalıq logikalıq blok (ALU) hám basqarıw logikası bóliminen ibarat bolıwı múmkin. ALU qosıw, alıw hám AND yamasa OR sıyaqlı operaciyalardı orınlaydı. ALU-dıń hárbir operaciyası status registrinde bir yamasa bir neshe bayraqlardı ornatadı, olar sońǵı operaciyanıń nátiyjelerin kórsetedi (nól mánis, teris san, tolıp ketiw yamasa basqalar). Basqarıw logikası este saqlaw qurılmasınan buyrıq kodların aladı hám ALU-ǵa buyrıqtı orınlaw ushın zárúr bolǵan operaciyalar izbe-izligin baslaydı. Bir operaciya kodı processordıń kóplegen ayırım maǵlıwmat jollarına, registrlerine hám basqa elementlerine tásir etiwi múmkin. Integral sxema texnologiyası rawajlanǵan sayın, bir chipte anaǵurlım quramalıraq processorlardı islep shıǵarıw múmkin boldı. Maǵlıwmat obektleriniń ólshemi úlkeydi; chipte kóbirek tranzistorlarǵa ruqsat etiw sóz ólshemleriniń 4- hám 8-bitli sózlerden házirgi 64-bitli sózlerge shekem ósiwine alıp keldi. Processor arxitekturasına qosımsha ózgeshelikler qosıldı; chipte kóbirek registrler baǵdarlamalardı tezletti, al quramalı buyrıqlar baǵdarlamalardı kóbirek ıqsham etiw ushın qollanıla alatuǵın boldı. Mısalı, qalqıwshı útirli arifmetika kóbinese 8-bitli mikroprocessorlarda joq edi, biraq [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] arqalı ámelge asırılıwı kerek edi. Qalqıwshı útirli bloktı, dáslep ayırım integral sxema sıpatında, keyin sol mikroprocessor chipiniń bir bólegi sıpatında biriktiriw qalqıwshı útirli esaplawlardı tezletti. Geyde, integral sxemalardıń fizikalıq sheklewleri bit bólegi usılı sıyaqlı ámeliyatlardı zárúr etti. Uzın sózdiń hámmesin bir integral sxemada qayta islewdiń ornına, bir neshe parallel sxemalar hárbir sózdiń kishi bólimlerin qayta isledi. Bul, mısalı, hárbir bólektegi tasıw hám tolıp ketiwdi basqarıw ushın qosımsha logikanı talap etse de, nátiyjede, mısalı, hárbiri tek tórt bitlik quwatqa iye bolǵan integral sxemalardı paydalanıp 32-bitlik sózlerdi qayta isley alatuǵın sistema payda boldı. Bir chipke úlken sandaǵı tranzistorlardı jaylastırıw múmkinshiligi yad qurılmasın processor menen bir kristalda biriktiriwge múmkinshilik beredi. Bul CPU [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshi]] chipten tıs yadqa qaraǵanda tezirek kirisiw artıqmashılıǵına iye hám kóplegen qollanıwlar ushın sistemanıń qayta islew tezligin arttıradı. Processor saaat jiyiligi sırtqı yad qurılmasınıń tezligine qaraǵanda tezirek ósken, sonlıqtan processor ásterek sırtqı yad qurılması tárepinen keshiktirilmewi ushın kesh yad qurılması zárúr. Ayırım processorlardıń dizaynı tolıq testlew qıyın bolatuǵın dárejede quramalasqan, hám bul iri bult provayderlerinde mashqalalarǵa sebep bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2021/06/04/google_chip_flaws/| bet = FYI: Today's computer chips are so advanced, they are more 'mercurial' than precise – and here's the proof| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240213173804/https://www.theregister.com/2021/06/04/google_chip_flaws/| arxivsáne = 2024-jıl 13-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-fevral }}</ref>. === Arnawlı maqsetli dizaynlar === Mikroprocessor - bul ulıwma maqsetli qayta islew birligi. Onnan keyin bir neshe arnawlı qayta islew qurılmaları payda boldı: * Cifrlı signal processorı (DSP) signallardı qayta islewge arnalǵan. * Grafikalıq qayta islew blokları (GPUs) tiykarınan súwretlerdi haqıyqıy waqıt rejiminde vizuallastırıw ushın jobalanǵan processorlar. * Videonı qayta islew hám mashina kóriwi ushın basqa da arnawlı bloklar bar. (Qarań: Apparatlıq támiynat tezletiwi.) * Engizilgen sistemalar hám periferiya qurılmalarındaǵı mikrokontrollerler. * Chiptegi sistemalar (SoCs) kóbinese bir yamasa bir neshe mikroprocessor hám mikrokontroller yadroların radio modemler sıyaqlı basqa komponentler menen biriktiredi hám smartfonlar hám planshet kompyuterlerinde qollanıladı. === Tezlik hám quwat múmkinshilikleri === [[Fayl:Intel_i9-9900K.jpg|nobaý|Intel Core i9-9900K (2018, Coffee Lake tiykarında)]] Mikroprocessorlar hár qıylı qollanıwlar ushın olardıń sóz ólshemine qarap tańlanıwı múmkin, bul olardıń quramalılıǵınıń ólshemi bolıp tabıladı. Uzınıraq sóz ólshemleri processordıń hárbir saat cikliniń kóbirek esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beredi, biraq fizikalıq jaqtan úlkenirek integraciyalanǵan sxema chipleri menen baylanıslı bolıp, joqarıraq kútiw hám jumıs islew quwat sarıplanıwına iye boladı. 4-, 8- yamasa 12-bitli processorlar engizilgen sistemalarda isleytuǵın mikrokontrollerlerge keń integraciyalanǵan. Eger sistema úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islewi yamasa [[paydalanıwshı interfeysi]]niń kóbirek iykemli bolıwın talap etse, 16-, 32- yamasa 64-bitli processorlar qollanıladı. 8- yamasa 16-bitli processor 32-bitli processordıń ornına chiptegi sistema yamasa mikrokontroller qollanıwları ushın tańlanıwı múmkin, eger olar júdá tómen quwatlı elektronikaǵa mútáj bolsa yamasa joqarı dálliktegi analogtan cifrlıǵa aylandırıwshılar sıyaqlı shawqımǵa sezgir chiptegi analog elektronikası bar aralas signallı integraciyalanǵan sxemanıń bir bólegi bolsa, yamasa ekewi de bolsa. Ayırım adamlar 8-bitli chipte 32-bitli arifmetikanı orınlaw kóbirek quwat sarıplawı múmkin deydi, sebebi chip bir neshe kórsetpeler menen baǵdarlamanı orınlawı kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.ruf.rice.edu/~mobile/elec518/readings/Intel/gunther01power.pdf| bet = Managing the Impact of Increasing Microprocessor Power Consumption| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151003085353/http://www.ruf.rice.edu/~mobile/elec518/readings/Intel/gunther01power.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 3-oktyabr | jumıs = [[Rice University]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Biraq, basqalar zamanagóy 8-bitli chiplerdiń ekvivalent baǵdarlama proceduraların orınlaǵanda bárqulla 32-bitli chiplerden góre quwat jaǵınan nátiyjelirek ekenin aytadı. == Engizilgen qollanbalar == Dástúrli túrde kompyuter menen baylanıslı bolmaǵan mıńlaǵan zatlar mikroprocessorlardı óz ishine aladı. Olarǵa úy texnikası, kólikler (hám olardıń aksessuarları), qurallar hám test ásbapları, oyınshıqlar, jaqtı óshirip-jandırǵıshlar/reostatlar hám elektr shınjırınıń úzgishleri, tútin signalizaciyaları, batareya blokları hám joqarı sapalı audio/vizual komponentler (DVD oynatqıshlardan baslap grammofon plastinka oynatqıshlarına shekem) kiredi. Uyalı telefonlar, DVD video sistemaları hám HDTV translyaciya sistemaları sıyaqlı ónimler tiykarınan quwatlı, arzan mikroprocessorları bar tutınıwshı qurılmaların talap etedi. Barǵan sayın qatańlasıp atırǵan hawanı pataslawdı qadaǵalaw standartları avtomobil óndiriwshilerdi avtomobildiń keń ózgermeli jumıs sharayatlarında shıǵındılardı optimal basqarıwǵa múmkinshilik beriw ushın mikroprocessorlı dvigateldi basqarıw sistemaların qollanıwǵa májbúr etedi. Baǵdarlamalanbaytuǵın basqarıw qurılmaları mikroprocessor menen múmkin bolǵan nátiyjelerge erisiw ushın úlken kólemli yamasa qımbat ámelge asırıwdı talap eter edi. Mikroprocessordı basqarıw baǵdarlaması (engizilgen baǵdarlamalıq támiynat) ónim qatarınıń talaplarına sáykes keletuǵınday etip islenip shıǵılıwı múmkin, bul ónimniń dizaynın minimal ózgertiw arqalı ónimlilikti jaqsılawǵa múmkinshilik beredi. Ónim qatarınıń hár qıylı modellerinde ayrıqsha qásiyetler óndiris shıǵınların derlik kóbeytpey ámelge asırılıwı múmkin. Sistemanı mikroprocessor arqalı basqarıw elektromexanikalıq basqarıw yamasa arnawlı elektronlıq basqarıw arqalı ámelge asırıw qıyın bolǵan basqarıw strategiyaların támiyinley aladı. Mısalı, ishki janıw dvigateliniń basqarıw sisteması ot aldırıw waqtın dvigateldiń tezligi, júkleme, temperatura hám detonaciyaǵa bolǵan baqlanǵan beyimlilik tiykarında dúzete aladı, bul dvigatelge hár qıylı sapalı janılǵılarda islewge múmkinshilik beredi. == Tariyxı == Integral sxemalardaǵı arzan [[kompyuter]]lerdiń payda bolıwı zamanagóy jámiyetti túp-tiykarınan ózgertti. [[Jeke kompyuter]]lerdegi ulıwma maqsetli mikroprocessorlar esaplaw, tekst redaktorlaw, [[Multimedia|multimediy]]<nowiki/>a kórsetiw hám Internet arqalı baylanısıw ushın qollanıladı. Kóplegen basqa mikroprocessorlar engizilgen sistemalardıń bir bólegi bolıp, úy texnikasınan baslap avtomobillerge, uyalı telefonlarǵa hám óndiris processlerin basqarıwǵa shekem sansız obektlerdi [[cifrlı]] basqarıwdı támiyinleydi. Mikroprocessorlar Djordj Bul atına qoyılǵan Bul logikasına tiykarlanǵan binar operaciyalardı orınlaydı. Kompyuter sistemaların Bul logikası járdeminde basqarıw múmkinshiligi birinshi ret 1938-jılı magistrant Klod Shennonnıń dissertaciyasında dálillengen, ol keyinirek professor bolǵan. Shennon "Informaciya teoriyasınıń ákesi" dep esaplanadı. 1951-jılı [[Kembridj universiteti]]niń (Ullıbritaniya) ilimpazı Moris Uilks mikroprogrammalastırıwdı oylap taptı, bul oraylıq processordıń arnawlı ROM-da jaylasqan arnawlı baǵdarlama arqalı basqarılıwı múmkin ekenligin túsiniwden kelip shıqtı. Uilkske jáne de simvollıq belgiler, makroslar hám podprogrammalar (úles programmalar) kitapxanası ideyası tiyisli<ref>{{Web deregi | url = https://www.silicon.co.uk/workspace/sir-maurice-wilkes-the-father-of-computing-dies-aged-97-14967| bet = Sir Maurice Wilkes, The Father Of Computing, Dies| sáne = 2010-jıl 3-dekabr | jumıs = Silicon UK| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>. 1960-jıllardıń basında MOS integral sxema chipleriniń rawajlanıwınan keyin, 1964-jılǵa kelip MOS chipleri bipolyar integral sxemalarǵa qaraǵanda joqarı [[tranzistor]] tıǵızlıǵına hám tómen óndiris qárejetlerine eristi. MOS chipleri Mur nızamı boljaǵanday quramalılıǵın arttırıp bardı, bul 1960-jıllardıń aqırına kelip bir MOS chipinde júzlegen tranzistorları bar úlken masshtablı integraciyaǵa (LSI) alıp keldi. MOS LSI chipleriniń [[esaplaw texnikası]]na qollanılıwı birinshi mikroprocessorlardıń tiykarı boldı, sebebi injenerler tolıq kompyuter [[processor]]ın bir neshe MOS LSI chipine jaylastırıw múmkin ekenin túsine basladı<ref name="ieee">{{Cite journal|last1=Shirriff|first1=Ken| sáne =30 August 2016|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|url=https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors|journal=[[IEEE Spectrum]]|publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]]|volume=53|issue=9|pages=48–54|doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353|access-date=13 October 2019}}</ref>. 1960-jıllardıń aqırında dizaynerler kompyuterdiń oraylıq processor blogı (CPU) funkciyaların bir neshe MOS LSI chiplerine biriktiriwge umtıldı, bul chipler toplamı mikroprocessor blogı (MPU) dep ataldı. Mikroprocessordı kim oylap tapqanı haqqında kelispewshilikler bar bolsa da<ref name="IEEE">{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors "The Surprising Story of the First Microprocessors"]. 30 August 2016. [https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors Archived] from the original on 4 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 October</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Web deregi | url = https://computerhistory.org/blog/who-invented-the-microprocessor/| bet = Who Invented the Microprocessor?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240119023250/https://computerhistory.org/blog/who-invented-the-microprocessor/| arxivsáne = 2024-jıl 19-yanvar | avtor = Laws| at = David| sáne = 2018-jıl 20-sentyabr | til = en| jumıs = Computer History Museum| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-yanvar }}</ref>, birinshi kommerciyalıq jaqtan jetkilikli mikroprocessor 1971-jılı bir MOS LSI chipi sıpatında shıǵarılǵan Intel 4004 boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = The Silicon Engine| baspaxana = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul }}</ref>. Bir chipli mikroprocessor MOS kremniy-dárwazalı texnologiyanıń (SGT) rawajlanıwı arqasında múmkin boldı<ref name="silicon-gate">{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| bet = 1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs {{!}} The Silicon Engine {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729145834/https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Dáslepki MOS tranzistorları alyuminiy metall dárwazalarǵa iye edi, olardı italiyalı fizik Federiko Fadjin 1968-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında birinshi kremniy-dárwazalı MOS chipin islep shıǵıw ushın kremniy ózi tuwrılanǵan dárwazalar menen almastırdı<ref name="silicon-gate" /> Keyinirek Fadjin [[Intel]] kompaniyasına qosılıp, 1971-jılı óziniń kremniy-dárwazalı MOS texnologiyasın Marsian Xoff, Stenli Mazor hám Masatoshi Shima menen birge 4004 mikroprocessorın islep shıǵıw ushın qollandı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip {{!}} The Silicon Engine {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. 4004 Busicom kompaniyası ushın jobalanǵan edi, ol burın 1969-jılı kóp chipli dizayndı usınǵan edi, biraq keyin Intel kompaniyasındaǵı Fadjinniń komandası onı jańa bir chipli dizaynǵa ózgertti. Intel 1971-jılı birinshi kommerciyalıq mikroprocessor, 4-bitli Intel 4004 ti tanıstırdı. Onnan keyin tez arada 1972-jılı 8-bitli Intel 8008 mikroprocessorı shıǵarıldı. 1970-jılı F-14 sanolyotınıń Oraylıq Hawa Maǵlıwmatları Kompyuterinde qollanılǵan MP944 chipler toplamı da erte mikroprocessor sıpatında keltirilgen, biraq 1998-jılı qupıyalıǵı ashılǵanǵa shekem jámiyetshilikke belgili emes edi. 4-bitli hám 8-bitli mikroprocessorlardıń basqa da quramalı qollanıwları, mısalı, terminallar, [[Printеr|printerler]], hár túrli avtomatizaciya túrleri hám t.b., tez arada payda boldı. 16-bitli adreslewge iye arzan 8-bitli mikroprocessorlar 1970-jıllardıń ortasınan baslap birinshi ulıwma maqsetli mikrokompyuterlerdiń payda bolıwına alıp keldi. "Mikroprocessor" termininiń birinshi qollanılıwı Viatron Computer Systems kompaniyasına tiyisli bolıp, olar 1968-jılı járiyalanǵan System 21 kishi kompyuter sistemasında qollanılǵan arnawlı integral sxemanı súwretlew ushın bul termindi qollanǵan. 1970-jıllardıń basınan baslap, mikroprocessorlardıń quwatı Mur nızamına boysınıp kelgen; dáslep bul nızam bir chipke jaylastırılıwı múmkin bolǵan komponentler sanı hár jılı eki ese artadı dep boljaǵan edi. Házirgi texnologiya menen, bul haqıyqatında hár eki jılda bir ret boladı<ref>{{Cite journal|last=Moore|first=Gordon|title=Cramming more components onto integrated circuits|journal=Electronics|volume=38|issue=8| sáne =19 April 1965|url=ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Articles-Press_Releases/Gordon_Moore_1965_Article.pdf|access-date=2009-12-23}}</ref>,   sonıń nátiyjesinde Mur keyinirek bul dáwirdi eki jılǵa ózgertti<ref>{{Cite journal|title=Excerpts from A Conversation with Gordon Moore: Moore's Law|url=ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf|access-date=2009-12-23}}</ref>. === Birinshi proektler === Bul proektler shama menen bir waqıtta mikroprocessor jetkerip berdi: Garrett AiResearch kompaniyasınıń Oraylıq Hawa Maǵlıwmatları Kompyuteri (CADC) (1970), Texas Instruments kompaniyasınıń TMS 1802NC (sentyabr 1971) hám [[Intel]] kompaniyasınıń 4004 (noyabr 1971, 1969-jılǵı Busicom dizaynına tiykarlanǵan). Four-Phase Systems kompaniyasınıń AL1 mikroprocessorı da 1969-jılı jetkerip berilgenin atap ótiw orınlı. ==== Four-Phase Systems AL1 (1969) ==== Four-Phase Systems kompaniyasınıń AL1 - segiz registr hám ALU den ibarat 8-bitli bit bólekli chipi boldı<ref>{{Cite book|title=Exposing Electronics|year=2003|url=https://archive.org/details/exposingelectron0000unse|publisher=Michigan State University Press}}</ref>. Ol 1969-jılı Li Boysel tárepinen proektlestirilgen<ref>{{Web deregi | url = http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1971-MPU.html| bet = 1971 - Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100608102128/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1971-MPU.html| arxivsáne = 2010-jıl 8-iyun | jumıs = The Silicon Engine| baspaxana = Computer History Museum| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://home.comcast.net/~gordonepeterson2/schaller_dissertation_2004.pdf| bet = Technological Innovation in the Semiconductor Industry: A Case Study of the International Technology Roadmap for Semiconductors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061219012629/http://home.comcast.net/~gordonepeterson2/schaller_dissertation_2004.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 19-dekabr | avtor = Shaller, Robert R.| sáne = 2004-jıl 15-aprel | baspaxana = George Mason University| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www-sul.stanford.edu/depts/hasrg/histsci/silicongenesis/moore-ntb.html| bet = Interview with Gordon E. Moore| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120204045916/http://www-sul.stanford.edu/depts/hasrg/histsci/silicongenesis/moore-ntb.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-fevral | avtor = RW| sáne = 1995-jıl 3-mart | jumıs = [[LAIR]] History of Science and Technology Collections| baspaxana = Stanford University}}</ref>. Sol waqıtta, ol úsh AL1 den ibarat toǵız chipli, 24-bitli CPU nıń bir bólegi edi. Keyinirek, 1990-jıllardaǵı Texas Instruments kompaniyasınıń sud dawına juwap retinde, Boysel bir AL1 den, RAM, ROM hám kiriw-shıǵıw qurılmasınan turatuǵın sud zalında demonstraciyalıq kompyuter sistemasın qurǵanda, ol mikroprocessor dep ataldı. ==== Garrett AiResearch CADC (1970) ==== 1968-jılı Garrett AiResearch kompaniyası (Rey Xolt hám Stiv Geller dizaynerlerin jumısqa alǵan) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Áskeriy-teńiz flotınıń jańa F-14 Tomcat qırıwshısınıń tiykarǵı ushıw basqarıw kompyuteri ushın sol waqıtta islep shıǵılıp atırǵan elektromexanikalıq sistemalar menen básekilesiw ushın cifrlı kompyuter islep shıǵarıwǵa shaqırıldı. Dizayn 1970-jılǵa kelip tamamlandı hám tiykarǵı CPU sıpatında MOS tiykarındaǵı chip toplamın paydalandı. Bul dizayn ózi básekilesken mexanikalıq sistemalarǵa qaraǵanda ádewir (shama menen 20 ese) kishi hám anaǵurlım isenimli boldı hám barlıq dáslepki Tomcat modellerinde qollanıldı. Bul sistema "20-bitli, konveyerli, parallel kóp mikroprocessorlı" edi. Áskeriy-teńiz flotı 1997-jılǵa shekem dizaynnıń járiyalanıwına ruqsat bermedi. 1998-jılı járiyalanǵan CADC hám MP944 chip toplamı haqqındaǵı hújjetler jaqsı belgili. Rey Xolttıń bul dizayn hám rawajlanıw haqqındaǵı avtobiografiyalıq gúrrińi "Tosın injener" kitabında berilgen<ref>{{Web deregi | url = https://firstmicroprocessor.com/| bet = First Microprocessor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140106143912/http://www.firstmicroprocessor.com/| arxivsáne = 2014-jıl 6-yanvar | url-status = dead| jumıs = First Microprocessor &#124; 50th Anniversary of the Microprocessor 2020}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.firstmicroprocessor.com| bet = World's First Microprocessor Chip Set| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140106143912/http://www.firstmicroprocessor.com/| arxivsáne = 2014-jıl 6-yanvar | familiya = Holt| at = Ray M.| baspaxana = Ray M. Holt website| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul | url-status = live}}</ref>. Rey Xolt 1968-jılı Kaliforniya mámleketlik politexnikalıq universitetin (Pomona) pitkerdi hám CADC penen kompyuter dizaynı karerasın basladı. Baslanǵannan baslap, ol 1998-jılǵa shekem qupıya saqlandı, sol waqıtta Xolttıń ótinishi boyınsha AQSH Áskeriy-teńiz flotı hújjetlerdi jámiyetshilikke ashıwǵa ruqsat berdi. Xolt hesh kim bul mikroprocessordı keyin shıqqanları menen salıstırmaǵanın aytqan. Parab hám basqalardıń (2007) pikirinshe, 1971-jıl átirapında járiyalanǵan ilimiy maqalalar hám ádebiyatlar AQSH Áskeriy-teńiz flotınıń F-14 Tomcat samolyotı ushın qollanılǵan MP944 cifrlı processorınıń birinshi mikroprocessor bolıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi. Qızıqlı bolsa da, ol Intel 4004 sıyaqlı bir chipli processor emes edi - olardıń ekewi de ulıwma maqsetli forma jasaw ushın qollanılatuǵın parallel qurılıs bloklarınıń jıynaǵına uqsas edi. Ol CPU, RAM, ROM hám Intel 4004 sıyaqlı eki qosımsha qollaw chipin óz ishine aladı. Ol sol P-kanallı texnologiyadan islengen, áskeriy specifikaciyalar boyınsha isleytuǵın edi hám úlkenirek chiplerge iye edi - hár qanday standartlar boyınsha júdá jaqsı kompyuter injenerlik dizaynı. Onıń dizaynı Intel-den úlken alǵa ilgerilewdi hám eki jıl erterek ekenin kórsetedi. Ol haqıyqatında da isleytuǵın edi hám Intel 4004 járiyalanǵanda F-14-te ushıp júrgen edi. Bul búgingi kúndegi sanaattıń DSP-mikrokontroller arxitekturaların jaqınlastırıw teması 1971-jılı baslanǵanın kórsetedi<ref>{{cite book|title=Exploring C for Microcontrollers: A Hands on Approach|last1=Parab|first1=Jivan S.|last2=Shelake|first2=Vinod G.|last3=Kamat|first3=Rajanish K.|last4=Naik|first4=Gourish M.|publisher=Springer|page=4|year=2007|isbn=978-1-4020-6067-0|url=http://ee.sharif.edu/~sakhtar3/books/Exploring%20C%20for%20Microcontrollers.pdf|access-date=2010-07-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720043756/http://ee.sharif.edu/~sakhtar3/books/Exploring%20C%20for%20Microcontrollers.pdf|archive-date=2011-07-20}}</ref>. Bul DSP hám mikrokontroller arxitekturalarınıń jaqınlasıwı cifrlı signal kontrolleri dep ataladı<ref>{{Cite book|editor=Yovits, M. C.|author2=Harms, B. K.|chapter=Digital Signal Processing|title=Advances in Computers|url=https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6|year=1993|pages=[https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6/page/104 104]–107|publisher=Academic Press|doi=10.1016/S0065-2458(08)60403-9|isbn=9780120121373}}</ref>. ==== Gilbert Hyatt (1970) ==== 1990-jılı amerikalı injener Gilbert Xayattqa AQSH Patent №4,942,516 berildi, bul patent ol 1968-jılı Teledyne kompaniyasınan ketkennen keyin 1969-jılı Kaliforniyanıń Nortridj qalasındaǵı úyinde bipolyar chipler platasın qurǵan 16-bitli seriyalı kompyuterge tiykarlanǵan edi<ref name="IEEE">{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors "The Surprising Story of the First Microprocessors"]. 30 August 2016. [https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors Archived] from the original on 4 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 October</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="LAT" /> patent 1970-jıldıń dekabr ayında hám Texas Instruments kompaniyasınıń TMX 1795 hám TMS 0100 ushın ótinish beriwinen burın tapsırılǵan bolsa da, Xayatttıń oylap tabıwı hesh qashan óndirilmedi.<ref name="LAT" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/the-birth-of-the-microprocessor| bet = The Birth of the Microprocessor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004020435/https://www.pcmag.com/news/the-birth-of-the-microprocessor| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}</ref>; Oǵan qaramastan, bul Xayatttıń mikroprocessordıń oylap tabıwshısı ekenligi haqqındaǵı talaplarǵa hám Philips N.V. filialı arqalı ádewir muǵdarda royalti tólewge alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-07-fi-1581-story.html| bet = Microprocessor Patent Holder Signs Contract : Invention: La Palma inventor signs with Dutch electronics giant, the first company to accord validity to his patent| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004023903/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-07-fi-1581-story.html| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 1991-jıl 7-noyabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}</ref>, 1996-jılı Texas Instruments quramalı huqıqıy gúreste jeńiske eriskenshe, sol waqıtta AQSH Patent byurosı patenttiń tiykarǵı bólimlerin biykar etti, biraq Xayattqa onı saqlap qalıwǵa ruqsat berdi<ref name="IEEE" /><ref>{{Web deregi | url = https://lasvegassun.com/news/2014/dec/21/inventors-fight-recognition-ongoing-not-all-consum/| bet = Inventor's fight for recognition ongoing but not all-consuming - Las Vegas Sun Newspaper| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221020013849/https://lasvegassun.com/news/2014/dec/21/inventors-fight-recognition-ongoing-not-all-consum/| arxivsáne = 2022-jıl 20-oktyabr | sáne = 2014-jıl 21-dekabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Xayatt 1990-jılǵı Los Angeles Times maqalasında, eger onıń potencial investorları onı qollaǵan bolsa, onıń oylap tabıwı jaratılǵan bolar edi hám venchur investorları onıń chipi haqqındaǵı waqıyalardı industriyaǵa jayǵan dep ayttı, biraq ol bul talaptı qollap-quwatlaytuǵın dáliller menen keńeytpedi<ref name="LAT">{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-10-21-fi-4400-story.html| bet = Chip Designer's 20-Year Quest : Computers: Gilbert Hyatt's solitary battle to patent the microprocessor appears to have paid off, if it can withstand legal challenges. Here's his story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004020434/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-10-21-fi-4400-story.html| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 1990-jıl 21-oktyabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Sol maqalada "The Chip" kitabınıń avtorı T.R. Reyd tariyxshılar aqır-aqıbette Xayatttı mikroprocessordıń birge oylap tabıwshısı sıpatında qoya aladı, Intel kompaniyasınıń Noys hám TI kompaniyasınıń Kilbi 1958-jılı chipti oylap tabıwdıń maqtawın bóliskeni sıyaqlı dep aytılǵan: "Kilbi ideyanı birinshi oylap taptı, biraq Noys onı ámeliyatqa engizdi. Huqıqıy qarar aqırında Noystı jaqladı, biraq olar birge oylap tabıwshılar dep esaplanadı. Bul jerde de sonday bolıwı múmkin."<ref name="LAT" /> Xayatt 1990-jıldan keyin onıń patentinen túsken paydadan tólenbegen salıqlar boyınsha Kaliforniya shtatı menen on jıllap dawam etken huqıqıy gúres alıp bardı, buniń aqır-aqıbetinde Franchise Tax Board of California v. Hyatt (2019) isindegi shtatlardıń suveren immunitetin qozǵaǵan joqarı sud isine alıp keldi. ==== Texas Instruments TMX 1795 (1970–1971) ==== Intel (8008 di rawajlandırǵan) menen birge, Texas Instruments 1970–1971-jılları Datapoint 2200 terminalı ushın bir chiplik CPU almastırıwshısı bolǵan TMX 1795 (keyinirek TMC 1795) ti rawajlandırdı. 8008 sıyaqlı, ol da buyırtpashı Datapoint tárepinen qabıl etilmedi. Geri Bunnıń aytıwınsha, TMX 1795 hesh qashan óndiriske shıqpaǵan. Degen menen, ol 1971-jıl 24-fevralda jumıs isleytuǵın prototip jaǵdayına jetti, sonlıqtan ol dúnyadaǵı birinshi 8-bitlik mikroprocessor bolıp esaplanadı<ref name="righto_com">{{Web deregi | url = https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html| bet = The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor}}</ref>. Ol birdey specifikaciya boyınsha qurılǵanlıqtan, onıń buyrıqlar toplamı Intel 8008 ge júdá uqsas edi<ref name="genie">{{Cite book|title=Electronic Genie: The Tangled History of Silicon| sáne =1998}}</ref><ref name="shirriff">{{Cite journal|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|date=2016|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353|access-date=14 August 2022}}</ref>. ==== Texas Instruments TMS 1802NC (1971) ==== TMS1802NC 1971-jıl 17-sentyabrde járiyalandı hám tórt funkciyalı kalkulyatordı ámelge asırdı. TMS1802NC, óziniń belgileniwine qaramastan, TMS 1000 seriyasınıń bólegi emes edi; ol keyinirek TI Datamath kalkulyatorında qollanılǵan TMS 0100 seriyasınıń bir bólegi retinde qayta belgilendi. Kalkulyator-bir-chipte dep reklamalanǵanına qaramastan, TMS1802NC tolıq programmalastırılatuǵın edi, onıń ishinde 11-bitlik buyrıq sózi bar CPU, 3520 bit (320 buyrıq) ROM hám 182 bit RAM bar edi<ref name="genie">{{Cite book|first1=Frederick|last1=Seitz|first2=Norman G.|last2=Einspruch|chapter=19. The 1970s and the Microprocessor § Texas Instruments|title=Electronic Genie: The Tangled History of Silicon|url=https://archive.org/details/electronicgeniet0000seit|publisher=University of Illinois Press|date=1998|isbn=0252023838|pages=[https://archive.org/details/electronicgeniet0000seit/page/228 228]–9}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSeitzEinspruch1998">Seitz, Frederick; Einspruch, Norman G. (1998). [https://books.google.com/books?id=IT90cDPh54wC&pg=PA229 "19. The 1970s and the Microprocessor § Texas Instruments"]. ''Electronic Genie: The Tangled History of Silicon''. University of Illinois Press. pp.&nbsp;228–9. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0252023838|<bdi>0252023838</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20230219195307/https://books.google.com/books?id=IT90cDPh54wC&pg=PA229 Archived] from the original on 19 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="shirriff">{{Cite journal|first1=Ken|last1=Shirriff|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|pages=48–54|date=2016|access-date=14 August 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">Shirriff, Ken (2016). [https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353 "The Surprising Story of the First Microprocessors"]. ''IEEE Spectrum''. '''53''' (9): 48–54. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MSPEC.2016.7551353|10.1109/MSPEC.2016.7551353]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:32003640 32003640]. [https://web.archive.org/web/20220814014410/https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353 Archived] from the original on 14 August 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2022</span>.</cite></ref>. ==== Pico/General Instrument (1971) ==== [[Fayl:GI250_PICO1_die_photo.jpg|nobaý|1971-jılı usınılǵan PICO1/GI250 chipi: Ol Pico Electronics (Glenrots, Shotlandiya) tárepinen jobalanǵan hám General Instrument of Hicksville NY tárepinen óndirilgen.]] 1971-jılı Pico Electronics<ref>{{Web deregi | url = http://www.spingal.plus.com/micro| bet = Microprocessor History: Foundations in Glenrothes, Scotland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110720142104/http://www.spingal.plus.com/micro/| arxivsáne = 2011-jıl 20-iyul | avtor = McGonigal| at = James| sáne = 2006-jıl 20-sentyabr | jumıs = McGonigal personal website| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref> hám General Instrument (GI) integral sxemalar boyınsha ózleriniń birinshi birlesken jumısın, Monroe/Litton Royal Digital III kalkulyatorı ushın tolıq bir chipli kalkulyator integral sxemasın usındı. Bul chip te ROM, RAM hám chip ústindegi RISC buyrıqlar toplamı bar bolǵanlıqtan, birinshi mikroprocessorlardıń yamasa mikrokontrollerlerdiń biri bolıwǵa talaban bola aladı. PMOS processiniń tórt qatlamı ushın sxema maylar plenkasında x500 masshtabta qoldan sızılǵan, bul sol waqıtta chiptiń quramalılıǵın esapqa alǵanda áhmiyetli wazıypa edi. Pico bir chiplik kalkulyator integral sxemaların jaratıw kóz-qarası bolǵan bes GI dizayn injeneriniń spinoutı edi. Olardıń GI hám Marconi-Elliott penen birge kóp kalkulyator chip toplamları boyınsha áhmiyetli aldıńǵı dizayn tájiriybesi bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://anita-calculators.info/html/anita_at_its_zenith.html| bet = ANITA at its Zenith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100811034328/http://anita-calculators.info/html/anita_at_its_zenith.html| arxivsáne = 2010-jıl 11-avgust | avtor = Tout| at = Nigel| jumıs = Bell Punch Company and the ANITA calculators| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}</ref>. Tiykarǵı komanda aǵzaları dáslep Elliott Automation tárepinen MOS ta 8-bitlik kompyuter jaratıw wazıypası berilgen hám 1967-jılı Shotlandiyanıń Glenrots qalasında MOS Izertlew Laboratoriyasın qurıwǵa járdem bergen edi. Kalkulyatorlar yarım ótkizgishler ushın eń úlken jeke bazarǵa aylanıp atırǵanlıqtan, Pico hám GI bul ósip baratırǵan bazarda áhmiyetli tabısqa eristi. GI CP1600, IOB1680 hám PIC1650 sıyaqlı ónimler menen mikroprocessorlar hám mikrokontrollerlerde innovaciyalardı dawam etti. 1987-jılı GI Microelectronics biznesi Microchip PIC mikrokontroller biznesine aylandırıldı. ==== Intel 4004 (1971) ==== [[Fayl:C4004_(Intel).jpg|nobaý|Qaqpaǵı alıp taslanǵan 4004 (shep tárepte) hám haqıyqıy qollanılǵan túri (oń tárepte)]] Intel 4004 kóbinese (nadurıs) bir chipte qurılǵan birinshi haqıyqıy mikroprocessor dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/PamMack/lec122/micro.htm| bet = The Microcomputer Revolution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100114160413/http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/PamMack/lec122/micro.htm| arxivsáne = 2010-jıl 14-yanvar | avtor = Mack| at = Pamela E.| sáne = 2005-jıl 30-noyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref><ref>{{Cite journal|title=History in the Computing Curriculum|url=http://www.hofstra.edu/pdf/CompHist_9812tla6.PDF|access-date=2009-12-23}}</ref>, bahası 60 AQSH dolları (2023-jılǵı 450 dollarǵa teń)<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/business/2011/11/the-40th-birthday-ofmaybethe-first-microprocessor/| bet = The 40th birthday of—maybe—the first microprocessor, the Intel 4004| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170106233202/http://arstechnica.com/business/2011/11/the-40th-birthday-ofmaybethe-first-microprocessor/| arxivsáne = 2017-jıl 6-yanvar | avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2011-jıl 15-noyabr | baspaxana = arstechnica.com}}</ref>. Birinshi bolǵanı haqqındaǵı pikir sózsiz nadurıs, sebebi burınǵı TMS1802NC de bir chipte qurılǵan haqıyqıy mikroprocessor edi hám bul - tek prototip bolǵan - 8-bitlik TMX 1795 ushın da durıs<ref name="righto_com">{{Web deregi | url = https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html| bet = The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html "The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor"].</cite></ref>. 4004 haqqında birinshi belgili reklama 1971-jıl 15-noyabrde payda boldı hám Electronic News te járiyalandı. Mikroprocessor italiyalı injener Federiko Fadjin, amerikalı injenerler Marsian Xoff hám Stenli Mazor, hám yapon injeneri Masatoshi Shima quramındaǵı komanda tárepinen jobalanǵan<ref>{{Cite journal|title=The History of the 4004|last=Faggin|first=Federico| sáne =December 1996}}</ref>. 4004 ti jaratqan proekt 1969-jılı baslandı, Busicom atlı yapon kalkulyator óndiriwshisi Intel den joqarı ónimli stol kalkulyatorları ushın chip toplamın islewdi soraǵanda. Busicom nıń dáslepki jobası jeti hár qıylı chipten turatuǵın programmalanatuǵın chip toplamın talap etti. Úsh chip arnawlı maqsettegi CPU dı jasawı kerek edi, onıń programması ROM da saqlanıp, maǵlıwmatları jıljıw registrli oqıw-jazıw yadında saqlanıwı kerek bolǵan. Joybardı bahalawǵa tayınlanǵan Intel injeneri Ted Xoff, Busicom jobasın maǵlıwmatlardı saqlaw ushın jıljıw registrli yad ornına dinamikalıq RAM saqlawın hám kóbirek dástúrli ulıwma maqsettegi CPU arxitekturasın qollanıp ápiwayılastırıwǵa boladı dep esapladı. Xoff tórt chipten turatuǵın arxitekturalıq usınıs islep shıqtı: programmalardı saqlaw ushın ROM chipi, maǵlıwmatlardı saqlaw ushın dinamikalıq RAM chipi, ápiwayı I/O qurılması hám 4-bitlik oraylıq processor blogı (CPU). Chip dizayneri bolmasa da, ol CPU dı bir chipke biriktiriwge boladı dep oyladı, biraq texnikalıq bilimi jetispegenlikten, bul ideya waqıtsha tek qálew bolıp qaldı. [[Fayl:Intel_4004.jpg|nobaý|Intel diń birinshi mikroprocessorı, 4004]] MCS-4 tiń arxitekturası hám specifikaciyaları 1969-jılı Xoff penen oǵan esap beriwshi programmalıq támiynat injeneri Stenli Mazor hám Busicom injeneri Masatoshi Shima arasındaǵı óz-ara tásirden kelip shıqqan bolsa da, Mazor hám Xoff basqa proektlerge ótti. 1970-jıldıń aprel ayında Intel italiyalı injener Federiko Fadjindi proekt basshısı etip jumısqa aldı, bul qádem aqır-aqıbetinde bir chipli CPU nıń aqırǵı dizaynın ámelge asırdı (sol arada Shima Busicom kalkulyatorınıń mikrobaǵdarlamasın islep shıqtı hám ámelge asırıwdıń birinshi altı ayında Fadjinge járdem berdi). Fadjin, 1968-jılı Fairchild Semiconductor da kremniy qapı texnologiyasın (SGT) islep shıqqan hám SGT di paydalanıp dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq integral sxemanı, Fairchild 3708 di jobalaǵan edi, proektti birinshi kommerciyalıq ulıwma maqsettegi mikroprocessorǵa aylandırıw ushın kerekli tájiriybege iye edi. SGT onıń óz oylap tabıwı bolǵanlıqtan, Fadjin onı bir chipli CPU dı kerekli tezlik, quwat sarpı hám baha menen ámelge asırıwǵa múmkinshilik bergen jańa qálegen logikalıq dizayn metodologiyasın jaratıw ushın da paydalandı. MCS-4 ti islep shıǵıw waqtında Intel dıń MOS Dizayn Bóliminiń basqarıwshısı Lesli L. Vadas edi, biraq Vadastıń dıqqatı tolıǵı menen yarım ótkizgishli yadlardıń tiykarǵı biznesine qaratılǵan edi, sonlıqtan ol MCS-4 proektiniń basshılıǵın hám basqarıwın Fadjinge qaldırdı, ol aqır-aqıbetinde 4004 proektin ámelge asırıwǵa juwapker boldı. 4004 tiń óndiris birlikleri birinshi ret 1971-jıldıń mart ayında Busicom ǵa jetkerip berildi hám 1971-jıldıń sońında basqa tutınıwshılarǵa jónetildi. === 8-bitli dizaynlar === Intel 4004 tiń izinen 1972-jılı Intel 8008, Intel diń birinshi 8-bitli mikroprocessorı payda boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm| bet = Intel Microprocessor Quick Reference Guide - Year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211006020846/https://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm| arxivsáne = 2021-jıl 6-oktyabr | jumıs = www.intel.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Biraq, 8008 4004 dizaynınıń keńeytiliwi emes, al Intel degi óz aldına dizayn proektiniń juwmaǵı edi, ol San-Antonio, Texastaǵı Computer Terminals Corporation kompaniyasınıń olar jobalap atırǵan terminal ushın chip islep shıǵarıw boyınsha shártnamasınan kelip shıqqan edi<ref name="mit-comp-history">{{Cite book|last=Ceruzzi|first=Paul E.|title=A History of Modern Computing| sáne =May 2003|url=https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru_0/page/220}}</ref>, Datapoint 2200—dizaynnıń tiykarǵı aspektleri Intel den emes, al CTC den kelip shıqqan. 1968-jılı CTC nıń Vik Pur hám Garri Payl processordıń buyrıqlar toplamı hám islewi ushın dáslepki dizayndı islep shıqtı. 1969-jılı CTC eki kompaniya, [[Intel]] hám Texas Instruments penen CTC 1201 dep atalǵan bir chipli implementaciyanı islep shıǵarıw ushın shártnama dúzdi. 1970-jıldıń aqırı yamasa 1971-jıldıń basında, TI isenimli bólek islep shıǵara almay proektten shıqtı. 1970-jılı, Intel ele bólekti jetkerip bermegenlikten, CTC Datapoint 2200 de ózleriniń implementaciyasın qollanıwdı tańladı, onıń ornına dástúriy TTL logikasın paydalandı (solay etip, "8008 kodın" isletiwshi birinshi mashina haqıyqatında mikroprocessor emes edi hám bir jıl burın jetkerip berilgen). Intel dıń 1201 mikroprocessorınıń versiyası 1971-jıldıń aqırında keldi, biraq kesh qalǵan, áste hám bir qansha qosımsha qollap-quwatlawshı chiplerdi talap etetuǵın edi. CTC onı paydalanıwǵa qızıqpadı. CTC dáslep Intel ge chip ushın shártnama bergen edi hám olarǵa dizayn jumısı ushın 50,000 AQSH dolları (2023-jılda 376,171 dollarǵa teń) qarızdar bolar edi.<ref name="forgotten-history" /> Olar qálemegen (hám paydalana almaytuǵın) chip ushın tólewden qashıw ushın, CTC Intel di shártnamadan azat etti hám olarǵa dizayndı biypul paydalanıwǵa ruqsat berdi.<ref name="forgotten-history" /> ] Intel onı 1972-jıldıń aprel ayında dúnyadaǵı birinshi 8-bitli mikroprocessor sıpatında 8008 atı menen bazarǵa shıǵardı. Ol 1974-jılı Radio-Electronics jurnalında reklama etilgen ataqlı "Mark-8" kompyuter jıynaǵınıń tiykarı boldı. Bul processorda 8-bitli maǵlıwmat shinası hám 14-bitli adres shinası bar edi. 8008 tabıslı Intel 8080 (1974) processorınıń aldınnan versiyası boldı, ol 8008 ge salıstırǵanda jaqsıraq ónimdarlıqtı usındı hám az qollap-quwatlawshı chiplerdi talap etti. Federiko Fadjin onı joqarı kernewli N kanallı MOS texnologiyasın qollanıp oylap taptı hám dizaynladı. Zilog Z80 (1976) de Fadjinniń dizaynı bolıp, tómen kernewli N kanallı hám sarqıw júklemeli texnologiyanı qollandı hám Intel diń 8-bitli processorlarınıń tuwındısı boldı: hámmesi Fadjinniń 4004 ushın dóretken metodologiyası menen dizaynlanǵan. Motorola básekiles 6800 di 1974-jıldıń avgust ayında shıǵardı, al usıǵan uqsas MOS Technology 6502 1975-jılı shıǵarıldı (ekewi de kóbinese bir adamlar tárepinen dizaynlanǵan). 6502 shańaraǵı 1980-jılları Z80 menen birge eń kóp qollanılatuǵın processorlardan boldı. Ulıwma tómen baha, az oraylastırıw, ápiwayı kompyuter shina talapları hám geyde qosımsha sxemalardı biriktiriw (mısalı, Z80 dıń ishki yadro jańalaw sxeması) úy kompyuterleri "revolyuciyasınıń" 1980-jıllardıń basında tez rawajlanıwına múmkinshilik berdi. Bul Sinclair ZX81 sıyaqlı arzan mashinalardıń payda bolıwına alıp keldi, ol 99 AQSH dollarına (2023-jılǵa salıstırǵanda 331.79 dollarǵa teń) satıldı. 6502 niń bir variaciyası, MOS Technology 6510 Commodore 64 te qollanıldı, al jáne bir variant, 8502, Commodore 128 di háreketke keltirdi. Western Design Center, Inc (WDC) 1982-jılı CMOS WDC 65C02 di tanıstırdı hám bul dizayndı bir neshe firmalarǵa licenziyaladı. Ol Apple IIe hám IIc jeke kompyuterlerinde, sonday-aq medicinalıq implantaciyalanatuǵın peysmeykerler hám defibrillyatorlarda, avtomobil, sanaat hám turmıslıq qurılmalarda oraylıq processor retinde qollanıldı. WDC mikroprocessor dizaynların licenziyalawda jetekshi boldı, keyin 1990-jıllarda ARM (32-bitli) hám basqa mikroprocessor intellektual múlk (IP) jetkerip beriwshiler usı joldı qollandı. Motorola 1978-jılı MC6809 dı tanıstırdı. Bul ambiciyalı hám jaqsı oylastırılǵan 8-bitli dizayn bolıp, 6800 menen derek kodı jaǵınan úylesimli edi hám tolıǵı menen qattı sımlı logika arqalı ámelge asırılǵan edi (keyingi 16-bitli mikroprocessorlar ádette belgili dárejede mikrokodtı qollandı, sebebi CISC dizayn talapları taza qattı sımlı logika ushın júdá quramalı bolıp baratır edi). Jáne bir erte 8-bitli mikroprocessor Signetics 2650 boldı, ol óziniń innovaciyalıq hám kúshli buyrıqlar toplamı arxitekturası sebepli qısqa waqıt dawamında úlken qızıǵıwshılıqqa iye boldı. Kosmos sayaxatı dúnyasındaǵı áhmiyetli mikroprocessorlardıń biri RCA kompaniyasınıń RCA 1802 (CDP1802, RCA COSMAC dep te ataladı) (1976-jılı tanıstırılǵan) boldı, ol Yupiterge jiberilgen Galileo zondında qollanıldı (1989-jılı ushırılıp, 1995-jılı jetip bardı). RCA COSMAC CMOS texnologiyasın ámelge asırǵan birinshi mikroprocessor edi. CDP1802 júdá tómen quwat penen isley alatuǵını ushın tańlandı, sonday-aq onıń arnawlı óndiris processi, kremniy sapfirde (SOS) jasalǵan variantınıń bolǵanı sebepli, ol sol dáwirdegi basqa hár qanday processorǵa qaraǵanda kosmoslıq nurlanıw hám elektrostatikalıq razryadqa qarsı ádewir jaqsı qorǵanıwdı támiyinledi. Solay etip, 1802 diń SOS versiyası birinshi radiaciyaǵa shıdamlı mikroprocessor dep esaplandı. RCA 1802 statikalıq dizaynǵa iye edi, yaǵnıy saat jiyiligin qálegen dárejede tómenletiwge, hátte tolıq toqtatıwǵa bolar edi. Bul Galileo kosmos kemesine sayaxattıń uzaq hám waqıya bolmaytuǵın bólimlerinde minimal elektr quwatın jumsawǵa múmkinshilik berdi. Taymerler yamasa sensorlar áhmiyetli wazıypalar, máselen, navigaciya jańalanıwları, baǵıt qadaǵalaw, maǵlıwmat jıynaw hám radio baylanıs ushın processordı oyatar edi. Western Design Center 65C02 hám 65C816 diń házirgi versiyaları da statikalıq yadrolarǵa iye, sonlıqtan saat tolıq toqtatılǵanda da maǵlıwmatlardı saqlap qaladı. === 12-bitlik dizaynlar === Intersil 6100 shańaraǵı 12-bitlik mikroprocessordan (6100) hám bir qatar periferiya qollaw hám yadı integral sxemalarınan ibarat edi. Mikroprocessor DEC PDP-8 minikompyuteriniń buyrıqlar toplamın tanıytuǵın edi. Sonlıqtan ol geyde CMOS-PDP8 dep te ataldı. Ol Harris Corporation tárepinen de óndirilgenlikten, Harris HM-6100 dep te belgili edi. Óziniń CMOS texnologiyası hám baylanıslı artıqmashlıqları arqasında, 6100 1980-jıllardıń baslarına shekem ayırım áskeriy dizaynlarǵa kirgizilip atırǵan edi. === 16-bitlik dizaynlar === Birinshi kóp chipli 16-bitlik mikroprocessor National Semiconductor kompaniyasınıń IMP-16 bolıp, ol 1973-jıldıń basında tanıstırıldı. Chip toplamınıń 8-bitlik versiyası 1974-jılı IMP-8 retinde shıǵarıldı. Basqa erte kóp chipli 16-bitlik mikroprocessorlarǵa Digital Equipment Corporation (DEC) kompaniyasınıń LSI-11 OEM plata toplamında hám qaplanǵan PDP-11/03 minikompyuterinde qollanǵan MCP-1600 hám Fairchild Semiconductor kompaniyasınıń MicroFlame 9440 kiredi, ekewi de 1975–76-jılları shıǵarılǵan. 1974-jıldıń aqırında National kompaniyası birinshi 16-bitlik bir chipli mikroprocessor, National Semiconductor PACE di tanıstırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cpu-world.com/CPUs/PACE/index.html| bet = National Semiconductor PACE CPU family| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221125202308/https://www.cpu-world.com/CPUs/PACE/index.html| arxivsáne = 2022-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-noyabr }}</ref>, keyin onıń NMOS versiyası, INS8900 shıǵarıldı. Dizimdegi kelesi - 1975-jıldıń fevral ayında shıǵarılǵan General Instrument CP1600<ref>{{Web deregi | url = https://www.edn.com/general-instruments-microprocessor-aimed-at-minicomputer-market/| bet = General Instrument's microprocessor aimed at minicomputer market| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221125201445/https://www.edn.com/general-instruments-microprocessor-aimed-at-minicomputer-market/| arxivsáne = 2022-jıl 25-noyabr | avtor = EDN Staff| sáne = 2000-jıl 1-yanvar | til = en-US| jumıs = EDN| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-yanvar }}</ref>, ol tiykarınan Intellivision konsolinde qollanıldı. Jáne bir erte bir chipli 16-bitlik mikroprocessor TI kompaniyasınıń TMS 9900 boldı, ol olardıń TI-990 minikompyuterler qatarı menen de úylesimli edi. 9900 TI 990/4 minikompyuterinde, TI-99/4A úy kompyuterinde hám TM990 OEM mikrokompyuter taxtaları qatarında qollanıldı. Chip úlken keramikalıq 64 shtırlı DIP qaptamada jaylastırılǵan edi, al kópshilik 8-bitlik mikroprocessorlar, mısalı Intel 8080, ádettegi, kishkene hám arzan plastik 40 shtırlı DIP qollanatuǵın edi. Keyingi chip, TMS 9980, Intel 8080 menen básekilesiw ushın jobalanǵan bolıp, tolıq TI 990 16-bitlik buyrıqlar toplamına iye edi, plastik 40 shtırlı qaptamanı qollandı, maǵlıwmatlardı bir waqıtta 8 bit kóshiretuǵın edi, biraq tek 16 [[Kilobayt|KB]] adresley alatuǵın boldı. Úshinshi chip, TMS 9995, jańa dizayn. Keyin shańaraq 99105 hám 99110 dı óz ishine alıw ushın keńeytildi. Western Design Center (WDC) 1984-jılı WDC CMOS 65C02 niń 16-bitlik jańalanǵan versiyası CMOS 65816 nı tanıstırdı. 65816 16-bitlik mikroprocessor Apple IIGS tiń hám keyinirek Super Nintendo Entertainment System niń yadrosı boldı, bul onı hámme waqıtlardaǵı eń ataqlı 16-bitlik dizaynlardıń birine aylandırdı. Intel óziniń 8080 dizaynın 16-bitlik Intel 8086 ǵa "úlkeytti", ol házirgi kópshilik PC tipindegi kompyuterlerdi quwatlandıratuǵın x86 shańaraǵınıń birinshi aǵzası boldı. [[Intel]] 8086 dı 8080 qatarınan programmalıq támiynattı kóshiriwdiń nátiyjeli usılı sıpatında tanıstırdı hám usı tiykarda kóp biznes utıp alıwǵa eristi. 8-bitlik sırtqı maǵlıwmat shinasın qollanǵan 8086 nıń versiyası 8088, birinshi IBM PC daǵı mikroprocessor edi. Keyin Intel 80186 hám 80188 di, 80286 nı hám 1985-jılı 32-bitlik 80386 nı shıǵardı, processor shańaraǵınıń artqa qaray úylesimliligi menen PC bazarındaǵı ústemligin bekkemledi. 80186 hám 80188 tiykarınan 8086 hám 8088 diń jaqsılanǵan periferiya qurılmaları hám bir neshe jańa buyrıqlar menen tolıqtırılǵan versiyaları edi. Intel diń 80186 hám 80188 leri IBM PC tipindegi dizaynlarda qollanılmaǵan bolsa da, NEC tiń ekinshi dereklik versiyaları, V20 hám V30 jiyi qollanıldı. 8086 hám onıń izlewshileri yadtı segmentlewdiń innovaciyalıq, biraq sheklengen usılına iye edi, al 80286 tolıq funkciyalı segmentlengen yadtı basqarıw blogın (MMU) kirgizdi. 80386 betlik yadtı basqarıwı bar tegis 32-bitlik yad modelin kirgizdi. 80386 ǵa shekemgi 16-bitlik Intel x86 processorları qalqıwshı útirli arifmetika blokların (FPU) óz ishine almaydı. Intel 8086 dan 80386 ǵa shekemgi processorlarǵa apparatlıq qalqıwshı útirli hám transcendent funkciya múmkinshiliklerin qosıw ushın 8087, 80187, 80287 hám 80387 matematikalıq soprocessorların shıǵardı. 8087 - 8086/8088 hám 80186/80188 menen, 80187 - 80186 menen isleydi, biraq 80188 menen islemeydi, 80287 - 80286 menen, al 80387 - 80386 menen isleydi. x86 processorı menen x87 soprocessorınıń birikpesi bir kóp chiplı mikroprocessordı payda etedi; eki chip bir pútin integraciyalanǵan buyrıqlar toplamın qollanıp, bir blok sıpatında programmalastırıladı. 8087 hám 80187 soprocessorları ózleriniń tiykarǵı processorınıń maǵlıwmat hám adres shinaları menen parallel jalǵanǵan hám olarǵa arnalǵan buyrıqlardı tikkeley orınlaydı. 80287 hám 80387 soprocessorları processordıń adres keńisligindegi kiriw-shıǵıw portları arqalı processorǵa baylanısadı, bul programma ushın ashıq emes, yaǵnıy programmaǵa bul kiriw-shıǵıw portların biliw yamasa olarǵa tikkeley kiriw kerek emes; programma soprocessor hám onıń registrlerine ádettegi buyrıq opkodları arqalı kire aladı. === 32-bitlik dizaynlar === [[Fayl:80486DX2_200x.png|nobaý|Intel 80486DX2 chipiniń joqarǵı baylanıs qatlamları]] 16-bitlik dizaynlar bazarǵa jańa shıqqanda-aq, 32-bitlik implementaciyalar payda bola basladı. 32-bitlik dizaynlar arasında eń áhmiyetlisi - 1979-jılı shıǵarılǵan Motorola MC68000. Keń túrde 68k dep atalǵan bul processor óziniń programmalastırıw modelinde 32-bitlik registrlerge iye bolsa da, 16-bitlik ishki maǵlıwmat jolların, úsh 16-bitlik Arifmetikalıq Logikalıq Bloktı hám 16-bitlik sırtqı maǵlıwmat shinasın (kontakt sanın azaytıw ushın) qollanǵan, hám sırtqı tárepten tek 24-bitlik adreslerdi qollap-quwatlaǵan (ishki tárepten tolıq 32-bitlik adresler menen islegen). IBM ge úylesimli kompyuterlerge tiykarlanǵan úlken EEM larda MC68000 niń ishki mikrokodı 32-bitlik System/370 IBM úlken EEM in emulyaciyalaw ushın ózgertilgen<ref>{{Web deregi | url = https://priorart.ip.com/IPCOM/000059679| bet = Implementation of IBM System 370 Via Co-Microprocessors/The Co-Processor Interface on priorart.ip.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151211060121/http://priorart.ip.com/IPCOM/000059679| arxivsáne = 2015-jıl 11-dekabr | sáne = 1986-jıl 1-yanvar | baspaxana = priorart.ip.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref>. Motorola onı ulıwma 16-bitlik processor dep súwretlegen. Joqarı ónimdarlıq, úlken (16 megabayt yamasa 224 bayt) yadro kólemi hám salıstırmalı túrde tómen bahanıń birikpesi onı óz klassındaǵı eń keń tarqalǵan processor dizaynına aylandırdı. Apple Lisa hám Macintosh dizaynları 68000 di qollanǵan, sonday-aq 1980-jıllardıń ortasındaǵı basqa da dizaynlar, sonıń ishinde Atari ST hám Amiga da onı qollanǵan. Dúnyadaǵı birinshi tolıq 32-bitlik bir chipli mikroprocessor, 32-bitlik maǵlıwmat jolları, 32-bitlik shinalar hám 32-bitlik adresleri menen, AT&T Bell Labs kompaniyasınıń BELLMAC-32A boldı, onıń dáslepki úlgileri 1980-jılı payda bolıp, ulıwma óndiriske 1982-jılı shıqtı<ref>{{Web deregi | url = http://cm.bell-labs.com/cm/cs/bib/shoji.bib| bet = Shoji, M. Bibliography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081016070217/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/bib/shoji.bib| arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | sáne = 7 October 1998<!-- page info --> | baspaxana = Bell Laboratories| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.bell-labs.com/org/physicalsciences/timeline/span23.html| bet = Timeline: 1982–1984| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110514025934/http://www.bell-labs.com/org/physicalsciences/timeline/span23.html| arxivsáne = 2011-jıl 14-may | sáne = 2001-jıl 17-yanvar | jumıs = Physical Sciences & Communications at Bell Labs| baspaxana = Bell Labs, Alcatel-Lucent| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref>. 1984-jılı AT&T kompaniyasınıń bóliniwinen keyin, ol WE 32000 dep qayta ataldı (WE - Western Electric ushın), hám onıń eki keyingi áwladı - WE 32100 hám WE 32200 boldı. Bul mikroprocessorlar AT&T 3B5 hám 3B15 minikompyuterlerinde; dúnyadaǵı birinshi stol ústi super mikrokompyuteri 3B2 de; dúnyadaǵı birinshi 32-bitlik noutbuk "Companion" da; hám házirgi oyın konsollarına uqsas ROM-paket yadro kartridjlerine iye bolǵan dúnyadaǵı birinshi kitap ólshemindegi super mikrokompyuter "Alexander" de qollanılǵan. Bul sistemalardıń hámmesi UNIX System V operaciyalıq sistemasında islegen. Bazarda satılıwǵa shıqqan birinshi kommerciyalıq, bir chipli, tolıq 32-bitlik mikroprocessor HP FOCUS boldı. Intel kompaniyasınıń birinshi 32-bitlik mikroprocessorı 1981-jılı shıǵarılǵan iAPX 432 boldı, biraq ol kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolmadı. Ol rawajlanǵan múmkinshilikke tiykarlanǵan obyektke baǵdarlanǵan arxitekturaǵa iye edi, biraq sol dáwirdegi Intel kompaniyasınıń óziniń 80286 (1982-jılı shıǵarılǵan) sıyaqlı arxitekturalarǵa salıstırǵanda ónimdarlıǵı tómen edi, ol standart testlerde shama menen tórt ese tezirek edi. Degen menen, iAPX432 ushın alınǵan nátiyjeler qısqa waqıtta hám sonlıqtan optimallastırılmaǵan Ada [[kompilyator]]ına baylanıslı edi. Motorola kompaniyasınıń 68000 modelindegi tabısı MC68010 modeliniń jaratılıwına alıp keldi, ol virtual yadro qollawın qostı. 1984-jılı shıǵarılǵan MC68020 tolıq 32-bitlik maǵlıwmat hám adres shinaların qostı. 68020 [[Unix]] supermikrokompyuter bazarında úlken áhmiyetke iye boldı, hám kóplegen kishi kompaniyalar (mısalı, Altos, Charles River Data Systems, Cromemco) stol ústi ólshemindegi sistemalardı islep shıǵardı. Onnan keyin MC68030 shıǵarıldı, ol aldıńǵı dizayndı MMU di chipke integraciyalaw arqalı jaqsıladı. Dawam etken tabıs MC68040 ke alıp keldi, ol matematikalıq ónimdarlıqtı jaqsılaw ushın FPU dı óz ishine aldı. 68050 óziniń ónimdarlıq maqsetlerine erise almadı hám shıǵarılmadı, al onnan keyingi MC68060 ádewir tezirek RISC dizaynları menen tolǵan bazarǵa shıǵarıldı. 68k áwladı 1990-jıllardıń basında paydalanıwdan shıqtı. Basqa iri kompaniyalar 68020 hám onıń izinen kelgen modellerdi quramalastırılǵan úskenelerge dizayn etti. Bir waqıtları, [[jeke kompyuter]]lerdegi Intel Pentium processorlarına qaraǵanda quramalastırılǵan úskenelerde kóbirek 68020 bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/98/9807sr.htm| bet = MCore: Does Motorola Need Another Processor Family?| arxivurl = https://web.archive.org/web/19980702003323/http://www.embedded.com/98/9807sr.htm| arxivsáne = 1998-jıl 2-iyul | avtor = Turley| at = Jim| sáne = July 1998 | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref>. ColdFire processor yadroları 68020 niń tuwındıları bolıp esaplanadı. Usı dáwirde (1980-jıllardıń bası hám ortası), National Semiconductor kompaniyası NS 16032 (keyinirek 32016 dep ózgertildi) dep atalǵan 16-bitlik baylanıs, 32-bitlik ishki mikroprocessordı, sonıń menen birge tolıq 32-bitlik NS 32032 versiyasın shıǵardı. Keyinirek, National Semiconductor NS 32132 di islep shıǵardı, ol eki processordıń bir yadro shinasında qurılǵan arbitraj benen jaylasıwına múmkinshilik berdi. NS32016/32 MC68000/10 nan jaqsıraq islegen bolsa da, MC68020 menen shamalas waqıtta payda bolǵan NS32332 jetkilikli ónimdarlıqqa iye emes edi. Úshinshi áwlad chipi, NS32532, basqasha edi. Ol shama menen waqıtta shıǵarılǵan MC68030 ǵa salıstırǵanda eki ese joqarı ónimdarlıqqa iye edi. AM29000 hám MC88000 (házirgi waqıtta ekewi de joq) sıyaqlı RISC processorlarınıń payda bolıwı aqırǵı yadro NS32764 tiń arxitekturasına tásir etti. Texnikalıq jaqtan rawajlanǵan - superskalyar RISC yadrosı, 64-bitlik shina hám ishki tezletiw menen - ol ele de haqıyqıy waqıt rejiminde awdarıw arqalı Series 32000 buyrıqların orınlay alatuǵın edi. National Semiconductor Unix bazarınan ketiwge qarar etkende, chip Swordfish Embedded processorına qayta jobalandı, oǵan bir qatar chip ústi periferiya qurılmaları qosıldı. Chip lazer printerler bazarı ushın júdá qımbat bolıp shıqtı hám alıp taslandı. Jobalaw komandası Intel ge ketti hám sol jerde Pentium processorın proektlestirdi, ol ishki dúzilisi boyınsha NS32764 yadrosına júdá uqsas edi. Series 32000 niń úlken tabısı lazer printerler bazarında boldı, onda mikrokodlanǵan BitBlt buyrıqları bar NS32CG16 júdá jaqsı baha/ónimdarlıq kórsetkishine iye boldı hám Canon sıyaqlı iri kompaniyalar tárepinen qabıl etildi. 1980-jıllardıń ortasına kelip, Sequent NS 32032 di paydalanıp birinshi SMP server klasındaǵı kompyuterdi shıǵardı. Bul jobanıń az sanlı tabıslarınıń biri edi hám ol 1980-jıllardıń aqırında joǵalıp ketti. MIPS R2000 (1984) hám R3000 (1989) júdá tabıslı 32-bitlik RISC mikroprocessorları edi. Olar basqalar qatarında SGI tárepinen joqarı klasslı jumıs stanciyalarında hám serverlerde qollanıldı. Basqa jobalar arasında Zilog Z80000 bar edi, ol bazarǵa júdá kesh keldi hám tez arada joǵalıp ketti. ARM birinshi ret 1985-jılı payda boldı.<ref> {{Cite journal|title=Speciation through entrepreneurial spin-off: The Acorn-ARM story|journal=Research Policy| sáne =March 2008|first=Elizabeth|last=Garnsey|author2=Lorenzoni, Gianni|author3=Ferriani, Simone|volume=37|issue=2|pages=210–224|url=http://www2.sa.unibo.it/~simone.ferriani/Download/Speciation%20through%20Entrepreneurial%20Spin-off.pdf|access-date=2011-06-02|quote=[...] the first silicon was run on April 26th 1985.|doi=10.1016/j.respol.2007.11.006}} </ref> Bul RISC processor jobası bolıp, onıń quwat ónimliligi, licenziyalaw modeli hám sistema rawajlandırıw qurallarınıń keń tańlawı sebepli 32-bitlik engizilgen sistemalar processorları keńisliginde ústemlik etip kelmekte. Yarım ótkizgish óndiriwshiler ádette yadrolardı licenziyalaydı hám olardı ózleriniń sistema-chip ónimlerine biriktiredi; tek Apple sıyaqlı az sanlı vendorlar ǵana ARM yadroların modifikaciyalawǵa yamasa ózleriniń yadroların jaratıwǵa licenziyalanǵan. Kópshilik [[Mobil telefon|uyalı telefonlarda]] ARM processorı bar, sonday-aq basqa da kóplegen ónimlerde qollanıladı. Virtual yadtı qollap-quwatlamaytuǵın mikrokontrollerge baǵdarlanǵan ARM yadroları, sonday-aq virtual yadqa iye simmetriyalıq kóp processorlı (SMP) qollanba processorları bar. 1993-jıldan 2003-jılǵa shekem 32-bitlik x86 arxitekturaları stol ústi kompyuterleri, noutbukler hám server bazarlarında barǵan sayın ústemlik ete basladı, hám bul mikroprocessorlar tezirek hám qábiletlirek boldı. Intel arxitekturanıń dáslepki versiyaların basqa kompaniyalarǵa licenziyalaǵan edi, biraq Pentium di licenziyalawdan bas tarttı, sonlıqtan [[Advanced Micro Devices|AMD]] hám Cyrix arxitekturanıń keyingi versiyaların ózleriniń jobaları tiykarında shólkemlestirdi. Usı dáwir dawamında bul processorlardıń quramalılıǵı (tranzistorlar sanı) hám qábileti (sekundına orınlanatuǵın buyrıqlar) keminde úsh ese arttı. Intel diń Pentium qatarı, hesh bolmaǵanda keń jámiyetshilik arasında, eń ataqlı hám tanımalı 32-bitlik processor modeli bolıp esaplanadı. === Jeke kompyuterlerde 64-bitlik jobalar === 64-bitlik mikroprocessor jobaları 1990-jıllardıń basınan baslap bir qatar bazarlarda qollanılıp kelgen bolsa da (sonıń ishinde 1996-jılı Nintendo 64 oyın konsoli), 2000-jıllardıń basında JK bazarına baǵdarlanǵan 64-bitlik mikroprocessorlar payda boldı. AMD kompaniyasınıń 2003-jıldıń sentyabr ayında x86 menen artqa qaray úylesimli 64-bitlik arxitekturanı, x86-64 ti (sonday-aq '''AMD64''' dep ataladı) engiziwi, keyin Intel kompaniyasınıń derlik tolıq úylesimli 64-bitlik keńeytiwleri (dáslep IA-32e yamasa EM64T dep atalǵan, keyin '''Intel 64''' dep qayta atalǵan) menen 64-bitlik stol ústi dáwiri baslandı. Eki versiya da 32-bitlik eski qollanbalardı hesh qanday ónimlilik joǵaltıwsız, sonday-aq jańa 64-bitlik baǵdarlamalıq támiynattı iske túsire aladı. Windows XP x64, Windows Vista x64, Windows 7 x64, [[Linux]], BSD hám macOS operaciyalıq sistemaları 64-bitlik rejimde tábiyiy isleydi, baǵdarlamalıq támiynat ta usınday processorlardıń múmkinshiliklerin tolıq paydalanıwǵa baǵdarlanǵan. 64 bitke ótiw - bul tek IA-32 den registr ólshemin úlkeytiw emes, ol ulıwma maqsettegi registrler sanın eki ese kóbeytedi. PowerPC tárepinen 64 bitke ótiw 90-jıllardıń basında arxitekturanıń jobalanıwınan baslap rejelestirilgen edi hám úylesimsizliktiń tiykarǵı sebebi bolmadı. Bar bolǵan pútin san registrleri keńeytilgen, sonday-aq barlıq baylanıslı maǵlıwmat jolları da, biraq IA-32 jaǵdayındaǵıday, qalqıwshı útirli hám vektorlı bloklar bir neshe jıl dawamında 64 bit yamasa onnan joqarı rejimde islep kelgen. IA-32 x86-64 ke keńeytilgende bolǵanı sıyaqlı emes, 64-bitlik PowerPC da jańa ulıwma maqsettegi registrler qosılmadı, sonlıqtan úlken adres keńisligin paydalanbaytuǵın qollanbalar ushın 64-bitlik rejimdi qollanǵanda alınǵan ónimlilik minimal boladı. 2011-jılı ARM jańa 64-bitlik ARM arxitekturasın usındı. === RISC === 1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń basına shekem IBM 801 hám basqa da diskret RISC tárizli CPU jobalarınıń tásiri astında jańa joqarı ónimli qısqartılǵan buyrıqlar toplamı kompyuteri (RISC) mikroprocessorlarınıń toparı payda boldı. RISC mikroprocessorları dáslep arnawlı mashinalarda hám [[Unix]] jumıs stanciyalarında qollanılǵan, keyin basqa tarawlarda da keń qabıl etildi. Birinshi kommerciyalıq RISC mikroprocessor dizaynı 1984-jılı MIPS Computer Systems tárepinen shıǵarıldı, ol 32-bitlik R2000 edi (R1000 shıǵarılmaǵan). 1986-jılı HP óziniń PA-RISC CPU menen birinshi sistemasın shıǵardı. 1987-jılı Unix emes Acorn kompyuterleriniń 32-bitlik, sol waqıtta keshsiz, ARM2 tiykarındaǵı Acorn Archimedes ARM arxitekturasın paydalanǵan birinshi kommerciyalıq tabıs boldı, ol waqıtta Acorn RISC Machine (ARM) dep atalǵan; birinshi kremniy ARM1 1985-jılı shıqtı. R3000 dizayndı haqıyqattan ámeliy etti, al R4000 dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq jetkilikli 64-bitlik RISC mikroprocessorın usındı. Básekiles proektler IBM POWER hám [[Sun Microsystems|Sun]] SPARC arxitekturalarınıń payda bolıwına alıp keldi. Tez arada hárbir iri vendor RISC dizaynın shıǵara basladı, sonıń ishinde AT&T CRISP, AMD 29000, Intel i860 hám Intel i960, Motorola 88000, DEC Alpha bar. 1990-jıllardıń aqırında tek eki 64-bitlik RISC arxitekturası ǵana embedded emes qollanıwlar ushın kóp muǵdarda islep shıǵarıldı: SPARC hám Power ISA, biraq ARM barǵan sayın kúshli bola baslaǵannan keyin, 2010-jıllardıń basında ol ulıwma esaplaw segmentindegi úshinshi RISC arxitekturasına aylandı. === SMP hám kóp yadrolı dizayn === [[Fayl:Abit_BP6_motherboard_2_celerons.jpg|alt=abit two way motherboard|nobaý|ABIT BP6 analıq platası eki Intel Celeron 366MGc processorların qolladı, súwrette Zalman salqınlatqıshları kórsetilgen.]] [[Fayl:Abit_dual_celeron_pc_motherboard.jpg|alt=a computer motherboard with zalman heatsinks attached|nobaý|Abit BP6 eki soketli analıq plata Zalman Flower salqınlatqıshları menen kórsetilgen]] SMP simmetriyalıq kóp processorlı<ref>{{Web deregi | url = https://techdifferences.com/difference-between-symmetric-and-asymmetric-multiprocessing.html| bet = Difference Between Symmetric and Asymmetric Multiprocessing (With Comparison Chart)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210718110824/https://techdifferences.com/difference-between-symmetric-and-asymmetric-multiprocessing.html| arxivsáne = 2021-jıl 18-iyul | sáne = 2016-jıl 22-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-iyul }}</ref> - bul eki, tórt yamasa onnan da kóp CPU (jup túrinde) konfiguraciyası bolıp, ádette serverlerde, ayırım jumıs stanciyalarında hám stol jeke kompyuterlerinde 1990-jıllardan baslap qollanıladı. Kóp yadrolı processor - bul birden artıq mikroprocessor yadrosın óz ishine alǵan bir CPU. Abit kompaniyasınıń bul mashqala eki soketli analıq platası 1999-jılı birinshi SMP qábiletli PC analıq platası sıpatında shıǵarıldı, Intel Pentium Pro bolsa sistema shólkemlestiriwshiler hám qızıǵıwshılarǵa usınılǵan birinshi kommerciyalıq CPU boldı. Abit BP9 eki Intel Celeron CPU-ların qollaydı hám SMP qábiletli operaciyalıq sistema (Windows NT/2000/Linux) menen paydalanılǵanda, kóplegen qollanbalar bir CPU-ǵa salıstırǵanda anaǵurlım joqarı ónimdarlıqqa erise aladı. Dáslepki Celeron-lar ańsat túrde tezligin arttırıwǵa bolatuǵın edi hám háweskerler bul salıstırmalı arzan CPU-lardı 533MGc-ke shekem - Intel-diń specifikaciyasınan ádewir joqarı tezlikte islete aldı. Bul analıq platalardıń múmkinshiligin anıqlaǵannan keyin, Intel keyingi CPU-larda kóbeytiwshige kiriwdi sheklep qoydı. 2001-jılı IBM POWER4 CPU-ın shıǵardı, bul processor bes jıllıq izertlew nátiyjesinde islep shıǵılǵan bolıp, 1996-jılı 250 izertlewshiden ibarat komanda tárepinen baslanǵan edi. Múmkin emes bolǵan nárseni ámelge asırıw ushın uzaqtan birge islesiw hám jas injenerlerdi tájiriybeli injenerler menen birge islewge tayınlaw arqalı rawajlandırıldı. Komandanıń jumısı jańa mikroprocessor, Power4 penen tabısqa eristi. Bul eki birdey CPU bolıp, básekileslerdiń bahasınıń yarımına ónimdarlıqtı eki eseden de kóbirek arttırdı hám [[esaplaw texnikası]]nda úlken alǵa ilgerilew boldı. "eWeek" biznes jurnalı bılay dep jazdı: "Jańadan dizayn islengen 1GGc Power4 óziniń aldınǵısınan úlken sekiriw bolıp tabıladı". Sanaat analitigi, Giga Information Group kompaniyasınan Brad Day bılay dedi: "IBM júdá agressiv bolıp atır, hám bul server oyınnıń qaǵıydaların ózgertiwshi". Power4 "2001-jıldıń eń jaqsı jumıs stanciyası/server processorı" ushın "Analitikler tańlawı sıylıǵı"n jeńip aldı hám ol aytarlıqtay rekordlardı buzdı, sonıń ishinde AQSH televideniesindegi Jeopardy!<ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/watson/| bet = IBM100 - A Computer Called Watson| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210719124129/https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/watson/| arxivsáne = 2021-jıl 19-iyul | sáne = 2012-jıl 7-mart | jumıs = [[IBM]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-iyul }}</ref> showında eń jaqsı oyınshılarǵa qarsı jarıstı uttı. Intel-diń Yonah dep atalǵan CPU-ları 2006-jıldıń 6-yanvarında shıǵarıldı hám kóp chiplik modulde eki chip jaylastırılıp islep shıǵarıldı. Qızǵın básekili bazarda AMD hám basqalar kóp yadrolı CPU-lardıń jańa versiyaların shıǵardı, AMD-niń SMP qollaytuǵın Athlon MP CPU-ları AthlonXP seriyasınan 2001-jılı, Sun kompaniyası segiz yadrolı Niagara hám Niagara 2-ni shıǵardı, AMD-niń Athlon X2-si 2007-jıldıń iyun ayında shıǵarıldı. Kompaniyalar tezlik ushın hesh toqtamaytuǵın jarısqa qatnastı, shınında da, kóbirek talap etetuǵın baǵdarlamalıq támiynat kóbirek qayta islew quwatın hám tezirek CPU tezliklerin talap etti. 2012-jılǵa kelip, eki hám tórt yadrolı processorlar kompyuterler hám noutbuklarda keń qollanıla basladı, jańa processorlar - qımbatıraq kásiplik dárejedegi Intel Xeon-larǵa uqsas - qosımsha yadrolar menen buyrıqlardı parallel orınlaydı, sonlıqtan [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatnıń]] ónimdarlıǵı ádette artadı, eger baǵdarlamalıq támiynat joqarı dárejeli [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] paydalanıwǵa arnalǵan bolsa. [[Operaciyalıq sistema]]lar kóp yadrolı hám SMD CPU-lardı qollap-quwatlawdı támiyinledi, kóp baǵdarlamalıq qosımshalar, sonıń ishinde úlken jumıs júklemesi hám resurslardı kóp talap etetuǵın qosımshalar - mısalı, 3D oyınlar - kóp yadrolı hám kóp CPU-lı sistemalardıń artıqmashlıqlarınan paydalanıw ushın dúzilgen. Apple, Intel hám AMD házirgi waqıtta kóp yadrolı stol ústi hám jumıs stanciyası CPU-ları bazarında jetekshilik etpekte. Olar jiyi-jiyi bir-birin ónimdarlıq dárejesinde ozıp tursa da, Intel joqarı jiyiliklerdi saqlap qaladı hám sonlıqtan bir yadrolı ónimdarlıqta eń tez bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2022/11/22/how-amd-became-a-chip-giant-leapfrogged-intel-after-playing-catch-up.html| bet = How AMD became a chip giant and leapfrogged Intel after years of playing catch-up| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230601012310/https://www.cnbc.com/2022/11/22/how-amd-became-a-chip-giant-leapfrogged-intel-after-playing-catch-up.html| arxivsáne = 2023-jıl 1-iyun | avtor = Tarasov| at = Katie| sáne = 2022-jıl 22-noyabr | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-may }}</ref>, al AMD kóbinese kóp aǵımlı proceduralarda aldıńǵı qatarda, sebebi onıń ISA-sı rawajlanǵan hám CPU-lar islep shıǵarılatuǵın process túyini jetilisken. Kóp yadrolı/kóp CPU-lı konfiguraciyalar ushın kóp processorlı koncepciyalar Amdal nızamına baylanıslı. == Bazar statistikası == 1997-jılı dúnya júzinde satılǵan barlıq CPU-lardıń shama menen 55% in 8-bitlik mikrokontrollerler quradı, olardıń 2 milliardtan aslamı satıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.circuitcellar.com/library/designforum/silicon_update/3/| bet = Microchip on the March| arxivurl = https://archive.today/20070220134759/http://www.circuitcellar.com/library/designforum/silicon_update/3/index.asp| arxivsáne = 2007-jıl 20-fevral | avtor = Cantrell, Tom| jıl = 1998}}</ref>. 2002-jılı dúnya júzinde satılǵan barlıq CPU-lardıń 10% ten azı 32-bitlik yamasa onnan joqarı edi. Satılǵan barlıq 32-bitlik CPU-lardıń shama menen 2% i stol ústi yamasa noutbuk jeke kompyuterlerinde qollanıldı. Mikroprocessorlardıń kópshiligi úy texnikası, avtomobiller hám kompyuter periferiya qurılmaları sıyaqlı engizilgen basqarıw qosımshalarında qollanıladı. Ulıwma alǵanda, mikroprocessor, mikrokontroller yamasa DSP ushın ortasha baha 6 AQSH dollarınan sál joqarı (2023-jılǵa kelip 10.16 dollarǵa teń)<ref name="turley">{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/print/4024488| bet = The Two Percent Solution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488| arxivsáne = 2015-jıl 3-aprel | avtor = Turley| at = Jim| sáne = 2002-jıl 18-dekabr | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref>. 2003-jılı shama menen 44 milliard dollar (2023-jılǵa kelip shama menen 73 milliard dollarǵa teń) qunındaǵı mikroprocessorlar islep shıǵarıldı hám satıldı. Bul aqshanıń shama menen yarımı stol ústi yamasa noutbuk [[jeke kompyuter]]lerinde qollanılatuǵın CPU-larǵa jumsalǵan bolsa da, olar satılǵan barlıq CPU-lardıń tek 2% in quraydı<ref name="turley">{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/print/4024488| bet = The Two Percent Solution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488| arxivsáne = 2015-jıl 3-aprel | avtor = Turley| at = Jim| sáne = 2002-jıl 18-dekabr | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTurley2002">Turley, Jim (18 December 2002). [http://www.embedded.com/print/4024488 "The Two Percent Solution"]. ''Embedded Systems Design''. TechInsights (United Business Media). [https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488 Archived] from the original on 3 April 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2009</span>.</cite></ref>. 2004–2010-jıllar aralıǵında noutbuk mikroprocessorlarınıń sapa-baha qatnası jılına −25% ten −35% ke shekem jaqsılandı, al 2010–2013-jıllar aralıǵında jaqsılanıw páti jılına −15% ten −25% ke shekem páseydi<ref name="Sun 2014">{{Web deregi | url = http://repository.wellesley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1284&context=thesiscollection| bet = What We Are Paying for: A Quality Adjusted Price Index for Laptop Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141111024422/http://repository.wellesley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1284&context=thesiscollection| arxivsáne = 2014-jıl 11-noyabr | avtor = Sun| at = Liyang| sáne = 2014-jıl 25-aprel | baspaxana = Wellesley College| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-noyabr | citata = … compared with -25% to -35% per year over 2004-2010, the annual decline plateaus around -15% to -25% over 2010-2013.}}</ref>. 2008-jılı shama menen 10 milliard CPU islep shıǵarıldı. Hár jılı islep shıǵarılatuǵın jańa CPU-lardıń kópshiligi engizilgen bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C| bet = Real men program in C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121022154730/http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C| arxivsáne = 2012-jıl 22-oktyabr | avtor = Barr| at = Michael| sáne = 2009-jıl 1-avgust | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] 4efpppfofymwlx9f1cddvkk1y4n8jd0 0 21263 266151 213273 2026-08-17T22:39:33Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266151 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Example_on_open_sourse_20210604.png|nobaý|350x350 nükte|Cinnamon desktop ortalıǵın qollanıp atırǵan Manjaro [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] skrinshotı, MediaWiki platformasın qollanatuǵın [[Wikipedia|Vikipediyaǵa]] kirip atırǵan Firefox brauzeri, LibreOffice Writer tekst redaktorı, Vim redaktorı, GNOME Kalkulyator, VLC media pleeri hám Nemo fayl menedjeri — bulardıń barlıǵı ashıq kodlı programmalıq támiynatlar bolıp tabıladı.]] '''Ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(ingl. Open-source software qısq. OSS;)'' ‒ bul avtorlıq huqıq iyesi paydalanıwshılarǵa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] hám onıń [[Derek kodı|derek kodın]] qálegen adamǵa hám qálegen maqsette qollanıw, úyreniw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqların beretuǵın licenziya menen shıǵarılǵan [[kompyuter]] programmalıq támiynatı<ref>{{Cite book|last=St. Laurent, Andrew M.|url=https://books.google.com/books?id=04jG7TTLujoC&pg=PT18|title=Understanding Open Source and Free Software Licensing}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Corbly|first=James Edward|date=2014-09-25|title=The Free Software Alternative: Freeware, Open Source Software, and Libraries|url=http://ejournals.bc.edu/ojs/index.php/ital/article/view/5105|journal=Information Technology and Libraries|volume=33|issue=3|pages=65|doi=10.6017/ital.v33i3.5105|issn=2163-5226|access-date=28 April 2021}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik, birge islesiw tiykarında rawajlandırılıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynat — ashıq birge islesiwdiń ayqın mısalı bolıp, onda hárbir uqıplı paydalanıwshı onlayn rawajlandırıwǵa qatnasa aladı, bul bolsa potencial qatnasıwshılardıń sanın sheksiz etedi. Kodtı tekseriw múmkinshiligi programmalıq támiynatqa bolǵan jámiyetlik isenimdi arttıradı<ref name="Open Collaboration">{{Cite journal|last=Levine|first=Sheen S.|date=2013-12-30|title=Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance|journal=Organization Science|volume=25|issue=5|pages=1414–1433|doi=10.1287/orsc.2013.0872|issn=1047-7039}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw bir kompaniyanıń kóz-qaraslarınan tısqarı hár qıylı kóz-qaraslardı alıp keliwi múmkin. 2024-jılǵı bahalawǵa muwapıq, kompaniyalar ushın ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qunı 8.8 trillion dollar dep bahalanadı, óytkeni kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollanbaǵan jaǵdayda házirgi shıǵınlarınan 3.5 ese kóbirek qarjı jumsawǵa májbúr bolar edi<ref>{{Cite journal|last1=Hoffmann|first1=Manuel|last2=Nagle|first2=Frank|last3=Zhou|first3=Yanuo|date=2024|title=The Value of Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4693148|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4693148|issn=1556-5068}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat úyreniw ushın qollanılıwı múmkin hám uqıplı sońǵı paydalanıwshılarǵa paydalanıwshı skriptleri hám arnawlı stil kesteleri veb-saytlarǵa múmkinshilik bergeni sıyaqlı, programmalıq támiynattı ózleriniń jeke qálewlerine beyimlestiriw múmkinshiligin beredi. Sonıń menen birge, uqsas qálewleri bar paydalanıwshılar ushın modifikaciyanı shanıshqı sıpatında járiyalaw hám múmkin bolǵan jaqsılanıwlardı tikkeley [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|pull request]] túrinde usınıw múmkinshiligin beredi. == Anıqlamalar == [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Ashıq Derekler Baslamasınıń (OSI) logotipi]] Ashıq Derekler Iniciativasınıń (OSI) anıqlaması xalıqaralıq dárejede<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority| bet = International Authority & Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190723150523/https://opensource.org/authority| arxivsáne = 2019-jıl 23-iyul | sáne = 2015-jıl 21-aprel | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-dekabr }}</ref> bir neshe húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tanılǵan. OSI programmalıq támiynat licenziyasın ashıq kodlı dep esaplaw ushın Ashıq Derekler Anıqlamasın qollanadı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781565925823|title=''The Open Source Definition by Bruce Perens''| sáne =January 1999|publisher=O'Reilly}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://opensource.org/docs/osd| bet = The Open Source Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/http://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Bul anıqlama tiykarınan Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan. Perens óz jazbaların Free Software Foundation (FSF) niń "tórt erkinligi"ne tiykarlanbaǵan, óytkeni olar keyinirek keń tarqalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = How Many Open Source Licenses Do You Need? — Slashdot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-mart }}</ref>. Perenstiń anıqlaması boyınsha, [[ashıq kodlı]] — bul [[Derek kodı|derek kodın]] ulıwma xalıqqa kodtı qollanıw hám modifikaciyalawda jeńilletilgen yamasa sheklewsiz shártler menen jetkerip beretuǵın keń kólemli programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew maqsetinde, qálegen shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen qollanıw yamasa tarqatıwǵa júdá az sheklewler qoyıw — ashıq kodtıń anıq "ózgesheligi" bolıp tabıladı<ref name="OSD-annotated16">{{Web deregi | url = https://opensource.org/osd-annotated| bet = The Open Source Definition (Annotated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210505064040/https://opensource.org/osd-annotated| arxivsáne = 2021-jıl 5-may | avtor = Open Source Initiative| sáne = 2006-jıl 24-iyul | jumıs = opensource.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Feller hám basqalardıń (2005) pikirine qaraǵanda, "biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleri "paydalanıwshılarǵa" programmalıq támiynattı qálegen túrde qollanıw, modifikaciyalaw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılatuǵın "programmalıq támiynat ónimlerine" qollanılıwı kerek, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırǵanı ushın programmalıq támiynat avtorına (avtorlarına) haqı yamasa tólem tólew talap etilmeydi<ref>{{Cite book|last=Feller|first=Joseph|title=Perspectives on Free and Open Source Software|pages=xvii}}</ref>. Dáslep qabıl etkenine qaramastan<ref name="osihist">{{Web deregi | url = http://www.opensource.org/docs/history.php| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060924132022/http://www.opensource.org/docs/history.php| arxivsáne = 2006-jıl 24-sentyabr | avtor = Tiemann| at = Michael| baspaxana = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-may }}</ref>, FSF shólkeminiń wákili Richard Stollman házir "biypul programmalıq támiynat" dep atalatuǵın nársege "Ashıq kodlı" termininiń qollanılıwına pútkilley qarsı. Eki termin de "programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın" táriyipleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı<ref name=":19">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| bet = Why Open Source Misses the Point of Free Software| avtor = Stallman| at = Richard| sáne = 2007 }}</ref>. Sonday-aq, Stollman Ashıq Derekler Iniciativasınıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi boyınsha FSF diń idealistlik standartlarına kelisim beriw arqalı biypul programmalıq támiynattıń erkinlik hám jámiyet ideallarına qáwip tuwılıwınan qáwiplenedi<ref name="Why">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| bet = Why "Free Software" is better than "Open Source"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210327080246/https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-mart | avtor = Stallman| avtorsilteme = Richard Stallman| at = Richard| sáne = 2007-jıl 19-iyun | jumıs = Philosophy of the GNU Project| baspaxana = Free Software Foundation| qaralǵan sáne = 2007-jıl 23-iyul }}</ref>. FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń bir bólegi dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq dereklik etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılarǵa erkinlik bermeytuǵını sebepli (olardı shekleydi), sonlıqtan biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> == Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw == === Rawajlandırıw modeli === 1997-jılı jazǵan "Sobor hám bazar" atlı maqalasında ashıq dereklik tarawına úlken úles qosqan Erik S. Raymond ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw ushın bazar modeli dep atalatuǵın modeldi usındı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Raymond|first=Eric| sáne =2005|title=The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)|journal=First Monday|doi=10.5210/fm.v0i0.1472|issn=1396-0466}}</ref>. Raymond dástúriy metodologiyalar menen programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı sobor qurıwǵa uqsatadı, onda jeke adamlar yamasa kishi toparlar tárepinen puxta izolyaciyalanǵan jumıs alıp barıladı.<ref name=":9" /> Ol barlıq programmalıq támiynat hár túrli maqsetler hám tásiller menen bazar stilinde rawajlandırılıwı kerek dep usınıs beredi.<ref name=":9" /> Ol sobor modeli dep ataǵan dástúriy rawajlandırıw modelinde, rawajlandırıw oraylastırılǵan túrde ámelge asırıladı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Raymond|first=Eric|title=The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRaymond2005">Raymond, Eric (2005). [[doi:10.5210/fm.v0i0.1472|"The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)"]]. ''First Monday''. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.5210/fm.v0i0.1472|10.5210/fm.v0i0.1472]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1396-0466 1396-0466].</cite></ref>. Wazıypalar anıq belgilengen.<ref name=":9" /> Wazıypalarǵa dizayn islewge arnalǵan adamlar (arxitektorlar), proektti basqarıwǵa juwapker adamlar hám ámelge asırıwǵa juwapker adamlar kiredi.<ref name=":9" /> Dástúriy programmalıq támiynat injeneriyası sobor modelin usınıs etedi.<ref name=":9" /> Biraq bazar modeli basqasha. Bul modelde wazıypalar anıq belgilenbegen<ref name=":9" /> Bazar modelin qollanıp rawajlandırılǵan programmalıq támiynat tómendegi ózgesheliklerge iye bolıwı kerek:<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last=Robles|first=Gregorio}}</ref>. Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraw kerek: Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraladı, sonlıqtan olar programmalıq támiynattıń dáreklik kodına kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek. Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar programmalıq támiynatqa qosımshalar, kod dúzetiwler, qáte haqqında esabatlar, hújjetlestiriw hám taǵı basqalardı usınıwǵa xoshametlenedi. Birge-rawajlandırıwshılardıń kóp bolıwı programmalıq támiynattıń rawajlanıw tezligin arttıradı. Linustıń nızamı boyınsha, jetkilikli kóz bolsa barlıq qáteler ápiwayı boladı. Bul kóp paydalanıwshılar dárekl kodın kórip shıqsa, olar aqırında barlıq qátelerdi tabadı hám olardı dúzetiw jolların usınadı degendi ańlatadı. Ayırım paydalanıwshılar joqarı programmalastırıw kónlikpelerine iye, sonıń menen bir qatarda, hárbir paydalanıwshınıń kompyuteri qosımsha testlew ortalıǵın támiyinleydi. Bul jańa testlew ortalıǵı jańa qáteni tabıw hám dúzetiw múmkinshiligin beredi.<ref name=":11" /> Erte relizler: Baǵdarlamalıq támiynattıń birinshi versiyası múmkin bolǵanınsha erte shıǵarılıwı kerek, bul arqalı erte basqıshtan baslap qosımsha baǵdarlamashılardı tabıw múmkinshiligi artadı<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobles2006">Robles, Gregorio (2006). "Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software". [https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360 ''2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance'']. pp.&nbsp;347–350. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/icsm.2006.25|10.1109/icsm.2006.25]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7695-2354-4|<bdi>0-7695-2354-4</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:6589566 6589566]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 November</span> 2023</span>.</cite></ref>. Jiyi integraciya: Kod ózgerisleri múmkin bolǵanınsha jiyi integraciyalanıwı (ulıwma kod bazasına birlestiriliwi) kerek, bul arqalı proekttiń ómirlik cikliniń sońında úlken muǵdardaǵı qáteliklerdi dúzetiw mashqalasınan qutılıw múmkin<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobles2006">Robles, Gregorio (2006). "Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software". [https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360 ''2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance'']. pp.&nbsp;347–350. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/icsm.2006.25|10.1109/icsm.2006.25]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7695-2354-4|<bdi>0-7695-2354-4</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:6589566 6589566]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 November</span> 2023</span>.</cite></ref><ref name=":24">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Ayırım ashıq kodlı proektlerde túngi qurılıslar bar, onda integraciya avtomatik túrde ámelge asırıladı.<ref name=":11" /> Bir neshe versiyalar: Baǵdarlamalıq támiynattıń keminde eki versiyası bolıwı kerek. Kóbirek funkciyaları bar, biraq qátelikleri kóbirek versiya hám funkciyaları azıraq, biraq turaqlıraq versiya bolıwı kerek. Qátelikleri kóp versiya (rawajlandırıw versiyası dep te ataladı) eń sońǵı funkciyalardı dárhal paydalanǵısı keletuǵın hám ele tolıq tekserilmegen kodtı paydalanıw qáwpin qabıl etiwge tayar paydalanıwshılar ushın. Bunday paydalanıwshılar qosımsha baǵdarlamashılar sıpatında háreket etip, qátelikler haqqında xabar berip hám olardı dúzetiw boyınsha usınıslar bere aladı<ref name=":11" /><ref name=":10">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Joqarı modullestiriw: Baǵdarlamalıq támiynattıń ulıwma qurılısı modulli bolıwı kerek, bul ǵárezsiz komponentlerdi parallel rawajlandırıwǵa múmkinshilik beredi<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobles2006">Robles, Gregorio (2006). "Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software". [https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360 ''2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance'']. pp.&nbsp;347–350. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/icsm.2006.25|10.1109/icsm.2006.25]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7695-2354-4|<bdi>0-7695-2354-4</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:6589566 6589566]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 November</span> 2023</span>.</cite></ref>. Dinamikalıq sheshim qabıllaw qurılısı: Ózgermeli paydalanıwshı talapları hám basqa faktorlarǵa baylanıslı strategiyalıq sheshimler qabıllaytuǵın, formal yaki formal emes sheshim qabıllaw qurılısı zárúr. Ekstremal programmalastırıw menen salıstırıń.<ref name=":11" /> Ashıq kodlı rawajlandırıw processi talaplardı anıqlawdan baslanadı, onda baǵdarlamashılar proektke jańa funkciyalar qosıw kerek pe yamasa qátelikti dúzetiw kerek pe ekenin qarap shıǵadı. Bul qáteliklerdi xabarlaw hám qadaǵalaw, pochta dizimleri hám proekt betleri sıyaqlı kanallar arqalı ashıq kodlı baǵdarlama jámiyeti menen baylanısıw arqalı ámelge asırıladı. Keyin, ashıq kodlı baǵdarlama baǵdarlamashıları wazıypanı tańlaydı yamasa olarǵa wazıypa beriledi hám sheshimdi anıqlaydı. Ashıq kodlı baǵdarlamada kóbinese sheshimlerdiń kóp túrli jolları bolǵanlıqtan, eń jaqsı sheshim itibar menen, hátte geyde qánigelerdiń pikirin esapqa alıp tańlanıwı kerek. Sońınan baǵdarlamashı kodtı rawajlandırıwdı hám jazıwdı baslaydı. Sońınan kod sınaladı hám qánigeler tárepinen kórip shıǵıladı. Baǵdarlamashılar úziliksiz integraciya processinen alınǵan pikirler tiykarında óz kodların redakciyalay hám rawajlandıra aladı. Basshılıq hám jámiyet pútkil proektten qanaatlanǵannan keyin, onıń bir bólegi shıǵarılıwı hám paydalanıwshı kórsetpeleri hújjetlestiriliwi múmkin. Eger proekt shıǵarılıwǵa tayar bolsa, ol muzlatıladı, tek áhmiyetli qáteliklerdi dúzetiw yamasa qáwipsizlik dúzetiwleri ámelge asırıladı. Sońında, proekt tolıq shıǵarıladı hám tek kishi qáteliklerdi dúzetiw arqalı ózgertiledi.<ref name=":10" /> === Artıqmashlıqları === Standarttıń ashıq kodlı ámelge asırılıwı sol standarttıń qabıl etiliwin arttıra aladı<ref name="dod16">{{Web deregi | url = http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| bet = Open Source Software FAQ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160828150638/http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| arxivsáne = 2016-jıl 28-avgust | avtor = US Department of Defense| jumıs = Chief Information Officer| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Bul baǵdarlamashılardıń sadıqlıǵın payda etedi, sebebi baǵdarlamashılar kúshli sezimge iye boladı hám sońǵı ónimge iyelik sezimin sezedi<ref name="Sharma2002">{{Cite journal|last1=Sharma|title=A framework for creating hybrid-open source software communities|url=http://www.cin.ufpe.br/~in953/lectures/papers/ISJAFrameworkForCreatingHybrid-OpenSourceSoftwareCommunities.pdf|access-date=8 September 2008}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, ashıq kodlı baǵdarlamalar ushın marketing hám logistikalıq xızmetlerdiń tómen qárejetleri talap etiledi<ref name=":21" /> Ashıq kodlı baǵdarlama kompaniyanıń imidjin, sonıń ishinde onıń kommerciyalıq ónimlerin járiyalaw quralı bola aladı.<ref>{{Cite journal|title=Profiting from Open Source|first=John|last=Landry|author2=Rajiv Gupta|journal=[[Harvard Business Review]]| sáne =September 2000|doi=10.1225/F00503}}</ref>. Ashıq kodlı programma rawajlandırıw usılı isenimli, joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynattı tez hám arzan bahada islep shıǵarıwǵa járdem berdi<ref name=":21">{{Cite journal|title=Open Source, Open Standards, and Health Care Information Systems|last=Reynolds|first=Carl|author2=Jeremy Wyatt|journal=[[Journal of Medical Internet Research]]|date=February 2011|doi=10.2196/jmir.1521}}</ref>. Ashıq kodlı rawajlandırıw innovaciyalardı tezlestiriw hám sociallıq qádiriyat jaratıw imkaniyatın usınadı<ref name=":35" /> Mısalı, Franciyada húkimetti biypul ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollawǵa túrtki etken siyasat jılına 600,000 ǵa shamalas ashıq kodlı úleslerge alıp keldi, ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sanın hám sapasın arttırıw arqalı sociallıq qádiriyat jarattı.<ref name=":35" /> Bul siyasat jáne texnologiya startaplarınıń 18% ke shekem ósiwine hám IT sektorında jumıs isleytuǵın adamlar sanınıń 14% ke ósiwine alıp keldi.<ref name=":35">{{Cite journal|last=Nagle|first=Frank|date=3 March 2019|title=Government Technology Policy, Social Value, and National Competitiveness|journal=Information Systems Journal|doi=10.2139/ssrn.3355486}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat mıńlaǵan ǵárezsiz baǵdarlamashılar programmalıq támiynattıń qáteliklerin sınap hám dúzetip atırǵanda júdá isenimli bolıwı múmkin<ref name=":112">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|access-date=2023-11-21|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4|s2cid=6589566}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat dáslep onı dóretken kompaniya yamasa avtorǵa ǵárezli emes. Hátte kompaniya jabılsa da, kod bar bolıwın dawam etedi hám onıń paydalanıwshıları tárepinen rawajlandırıladı<ref name=":55">{{Cite book|last=Tozzi|first=Christopher|title=For Fun and Profit: A History of the Free and Open Source Software Revolution|url=https://archive.org/details/forfunprofithist0000tozz|publisher=MIT Press|year=2017|isbn=978-0-262-34118-9|location=United States}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat iykemli, sebebi modulli sistemalar baǵdarlamashılarǵa ózleriniń interfeyslerin dúziwge yamasa jańa imkaniyatlardı qosıwǵa múmkinshilik beredi hám ol innovaciyalı, sebebi ashıq kodlı programmalar kóp sanlı hár qıylı baǵdarlamashılardıń birge islesiwiniń nátiyjesi bolıp tabıladı<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|last1=Robles}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobles2006">Robles, Gregorio (2006). "Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software". [https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360 ''2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance'']. pp.&nbsp;347–350. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/icsm.2006.25|10.1109/icsm.2006.25]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7695-2354-4|<bdi>0-7695-2354-4</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:6589566 6589566]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 November</span> 2023</span>.</cite></ref>. Hár qıylı kóz-qaraslardıń, korporativ maqsetlerdiń hám jeke maqsetlerdiń aralasıwı innovaciyalardı tezlestiredi<ref>{{Cite journal|last1=Plotkin|title=What (and Why) you should know about open-source software}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, biypul programmalıq támiynat tek texnikalıq talaplarǵa sáykes rawajlandırılıwı múmkin<ref name=":36" /> Ol kóbinese programmalıq támiynattıń sapasın tómenletetuǵın kommerciyalıq basım haqqında oylawdı talap etpeydi. Kommerciyalıq basımlar dástúriy baǵdarlamashılardı qáwipsizlik talaplarına qaraǵanda tutınıwshılardıń talaplarına kóbirek dıqqat awdarıwǵa májbúr etedi, sebebi bunday ózgeshelikler tutınıwshıǵa biraz kórinbeytuǵın boladı.<ref name=":36">{{Cite journal|last1=Payne|title=On the Security of Open Source Software}}</ref>. === Rawajlandırıw quralları === Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwda qurallar ónimniń rawajlanıwın hám rawajlanıw processiniń ózin qollap-quwatlaw ushın qollanıladı<ref name=":10">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|last2=Petrillo|first2=Fabio|last3=Halle|first3=Sylvain|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|publisher=IEEE|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Napoleao, Bianca M.; Petrillo, Fabio; Halle, Sylvain (2020). [https://ieeexplore.ieee.org/document/9233046 "Open Source Software Development Process: A Systematic Review"]. ''2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)''. IEEE. pp.&nbsp;135–144. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:2008.05015|2008.05015]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/EDOC49727.2020.00025|10.1109/EDOC49727.2020.00025]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-7281-6473-1|<bdi>978-1-7281-6473-1</bdi>]].</cite></ref>. Oraylastırılǵan versiyanı basqarıw sisteması (OVBS) hám [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması]] (TVBS) sıyaqlı versiyanı basqarıw sistemaları — bul qurallardıń mısalları, kóbinese [[ashıq kodlı]], olar [[programmalıq támiynat]] proekti ushın [[derek kodı]] faylların hám sol fayllardaǵı ózgerislerdi birge islesiwdi qollap-quwatlaw maqsetinde basqarıwǵa járdem beredi. OVBS oraylıq repozitoriy menen oraylastırılǵan, al TVBS oraysızlandırılǵan hám hárbir paydalanıwshı ushın jergilikli repozitoriyge iye<ref name=":16">{{Cite journal|last1=Zolkifli|first1=Nazatul Nurlisa|last2=Ngah|first2=Amir|last3=Deraman|first3=Aziz|date=2018|title=Version Control System: A Review|journal=Procedia Computer Science| til =en|volume=135|pages=408–415|doi=10.1016/j.procs.2018.08.191}}</ref>. ] Bir waqıttaǵı versiyalar sisteması (BVS) hám keyinirek Subversion (SVN) hám [[Git]] — OVBS mısalları bolıp tabıladı. Repozitoriyler [[GitHub]] sıyaqlı derek kodın jaylastırıw platformalarında saqlanadı hám járiyalanadı.<ref name=":16" /> Ashıq kodlı proektler ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı shólkemlestiriw ushın másele izertlewshiler sıyaqlı utilitalardı paydalanadı. Jiyi qollanılatuǵın qáte izertlewshilerge Bugzilla hám Redmine kiredi<ref name=":10">{{Cite book|last=Napoleao|first=Bianca M.|author2=Petrillo|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Napoleao, Bianca M.; Petrillo, Fabio; Halle, Sylvain (2020). [https://ieeexplore.ieee.org/document/9233046 "Open Source Software Development Process: A Systematic Review"]. ''2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)''. IEEE. pp.&nbsp;135–144. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:2008.05015|2008.05015]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/EDOC49727.2020.00025|10.1109/EDOC49727.2020.00025]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-7281-6473-1|<bdi>978-1-7281-6473-1</bdi>]].</cite></ref>. Pochta dizimleri hám IRC sıyaqlı qurallar baǵdarlamashılar arasında qátelerdi úylestiriw hám talqılaw ushın qural bolıp xızmet etedi. Proekt veb-betleri, viki-betler, jol kartası dizimleri hám jańalıqlar toparları aqırǵı paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan proekt haqqındaǵı informaciyanı tarqatıwǵa múmkinshilik beredi.<ref name=":10" /> == Qatnasıw múmkinshilikleri == === Úles qosıw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat qatnasıwshılarınıń tiykarǵı rolleri bir neshe kategoriyaǵa bóliniwi múmkin, proektti orınlawdı qadaǵalaytuǵın oraydaǵı basshılıqtan baslanadı. Keyin proektte úlken tájiriybe hám huqıqqa iye bolǵan tiykarǵı úles qosıwshılar keledi, olar basqa úles qosıwshılarǵa baǵdar beriwi múmkin. Tiykarǵı emes úles qosıwshılar az tájiriybe hám huqıqqa iye, biraq úziliksiz úles qosadı hám proektti rawajlandırıw ushın áhmiyetli. Jańa úles qosıwshılar eń az tájiriybege iye, biraq tálim hám baǵdar beriw arqalı turaqlı úles qosıwshılarǵa aylanıwı múmkin<ref name=":4">{{Cite book|last1=Brasseur|first1=V. M.|title=Forge your future with open source: build your skills, build your network, build the future of technology|url=https://archive.org/details/isbn_9781680503012|date=2018|publisher=The Pragmatic Bookshelf|isbn=978-1-68050-301-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń ayırım múmkin bolǵan usılları [[programmalastırıw]], paydalanıwshı interfeysin dizaynlaw hám testlew, veb-dizayn, qátelerdi súziw, qolaylılıqtı dizaynlaw hám testlew, paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlaw, kodtı testlew hám qáwipsizlikti kórip shıǵıw hám testlew sıyaqlı rollerdi óz ishine aladı. Degen menen, hátte programmalastırıw kónlikpelerisiz de ashıq kodlı programmalıq támiynat proektlerine úles qosıwdıń bir neshe usılları bar. Mısalı, qatnasıwdıń ayırım texnikalıq emes usılları — hújjetlestiriw jazıw hám redakciyalaw, awdarma, proektti basqarıw, waqıya shólkemlestiriw hám koordinaciyalaw, marketing, reliz basqarıw, jámiyet basqarıw hám jámiyetshilik penen baylanıs hám keńeytiw.<ref name=":4" /> Qarjılandırıw — jeke adamlar hám shólkemler ashıq kodlı proektlerge úles qosıw ushın tańlaytuǵın jáne bir ájayıp usıl. Open Collective sıyaqlı toparlar jeke adamlarǵa ózleriniń súyikli proektlerin hár ayda qollap-quwatlaw ushın úles qosıw imkaniyatın beredi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.opencollective.com/tag/open-source/| bet = Open Source| sáne = 2022-jıl 20-oktyabr | til = en| jumıs = Open Collective| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Sovereign Tech Fund sıyaqlı shólkemler Germaniya húkimeti paydalanatuǵın qurallardı qollap-quwatlaw ushın millionlaǵan qarjı ajıratıwǵa uqıplı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sovereigntechfund.de/tech| bet = Technologies| til = en| jumıs = Sovereign Tech Fund| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Milliy ilim fondı ashıq kodlı innovaciyalardı qollap-quwatlaw ushın Ashıq kodlı ekosistemalardı qollap-quwatlaw jolları (POSE) programmasın dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://new.nsf.gov/tip/updates/nsf-invests-over-26m-open-source-projects| bet = NSF invests over $26 million in open-source projects {{!}} NSF — National Science Foundation| sáne = 2023-jıl 25-oktyabr | til = en| jumıs = new.nsf.gov| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. === Sanaat qatnasıwı === Sanaat tárepinen ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw waqıt ótiwi menen artıp barmaqta<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Spinellis|first1=Diomidis|last2=Giannikas|first2=Vaggelis| sáne =2012|title=Organizational adoption of open source software|pages=666–682|doi=10.1016/j.jss.2011.09.037}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat telekommunikaciya, aerokosmos, densawlıqtı saqlaw hám media & [[oyın-zawıq]] sıyaqlı bir qansha sanaatlarda ózi keltiretuǵın paydalar sebepli keń tarqalǵan<ref>{{Cite book|last1=Zhang|first1=Yiming|last2=Malhotra|first2=Baljeet|last3=Chen|first3=Cheng|chapter=Industry-Wide Analysis of Open Source Security|date=2018|title=2018 16th Annual Conference on Privacy, Security and Trust (PST)|publisher=IEEE|pages=1–10|doi=10.1109/PST.2018.8514185|isbn=978-1-5386-7493-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw iri shólkemlerde kóbirek ushırasadı hám kompaniyanıń [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] paydalanıwı, operaciyalıq nátiyjeliligi hám xızmetkerlerdiń ónimdarlıǵına baylanıslı.<ref name=":6" /> Sanaatlar ashıq kodlı programmalıq támiynattı artqı ofis funkcionallıǵı, satıwlardı qollap-quwatlaw, izertlew hám rawajlandırıw, programmalıq támiynat ózgeshelikleri, tez engiziw, platformalar arasında kóship júriw múmkinshiligi hám kommerciyalıq licenziya basqarıwınan qashıw sebepli paydalanıwı itimal<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Spinellis|first1=Diomidis|last2=Giannikas|first2=Vaggelis|date=2012|title=Organizational adoption of open source software|journal=Journal of Systems and Software| til =en|volume=85|pages=666–682|doi=10.1016/j.jss.2011.09.037}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSpinellisGiannikas2012">Spinellis, Diomidis; Giannikas, Vaggelis (2012). [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0164121211002512 "Organizational adoption of open source software"]. ''Journal of Systems and Software''. '''85''' (3): 666–682. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.jss.2011.09.037|10.1016/j.jss.2011.09.037]].</cite></ref>. Bunnan tısqarı, [[Apparatlıq támiynat|apparat támiynatı]] hám iyelik etiw ushın tómen baha da áhmiyetli artıqmashlıqlar bolıp tabıladı.<ref name=":6" /> === Belgili shólkemler === Pútkil dúnya boylap biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketleriniń rawajlanıwına hám keńeyiwine úles qosatuǵın shólkemler bar. Bul shólkemler texnologiyanı úyretiw hám tarqatıw sıyaqlı maqsetlerge arnalǵan. Ashıq kodlı iniciativanıń burınǵı vice-prezidenti keltirgen dizimge muwapıq, Amerika shólkemleri arasında Erkin Programmalıq támiynat fondı, Programmalıq támiynat erkinligi konservaciyası, Ashıq kodlı iniciativa hám Jámiyetlik mápke xızmet etiwshi programmalıq támiynat bar. Evropada ayırım belgili shólkemler — Evropa biypul programmalıq támiynat fondı, Evropa Awqamınıń ashıq kodlı proektleri (OSP) hám OpenForum Europe (OFE). Avstraliyada Linux Australia shólkemi bar, al Aziyada Ashıq kodlı Aziya hám FOSSAsia shólkemleri bar. Afrika ushın biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat (FOSSFA) hám OpenAfrica — Afrika shólkemleri, al Oraylıq hám Qubla Aziyada FLISOL hám Peru biypul programmalıq támiynat paydalanıwshılar toparı sıyaqlı shólkemler bar. Bulardan tısqarı, ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgeriletiwge baǵıshlanǵan kóplegen basqa shólkemler de bar.<ref name=":4" /> == Huqıqıy hám ekonomikalıq máseleler == === Licenziyalaw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimleri ádette eki túrli licenziya boyınsha licenziyalanadı: ruqsat etiwshi licenziyalaw hám [[Kopyleft|kopileft licenziyalaw]]. Bul eki túrdegi licenziyalar [[Menshikli programmalıq támiynat|menshik licenziyalawdan]] ózgeshelenedi, óytkeni olar kóbirek paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynatqa kiriw múmkinshiligin beriwi hám belgili bir licenziyanıń shártlerine muwapıq tuwındı jumıslardı jaratıwǵa ruqsat beriwi múmkin, óytkeni hárbir licenziyanıń óz qaǵıydaları bar. Ruqsat etiwshi licenziyalar programmalıq támiynattı alıwshılarǵa avtorlıq huqıq iyesiniń huqıqların tarqatıw ushın sol licenziyanı paydalanbay-aq ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunday licenziya túrlerine BSD, MIT hám Apache licenziyaları kiredi. Kopileft licenziyaları basqasha, óytkeni olar alıwshılardan óz jumısların tarqatıwdıń hesh bolmaǵanda ayırım bólimleri ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Kúshli kopileft licenziyaları barlıq tuwındı jumıslar ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi, al hálsiz kopileft licenziyaları tek belgili sharayatlarda ǵana sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Bunday licenziya túrlerine GNU licenziyalar toparı, sonday-aq MPL hám EPL licenziyaları kiredi. Bul eki kategoriyadaǵı licenziyalawdıń uqsaslıqları — olar avtorlıq huqıqlardıń keń kólemli beriwin támiyinleydi, alıwshılardan avtorlıq huqıq eskertpelerin saqlawdı talap etedi hám licenziyanıń kóshirmesi kod penen birge alıwshılarǵa beriledi<ref name=":7">{{Cite book|last=Brock|first=Amanda|title=Open Source Law, Policy and Practice|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-886234-5|edition=2nd|location=UK}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ushın áhmiyetli huqıqıy precedent 2008-jılı Jacobson v Katzer isinde jaratıldı, bunda Artistic licenziyasınıń shártleri, sonıń ishinde avtorlıqtı tán alıw hám modifikaciyalardı anıqlaw talapları kúshke endi. Bul istiń qararı licenziya shártleri orınlanbaǵan jaǵdayda avtorlıq huqıq nızamı boyınsha orınlawdı bekkemledi. Artistic licenziyasınıń basqa ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyalarına uqsaslıǵı sebepli, bul qarar keń qollanılatuǵın precedent jarattı.<ref name=":7" /> Biypul programmalıq támiynat licenziyası / ashıq kodlı licenziyalardıń mısallarına Apache licenziyaları, BSD licenziyaları, GNU General Public licenziyaları, GNU Lesser General Public licenziyası, MIT licenziyası, Eclipse Public licenziyası hám Mozilla Public licenziyası kiredi<ref name=":7">{{Cite book|last=Brock|first=Amanda|title=Open Source Law, Policy and Practice|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-886234-5|edition=2nd|location=UK}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrock2023">Brock, Amanda (2023). ''Open Source Law, Policy and Practice'' (2nd&nbsp;ed.). UK: Oxford University Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-886234-5|<bdi>978-0-19-886234-5</bdi>]].</cite></ref>. === Huqıqıy máseleler === Programmalıq támiynattı tártipke salıwda ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úlken tásir kórsetetuǵın bir neshe gúńgirt tárepler bar, mısalı, programmalıq támiynattıń tovar yaki xızmet ekenligi, neniń modifikaciya dep esaplawǵa bolatuǵınlıǵı, kelisim arqalı basqarıw hám licenziya arqalı basqarıw, iyelik huqıqı hám paydalanıw huqıqı. Bul máseleler boyınsha rawajlanıwlar bolsa da, olar kóbinese jáne de kóbirek sorawlarǵa alıp keledi. Bul belgisizliklerdiń bar bolıwı ulıwma texnologiyalar menen baylanıslı industriyalarǵa unamsız tásir etedi.<ref name=":7" /> Ulıwma alǵanda programmalıq támiynattıń huqıqıy tariyxında, onı intellektual múlk sıpatında patent nızamı, avtorlıq huqıq nızamı boyınsha qorǵaw yamasa ózine tán tártipke salıwdı ornatıw haqqında kóp tartıslar boldı. Sońında, kompyuter programmaları ádebiy shıǵarmanıń bir túri dep esaplanıp, geypara ózgeshelikleri menen avtorlıq huqıq nızamı standart bolıp qaldı.<ref name=":7" /> Programmalıq támiynat ulıwma [[derek kodı]] hám obyekt kodı dep esaplanadı, ekewi de qorǵalıwǵa ılayıqlı, biraq bul anıqlamada huqıqıy kóp túrlilik bar. Geypara yurisdikciyalar óz maqsetleri ushın bul konceptualizaciyanı keńeytiwge yaki qısqartıwǵa háreket etedi. Mısalı, Evropa Ádillik Sudı kompyuter programmasın anıqlaǵanda programmanıń funkcionallıǵın, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] yaki maǵlıwmat fayllarınıń formatın kirgizbeydi. Programmalıq támiynattıń hár qıylı aspektlerin qorǵawdı sheklew arqalı nızam programmalıq támiynattı paydalanıwda ashıq kodlı usıldı qollaydı. Ásirese AQSH programmalıq támiynatqa ashıq usılǵa iye, kópshilik ashıq kodlı licenziyalar sol jerde payda bolǵan. Biraq bul usı licenziyalardaǵı patent huqıqlarına dıqqattı kúsheytti, bul bolsa intellektual múlkti qorǵawdıń basqa formaların qáleytuǵın ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń narazılıǵına sebep boldı.<ref name=":7" /> Basqa bir másele texnologiyalıq qorǵaw ilajları (TQI) hám cifrlı huqıqlardı basqarıw (CHB) usılların óz ishine aladı, olar 1996-jılǵı Bútkil dúnya intellektual múlk shólkemi (BDIMSH) shártnamasında xalıqaralıq dárejede nızamlı túrde tán alınǵan hám qorǵalǵan. Ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepdarları bul texnologiyalardı unatpadı, sebebi olar aqırǵı paydalanıwshılardı avtorlıq huqıq nızamınan da artıq sheklewi múmkin edi. Evropa bunday shaǵımlarǵa TQI-dı nızamlı qadaǵalaw astına alıw arqalı juwap berdi, bul ashıq kodlı programmalıq támiynat qollap-quwatlawshıları ushın jeńis boldı.<ref name=":7" /> === Ekonomikalıq/biznes nátiyjeleri === Ashıq kodlı jámiyetlerde, islep shıǵarılǵan programmalıq támiynatqa iyelik etiwdiń ornına, islep shıǵarıwshı rawajlanıp atırǵan programmalıq támiynattıń rawajlanıwına iyelik etedi. Usılayınsha, programmalıq támiynattıń keleshegi ashıq bolıp, ashıq kodlı programmalıq támiynat ishinde iyelik etiw yamasa intellektual múlk qıyın boladı. Licenziyalaw hám brendlew basqalardıń onı urlawınıń aldın alıp, onıń jámiyetlik iygilik sıpatındaǵı statusın saqlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik iygilik dep esaplawǵa boladı, óytkeni ol hámme ushın qoljetimli hám bir adam tárepinen júklep alınǵanda basqalar ushın qádiri tómenlemeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ózgeshe, sebebi ol resurstı azaytıwdıń ornına qollanılǵanda hám úles qosılǵanda qádirlirek boladı. Bul abıroy-ataqqa investiciya salıw hám tarmaq tásirleri sıyaqlı koncepciyalar menen túsindiriledi<ref name=":14">Wynants, M., & Cornelis, J. (Eds.). (2005). ''How open is the future? : Economic, social and cultural scenarios inspired by free and open-source software''. ASP.</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ekonomikalıq modeli baǵdarlamashılardıń proektlerge miynet qosıp, jámiyetlik payda jaratıwı menen túsindiriledi. Baǵdarlamashılar proektlerdi abıroy-ataqtıń jaqsılanıwı yaki proekttiń qádiri sıyaqlı qabıl etilgen payda yamasa shıǵınlarǵa tiykarlanıp tańlaydı. Baǵdarlamashılardıń motivaciyası (jigeri) kóp hár qıylı orınlardan hám sebeplerden kelip shıǵıwı múmkin, biraq eń áhmiyetli juwmaq — pul jalǵız yaki hátte eń áhmiyetli stimul emes. Ekonomikalıq teoriya tiykarınan siyrek resurslardı tutınıwǵa itibar qaratqanlıqtan, ashıq kodlı programmalıq támiynat dinamikasın túsiniw qıyın bolıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynatta, islep shıǵarıwshılar proektke úles qosıwdıń sıylıqların alıw arqalı tutınıwshılarǵa aylanadı. Mısalı, baǵdarlamashı ashıq kodlı programmalıq támiynat proektine tabıslı úles qosqanı ushın óz qánigeleri arasında jaqsı bahalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sociallıq paydaları hám óz-ara tásirlerin ekonomikalıq modellerde esapqa alıw da qıyın. Bunnan tısqarı, texnologiyanıń innovaciyası úziliksiz ózgerip turǵan qádir talqılawların hám kóz-qaraslardı jaratadı, bul ekonomikalıq modeldiń sociallıq minez-qulıqtı aldınnan boljawına múmkinshilik bermeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat teoriyalıq jaqtan ekonomikalıq modellerde qıyınshılıq tuwdırsa da, ol resurslardı talap etetuǵın turaqlı sociallıq iskerlik sıpatında túsindiriledi. Bul resurslarǵa waqıt, aqsha, texnologiya hám úlesler kiredi. Kóplegen baǵdarlamashılar universitetler hám húkimetler sıyaqlı shólkemler tárepinen qarjılandırılǵan texnologiyalardı paydalanǵan, degen menen usı shólkemlerdiń ózleri de ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepinen islengen jumıstan payda kóredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, ashıq kodlı hám jeke menshik sistemalardı óz ishine alǵan gibrid sistemalar kóbirek ushırasıp atır.<ref name=":14" /> 2000-jıllardıń ortasınan baslap, kóbirek texnologiya kompaniyaları ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalana basladı. Mısalı, Dell kompaniyasınıń [[Linux|GNU/Linux]] ornatılǵan kompyuterlerdi satıwǵa shıǵarıwı. Hátte [[Microsoft]] kompaniyası da ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi menen burınǵı kelispewshiligine qaramastan, Linux tiykarındaǵı operaciyalıq sistemanı iske qostı. Usı rawajlanıwlarǵa qaramastan, bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı tek belgili maqsetler ushın paydalanıwǵa beyim, bul bolsa korporaciyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiynattan paydalanıp, oǵan ornına heshnárse bermey atırǵanı haqqında táshwishlerge alıp kelmekte.<ref name=":55" /> === Húkimetlik qollanıw === Kóplegen húkimetler ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziw hám alǵa ilgerletiwge qızıǵıwshılıq bildirse de, esapqa alınıwı kerek bolǵan úlken másele — [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]]. Tosattan bolatuǵın hálsizlikler múmkin bolǵanı menen, sırttan bolǵan hújimler de múmkin. Usı qorqınısh sebepli, húkimetlerdiń programmalıq támiynattı basqarıwǵa úles qosıwǵa qızıǵıwshılıǵı artıp barmaqta. Biraq, bular máseleniń ulıwma tárepleri bolıp, hárbir mámlekettiń ashıq kodlı programmalıq támiynat penen ózine tán siyasiylasqan qatnasıqları hám onı ámelge asırıw maqsetleri bar. Mısalı, Qıtay hám Rossiya sıyaqlı mámleketlerde ashıq kodlı programmalıq támiynat iskerliginiń artıwı sebepli payda bolǵan qáwip-qáterge baylanıslı, Amerika Qurama Shtatları ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziwde milliy qáwipsizlikke itibar qaratqan, Qorǵanıw ministrligi ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw ushın bir neshe kriteriylerdi názerde tutqan. Bul kriteriylerge tómendegiler kiredi: isenimli dereklerden kelip shıqqanlıǵı hám qollap-quwatlanıp turılıwı, keleshekte de qollap-quwatlanıwı dawam etiwi, programmalıq támiynattaǵı qosımsha komponentlerge ǵárezliligi, komponent qáwipsizligi hám pútinligi, hám sırt mámleket húkimetleriniń tásiri<ref name=":8">{{Cite book|last=Pannier|first=Alice|title=Software Power: The Economic and Geopolitical Implications of Open Source Software|publisher=Études de l'Ifri|year=2022|isbn=979-10-373-0641-8}}</ref>. Húkimetler ushın ashıq kodlı programmalıq támiynatqa baylanıslı jáne bir másele — [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], yarım ótkizgishler, bult texnologiyaları hám [[jasalma intellekt]] sıyaqlı texnologiyalarǵa investiciyalar. Bul texnologiyalardıń hámmesi global birge islesiwge tásir etedi, jáne de qáwipsizlik máseleleri hám siyasiy aqıbetlerdi keltirip shıǵaradı. Kóplegen mámleketler bul sheriklik qatnasıqlarda texnologiyalıq innovaciya menen texnologiyalıq ǵárezlilik arasında teń salmaqlılıqtı saqlawı kerek. Mısalı, Qıtaydıń ashıq kodlı programmalıq támiynatqa ǵárezli Huawei kompaniyasına 2019-jılı [[Android|Google kompaniyasınıń Android]] sistemasın paydalanıwǵa ruqsat berilmegennen keyin, olar ózleriniń alternativ operaciyalıq sisteması [[Harmony OS]] ti jaratıwdı basladı.<ref name=":8" /> Jaqında Germaniya ózleri paydalanatuǵın programmalıq támiynattı basqarıw hám qollap-quwatlawǵa járdem beriw ushın Suveren Texnologiya Fondın dúzdi. == Ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi == === Tariyxı === [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasınıń]] dáslepki dáwirlerinde, mısalı 1950-jıllar hám 1960-jıllarda, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] hám programmalıq támiynat islep shıǵarıwshılar bir-birinen úyreniw hám esaplaw texnikası tarawın rawajlandırıw ushın programmalıq támiynattı bólisetuǵın edi. Mısalı, [[Unix]] paydalanıwshılar ushın [[operaciyalıq sistema]] [[Derek kodı|derek kodın]] óz ishine alǵan edi. Sońında, 1970–1980-jıllar aralıǵında programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwı bul ámeliyatqa tosqınlıq ete basladı. Biraq, ilimpazlar ele de kóbinese programmalıq támiynattı birgelikte islep shıǵaratuǵın edi<ref name=":13">{{Cite journal|last=Maracke|first=Catharina|date=2019|title=Free and Open Source Software and FRAND-based patent licenses: How to mediate between Standard Essential Patent and Free and Open Source Software|journal=The Journal of World Intellectual Property| til =en|volume=22|issue=3–4|pages=78–102|doi=10.1111/jwip.12114|issn=1422-2213}}</ref>. Oǵan juwap retinde, ashıq kodlı háreket tájiriybeli baǵdarlamashı entuziastlardıń, keń túrde xakerler yamasa xaker mádeniyatı dep atalatuǵınlardıń jumısınan payda boldı. Bul entuziastlardıń biri, Richard Stollman, biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshi kúshi boldı, bul keyinirek ashıq kodlı háreketke jol ashtı. 1984-jılı ol biypul operaciyalıq sistema, GNU di jaratıw ushın MIT den ketti, sebebi onıń laboratoriyasındaǵı baǵdarlamashılar mádeniyatı derek kodın bólisiw hám jaqsılawǵa jol qoymaytuǵın jeke [[menshikli programmalıq támiynat]] tárepinen tosqınlıqqa ushıraǵan edi. GNU UNIX penen úylesimli edi, yaǵnıy baǵdarlamashı entuziastlar onıń qalay isleytuǵının ele de jaqsı biletuǵın edi. Biraq, tez arada Stollman tańlaǵan "biypul programmalıq támiynat" atamasında bir qansha túsiniksizlik bar ekenligi anıq boldı. Ol bunı "erkin sóz sıyaqlı biypul, biypul pivo sıyaqlı emes" dep túsindirdi, yaǵnıy "erkin" sóziniń bahadan góre erkinlikke tiyisli ekenligin názerde tuttı. Keyinirek ol bul erkinlik túsinigin tórt tiykarǵı erkinlikke keńeytti. GNU arqalı basqalardıń derek kodın qosıw, jámiyetlik qátelerdi dúzetiw hám jańa funkciyalar ushın kod usınısları sıyaqlı ashıq kodlı normalar payda boldı. 1985-jılı Stollman programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdi alǵa ilgerletiw hám GNU di jazıwǵa járdem beriw ushın Erkin Programmalıq Támiynat Fondın (FSF) shólkemlestirdi. Óz jumısınıń jeke menshikli programmalıq támiynatta qollanılıwın aldın alıw ushın, Stollman [[Kopyleft|kopileft]] túsinigin dóretti, bul onıń jumısın hár kimniń, biraq belgili shártler menen paydalanıwına ruqsat berdi. Bunı ámelge asırıw ushın ol 1989-jılı GNU Ulıwma Jámiyetlik Licenziyasın (GNU GPL) dóretti, ol 1991-jılı jańalandı<ref name=":24" /> 1991-jılı GNU Linus Torvalds tárepinen jazılǵan Linux yadrosı menen biriktirildi, sebebi GNU de yadro joq edi.<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority/| bet = International Authority & Recognition| sáne = 2015-jıl 21-aprel | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Házir bul operaciyalıq sistema kóbinese [[Linux]] dep ataladı<ref name=":24" /> Usı pútkil dáwir dawamında sol waqıtta kóplegen basqa biypul programmalıq támiynat proektleri hám licenziyaları bar edi, olardıń hámmesiniń biypul programmalıq támiynat túsinigi hám onıń qanday bolıwı kerekligi, sonday-aq jeke menshik programmalıq támiynattıń minez-qulqı haqqında hár túrli pikirleri bar bolǵan, mısalı Berkeley Software Distribution, TeX hám X Window System.<ref name=":28">{{Cite book|last=Fogel|first=Karl|title=Producing open source software: how to run a successful free software project|year=2006|url=https://archive.org/details/producingoss|publisher=O'Reilly|isbn=978-0-596-00759-1}}</ref>. Erkin (biypul) programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, Erkin Programmalıq Támiynat Fondı biypul programmalıq támiynat ideyaların hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiynat industriyasına qalay alıp keliw múmkinligin izertley basladı. FSF tiń jámiyetlik aktivizmi kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenligi hám olar biypul programmalıq támiynat háreketin qayta brendlew arqalı programmalıq támiynattıń derek kodın bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrıqsha kórsetiw kerek degen juwmaqqa kelindi<ref name=":28" /> 1998-jılı biypul programmalıq támiynat tárepdarlarınıń jıynalısında Kristin Peterson tárepinen "ashıq kodlı" termini usınıldı. Topardaǵı kópshilik "biypul programmalıq támiynat" ataması jańadan qosılǵanlar ushın túsiniksiz hám industriyanıń qızıǵıwshılıǵın sheklep atır dep esapladı hám olar "ashıq kodlı" degen jańa atamanı qabıl etip, Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) hám ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi haqqındaǵı OSI anıqlamasın dóretti.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) anıqlaması házirgi waqıtta xalıqaralıq dárejede bir qansha húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tán alınǵan.<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority/| bet = International Authority & Recognition| sáne = 2015-jıl 21-aprel | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://opensource.org/authority/ "International Authority & Recognition"]. ''Open Source Initiative''. 21 April 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 December</span> 2023</span>.</cite></ref>. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Erkin Programmalıq Támiynat Nızamlarına tiykarlanǵan<ref>{{Cite book|title=Two Bits: The Cultural Significance of Free Software}}</ref>. OSI anıqlaması biypul programmalıq támiynat anıqlamasınan menshikli programmalıq támiynattı qosıwǵa ruqsat beriwi hám onıń licenziyalawında kóbirek erkinliklerge jol qoyıwı menen ózgeshelenedi. Stollman sıyaqlı ayırımlar, programmalıq támiynattıń islewi jaǵınan eki háreket arasında kóp uqsaslıqlar bolsa da, menshikli programmalıq támiynatqa qarsı kúshli minez-qulıq poziciyasın alǵanlıǵı sebepli, erkin programmalıq támiynattıń dáslepki túsinigi menen kóbirek kelisedi.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa jańa terminniń qollanılıwın xoshametlewge hám ózi ámel qılǵan principlerdi keń járiyalawǵa umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiynat vendorları ózlerin biypul tarqatılatuǵın programmalıq támiynat túsinigi hám qollanbanıń [[Derek kodı|derek kodına]] ulıwma qoljetimlilik tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı, hátte 2001-jılı [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri ashıq kodlı programmalıq támiynattı intellektual múlkti joq etiwshi dep atadı<ref name=":27">{{Cite journal| sáne =2010|title=Free and Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.1109/mitp.2010.147}}</ref>. Degen menen, [[biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat]] (FOSS) tariyxıy jaqtan tiykarǵı jeke programmalıq támiynat rawajlanıwınan tısqarı orın iyelegen bolsa da, Microsoft sıyaqlı iri kompaniyalar internette rásmiy ashıq kodlı resurslardı rawajlandıra basladı.<ref name=":27" /> IBM, Oracle hám State Farm — búgingi básekige tolı ashıq kodlı bazarda úlken ashıq aydın úleske iye kompaniyalardıń tek bir neshewi bolıp, bul FOSS ti rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada áhmiyetli ózgerislerdi belgileydi.<ref name=":27" /> === Keleshek === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń, sonıń menen birge erkin programmalıq támiynat jámiyetiniń keleshegi tabıslı boldı, biraq olar ózleriniń ne ushın gúresetuǵını haqqında túsiniksizlikke iye. Mısalı, [[Android]] hám Ubuntu — bul 2000-jıllardıń basında texnologiyalıq innovaciyanıń shetinde bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattıń áhmiyetli orınǵa kóteriliwiniń tabıslı mısalları. Biraq, jámiyettiń ayırım aǵzaları olardı ashıq kodlı programmalıq támiynattı kórsetiwde sátsizlikke ushıradı dep esaplaydı. Buǵan sebep, Google hám onıń sherikleri tárepinen Android tiń ashıq kodlı programmalıq támiynat ekenligin itibarǵa almawı, Apache licenziyasın qollanıw arqalı bóliniwge jol qoyılıwı hám nátiyjede Android ishinde birge islesiw múmkinshilikleriniń joǵalıwı, Ubuntu da erkinlikten góre qolaylılıqtı birinshi orınǵa qoyıwı hám Ubuntu daǵı paydalanıwshılardı marketing maqsetlerinde baqlaytuǵın qásiyetler kiredi.<ref name=":55" /> Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw bizneste kóbirek tarqalǵan, kompaniyalardıń 78% ózleriniń barlıq yamasa bir bólim jumısların biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat tiykarında alıp baratuǵının xabarlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keń tarqalıwı sonshelli, bir waqıtları oǵan qarsı bolǵan [[Microsoft]] ta óz sistemalarında onı qollanıwdı basladı. Biraq, bul tabıs ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keleshegin anıqlaytuǵın táshwishlerdi keltirip shıǵardı, óytkeni jámiyet ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi, qanday bolıwı kerekligi hám onı qorǵaw ushın ne islew kerekligi (eger qorǵawdıń keregi bolsa) sıyaqlı sorawlarǵa juwap beriwi kerek. Ulıwma alǵanda, biypul hám ashıq kodlı revolyuciya bazarda belgili bir teńsalmaqlılıqqa jetken bolsa da, bul onıń tamam bolǵanın ańlatpaydı, sebebi onıń keleshegin anıqlaw ushın kóplegen teoriyalıq talqılawlar ótkeriliwi kerek.<ref name=":55" /> == Basqa programmalıq támiynat licenziyalaw/rawajlandırıw modelleri menen salıstırıw == === Jabıq kodlı / menshikli programmalıq támiynat === Ashıq kodlı programmalıq támiynat [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattan]] tómendegiler menen ózgeshelenedi: ol jámiyetke ashıq túrde qoljetimli, licenziya hesh qanday tólem talap etpeydi, licenziya shártlerine muwapıq ózgertiwler hám tarqatıwlarǵa ruqsat etiledi. Bulardıń hámmesi hár qanday ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine monopoliyanıń payda bolıwınıń aldın aladı, al bul menshikli programmalıq támiynattıń maqseti bolıp esaplanadı. Menshikli programmalıq támiynat óz klientleriniń tańlawın ya sol programmalıq támiynattı paydalanıwdı dawam etiw, onı jańalaw yamasa basqa programmalıq támiynatqa ótiw menen shekleydi, usılayınsha klientlerdiń programmalıq támiynat boyınsha qálewlerine finanslıq shıǵınlar arqalı tásir etedi. Menshikli programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler ushın ideal jaǵday — bul klienttiń usı shıǵınlar sebepli programmalıq támiynattı ózgerte almawı yamasa ózgertkisi kelmewi hám sol jetkerip beriwshiden ónimlerdi satıp alıwdı dawam etiwi bolıp tabıladı<ref name=":22">{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Kevin Xiaoguo|last2=Zhou|first2=Zach Zhizhong|date=2012|title=Research Note —Lock-In Strategy in Software Competition: Open-Source Software vs. Proprietary Software|url=https://pubsonline.informs.org/doi/10.1287/isre.1110.0358|journal=Information Systems Research| til =en|volume=23|issue=2|pages=536–545|doi=10.1287/isre.1110.0358|issn=1047-7047}}</ref>. Menshikli programmalıq támiynat sheńberinde, qátelerdi dúzetiw tek jetkerip beriwshi tárepinen ámelge asırılıwı múmkin, platformalardı ózgertiw jańa satıp alıwdı talap etedi hám ónimniń bar bolıwı jetkerip beriwshige baylanıslı, ol qálegen waqıtta onı toqtatıp qoyıwı múmkin<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bretthauer|first1=David|date=2001|title=Open Source Software: A History|doi=}}</ref>. Bunnan tısqarı, menshikli programmalıq támiynat óziniń derek kodın bermeydi hám paydalanıwshılar tárepinen ózgertiliwi múmkin emes. Biznes ushın bul qáwipsizlik qáwpin hám narazılıq deregi bolıwı múmkin, sebebi olar ónimdi óz zárúrliklerine beyimlestire almaydı, hám programmalıq támiynatta olar erise almaytuǵın yaki ózgerte almaytuǵın jasırın qáwipler yamasa informaciya aǵıp ketiwleri bolıwı múmkin.<ref name=":24" /> === Biypul programmalıq támiynat === OSI anıqlaması boyınsha, ashıq kodlı — bul derek kodın ulıwma jámiyetshilikke jetkerip beretuǵın, kodtı paydalanıw hám ózgertiwge baylanıslı sheklewleri joq yamasa jeńilletilgen keń programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew ushın, ashıq kodlınıń anıq ózgesheligi — onıń hár qanday shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen paydalanıwı yaki tarqatılıwına júdá az sheklewler qoyıwı bolıp tabıladı<ref name=":17">{{Web deregi | url = https://opensource.org/definition-annotated/| bet = The Open Source Definition (Annotated)| sáne = 2006-jıl 24-iyul | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshisi hám biypul programmalıq támiynat fondınıń aǵzası Richard Stollman, olar biypul programmalıq támiynat dep ataytuǵın nársege "ashıq kodlı" terminin qollanıwǵa qarsı shıǵadı. Ol eki termin de programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın súwretleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı.<ref name=":19" /> Ol tiykarǵı ayırmashılıq — bir termindi ekinshisinen tańlaw arqalı basqalarǵa óz maqsetlerińiz haqqında: rawajlanıw (ashıq kodlı) yamasa jámiyetlik poziciya (biypul programmalıq támiynat) haqqında bildiriw múmkinligin beretuǵınına isenedi. Soǵan qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynat penen biypul programmalıq támiynat arasında ádewir uqsaslıq bar.<ref name=":19" /> Stollman jáne de Ashıq Kodlı Iniciativanıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi ushın FSF idealistlik standartlarınan kelisimge keliw arqalı biypul programmalıq támiynat ideallarınıń erkinligi hám jámiyetlik birligine qáwip tuwılıwınan qorqadı.<ref name=":20" /> FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ishki toparı dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq kodlı etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılardı sheklegeni ushın, biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> FSF aytıwınsha, "ashıq kodlı" termini basqa túrdegi eki mánililikti payda etedi, yaǵnıy ol derek kodtıń járiyalanıwın onı paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw erkinligi menen shatastıradı<ref name=":19">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| bet = Why Open Source Misses the Point of Free Software| avtor = Stallman| at = Richard| sáne = 2007 }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFStallman2007">Stallman, Richard (2007). [https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html "Why Open Source Misses the Point of Free Software"].</cite></ref>. Ekinshi tárepten, "biypul programmalıq támiynat" termini "biypul" sóziniń eki mánililigi sebepli sınǵa ushıradı, bul bizneste qabıl etiwdi qıyınlastıradı dep esaplandı, hám bul terminniń tariyxıy jaqtan eki mánili qollanılıwı da sınǵa alındı. Baǵdarlamashılar ashıq kodlı hám sonıń menen birge biypul programmalıq támiynattı súwretlew ushın Biypul hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat ([[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]]) yamasa Biypul/Libre hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat (FLOSS) sıyaqlı alternativ terminlerdi qollanǵan<ref name=":4">{{Cite book|last=Brasseur|first=V. M.|title=Forge your future with open source: build your skills, build your network, build the future of technology|year=2018|url=https://archive.org/details/isbn_9781680503012| sáne =2018|publisher=The Pragmatic Bookshelf|isbn=978-1-68050-301-2|series=The pragmatic programmers|location=Raleigh, North Carolina}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrasseur2018">Brasseur, V. M. (2018). ''Forge your future with open source: build your skills, build your network, build the future of technology''. The pragmatic programmers. Raleigh, North Carolina: The Pragmatic Bookshelf. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-68050-301-2|<bdi>978-1-68050-301-2</bdi>]].</cite></ref>. === Derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat === Programmalıq támiynattı oqıwǵa bolatuǵın kod bolǵan [[derek kodı]] menen birge tarqatılıwı múmkin. Bul derek kodı kóriwge múmkin bolǵanda, programmalıq támiynat deregi járiyalanǵan (ashıq, qoljetimli) dep esaplanadı. Biraq, deregi járiyalanǵan yamasa [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]] bolıwı ushın, derek kodı hámme ushın emes, tek sol programmalıq támiynattı paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıwı kerek. Barlıq FOSS programmalıq támiynatı Ashıq Kod Anıqlaması talap etkeni ushın derek kodı járiyalanǵan bolsa da, barlıq derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat FOSS emes. Mısalı, eger programmalıq támiynat Ashıq Kod Anıqlamasınıń ruqsat etilgen modifikaciya yamasa qayta tarqatıw sıyaqlı basqa aspektlerine juwap bermese, hátteki derek kodı járiyalanǵan bolsa da, ol programmalıq támiynat FOSS bolıp esaplanbaydı<ref name=":26">{{Cite journal|date=2021-05-17|title=The case for free and open source software in research and scholarship|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsta.2020.0079| til =en}}</ref>. === Ashıq kodlı etiw === Programmalıq támiynat kompaniyalarında sońǵı waqıtları payda bolǵan tendenciya — bul ashıq kodlı etiw, yaǵnıy burınǵı [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatların]] ashıq kodlı licenziya boyınsha shıǵarıw arqalı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa aylandırıw<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Pinto|first1=Gustavo|last2=Steinmacher|first2=Igor|last3=Dias|first3=Luiz Felipe|last4=Gerosa|first4=Marco|date=2018|title=On the challenges of open-sourcing proprietary software projects|url=http://link.springer.com/10.1007/s10664-018-9609-6|journal=Empirical Software Engineering| til =en|volume=23|issue=6|pages=3221–3247|doi=10.1007/s10664-018-9609-6|issn=1382-3256}}</ref><ref name=":25">{{Cite journal|last1=Ågerfalk|last2=Fitzgerald|date=2008|title=Outsourcing to an Unknown Workforce: Exploring Opensurcing as a Global Sourcing Strategy|url=http://dx.doi.org/10.2307/25148845|journal=MIS Quarterly|volume=32|issue=2|pages=385|doi=10.2307/25148845|issn=0276-7783}}</ref>. Bunı ámelge asırǵan kompaniyalarǵa [[Google]], [[Microsoft]] hám [[Apple Inc.|Apple]] mısal bola aladı.<ref name=":23" /> Bunnan tısqarı, ashıq kodlı etiw ashıq kodlı programmalıq támiynattı programmalastırıw yamasa ornatıwdı da ańlatıwı múmkin.<ref name=":25" /> Ashıq kodlı etiwdiń bir neshe paydalı tárepleri bar, mısalı, jańa kóz-qaraslar hám máseleni sheshiw qábiletlerin alıp keletuǵın kóbirek sırtqı úles qosıwshılardı tartıw. Ashıq kodlı etiwdiń kemshiliklerine jańa jámiyetti qollap-quwatlaw ushın islenetuǵın jumıslar kiredi, mısalı, tiykarǵı kodtı ańsat túsiniwge bolatuǵın etiw, jańa baǵdarlamashılar ushın baylanıs kanalların dúziw hám jańa baǵdarlamashılardıń ańsat qosılıwına múmkinshilik beretuǵın hújjetlestiriwdi jaratıw. Degen menen, bir neshe ashıq kodlı proektlerdi úyreniw nátiyjesinde, jańadan ashıq kodlı etilgen proekt kóp jańa qatnasıwshılardı tartsa da, olardıń kópshiligi tez arada proektti taslap ketiwi hám olardıń tarmaqları da áhmiyetli bolmawı múmkin ekenligi anıqlandı.<ref name=":23" /> === Basqalar === Ashıq kodlı túsinigi menen ayırım uqsaslıqlarǵa iye bolǵan basqa túsinikler — bul ulıwma programmalıq támiyinlew, jámiyetlik domen programmalıq támiynatı, biypul programmalıq támiynat hám derek kodı berilmeytuǵın, biraq biypul qoljetimli bolǵan programmalıq támiynat kóriwshiler/oqıwshılar. Degen menen, bular ashıq kodlı programmalıq támiynattan [[Derek kodı|derek kodqa]] kiriw múmkinshiligi, licenziyalaw, avtorlıq huqıq hám tólemler boyınsha ózgeshelenedi.<ref name=":24" /> == Jámiyet hám mádeniyat == === Demografiyalıq maǵlıwmatlar === Xalıqaralıq dárejede birge islesiw múmkinshiligine qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń kópshiligi Silikon maydanı sıyaqlı úlken toparlarda jaylasqan hám tiykarınan óz ishinde birge islesetuǵını anıqlandı. Bul qubılıstıń múmkin bolǵan sebepleri — ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń demografiyası tiykarınan programmalıq támiynat tarawında isleydi, yaǵnıy ashıq kodlı programmalıq támiynattıń geografiyalıq jaylasıwı usı tarqalıwǵa tıǵız baylanıslı hám birge islesiwler jumıs hám sociallıq tarmaqlar arqalı xoshametleniwi múmkin<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Wachs|first1=Johannes|last2=Nitecki|first2=Mariusz|last3=Schueller|first3=William|last4=Polleres|first4=Axel|date=March 2002|title=The Geography of Open Source Software: Evidence from GitHub|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0040162522000105| til =en|pages=121478|doi=10.1016/j.techfore.2022.121478}}</ref>. Kod qabıl etiw usı sociallıq tarmaq toparlarındaǵı status tárepinen tásir etiliwi múmkin, bul ornalasıwǵa baylanıslı kod qabıl etiwde ádil emes beyimliklerdi payda etedi<ref>{{Cite book|last1=Rastogi|first1=Ayushi|last2=Nagappan|first2=Nachiappan|last3=Gousios|first3=Georgios|last4=van der Hoek|first4=André|chapter=Relationship between geographical location and evaluation of developer contributions in github|date=2018-10-11|title=Proceedings of the 12th ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement| til =en|publisher=ACM|pages=1–8|doi=10.1145/3239235.3240504|isbn=978-1-4503-5823-1|url=http://resolver.tudelft.nl/uuid:3b3ad2bd-d865-4a78-b5f0-cdb849d2ee50}}</ref>. Xalıqaralıq birge islesiwge kesent beretuǵın faktorlarǵa til yamasa mádeniy ayırmashılıqlar da kiredi. Bunnan tısqarı, Hindstannan basqa hárbir mámlekettiń óz elindegi úles qosıwshılardan kelgen kodtı qabıl etiw dárejesi joqarıraq ekenligi kórsetilgen, bul mádeniy jaqtan uqsas birge islesiwshilerge qarata beyimlikti kórsetedi<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Gonzalez-Barahona|first1=Jesus M.|last2=Robles|first2=Gregorio|last3=Andradas-Izquierdo|first3=Roberto|last4=Ghosh|first4=Rishab Aiyer|date=August 2008|title=Geographic origin of libre software developers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167624508000395| til =en|pages=356–363|doi=10.1016/j.infoecopol.2008.07.001}}</ref>. 2021-jılı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa eń kóp úles qosqan mámleketler qatarına AQSH, Qıtay, Germaniya, Hindstan hám Ullıbritaniya kiredi<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Wachs|first1=Johannes|last2=Nitecki|first2=Mariusz|last3=Schueller|first3=William|last4=Polleres|first4=Axel|date=March 2002|title=The Geography of Open Source Software: Evidence from GitHub|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0040162522000105| til =en|pages=121478|doi=10.1016/j.techfore.2022.121478}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWachsNiteckiSchuellerPolleres2002">Wachs, Johannes; Nitecki, Mariusz; Schueller, William; Polleres, Axel (March 2002). [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0040162522000105 "The Geography of Open Source Software: Evidence from GitHub"]. ''Technological Forecasting and Social Change''. '''176''': 121478. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:2107.03200|2107.03200]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.techfore.2022.121478|10.1016/j.techfore.2022.121478]].</cite></ref>. 2021-jılǵı izertlew boyınsha, adam basına shaqqandaǵı eń kóp ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashıları bar mámleketler qatarına [[Islandiya]], Shveycariya, [[Norvegiya]], Shveciya hám Finlyandiya kiredi, al 2008-jılı SourceForge-de eń kóp boljanǵan úles qosıwshıları bar mámleketler AQSH, Germaniya, Ullıbritaniya, [[Kanada]] hám [[Franciya]] bolǵan<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Gonzalez-Barahona|first1=Jesus M.|last2=Robles|first2=Gregorio|last3=Andradas-Izquierdo|first3=Roberto|last4=Ghosh|first4=Rishab Aiyer|date=August 2008|title=Geographic origin of libre software developers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167624508000395| til =en|pages=356–363|doi=10.1016/j.infoecopol.2008.07.001}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGonzalez-BarahonaRoblesAndradas-IzquierdoGhosh2008">Gonzalez-Barahona, Jesus M.; Robles, Gregorio; Andradas-Izquierdo, Roberto; Ghosh, Rishab Aiyer (August 2008). [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167624508000395 "Geographic origin of libre software developers"]. ''Information Economics and Policy''. '''20''' (4): 356–363. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.infoecopol.2008.07.001|10.1016/j.infoecopol.2008.07.001]].</cite></ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tarqalıwı hám úlesleri boyınsha bir neshe izertlewler júrgizilgen bolsa da, bul ele de hár qıylı usıllar menen ólsheniwi múmkin bolǵan ashıq taraw bolıp qalmaqta.<ref name=":1" /> Mısalı, informaciyalıq hám kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa qatnasıw, xalıq sanı, baylıq hám internetke kiriw múmkinshiligi proporciyası ashıq kodlı programmalıq támiynatqa qosılǵan úlesler menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.<ref name=":1" /> Genderlik kóp túrlilik komanda ónimdarlıǵın arttıratuǵını anıqlanǵan bolsa da, hayal-qızlar ashıq kodlı programmalıq támiynat joybarlarına úles qosqanda, olardıń jınısı anıqlanatuǵın jaǵdaylarda ele de kemsitiwlerge ushıraydı<ref name=":2">{{Cite book|last1=Bosu|first1=Amiangshu|last2=Sultana|first2=Kazi Zakia|chapter=Diversity and Inclusion in Open Source Software (OSS) Projects: Where do We Stand?|date=2019|title=2019 ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement (ESEM)|publisher=IEEE|pages=1–11|doi=10.1109/ESEM.2019.8870179|isbn=978-1-7281-2968-6}}</ref>. 2002-jılı xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tek 1.5% ǵana hayal-qızlar bolǵan, al texnologiya tarawındaǵı lawazımlardıń 28% in hayal-qızlar iyelegen, bul olardıń programmalıq támiynat tarawında tómen dárejede kórsetilgenin kórsetedi<ref name=":62">{{Cite journal|last1=Nafus|first1=Dawn|date=June 2012|title='Patches don't have gender': What is not open in open source software|pages=669–683|doi=10.1177/1461444811422887}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda hesh qanday aldınnan talaplar bolmasa da, bul genderlik kemsitiw úles qosıwshılardıń jınısqa itibar beriwdiń keregi joq hám kod qabıl etiw ushın tek kodtıń sapası ǵana esapqa alınıwı kerek degen ulıwma pikiri sebepli dawam etiwi múmkin, bul jámiyetke hayal-qızlardıń wákilligindegi sistemalı teńsizliklerdi sheshiwge tosqınlıq etedi<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bretthauer|first1=David|date=2001|title=Open Source Software: A History|doi=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBretthauer2001">Bretthauer, David (2001). [https://link.gale.com/apps/doc/A84594448/AONE?u=anon~ec73e203&sid=googleScholar&xid=c0f93b7e "Open Source Software: A History"]. ''Information Technology and Libraries''. '''21''' (1).</cite></ref>. Degen menen, 2005-jıldan 2021-jılǵa shekemgi dáwirde esaplanǵan xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynatqa hayal-qızlardıń qatnasıwınıń jaqınǵı kórsetkishi 9.8% ti quraydı, olardıń kópshiligi jaqında ǵana úles qosa baslaǵanlar, bul hayal-qızlardıń qatnasıwı ósip atırǵanın kórsetedi<ref>{{Cite journal|last1=Trinkenreich|first1=Bianca|last2=Wiese|first2=Igor|date=2022-10-31|title=Women's Participation in Open Source Software: A Survey of the Literature|pages=1–37|doi=10.1145/3510460}}</ref>. === Jigerlendiriw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetine úles qosıwdıń kóp jigerlendiriwleri (motivaciyaları) bar. Birinshi gezekte, bul [[Programmalastırıw|kod jazıw]] hám basqa da texnologiyaǵa baylanıslı qábiletler sıyaqlı kóp tárepleme kónlikpelerdi úyreniw hám ámelde qollanıw múmkinshiligi, sonıń menen birge qatnas hám birge islesiw sıyaqlı tiykarǵı kónlikpeler hám máseleni qadaǵalaw yamasa versiyanı basqarıw sıyaqlı texnologiyaǵa baylanıslı tarawlarda tabısqa erisiw ushın zárúr bolǵan ámeliy kónlikpelerdi de rawajlandırıw imkaniyatı. Klassta yamasa jumısta úyreniwdiń ornına, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıw arqalı úyreniw qatnasıwshılarǵa óz pátinde úyreniwge hám ózlerin qızıqtırǵan nárselerdi izertlewge múmkinshilik beredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosqanda, úles qosıwshı házirgi waqıttaǵı sanaat boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardı, texnologiyalardı hám tendenciyalardı úyreniwi múmkin, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat texnologiya tarawında barǵan sayın keń tarqalıp atırǵanlıqtan, kelesi úlken innovaciyaǵa úles qosıw múmkinshiligine de iye boladı. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa haqı tólenbesten úles qosıw jumıstan bosatılıw qáwpi joq ekenin ańlatadı, biraq abıroy tómenlewi múmkin. Ekinshi tárepten, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń úlken jigerlendiriwi (motivaciyası) — adamnıń jámiyetlik portfoliosın keńeytiwi menen alatuǵın abıroy.<ref name=":4" /> === Ayırmashılıqlar === Dáslep programmalastırıw hayal-qızlar kásibi sıpatında qabıl etilgen bolsa da, esaplaw tarawında ele de úlken ayırmashılıq saqlanıp qalmaqta<ref>{{Cite journal|last1=Albusays|first1=Khaled|last2=Bjorn|first2=Pernille|last3=Dabbish|first3=Laura|last4=Ford|first4=Denae|last5=Murphy-Hill|first5=Emerson|last6=Serebrenik|first6=Alexander|last7=Storey|first7=Margaret-Anne|date=April 2021|title=The Diversity Crisis in Software Development|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9354402|journal=IEEE Software|volume=38|issue=2|pages=19–25|doi=10.1109/MS.2020.3045817|issn=0740-7459}}</ref>. Sociallıq sáykeslik úlken táshwish bolıp qalmaqta, sebebi texnologiya tarawındaǵı hayal-qızlar kereksiz erkekler dıqqatın tartıw hám tınıshsızlandırıw yamasa texnologiya bilimlerinde hayal-qızlarǵa tán emes bolıw haqqında qáweterlenedi, bul bolsa isenimge úlken tásir etedi<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bretthauer|first1=David|date=2001|title=Open Source Software: A History|url=https://link.gale.com/apps/doc/A84594448/AONE?u=anon~ec73e203&sid=googleScholar&xid=c0f93b7e|journal=Information Technology and Libraries|volume=21|issue=1|doi=|issn=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBretthauer2001">Bretthauer, David (2001). [https://link.gale.com/apps/doc/A84594448/AONE?u=anon~ec73e203&sid=googleScholar&xid=c0f93b7e "Open Source Software: A History"]. ''Information Technology and Libraries''. '''21''' (1).</cite></ref>. Ayırım texnologiya qatnasıwshıları hayal-qızlardıń bul mádeniyatqa sıyısıwı múmkin emes ekenin ashıq aytadı, bul hayal-qızlardıń qáweterin hám olardıń texnologiya tarawındaǵı ornın jáne de arttıradı. Bunnan tısqarı, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat sıyaqlı ıqtıyarlı úles qosıw ortalıǵında da, hayal-qızlar hám erkekler ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda birdey ónimdarlıqtı kórsetkenine qaramastan, hayal-qızlar kóbinese joybarlardıń qol menen sınaw yamasa hújjetlestiriw sıyaqlı az texnikalıq táreplerin orınlawǵa májbúr boladı. Anıq kemsitiwshiliklerge pikir bildiriwdiń kóbirek waqıt alıwı, kodtı kóbirek tekseriw hám kodtı qabıllawdıń tómenirek dárejesi kiredi.<ref name=":2" /> Atap aytqanda, ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetinde hayal-qızlar jınıslıq mazmundaǵı ádepsiz sózlerdiń keń tarqalǵanın hám hayal-qızlardıń hayal-qız sıpatındaǵı sáykesligine ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshı sıpatındaǵı sáykesligine qaraǵanda kóbirek itibar beriletuǵının aytadı. Jınısqa itibar beriw kerek emes degen isenim sebepli kemsitiwshilikti saplastırıw qıyın, kópshilik úles qosıwshılar hayal-qızlarǵa ayrıqsha itibar qaratıwdı ádil emes dep esaplaydı hám tabıs kónlikpege baylanıslı bolıwı kerek dep esaplaydı, bul bolsa qosıp alıwǵa qaratılǵan hár qanday ózgerislerdiń aldın aladı.<ref name=":3" /> == Qabıl etiw hám qollanıw == === Tiykarǵı proektler === Ashıq kodlı programmalıq támiynat proektleri baǵdarlamashılar tarmaǵı tárepinen dúziledi hám saqlanadı, olar kóbinese ıqtıyarlı bolıwı múmkin, hám biypul hám de kommerciyalıq ónimlerde keń qollanıladı<ref name=":12">{{Cite book|title=Best practices for commercial use of open source software: business models, processes and tools for managing open source software|date=2020|publisher=BoD — Books on Demand|isbn=978-3-7386-1909-6|editor-last=Popp|edition=|series=Synomic Academy|location=Norderstedt}}</ref>. [[Unix]]: Unix — bul AT&T tárepinen jaratılǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, ol ashıq kodlı programmalıq támiynattıń aldın ala versiyası sıpatında baslandı, sebebi erkin hám ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası baǵdarlamashılar Unix kodısız operaciyalıq sistemalardı jaratıwǵa urınǵan waqıtta baslandı. Unix 1960-jıllarda, programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwınan burın hám ashıq kodlı programmalıq támiynat túsinigi zárúr bolmastan burın jaratılǵan, sonlıqtan ol haqıyqıy ashıq kodlı programmalıq támiynat proekti dep esaplanbaǵan. Ol 1980-jıllardıń ortasında kommerciyalastırılıwdan burın izertlew proekti retinde baslandı. Kommerciyalastırılıwdan burın, ol Erkin hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası tárepinen uslap turılǵan kóp ideallardı, sonıń ishinde global paydalanıwshılardıń oraylastırılmaǵan birge islesiwin, úziliksiz shıǵarılımlardı hám [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarsı jámiyetlik mádeniyattı óz ishine alǵan.<ref name=":55" /> BSD: Berkeley Software Distribution (BSD) — bul 1978-jılı [[Unix]] variatı sıpatında baslanǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, funkcionallıqtı arttırıw ushın Unix kodın Berkeley laboratoriyalarınıń kodı menen aralastırǵan. BSD funkcionallıqtı arttırıwǵa baǵdarlanǵanlıqtan, ol óziniń eń ullı innovaciyaların tiykarǵı Unix operaciyalıq sisteması menen ashıq túrde bólisetuǵın edi. Bul házirgi kúnde FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) tıń oraylıq ózgesheligi bolǵan erkin jámiyetlik kod bólisiwdiń mısalı bolıp tabıladı. 1980-jılları Unix kommerciyalastırılǵanda, [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattı]] qollap-quwatlamaytuǵın baǵdarlamashılar yamasa jámiyet aǵzaları BSD ge dıqqat awdara basladı hám onı Unix tiń kodın óz ishine almaytuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandırıwǵa urındı. BSD niń aqırǵı versiyası 1995-jılı shıǵarıldı.<ref name=":55" /> GNU: GNU — bul 1984-jılı Richard Stollman tárepinen jaratılǵan biypul operaciyalıq sistema bolıp, onıń atı "Gnu's Not Unix" (GNU Unix emes) degendi ańlatadı. Ideya [[Unix]] ke alternativ bolǵan, hár kim paydalana alatuǵın hám baǵdarlamashılarǵa kod penen erkin bólisiwge múmkinshilik beretuǵın operaciyalıq sistema jaratıw edi. Biraq, GNU dıń maqseti tek ǵana Unix ti almastırıw emes, al texnikalıq múmkinshilikleri kóbirek bolǵan joqarı dárejeli versiya jaratıw edi. Ol Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyasınıń filosofiyalıq isenimleri tolıq anıqlanbastan burın shıǵarılǵan edi. Kórnekli FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) baǵdarlamashısı Richard Stollman tárepinen jaratılǵanlıǵı sebepli, GNU FOSS aktivizminde úlken rol oynadı. GNU nıń eń úlken jetiskenlikleriniń biri — GNU General Public License yamasa GPL di jaratıw boldı, ol baǵdarlamashılarǵa nızamlı túrde bólisiw hám modifikaciyalaw múmkin bolǵan programmalıq támiynattı shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi.<ref name=":55" /> [[Linux]]: Linux — bul 1991-jılı Linus Torvalds tárepinen usınılǵan operaciyalıq sistema yadrosı. Linux kommerciyalıq operaciyalıq xızmet Minux tiń jaqsıraq versiyasın jaratıw ideyasınan kelip shıqqan. Ol sol waqıtta basqa xakerler islep atırǵan nárselerden pútkilley biypul hám oraysızlastırılǵan bolǵanı ushın túp-tiykarınan parıq qılatuǵın edi. Keyinirek, Linux GPL licenziyası boyınsha qoyıldı, bul adamlarǵa Linux penen pul tabıwǵa múmkinshilik berdi hám Linux ti FOSS jámiyetine alıp keldi.<ref name=":55" /> Apache: Apache 1995-jılı bir topar baǵdarlamashılardıń NCSA HTTPd kod bazasına narazılıǵı sebepli ózleriniń veb-serverin shıǵarıw boyınsha birge islesiwinen baslandı. Apache atı usı kod bazasına qollanılǵan bir neshe patchlar sebepli qollanılǵan. Shıqqanınan bir jıl ishinde ol dúnya júzi boyınsha jetekshi [[Web server|veb-server]] boldı. Tez arada Apache óz licenziyasın shıǵardı, bul úlken FOSS jámiyetinde kelispewshilikler payda etti, biraq sońında tabıslı boldı. Apache licenziyası ruqsat etilgen aǵzalarǵa derek kodqa tikkeley kiriwge múmkinshilik berdi, bul GNU hám Linux tıń usıllarınan ayrıqsha ózgeshelenedi.<ref name=":55" /> === Programmalıq támiynattan tısqarı qollanıwdıń keńeyiwi === Ashıq kod termini dáslep tek programmalıq támiynattıń derek kodına qollanılsa da, házir ol ashıq dereklik ekologiya sıyaqlı kóp basqa tarawlarǵa da qollanılmaqta, bul texnologiyalardı oraysızlastırıw háreketi bolıp, onı hárbir adam qollana aladı<ref name=":19">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| bet = Why Open Source Misses the Point of Free Software| avtor = Stallman| at = Richard| sáne = 2007 }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFStallman2007">Stallman, Richard (2007). [https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html "Why Open Source Misses the Point of Free Software"].</cite></ref><ref>{{Cite journal|last=Powers|first=Stephen M.|title=Open science, reproducibility, and transparency in ecology}}</ref>. Biraq, ol kóbinese basqa tarawlarǵa da nadurıs qollanıladı, olar hár qıylı hám básekilesiwshi principlerge iye bolıp, tek tolıq emes sáykes keledi<ref name=":3">{{Cite journal|last=Bretthauer|first=David|title=Open Source Software: A History}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBretthauer2001">Bretthauer, David (2001). [https://link.gale.com/apps/doc/A84594448/AONE?u=anon~ec73e203&sid=googleScholar&xid=c0f93b7e "Open Source Software: A History"]. ''Information Technology and Libraries''. '''21''' (1).</cite></ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń tiykarında jatqan usı principlerdi ashıq derek, ashıq mazmun hám ashıq birge islesiw sıyaqlı kóp basqa tarawlarda da tabıwǵa boladı<ref>{{Cite journal|last=Cheliotis|first=Giorgos| sáne =2009|title=From open source to open content: Organization, licensing and decision processes in open cultural production|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.dss.2009.02.006|journal=Decision Support Systems|volume=47|issue=3|pages=229–244|doi=10.1016/j.dss.2009.02.006|issn=0167-9236}}</ref><ref name="Open Collaboration">{{Cite journal|last=Levine|first=Sheen S.|date=2013-12-30|title=Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance|journal=Organization Science|volume=25|issue=5|pages=1414–1433|doi=10.1287/orsc.2013.0872|issn=1047-7039}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLevinePrietula2013">Levine, Sheen S.; Prietula, Michael J. (30 December 2013). "Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance". ''Organization Science''. '''25''' (5): 1414–1433. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1406.7541|1406.7541]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1287/orsc.2013.0872|10.1287/orsc.2013.0872]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1047-7039 1047-7039]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:6583883 6583883].</cite></ref>. Bul "mádeniyat" yamasa ideologiya principlerdiń hár túrli kún tártipleri, usıllar hám ústinliklerdiń bir waqıtta kirgiziliwin jeńillestiriw ushın ulıwma qollanıladı dep esaplaydı, bul kommerciyalıq kompaniyalarda ádette qollanılatuǵın oraylastırılǵan rawajlanıw modellerine qarama-qarsı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Raymond|first=Eric|date=2005|title=The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)|journal=First Monday|doi=10.5210/fm.v0i0.1472|issn=1396-0466}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRaymond2005">Raymond, Eric (2005). [[doi:10.5210/fm.v0i0.1472|"The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)"]]. ''First Monday''. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.5210/fm.v0i0.1472|10.5210/fm.v0i0.1472]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1396-0466 1396-0466].</cite></ref>. == Qádir-qımbatı == Kompaniyalardıń 90 procentten kóbisi ashıq kodlı programmalıq támiynattı ózleriniń menshikli programmalıq támiynatınıń komponenti sıpatında paydalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw, hátte bar bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattı jaqsılaw ushın ashıq kodlı proektler menen shuǵıllanıw haqqındaǵı sheshim ádette pragmatikalıq biznes sheshimi bolıp tabıladı. Menshikli programmalıq támiynat ashıq kodlı alternativa menen tikkeley básekileskende, izertlewler básekiniń jeke menshik ónimniń bahası hám sapasına tásiri haqqında qarama-qarsı nátiyjelerdi tapqan. On jıllar dawamında, ayırım kompaniyalar kárxana paydalanıwshıları ushın ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine xızmet kórsetiwdi ózleriniń biznes modeli etip alǵan. Bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimin basqaradı hám licenziyalaw yamasa paydalanıw ushın tólem alıwdıń ornına, jaqsılawlar, integraciya hám basqa xızmetler ushın haqı aladı. Ashıq kodlı komponentlerge tiykarlanǵan Xızmet sıpatındaǵı programmalıq támiynat (SaaS) ónimleri barǵan sayın keń tarqalmaqta. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ilimiy qollanıwlar ushın maqul kóriledi, sebebi ol ashıq aydınlıqtı arttıradı hám ilimiy nátiyjelerdi tekseriw hám qabıl etiwge járdem beredi.{{Sfn|Morin ''et al.''|2012|loc=Compatibility, Proliferation, Fragmentation, and Directionality}} == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ j5vwu6nddw38wv3kf6j5rkrz9cr9a3i 0 21287 266279 213276 2026-08-18T00:56:55Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266279 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+Úyde jalǵız |- | colspan="2" class="infobox-image logo" | <div class="infobox-caption">Kinoteatr afishası</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |'''Rejissyor''' | class="infobox-data" |Kris Kolambus |- style="display: none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Scenariy avtorı | class="infobox-data" |[[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Djon Xyuz]] |- !Prodyuser |[[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Djon Xyuz]] |- !'''Bas rollerde''' |[[Makoley Kalkin]] Djo Peshi Deniel Stern Djon Xyord Ketrin O'Xara |- !'''Operator''' |Xulio Makat |- !'''Montaj''' |Radja Gosnell |- !'''Muzıka''' |Djon Uilyams |- !'''Óndiriwshi kompaniyalar''' |20th Century Fox Hughes Entertainment |- !'''Tarqatıwshı''' |20th Century Fox |- !'''Shıǵarılǵan sáneler''' |1990-jıl 10-noyabr (aldınnan kórsetiw) 1990-jıl 16-noyabr (AQSH) |- !'''Dawamlılıǵı''' |103 minut |- !'''Mámleket''' |[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- !'''Til''' |[[Inglis tili]] |- !'''Byudjet''' |18 million dollar |- !'''Kassalıq jıynaǵı''' |476.7 million dollar |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''Úyde jalǵız''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Home Alone )'' ‒ 1990-jılı [[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Djon Xyuzdıń]] scenariyi boyınsha túsirilgen amerikalı komediya. Rejissyorı Kris Kolambus, scenariy avtorı hám prodyuseri Djon Xyuz. [[Úyde jalǵız (franshiza)|"Úyde jalǵız" franshizasınıń]] birinshi filmi bolıp, bas rolde [[Makoley Kalkin]] - Kevin MakKallister rolinde oynaydı. Ol segiz jasar bala, shańaraǵı [[Parij|Parijge]] Rojdestvo demalısına ketip, onı abaysızda úyde jalǵız qaldırıp ketkennen keyin, [[Chikago|Chikagodaǵı]] úyin eki urıdan qorǵaydı. Filmde jáne Djo Peshi, Deniel Stern, Djon Xyord hám Ketrin O'Xara sıyaqlı aktyorlar oynaǵan. [[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Xyuz]] "Úyde jalǵız" filminiń ideyasın demalısta dóretken, dáslep Warner Bros. kompaniyası filmdi qarjılandırıw hám tarqatıwdı jobalastırǵan edi. Biraq, Warner Bros. belgilengen byudjetten asıp ketkennen keyin óndiristi toqtattı. 20th Century Fox Xyuz benen ushırasıwlardan soń juwapkershilikti óz moynına aldı. Kolambus hám Kalkin aradan kóp ótpesten jumısqa alındı. Syomka 1990-jıldıń fevral ayınan may ayına shekem Illinoys shtatınıń hár túrli jerlerinde ótti. "Úyde jalǵız" filmi 1990-jıl 10-noyabrde 1000 kinoteatrda aldınnan kórsetildi hám 16-noyabrde [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHta]] úlken ekranlarǵa shıqtı. Dáslepki waqıtta filmge bolǵan pikirler hár qıylı bolǵanına qaramastan, keyingi jılları ulıwma unamlı baha berilip, onıń aktyorlar quramı, yumorı hám muzıkası maqtawǵa ılayıq dep tabıldı. "Úyde jalǵız" pútkil dúnya boyınsha 476.7 million dollar tabıs tawıp, 1990-jıldaǵı ekinshi eń kóp tabıs tapqan film boldı. Bul Kalkindi bala juldızǵa aylandırdı hám jigirma jıl dawamında eń kóp tabıs tapqan haqıyqıy waqıyalar tiykarındaǵı komediya bolıp qaldı. Ol eki [[Oscar|Oskar]] sıylıǵına hám eki [[Altın Globus|Altın globus]] sıylıǵına usınıldı. Sońınan "Úyde jalǵız" eń jaqsı rojdestvolıq filmlerdiń biri dep esaplandı. 2023-jılı "Úyde jalǵız" filmi Kongress kitapxanası tárepinen "mádeniy, tariyxıy yaki estetikalıq áhmiyetke iye" dep tanılıp, Milliy film reestrine saqlaw ushın tańlandı. 1992-jılı onıń dawamı [[Úyde jalǵız 2: Nyu-Yorkte joǵalǵan|"Úyde jalǵız 2: Nyu-Yorkte joǵalǵan"]] ekranǵa shıqtı. == Syujet == Makkallister shańaraǵı Rojdestvonı [[Parij|Parijde]] ótkeriwge tayarlanıp, saparǵa shıǵıwdan aldıńǵı kúni keshte Keyt hám Piterdiń Chikago qalasınıń shetindegi úyinde jıynaladı. Keyt hám Piterdiń eń kishi ulı Kevin óziniń jetilmegenligi sebepli ájaǵaları hám tuwısqanları tárepinen mazaq etiledi. Kevin úlken ájaǵası Bazz benen tóbelesip, shańaraq keshki awqatın buzadı, nátiyjede Keyt onı sharbaqqa jiberedi. Kevin anasın shańaraqtıń qalǵan aǵzalarınıń ózin qıynawına jol bergeni ushın ayıplaydı hám shańaraǵınıń joq bolıp ketiwin tileydi. Túnde kúshli samal elektr togın úzip taslaydı, oyatıwshı saatlar islemey qalıp, shańaraq uyqıdan kesh oyanadı. Asıǵıslıq penen hám áwpildep aeroportqa jetiw barısında Kevin tosınnan úyde qalıp ketedi. Kevin oyanǵanda úydiń bos ekenin hám shańaraq mashinalarınıń ele de garajda turǵanın kóredi, olardıń aeroportqa barıw ushın mashina ijaraǵa alǵanınan biyxabar edi. Óz tileginiń orınlanǵanın oylap, jańadan payda bolǵan erkinligine quwanadı. Keyinirek, Kevin óziniń ájayıp qońsısı "Ǵarrı" Marliden qorqadı, ol óz shańaraǵın óltirgen "Saus-Bend gúrek óltiriwshisi" laqabı menen atalǵan bir qatar jawızlıq islewshi dep gúman etiledi. Makkallisterlerdiń úyin tez arada "Íǵal qaraqshıları" Garri hám Marv ańlıy baslaydı, olar aymaqtaǵı basqa bos úylerge urlıq islep júrgen urılar jubı edi. Kevin olardı shańaraǵı ele úyde dep oylap, Makkallisterlerdiń úyin tonaw jobasın keyinge qaldırıwǵa májbúrleydi. Keyt ushıw barısında Kevinniń úyde qalıp ketkenin túsinedi, al Parijge kelgennen keyin shańaraq kelesi eki kún ishinde barlıq reyslerdiń tolı ekenin hám Chikagodaǵı úylerinde telefon baylanısınıń ele joq ekenin bilip aladı. Piter hám shańaraqtıń qalǵan aǵzaları onıń ájaǵası Robtıń Parijdegi kvartirasında qaladı, al Keyt aeroportta qaladı. Chikagoǵa ushatuǵın reys taba almay, Keyt bir jas jubaylar jubın ózi menen biletlerin almastırıwǵa kóndiredi. Aqır-aqıbetinde AQSHqa kelgende, ol sayaxatlawshı polka ansambliniń jetekshisi Gas Polinskiydi ushıratadı, ol Keytke Miluokige baratırıp, ózleriniń júk mashinasında Chikagoǵa birge barıwdı usınıs etedi. Rojdestvo keshesinde Garri hám Marv aqırı MakKallisterlerdiń úyinde tek Kevinniń jalǵız ózi ekenin túsinedi, al Kevin olardıń sol túni úyge urlıqqa kiriw jobaların talqılap atırǵanın esitip qaladı. Kevin shańaraǵın saǵına baslaydı hám jergilikli Ayaz atanı oynawshıdan olardı Rojdestvoǵa qaytarıp ákeliwin soraydı. Ol shirkewge barıp, xordıń ónerin tamashalaydı hám aqırı Marli menen jáne ushırasadı, ol Marli haqqındaǵı gáp-sózlerdiń jalǵan ekenin dálilleydi. Marli xorda óziniń aqlıǵın kórsetedi hám onıń óziniń uzaqlasqan ulınıń qızı ekenin, sonlıqtan onı hesh kórmegenin aytadı. Kevin Marlige ulı menen jarasıwdı usınıs etedi. Kevin úyine qaytıp keledi hám úydi óz qolı menen islengen duzaqlar menen ornatadı. Garri hám Marv úyge kiredi, duzaqlarǵa túsedi hám hár túrli jaraqatlar aladı. Kevin policiyaǵa qońıraw etedi hám eki urını burın urlıqqa kirgen bos qońsı úyge aldap kirgizedi. Garri hám Marv Kevindi qolǵa túsirip, ósh alıwǵa tayarlanadı, biraq Marli aralasıp, olardı qar gúregi menen esinen ayıradı. Policiya kelip, Garri hám Marvtı qamaqqa aladı, sebebi olar urlıqqa kirgen barlıq úylerdi suw basqan ádeti arqalı anıqlaǵan edi. Rojdestvo kúni Kevin dáslep shańaraǵınıń ele joq ekenin kórip kewli qaladı. Biraq, Keyt úyge keledi hám olar jarasadı. Shańaraqtıń qalǵan aǵzaları Parijde Chikagoǵa tuwrı reys kútip, sońınan qaytıp keledi. Kevin Garri hám Marv penen bolǵan ushırasıwı haqqında úndemeydi, biraq Piter Garriydiń túsip qalǵan altın tisin tawıp aladı. Keyin Kevin Marlidiń óz ulı, kelini hám aqlıǵı menen qayta ushırasqanın quwanısh penen baqlaydı. == Roller dizimi: == * [[Makoley Kalkin]] - Kevin rolinde, zıyanlı oylap tabıwlardı dóretiwge qızıqqan segiz jaslı bala * Djo Peschi - Garri rolinde, Marv penen birge MakKallisterlerdiń úyin baǵdarǵa alǵan urı * Deniel Stern - Marv rolinde, Garri menen birge MakKallisterlerdiń úyin baǵdarǵa alǵan urı rolinde * Djon Xerd - Piter rolinde, Kevinniń ákesi * Roberts Blossom - Ǵarrı Marli rolinde, Kevinniń qońsı ǵarrısı * Ketrin O'Xara - Keyt rolinde, Kevinniń anası * Andjela Getals - Linni rolinde, Kevinniń úlken qarındası * Devin Ratrey - Bazz rolinde, Kevindi bárqulla qıyınshılıqqa ushıratatuǵın úlken ájaǵası * Djerri Bemman - Frenk aǵa rolinde, Piterdiń qopal, qatal, tártipsiz, sıqmar hám ózimshil úlken ájaǵası hám Kevinniń aǵası * Xillari Vulf - Megan rolinde, Kevinniń eń úlken ájapası * Djon Kendi - Gas Polinski rolinde, Keytke járdem beretuǵın kewli keń polka muzıkantı * Larri Xenkin - Oficer Balzak rolinde * Maykl S. Maronna - Djeff rolinde, Kevinniń úlken ájaǵası * Kristin Minter - Xizer rolinde, Kevinniń eń úlken ájapası * Dayana Kampeanu - Sondra rolinde, Kevinniń úlken ájapası * Djedidia Koen - Rod rolinde, Kevinniń úlken ájaǵası hám Frenk aǵa hám Lesli jeńge menen jasaytuǵın Robtıń úlken ulı * Kiran Kalkin - Fuller rolinde, Kevinniń eń kishi ájaǵası * Senta Mozes - Treysi rolinde, Kevinniń úlken ájapası * Anna Slotki - Bruk rolinde, Kevinniń kishi ájapası * Terri Snell - Lesli jeńge rolinde, Frenk aǵanıń hayalı hám Kevinniń jeńgesi * Djeffri Uayzman - Mitch Merfi rolinde, MakKallisterlerdiń segiz jaslı qońsısı, Xizer onı sanaw waqtında Kevin dep qátelesedi * Rey Toler - Rob aǵa rolinde, Kevinniń aǵası, Piter hám Frenk aǵanıń inisi, Xizer, Rod hám Steffannıń ákesi * Virdjiniya Smit - Djordjett rolinde, Kevinniń jeńgesi, Rob aǵanıń hayalı, Xizer, Rod hám Steffannıń anası * Mett Dogerti - Steffan rolinde, Kevinniń úlken ájaǵası hám Rob penen Djordjettiń ulı * Ralf Fudi - Gangster #1 (Djonni) rolinde, "Pás perishteler" filmindegi qaharman * Maykl Guido - Gangster #2 (Sneyks) rolinde, "Pás perishteler" filmindegi qaharman * Billi Byord - Aeroporttaǵı hayal (Ayrin) rolinde, Keytke Dallasqa bilet satqan * Bill Ervin - Aeroporttaǵı erkek (Ed) rolinde, Ayrinniń kúyewi, bilet satıwǵa qarsı bolsa da kelisim bergen * Djerri Beker - Oficer #1 rolinde * Alan Uaylder - Skrenton bilet agenti rolinde * Xoup Devis - Francuz bilet agenti rolinde * Kennet Xadson Kempbell - Kevin ushırasqan Santa Klaus kiyimin kiygen adam rolinde * Djim Ortlib - Dárixanashı Gerb rolin atqaradı Amerika Kino Institutınan alınǵan<ref>{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE| bet = Home Alone| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-noyabr }}</ref>. == Óndiris == === Rawajlandırıw === Scenarist hám prodyuser [[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Djon Xyuz]] dem alısqa ketip baratırǵanda "Úyde jalǵız" filminiń ideyasın oylap tapqan. Ol bılay degen: "Men dem alısqa ketip baratır edim hám umıtqım kelmeytuǵın barlıq nárselerdiń dizimin dúzip atır edim. Men: "Balalarımdı umıtıp ketpegenim jaqsı bolar edi", dep oyladım. Soń: "Eger men 10 jasar ulımdı úyde qaldırıp ketsem ne isleydi?", dep oyladım". Xyuz scenariyge aylanǵan segiz betlik jazba jazǵan. Balalardıń tábiyǵıy túrde eń qattı qorqatuǵın nársesi qaraqshılar dep elesletip, Xyuz bul aspektti film syujetine de kirgizgen<ref name="conception">{{Jurnal deregi}}</ref>. Dáslebinde Warner Bros. tárepinen qarjılandırılıwı hám tarqatılıwı kerek edi. Xyuz filmdi sol dáwirdegi kópshilik kórkem filmlerdiń islep shıǵarıw byudjetinen ájeptáwir az, 10 million dollardan kemge túsire alatuǵının wáde etken. Film bul summadan asıp ketiwi múmkin dep qáweterlenip, Xyuz Warner iykemsiz bolıp shıqsa, olardıń joybardı qarjılandıra alama-joq pa dep kóriw ushın islep shıǵarıw baslanıwınan aldın 20th Century Fox penen jasırın túrde ushırasqan. Atqarıwshı prodyuser Skott Rozenfeldtiń aytıwınsha, scenariydiń bir versiyası Fox-qa "jasırın túrde" jetkizilgen, bul ádette joybar aylanısqa túskenshe Fox-tıń onı kóriwine tosqınlıq etetuǵın nızam sheklewlerin aylanıp ótken. Islep shıǵarıwdıń basında byudjet 14,7 million dollarǵa jetken. Warner onı 1,2 million dollarǵa qısqartıwdı talap etken; prodyuserler byudjetti bunnan bılay qısqartıp bolmaytuǵının dálilleytuǵın memorandum menen juwap bergen. Warner kónbegen soń, erteńine islep shıǵarıwdı toqtatqan, biraq Fox Xyuzdiń usınısın qabıl etkennen keyin ol tez arada qayta baslanǵan. Aqırǵı byudjet 18 million dollarǵa jetken<ref name="The Movies that Made Us">{{Cite news|last=Bucklow|first=Andrew|url=https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f|title=''Home Alone'' secrets revealed in Netflix show 'The Movies That Made Us'| sáne =December 4, 2019|newspaper=[[news.com.au]]|access-date=December 4, 2019}}</ref>. Xyuz Patrik Rid Djonsonnan rejissyor bolıwın soraǵan, biraq ol "Kosmos basqınshıları" (1990) filmin rejissyorlewge kelisim dúzgen edi<ref>{{Cite book|title=John Hughes: A Life in Film|year=2015|url=https://archive.org/details/johnhugheslifein0000hone|publisher=Race Point Publishing}}</ref>. Ol Kris Kolumbusqa júzlengen, ol "Milliy lampanıń Rojdestvolıq dem alısı" (1989) filmin túsiriw baslanıwınan aldın bas roldegi aktyor Chevi Cheyz benen bolǵan jeke qarım-qatnasınıń buzılıwı sebepli taslap ketken edi, Kolumbus onıń ózine "kir juwıp taslaǵanday" qarım-qatnasta bolǵanın aytqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2015/Home-Alone/| bet = Holy Cow, Home Alone Is 25!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200406032958/https://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2015/Home-Alone/| arxivsáne = 2020-jıl 6-aprel | sáne = 2015-jıl 10-noyabr | baspaxana = Chicago Magazine| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Xyuz oǵan "Úyde jalǵız" hám "Tasqa jet" (1998) filmleriniń scenariylerin bergen; Kolumbus "Úyde jalǵız" filmine rejissyor bolıwdı tańlaǵan, sebebi onı kúlkilirek dep tapqan hám Rojdestvolıq teması unaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.vulture.com/2015/11/columbus-directed-home-alone-because-chevy-chase.html| bet = Chris Columbus Directed Home Alone Instead of Christmas Vacation Because He Met Chevy Chase| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191219083024/https://www.vulture.com/2015/11/columbus-directed-home-alone-because-chevy-chase.html| arxivsáne = 2019-jıl 19-dekabr | avtor = Madison III| at = Ira| sáne = 2015-jıl 10-noyabr | jumıs = Vulture| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-iyun }}</ref>. Kolumbus scenariydiń atı atalmaǵan qayta jazılıwın ámelge asırǵan; onıń qosqan úlesleriniń arasında áńgimege anaǵurlım orınlı qabat, sonday-aq anaǵurlım emocional, baxıtlı aqırı beriw ushın ol jaratqan Ǵarrı Marli qaharmanı bar<ref>{{Cite book|title=John Hughes: A Life in Film| sáne =March 25, 2015|publisher=RacePoint Publishing}}</ref>. === Kasting === [[Fayl:Macaulay_Culkin_1991_B.jpg|nobaý|206x206 nükte|[[Makoley Kalkin]] (1991-jılı túsirilgen súwrette) filmniń bas roldegi jas juldızı bolǵan.]] Xyuz Kolumbusqa "Bak aǵa" (1989) filmin túsiriw tájiriybesi sebepli Kevin roline [[Makoley Kalkin|Makoley Kalkindi]] alıwdı usındı. Kolumbus bul rol ushın 200 den aslam aktyor menen ushırastı, óytkeni bunı óziniń "rejissyorlıq juwapkershiligim" dep esapladı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| bet = 24 Things You Probably Didn't Know About "Home Alone"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190614162658/https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| arxivsáne = 2019-jıl 14-iyun | avtor = Pous| at = Terri| sáne = 2016-jıl 4-dekabr | jumıs = BuzzFeed| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-aprel }}</ref>. Djon Mulanige balalar sketch-komediya toparında kózge túskennen soń Kevin roline kastingke qatnasıw usınıldı, biraq ata-anası bul imkaniyattan bas tarttı. Aqırında Kolumbus Kalkin menen ushırasıp, onıń durıs tańlaw ekenine isendi.<ref name="EW2016" /> Robert De Niro hám Djon Lovic Garri rolinen bas tartqannan soń, Djo Peshi bul roldi qabıl etti. Frenk aǵa roli Kelsi Gremmer ushın jazılǵan edi, biraq ol bos emes bolǵanlıqtan, rol Djerri Bemmanǵa berildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.looper.com/33705/cast-home-alone-today/| bet = Where the cast of Home Alone is today| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200221155549/https://www.looper.com/33705/cast-home-alone-today/| arxivsáne = 2020-jıl 21-fevral | avtor = Moore| at = Trent| sáne = 2017-jıl 22-iyul | jumıs = Looper.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-fevral }}</ref>. "Deniel Stern Marv roline tańlanǵan edi, biraq túsiriw baslanıwınan aldın oǵan islep shıǵarıw kestesi altı hápteden segiz háptege uzaytılǵanı aytılǵan. Ol uzaytılǵan keste ushın kóbirek tólenbeytuǵınlıǵı sebepli joybardan shıǵıp ketken. Deniel Robak onıń ornına jallanǵan, biraq eki kúnlik repeticiyadan keyin Kolumbus onıń Peschi menen ximiyası jetkilikli emes dep oylap, Sterndi qaytarıp alǵan. Robak keyin islep shıǵarıwdan bosatılǵanına renjigenin aytqanı menen, endi bul tájiriybeni "áhmiyetsiz kishkene nárse" dep esaplaytuǵının aytqan<ref>{{Web deregi | url = https://mediamikes.com/2010/06/interview-with-daniel-roebuck/| bet = Interview with Daniel Roebuck| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204183429/https://mediamikes.com/2010/06/interview-with-daniel-roebuck/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | avtor = Gencarelli| at = Mike| sáne = 2010-jıl 9-iyun | jumıs = MediaMikes| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Kris Farli Santa Klaus eliklewshi adamnıń roline tıńlawdan ótken, biraq ol Kolumbustı tásirlendire almaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/home-alone-interview-macaulay-culkin-b1721771.html| bet = An oral history of Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210820210216/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/home-alone-interview-macaulay-culkin-b1721771.html| arxivsáne = 2021-jıl 20-avgust | sáne = 2020-jıl 20-noyabr | jumıs = [[Independent.co.uk]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-avgust }}</ref>. Djon Kendi óz saxnaların túsiriw ushın tek bir kúnge bos bolǵan, bul 23 saattı alǵan. Ol filmdi Xyuzǵa jaqsılıq retinde iske asırǵanı ushın oǵan tek 414 dollar tólengen. Onıń ornına ol Xyuzdıń scenariyden tısqarı ketiwge ruqsat etken jalǵız aktyorı bolǵan; Kolumbustıń aytıwınsha, onıń barlıq dialogları improvizaciyalanǵan<ref name="The Movies that Made Us">{{Cite news|last=Bucklow|first=Andrew|url=https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f|title=''Home Alone'' secrets revealed in Netflix show 'The Movies That Made Us'| sáne =December 4, 2019|newspaper=[[news.com.au]]|access-date=December 4, 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBucklow2019">Bucklow, Andrew (December 4, 2019). [https://web.archive.org/web/20200212233609/https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f "''Home Alone'' secrets revealed in Netflix show 'The Movies That Made Us'"]. ''[[news.com.au]]''. Archived from [https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f the original] on February 12, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 4,</span> 2019</span>.</cite></ref>. === Syomka barısı === [[Fayl:Home_Alone_House.jpg|alt=|oñğa|nobaý|Illinoys shtatınıń Uinnetka qalasındaǵı "Úyde jalǵız" úy.]] Tiykarǵı syomka 1990-jıldıń 14-fevralınan 1990-jıldıń 8-mayına deyin 83 kún dawamında 18,3 million dollar byudjet penen ótken<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography| bet = Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230425030032/https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography| arxivsáne = 2023-jıl 25-aprel | baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel }}</ref>. Úydiń sırtqı kórinisleri Illinoys shtatınıń Uinnetka qalasınıń Arqa tárepindegi awılındaǵı 671 Linkoln avenyusında jaylasqan úsh qabatlı jeke úyde túsirilgen<ref name="sold2012">{{Web deregi | url = http://www.chicagonow.com/getting-real/2012/03/home-alone-house-sells-for-1-585-million/| bet = ''Home Alone'' House Sells For $1.585 Million| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120310170239/http://www.chicagonow.com/getting-real/2012/03/home-alone-house-sells-for-1-585-million/| arxivsáne = 2012-jıl 10-mart | avtor = Lucido| at = Gary| sáne = 2012-jıl 9-mart | jumıs = Chicago Tribune| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-mart }}</ref>, Xyuzdıń aldınǵı filmleriniń kóbi de basqa úyde túsirilgen<ref>{{Web deregi | url = http://movie-locations.com/movies/h/Home-Alone.php| bet = Home Alone filming locations| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190522193126/http://movie-locations.com/movies/h/Home-Alone.php| arxivsáne = 2019-jıl 22-may | baspaxana = movie-locations.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-iyun }}</ref>. Filmge kirgen úyde túsirilgen ishki kórinisler tek tiykarǵı basqısh, shatır hám birinshi qabattıń kóp bólegi bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.movielocationsguide.com/Home_Alone_2:_Lost_in_New_York/filming_locations| bet = Home Alone 2: Lost in New York Filming Locations| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141117153723/http://www.movielocationsguide.com/Home_Alone_2:_Lost_in_New_York/filming_locations| arxivsáne = 2014-jıl 17-noyabr | baspaxana = movielocationsguide.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 15-iyun }}</ref>, al úydegi barlıq basqa ishki kórinisler ásbap-úskeneler hám syomka toparı ushın kóbirek orın beriw ushın dawıs pavilonında qaytalanǵan. Bul dekoraciyalar sol waqıtta paydalanılmaytuǵın Nyu Trir joqarı mektebiniń batıs kampusınıń sport zalında qurılǵan, burın Xyuz tárepinen "Bak aǵa" hám "Ferris Byullerdiń dem alıs kúni" ushın paydalanılǵan jerde islep shıǵarıw kompaniyası óz keńselerin ornatqan edi. 671 Linkoln avenyu keyinnen turistlerdiń dıqqat orayına aylanǵan. Artqı baǵdaǵı aǵash úy film ushın arnawlı qurılǵan hám túsiriw juwmaqlanǵannan keyin buzıp taslandı. "Kevin Uinnetkadaǵı Xabbard Vuds parkında Marli menen ushırasıwınan qashıp ketedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.chicagotribune.com/suburbs/winnetka/ct-wtk-home-alone-gazebo-demolition-tl-0910-20150908-story.html| bet = Winnetka's 'Home Alone' gazebo faces demolition crew| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200327024837/https://www.chicagotribune.com/suburbs/winnetka/ct-wtk-home-alone-gazebo-demolition-tl-0910-20150908-story.html| arxivsáne = 2020-jıl 27-mart | avtor = O'Shea| at = Bridget| sáne = 2015-jıl 8-sentyabr | baspaxana = The Chicago Tribune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-dekabr }}</ref>. Oǵan qosımsha, Kevinniń qońsısınıń suw basqan podvalında júzetuǵın kórinisi joqarıda aytılǵan Nyu Trir joqarı mektebiniń bos basseynde, al American Airlines DC-10 birinshi klass kabinasınıń ishki kórinisleri basketbol maydanshalarında túsirilgen. Shirkewdiń sırtqı kórinisleri Illinoys shtatınıń Uilmett qalasındaǵı Triniti Birlesken Metodist Shirkewinde, al ishki kórinisleri Illinoys shtatınıń Ouk Park qalasındaǵı Greys Episkopal Shirkewinde túsirilgen. Túsiriw sonday-aq O'Xare xalıqaralıq aeroportında on altı saatlıq tórt kún dawamında bolǵan, ol ózi hám [[Parij|Parijdegi]] Orli aeroportı ushın xızmet etken. Djon Kendi filmdegi kameo kórinisin bir kún dawamında Meygs Fildte túsirgen<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography| bet = Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230425030032/https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography| arxivsáne = 2023-jıl 25-aprel | baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography "Home Alone"]. American Film Institute. [https://web.archive.org/web/20230425030032/https://catalog.afi.com/Film/58544-HOME-ALONE?cxt=filmography Archived] from the original on April 25, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 20,</span> 2023</span>.</cite></ref>. "Kino ishindegi kino" ushın, "Kir júzli perishteler" (onıń ataması 1938-jılǵı "Kir betli perishteler" kriminal filmin parodiyalaydı), syomka tiykarǵı túsiriwdiń rásmiy baslanıwınan aldın aqırǵı "sınaq kúni"nde tek bir kúndi alǵan. Filmniń haqıyqıy 1940-jıllar gangsterlik filmi bolǵanday illyuziya jaratıw ushın, kórinis aq-qara negativ plyonkaǵa túsirilgen hám Djonnidiń kabinetinde sol dáwirge tiyisli rekvizitler bolǵan. Filmniń kóp bólegi sıyaqlı, kórinislerdiń kópshiligi jurnalist Darrin Kingtiń aytıwınsha, "háreketti bala qabıllaǵanday" etip kórsetetuǵın tómen, keń burshaqlar menen túsirilgen. Dáslebinde Ralf Fudi Jılan, al Maykl Guido Djonnidi oynawı kerek edi, biraq Fudi jaqında dize almastırıw operaciyasın basınan ótkergenlikten, Jılan dize búgip jıǵılatuǵın ólim kórinisin isley almaǵanlıqtan, roller almastırılǵan. Kinematografist Xulio Makat Peschi menen Kalkinge qaraǵanda islesiw qıyınıraq bolǵanın eslegen. Úlken jastaǵı aktyor ayırım dialoglar onıń aktyorlıq sheberligine say emes dep isengen. Ol sonday-aq erte shaqırıw waqıtlarına narazı bolǵan, sebebi olar oǵan ádette isleytuǵın toǵız tesik golf oynawdan baslawǵa tosqınlıq etken. Bir kúni ol bul haqqında shaǵım etiw ushın rejissyor járdemshisiniń jaǵasınan alǵannan keyin, kúndelikli shaqırıw waqıtları onıń golf oyınlarına sáykes keliwi ushın tańǵı saat 7 den 9 ǵa kóshirilgen<ref name="The Movies that Made Us">{{Cite news|last=Bucklow|first=Andrew|url=https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f|title=''Home Alone'' secrets revealed in Netflix show 'The Movies That Made Us'| sáne =December 4, 2019|newspaper=[[news.com.au]]|access-date=December 4, 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBucklow2019">Bucklow, Andrew (December 4, 2019). [https://web.archive.org/web/20200212233609/https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f "''Home Alone'' secrets revealed in Netflix show 'The Movies That Made Us'"]. ''[[news.com.au]]''. Archived from [https://www.news.com.au/entertainment/movies/home-alone-secrets-revealed-in-netflix-show-the-movies-that-made-us/news-story/7dd4896680c9c157e18b7f4e264c418f the original] on February 12, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 4,</span> 2019</span>.</cite></ref>. <ref>{{Cite news|last=Reilly|first=Tim|url=https://www.golf.com/news/2019/12/02/joe-pesci-demanded-call-time-change-to-play-golf-while-filming-home-alone/|title=Joe Pesci demanded call time change to play golf while filming Home Alone|date=December 2, 2019|newspaper=[[Golf (magazine)|Golf]]|access-date=December 4, 2019}}</ref> Kesteniń ekinshi shetinde, syomka toparınıń kóp túngi kórinislerdi túsiriwge waqıtı sheklengen edi, sebebi Kalkin jası sebepli keshki saat 10 nan keyin isley almaytuǵın edi. "Peshi 2022-jılı People jurnalına bergen intervyusında Kalkin menen islesiw haqqında bılay degen: "Men dinamikanı saqlap qalıw ushın onıń menen bolǵan óz-ara qatnasıqlarımdı bilip turıp shekledim" hám "dushpanlıq qatnasıqlarınıń pákligin saqlap qalıw" ushın "ekranda biziń qanday da bir dárejede dos ekenimizdi kórsetip qoymawǵa" itibar berdim. Syomka maydanında Peshi hám Stern ekewi de ǵarǵıs aytıwda qıyınshılıq kórgen, bul Kalkin de maydanshada bolǵanı ushın Peshidiń ashıwın keltirgen. Haqıyqatında, filmge kirgen jalǵız ǵarǵıs sózleri "shit" bolǵan, onı Deniel Stern ayaq kiyimi úy haywanlarınıń esiginen túsip ketkende bayqamay aytıp qoyǵan, hám "hell" bolǵan, onı Kevinniń qaqpanlarınan ótkennen keyin óz personajları bir-birine jolıqqannan keyin Peshi hám Stern ekewi de hám "Kir júzli perishteler" filminde Djonni Jılan qaharmanına aytqan<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.buzzfeed.com/amysno/17-things-you-didnt-know-about-home-alone-gk57| bet = 17 Things You Didn't Know About "Home Alone"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200406160808/https://www.buzzfeed.com/amysno/17-things-you-didnt-know-about-home-alone-gk57| arxivsáne = 2020-jıl 6-aprel | avtor = Snopek| at = Amy| sáne = 2013-jıl 15-noyabr | baspaxana = BuzzFeed| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-aprel }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| bet = 24 Things You Probably Didn't Know About "Home Alone"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190614162658/https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| arxivsáne = 2019-jıl 14-iyun | avtor = Pous| at = Terri| sáne = 2016-jıl 4-dekabr | jumıs = BuzzFeed| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPous2016">Pous, Terri (December 4, 2016). [https://web.archive.org/web/20190614162658/https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent "24 Things You Probably Didn't Know About "Home Alone""]. ''BuzzFeed''. Archived from [https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent the original] on June 14, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 5,</span> 2018</span>.</cite></ref>. Peshidiń "multfilm ǵarǵawı" yamasa qorqınıshlı mánisiz sózleri Looney Tunes personajı Yosemit Sem menen salıstırıwlarǵa sebep bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cbc.ca/archives/where-joe-pesci-saw-a-connection-between-looney-tunes-and-home-alone-1.4940775| bet = Where Joe Pesci saw a connection between Looney Tunes and Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181211185216/https://www.cbc.ca/archives/where-joe-pesci-saw-a-connection-between-looney-tunes-and-home-alone-1.4940775| arxivsáne = 2018-jıl 11-dekabr | sáne = 2019-jıl 11-dekabr | baspaxana = cbc.ca}}</ref>. Filmniń tryukleri de túsiriw waqtında syomka toparı ushın qıyınshılıq tuwdırǵan. Kolumbus bılay degen: "Tryukshılar bul tryuklerdiń birin iske asırǵan sayın bul kúlkili emes edi. Biz onı kórer edik hám men jigitlerdiń tiri qalıwın tiler edim."<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/home-alone-stunts-traps-injuries-joe-pesci-harry-marv-kevin-mccaulay-kulkin-chris-columbus-stunts-a7502116.html|title=Home Alone director on doing those stunts: 'It wasn't funny, we'd just pray the guys were alive'|newspaper=The Independent| sáne =December 30, 2016|access-date=December 20, 2020}}</ref> Tryukler baslanǵısh qáwipsizlik belbewleri menen tayarlanǵan, biraq olardıń kamerada kórinip qalıwı sebepli, filmniń aqırǵı tryukleri olarsız orınlanǵan<ref name="EW2016" /> Troy Braun hám Leon Delani sáykesinshe Peshi hám Stern ushın tryukshı bolǵan.<ref name="stunt" /> Garri Kevinniń barmaǵın tislep úzip almaqshı bolǵan kórinistiń repeticiyalarınıń birinde Peshi hám Kalkinniń arasında jaraqat alǵan jaǵday júz bergen; Kalkinde ele de tırtıq bar.<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| bet = 24 Things You Probably Didn't Know About "Home Alone"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190614162658/https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent| arxivsáne = 2019-jıl 14-iyun | avtor = Pous| at = Terri| sáne = 2016-jıl 4-dekabr | jumıs = BuzzFeed| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPous2016">Pous, Terri (December 4, 2016). [https://web.archive.org/web/20190614162658/https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent "24 Things You Probably Didn't Know About "Home Alone""]. ''BuzzFeed''. Archived from [https://www.buzzfeed.com/terripous/youre-what-the-french-like-to-call-les-incompetent the original] on June 14, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 5,</span> 2018</span>.</cite></ref>. Sternniń betinde júretuǵın tarantul haqıyqıy bolǵan<ref name="stunt">{{Web deregi | url = https://slate.com/culture/2015/11/home-alone-hit-theaters-25-years-ago-heres-how-they-filmed-its-bonkers-finale.html| bet = Home Alone Hit Theaters 25 Years Ago. Here's How They Filmed Its Bonkers Finale.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190311114145/https://slate.com/culture/2015/11/home-alone-hit-theaters-25-years-ago-heres-how-they-filmed-its-bonkers-finale.html| arxivsáne = 2019-jıl 11-mart | sáne = 2015-jıl 16-noyabr | jumıs = slate.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 20-dekabr }}</ref>. Treysidi oynaǵan Senta Mozes 2020-jılı túsiriw eń qıyın kórinislerdiń biri shańaraqtıń óz reyslerine jetisiw ushın O'Xare xalıqaralıq aeroportı arqalı juwırıwı bolǵanın eslegen. Uzaqqa sozılmasa da, onı túsiriw bir neshe kúndi talap etken. "Mıńlaǵan ekstralar bar edi, hámmemizdiń American Airlines terminalı arqalı tolıq tezlikte juwırǵanımızda qáwipte bolmawımız ushın barlıǵı sheberlik penen xoreografiyalanǵan edi", - dep ayttı ol The Hollywood Reporter jurnalına. "Hám biz tolıq tezlikte juwırdı. Geyde biz bir-birimizge soǵılısıp keter edik, avtomagistraldaǵı kóp mashinalı avariya sıyaqlı, hám kúlip jiberer edik ... Kóp dekoraciyalar hám apattıń azǵana qalıp ketken waqıyaları bar edi, biraq meniń biliwimshe, heshkim jaraqat almadı."<ref name="THR 30th anniversary article">{{Cite news|last1=Parker|first1=Ryan|title='Home Alone' at 30: Actress Recalls Disgusting Pizza, Sprinting Through O'Hare and Pesci's Annoying Gold Tooth|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/home-alone-at-30-actress-recalls-disgusting-pizza-sprinting-through-ohare-and-pescis-annoying-gold-tooth|magazine=[[The Hollywood Reporter]]| sáne =November 16, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> == Muzıka == Kolumbus dáslep filmge Bryus Brotonnıń muzıka jazıwın qálegen hám dáslepki plakatlarda ol kompozitor sıpatında kórsetilgen. Biraq, Broton "The Rescuers Down Under" (1990) filmi menen bánt bolǵan hám ol aqırǵı minutta bas tartıwǵa májbúr bolǵan. Keyin Kolumbus Stiven Spilberg penen baylanısqa shıǵıwǵa eristi, ol oǵan aqırǵı muzıkanı jazıw ushın Djon Uilyams penen baylanısıwǵa járdem bergen<ref name="EW2016" /> "O Holy Night" hám "Qońırawlar karoli" sıyaqlı dástúrli rojdestvolıq qosıqlar, sonday-aq filmniń "Somewhere in My Memory" atlı baslı muzıkası filmde keńnen qollanılǵan. Saundtrek Sony Classical Records tárepinen 1990-jıldıń 4-dekabr kúni kassetada,<ref>{{Web deregi | url = https://www.amazon.com/Home-Alone-Originl-Soundtrack-Various/dp/B0000027BS/| bet = Home Alone-Original Soundtrack| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150202083813/https://www.amazon.com/Home-Alone-Originl-Soundtrack-Various/dp/B0000027BS/| arxivsáne = 2015-jıl 2-fevral | jumıs = Amazon| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-aprel }}</ref>. al 2015-jıl 27-mayda CD diskte shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.amazon.com/Home-Alone-Original-Picture-Soundtrack/dp/B0000027BR| bet = Home Alone: Original Motion Picture Soundtrack| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180726154742/https://www.amazon.com/Home-Alone-Original-Picture-Soundtrack/dp/B0000027BR| arxivsáne = 2018-jıl 26-iyul | jumıs = Amazon| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-aprel }}</ref>. == Shıǵarılıwı == === Kinoteatrlarda === "Úyde jalǵız" 1990-jılı 10-noyabrde 1000 ǵa shamalas kinoteatr ushın aldınnan kóriw kórsetiwin ótkergen. Aldınnan kórsetіliw tabıslı boldı, aldın ala kóriw auditoriyasınıń 5% i keyingi háptedegi rásmiy shıǵarılıwı ushın qaytıp kelgen. Dáslebinde Raxmet aytıw bayramında shıǵarılıwı rejelestirilgen edi, onıń ashılıw sánesi "Three Men and a Little Lady" menen tikkeley básekilesiwden qashıw ushın aldınǵa jılıstırıldı<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/12/10/movies/how-a-9-year-old-boy-rode-a-dark-horse-to-success.html|title=How a 9-Year-Old Boy Rode A Dark Horse to Success}}</ref>. Ol 1990-jıldı 16-noyabrde prokatqa shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.the-numbers.com/movie/Home-Alone#tab=summary| bet = Home Alone (1990)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200405092005/https://www.the-numbers.com/movie/Home-Alone#tab=summary| arxivsáne = 2020-jıl 5-aprel | baspaxana = The Numbers| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>. === Úy videosı === "Úyde jalǵız" birinshi ret Fox Video tárepinen AQSHta 1991-jılı 22-avgustta VHS hám LaserDisc formatında shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://ew.com/article/1991/08/23/home-alone-3/| bet = Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200411175534/https://ew.com/article/1991/08/23/home-alone-3/| arxivsáne = 2020-jıl 11-aprel | avtor = Burr| at = Ty| sáne = 1991-jıl 23-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>, olardıń birinshi videosı bazarǵa aldınnan video prokatqa beriwden góre tikkeley satılıwǵa shıqqan.<ref name="Homevid" />Ol 11 million nusqa satqan hám Fox-qa 150 million dollar tabıs keltirgen, bul onı sol waqıtta "E.T. bóten planetalıq" penen bir qatarda barlıq waqıttıń eń kóp satılǵan videosına aylandırǵan. Satılıwlar sebepli, film prokat bazarında onsha jaqsı nátiyje kórsetpegen.<ref name="Homevid" /> Ol keyinnen 1999-jılı 5-oktyabrde DVD-de ápiwayı paket retinde shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.moviefone.com/movie/home-alone/3777/main/| bet = Home Alone (1990)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171130021308/https://www.moviefone.com/movie/home-alone/3777/main/| arxivsáne = 2017-jıl 30-noyabr | sáne = 1999-jıl 5-oktyabr | baspaxana = moviefone.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>. Film 2008-jılı 2-dekabrde Blu-ray-de "Shańaraqlıq [[oyın-zawıq]] basılımı" degen at penen shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.amazon.com/Home-Alone-Blu-ray/dp/B001AQT0VI| bet = Home Alone (Family Fun Edition) [Blu-ray]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230121033402/https://www.amazon.com/Home-Alone-Blu-ray/dp/B001AQT0VI| arxivsáne = 2023-jıl 21-yanvar | sáne = 2008-jıl 2-dekabr | jumıs = Amazon| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-dekabr }}</ref>, hám 2010-jıldıń 5-oktyabrinde "[[Úyde jalǵız 2: Nyu-Yorkte joǵalǵan]]" menen birge kollekciyalıq pakette shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.amazon.com/Home-Alone-Double-Feature-Blu-ray/dp/B004047XWU| bet = Home Alone / Home Alone 2: Lost In New York Double Feature [Blu-ray]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221223142516/https://www.amazon.com/Home-Alone-Double-Feature-Blu-ray/dp/B004047XWU| arxivsáne = 2022-jıl 23-dekabr | sáne = 2010-jıl 5-oktyabr | jumıs = Amazon| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-dekabr }}</ref>. Film 2015-jıldıń 6-oktyabrinde barlıq tórt dawamı menen birge "Úyde jalǵız: 25 jıllıq yubileylik aqırǵı kollekcionerdiń rojdestvolıq basılımı" degen toplamda qayta shıǵarılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.tribute.ca/news/home-alone-25th-anniversary-ultimate-collectors-christmas-edition-on-blu-ray-and-dvd/2015/10/06/| bet = Home Alone: 25th Anniversary Ultimate Collector's Christmas Edition on Blu-ray and DVD| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190813014236/https://www.tribute.ca/news/home-alone-25th-anniversary-ultimate-collectors-christmas-edition-on-blu-ray-and-dvd/2015/10/06/| arxivsáne = 2019-jıl 13-avgust | avtor = Fernandes| at = Marriska| sáne = 2015-jıl 6-oktyabr | baspaxana = tribute.ca| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>. 2020-jılı 15-sentyabrde Walt Disney Studios Home Entertainment hám 20th Century Studios Home Entertainment AQSHta 30 jıllıq yubileyine baylanıslı "Úyde jalǵız" filmin Ultra HD Blu-ray formatında shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hdnumerique.com/actualite/articles/18492-home-alone-4k.html| bet = Maman, j'ai raté l'avion (Home Alone) le 19 septembre en 4K Ultra HD Blu-ray| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210104163712/https://www.hdnumerique.com/actualite/articles/18492-home-alone-4k.html| arxivsáne = 2021-jıl 4-yanvar | sáne = 2020-jıl 26-iyun | til = fr| jumıs = HDNumerique| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-iyul }}</ref>. == Qabıllaw == === Kassa === Úyde jalǵız [[Amerika Qurama Shtatları]] hám [[Kanada|Kanadada]] 285,8 million dollar hám basqa ellerde 190,9 million dollar toplap, islep shıǵarıw byudjeti 18 million dollar bolǵanda, dúnya júzi boyınsha barlıǵı 476,7 million dollarǵa jetken. Ashılıw háptesinde "Úyde jalǵız" 1202 kinoteatrdan 17 million dollar toplap, hárbir orınǵa orta esap penen 14 211 dollardan kelgen hám aqırǵı hámmesiniń tek 6% in quraǵan hám keyingi altı hápte ishinde ekranlar qosılǵan, 1991-jıldıń yanvar basında segizinshi háptesinde ekran sanı eń joqarı 2174 ke jetken<ref name="Forbes">{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/| bet = 'Home Alone' At 25: How I Forgave A Mediocre Movie For Becoming A Box Office Champion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180614122520/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/| arxivsáne = 2018-jıl 14-iyun | avtor = Mendelson| at = Scott| sáne = 2015-jıl 16-noyabr | jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 16-noyabr }}</ref>. Úyde jalǵız 1990-jıldıń 16-18-noyabr kúnleri ashılıw háptesinen baslap 1991-jıldıń 1-3-fevral háptesine deyin 12 hápte qatarınan kassada birinshi orında bolǵan<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-14-ca-310-story.html|title=Home Alone in 9th Week as No. 1 Film : Movies: 'Godfather Part III' takes dramatic slide from second to sixth place in its third week out. 'Awakenings' is in second.| sáne =January 14, 1991|access-date=January 1, 2011}}</ref><ref name="Forbes">{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/| bet = 'Home Alone' At 25: How I Forgave A Mediocre Movie For Becoming A Box Office Champion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180614122520/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/| arxivsáne = 2018-jıl 14-iyun | avtor = Mendelson| at = Scott| sáne = 2015-jıl 16-noyabr | jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 16-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMendelson2015">Mendelson, Scott (November 16, 2015). [https://web.archive.org/web/20180614122520/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/ "'Home Alone' At 25: How I Forgave A Mediocre Movie For Becoming A Box Office Champion"]. ''[[Forbes]]''. Archived from [https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/11/16/home-alone-at-25-how-i-forgave-a-mediocre-movie-for-becoming-a-box-office-champion/ the original] on June 14, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 16,</span> 2015</span>.</cite></ref>. "Jaw menen birge uyqılaw" 13 million dollar menen ashılǵanda, ol joqarı orınnan alınǵan<ref name="Forbes" /> Ol Pasxa háptesiniń artınan 26-aprel háptesine deyin eń jaqsı onlıqta qalǵan. Ol eń jaqsı onlıqta jáne eki ret payda bolǵan (31-may – 2-iyun hám 14-16-iyun hápteleri) hám aqırı eń jaqsı onlıqtan shıǵıp ketkenge deyin.<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl3629745665/weekend/| bet = Home Alone (1990) – Weekend Box Office Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200405001943/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3629745665/weekend/| arxivsáne = 2020-jıl 5-aprel | jumıs = [[Box Office Mojo]]| qaralǵan sáne = 2007-jıl 24-dekabr }}</ref>. Prokatqa shıqqanına toǵız aydan aslam waqıt ótkennen keyin, film debyut háptesinen 16 ese kóp tabıs tapqan hám sońǵı ulıwma 285 761 243 dollarǵa jetken, Bul Arqa Amerikadaǵı sol jıldıń eń kóp tabıs keltirgen filmi bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://movies.go.com/boxoffice?cat=1990| bet = Movie box office results for the top 50 movies of 1990| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061113051007/http://movies.go.com/boxoffice?cat=1990| arxivsáne = 2006-jıl 13-noyabr | jumıs = Movies.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>. Film [[Ginness rekordlar kitabı|Ginnesstiń rekordlar kitabında]] eń kóp tabıs keltirgen janlı komediya sıpatında dizimge alınǵan<ref>{{Web deregi | url = https://movie-gazette.com/1081| bet = Home Alone – Movie Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110714122844/https://movie-gazette.com/1081| arxivsáne = 2011-jıl 14-iyul | avtor = Panton| at = Gary| sáne = 2004-jıl 13-dekabr | jumıs = Movie Gazette| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref> hám 2011-jılı "Bakalavr keshi II bólim" onı ozıp ketkenshe rekordtı uslap turǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.etonline.com/home-alone-reboot-in-the-works-at-disney-130001| bet = 'Home Alone' Reboot in the Works at Disney| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191003222536/https://www.etonline.com/home-alone-reboot-in-the-works-at-disney-130001| arxivsáne = 2019-jıl 3-oktyabr | avtor = Calvario| at = Liz| sáne = 2019-jıl 6-avgust | jumıs = Entertainment Tonight| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-aprel }}</ref>. Film teatrlarda prokatqa shıǵarılǵan waqıtta, "Úyde jalǵız" dúnya júzi boyınsha, sonday-aq Amerika Qurama Shtatları hám Kanadada barlıq waqıttıń eń kóp kiris keltirgen úshinshi filmi bolǵan, tek "Juldızlar juldızı" (sol waqıtta 322 million dollar) hám "E.T. bóten planetalıq" (sol waqıtta 399 million dollar) dan keyin, úy video toplamına muwapıq. Box Office Mojo filmniń Amerika Qurama Shtatlarında 67,7 millionnan aslam bilet satqanın esaplaydı. Ol sonday-aq 2018-jılı "Doktor Syusstıń Grinchi" onı ozıp ketkenshe eń kóp kiris keltirgen rojdestvolıq filmi bolǵan<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/business/2016/12/22/top-grossing-christmas-films-time/?frame=3136318|title=The top-grossing Christmas films of all time|access-date=April 11, 2020}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/title/tt2709692/?ref_=bo_se_r_1| bet = Dr. Seuss' The Grinch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217210226/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2709692/?ref_=bo_se_r_1| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-mart }}</ref>. Film Kalkindi bala juldızǵa aylandırǵan<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2018/nov/30/home-alone-review-yuletide-rerelease|title=Home Alone review – 1990 Christmas cracker resurfaces|access-date=February 21, 2020}}</ref>. === Sın pikirler === "Sın-pikirler agregatorı Rotten Tomatoes saytında Úyde jalǵız 116 sın-pikirge tiykarlanıp, ortasha bahası 10 nan 5,9 bolǵan 66% maqullaw reytingine iye. Sayttıń sın pikirleri boyınsha konsensus mınaday: "Úyde jalǵızdıń tegis emes, biraq kóp jaǵdayda kúlkili ideyası [[Makoley Kalkin|Makoley Kalkinniń]] súykimli oyını hám kúshli qollap-quwatlawshı juldızları menen bekkemlengen"<ref>{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/home_alone| bet = ''Home Alone'' (1990)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220417213130/https://www.rottentomatoes.com/m/home_alone| arxivsáne = 2022-jıl 17-aprel | baspaxana = [[Rotten Tomatoes]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. Metacritic saytında film toǵız sınshıǵa tiykarlanıp 100 den 63 ortasha bahaǵa iye, bul "ulıwmasınan jaqsı sın-pikirlerdi" bildiredi"<ref>{{Web deregi | url = https://www.metacritic.com/movie/home-alone| bet = ''Home Alone'' (1990)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205113241/https://www.metacritic.com/movie/home-alone| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Metacritic]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-may }}</ref>. CinemaScore tárepinen soraw etilgen tamashagóyler filmge A+ dan F shkalası boyınsha ortasha "A" bahasın bergen<ref name="CinemaScore">{{Web deregi | url = https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/| bet = Cinemascore| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181220122629/https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/| arxivsáne = 2018-jıl 20-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-iyul }}</ref>. Variety jurnalı filmdi aktyorler toparı ushın maqtaǵan<ref>{{Cite news|author=<!--Not stated-->|url=http://variety.com/1989/film/reviews/home-alone-1200428389/|title=Variety Reviews – Home Alone| sáne =November 16, 1990|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=August 7, 2020}}</ref>. The Washington Post jurnalınan Janna Kuper filmdiń komediyalıq usılı ushın maqtaǵan<ref>{{Cite news|author=Cooper|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/homealonepgcooper_a09ecc.htm|title=Home Alone|date=November 16, 1990|work=[[The Washington Post]]|access-date=October 7, 2011}}</ref>. Sonday-aq The Washington Post jurnalınan Xel Xinson Kolumbustıń rejissyorlıǵın hám Kalkinniń oyının maqtaǵan<ref>{{Cite news|author=Hinson|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/homealonepghinson_a0a9b9.htm|title=Home Alone|date=November 16, 1990|work=The Washington Post|access-date=October 7, 2011}}</ref>. The New York Times jurnalınan Kerin Djeyms filmniń birinshi yarımı "onıń súykimli kishkene ideyası usınǵanday tegis hám tańqalarlıq emes" dep shaǵım etkeni menen, ol ekinshi yarımın onıń kúlkili yumorı ushın maqtaǵan. Ol sonday-aq Kevin hám Marliniń arasındaǵı dialogtı, sonday-aq filmniń aqırǵı kórinislerin maqtaǵan<ref>{{Cite news|author=James|url=https://www.nytimes.com/1990/11/16/movies/review-film-holiday-black-comedy-for-modern-children.html|title=Movie Review – Home Alone|date=November 16, 1990|work=[[The New York Times]]|access-date=October 7, 2011}}</ref>. Chicago Sun-Times jurnalınan Rodjer Ebert filmge 4 juldızdan baha bergen. Ol filmdegi islep shıǵarılǵan qaqpanlardı Rub Goldberg mashinaları menen salıstırıp, "olar qanday da bir 8 jasar bala on mıńlaǵan dollar byudjetke hám kino arnawlı effektleri toparınıń járdemine iye bolsa, oylap taba alatuǵın qaqpanlardıń túrleri" dep jazǵan hám syujetti "sonshelli isenimsiz bolǵanı ushın [oǵan] bala [Kevin] niń basına túsken qıyınshılıqqa haqıyqatında itibar beriwdi qıyınlastıradı" dep sınǵa alǵan. Biraq, ol Kalkinniń oyının maqtaǵan<ref>{{Cite news|author=Ebert|url=https://www.rogerebert.com/reviews/home-alone-1990|title=Home Alone|date=November 16, 1990|work=[[Chicago Sun-Times]]|access-date=October 7, 2011}}</ref>. Entertainment Weekly jurnalınan Ouen Gleyberman filmge "D" bahasın berip, filmdi "ullılardıń jawızlıq festivalı" ushın sınǵa alǵan. Gleyberman [[Djon Xyuz (kinorejissyor)|Djon Xyuz]] "basqa hesh nárse islewdi úyrenbegendey biziń jiplerimizdi tartadı" degen. The Guardian jurnalınan Piter Bredshou filmge bes juldızdan úshewin bergen hám Kalkinniń "ózine isenim menen jarqıraǵanday, ayqın ekrandaǵı qatnasıwın" maqtaǵan. Biraq, ol onıń aktyorlıǵın sınǵa alıp, onı "biraz keń hám jasalma" dep ataǵan. BBC dan Ali Barklay "Kalkin film dawamında ashıwlandırıw hám súykimlilik arasındaǵı názik sızıq boylap júredi" dep jazǵan. Ol sonday-aq "Úyde jalǵız" filmin "Rojdestvonıń eń jaqsı qásiyetleriniń bir bólegin áyne kórsete alǵan film" dep ataǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/04/home_alone_1990_review.shtml| bet = BBC – Films – review – Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190919113621/http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/04/home_alone_1990_review.shtml| arxivsáne = 2019-jıl 19-sentyabr | avtor = Barclay| at = Ali| sáne = 2000-jıl 4-dekabr | baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-fevral }}</ref>. Naomi Barnuell Roobla jurnalınan Úyde jalǵız filminde "balalar filmin jaqsı etetuǵın barlıq ingredientler bar" degen<ref>{{Web deregi | url = https://roobla.com/movies/1419/home-alone-1990/| bet = Review: Home Alone (1990)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200221203921/https://roobla.com/movies/1419/home-alone-1990/| arxivsáne = 2020-jıl 21-fevral | avtor = Barnwell| at = Naomi| sáne = 2010-jıl 13-dekabr | jumıs = Roobla| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-fevral }}</ref>. Radio Times jurnalınan Edrian Tyorner bul filmdi "planetadaǵı hárbir balanıń júregin hám jamanlıǵın qamtıp alǵan isbilermenniń toyı" dep ataǵan. TV Guide jurnalına góre, "[Úyde jalǵız] filminiń kúlkili háreketleri nátiyjesiz hám tek awırsınıw ǵana qaladı". Vocal jurnalınan Mariel Sabbag "[Úyde jalǵız] haqqındaǵı hámme nárse ájayıp hám realistik sapaǵa iye" dep jazǵan<ref>{{Web deregi | url = https://vocal.media/geeks/home-alone-a-movie-review| bet = 'Home Alone'—A Movie Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200222133119/https://vocal.media/geeks/home-alone-a-movie-review| arxivsáne = 2020-jıl 22-fevral | avtor = Sabbag| at = Marielle| jumıs = Geeks| qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-fevral }}</ref>. Los Angeles Times jurnalınan Piter Rayner kúlkilerdi sınǵa alıp, olar "jaǵımsız dám" qaldıradı dep jazǵan. Ol qosımshalap: "Bul film tolıq metrajlı filmnen góre treyler retinde jaqsıraq oynaladı", sebebi treyler tamashagóylerge olardı "kóp alańlatıw associaciyalar menen gúrespesten bahalawǵa" imkaniyat beredi<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-16-ca-4515-story.html|title=MOVIE REVIEW : Kid Plays It for Laughs in 'Home Alone'|access-date=February 22, 2020}}</ref>. Úyde jalǵız bara-bara rojdestvo klassikasına aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.joe.ie/movies-tv/10-reasons-why-home-alone-is-a-must-watch-during-the-christmas-season-478902| bet = 10 reasons why Home Alone will always be a Christmas classic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180715115846/https://www.joe.ie/movies-tv/10-reasons-why-home-alone-is-a-must-watch-during-the-christmas-season-478902| arxivsáne = 2018-jıl 15-iyul | avtor = Moore| at = Paul| jumıs = JOE.ie| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.denofgeek.com/movies/is-home-alone-the-best-christmas-movie-of-all-time/| bet = Home Alone: the best Christmas movie of all time?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200412165419/https://www.denofgeek.com/movies/is-home-alone-the-best-christmas-movie-of-all-time/| arxivsáne = 2020-jıl 12-aprel | avtor = Clayton| at = James| sáne = 2019-jıl 16-noyabr | jumıs = Den of Geek| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://archive.nerdist.com/home-alone-christmas-classic-breakdown/| bet = What Makes HOME ALONE a Christmas Classic? – Nerdist| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200223193249/https://archive.nerdist.com/home-alone-christmas-classic-breakdown/| arxivsáne = 2020-jıl 23-fevral | avtor = Walsh| at = Michael| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | jumıs = Nerdist| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2015/11/16/9731584/home-alone-popular| bet = Home Alone's enduring popularity, explained| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200223193250/https://www.vox.com/2015/11/16/9731584/home-alone-popular| arxivsáne = 2020-jıl 23-fevral | avtor = Pai| at = Tanya| sáne = 2015-jıl 16-noyabr | jumıs = Vox| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref>. Ol kóp aytılatuǵın sózleri<ref>{{Web deregi | url = https://parade.com/955037/stefanieparker/home-alone-quotes/| bet = Here Are the 31 Most Iconic Quotes From Home Alone—Keep the Change, Ya Filthy Animal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200223194751/https://parade.com/955037/stefanieparker/home-alone-quotes/| arxivsáne = 2020-jıl 23-fevral | avtor = Parker| at = Stefanie| sáne = 2019-jıl 19-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref>, qaqpanları, hám bas qaharmanı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/home-alone-is-basically-torture-porn/420471/| bet = 'Home Alone': Beloved Holiday Torture Porn| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200223193248/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/home-alone-is-basically-torture-porn/420471/| arxivsáne = 2020-jıl 23-fevral | avtor = Garber| at = Megan| sáne = 2015-jıl 15-dekabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-fevral }}</ref> ushın maqtalǵan. Stylist jurnalınan Xanna-Rouz Yi juwmaqlanıwın "júdá súykimli" dep atap, Djon Uilyamstıń muzıkasın "ájayıp" dep maqtaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.stylist.co.uk/life/home-alone-review-macaulay-culkin-christmas-movie-classic-rewatch/334383| bet = Home Alone: 19 thoughts I had watching the Christmas classic for the first time| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410100425/https://www.stylist.co.uk/life/home-alone-review-macaulay-culkin-christmas-movie-classic-rewatch/334383| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | avtor = Rose-Yee| at = Hannah| jumıs = Stylist| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. The Independent jurnalınan Kristofer Xutton da filmdi maqtap, film ishindegi "Kir júzliler menen perishteler" filmin "kino tariyxındaǵı jaqsı esletpe" dep ataǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/home-alone-cinemas-macaulay-culkin-john-hughes-behind-the-scenes-joe-pesci-john-candy-a8665336.html| bet = Why Home Alone is back in cinemas, and why it won't leave our hearts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181204105120/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/home-alone-cinemas-macaulay-culkin-john-hughes-behind-the-scenes-joe-pesci-john-candy-a8665336.html| arxivsáne = 2018-jıl 4-dekabr | avtor = Hooton| at = Christopher| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | jumıs = The Independent| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Simcoe.com saytınan Mett Talbot "Íǵal banditler"diń "ájayıp" ekenin hám "qayta-qayta kórgende" "heshqashan eskirmeytuǵının" aytqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.simcoe.com/whatson-story/2052295-movie-review-home-alone/| bet = MOVIE REVIEW: Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180307220106/https://www.simcoe.com/whatson-story/2052295-movie-review-home-alone/| arxivsáne = 2018-jıl 7-mart | avtor = Talbot| at = Matt| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = Simcoe.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Nerdist saytınan Maykl Uolsh shіrkew kórinisin "filmdegi eń jaqsı, eń tásirli kórinislerdiń biri" dep atap ótken<ref>{{Web deregi | url = https://archive.nerdist.com/home-alone-christmas-classic-breakdown/| bet = What Makes HOME ALONE a Christmas Classic?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200223193249/https://archive.nerdist.com/home-alone-christmas-classic-breakdown/| arxivsáne = 2020-jıl 23-fevral | avtor = Walsh| at = Michael| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | jumıs = Nerdist| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Úyde jalǵız [[Polsha|Polshada]] júdá tanımalı rojdestvolıq film bolmaqta, ol hár rojdestvo keshesinde Polsat telekanalında kórsetiledi. 2010-jılı Polsat Úyde jalǵızdı kórsetpegen, bul Facebook-ta 90 000 nan aslam adamnıń narazılıq bildiriwine sebep bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.newsweek.pl/kultura/wiadomosci-kulturalne/kevin-sam-w-domu-jednak-w-swieta-na-polsacie,68761,1,1.html| bet = Kevin home alone, but on Polsat for Christmas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161229033322/http://www.newsweek.pl/kultura/wiadomosci-kulturalne/kevin-sam-w-domu-jednak-w-swieta-na-polsacie,68761,1,1.html| arxivsáne = 2016-jıl 29-dekabr | sáne = 2010-jıl 1-dekabr | til = pl| jumıs = Newsweek.pl| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-dekabr }}</ref>. 2016-jılı 4,44 millionnan aslam polyak Úyde jalǵızdı kóriw ushın Polsat-qa qosılǵan. 2010-jıllardan baslap, onıń tele-treylerlerinde hátte bul ataqlılıqtı moyınlaytuǵın sóz bar: "Olsız Rojdestvo? Bul ulıwma múmkin emes!"<ref>{{Web deregi | url = http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/kevin-sam-w-domu-hitem-swiat-tvp1-i-polsat-na-czele-television-market| bet = "Kevin home alone" hit Christmas. TVP1 and Polsat at the forefront of the television market| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230121033406/https://www.wirtualnemedia.pl/articles/article_not_exists| arxivsáne = 2023-jıl 21-yanvar | qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-dekabr }}</ref> Bul film [[Rumıniya|Rumıniyada]] da júdá ataqlı, 1995-jıldan baslap Pro TV tárepinen kórsetiledi, 2021-jıldan tısqarı, sol jılı film Antena 1 tárepinen kórsetilgen. 2014-jılı 2,7 millionnan aslam rumın Pro TV-da filmdi kórgen. Film operatorı Xulio Makat "Úyde jalǵız" filmin ózi túsirgen barlıq joybarlar ishinde eń súyikli filmi dep esaplaydı. Bul film AQSHtıń burınǵı prezidenti Djerald Fordtıń da súyikli filmi bolǵan.. === Sıylıqlar === 12-Jaslar kino sıylıqlarında Makaley Kalkin "Kino filmdegi eń jaqsı jas aktyor" nominaciyasında jeńimpaz boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.youngartistawards.org/pastnoms12.htm| bet = Twelfth Annual Youth in Film Awards| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110707191726/http://www.youngartistawards.org/pastnoms12.htm| arxivsáne = 2011-jıl 7-iyul | jumıs = YoungArtistAwards.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-fevral }}</ref>. Film eki [[Oscar|Oskar]] sıylıǵına usınıldı: Djon Uilyams jazǵan "Eń jaqsı original saz" hám Uilyams muzıkası menen Lesli Brikyus sózlerin jazǵan "Somewhere in My Memory" qosıǵı ushın "Eń jaqsı original qosıq" nominaciyaları<ref>{{Web deregi | url = http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1354610533731| bet = Home Alone search| arxivurl = https://archive.today/20130415161322/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1354610533731| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | jumıs = The Academy of Motion Picture Arts and Sciences| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-dekabr }}</ref>. === Plagiat ayıplawları === 1989-jılǵı francuz qorqınıshlı triller filmi "3615 kod Ayaz ata", jas balanıń qartayǵan atası menen úyde jalǵız qalıp, Ayaz ata kiyimin kiygen úyge kirgen adamnan qorǵanıwı haqqında bolıp, onıń syujeti "Úyde jalǵız" filmine uqsaslıǵı atap ótilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.20minutes.fr/culture/1756103-20151224-video-pere-noel-mode-trash| bet = Le père Noël en mode trash| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190418032406/https://www.20minutes.fr/culture/1756103-20151224-video-pere-noel-mode-trash| arxivsáne = 2019-jıl 18-aprel | avtor = Demoulin| at = Anne| sáne = 2015-jıl 24-dekabr | til = fr| jumıs = 20minutes.fr| baspaxana = [[20 minutes (France)|20 minutes]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-dekabr }}</ref>. "3615 kod Ayaz ata" filminiń rejissyorı Rene Manzor "Úyde jalǵız" filminiń prodyuserlerin plagiat tiykarında nızamlı is-háreket penen qorqıtqan, "Úyde jalǵız" filmi óziniń filminiń qayta isleniwi ekenin aytqan. "3615 kod Ayaz ata" filmi 1990-jıldıń yanvar ayındaǵı dáslepki teatr kórsetiwleri waqtında AQSHta kórsetilmegen hám sol jerde 2018-jılǵa shekem keń jámáátshilikke tarqatılmaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.americangenrefilm.com/theatrical-film-catalog/dial-code-santa-claus-aka-deadly-games/| bet = American Genre Film Archive DIAL CODE SANTA CLAUS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200131194718/https://www.americangenrefilm.com/theatrical-film-catalog/dial-code-santa-claus-aka-deadly-games/| arxivsáne = 2020-jıl 31-yanvar | jumıs = www.americangenrefilm.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://klaq.com/home-alone-was-a-rip-off-of-a-much-more-insane-french-movie/| bet = 'Home Alone' was a Rip-off of a Much More Insane French Movie| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210905023244/https://klaq.com/home-alone-was-a-rip-off-of-a-much-more-insane-french-movie/| arxivsáne = 2021-jıl 5-sentyabr | avtor = Adams| at = Buzz| sáne = 2018-jıl 19-dekabr | baspaxana = 95.5 KLAQ| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-sentyabr }}</ref>. == Mediada qollanılıwı == Snup Dogtıń 1994-jılǵı "Gin and Juice" qosıǵınıń klipi jasóspirim Snuptıń ata-anası úydi qarawǵa taslap ketkennen keyin, ol qolların betine qoyıp, birinshi filmdegi Kevin MakKallister sıyaqlı baqırıwı menen baslanatuǵın házil menen baslanadı, sol waqıtta ekranda "Úyde jalǵız bala" degen jazıw payda boladı. 2015-jıldıń dekabr ayında Kalkin Djek Disheldiń DRYVRS veb-seriyasınıń birinshi bóliminde úlken Kevin MakKallister rolin qayta oynadı, onda kózge kórinerli tınıshsızlanǵan MakKallister birinshi filmdegi waqıyalardı eske túsiredi hám keyin óziniń belgili taktikaların qurallanǵan adamǵa qarsı qollanadı. Oǵan juwap retinde Daniel Stern Marv rolin qayta oynap, qısqa video járiyaladı, ol Sternniń Reddit AMA-sı menen birge shıǵarılıp, onda MakKallisterdiń duzaqlarına (qaqpanlarına) qarsı Garriden járdem soraydı<ref>{{Web deregi | url = https://people.com/celebrity/the-wet-bandits-are-back-daniel-stern-releases-a-video-response-to-macaulay-culkins-home-alone-parody/| bet = The Wet Bandits Are Back! Daniel Stern Releases a Video Response to Macaulay Culkin's Home Alone Parody| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190827164938/https://people.com/celebrity/the-wet-bandits-are-back-daniel-stern-releases-a-video-response-to-macaulay-culkins-home-alone-parody/| arxivsáne = 2019-jıl 27-avgust | avtor = Pearl| at = Diana| sáne = 2015-jıl 26-dekabr | jumıs = People Magazine| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-dekabr }}</ref>. 2016-jılǵı Rojdestvo máwsiminde ótetuǵın "Jaqsıraq qarań" atlı qorqınıshlı filmde "Úyde jalǵız" filmlerine júdá qızıqqan bir qaharman, haqıyqıy ómirde adamnıń betine uzaqtan silkinip turǵan boyaw bankası tiyse, ólimge alıp keliwi múmkin ekenligin kórsetetuǵın saxna bar<ref>{{Web deregi | url = https://bloody-disgusting.com/editorials/3597558/revisiting-better-watch-memorable-home-alone-inspired-kill/| bet = Revisiting 'Better Watch Out' and Its Memorable 'Home Alone' Inspired Kill!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200407230205/https://bloody-disgusting.com/editorials/3597558/revisiting-better-watch-memorable-home-alone-inspired-kill/| arxivsáne = 2020-jıl 7-aprel | avtor = Navarro| at = Meagan| sáne = 2019-jıl 18-dekabr | jumıs = Bloody Disgusting!| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-fevral }}</ref>. "It's Always Sunny in Philadelphia" serialınıń 13-máwsimindegi "Charlidiń úyde jalǵız qalıwı" bólimi birinshi "Úyde jalǵız" filmine tikkeley parodiya bolıwı názerde tutılǵan. Bul bólimde Charli Kelli basqa "topar" aǵzaları Super Bowl LII oyınına ketkende tosınnan umıtıp qaldırıladı. Charli qátelik penen bardı qorǵawı kerek dep oylap, duzaqlar quradı, biraq ózi bayqamay usı duzaqlardı iske túsirip, Super Bowl "dástúrlerin" orınlawına kesent etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.phillyvoice.com/always-sunny-in-philadelphia-super-bowl-episode-eagles-fans-2018/| bet = What 'It's Always Sunny in Philadelphia' gets right about Eagles fans| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303070353/https://www.phillyvoice.com/always-sunny-in-philadelphia-super-bowl-episode-eagles-fans-2018/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | sáne = 2023-jıl 6-fevral | jumıs = PhillyVoice| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart }}</ref>. 2018-jıl 15-dekabrde Kalkin "Ashıwlı video oyın fanatı" epizodında ózi bolıp qonaqqa keldi hám birinshi eki "Úyde jalǵız" filminiń bir neshe video oyın versiyalarına, sonday-aq sol epizod shıqqannan keyingi kúnlerde Djeyms Rolf hám Mayk Matey menen "Pagemaster" oyınınıń geympley sessiyasına sın-pikir jazdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.polygon.com/2018/12/16/18143355/angry-video-game-nerd-macaulay-culkin-home-alone-video-games| bet = Macaulay Culkin teams with Angry Video Game Nerd to dump on Home Alone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190804153639/https://www.polygon.com/2018/12/16/18143355/angry-video-game-nerd-macaulay-culkin-home-alone-video-games| arxivsáne = 2019-jıl 4-avgust | avtor = Good| at = Owen S.| sáne = 2018-jıl 16-dekabr | jumıs = Polygon| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-dekabr }}</ref>. 2018-jıl 19-dekabrde Kalkin Google Assistant ushın "Qaytadan jalǵız úyde" dep atalǵan 60 sekundlıq reklamada Makkallister roline jáne qayttı, ol dáslepki filmdi parodiyalaydı. Reklamada Makkallister ónimniń bir neshe funkciyasın qollanatuǵın filmdegi bir neshe kórinistiń kadr boyınsha kadr remeykleri bar. Juwmaqlawshı kóriniste úydi aktiv kórsetiwge arnalǵan komandalar dizbegi bar, ol dáslepki "Rojdestvo tereginiń átirapında terbeliw" kórinisin parodiyalaydı<ref>{{Cite news|author=Parker|first=Ryan|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/macaulay-culkin-creates-home-alone-scenes-google-assistant-ad-1170770|title=Macaulay Culkin Re-Creates 'Home Alone' Scenes for Google Assistant Ad| sáne =December 19, 2018|work=The Hollywood Reporter|access-date=December 21, 2018}}</ref>. 2022-jılǵı "Violent Night" atlı ekshn komediya filmi "Úyde jalǵız" filmine bir neshe márte silteme beredi. Onda Trudi Laytston atlı qaharman, "Úyde jalǵız" filminiń ıqlasbenti bolıp, onıń shańaraǵın tutqınǵa alǵan urılarǵa qarsı gúresiwde Kevin MakKallisterdiń taktikasına elikleydi<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2022/film/reviews/violent-night-review-david-harbour-1235444598/| bet = 'Violent Night' Review: David Harbour Stars in Your Basic, Everyday Heist Meets Bloody Action Santa Meets 'Home Alone' Christmas Thriller| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230204065714/https://variety.com/2022/film/reviews/violent-night-review-david-harbour-1235444598/| arxivsáne = 2023-jıl 4-fevral | avtor = Gleiberman| at = Owen| sáne = 2022-jıl 29-noyabr | jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-dekabr }}</ref>. == Polshada qollanılıwı == "Úyde jalǵız" hám "Qattı jan" (1988) sıyaqlı filmler [[Polsha|Polshada]] Rojdestvo máwsiminde júdá keń tarqalǵan, sebebi olar kommunistlik basqarıwdıń aqırınan keyin Polshada kórsetilgen dáslepki Batıs filmleriniń biri bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.huffpost.com/archive/ca/entry/home-alone-polish-holiday-tradition_a_23626494/amp| bet = "Home Alone" is my Holiday Connection to Post-Communist Poland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220811044400/https://www.huffpost.com/archive/ca/entry/home-alone-polish-holiday-tradition_a_23626494/amp| arxivsáne = 2022-jıl 11-avgust | avtor = Mizera, Nicholas| sáne = 2018-jıl 24-dekabr | baspaxana = HuffPost Canada| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://culture.pl/en/article/home-alone-in-poland-an-unexpected-national-tradition| bet = Home Alone in Poland: An Unexpected National Tradition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230121033405/https://culture.pl/en/article/home-alone-in-poland-an-unexpected-national-tradition| arxivsáne = 2023-jıl 21-yanvar | avtor = Staszczyszyn, Bartosz| sáne = 2013-jıl 20-dekabr | baspaxana = Culture.pl| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-avgust }}</ref>. Degen menen, "Úyde jalǵız" filminiń Polshadaǵı premerası Rojdestvo máwsiminde emes, al 1992-jıldıń 22-may kúni bolıp ótken<ref>{{Web deregi | url = https://www.filmweb.pl/film/Kevin+sam+w+domu-1990-6721| bet = Kevin sam w domu - informacje o filmie| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221124154608/https://www.filmweb.pl/film/Kevin+sam+w+domu-1990-6721| arxivsáne = 2022-jıl 24-noyabr | avtor = Filmweb.pl| sáne = 2022-jıl 24-noyabr | til = pl| baspaxana = Filmweb.pl| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-noyabr }}</ref>. Úsh jıldan soń, 1995-jıl 25-dekabrde, Oraylıq Evropa waqtı menen 20:10 da TVP1 kanalında filmniń Polsha televideniesindegi premerası boldı. Keyin 1997-jıl 26-dekabrde hám 1999-jıl 24 hám 25-dekabr kúnleri film TVN telekanalında úsh márte kórsetildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=lWj54u3MUyE| bet = Ile razy "Kevin sam w domu" NIE leciał na Polsacie?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221124154605/https://www.youtube.com/watch?v=lWj54u3MUyE| arxivsáne = 2022-jıl 24-noyabr | avtor = Super Game Show Majster 2 & Expert TWO| sáne = 2015-jıl 15-noyabr | til = pl| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-noyabr }}</ref>. 2000-jıldıń dekabr ayında 8.9 million polyak Rojdestvo qarsańında "Úyde jalǵız" filmin kórdi<ref>{{Web deregi | url = https://techmarkup.com/there-is-no-holiday-without-home-alone-when-and-where-to-watch-the-cult-movie/?amp| bet = There is no holiday without "Home Alone". When and where to watch the cult movie?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230121033412/https://techmarkup.com/there-is-no-holiday-without-home-alone-when-and-where-to-watch-the-cult-movie/?amp| arxivsáne = 2023-jıl 21-yanvar | avtor = There is No Holiday without "Home Alone". When and Where to Watch The Cult Movie?| sáne = 2021-jıl 24-dekabr | baspaxana = TechMarkup| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-avgust }}</ref>; 2017-jılǵa kelip, shama menen tórt million adam (Polsha xalqınıń 11.6 procenti) onı Rojdestvo qarsańında kórdi, al 2018-jılı jáne sol kúni film eń joqarı kóriwshilik dárejesin kórsetti - 4.51 million kóriwshi<ref>{{Web deregi | url = https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/kevin-sam-w-domu-znow-nie-mial-sobie-rownych-rekordowa-ogladalnosc-w-wigilie/g8hw419| bet = "Kevin sam w domu" znów nie miał sobie równych. Rekordowa oglądalność w Wigilię| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221124173614/https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/kevin-sam-w-domu-znow-nie-mial-sobie-rownych-rekordowa-ogladalnosc-w-wigilie/g8hw419| arxivsáne = 2022-jıl 24-noyabr | avtor = Newsweek| sáne = 2018-jıl 27-dekabr | til = pl| baspaxana = Onet.pl| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-noyabr }}</ref>. == Basqa mediada == === Roman túrindegi versiyası === "Úyde jalǵız" (<nowiki>ISBN 0-590-55066-7</nowiki>) Todd Strasser tárepinen roman túrine keltirilip, 1990-jılı film menen bir waqıtta Scholastic baspası tárepinen shıǵarıldı. 2015-jıl 6-oktyabrde, filmniń 25 jıllıǵın bayramlaw múnásibeti menen, Kim Smit hám Quirk Books tárepinen illyustraciyalanǵan kitap (<nowiki>ISBN 1-594-74858-6</nowiki>) shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.buzzfeed.com/krystieyandoli/i-made-my-family-disappear| bet = This Illustrated "Home Alone" Storybook Will Make You So Excited For Christmas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171129225735/https://www.buzzfeed.com/krystieyandoli/i-made-my-family-disappear?utm_term=.xejxR8eZx| arxivsáne = 2017-jıl 29-noyabr | avtor = Yandoli| at = Krystie Lee| sáne = 2015-jıl 9-noyabr | baspaxana = BuzzFeed| qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. === [[Úyde jalǵız (franshiza)|Dawamları hám franshiza]] === Filmniń izinen 1992-jılı kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolǵan dawamı - "[[Úyde jalǵız 2: Nyu-Yorkte joǵalǵan]]" shıqtı, onda birinshi filmniń aktyorlar quramınıń kópshiligi qayta túsirildi. Kalkinge dawamında oynaǵanı ushın 4.5 million dollar tólendi, al dáslepki filmde ol 110,000 dollar alǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/59269| bet = AFI{{!}}Catalog – Home Alone 2: Lost in New York| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200211152658/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/59269| arxivsáne = 2020-jıl 11-fevral | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-aprel }}</ref>. Film ishindegi film "Patas janlı perishteler" de "Úyde jalǵız 2" de "Onnan da patasıraq janlı perishteler" degen dawamǵa iye boldı. Eki "Perishteler" meta-filminde de Ralf Fudi stereotiplik 1930-jıllardaǵı mafiya aǵzası Djonni obrazın jarattı<ref>{{Web deregi | url = https://thefw.com/things-you-didnt-know-about-home-alone/| bet = 10 Things You Didn't Know About 'Home Alone'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200205025718/https://thefw.com/things-you-didnt-know-about-home-alone/| arxivsáne = 2020-jıl 5-fevral | baspaxana = The FW| qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel }}</ref>. Úshinshi film, "Úyde jalǵız 3", 1997-jılı shıǵarıldı; onda pútkilley basqa aktyorlar hám qaharmanlar, sonday-aq basqa syujet tarmaǵı bar, al scenariydi Xyuz jazǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.rogerebert.com/reviews/home-alone-3-1997| bet = Home Alone 3 movie review & film summary (1997)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200404100501/https://www.rogerebert.com/reviews/home-alone-3-1997| arxivsáne = 2020-jıl 4-aprel | avtor = Ebert| at = Roger| jumıs = [[RogerEbert.com]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral }}</ref>. 2002-jılı televizion film jarıqqa shıqtı: "Úyde jalǵız 4: Úydi qaytarıp alıw". Bul filmde dáslepki eki filmdegi qaharmanlardıń bir bólegi bar, biraq jańa aktyorlar quramı hám jańa syujet penen<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/film/cw9z5/home-alone-4/| bet = Home Alone 4 – review {{!}} cast and crew, movie star rating and where to watch film on TV and online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191222003218/https://www.radiotimes.com/film/cw9z5/home-alone-4/| arxivsáne = 2019-jıl 22-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral }}</ref>. Besinshi film, "Bayram tonawı", 2012-jıl 25-noyabrde ABC Family kanalınıń "Rojdestvonıń 25 kúnine sanaq" baǵdarlaması sheńberinde premerasın ótkerdi<ref>{{Web deregi | url = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/05/abc-family-presents-countdown-to-25-days-of-christmas-starting-sunday-november-18/151780/| bet = ABC Family Presents 'Countdown to 25 Days of Christmas' Starting Sunday, November 18| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121014134337/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/05/abc-family-presents-countdown-to-25-days-of-christmas-starting-sunday-november-18/151780/| arxivsáne = 2012-jıl 14-oktyabr | avtor = Bibel| at = Sara| sáne = 2012-jıl 5-oktyabr | jumıs = TV by the Numbers| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral }}</ref>. Úshinshi film sıyaqlı, bul da Makkallisterler shańaraǵına tiyisli emes<ref>{{Web deregi | url = http://terriblemoviesforterriblepeople.com/2014/12/home-alone-the-holiday-heist-2012.html| bet = Home Alone the Holiday Heist – 2012| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200202124527/http://terriblemoviesforterriblepeople.com/2014/12/home-alone-the-holiday-heist-2012.html| arxivsáne = 2020-jıl 2-fevral | sáne = 2014-jıl 8-dekabr | jumıs = Terrible Movies For Terrible People| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral }}</ref>. Kris Kolambus keyinirek Kevinniń ulı haqqındaǵı dawamı boyınsha talqılawlar bolǵanın ayttı: "Bul haqqında shama menen 10 jıl burın sóylesken edik – bilmeymen, bizler tek qızıq ushın aytqan edik – hám bılay dedik: 'Eger Kevin úlken adam bolsa hám onıń balası bolsa ne boladı?' Biraq báribir Peshi hám Stern – Peshi hám Stern ele de bul balaǵa jin urǵanday. Olar bul balanı qolǵa túsirmekshi boladı."<ref>{{Web deregi | url = https://uproxx.com/movies/chris-columbus-pixels-gremlins-goonies-interview/| bet = Director Chris Columbus Discusses 'Pixels,' 'Gremlins,' 'Goonies,' 'Harry Potter,' 'Home Alone,' And More| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231125120127/https://uproxx.com/movies/chris-columbus-pixels-gremlins-goonies-interview/| arxivsáne = 2023-jıl 25-noyabr | sáne = 2015-jıl 21-iyul | jumıs = UPROXX| qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-noyabr }}</ref> Bir waqıtları talqılanǵan jáne bir ideya úlkeygen Kevinniń Garri hám Marvtan ósh alıwǵa urınıwın súwretleytuǵın edi, olar sońǵı ushırasqannan berli ózgergen. Kolambus hám Kalkinniń bul ideyaǵa qızıǵıwshılıǵına qaramastan, studiya filmdi túsiriwden bas tarttı. Altınshı film 2021-jıl 12-noyabrde Disney+ platformasında cifrlı túrde jarıqqa shıqtı, onıń atı "Úyde jalǵız: Mazalı úy". Dáslepki eki filmde Bazz Makkallister obrazın jaratqan Devin Ratrey bul filmde de óz rolin qaytaladı<ref name="DateCast">{{Web deregi | url = https://deadline.com/2021/08/home-sweet-home-alone-release-date-disney-plus-1234813476/| bet = 'Home Alone' Revival Gets Fall Release Date On Disney+| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210821055536/https://deadline.com/2021/08/home-sweet-home-alone-release-date-disney-plus-1234813476/| arxivsáne = 2021-jıl 21-avgust | avtor = Hipes| at = Patrick| sáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-avgust }}</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Kino álemi]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ qwadjiuz7ms9s88ipo6se9f2xa2h56e 0 21288 266206 233973 2026-08-17T23:46:03Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266206 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Djon Xyuz|portret=John_Hughes,_1967_HS_Yearbook.jpg|táriypi=Hughes at the premiere of ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' in 1992|tuwılǵan waqtındaǵı atı=John Wilden Hughes Jr.|tuwılǵan sánesi=|tuwılǵan jeri=|qaytıs bolǵan sánesi=|qaytıs bolǵan jeri=|kásibi={{hlist|Rejissyor|prodyuser|jazıwshı}}|iskerlik jılları=1970–2009|ómirlik joldası={{marriage|Nensi Lyudvig|1970<!--Omission per Template:Marriage instructions-->}}<ref name="bardofyouth">{{cite magazine |first=David |last=Kamp |title=Sweet Bard of Youth |date=March 2010 |url=https://www.vanityfair.com/news/2010/03/john-hughes-201003?currentPage=1 |magazine=Vanity Fair |access-date = February 20, 2010}}</ref>|balaları=2<ref name="bardofyouth"/>}} '''Kishi Djon Uaylden Xyuz.'''<ref name="reutersa">{{Cite news|last=Goodman|first=Dean|title="Brat Pack" Director John Hughes Dies of Heart Attack|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE57569520090806|publisher=Reuters|date=August 6, 2009|access-date=October 15, 2010}}</ref> ''([[Inglis tili|ingl]]. John Wilden Hughes Jr.; 1950-jıl [[18-fevral]] — [[2009]]-jıl 6-avgust)'' — amerikalı kinorejissyor, prodyuser hám scenarist bolǵan. Ol óz karerasın 1970-jılı National Lampoon jurnalı ushın házil esseler hám gúrrińler jazıwdan baslaǵan. Keyin ol Gollivudta 1980 hám 1990-jıllardıń eń tabıslı komediya filmlerin jazıw, prodyuserlik etiw hám rejissyorlıq etiw menen shuǵıllandı. Ol "On altı sham", "Tańǵı klub", "Ájayıp ilim", "Ferris Byullerdiń bos kúni", "Samolyotlar, poezdler hám avtomobiller", "Onıń balası bar", hám "Dayı Bak" sıyaqlı filmlerge rejissyorlıq etken, sonday-aq "National Lampoon-nıń demalısı", "Mister Mam", "Qızǵısh kiyimdegi sulıw", "Ullı tábiyat", "National Lampoon-nıń rojdestvo demalısı", [[Úyde jalǵız|"Úyde jalǵız"]], "Gollandiyalı" hám "Betxoven" filmleriniń scenariylerin jazǵan. Xyuzdiń kópshilik shıǵarmaları [[Chikago|Chikagodaǵı]] qıyalıy Shermer joqarı mektebinde ótip, jasóspirimlerdiń erjetiw dáwiri haqqındaǵı komediya filmleri edi. Bul jıllardaǵı onıń eń ataqlı qaharmanlarınıń kóbisi Molli Ringuold ushın jazılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.today.com/popculture/molly-ringwald-looks-back-sixteen-candles-light-metoo-movement-t138565| bet = Molly Ringwald looks back on 'Sixteen Candles' in light of #MeToo movement| sáne = 2018-jıl 2-oktyabr | jumıs = TODAY.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-sentyabr }}</ref>. 2009-jıldıń jazında [[Nyu-York]] qalasında tańǵı seyil waqtında Xyuz júrek talmasınan qaytıs boldı. Onıń óliminen keyin, kóplegen adamlar, sonıń ishinde 82-Oskar sıylıqları saltanatında Ringuold, Metyu Broderik, Entoni Maykl Xoll, Chevi Cheyz hám [[Makoley Kalkin]] sıyaqlı onıń menen islesken aktyorlar onıń miyrasın húrmet penen eske aldı<ref name="popsugar">{{Web deregi | url = http://www.popsugar.com/Video-Tribute-John-Hughes-2010-Oscars-7661573| bet = Video Tribute to John Hughes at the 2010 Oscars| avtor = BuzzSugar| sáne = 2010-jıl 7-mart | baspaxana = Popsugar.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-iyul }}</ref><ref name="gather.com">{{Web deregi | url = http://news.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474978089080| bet = Oscars 2010: John Hughes Remembered at Academy Awards| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110711082829/http://news.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474978089080| arxivsáne = 2011-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-mart }}</ref>. Xyuzdiń karerasın rawajlandırıwǵa járdem bergen aktyorlar qatarına Maykl Kiton, Xoll, Bill Pakston, Broderik, Kalkin hám Brat Pak toparınıń aǵzaları kiredi. == Jaslıq dáwiri hám bilimi == Xyuz 1950-jılı 18-fevralda Michigan shtatınıń Lansing qalasında tuwılǵan. Onıń anası Marion Krouford qayırqomlıq jumısları menen shuǵıllanǵan, al ákesi Djon Xyuz úlken satıw tarawında islegen<ref>{{Web deregi | url = http://www.legacy.com/obituaries/tucson/obituary.aspx?n=john-w-hughes&pid=160077308&fhid=2499| bet = John W. HUGHES' Obituary on Arizona Daily Star| jumıs = Arizona Daily Star}}</ref>. Ol jalǵız ul bala bolıp, úsh qız qarındası bolǵan. Ómiriniń dáslepki on eki jılın Michigan shtatınıń Gross-Poynt qalasında ótkizip, sol jerde Detroyt Red Uingz komandasınıń oń qanat hújimshisi Gordi Xoudıń ıqlasbenti bolǵan. Xoudıń ózi jibergen №9 forması keyinirek Xyuzdiń 1986-jılǵı "Ferris Byullerdiń bos kúni" filminde kórnekli orın alǵan<ref>{{Cite journal|url=https://melmagazine.com/why-cameron-frye-wore-a-gordie-howe-jersey-in-ferris-buellers-day-off-adfc36129fd5|title=Why Cameron Frye Wore a Gordie Howe Jersey in 'Ferris Bueller's Day Off'}}</ref>. Xyuz ózin "biraz tınısh" dep táriyiplegen<ref>{{Cite news|title=Molly Ringwald Interviews John Hughes|url=http://www.riverblue.com/hughes/articles/molly17.html}}</ref>: Men tiykarınan qızlar hám jası úlken adamlar jasaytuǵın awılda óstim. Meniń jasımdaǵı balalar joq edi, sonlıqtan kóp waqıttı jalǵız ótkizip, hár túrli nárselerdi elesletetuǵın edim. Hám hár saparı bir jerge jaylasıp atırǵanımızda, biz kóship ketetuǵın edik. Jetinshi klassta ómir jaqsı bola baslaǵanda, biz Chikagoǵa kóship kettik. Men úlken joqarı mektepke bardım hám hesh kimdi tanımaytuǵın edim. Biraq sońınan [[The Beatles]] payda boldı hám pútkil ómirimdi ózgertti. Keyin Bob Dilannıń "Bringing It All Back Home" albomı shıqtı hám meni shınında da ózgertti. Piyshembi kúni men bir adam edim, al juma kúni basqa adamǵa aylandım. Meniń qaharmanlarım Dilan, Djon Lennon hám Pikasso edi, sebebi olardıń hárbiri óz tarawın alǵa ilgerletti, hám ózlerin qolaylı sezgen waqıtta, olar bárhama alǵa ilgerlewdi dawam etti. [[Fayl:John_Hughes,_1967_HS_Yearbook.jpg|oñğa|nobaý|Xyuz Glenbruk Arqa orta mektebiniń oqıwshısı retinde (1967)]] 1963-jılı Xyuzdiń shańaraǵı Chikagonıń shetki aymaǵı Nortbrukqa kóship keldi. Sol jerde onıń ákesi tom jabıw materialların satıw menen shuǵıllandı. Xyuz dáslep Grouv orta mektebinde oqıdı, keyin Glenbruk Arqa orta mektebine ótti, bul mektep oǵan keyinirek ataq áperiwshi filmleri ushın ilhamlandırdı<ref>{{Cite news|title=When the Losers Ruled in Teenage Movies|last=Michael Joseph Gross|url=https://www.nytimes.com/2004/05/09/style/view-when-the-losers-ruled-in-teenage-movies.html?pagewanted=4&src=pm|access-date=July 21, 2010|page=4| sáne =May 9, 2004}}</ref>. Ol orta mektepte óziniń bolajaq hayalı, Nensi Lyudvig penen tanıstı. Jasóspirim waqtında Xyuz filmlerge qashıw jolı sıpatında qaradı<ref>{{Cite news|url=https://hazlitt.net/longreads/diamond-and-kiss-women-john-hughes|title=A Diamond and a Kiss: The Women of John Hughes {{!}} Hazlitt|date=July 5, 2016|access-date=June 17, 2018}}</ref>. Balalıq dostı Djekson Petersonnıń aytıwınsha, "Onıń ata-anası onı kóp sınǵa alatuǵın edi (...) Ol [Marion] Djonnıń islegisi kelgen nárselerin sınǵa alatuǵın edi"<ref>{{Cite book|last=Gora|first=Susannah|title=You Couldn't Ignore Me If You Tried: The Brat Pack, John Hughes, and Their Impact on a Generation|date=2011|publisher=Three Rivers Press|page=14|isbn=9780307716606|url=https://books.google.com/books?id=NxgaVJzdFc8C}}</ref>. Xyuz Bitlz toparınıń fanatı bolǵan hám tap filmler hámde "Rat Pack" haqqında kóp nárse bilgen<ref>{{Cite book|last=Gora|first=Susannah|title=You Couldn't Ignore Me If You Tried: The Brat Pack, John Hughes, and Their Impact on a Generation|date=2011|publisher=Three Rivers Press|isbn=9780307716606|url=https://books.google.com/books?id=NxgaVJzdFc8C}}</ref>. == Karerası == === 1970–1981: Ataq-abırayǵa erisiw === Arizona universitetin taslaǵannan keyin<ref name="John Wilden Hughes, Jr">{{Web deregi | url = http://www.biography.com/people/john-hughes-476258#death| bet = John Wilden Hughes, Jr.| jumıs = Biography.com| baspaxana = A&E Television Networks| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-sentyabr }}</ref>, Xyuz Rodni Dendjerfild hám Djoan Rivers sıyaqlı belgili artistlerge háziller sata basladı. Xyuz óz házillerin paydalanıp, 1970-jılı Chikagodaǵı Needham, Harper & Steers firmasında, al 1974-jılı Leo Burnett Worldwide firmasında reklama tekstin jazıwshı lawazımında tómen dárejeli jumısqa kirdi. Usı dáwirde ol keyin ataqlı bolǵan Edge "Kredit kartası menen qırınıw sınawı" reklama kampaniyasın jarattı. Xyuzdıń Virginia Slims esabındaǵı jumısı onı kóbinese Nyu-York qalasındaǵı Philip Morris bas ofisine alıp baratuǵın edi, bul oǵan National Lampoon jurnalınıń ofislerine barıw imkaniyatın berdi. Kóp uzamay Xyuz turaqlı avtorǵa aylandı<ref name="Salon2013">{{Web deregi | url = https://www.salon.com/2013/06/24/john_hughes_how_national_lampoon_led_to_the_breakfast_club_and_ferris_bueller/| bet = John Hughes: How National Lampoon led to 'The Breakfast Club' and 'Ferris Bueller': His '80s movies still define American teendom. It all began with the National Lampoon and Chevy Chase's 'Vacation'| avtor = STEIN| at = ELLIN| sáne = 2013-jıl 24-iyun | jumıs = [[Salon.com]]}}</ref>; redaktor P. J. O'Rurk "Djon sonshelli tez hám sonshelli jaqsı jazǵanlıqtan, aylıq jurnal oǵan erise almaytuǵın edi" dep esledi<ref name="orourke20150322">{{Web deregi | url = https://www.thedailybeast.com/articles/2015/03/22/how-john-hughes-made-conservatism-funny| bet = Don't You Forget About Me: The John Hughes I Knew| avtor = O'Rourke| avtorsilteme = P. J. O'Rourke| at = P.J.| sáne = 2015-jıl 22-mart | jumıs = The Daily Beast| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-aprel }}</ref>.Xyuzdıń balalıǵındaǵı shańaraq sayaxatlarınan ilhamlanǵan dáslepki gúrrińleriniń biri keyinnen National Lampoon's Vacation filminiń tiykarına aylanatuǵın "Vacation '58" boldı.<ref name="Salon2013" /> === 1982–1986: Úlken jetiskenlik hám jasóspirim filmleri === Onıń birinshi avtor retinde kórsetilgen scenariyi National Lampoon's Class Reunion jurnalında islep júrgen waqtında jazılǵan. Nátiyjede shıqqan film National Lampoon's Animal House filminiń úlken jetiskenligin qaytalanıw ushın flagmannıń ekinshi áwmetsiz urınısı boldı. Biraq, Xyuzdıń sol baspa ushın keyingi scenariyi, National Lampoon's Vacation<ref name="Salon2013">{{Web deregi | url = https://www.salon.com/2013/06/24/john_hughes_how_national_lampoon_led_to_the_breakfast_club_and_ferris_bueller/| bet = John Hughes: How National Lampoon led to 'The Breakfast Club' and 'Ferris Bueller': His '80s movies still define American teendom. It all began with the National Lampoon and Chevy Chase's 'Vacation'| avtor = STEIN| at = ELLIN| sáne = 2013-jıl 24-iyun | jumıs = [[Salon.com]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSTEIN2013">STEIN, ELLIN (June 24, 2013). </cite></ref>, 1983-jılı úlken xitke aylandı. Bul, sol jılı Xyuzdıń basqa scenariyi, Mr. Mom-nıń jetiskenligi menen birge, oǵan Universal Pictures penen úsh filmlik kelisim alıp keldi. Xyuzdıń rejissyorlıq debyutı, Sixteen Candles (1984), 1984-jılı shıqqanda, sol waqıtta jasalǵan Porky's-ten ilhamlanǵan komediyalardan ayırmashılıǵı, óspirimlik dáwirin hám orta mektep ómiriniń sociallıq dinamikasın ádil súwretlewiniń arqasında derlik bir awızdan maqtawǵa iye boldı. Bul onıń orta mektep ishinde yaki átirapında bolıp ótken óspirimlik ómiri haqqındaǵı bir qatar jumıslarınıń birinshisi boldı, olardıń qatarına ol jazǵan hám rejissyorlıq etken The Breakfast Club (1985), Weird Science (1985) hám Ferris Bueller's Day Off (1986), sonday-aq ol jazǵan hám prodyuserlik etken Pretty in Pink (1986) hám Some Kind of Wonderful (1987) kiredi. === 1987–2008: Jasóspirim filmlerinen tısqarı === Tek jasóspirim filmlerin islewshi retinde tanılıp qalıwdan qashıw ushın, Xyuz 1987-jılı Stiv Martin hám Djon Kendi bas rollerdi oynaǵan xit komediya "Samolyotlar, poezdler hám avtomobiller" filmin jazıw, rejissyorlıq etiw hám prodyuserlik etiw arqalı basqa janrlarǵa ótti. Onıń keyingi jumısları sınshılar tárepinen sonshelli jaqsı qabıl etilmedi, Xyuz jazǵan hám prodyuserlik etken "Gollandiyalı" (1991) sıyaqlı filmler prokatta tómen nátiyje kórsetti. Biraq, "Dayı Bak" hám "National Lampoon-nıń Rojdestvolıq dem alısı" sıyaqlı filmler xalıq arasında tanımalı boldı. Onıń rejissyor retindegi sońǵı filmi 1991-jılǵı "Buyra shashlı Syu" boldı. Sol waqıtqa kelip, 1991-jılı onıń John Hughes Entertainment óndiris kompaniyası 20th Century Fox hám Warner Bros. penen túrli kelisimlerge qol qoyǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-02-14-fi-1646-story.html| bet = Fox Says 'Big Deal' to New Hollywood Frugality: Movies: Writer-director John Hughes reportedly will get more than $200 million from Fox. Included is a sequel to the box-office hit| avtor = Cieply| at = Michael| sáne = 1991-jıl 14-fevral | til = en-US| jumıs = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-yanvar }}</ref>. Aktyor Djon Kendi Xyuz jazǵan, rejissyorlıq etken yaki prodyuserlik etken filmlerinde kóplegen este qalarlıq roller jarattı, olardıń qatarında "National Lampoon-nıń dem alısı" (1983), "Samolyotlar, poezdler hám avtomobiller" (1987), "Ullı ashıq hawa" (1988), "Dayı Bak" (1989), "Úyde jalǵız" (1990), "Karera imkaniyatları" hám "Jalǵız ǵana" (ekewi de 1991) bar. Jıllar dawamında Xyuz hám Kendi jaqın doslıq qarım-qatnasın ornattı. Xyuz 1994-jılı Kendidiń júrek talmasınan birden qaytıs bolǵanınan qattı qayǵırdı. "Ol Kendini qanshelli jaqsı kóretini haqqında kóp sóylesti — eger Kendi uzaǵıraq jasaǵanda, men oylayman, Djon rejissyor retinde kóbirek film islegen bolar edi", — dedi Xyuzdıń dostı Vins Von. Xyuzdıń eń úlken kommerciyalıq tabısı ol jazǵan hám prodyuserlik etken "[[Úyde jalǵız]]" (1990) filmi menen keldi. Bul film shańaraǵı Rojdestvoǵa ketip baratırǵanda abaysızda úyde qalıp ketken bala haqqında bolıp, onı ózin hám úyin eki nadan urıdan qorǵawǵa májbúr etedi. Xyuz "Úyde jalǵız" filminiń birinshi jobasın barjoǵı toǵız kún ishinde juwmaqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2015/Home-Alone/| bet = Holy Cow, Home Alone Is 25!| til = en-US| jumıs = Chicago Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-avgust }}</ref>. "Úyde jalǵız" 1990-jıldıń eń kóp payda keltirgen filmi boldı hám hár qıylı waqıttıń eń tabıslı janlı shańaraq komediyası bolıp qalmaqta. Ol 1992-jılı "[[Úyde jalǵız 2: Nyu-Yorkte joǵalǵan]]" hám 1997-jılı "Úyde jalǵız 3" filmleri menen dawam etti. Ol usı waqıt ishinde jazǵan hám prodyuserlik etken keyingi filmleriniń ayırımlarında da "Úyde jalǵız" formulasınıń elementleri bolǵan, sonıń ishinde tabıslı "Denis-qáwip qáteri" (1993) hám prokatta sátsizlikke ushıraǵan "Balanıń seyil kúni" (1994) bar. Ol sonday-aq Aleksandr Dyumanıń "Monte-Kristo grafı" romanınıń bas qaharmanınıń atınan keyin Edmon Dantes (yaki Dantes) psevdonimı boyınsha scenariyler jazǵan. Dantes laqap atı menen jazılǵan scenariyler qatarına "Manxettendegi xızmetshi", "Burǵılawshı Teylor" hám "Betxoven" kiredi<ref name="variety">{{Cite news|url=https://variety.com/2009/film/markets-festivals/director-john-hughes-dies-at-59-1118006975/|title=Director John Hughes dies at 59}}</ref>. == Jeke ómiri == 1970-jılı, 20 jasında Xyuz mektepte tanısqan Nensi Lyudvigke úylendi. Olardıń eki balası bolǵan: Djon Xyuz III (1976-jılı tuwılǵan) hám Djeyms Xyuz (1979-jılı tuwılǵan). Olar Xyuzdiń 2009-jılı qaytıs bolıwına shekem birge bolǵan. Nensi Xyuz 2019-jıl 15-sentyabrde qaytıs boldı<ref>{{Web deregi | url = https://chicago.suntimes.com/2019/9/24/20882439/nancy-hughes-inspiration-trusted-adviser-wife-filmmaker-john-hughes-dies-68| bet = Nancy Hughes, inspiration, trusted adviser and wife of filmmaker John Hughes, has died at 68| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190925133534/https://chicago.suntimes.com/2019/9/24/20882439/nancy-hughes-inspiration-trusted-adviser-wife-filmmaker-john-hughes-dies-68| arxivsáne = 2019-jıl 25-sentyabr | avtor = O'Donnell| at = Maureen| sáne = 2019-jıl 24-sentyabr | jumıs = Chicago Sun-Times| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-iyul }}</ref>. == Keyingi ómiri == 1994-jılı Xyuz jámiyetlik kózden jasırınıp, Chikago átirapına qaytıp kóshti. Kelesi jılı Xyuz hám Rikardo Mestres, ekewi de Uolt Disney Pictures penen óndiris kelisimlerine iye bolıp, qısqa múddetli birlesken kárxana óndiris studiyası Great Oaks Entertainment dúzdi<ref name="variety1994">{{Cite news|url=https://variety.com/1995/film/features/hughes-and-mestres-team-in-disney-based-great-oaks-ent-99124577/|title=Hughes And Mestres Team In Disney-based Great Oaks Ent.|first1=Anita M.|last1=Busch| sáne =February 19, 1995}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Petrikin|first1=Chris|title=Variety power players 2000: movers and shakers, power brokers and career makers in Hollywood|date=1999|isbn=0399525696|page=[https://archive.org/details/varietypowerplay00chri/page/50 50]|publisher=Perigee Books|url=https://archive.org/details/varietypowerplay00chri/page/50}}</ref>. Xyuz Chikagoda islegen, al Mestres Los-Andjeleste jaylasqan edi<ref>{{Cite book|title=John Hughes: A Life in Film|url=https://archive.org/details/johnhugheslifein0000hone|date=2015|publisher=Race Point Publishing|first1=Kirk|last1=Honeycutt|isbn=9781631060229|page=[https://archive.org/details/johnhugheslifein0000hone/page/188 188]}}</ref>. Kompaniya "Djek", "101 dalmatin" hám "Flabber" filmlerin islep shıǵardı, biraq Xyuz hám Mestres 1997-jılı sherikligin toqtattı<ref name="variety1997">{{Cite news|url=https://variety.com/1997/film/news/mestres-takes-root-at-disney-111661086/|title=Mestres takes root at Disney|first1=Dan|last1=Cox|date=November 4, 1997}}</ref>. Xyuz hám Mestres arasındaǵı sheriklik sheńberinde islep shıǵarılǵan 1998-jılǵı "Reach the Rock" filmi keyin "Gramercy Pictures kompaniyasınıń Djon Xyuz hám Rikardo Mestres óndirisi" dep kórsetildi<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/1998/film/reviews/reach-the-rock-2-1117487790/|title=Reach the Rock|first1=Lael|last1=Loewenstein|date=October 16, 1998}}</ref>. Keyingi jılları Xyuz ǵalaba xabar qurallarına siyrek intervyu berdi, tek 1999-jılı "Reach the Rock" filminiń saundtrek albomın reklama etiw ushın bir neshe intervyu berdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.ink19.com/issues_F/99_03/screen/john_hughes.shtml| bet = 1999 interview with Hughes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120222081155/http://www.ink19.com/issues_F/99_03/screen/john_hughes.shtml| arxivsáne = 2012-jıl 22-fevral | avtor = Diaz| at = Julio| sáne = March 1999 | baspaxana = Ink 19| qaralǵan sáne = 2008-jıl 8-iyun }}</ref>. Albomdı Xyuzdiń ulı, Djon Xyuz III dúzgen hám onıń ulınıń Chikagodaǵı Hefty Records studiyasında shıǵarılǵan<ref>{{Cite news|title=John Hughes' imprint remains. He's still revered in Hollywood, but whatever happened to the king of the teens?}}</ref>. Ol jáne de 1999-jılı DVD formatında shıqqan "Ferris Bueller's Day Off" filmi ushın audio kommentariy jazıp aldı. == Qaytıs bolıwı == 2009-jılı 5-avgustta Xyuz hám onıń hayalı ulı Djeyms hám jańa tuwılǵan aqlıǵın kóriw ushın [[Nyu-York]] qalasına bardı. Djeymstiń aytıwınsha, ákesi sol kúni keshte jaqsı densawlıqta kóringen hám shańaraq kelesi kúnge jobalar dúzgen. 6-avgust kúni azanda Xyuz [[Manhetten|Manxettendegi]] Batıs 55-kóshedegi miymanxanasınıń janında seyil etip júrgende júrek talmasına ushıradı. Ol tez arada Ruzvelt emlewxanasına jetkerildi, biraq sol jerde 59 jasında qaytıs bolǵanı anıqlandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.movieline.com/2009/08/tracking-down-the-place-where-we-lost-john-hughes.php| bet = Tracking down the place where we lost John Hughes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111221113151/http://www.movieline.com//2009//08//tracking-down-the-place-where-we-lost-john-hughes.php| arxivsáne = 2011-jıl 21-dekabr | sáne = 2009-jıl 13-avgust | baspaxana = movieline.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 6-avgust }}</ref>. Xyuzdiń jerlew máresimi 11-avgustta Chikagoda ótkerildi; ol Leyk-Forest qábiristanına jerlendi<ref>{{Cite news|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-famous-people-buried-in-chicago-htmlstory.html|title=Buried in Chicago: Where the famous rest in peace|last1=Kori Rumore| sáne =October 19, 2016}}</ref>. Oǵan onıń hayalı, eki balası hám aqlıqları qatnastı<ref name="John Wilden Hughes, Jr">{{Web deregi | url = http://www.biography.com/people/john-hughes-476258#death| bet = John Wilden Hughes, Jr.| jumıs = Biography.com| baspaxana = A&E Television Networks| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.biography.com/people/john-hughes-476258#death "John Wilden Hughes, Jr"]. </cite></ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kino álemi]] __MAZMUNDATQIZW__ __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Amerikalı televidenie jazıwshıları]] ow3z7xqeicdcbl4cabwgfswzi0vzyuk 0 21322 266073 213284 2026-08-17T18:35:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 21 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266073 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cycling in Amsterdam (893).jpg|thumb|[[Velosiped]] aydaw - bul keń tarqalǵan shınıǵıw túri.]] [[Fayl:BCRL.jpg|thumb|Awırlıq kóteriw shınıǵıwları.|220x220px]] '''Shınıǵıw,''' sonday-aq '''dene shınıǵıwları''' yamasa '''fizikalıq shınıǵıw''' ([[Inglis tili|inglisshe]] exercise or workout) - bul fizikalıq salamatlıqtı hám ulıwma densawlıqtı jaqsılaytuǵın yamasa saqlaytuǵın fizikalıq iskerlik<ref>{{cite book |vauthors= Kylasov A, Gavrov S| year = 2011 | title = Diversity Of Sport: non-destructive evaluation| location = Paris| publisher = UNESCO: Encyclopedia of Life Support Systems|pages = 462–91|isbn = 978-5-89317-227-0}}</ref><ref>{{cite book |title=Exercised |date=2020 |url= https://books.google.com/books?id=BS6OEAAAQBAJ |last=Liberman |first=Daniel |publisher=Vintage Books |isbn=978-0593295397 |author-link1=Daniel Liberman }}</ref>. Ol hár túrli maqsetlerde orınlanadı, sonıń ishinde salmaq taslaw (azıw) yamasa saqlaw, ósiwge járdem beriw hám kúshti arttırıw, bulshıq etlerdi hám júrek-qan tamır sistemasın rawajlandırıw, jaraqatlardıń aldın alıw, [[sport]] kónlikpelerin jetilistiriw, densawlıqtı jaqsılaw<ref>{{Cite news|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise/art-20048389|title=7 great reasons why exercise matters|work=Mayo Clinic|access-date=2 November 2018| til =en}}</ref> yamasa ápiwayı ráhátleniw ushın. Kóp adamlar sırtta shınıǵıwdı tańlaydı, sebebi olar toparlarǵa jıynalıp, sociallıq baylanıs ornatıp, ózleriniń jaqsı turmıs hám ruwxıy densawlıǵın jaqsılay aladı<ref name="Fitness for Foreigners">{{Web deregi | vauthors = Bergstrom K, Muse T, Tsai M, Strangio S| sáne = 2011-jıl 19-yanvar | bet = Fitness for Foreigners| url = http://www.slate.com/articles/life/fitness/2011/01/fitness_for_foreigners.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr | jumıs = Slate}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Deslandes A, Moraes H, Ferreira C, Veiga H, Silveira H, Mouta R, Pompeu FA, Coutinho ES, Laks J | display-authors = 6 | title = Exercise and mental health: many reasons to move | journal = Neuropsychobiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 191–198 |year = 2009 | pmid = 19521110 | doi = 10.1159/000223730 | s2cid = 14580554 | doi-access = free }}</ref>. Densawlıqqa paydası jaǵınan, ádette, densawlıq mashqalalarınıń qáwpin tómenletiw ushın háptesine 150 minut ortasha intensivliktegi shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Web deregi | familiya = | sáne = 2022-jıl 25-yanvar | bet = Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64| url = https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = NHS| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 22-iyun | bet = How much physical activity do adults need?| url = https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/adults/index.htm| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| til = en-us}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Physical activity| url = https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = WHO| til = en}}</ref>. Sonnıń menen birge, hátte az muǵdarda shınıǵıw islew de, hesh qanday shınıǵıw islemegennen góre paydalıraq. Tek bir saat penen on bes minut (kúnine 11 minut) shınıǵıw islew erte ólim, júrek-qan tamır kesellikleri, insult hám rak qáwpin tómenletiwi múmkin<ref>{{Cite journal | sáne =2023-08-14 |title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/small-amounts-of-exercise-protect-against-early-death-heart-disease-and-cancer/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_59256|s2cid=260908783 }}</ref><ref>{{Cite journal|display-authors=3 |last1=Garcia |first1=Leandro |last2=Pearce |first2=Matthew |last3=Abbas |first3=Ali |last4=Mok |first4=Alexander |last5=Strain |first5=Tessa |last6=Ali |first6=Sara |last7=Crippa |first7=Alessio |last8=Dempsey |first8=Paddy C |last9=Golubic |first9=Rajna |last10=Kelly |first10=Paul |last11=Laird |first11=Yvonne |last12=McNamara |first12=Eoin |last13=Moore |first13=Samuel |last14=de Sa |first14=Thiago Herick |last15=Smith |first15=Andrea D |date=2023-02-28 |title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |volume=57 |issue=15 |pages=979–989 |doi=10.1136/bjsports-2022-105669 |issn=0306-3674 |pmc=10423495 |pmid=36854652}}</ref>. == Klassifikaciya == Fizikalıq shınıǵıwlar ádette adam denesine bolǵan ulıwma tásirine baylanıslı úsh túrge bólinedi:<ref name="phy_active">{{Web deregi | avtor = ((National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute))| bet = Your Guide to Physical Activity and Your Heart| baspaxana = U.S. Department of Health and Human Services| sáne = June 2006 | url = http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/obesity/phy_active.pdf}}</ref> * Aerobikalıq shınıǵıw - bul úlken bulshıq et toparların paydalanatuǵın hám deneniń tınıshlıq halatına qaraǵanda kóbirek kislorod paydalanıwına sebep bolatuǵın hár qanday fizikalıq iskerlik<ref name="phy_active" /> Aerobikalıq shınıǵıwdıń maqseti - júrek-qan tamır shıdamlılıǵın arttırıw.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilmore JH | title = Aerobic exercise and endurance: improving fitness for health benefits | url = https://archive.org/details/sim_physician-and-sportsmedicine_2003-05_31_5/page/45 | journal = The Physician and Sportsmedicine | volume = 31 | issue = 5 | pages = 45–51 | date = May 2003 | pmid = 20086470 | doi = 10.3810/psm.2003.05.367 | s2cid = 2253889 }}</ref>. Aerobikalıq shınıǵıwǵa mısallar: juwırıw, velosiped aydaw, [[júziw]], tez júriw, arqan sekiriw, [[eskek esiw]], tawǵa shıǵıw, ayaq-oyın, [[tennis]] oynaw, úziliksiz shınıǵıw hám uzaq aralıqqa juwırıw.<ref name="phy_active" /> * Anaerobikalıq shınıǵıw, onıń ishine kúsh hám qarsılıq shınıǵıwları kiredi, bulshıq etlerdi bekkemlep, kúsheytip hám kólemin arttırıp, sonday-aq súyek tıǵızlıǵın, teń salmaqlılıqtı hám koordinaciyanı jaqsılay aladı<ref name="phy_active" /> Kúsh shınıǵıwlarına mısallar: otırıp-turıw, tartılıw, lunj, otırıp turıw, shtanga kóteriw. Anaerobikalıq shınıǵıwǵa sonday-aq salmaq kóteriw, funkcionallıq shınıǵıwlar, ekscentrik shınıǵıwlar, interval shınıǵıwları, sprint hám qısqa múddetli bulshıq et kúshin arttıratuǵın joqarı intensivli interval shınıǵıwları kiredi.<ref name="phy_active" /><ref>{{cite journal | vauthors = de Vos NJ, Singh NA, Ross DA, Stavrinos TM, Orr R, Fiatarone Singh MA | title = Optimal load for increasing muscle power during explosive resistance training in older adults | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 5 | pages = 638–647 | date = May 2005 | pmid = 15972618 | doi = 10.1093/gerona/60.5.638 | doi-access = free }}</ref>. * Iykemlilik shınıǵıwları bulshıq etlerdi sozadı hám uzartadı<ref name="phy_active" /> Sozılıw sıyaqlı iskerlikler buwınlardıń iykemliligin jaqsılawǵa hám bulshıq etlerdi jumsaq saqlawǵa járdem beredi.<ref name="phy_active" /> Maqset - qozǵalıs diapazonın jaqsılaw, bul jaraqatlanıw itimallıǵın tómenletiwi múmkin.<ref name="phy_active" /><ref>{{cite journal | vauthors = O'Connor DM, Crowe MJ, Spinks WL | title = Effects of static stretching on leg power during cycling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2006-03_46_1/page/52 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 46 | issue = 1 | pages = 52–56 | date = March 2006 | pmid = 16596099 }}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwlar sonday-aq dállik, shaqqanlıq, kúsh hám tezlikke baǵdarlanǵan shınıǵıwlardı óz ishine alıwı múmkin<ref name="crossfit">{{Web deregi | url = http://library.crossfit.com/free/pdf/CFJ-trial.pdf| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr | bet = What Is Fitness?| page = 4| sáne = October 2002 | baspaxana = The CrossFit Journal}}</ref>. Shınıǵıw túrlerin sonday-aq dinamikalıq yamasa statikalıq dep jiklewge (klassifikaciyalawǵa) boladı. Turaqlı juwırıw sıyaqlı "dinamikalıq" shınıǵıwlar qan aylanıwınıń jaqsılanıwı sebepli shınıǵıw waqtında diastolalıq qan basımınıń tómenlewine alıp keledi. Kerisinshe, salmaq kóteriw sıyaqlı statikalıq shınıǵıwlar shınıǵıw orınlanǵan waqıtta sistolalıq basımnıń ádewir kóteriliwine alıp keliwi múmkin, biraq bul waqtınsha boladı<ref>{{cite journal | vauthors = de Souza Nery S, Gomides RS, da Silva GV, de Moraes Forjaz CL, Mion D, Tinucci T | title = Intra-arterial blood pressure response in hypertensive subjects during low- and high-intensity resistance exercise | journal = Clinics | volume = 65 | issue = 3 | pages = 271–277 | date = March 2010 | pmid = 20360917 | pmc = 2845767 | doi = 10.1590/S1807-59322010000300006 }}</ref>. == Densawlıqqa tásiri == [[Fayl:Effects of exercise on the organ systems of the body (cropped).jpg|thumb|Shınıǵıw kóp organlarǵa tásir etedi]] Fizikalıq shınıǵıw fizikalıq fitnesti saqlaw ushın áhmiyetli hám ol salamatlıqtı saqlawǵa, as siniriw sistemasın retlestiriwge, salamat súyek tıǵızlıǵın, bulshıq et kúshin hám buwın qozǵalǵıshlıǵın qurıw hám saqlawǵa, fiziologiyalıq sawlıqtı alǵa ilgerletiwge, xirurgiyalıq qáwiplerdi azaytıwǵa hám immun sistemasın kúsheytiwge járdem ete aladı. Geypara izertlewler shınıǵıwdıń ómir uzaqlıǵın hám ulıwma ómir sapasın arttırıwı múmkinligin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Gremeaux V, Gayda M, Lepers R, Sosner P, Juneau M, Nigam A | title = Exercise and longevity | journal = Maturitas | volume = 73 | issue = 4 | pages = 312–317 | date = December 2012 | pmid = 23063021 | doi = 10.1016/j.maturitas.2012.09.012 }}</ref>. Ortasha hám joqarı dárejedegi fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlardıń ólim dárejesi, salıstırmalı túrde fizikalıq belsendi emes adamlarǵa qaraǵanda tómenirek<ref>{{Cite journal|title=Physical Activity and Health|url=https://books.google.com/books?id=WZZPc1FmL7QC&pg=PA3|journal=United States Department of Health|isbn=978-1-4289-2794-0| author = United States Department Of Health And Human Services |year=1996}}</ref>. Ortasha dárejedegi shınıǵıwlar qabınıw potencialın tómenletiw arqalı qartayıwdıń aldın alıw menen baylanıslı bolǵan<ref>{{cite journal | vauthors = Woods JA, Wilund KR, Martin SA, Kistler BM | title = Exercise, inflammation and aging | journal = Aging and Disease | volume = 3 | issue = 1 | pages = 130–140 | date = February 2012 | pmid = 22500274 | pmc = 3320801 }}</ref>. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń kópshiligi háptesine shama menen 3500 metabolikalıq ekvivalent (MET) minutında erisiledi, al joqarıraq belsendіlik dárejelerinde qaytım azayadı<ref name=BMJ2016 /> Mısalı, kúndelikli 10 minut basqısh kóteriliw, 15 minut shańjutqısh penen tazalaw, 20 minut baǵ isleri menen shuǵıllanıw, 20 minut juwırıw hám transport ornına 25 minut jayaw júriw yamasa velosiped aydaw birgelikte háptesine shama menen 3000 MET minutın quraydı.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}</ref>. Fizikalıq belsendiliktiń jetispewshiligi dúnya júzi boyınsha júrek táj keselliginen kelip shıǵatuǵın awırıwlardıń shama menen 6%, 2-tip diabettiń 7%, emshek raginiń 10% hám ishek raginiń 10% sebebi bolıp tabıladı<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-21-27-2012_380_9838/page/219 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref>. Ulıwma alǵanda, fizikalıq belsendisizlik dúnya júzi boyınsha erte ólimniń 9% sebebi boladı.<ref name=":2" /> Amerika-Britaniya jazıwshısı Bill Brayson bılay dep jazǵan: "Eger birew ortasha muǵdardaǵı shınıǵıwdıń bizge beretuǵın barlıq paydasın bere alatuǵın dári oylap tapqanda, ol dárhal tariyxtaǵı eń tabıslı dárige aylanǵan bolar edi."<ref>{{Cite book |last=Bryson |first=Bill |author-link=Bill Bryson |title=[[The Body: A Guide for Occupants]] |publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]] |year=2019 |isbn=978-0857522405}}</ref> === Fitness === Kópshilik adamlar fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw arqalı fitnesin jaqsılay aladı<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Neil-Sztramko SE, Caldwell H, Dobbins M | title = School-based physical activity programs for promoting physical activity and fitness in children and adolescents aged 6 to 18 | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2021 | issue = 9 | pages = CD007651 | date = September 2021 | pmid = 34555181 | pmc = 8459921 | doi = 10.1002/14651858.CD007651.pub3 }}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwlarınan bulshıq etlerdiń kóleminiń artıwı tiykarınan awqatlanıw hám testosteron menen anıqlanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Hubal MJ, Gordish-Dressman H, Thompson PD, Price TB, Hoffman EP, Angelopoulos TJ, Gordon PM, Moyna NM, Pescatello LS, Visich PS, Zoeller RF, Seip RL, Clarkson PM | display-authors = 3 | title = Variability in muscle size and strength gain after unilateral resistance training | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2005-06_37_6/page/964 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 37 | issue = 6 | pages = 964–972 | date = June 2005 | pmid = 15947721 }}</ref>. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń bul genetikalıq ózgesheligi elitar sportshılar menen keń xalıq arasındaǵı tiykarǵı fiziologiyalıq ayırmashılıqlardıń biri bolıp tabıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Brutsaert TD, Parra EJ | title = What makes a champion? Explaining variation in human athletic performance | journal = Respiratory Physiology & Neurobiology | volume = 151 | issue = 2–3 | pages = 109–123 | date = April 2006 | pmid = 16448865 | doi = 10.1016/j.resp.2005.12.013 | s2cid = 13711090 }}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="newsci_geddes">{{cite magazine| vauthors = Geddes L | title = Superhuman| pages = 35–41| magazine = New Scientist| date = 28 July 2007}}</ref>. Orta jasta shınıǵıwdıń ómirdiń keyingi dáwirinde jaqsıraq fizikalıq uqıplılıqqa alıp keliwi múmkinligin kórsetetuǵın dáliller bar<ref>{{cite news| url=http://www.medicineonline.com/news/12/10297/Being-active-combats-risk-of-functional-problems.html | title=Being active combats risk of functional problems}}</ref>. Erte qozǵalıs kónlikpeleri hám rawajlanıw ómirdiń keyingi dáwirindegi fizikalıq belsendilik hám jetiskenlikler menen de baylanıslı. Erte jastan qozǵalıs kónlikpeleri joqarı bolǵan balalar fizikalıq jaqtan belsendi bolıwǵa kóbirek beyim bolıp, sportta jaqsı nátiyjelerge erisiwge hám joqarı fitnes dárejesine iye bolıwǵa umtıladı. Erte qozǵalıs sheberligi balalıq dáwirdegi fizikalıq belsendilik hám fitnes dárejesi menen unamlı baylanısqa iye, al qozǵalıs kónlikpelerdiń tómen bolıwı kóbirek háreketsiz ómir saltına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Wrotniak BH, Epstein LH, Dorn JM, Jones KE, Kondilis VA | title = The relationship between motor proficiency and physical activity in children | journal = Pediatrics | volume = 118 | issue = 6 | pages = e1758–e1765 | date = December 2006 | pmid = 17142498 | doi = 10.1542/peds.2006-0742 | s2cid = 41653923 }}</ref>. Orınlanǵan fizikalıq belsendiliktiń túri hám intensivligi adamnıń fitnes dárejesine tásir etiwi múmkin. Joqarı intensivli interval shınıǵıwlarınıń adamnıń VO2 max kórsetkishin tómen intensivli shıdamlılıq shınıǵıwlarına qaraǵanda biraz kóbirek jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın geybir hálsiz dáliller bar<ref>{{cite journal | vauthors = Milanović Z, Sporiš G, Weston M | title = Effectiveness of High-Intensity Interval Training (HIT) and Continuous Endurance Training for VO2max Improvements: A Systematic Review and Meta-Analysis of Controlled Trials | journal = Sports Medicine | volume = 45 | issue = 10 | pages = 1469–1481 | date = October 2015 | pmid = 26243014 | doi = 10.1007/s40279-015-0365-0 | s2cid = 41092016 | url = https://research.tees.ac.uk/ws/files/6460688/561180.pdf }}</ref>. Biraq, ilimiy emes fitnes usılları sport jaraqatlarına alıp keliwi múmkin. === Júrek-qan tamır sisteması === [[Fayl:Central (cardiovascular) and peripheral (skeletal muscle) adaptations to exercise training.jpg|thumb|upright=1.5|Shınıǵıwǵa oraylıq (júrek-qan tamır) hám shetkeri (skelet bulshıq etleri) beyimlesiwler]] Shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasına paydalı tásiri jaqsı dálillengen. Fizikalıq belsensizlik penen júrek-qan tamır kesellikleri arasında tuwrı baylanıs bar, hám fizikalıq belsensizlik táj arteriya keselliginiń rawajlanıwında ǵárezsiz qáwip faktorı bolıp tabıladı. Fizikalıq shınıǵıwlardıń tómen dárejesi júrek-qan tamır keselliklerinen ólim qáwpin arttıradı<ref>{{cite journal | vauthors = Warburton DE, Nicol CW, Bredin SS | title = Health benefits of physical activity: the evidence | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2006-03-14_174_6/page/n70 | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 6 | pages = 801–809 | date = March 2006 | pmid = 16534088 | pmc = 1402378 | doi = 10.1503/cmaj.051351 | doi-access = free }}</ref><ref name="aha2017">{{Web deregi | url = http://www.heart.org/HEARTORG/HealthyLiving/PhysicalActivity/FitnessBasics/American-Heart-Association-Recommendations-for-Physical-Activity-in-Adults_UCM_307976_Article.jsp| bet = American Heart Association Recommendations for Physical Activity in Adults| baspaxana = American Heart Association| sáne = 2017-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-may }}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın balalarda dene mayınıń kóbirek joǵalıwı hám júrek-qan tamır fitnesiniń joqarılawı bayqaladı<ref>{{cite journal | vauthors = Lumeng JC | title = Small-group physical education classes result in important health benefits | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2006-03_148_3/page/418 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 148 | issue = 3 | pages = 418–419 | date = March 2006 | pmid = 17243298 | doi = 10.1016/j.jpeds.2006.02.025 }}</ref>. Izertlewler jaslarda akademiyalıq stresstiń keyingi jıllarda júrek-qan tamır kesellikleri qáwpin arttıratuǵının kórsetken; biraq, bul qáwipler úziliksiz fizikalıq shınıǵıwlar arqalı ádewir tómenletiliwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Ahaneku JE, Nwosu CM, Ahaneku GI | title = Academic stress and cardiovascular health | url = https://archive.org/details/sim_academic-medicine_2000-06_75_6/page/567 | journal = Academic Medicine | volume = 75 | issue = 6 | pages = 567–568 | date = June 2000 | pmid = 10875499 | doi = 10.1097/00001888-200006000-00002 | doi-access = free }}</ref>. Háptesine shama menen 700-2000 kkal energiya jumsaw menen orınlanǵan shınıǵıw muǵdarı menen orta jastaǵı hám jası úlken erkeklerdiń barlıq sebeplerden ólimi hám júrek-qan tamır keselliklerinen ólimi arasında doza-juwap qatnası bar. Ólimniń eń úlken potencial tómenlewi háreketsiz adamlardıń ortasha belsendi bolıwında kórinedi. Izertlewler júrek keselligi hayallar arasında ólimniń tiykarǵı sebebi bolǵanlıqtan, jası úlkeyip baratırǵan hayallarda úziliksiz shınıǵıwlar salamat júrek-qan tamır profillerine alıp keletuǵının kórsetken. Fizikalıq belsendiliktiń júrek-qan tamır keselliklerinen ólimge eń paydalı tásirleri ortasha intensivli belsendilik (jasqa baylanıslı, maksimal kislorod qabıllawdıń 40-60%) arqalı erisiliwi múmkin. Miokard infarktinen keyin, ómir saltın úziliksiz shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın etip ózgertken aman qalǵanlarda jasaw dárejesi joqarı bolǵan. Háreketsiz adamlar júrek-qan tamır hám basqa barlıq sebeplerden ólim ushın eń úlken qáwipte<ref>{{cite journal | vauthors = Fletcher GF, Balady G, Blair SN, Blumenthal J, Caspersen C, Chaitman B, Epstein S, Sivarajan Froelicher ES, Froelicher VF, Pina IL, Pollock ML | display-authors = 6 | title = Statement on exercise: benefits and recommendations for physical activity programs for all Americans. A statement for health professionals by the Committee on Exercise and Cardiac Rehabilitation of the Council on Clinical Cardiology, American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_1996-08-15_94_4/page/n324 | journal = Circulation | volume = 94 | issue = 4 | pages = 857–862 | date = August 1996 | pmid = 8772712 | doi = 10.1161/01.CIR.94.4.857 | s2cid = 2392781 }}</ref>. Amerika Júrek Associaciyası boyınsha, shınıǵıwlar júrek-qan tamır kesellikleri, sonıń ishinde júrek hújimi hám insult qáwpin tómenletedi.<ref name="aha2017" /> Ayırımlar fizikalıq shınıǵıwlardıń artıwı densawlıqtı saqlaw shıǵınların azaytıwı, jumısqa qatnasıw dárejesin arttırıwı, sonday-aq hayallardıń óz jumıslarına qoyatuǵın kúsh-jigerin arttırıwı múmkin dep usınıs etken<ref>{{cite journal | vauthors = Reed JL, Prince SA, Cole CA, Fodor JG, Hiremath S, Mullen KA, Tulloch HE, Wright E, Reid RD | display-authors = 6 | title = Workplace physical activity interventions and moderate-to-vigorous intensity physical activity levels among working-age women: a systematic review protocol | journal = Systematic Reviews | volume = 3 | issue = 1 | pages = 147 | date = December 2014 | pmid = 25526769 | pmc = 4290810 | doi = 10.1186/2046-4053-3-147 | doi-access = free }}</ref>. === Immunlıq sistema === Fizikalıq shınıǵıw hám immunlıq sistema boyınsha júzlegen izertlewler júrgizilgen bolsa da, onıń kesellikke baylanısı haqqında az ǵana tikkeley dáliller bar<ref name="Gleeson2007" /> Epidemiologiyalıq dáliller ortasha shınıǵıwdıń adam immunlıq sistemasına paydalı tásir etetuǵının kórsetedi; bul tásir J iymekligi túrinde modellestiriledi. Ortasha shınıǵıw joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń (JDJI) 29% tómenlewi menen baylanıslı bolǵan, biraq marafon juwırıwshılar boyınsha izertlewler olardıń uzaq múddetli joqarı intensivli shınıǵıwları infekciya payda bolıw qáwpiniń artıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan.<ref name="Gleeson2007" /> Degen menen, basqa bir izertlew bul tásirdi tappaǵan. Uzaq múddetli, joqarı intensivli shınıǵıwlardıń anaǵurlım sessiyalarınan keyin immun kletkalarınıń funkciyaları buzıladı, hám ayırım izertlewler sportshılardıń infekciyalar ushın joqarı qáwipte ekenin anıqlaǵan. Izertlewler marafonǵa tayarlanıw sıyaqlı uzaq múddetli kúshli stresstiń limfocitler koncentraciyasın tómenletiw arqalı immunlıq sistemanı basıp taslay alatuǵının kórsetken.<ref>{{cite journal | vauthors = Brolinson PG, Elliott D | title = Exercise and the immune system | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-sports-medicine_2007-07_26_3/page/n20 | journal = Clinics in Sports Medicine | volume = 26 | issue = 3 | pages = 311–319 | date = July 2007 | pmid = 17826186 | doi = 10.1097/01893697-200220010-00013 | s2cid = 91074779 | doi-access = free }}</ref>. Sportshılar hám sportshı emeslerdiń immunlıq sistemaları ulıwma uqsas. Sportshılarda tábiyiy killer kletkalar sanı hám citolitikalıq belsendilik azǵana joqarı bolıwı múmkin, biraq olar klinikalıq jaqtan áhmiyetli bolıwı gúmanlı<ref name=Gleeson2007>{{cite journal | vauthors = Gleeson M | title = Immune function in sport and exercise | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2007-08_103_2/page/693 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 103 | issue = 2 | pages = 693–699 | date = August 2007 | pmid = 17303714 | doi = 10.1152/japplphysiol.00008.2007 | s2cid = 18112931 }}</ref>. S vitamini menen qosımsha támiyinlew marafon juwırıwshılarında joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń tómenlewi menen baylanıslı bolǵan.<ref name=Gleeson2007 /> Sozılmalı kesellikler menen baylanıslı S-reaktiv belok sıyaqlı qabınıw biomarkerleri aktiv adamlarda háreketsiz adamlarǵa salıstırǵanda tómen boladı, hám shınıǵıwdıń unamlı tásirleri onıń qabınıwǵa qarsı tásirleri sebepli bolıwı múmkin. Júrek keselligi bar adamlarda shınıǵıw intervenciyaları qandaǵı fibrinogen hám S-reaktiv belok dárejesin tómenletedi, bul júrek-qan tamır qáwpiniń áhmiyetli markeri bolıp tabıladı<ref name=Swardfager2012>{{cite journal | vauthors = Swardfager W, Herrmann N, Cornish S, Mazereeuw G, Marzolini S, Sham L, Lanctôt KL | title = Exercise intervention and inflammatory markers in coronary artery disease: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2012-04_163_4/page/666 | journal = American Heart Journal | volume = 163 | issue = 4 | pages = 666–676 | date = April 2012 | pmid = 22520533 | doi = 10.1016/j.ahj.2011.12.017 }}</ref>. Jedel shınıǵıwlardan keyin immunlıq sistemanıń basılıwı usı qabınıwǵa qarsı tásirdiń mexanizmleriniń biri bolıwı múmkin.<ref name=Gleeson2007 /> === Rak === Sistemalı sholıw fizikalıq aktivlik penen rak awırıwınan aman qalıw dárejesi arasındaǵı baylanıstı izertlegen 45 izertlewdi bahaladı. Sholıwǵa tiykarlanıp, "[27 baqlaw izertlewinen] fizikalıq aktivliktiń ulıwma ólim, emshek ragi – specifikalıq hám ishek ragi – specifikalıq ólim dárejesin tómenletetuǵını haqqında izbe-iz dáliller bar. Házirgi waqıtta basqa rak túrlerinen aman qalǵanlar ushın fizikalıq aktivlik penen ólim arasındaǵı baylanıs haqqında jetkiliksiz dáliller bar."<ref>{{cite journal | vauthors = Ballard-Barbash R, Friedenreich CM, Courneya KS, Siddiqi SM, McTiernan A, Alfano CM | title = Physical activity, biomarkers, and disease outcomes in cancer survivors: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2012-06-06_104_11/page/815 | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 104 | issue = 11 | pages = 815–840 | date = June 2012 | pmid = 22570317 | pmc = 3465697 | doi = 10.1093/jnci/djs207 }}</ref> Dáliller shınıǵıwdıń raktan aman qalǵanlardıń ómir sapasına unamlı tásir etiwi múmkin ekenin kórsetedi, oǵan táshwish, ózin-ózi bahalaw hám emocionallıq aman-esenlik sıyaqlı faktorlar kiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O, Gotay CC, Snyder C | title = Exercise interventions on health-related quality of life for cancer survivors | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD007566 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895961 | pmc = 7387117 | doi = 10.1002/14651858.cd007566.pub2 }}</ref>. Aktiv emleniwden ótip atırǵan rak keselligi bar adamlar ushın shınıǵıw sharshaw hám fizikalıq jumıs islew sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı ómir sapasına da unamlı tásir etiwi múmkin<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Snyder C, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O | title = Exercise interventions on health-related quality of life for people with cancer during active treatment | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD008465 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895974 | pmc = 7389071 | doi = 10.1002/14651858.cd008465.pub2 }}</ref>. Bul joqarı intensivliktegi shınıǵıwlarda anıǵıraq kórinedi.<ref name=":1" /> Shınıǵıw emshek raginen aman qalǵanlarda rak penen baylanıslı sharshawdı azaytıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Meneses-Echávez JF, González-Jiménez E, Ramírez-Vélez R | title = Effects of supervised exercise on cancer-related fatigue in breast cancer survivors: a systematic review and meta-analysis | journal = BMC Cancer | volume = 15 | issue = 1 | pages = 77 | date = February 2015 | pmid = 25885168 | pmc = 4364505 | doi = 10.1186/s12885-015-1069-4 | doi-access = free }}</ref>. Bul tema boyınsha ilimiy dáliller sheklengen bolsa da, rak kaxeksiyası bar adamlarǵa fizikalıq shınıǵıwlar menen shuǵıllanıw usınıladı<ref name="pmid26401466">{{cite journal | vauthors = Grande AJ, Silva V, Maddocks M | title = Exercise for cancer cachexia in adults: Executive summary of a Cochrane Collaboration systematic review | journal = Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle | volume = 6 | issue = 3 | pages = 208–211 | date = September 2015 | pmid = 26401466 | pmc = 4575551 | doi = 10.1002/jcsm.12055 }}</ref>. Hár qıylı faktorlarǵa baylanıslı, rak kaxeksiyası bar ayırım adamlardıń fizikalıq shınıǵıwlar ushın múmkinshilikleri sheklengen<ref name="pmid29891116">{{cite journal | vauthors = Sadeghi M, Keshavarz-Fathi M, Baracos V, Arends J, Mahmoudi M, Rezaei N | title = Cancer cachexia: Diagnosis, assessment, and treatment | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 127 | pages = 91–104 | date = July 2018 | pmid = 29891116 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2018.05.006 | s2cid = 48363786 }}</ref><ref name="pmid29440149" /> Kaxeksiyası bar adamlarda belgilengen shınıǵıwlardı orınlaw dárejesi tómen hám bul populyaciyada ótkerilgen klinikalıq sınaqlarda kóbinese qatnasıwdan bas tartıw dárejesi joqarı boladı.<ref name="pmid29891116" /><ref name="pmid29440149">{{cite journal | vauthors = Solheim TS, Laird BJ, Balstad TR, Bye A, Stene G, Baracos V, Strasser F, Griffiths G, Maddocks M, Fallon M, Kaasa S, Fearon K | display-authors = 6 | title = Cancer cachexia: rationale for the MENAC (Multimodal-Exercise, Nutrition and Anti-inflammatory medication for Cachexia) trial | journal = BMJ Supportive & Palliative Care | volume = 8 | issue = 3 | pages = 258–265 | date = September 2018 | pmid = 29440149 | doi = 10.1136/bmjspcare-2017-001440 | s2cid = 3318359 | url = https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/cancer-cachexia(f73c13f1-e977-4b2a-aba8-37bb16aa4a79).html | hdl = 10852/73081 | hdl-access = free }}</ref>. Gematologiyalıq qáwipli isikleri bar úlkenlerde aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlardıń táshiwish hám awır jaǵımsız hádiyselerge tásiri haqqında tómen sapalı dáliller bar<ref name=":3" /> Aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlar ólim dárejesi, ómir sapası yamasa fizikalıq jumıs islewde az yamasa hesh qanday parıq payda etpewi múmkin.<ref name=":3" /> Bul shınıǵıwlar depressiyanıń azǵana kemeyiwine hám sharshawdıń azayıwına alıp keliwi múmkin.<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Knips L, Bergenthal N, Streckmann F, Monsef I, Elter T, Skoetz N | title = Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | pages = CD009075 | date = January 2019 | pmid = 30702150 | pmc = 6354325 | doi = 10.1002/14651858.CD009075.pub3 | collaboration = Cochrane Hematological Malignancies Group }}</ref>. === Neyrobiologiyalıq === ==== Depressiya ==== Úziliksiz aerob shınıǵıwları ótkinshi eyforiya halatın payda etiwi múmkin, bul halat xalıq arasında uzaq juwırıwda "juwırıwshınıń joqarı keypiyatı" yamasa eskek esiwde "eskekshiniń joqarı keypiyatı" dep ataladı. Bul kem degende úsh eyforiya payda etiwshi neyroximiyalıq zattıń: anandamid (endokannabinoid)<ref name="endocannabinoids">{{cite journal | vauthors = Tantimonaco M, Ceci R, Sabatini S, Catani MV, Rossi A, Gasperi V, Maccarrone M | title = Physical activity and the endocannabinoid system: an overview | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 71 | issue = 14 | pages = 2681–2698 | date = July 2014 | pmid = 24526057 | doi = 10.1007/s00018-014-1575-6 | s2cid = 14531019 | pmc = 11113821 }}</ref>,β-endorfin (endogen opioid)<ref name="Endorphin">{{cite journal | vauthors = Dinas PC, Koutedakis Y, Flouris AD | title = Effects of exercise and physical activity on depression | journal = Irish Journal of Medical Science | volume = 180 | issue = 2 | pages = 319–325 | date = June 2011 | pmid = 21076975 | doi = 10.1007/s11845-010-0633-9 | s2cid = 40951545 }}</ref>, hám fenetilamin (iz qaldırıwshı amin hám amfetamin analogı)<ref name="PEA exercise primary">{{cite journal | vauthors = Szabo A, Billett E, Turner J | title = Phenylethylamine, a possible link to the antidepressant effects of exercise? | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sports-medicine_2001-10_35_5/page/342 | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 35 | issue = 5 | pages = 342–343 | date = October 2001 | pmid = 11579070 | pmc = 1724404 | doi = 10.1136/bjsm.35.5.342 }}</ref><ref name="Renaissance">{{cite journal | vauthors = Lindemann L, Hoener MC | title = A renaissance in trace amines inspired by a novel GPCR family | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 26 | issue = 5 | pages = 274–281 | date = May 2005 | pmid = 15860375 | doi = 10.1016/j.tips.2005.03.007 }}</ref><ref name="Neuropsychiatric">{{cite journal | vauthors = Berry MD | title = The potential of trace amines and their receptors for treating neurological and psychiatric diseases | journal = Reviews on Recent Clinical Trials | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3–19 | date = January 2007 | pmid = 18473983 | doi = 10.2174/157488707779318107 | s2cid = 7127324 }}</ref>biosinteziniń artıwı arqalı júzege keledi. ==== Miydiń shayqalıwı ==== 2012-jılǵı sholıwdıń dáslepki maǵlıwmatları 40 jastan asqan ereseklerde tórt ayǵa shekem fizikalıq shınıǵıwlar uyqı sapasın jaqsılawı múmkinligin kórsetti<ref>{{Cite journal |last1=De Luigi |first1=Arthur J. |last2=Bell |first2=Kathleen R. |last3=Bramhall |first3=Joe P. |last4=Choe |first4=Meeryo |last5=Dec |first5=Katherine |last6=Finnoff |first6=Jonathan T. |last7=Halstead |first7=Mark |last8=Herring |first8=Stanley A. |last9=Matuszak |first9=Jason |last10=Raksin |first10=P. B. |last11=Swanson |first11=Jennifer |last12=Millett |first12=Carolyn |date=2023 |title=Consensus statement: An evidence-based review of exercise, rehabilitation, rest, and return to activity protocols for the treatment of concussion and mild traumatic brain injury |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37794736 |journal=PM&R |volume=15 |issue=12 |pages=1605–1642 |doi=10.1002/pmrj.13070 |issn=1934-1563 |pmid=37794736}}</ref>. 2010-jılǵı sholıw shınıǵıwlar kópshilik adamlar ushın uyqını jaqsılaytuǵının hám uyqısızlıqqa járdem beriwi múmkinligin kórsetti, biraq shınıǵıw menen uyqı arasındaǵı baylanıs haqqında tolıǵı menen juwmaq shıǵarıw ushın jetkilikli dálil joq.[86] 2018-jılǵı sistemalı sholıw hám meta-analiz shınıǵıwlardıń uyqısızlıqtan azap shegetuǵın adamlardıń uyqı sapasın jaqsılay alatuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal |last1=Ivanic |first1=Branimir |last2=Cronström |first2=Anna |last3=Johansson |first3=Kajsa |last4=Ageberg |first4=Eva |date=2024-09-06 |title=Efficacy of exercise interventions on prevention of sport-related concussion and related outcomes: a systematic review and meta-analysis |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39242177 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108260 |doi=10.1136/bjsports-2024-108260 |issn=1473-0480 |pmid=39242177}}</ref>. === Libido === 2013-jılǵı bir izertlew shınıǵıwlardıń antidepressantlardı qollanıwǵa baylanıslı jınıslıq qozıw máselelerin jaqsılaǵanın anıqladı<ref>{{cite journal | vauthors = Lorenz TA, Meston CM | title = Acute exercise improves physical sexual arousal in women taking antidepressants | journal = Annals of Behavioral Medicine | volume = 43 | issue = 3 | pages = 352–361 | date = June 2012 | pmid = 22403029 | pmc = 3422071 | doi = 10.1007/s12160-011-9338-1 }}</ref>. === Respirator sistema === Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlar júrek-qan tamır sistemasınıń fitnesiniń joqarılawın sezedi.[medicinalıq dálil kerek] Sırtta, ásirese transport qozǵalısı jaqın jerde shınıǵıw waqtında hawa pataslanıwına qosımsha dus keliw haqqında belgili bir dárejede táshiwish bar<ref name="Laeremans et al. 2018">{{cite journal | vauthors = Laeremans M, Dons E, Avila-Palencia I, Carrasco-Turigas G, Orjuela-Mendoza JP, Anaya-Boig E, Cole-Hunter T, DE Nazelle A, Nieuwenhuijsen M, Standaert A, VAN Poppel M, DE Boever P, Int Panis L | display-authors = 6 | title = Black Carbon Reduces the Beneficial Effect of Physical Activity on Lung Function | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1875–1881 | date = September 2018 | pmid = 29634643 | doi = 10.1249/MSS.0000000000001632 | hdl-access = free | s2cid = 207183760 | hdl = 10044/1/63478 }}</ref>. == Tásir etiw mexanizmi == === Skelet bulshıq etleri === Qarsılıq shınıǵıwları hám keyin proteinge bay awqat qabıl etiw miofibrillyar bulshıq et proteini sintezin (MPS) stimullastırıw hám bulshıq et proteininiń ıdırawın (MPB) toqtatıw arqalı bulshıq etler gipertrofiyasın hám bulshıq et kúshiniń artıwın qollap-quwatlaydı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Muscle hypertrophy review">{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = A brief review of critical processes in exercise-induced muscular hypertrophy | journal = Sports Medicine | volume = 44 | issue = Suppl 1 | pages = S71–S77 | date = May 2014 | pmid = 24791918 | pmc = 4008813 | doi = 10.1007/s40279-014-0152-3 }}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwları arqalı bulshıq et proteini sinteziniń stimullasıwı rapamicinnniń mexanistik baǵdarınıń (mTOR) fosforlanıwı hám keyin mTORC1 aktivlesiwi arqalı ámelge asadı, bul mTORC1 diń tikkeley baǵdarların (p70S6 kinaza hám translyaciya repressor proteini 4EBP1) fosforlaw arqalı kletka ribosomalarında protein biosintezine alıp keledi<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Molecular Aspects of Medicine 2016 review">{{cite journal | vauthors = Brioche T, Pagano AF, Py G, Chopard A | title = Muscle wasting and aging: Experimental models, fatty infiltrations, and prevention | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 50 | pages = 56–87 | date = August 2016 | pmid = 27106402 | doi = 10.1016/j.mam.2016.04.006 | s2cid = 29717535 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01837630/file/2016_Brioche_MAM_1.pdf }}</ref>. Awqatlanǵannan keyin bulshıq et proteininiń ıdırawınıń basılıwı tiykarınan plazmadaǵı insulin muǵdarınıń artıwı arqalı júzege asadı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="HMB in vivo human pharmacodynamics" /><ref name="Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo" /> Usıǵan uqsas, bulshıq et proteini sinteziniń artıwı (mTORC1 aktivlesiwi arqalı) hám bulshıq et proteini ıdırawınıń basılıwı (insulinge ǵárezsiz mexanizmler arqalı) β-gidroksi β-metilbutir kislotasın qabıl etkennen keyin de júz beretuǵını kórsetilgen.<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="HMB in vivo human pharmacodynamics">{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Hill DS, Phillips BE, Crossland H, Williams J, Loughna P, Churchward-Venne TA, Breen L, Phillips SM, Etheridge T, Rathmacher JA, Smith K, Szewczyk NJ, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Effects of leucine and its metabolite β-hydroxy-β-methylbutyrate on human skeletal muscle protein metabolism | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2013-06-01_591_11/page/2911 | journal = The Journal of Physiology | volume = 591 | issue = 11 | pages = 2911–2923 | date = June 2013 | pmid = 23551944 | pmc = 3690694 | doi = 10.1113/jphysiol.2013.253203 }}</ref><ref name="Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo">{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Limb MC, Phillips BE, Lund J, Williams JP, Brook MS, Cegielski J, Philp A, Ashcroft S, Rathmacher JA, Szewczyk NJ, Smith K, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Impact of the calcium form of β-hydroxy-β-methylbutyrate upon human skeletal muscle protein metabolism | journal = Clinical Nutrition | volume = 37 | issue = 6 Pt A | pages = 2068–2075 | date = December 2018 | pmid = 29097038 | pmc = 6295980 | doi = 10.1016/j.clnu.2017.09.024 | quote =}}</ref><ref name="Sarcopenia July 2015 review">{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = Nutritional supplements in support of resistance exercise to counter age-related sarcopenia | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 4 | pages = 452–460 | date = July 2015 | pmid = 26178029 | pmc = 4496741 | doi = 10.3945/an.115.008367 }}</ref>. Aerob shınıǵıwları skelet bulshıq etleriniń mitoxondriyalarında mitoxondriyal biogenezdi hám oksidativ fosforlanıw qábiletiniń artıwın keltirip shıǵaradı, bul aerob shınıǵıwlarınıń submaksimal shıdamlılıq kórsetkishlerin jaqsılaytuǵın mexanizmlerdiń biri bolıp tabıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Wibom R, Hultman E, Johansson M, Matherei K, Constantin-Teodosiu D, Schantz PG | title = Adaptation of mitochondrial ATP production in human skeletal muscle to endurance training and detraining | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 73 | issue = 5 | pages = 2004–2010 | date = November 1992 | pmid = 1474078 | doi = 10.1152/jappl.1992.73.5.2004 | url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:gih:diva-184 }}</ref><ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity" /> Bul tásirler shınıǵıw nátiyjesinde kletka ishindegi AMP:ATP qatnasınıń artıwı arqalı ámelge asadı, bul óz gezeginde AMP-aktivlesken protein kinazanıń (AMPK) aktivlesiwine alıp keledi, ol bolsa keyinnen mitoxondriyal biogenezdiń tiykarǵı regulyatorı bolǵan peroksisoma proliferator-aktivlesken receptor gamma koaktivator-1α (PGC-1α) nı fosforlaydı.<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity">{{cite journal | vauthors = Boushel R, Lundby C, Qvortrup K, Sahlin K | title = Mitochondrial plasticity with exercise training and extreme environments | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 42 | issue = 4 | pages = 169–174 | date = October 2014 | pmid = 25062000 | doi = 10.1249/JES.0000000000000025 | s2cid = 39267910 | doi-access = free }}</ref><ref name="Mitochondrial biogenesis">{{cite journal | vauthors = Valero T | title = Mitochondrial biogenesis: pharmacological approaches | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 20 | issue = 35 | pages = 5507–5509 |year = 2014 | pmid = 24606795 | doi = 10.2174/138161282035140911142118 | hdl-access = free | hdl = 10454/13341 }}</ref>. {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = center | direction = horizontal | total_width = 800 <!-- Header --> | header_align = <!-- center (default), left, right --> | header = <!--image 1--> | image1 = Muscle protein synthesis signaling cascades.jpg | alt1 = Signaling cascade diagram | width1 = 619 | height1 = 347 | caption1 = Fizikalıq shınıǵıwlar hám belgili bir amin kislotaları yamasa olardıń tuwındıları (tiykarınan L-leycin hám HMB) tásirinde miofibrillyar bulshıq proteini sintezi hám mitoxondriyal biogenezge qatnasatuǵın molekulyar signal kaskadlarınıń diagramması<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review">{{cite journal | vauthors = Brook MS, Wilkinson DJ, Phillips BE, Perez-Schindler J, Philp A, Smith K, Atherton PJ | title = Skeletal muscle homeostasis and plasticity in youth and ageing: impact of nutrition and exercise | journal = Acta Physiologica | volume = 216 | issue = 1 | pages = 15–41 | date = January 2016 | pmid = 26010896 | pmc = 4843955 | doi = 10.1111/apha.12532 }}</ref>. Awqat proteininen alınǵan kóplegen amin kislotaları Rag GTPazaları arqalı signal beriw jolı menen mTORC1 aktivlesiwin qollap-quwatlaydı hám protein sintezin arttıradı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="The neurology of mTOR">{{cite journal | vauthors = Lipton JO, Sahin M | title = The neurology of mTOR | journal = Neuron | volume = 84 | issue = 2 | pages = 275–291 | date = October 2014 | pmid = 25374355 | pmc = 4223653 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.09.034 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4223653/figure/F2/ Figure 2: The mTOR Signaling Pathway]</ref>. <!--image 2--> | image2 = Resistance exercise-induced muscle protein synthesis.jpg | alt2 = Graph of muscle protein synthesis vs time | width2 = 387 | height2 = 221 | caption2 = Qarsılıq shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin 48 saatqa shekem dawam etetuǵın dáwir ishinde bulshıq proteini sintezin (MPS) stimullastıradı (punktir sızıq penen kórsetilgen). Usı dáwir ishinde qálegen waqıtta proteinge bay awqat qabıl etiw shınıǵıw arqalı payda bolǵan bulshıq proteini sinteziniń artıwın kúsheytedi (tutas sızıqlar menen kórsetilgen) }} === Basqa periferiya organları === [[Fayl:Aerobic Anaerobic Exercise Adaptations.jpg|400px|thumb|Úziliksiz aerob hám anaerob shınıǵıwlarǵa uzaq múddetli beyimlesiwlerdiń qısqasha mazmunı. Aerob shınıǵıwlar bir qatar oraylıq júrek-qan tamır sistemasınıń beyimlesiwlerin keltirip shıǵarıwı múmkin, sonıń ishinde júrek soǵıwınıń kóleminiń (SV)<ref name=Exercise_SV>{{cite journal | vauthors = Wang E, Næss MS, Hoff J, Albert TL, Pham Q, Richardson RS, Helgerud J | title = Exercise-training-induced changes in metabolic capacity with age: the role of central cardiovascular plasticity | journal = Age | volume = 36 | issue = 2 | pages = 665–676 | date = April 2014 | pmid = 24243396 | pmc = 4039249 | doi = 10.1007/s11357-013-9596-x }}</ref> hám maksimal aerob qábiletiniń (VO2 max)<ref name=Exercise_SV /><ref name=AerobicMotorCapability>{{cite journal | vauthors = Potempa K, Lopez M, Braun LT, Szidon JP, Fogg L, Tincknell T | title = Physiological outcomes of aerobic exercise training in hemiparetic stroke patients | url = https://archive.org/details/sim_stroke_1995-01_26_1/page/101 | journal = Stroke | volume = 26 | issue = 1 | pages = 101–105 | date = January 1995 | pmid = 7839377 | doi = 10.1161/01.str.26.1.101 }}</ref> artıwı, sonday-aq tınıshlıq halatındaǵı júrek soǵıw jiyiliginiń (RHR) tómenlewi<ref name=Exercise_RHR1>{{cite journal | vauthors = Wilmore JH, Stanforth PR, Gagnon J, Leon AS, Rao DC, Skinner JS, Bouchard C | title = Endurance exercise training has a minimal effect on resting heart rate: the Heritage Study | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_1996-07_28_7/page/829 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 28 | issue = 7 | pages = 829–835 | date = July 1996 | pmid = 8832536 | doi = 10.1097/00005768-199607000-00009 | doi-access = free }}</ref><ref name=Exercise_RHR2>{{cite journal | vauthors = Carter JB, Banister EW, Blaber AP | title = Effect of endurance exercise on autonomic control of heart rate | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 1 | pages = 33–46 | year = 2003 | pmid = 12477376 | doi = 10.2165/00007256-200333010-00003 | s2cid = 40393053 }}</ref><ref name=Exercise_RHR3>{{cite journal| vauthors = Chen CY, Dicarlo SE |title=Endurance exercise training-induced resting Bradycardia: A brief review|journal=Sports Medicine, Training and Rehabilitation|date=January 1998|volume=8|issue=1|pages=37–77|doi=10.1080/15438629709512518}}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwlarına, yaǵnıy anaerob shınıǵıwlardıń eń keń tarqalǵan túrine uzaq múddetli beyimlesiwler bulshıq et gipertrofiyasın<ref name=Exercise_Hypertrophy>{{cite journal | vauthors = Crewther BT, Heke TL, Keogh JW | title = The effects of a resistance-training program on strength, body composition and baseline hormones in male athletes training concurrently for rugby union 7's | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2013-02_53_1/page/34 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 53 | issue = 1 | pages = 34–41 | date = February 2013 | pmid = 23470909 }}</ref><ref name=Exercise_Hypertrophy2>{{cite journal | vauthors = Schoenfeld BJ | title = Postexercise hypertrophic adaptations: a reexamination of the hormone hypothesis and its applicability to resistance training program design | journal = Journal of Strength and Conditioning Research | volume = 27 | issue = 6 | pages = 1720–1730 | date = June 2013 | pmid = 23442269 | doi = 10.1519/JSC.0b013e31828ddd53 | s2cid = 25068522 | doi-access = free }}</ref>, bulshıq ettiń (lerdiń) fiziologiyalıq kóldeneń kesim maydanınıń (PCSA) úlkeyiwin hám nerv impulslarınıń kúsheyiwin<ref name=Exercise_Neuraldrive>{{cite journal | vauthors = Dalgas U, Stenager E, Lund C, Rasmussen C, Petersen T, Sørensen H, Ingemann-Hansen T, Overgaard K | display-authors = 6 | title = Neural drive increases following resistance training in patients with multiple sclerosis | journal = Journal of Neurology | volume = 260 | issue = 7 | pages = 1822–1832 | date = July 2013 | pmid = 23483214 | doi = 10.1007/s00415-013-6884-4 | s2cid = 848583 }}</ref><ref name=AnaerobicStrength>{{cite journal | vauthors = Staron RS, Karapondo DL, Kraemer WJ, Fry AC, Gordon SE, Falkel JE, Hagerman FC, Hikida RS | display-authors = 3 | title = Skeletal muscle adaptations during early phase of heavy-resistance training in men and women | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1994-03_76_3/page/1247 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 76 | issue = 3 | pages = 1247–1255 | date = March 1994 | pmid = 8005869 | doi = 10.1152/jappl.1994.76.3.1247 | s2cid = 24328546 }}</ref> óz ishine aladı, bulardıń ekewi de bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref name=Exercise_MuscularStrength>{{cite journal | vauthors = Folland JP, Williams AG | title = The adaptations to strength training : morphological and neurological contributions to increased strength | journal = Sports Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 145–168 | year = 2007 | pmid = 17241104 | doi = 10.2165/00007256-200737020-00004 | s2cid = 9070800 }}</ref>. Nerv beyimlesiwleri tezirek baslanadı hám gipertrofiyalıq juwapqa shekem turaqlasadı<ref name=NeuralvsHypertrophy1>{{cite journal | vauthors = Moritani T, deVries HA | title = Neural factors versus hypertrophy in the time course of muscle strength gain | journal = American Journal of Physical Medicine | volume = 58 | issue = 3 | pages = 115–130 | date = June 1979 | pmid = 453338 }}</ref><ref name=NeuralvsHypertrophy2>{{cite journal | vauthors = Narici MV, Roi GS, Landoni L, Minetti AE, Cerretelli P | title = Changes in force, cross-sectional area and neural activation during strength training and detraining of the human quadriceps | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 310–319 | year = 1989 | pmid = 2583179 | doi = 10.1007/bf02388334 | s2cid = 2231992 }}</ref>.]] Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet bulshıq etleriniń endokrin organ sıpatındaǵı roli arqalı ámelge asırılatuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıwshı bulshıq etler jańa toqımanıń ósiwin, toqımanıń qayta tikleniwin hám kóplegen qabınıwǵa qarsı funkciyalardı qollap-quwatlaytuǵın miokinler dep atalatuǵın bir neshe zatlardı bólip shıǵaradı, bul óz gezeginde hár qıylı qabınıw kesellikleriniń rawajlanıw qáwpin tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Pedersen BK | title = Muscle as a secretory organ | journal = Comprehensive Physiology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 1337–1362 | date = July 2013 | pmid = 23897689 | doi = 10.1002/cphy.c120033 | isbn = 978-0-470-65071-4 }}</ref>. Shınıǵıwlar densawlıqqa kóplegen zıyan keltiretuǵın, fizikalıq hám psixikalıq, kortizol dárejesin tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Cohen S, Williamson GM | title = Stress and infectious disease in humans | url = https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1991-01_109_1/page/5 | journal = Psychological Bulletin | volume = 109 | issue = 1 | pages = 5–24 | date = January 1991 | pmid = 2006229 | doi = 10.1037/0033-2909.109.1.5 }}</ref>. Awqatlanıwdan aldın shıdamlılıq shınıǵıwları awqatlanıwdan keyingi usınday shınıǵıwlarǵa qaraǵanda qandaǵı glyukoza dárejesin kóbirek tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Borer KT, Wuorinen EC, Lukos JR, Denver JW, Porges SW, Burant CF | title = Two bouts of exercise before meals, but not after meals, lower fasting blood glucose | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2009-08_41_8/page/1606 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 41 | issue = 8 | pages = 1606–1614 | date = August 2009 | pmid = 19568199 | doi = 10.1249/MSS.0b013e31819dfe14 | s2cid = 207184758 | doi-access = free }}</ref>. Qatań shınıǵıwlardıń (VO2 max nıń 90-95%) ortasha shınıǵıwlarǵa (VO2 max nıń 40-70%) qaraǵanda júrektiń fiziologiyalıq gipertrofiyasın kóbirek keltirip shıǵaratuǵını haqqında dáliller bar, biraq bunıń ulıwma awırıwshańlıq hám/yamasa ólimshilik kórsetkishlerine qanday da bir tásiri bar-joqlıǵı belgisiz<ref>{{cite journal | vauthors = Wisløff U, Ellingsen Ø, Kemi OJ | title = High-intensity interval training to maximize cardiac benefits of exercise training? | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 37 | issue = 3 | pages = 139–146 | date = July 2009 | pmid = 19550205 | doi = 10.1097/JES.0b013e3181aa65fc | s2cid = 25057561 | doi-access = free }}</ref>. Aerob hám anaerob shınıǵıwlardıń ekewi de júrek kólemin (aerob shınıǵıwlar) yamasa miokard qalıńlıǵın (kúsh shınıǵıwları) arttırıw arqalı júrektiń mexanikalıq nátiyjeliligin joqarılatıwǵa xızmet etedi. Qarınshalar gipertrofiyası, yaǵnıy qarınsha diywallarınıń qalıńlasıwı, eger ol shınıǵıwlarǵa juwap retinde júzege kelse, ulıwma alǵanda paydalı hám salamat bolıp esaplanadı. === Oraylıq nerv sisteması === Fizikalıq shınıǵıwlardıń oraylıq nerv sistemasına tásiri biraz bulshıq etler tárepinen qanǵa bólinip shıǵarılatuǵın ayırım neyrotrofikalıq faktor gormonları, sonıń ishinde BDNF, IGF-1 hám VEGF arqalı ámelge asırılıwı múmkin<ref name="Exercise – neurotrophic factors + basal ganglia">{{cite journal | vauthors = Paillard T, Rolland Y, de Souto Barreto P | title = Protective Effects of Physical Exercise in Alzheimer's Disease and Parkinson's Disease: A Narrative Review | journal = Journal of Clinical Neurology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 212–219 | date = July 2015 | pmid = 26174783 | pmc = 4507374 | doi = 10.3988/jcn.2015.11.3.212 | quote = }}</ref><ref name="BDNF meta analysis">{{cite journal | vauthors = Szuhany KL, Bugatti M, Otto MW | title = A meta-analytic review of the effects of exercise on brain-derived neurotrophic factor | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 60 | pages = 56–64 | date = January 2015 | pmid = 25455510 | pmc = 4314337 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2014.10.003 | quote =}}</ref><ref name="Cerebral hemodynamics and AD">{{cite journal | vauthors = Tarumi T, Zhang R | title = Cerebral hemodynamics of the aging brain: risk of Alzheimer disease and benefit of aerobic exercise | journal = Frontiers in Physiology | volume = 5 | pages = 6 | date = January 2014 | pmid = 24478719 | pmc = 3896879 | doi = 10.3389/fphys.2014.00006 | quote = | doi-access = free }}</ref>. == Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw ilajları == Xalıqtıń fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw maqsetinde kóbinese jámiyet kólemindegi hám mektep kampaniyalarınan paydalanıladı. Bunday baǵdarlamalardıń nátiyjeliligin anıqlawǵa baǵıshlanǵan izertlewlerdi nátiyjeleriniń hár qıylı bolıwına baylanıslı abaylap talqılaw kerek<ref name=":0" /> Úlken jastaǵı adamlar ushın ayırım túrdegi shınıǵıw baǵdarlamaları, mısalı, júriw, teńsalmaqlılıq, koordinaciya hám funkcional tapsırmalardı óz ishine alǵan baǵdarlamalar teńsalmaqlılıqtı jaqsılay alatuǵını haqqında ayırım dáliller bar.<ref>{{cite journal | vauthors = Howe TE, Rochester L, Neil F, Skelton DA, Ballinger C | title = Exercise for improving balance in older people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 11 | pages = CD004963 | date = November 2011 | volume = 2012 | pmid = 22071817 | doi = 10.1002/14651858.cd004963.pub3 | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | s2cid = 205176433 | pmc = 11493176 }}</ref>. Progressiv qarsılıq shınıǵıwlarınan soń, eresekler fizikalıq funkciyalarınıń jaqsılanıwı menen juwap beredi<ref>{{cite journal | vauthors = Liu CJ, Latham NK | title = Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD002759 | date = July 2009 | volume = 2009 | pmid = 19588334 | pmc = 4324332 | doi = 10.1002/14651858.CD002759.pub2 }}</ref>. Fizikalıq belsendilikti alǵa ilgerletiwshi qısqa múddetli aralasıwlar ekonomikalıq jaqtan nátiyjeli bolıwı múmkin, biraq bul dálil hálsiz hám izertlewler arasında ayırmashılıqlar bar<ref>{{cite journal | vauthors = Gc V, Wilson EC, Suhrcke M, Hardeman W, Sutton S | title = Are brief interventions to increase physical activity cost-effective? A systematic review | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 50 | issue = 7 | pages = 408–417 | date = April 2016 | pmid = 26438429 | pmc = 4819643 | doi = 10.1136/bjsports-2015-094655 }}</ref>. Qorshaǵan ortalıq tásiller úmitli kórinedi: tekshelerden paydalanıwdı xoshemetleytuǵın belgiler, sonday-aq jámiyetlik kampaniyalar shınıǵıw dárejelerin arttırıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Kahn EB, Ramsey LT, Brownson RC, Heath GW, Howze EH, Powell KE, Stone EJ, Rajab MW, Corso P | display-authors = 6 | title = The effectiveness of interventions to increase physical activity. A systematic review | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2002-05_22_4/page/73 | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 22 | issue = 4 Suppl | pages = 73–107 | date = May 2002 | pmid = 11985936 | doi = 10.1016/S0749-3797(02)00434-8 }}</ref>. Mısalı, Kolumbiyanıń [[Bogota]] qalası azamatlarına shınıǵıw islewdi ańsatlastırıw ushın ekshembi hám bayram kúnleri 113 kilometr (70 milya) joldı jawıp qoyadı. Bunday piyadalar zonaları sozılmalı keselliklerge qarsı gúres hám salamat dene massası indeksin (BMI) saqlap qalıw ilajlarınıń bir bólegi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.paho.org/English/DD/PIN/ePersp001_article01.htm| bet = Stopping the rising tide of chronic diseases Everyone's Epidemic| vauthors = Durán VH| jumıs = Pan American Health Organization| baspaxana = paho.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar }}</ref>. Ata-analar fizikalıq belsendiliktiń salamat dárejelerin úlgi etip kórsetiw arqalı yamasa fizikalıq belsendilikti xoshemetlew arqalı fizikalıq belsendilikti kótere aladı<ref>{{cite journal | vauthors = Xu H, Wen LM, Rissel C | title = Associations of parental influences with physical activity and screen time among young children: a systematic review | journal = Journal of Obesity | volume = 2015 | pages = 546925 | sáne = 19 March 2015 | pmid = 25874123 | pmc = 4383435 | doi = 10.1155/2015/546925 | doi-access = free }}</ref>. AQSHtaǵı Keselliklerdi qadaǵalaw hám aldın alıw oraylarınıń maǵlıwmatları boyınsha, balalar hám jasóspirimler hár kúni 60 minut yamasa onnan da kóbirek fizikalıq jumıs islewi kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.cdc.gov/healthyschools/physicalactivity/guidelines.htm| bet = Youth Physical Activity Guidelines| jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| sáne = 2019-jıl 23-yanvar }}</ref>. Mektep sistemasına fizikalıq shınıǵıwlardı engiziw hám balalardıń salamat turmıs tárizin saqlawdaǵı tosqınlıqlardı azayta alatuǵın ortalıqtı támiyinlew áhmiyetli. Evropa Komissiyasınıń Bilimlendiriw hám mádeniyat bas basqarması (DG EAC) óziniń Horizon 2020 hám Erasmus+ baǵdarlaması sheńberinde Densawlıqtı jaqsılawshı fizikalıq belsendilik (HEPA) joybarları ushın arnawlı baǵdarlamalar hám qarjılar ajıratqan<ref>{{Web deregi | url = https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| bet = Health and Participation| baspaxana = European Commission| sáne = 2013-jıl 25-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190705033323/https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| arxivsáne = 2019-jıl 5-iyul }}</ref>, óytkeni izertlewler kóplegen evropalılardıń jeterli dárejede fizikalıq belsendi emesligin kórsetken. Bul tarawda EA boylap hám dúnya júzi boyınsha belsendi oyınshılar arasındaǵı birge islesiwdi arttırıw, EA hám onıń sherik mámleketlerinde HEPA nı xoshametlew hám Evropa sport háptesi ushın qarjılandırıw jetkilikli. DG EAC úziliksiz túrde sport hám fizikalıq belsendilik boyınsha Ewrobarometr baspadan shıǵarıp turadı. == Shınıǵıw úrdisleri == Dúnya júzi boyınsha fizikalıq talap etiwshiligi tómen jumıslarǵa qaray úlken ózgeris boldı<ref name=WHO2009>{{Web deregi | url = https://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/| bet = WHO: Obesity and overweight| jumıs = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081218104805/http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ <!--Added by H3llBot-->| arxivsáne = 2008-jıl 18-dekabr }}</ref>. Bul mexanizaciyalastırılǵan transporttıń kóbeyip qollanılıwı, úyde miynetti jeńillestiriwshi texnologiyalardıń kóbirek tarqalıwı hám belsendi dem alıw shınıǵıwlarınıń azayıwı menen birge júrdi.<ref name=WHO2009 /> Biraq, jeke turmıs tárizindegi ózgerisler fizikalıq shınıǵıwlardıń jetispewshiligin dúzetiwi múmkin. 2015-jılı járiyalanǵan izertlew nátiyjeleri fizikalıq shınıǵıw intervenciyalarına pikirdi ulıwmalastırıwdı kirgiziw shınıǵıwǵa boysınıwshılıqtı hám ózin-ózi nátiyjelilikti arttıradı, sonıń menen birge psixologiyalıq hám fiziologiyalıq jaqtan unamlı tásir kórsetedi dep kórsetedi<ref name=Kennedy>{{cite journal | vauthors = Kennedy AB, Resnick PB | title = Mindfulness and Physical Activity | journal = American Journal of Lifestyle Medicine | volume = 9 | issue = 3 | pages = 3221–3323 | sáne = May 2015 | doi = 10.1177/1559827614564546 | s2cid = 73116017 | doi-access = free }}</ref>. <gallery |gallery="" widths="150px" heights="150px" caption="Shınıǵıw ushın sport jumısları"> File:Woman running barefoot on beach.jpg|[[Juwırıw]] fizikalıq fitneske erisiwge járdem beredi<ref>{{Web deregi |url= https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/running-and-jogging-health-benefits#goal-setting-for-running-and-jogging |title= Running and jogging - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}</ref>. File:Cruising on a Board.jpg|alt=Skateboarding is good for cardiovascular health[better source needed]|Skeytbording júrek-qan tamır salamatlıǵı ushın paydalı<ref>{{Web deregi |title=5 Reasons Why Skateboarding Is Good Exercise |url=https://longboardingnation.com/reasons-skateboarding-good-exercise/ |website=Longboarding Nation |access-date=6 July 2021 | sáne =25 January 2019}}</ref>. File:IDHM Wasserspringen 2018-02-18 3m mixed Vorkampf Sprung 3 18.jpg|[[Júziw]] shınıǵıw sıpatında bulshıq etlerdi bekkemleydi hám kúshti arttıradı<ref>{{Web deregi|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/swimming-health-benefits#health-benefits-of-swimming |title= Swimming - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}</ref>. File:2018 USA Indoor Track and Field Championships (40357948141).jpg|Atletika (mısalı, sırıq penen sekiriw) shınıǵıw túri sıpatında. File:Cristiano Ronaldo Iran vs Portugal.jpg|[[Futbol]] shınıǵıw retinde. </gallery> === Sociallıq hám mádeniy ózgeshelikler === Shınıǵıw hárbir elde hár qıylı kórinedi, shınıǵıwdıń artındaǵı motivaciyalar da solay.<ref name="Fitness for Foreigners" /> Ayırım ellerde adamlar tiykarınan ishte shınıǵadı (mısalı, úyde yamasa fitnes klublarında), al basqalarında adamlar tiykarınan sırtta shınıǵadı. Adamlar jeke lázzet alıw, densawlıq hám salamatlıq, sociallıq qarım-qatnas, jarıs yamasa shınıǵıw ushın shınıǵıwı múmkin. Bul ayırmashılıqlar geografiyalıq jaylasıw hám sociallıq tendenciyalar sıyaqlı hár qıylı sebeplerge baylanıslı bolıwı múmkin. Mısalı, [[Kolumbiya|Kolumbiyada]] azamatlar óz eliniń sırtqı ortalıǵın bahalaydı hám qutlıqlaydı. Kóp jaǵdaylarda olar tábiyattı hám jámiyetlerin ráhátleniw ushın sociallıq jıynalıslar sıpatında sırttaǵı iskerliklerdi paydalanadı. Kolumbiyanıń Bogota qalasında hár ekshembi kúni Ciclovía dep atalatuǵın 70 millik jol velosipedshiler, juwırıwshılar, rolikli konkishiler, skeytbordshılar hám basqa shınıǵıwshılar ushın jabılıp, olar shınıǵıw hám átirapınan ráhátleniw ushın paydalanadı<ref>{{Web deregi | vauthors = Hernández J| bet = Car-Free Streets, a Colombian Export, Inspire Debate| url = https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| jumıs = The New York Times| sáne = 2008-jıl 24-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210427180825/https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-aprel | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-yanvar }}</ref>. Kolumbiyaǵa uqsas, [[Kambodja]] azamatları da sırtta sociallıq shınıǵıwǵa beyim. Bul elde ashıq fitnes zalı anaǵurlım keń tarqalǵan. Adamlar bul sırttaǵı fitnes zallarına tek ǵana jámiyetlik imkaniyatlardan paydalanıw ushın emes, al jáne de jámiyetshilik ushın ashıq bolǵan aerobika hám ayaq oyın sessiyaların shólkemlestiriw ushın da jıynaladı<ref>{{Web deregi | vauthors = Sullivan N| bet = Gyms| url = https://www.travelfish.org/sight_profile/cambodia/phnom_penh_and_surrounds/phnom_penh/phnom_penh/2235| jumıs = Travel Fish| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-dekabr }}</ref>. [[Shveciya]] da sırtqı fitnes zalların, utegym dep atalatuǵın orınlardı rawajlandıra basladı. Bul fitnes zalları xalıq ushın biypul hám kóbinese ájayıp, kórkem ortalıqlarǵa jaylastırılǵan. Adamlar salamat bolıw hám átiraptaǵı tábiyiy dúnyadan ráhátleniw ushın dáryalarda júzedi, qayıqlardı paydalanadı hám toǵaylar arqalı juwıradı. Bul ásirese Shveciyada onıń geografiyalıq jaylasıwına baylanıslı jaqsı isleydi<ref>{{Web deregi | vauthors = Tatlow A| bet = When in Sweden...making the most of the great outdoors!| url = http://www.stockholmonashoestring.com/when-in-sweden-making-the-most-of-the-great-outdoors/| jumıs = Stockholm on a Shoestring| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr }}</ref>. [[Qıtay|Qıtaydıń]] ayırım aymaqlarında, ásirese pensiyaǵa shıqqanlar arasında shınıǵıw sociallıq tiykarǵa iye bolıp kórinedi. Azanda jámiyetlik baǵlarda maydan ayaq oyınları ótkeriledi; bul jıynalıslar latın xoreografiyasın, bal ayaq oyının, tango yamasa hátte djitterbagtı óz ishine alıwı múmkin. Jámiyetlik orınlarda oynaw adamlarǵa ádette qarım-qatnas jasamaytuǵın adamlar menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul densawlıq hám sociallıq paydalardı támiyinleydi<ref>{{cite news| vauthors = Langfitt F |title=Beijing's Other Games: Dancing In The Park |url= https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93503524 |newspaper=NPR.org|publisher=NPR|access-date=5 December 2016}}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwdaǵı bul sociomádeniy ózgeshelikler hár qıylı geografiyalıq orınlar hám sociallıq ortalıqlardaǵı adamlardıń shınıǵıwdıń hár qıylı motivaciyaları hám usıllarına iye ekenligin kórsetedi. Fizikalıq shınıǵıw densawlıq hám salamatlıqtı jaqsılay aladı, sonday-aq jámiyetlik baylanıslardı hám tábiyiy gózzallıqtı bahalawdı kúsheyte aladı.<ref name="Fitness for Foreigners" /> === Baǵdarlamaǵa sadıqlıq === Shınıǵıw baǵdarlamasına sadıq bolıw yamasa onı izbe-iz dawam ettiriw kóp adamlar ushın qıyın bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal |last1=MacDonald |first1=Christopher |last2=Bennekou |first2=Mia |last3=Midtgaard |first3=Julie |last4=Langberg |first4=Hennig |last5=Lieberman |first5=Daniel | sáne =2024-11-27 |title=Why exercise may never be effective medicine: an evolutionary perspective on the efficacy versus effectiveness of exercise in treating type 2 diabetes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39603793 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108396 |doi=10.1136/bjsports-2024-108396 |issn=1473-0480 |pmid=39603793}}</ref>. Izertlewler kóp hár qıylı faktorlardı anıqladı. Ayırım faktorlarǵa adamnıń ne ushın shınıǵıw islep atırǵanı (mısalı, densawlıq, sociallıq sebepler), qanday túrdegi shınıǵıwlar yamasa shınıǵıw baǵdarlamasınıń qalay dúzilgenligi, baǵdarlamada professionallardıń qatnasıwı bar ma yamasa joq pa, shınıǵıw hám densawlıq haqqında bilim beriw, shınıǵıw baǵdarlamasındaǵı monitoring hám alǵa ilgerilew, maqsetlerdi belgilew hám adamnıń shınıǵıw baǵdarlamasın tańlawǵa hám maqsetlerdi belgilewge qanshelli qatnasatuǵını kiredi<ref>{{Cite journal |last1=Collado-Mateo |first1=Daniel |last2=Lavín-Pérez |first2=Ana Myriam |last3=Peñacoba |first3=Cecilia |last4=Del Coso |first4=Juan |last5=Leyton-Román |first5=Marta |last6=Luque-Casado |first6=Antonio |last7=Gasque |first7=Pablo |last8=Fernández-Del-Olmo |first8=Miguel Ángel |last9=Amado-Alonso |first9=Diana |date=2021-02-19 |title=Key Factors Associated with Adherence to Physical Exercise in Patients with Chronic Diseases and Older Adults: An Umbrella Review |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=4 |pages=2023 |doi=10.3390/ijerph18042023 |doi-access=free |issn=1660-4601 |pmc=7922504 |pmid=33669679}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 7s4etel2tyx85co1a18nfhh9eqdo9tc 0 21326 266075 213286 2026-08-17T18:37:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266075 wikitext text/x-wiki [[Fayl:WalletMpegMan.jpg|thumb|[[Aqsha]] hám kartochkalar ushın qaltaları bar, jeke guwalıqtı kórsetiw ushın aynasına iye úsh búklemeli shıjlan.]] '''Shıjlan''' ([[Inglis tili|inglisshe]] ''wallet'', [[Rus tili|orıssha]] ''кошелёк'') - ishine aqsha salıw ushın teriden hám basqa materiallardan islengen qaltasha. Shıjlan - bul tegis qapshıq yamasa qalta bolıp, kóbinese kishi jeke zatlardı alıp júriw ushın qollanıladı, mısalı: naq aqsha, debet hám kredit kartochkaları; transport basqarıw gúwalıǵı, [[jeke gúwalıq]], klub kartochkası sıyaqlı identifikaciyalıq hújjetler; súwretler, transport bileti, biznes kartochkaları hám basqa da qaǵaz yamasa laminaciyalanǵan kartochkalar sıyaqlı zatlardı alıp júriw ushın paydalanıladı. Shıjlanlar ádette tawar yamasa terіden islenedi, olar kóbinese qaltaǵa sıyatuǵın ólshemde hám búklemeli boladı. Shıjlanlarda aqsha qıstırǵıshı, tıyın qaltası, shınjırlı bekitiwi, baw, ilmek, qayıs yamasa noqta bolıwı múmkin. Pasportlar, taǵıp júretuǵın ID kartochkalar hám chek dápterlerin saqlaw ushın arnawlı shıjlanlar bar. Ayırım ádetten tıs shıjlanlar bilekke yamasa ayaq kiyimge taǵılıp júriledi. Shıjlanlar sánli buyım sıpatında, yamasa iyesiniń stilin, baylıǵın yamasa sociallıq statusın kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin. == Etimologiyası == Bul sóz XIV ásirdiń aqırlarında payda bolǵan bolıp, "sumka" yamasa "ryukzak" (dorba) mánisin ańlatqan, belgisiz kelip shıǵıwǵa iye (norman-francuz tilindegi golette (kishi tumsıq)), yamasa uqsas nemis sózinen, proto-german tilindegi "wall" sózinen kelip shıqqan, ol "orama" degendi ańlatadı ("wel" túbirinen, "aylanıw yamasa aynalıw" mánisin beredi) [1] (mısalı, golland hám friz tillerindegi "knapzak" sózin qarań). Shekspirdiń dáwirindegi dáslepki qollanılıwı házirgi kúndegi ryukzakqa uqsas nárseni táriplegen [2]. "Qaǵaz aqshalardı alıp júriw ushın tegis qapshıq" degen házirgi mánisi birinshi ret 1834-jılı amerika [[Inglis tili|inglis tilinde]] jazıp qaldırılǵan<ref name="onlineetymology">{{Web deregi | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=wallet| bet = Online Etymology Dictionary entry for "wallet"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071224111624/http://www.etymonline.com/index.php?term=wallet| arxivsáne = 2007-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-sentyabr | url-status = live}}</ref>.Qaraqalpaq túsindirme sózliginde shıjlanǵa bılay táriyip berilgen. «Shıjlan ''([[atlıq]])'' ishine aqsha salıw ushın bılǵarıdan hám basqa materiallardan islengen qaltasha.»<ref>Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, 555-bet. IV-том. </ref> Áyyemgi [[Grek tili|grek tilindegi]] ''kibisis'' sózi Germes qudayınıń alıp júrgen qaltasın hám ańızlardaǵı qaharman Perseydiń Meduza degen maqluqtıń kesilgen basın alıp júrgen dorbasın táriyiplew ushın qollanılǵan hám ádette "shıjlan" dep awdarılǵan<ref>{{Web deregi | bet = CTCWeb Glossary: K| url = http://ablemedia.com/ctcweb/glossary/glossaryk.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-sentyabr | url-status = live| arxivurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20110712215106/http://ablemedia.com/ctcweb/glossary/glossaryk.html| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{cite book| title=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|last1=Apollodorus|editor1-first=James G |editor1-last=Frazer |editor1-link= James George Frazer |location=London |year=1921|publisher=W. Heinemann|volume=2|chapter=Perseus |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Apollod.+2.4.2}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:aleutianwallet.gif|thumb|upright|Aleut xalqınıń balıq awlaw quralların alıp júriw ushın qollanılǵan dorba shıjlanı.]] === Áyyemgi Greciya === Klassik ilimpaz A. Y. Kempbell "Áyyemgi ádebiyatta shıjlan qanday maqsetlerde qollanılǵan?" degen sorawǵa juwap izlegen. Teokrit dóretpeleriniń izertlewshisi sıpatında ol "shıjlan jarlı adamnıń kóshpeli azıq-awqat saqlaytuǵın ornı bolǵan; yamasa, jarlılıqtı esapqa almaǵanda, ol azıq-awqat zapasın saqlaw ushın qollanılǵan" degen juwmaqqa kelgen<ref>{{cite journal|last=Campbell|first=A. Y.|title=The Boy, the Grapes, and the Foxes|journal=The Classical Quarterly| sáne =April 1931|volume=25|issue=2|page=91 |doi=10.1017/S0009838800013501|jstor=637006 |s2cid=171946559 |author-link=A. Y. Campbell}}</ref>. Ol geyde adamlar onnan tikkeley awqatlanǵanın, biraq kóbirek xarakterli mısallarda onıń túski sebeti sıyaqlı emes, al kóbirek aman qalıw ushın "azıq-awqat qorı saqlanatuǵın" orın sıpatında tilge alınǵanın anıqlaǵan. === Oyanıw dáwiri === Shıjlanlar 1600-jılları Batısta qaǵaz aqshalar engizilgennen keyin rawajlanǵan. (Birinshi qaǵaz aqsha Jańa Dúnyada 1690-jılı Massachusets Bay Koloniyası tárepinen engizilgen.) Qaǵaz aqshalar engizilemen degenge shekem tıyınlardı saqlaw ushın tıyın qaltaları (ádette bawı bar ápiwayı teri qaltalar) qollanılǵan. Dáslepki shıjlanlar tiykarınan sıyır yamasa at terisinen islenip, olarda baspa vizit kartochkaların saqlaw ushın kishi qalta bolǵan. Elizaveta dáwiriniń sawdageri Djon Fremptonnıń ómirin bayan etip, Lourens S. Rot sawdagerdi bılay táriyipleydi: "jigirma bes jaslı inglis jigiti, ádepli kiyingen, ..., qılısh taǵınǵan hám belbewine 'bowgett' (yamasa budget) dep ataytuǵın nárse bekitilgen, yaǵnıy óziniń aqshasın, esap kitapshasın hám kúndelikli kerekli mayda zatların alıp júretuǵın teri qalta yamasa shıjlan"<ref>{{cite journal|last=Wroth|first=Lawrence C.|title=An Elizabethan Merchant and Man of Letters |url=https://archive.org/details/sim_huntington-library-quarterly_1954-08_17_4/page/301|journal=[[Huntington Library Quarterly]]|date=August 1954|volume=17|issue=4|pages=301–302 |doi=10.2307/3816498|jstor=3816498|author-link=Lawrence C. Wroth}}</ref>. === XIX ásir === [[Fayl:Pouch or wallet (AM 610060-3).jpg|thumb|right|200px|XIX ásirdiń ortalarında islengen, terіden islengen shıjlan yamasa qalta]] Aqsha yamasa valyutadan tısqarı, shıjlan keptirilgen gósh, azıq-awqat, "qımbatbaha zatlar" hám "kózge kórinbewi kerek bolǵan nárselerdi" alıp júriw ushın da qollanılǵan. Shıjlanlardı dáslep erte industrial dáwirdegi amerikalılar qollanǵan. XIX ásirdegi [[Amerika Qurama Shtatları|Amerikada]] shıjlandı belbewge taǵıp júriw "yarım mádeniyatlı" dep esaplanǵan. Bul dáwirde zatlardı yamasa shıjlandı qaltada alıp júriw mádeniyatsızlıq hám ádetten tıs nárse dep esaplanǵan<ref>{{cite journal|last=Mason|first=Otis T.|author-link=Otis Tufton Mason|title=The Beginnings of the Carrying Industry|journal=[[American Anthropologist]]|date=January 1889|volume=A2|issue=1|pages=21–46|doi=10.1525/aa.1889.2.1.02a00030|doi-access=free}}</ref>. [[Ispaniya|Ispaniyada]] shıjlan temeki shegiw quralların alıp júriw ushın qollanılǵan: "Hárbir erkek kishi teri shıjlanda saqlanatuǵın shaqmaq tas penen polat, sonday-aq yesca dep atalatuǵın, ushqınnan dárriw janıp ketetuǵın keptirilgen ósimlik talshıqlarınıń az muǵdarı menen birge aq qaǵazdıń kishi dástesin alıp júrgen"<ref>{{cite book|last=Cushing|first=Caroline E. W.|title=Letters: Descriptive of Public Monuments, Scenery & Manners in France & Spain|year=1832|volume=2|chapter=Letter XIV|publisher=Allen|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Jwg_AAAAYAAJ&pg=PA169|location=Newburyport, MA|oclc=8401193|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507031935/https://books.google.com/books?id=Jwg_AAAAYAAJ&pg=PA169|archive-date=2017-05-07}}</ref>. === XX ásir–házirgi waqıt === [[Fayl:Wallet (AM 613844).jpg|thumb|right|200px|Birinshi jer júzlik urısı dáwirindegi shıjlan hám onıń ishindegiler]] Házirgi eki búklemeli, kóp "karta bólimleri" bar shıjlanlar 1950-jıllardıń basında birinshi kredit kartochkaları engizilgennen keyin standartlasqan. Ayırım jańalıqlarǵa 1970-jıllarda jabısqaq lenta (velkro) menen jabılatuǵın shıjlanlardıń payda bolıwı kiredi. Qaltaǵa sıyatuǵın shıjlanlar búgingi kúnge shekem keń qollanılıp kiyatır<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 20-fevral | bet = A Brief History of Wallets and The People Who Own Them| url = https://bravesoles.life/blogs/news/a-brief-history-of-wallets-and-the-people-who-own-them| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-may | jumıs = Brave Soles Life| til = en}}</ref>. Tek kiberkeńislikte onlayn esap dápterindegi jazba túrinde ǵana bar kriptovalyutalar ushın kriptovalyuta shıjlanı - bul iyesiniń qupıya giltin qáwipsiz saqlaw, iyesin autentifikaciyalaw hám iyesiniń tranzakciyalardı qáwipsiz qol qoyıwına múmkinshilik beretuǵın esaplaw quralı. "Apparatlıq shıjlan" - bunı jáne de qáwipsizlirek islew ushın arnalǵan arnawlı kompyuter. == Házirgi mısallar == Shıjlanlar ádette bank biletleri menen kredit kartochkaların saqlaw ushın dizaynlanıp, qaltaǵa yamasa sumkaǵa sıyatuǵınday islenedi. Kredit kartochkaları yamasa identifikaciya kartochkaları ushın ornı bolmaǵan, tek bank biletlerin saqlaw ushın arnalǵan kishi qaltashalar aqsha qısqıshları dep klassifikaciyalanıwı múmkin: bul termin jáne tek ISO/IEC 7810 kartochkaların saqlaw ushın dizaynlanǵan kishi dorbalarǵa da qollanılıwı múmkin. ;Gewde shıjlanı: "Sekretar shıjlanı" dep te ataladı, bul bank biletleri búklenbeytuǵın shıjlan. Olar erkeklerdiń pidjak gewdesindegi qaltasına yamasa sumkaǵa salıw ushın arnalǵan. Gewde shıjlanlar kóbinese chekler hám basqa da aqsha hújjetlerin saqlaw ushın qollanıladı, óytkeni olar shalbar qaltasına sıymaydı. ;Eki qabatlı shıjlan: Bank biletleri bir ret búkleniwi kerek bolǵan shıjlan túri. Kredit kartochkaları hám identifikaciya kartochkaları kóldeneń yamasa vertikal saqlanıwı múmkin. ;Úsh qabatlı shıjlan: Eki búklemesi bar, kredit kartochkaları ádette vertikal túrde saqlanatuǵın shıjlan. ;Aldıńǵı qalta shıjlanı: Aqsha bólimi joq hám kartochkalar ushın júdá az qaltaları bar dorba. Ádette bank biletleri búklenip, shıjlannıń bóliminde saqlanadı. ;Aqsha qısqıshlı shıjlan: Ólshemi boyınsha aldıńǵı qalta shıjlanına uqsas, bank biletleri ádette kúshli magnit penen bekitilgen qısqısh penen uslap turıladı. ;Uzın shıjlan: Ádette djinsi menen kiyiletuǵın, shınjır, baw yamasa teri baw menen bekitiletuǵın úlkenirek shıjlan. Bank biletleri búklenbey saqlanadı hám uzın shıjlanlarda ádette tıyın qaltası boladı. Motocikl aydaǵanda shıjlanların qáwipsiz saqlaw ushın baykerler tárepinen keń tarqalǵan, kishirek shınjırlı shıjlanlar 1970-80-jıllardaǵı pank modasında hám 1990-jıllardıń basında granj moda háreketi menen birge awır metal modasında keń tarqalǵan. Uzın shıjlanlar Yaponiya sıyaqlı naq aqsha kóp qollanılatuǵın mámleketlerde erkekler arasında keń tarqalǵan hám Amerika hindleriniń estetikalıq tásirin sáwlelendiriwi múmkin. ;Shıjlan lentası: Kartochkalar hám/yamasa naq aqshanı bekitiw ushın tawar yamasa rezinadan islengen úziliksiz serpimli lentası bar shıjlan túri. Shıjlan lentaları dástúrli shıjlannıń kólemin kemeytedi. ;Bilezikli shıjlan: Qollardı bos qaldırıw ushın bilekke bekitiletuǵın shıjlan túri. ;Sayaxat shıjlanı: Sayaxatshılar tárepinen pasportlar, biletler, mingiziw talonları, shet el valyutası, sayaxatshı chekleri, jol júriw jobası, sayaxat qamsızlandırıwı, miymanxana broni haqqında maǵlıwmatlar hám basqa da usınday zárúr hújjetlerdi birge saqlaw ushın qollanıladı. ;ID qaplama/moyın qaltashası: ID kartasın saqlaw ushın arnalǵan plastik ashıq bólimleri bar juqa neylon yamasa teri qaplamalar. Ádette moyınǵa taǵıladı, kópshiliginde kishi zatlardı saqlaw ushın qosımsha qaltalar bar, sonlıqtan olar shıjlan sıpatında da xızmet etedi. ;Ayaq kiyim shıjlanı: shıjlan sıpatında qollanılatuǵın ayaq kiyimge bekitilgen kishi qaltasha. Tiykarınan fizikalıq jumıslar waqtında kiyiw ushın dúzilgen. ;[[Cifrlı shıjlan]]: cifrlı valyutanı saqlaw ushın qollanılatuǵın kompyuter faylı. ;Kriptovalyuta shıjlanı: Bitkoin sıyaqlı kriptovalyutalar ushın jeke giltler saqlanatuǵın cifrlı shıjlan. ;Apparatlıq shıjlan: iyesin anıqlaytuǵın hám iyesine onlayn tranzakciyalardı qáwipsiz túrde qol qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın óz aldına fizikalıq qurılma sıpatında islengen kriptovalyuta shıjlanı. ;Qaptal shıjlanı: mazmunın bir emes, eki toparǵa bóledi, sonlıqtan ol eki ese juqa boladı. Júdá juqa gezlemeden islengen bolıwı múmkin. Patentlengen. ;L-Zip shıjlan: shıjlannıń eki tárepi boylap júretuǵın noqtası bar tórt múyeshli formadaǵı shıjlan. ;Metal shıjlan: ádette alyuminiy yamasa titannan islengen jińishke metal shıjlan. Aǵash yamasa teri sıyaqlı basqa materiallar menen birgelikte de ushırasıwı múmkin. ;Kredit kartasın saqlaǵısh: kredit kartaların saqlaw ushın arnalǵan tórt múyeshli formadaǵı shıjlan. ;Karta saqlaǵısh noqtalı shıjlan: tıyınlar ushın noqtası hám kredit kartaların saqlaw bólimi bar tórt múyeshli formadaǵı shıjlan. ;Chek dápteri: standart ólshemdegi cheklerdi saqlay alatuǵın shıjlan. ;Konvert: jabılatuǵın qaqpaǵı bar konvertke uqsas ózgesheliklerge iye uzın shıjlan. ;Avtomatlı shıjlan: qollanıw ushın kartalardı kórsetiw maqsetinde olardı túyme arqalı shıǵaratuǵın mexanizmi bar shıjlan. Sonday-aq, pop-ap yamasa kaskadlı shıjlan dep te ataladı. ;Taktikalıq shıjlan: sızǵısh, kishi ara, pıshaq, shiyshe ashqısh yamasa basqa ásbaplar kirgizilgen funkcional shıjlan. Bul - Shveycariya ásker pıshaǵına uqsas, juqa, shıjlan ólshemindegi kóp funkciyalı ásbap. ;RFID bloklawshı shıjlan: jaqınnan seziw funkciyası bar kartalar átirapında Faradey qápesi sıpatında isleytuǵın shıjlan. NFC hám RFID signalların bloklay aladı, portativ RFID oqıwshılardıń sezgir maǵlıwmatlardı oqıwınıń aldın aladı. == Materiallar == Shıjlanlar ushın dástúrli material - teri yamasa gezleme, biraq olardı islep shıǵarıwda kóplegen basqa iyilgish jalpaq bet materialları qollanılıwı múmkin. Tayvek sıyaqlı toqılmaǵan tekstiller qollanıladı, geyde usı materialǵa basılǵan suw ótkizbeytuǵın kartalardı qayta paydalanıwdı óz ishine aladı. Mıs yamasa tat baspaytuǵın polattan islengen mayda tor sıyaqlı toqılǵan metallar, ishine ornatılǵan NFC hám RFID belgilerin ruqsatsız skanerlewden qorǵaw ushın elektromagnit ekranlaw qásiyetlerine iye dep reklama etiletuǵın shıjlanlarǵa kirgizilgen. Instructables sıyaqlı óziń veb-saytlarında djins, Kevlar yamasa skotch lenta sıyaqlı materiallardan shıjlan islew boyınsha kóplegen joybarlar bar. == Aymaqlıq ayırmashılıqlar == Ayırım shıjlanlarda, ásirese úlken qunlı tıyınlar keń tarqalǵan [[Evropa|Evropada]], tıyın salınatuǵın bólim bar. Geybir shıjlanlarda olardı jabıq saqlaw ushın ishki qısqısh yamasa bandlar bar. Evropa banknotaları, mısalı evro hám funt sterlingler, ádette [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika]] banknotalarınan úlkenirek bolǵanlıqtan, olar geybir kishirek Amerika shıjlanlarına sıymaydı. == Metaforalıq qollanılıwı == "Shıjlan" termini adamnıń ulıwma jeke byudjetin bildiriw ushın sinekdoxa retinde de qollanıladı. Sasseniń "sinekdoxa" anıqlamalarınıń birindegi mısal shıjlanǵa tiyisli bolıp, terminniń mánisin túsindiredi ("ishindegilerdiń ornına onı saqlaytuǵın ıdıs aytılatuǵın qısqartılǵan sóylew"), mısalı, adam aqsha soraǵan adamǵa shıjlanın kórsetip turıp "mine, 100 dollar" degende<ref>Robert Kolb, Irene Dingel, and Lubomír Batka. ''The Oxford Handbook of Martin Luther's Theology''. OUP Oxford, 2014. p. 328</ref>. Shıjlan jáne baylanıslı ritorikalıq qural - metonimiyanıń anıqlamasında mısal retinde qollanıladı: "Eger biz jınayatshılardı júreginen ura almasaq, olardı shıjlanınan urayıq"<ref>{{Web deregi | url = https://web.cn.edu/kwheeler/tropes.html| bet = Tropes| avtor = <!--Not stated-->| jumıs = /web.cn.edu| baspaxana = Dr. Wheeler| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel }}</ref> == Galereya == <gallery> File:Kyle's Wallet (4081125688).jpg|Teri baw yamasa magnit penen bekitilgen úlken shıjlan File:ZNAP Kartenetui (Slimpuro) 01.jpg|RFID signalın bloklaytuǵın juqa shıjlan File:Aarong leather wallet.jpg|Teri shıjlan File:Japanese Wallet.JPG|Tıyın salınatuǵın bólimi bar yapon shıjlanı File:An Idea May Mean Wealth In Your Wallet^ - NARA - 534155.tif|"Ideya siziń shıjlanıńızda baylıq degendi ańlatıwı múmkin" dep oqıwshılarǵa aytatuǵın, innovaciyalıq usınıslar izlegen plakat. </gallery> == Derekler == jg9delm315c1n2t6r8a0cbf7bq3h0ew 0 21339 266213 213289 2026-08-17T23:52:45Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266213 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Djeyms Kemeron|portret=James_Cameron_by_Gage_Skidmore.jpg|kásibi=Film rejissyorı, prodyuser, scenarist, redaktor, filantrop, teńiz izertlewshisi|táriypi=Kemeron 2016-jılı|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Djeyms Frensis Kemeron|iskerlik jılları=1978-jıldan házirgi waqıtqa shekem|tuwılǵan sánesi=16.08.1954|tuwılǵan jeri=Kapuskasing, Ontario, Kanada|ómirlik joldası=Sheron Uilyams (1978-j. úylengen; 1984-j. ajırasqan) Geyl Enn Xyord (1985-j. úylengen; 1989-j. ajırasqan) Ketrin Bigelou (1989-j. úylengen; 1991-j. ajırasqan) Linda Xemilton (1997-j. úylengen; 1999-j. ajırasqan) Syuzi Eymis (2000-j. úylengen)|balaları=4}}'''Djeyms Frensis Kemeron''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''James Francis Cameron''; [[1954]]-jılı 16-avgustta tuwılǵan) ‒ kanadalı kinorejissyor. Ol Jańa [[Gollivud]] dáwirinen keyingi áhmiyetli tulǵa bolıp, kóbinese klassikalıq kino islew stilin jańa texnologiyalar menen birge qollanadı. Ol dáslep «<nowiki/>[[Terminator]]<nowiki/>» (1984) filmin jazıp hám rejissyorlıq etip ataqlılıqqa eristi, keyin «Basqa planetalılar» (1986), «Túpsizlik» (1989), «Terminator 2: Húkim kúni» (1991) hám «Haqıyqıy ótirik» (1994), sonday-aq «Avatar» (2009) hám onıń dawamları menen úlken jetiskenlikke eristi. Ol «<nowiki/>[[Titanik]]<nowiki/>» (1997) filmine rejissyorlıq etti, jazdı, birge prodyuser boldı hám birge montaj qıldı, bul film ushın Eń jaqsı súwret, Eń jaqsı rejissyor hám Eń jaqsı film montajı nominaciyaları boyınsha [[Oscar|Oskar]] sıylıqlarınıń jeńimpazı boldı. Ol kino industriyasınıń basqa da kóplegen sıylıqların alǵan, al onıń úsh filmi [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Kongress kitapxanası tárepinen Milliy film reestrinde saqlaw ushın tańlanǵan. Kemeron Lightstorm Entertainment, Digital Domain hám Earthship Productions óndiris kompaniyaların birge shólkemlestirgen. Film islewden tısqarı, ol National Geographic-tiń izertlewshi-rezidenti bolıp, tereń okean izertlewleri haqqında kóp hújjetli filmler islegen, sonıń ishinde «Tuńǵıyıq elesleri» (2003) hám «Tereń suwdaǵı basqa planetalılar» (2005) bar. Kemeron suw astı syomkaları hám aralıqtan basqarılatuǵın apparatlar texnologiyalarına úles qosqan hám cifrlı 3D Fusion kamera sistemasın jaratıwǵa járdem bergen. 2012-jılı Kemeron Deepsea Challenger suw astı apparatında Jer okeanınıń eń tereń jeri Mariana oypatınıń túbine jalǵız ózi súńgigen birinshi adam boldı. Kemeronnıń filmleri dúnya júzi boyınsha 8 milliard dollardan aslam payda keltirgen, bul onı házirgi waqıtta eń kóp tabıs keltirgen ekinshi rejissyorǵa aylandırdı. Kemeronnıń úsh filmi házirgi waqıtta eń kóp tabıs keltirgen tórt filmniń qatarına kiredi; «Avatar» (2009), «Avatar: Suw jolı» (2022) hám «Titanik» (1997) sáykes túrde házirgi waqıtta eń kóp, úshinshi eń kóp hám tórtinshi eń kóp tabıs keltirgen filmler bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/chart/ww_top_lifetime_gross/?area=XWW| bet = Top Lifetime Grosses| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun | jumıs = BoxOfficeMojo}}</ref>. ] Kemeron 1 milliard dollardan kóp tabıs keltirgen birinshi filmdi, 2 milliard dollardan kóp tabıs keltirgen birinshi eki filmdi rejissyorlıq etken hám 2 milliard dollardan kóp tabıs keltirgen úsh filmi bolǵan jalǵız rejissyor bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/marisadellatto/2023/01/06/avatar-sequel-will-break-2-billion-in-next-few-days-cameron-says---likely-becoming-one-of-highest-grossing-films-of-all-time/| bet = 'Avatar' Sequel Will Break $2 Billion in Next Few Days, Cameron Says—Gaining on Other Highest Grossing Films of All Time| jumıs = [[Forbes]]}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = James Cameron becomes first director in history to have three films reach $1.5 billion at the box office| url = https://www.unilad.com/film-and-tv/james-cameron-becomes-first-director-in-history-to-have-three-films-re-858200-20230106| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-yanvar | jumıs = UNILAD| sáne = 2023-jıl 6-yanvar | til = en}}</ref>. 2010-jılı Time jurnalı Kemerondı dúnyadaǵı eń tásirli 100 adamnıń qatarına kirgizgen. Kemeron jáne de ekologist bolıp, bir neshe turaqlı rawajlanıw bizneslerin basqaradı. == Erte jaslıq dáwiri == Djeyms Frensis Kemeron<ref>[[Space Foundation]]. (n.d.). [http://astro.cornell.edu/~randerson/TheCaseForSpace.pdf America's vision: The case for space exploration] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110221194549/http://astro.cornell.edu/~randerson/TheCaseForSpace.pdf|date=February 21, 2011}}, p. 42. Retrieved December 12, 2009.</ref> 1954-jılı 16-avgustta Ontario shtatınıń Kapuskasing qalasında elektr injeneri Filip Kemeron hám súwretshi hám miyirbiyke Shirli (qızlıq familiyası Lou) shańaraǵında tuwılǵan<ref name="nytimesref">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/01/17/books/excerpt-the-futurist.html|title=The Futurist: The Life and Films of James Cameron|last=Keegan|first=Rebecca|date=January 15, 2010|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=February 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018082849/https://www.nytimes.com/2010/01/17/books/excerpt-the-futurist.html|archive-date=October 18, 2018|url-status=live}}</ref>. Ol bes balalı shańaraqtıń birinshi perzenti bolıp, eki ájaǵası hám eki qarındası bar<ref name="nytimesref" /> Onıń ákesiniń úlken babası 1825-jılı Shotlandiyanıń Balkuxidder qalasınan kóship kelgen.<ref>{{Cite news|agency=[[Associated Press]]|date=December 16, 2013|title=James Cameron compares upcoming Avatar sequels to The Godfather from his walnut farm in New Zealand|newspaper=[[National Post]]|url=https://nationalpost.com/entertainment/movies/james-cameron-compares-three-part-avatar-film-series-to-the-godfather-from-his-walnut-farm-in-new-zealand|access-date=September 24, 2021}}</ref>. Kemeron jazǵı demalısların Ontarionıń qubla tárepindegi atasınıń fermasında ótkizgen. Ol Niagara suwı qulaǵındaǵı Stemford kolledjinde oqıǵan. 17 jasında Kemeron shańaraǵı menen Chippavadan Kaliforniya shtatınıń Brea qalasına kóship kelgen<ref>{{Cite magazine | last = Goodyear | first = Dana | title = Man of Extremes: The Return of James Cameron | magazine = [[The New Yorker]] | date = October 26, 2009 | url = https://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear | access-date = January 29, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190913233059/https://www.newyorker.com/magazine/2009/10/26/man-of-extremes | archive-date = September 13, 2019 | url-status = live }}</ref>. Ol dáslep Sonora joqarı mektebinde, keyin Brea Olinda joqarı mektebinde oqıǵan. Klaslasları onıń sportshı emes, al «ya hawaǵa kóteriletuǵın, ya tereń suwǵa túsetuǵın» nárselerdi qurıwdı jaqsı kóretuǵının eske túsiredi<ref>{{Cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-impossible-reality-of-james-cameron-56560/|title=The Impossible Reality of James Cameron|last1=Hedegaard|first1=Erik|date=December 24, 2009|magazine=[[Rolling Stone]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018193534/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-impossible-reality-of-james-cameron-56560/|archive-date=October 18, 2019|access-date=October 19, 2019}}</ref>. Joqarı mektepti pitkergennen soń, Kemeron 1973-jılı fizika pánin úyreniw ushın Fullerton kolledjine oqıwǵa kirgen. Ol keyin inglis tilin oqıwǵa ótken, biraq 1974-jıldıń aqırında kolledjdi taslaǵan<ref>{{cite book | last=Shaprio | first=M. | title=James Cameron: An Unauthorized Biography Of The Filmmaker | url=https://archive.org/details/jamescameronunau0000shap | publisher=St. Martin's Press | year=2000 | isbn=978-1-58063-124-2 | pages=[https://archive.org/details/jamescameronunau0000shap/page/44 44]–47}}</ref>. Kemeron júk mashinasınıń aydawshısı hám joqarı mektep xızmetkeri sıyaqlı hár túrli jumıslarda islegen<ref>[https://rollingstoneindia.com/james-cameron/ The Impossible Reality of James Cameron - Rolling Stone India]</ref><ref name="filmmakers.com">{{Web deregi | avtor = Media Pro Tech Inc.| url = http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm| bet = James Cameron Biography by FilmMakers Magazine| baspaxana = Filmmakers.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 27-avgust | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100617162554/http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm| arxivsáne = 2010-jıl 17-iyun }}</ref>. Usı dáwirde ol USC kitapxanasında basqa studentlerdiń «optikalıq basıp shıǵarıw, aldıńǵı ekran proekciyası, boyaw kóshiriw hám film texnologiyasına baylanıslı basqa da» jumısların oqıw arqalı arnawlı effektler haqqında bilim alǵan<ref name="Syd Field">{{Web deregi | url = http://www.sydfield.com/interviews/james-cameron/| bet = Terminator 2: Judgment Day (Part I)| avtor = Field, Syd| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190418090751/https://sydfield.com/syd_resources/james-cameron/| arxivsáne = 2019-jıl 18-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 7-fevral }}</ref>. 1977-jılı «Juldızlı urıslar» filmin kórgennen keyingi qozǵalıstan soń, Kemeron júk mashinası aydawshısı jumısın taslap, kino industriyasına kirgen<ref>''The Force Is With Them: The Legacy of Star Wars'', 2004.</ref>. == Kino karerası == === Erte jumısları hám 1980-jıllar === [[Fayl:James Cameron.jpg|thumb|upright|right|Kemeron, sentyabr 1986|alt=Cameron in September 1986]] Kemeronnıń rejissyorlıq karerası 1978-jılı baslandı<ref>{{Web deregi | bet = James Cameron: "Simply do it. Simply pick up a camera and begin shooting something."| sáne = 2021-jıl 6-sentyabr | url = https://www.swagathamcanada.com/inspirational/james-cameron-simply-do-it-simply-pick-up-a-camera-and-begin-shooting-something/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-noyabr | til = en-GB}}</ref>. ] Stomatologlar konsorciumınan qarız alǵannan keyin, ol dostı menen birge óziniń birinshi qısqa metrajlı filmi «Ksenogenez»ti (1978) rejissyorlıq etiwdi, jazıwdı hám prodyuserlik etiwdi úyrendi<ref>{{Web deregi | url = https://www.denofgeek.com/movies/james-cameron/33928/the-unmade-films-of-james-cameron| bet = James Cameron and his unmade films| sáne = 2015-jıl 4-fevral | jumıs = Den of Geek| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191019133823/https://www.denofgeek.com/movies/james-cameron/33928/james-cameron-and-his-unmade-films| arxivsáne = 2019-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Is barısında úyrenip, Kemeron ózin birinshi xirurgiyalıq operaciyasın islep atırǵan xirurgdey sezgenin ayttı<ref name="Syd Field" /> Keyin ol «Rok-n-roll joqarı mektebi» (1979) filminde óndiris járdemshisi bolıp isledi. Film islew texnikasın óz betinshe úyreniw menen birge, Kemeron Rodjer Korman studiyasında miniatyura model jasawshı bolıp jumısqa kirdi.<ref name="filmmakers.com" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.achievement.org/achiever/james-cameron/#interview| bet = James Cameron Biography and Interview| jumıs = www.achievement.org| baspaxana = [[American Academy of Achievement]]| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190228102929/https://www.achievement.org/achiever/james-cameron/| arxivsáne = 2019-jıl 28-fevral }}</ref>. Tez arada ol ilimiy-fantastikalıq «Juldızlardan tısqarı sawash» (1980) filminiń kórkem dizayneri bolıp jumısqa alındı. Ol Djon Karpenterdiń «Nyu-Yorkten qashıw» (1981) filminiń arnawlı effektlerin isledi, «Qorqınısh galaktikası» (1981) filminiń óndiris dizayneri boldı hám «Android» (1982) filminiń dizaynı boyınsha másláhát berdi. Kemeron 1982-jılı «Piranya» (1978) filminiń dawamı «Piranya II: Uwıldırıq shashıw» filminiń arnawlı effektler rejissyorı etip jumısqa alındı. Dáslepki rejissyor Miller Dreyk prodyuser Ovidio Assonitis penen dóretiwshilik kelispewshilikler sebepli proektti taslap ketti. Rim, Italiya hám Úlken Kayman atawında túsirilgen bul film Kemeronǵa birinshi ret iri filmniń rejissyorı bolıw múmkinshiligin berdi. Keyinirek Kemeron Assonitis penen bolǵan biylik gúresi sebepli bunı óziniń birinshi filmi dep sezbegenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.terminatorfiles.com/media/articles/cameron_005.htm| bet = US: James Cameron Interview| jumıs = www.terminatorfiles.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190809150400/http://www.terminatorfiles.com/media/articles/cameron_005.htm| arxivsáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr }}</ref>. «Piranya II: Uwıldırıq shashıw» filmi shıqqannan keyin sınshılar onnan tásirlenbedi; avtor Tim Xili onı «hár qıylı dereklerden alınǵan klishelerdi biriktirgen ájayıp jaman film» dep atadı<ref>{{Cite book|title=The world's worst movies|year=1986|url=https://archive.org/details/worldsworstmovie0000heal|last=Healey, Tim.| sáne =1986|publisher=Octopus|isbn=0706425057|location=London|pages=[https://archive.org/details/worldsworstmovie0000heal/page/7 7]|oclc=59676875}}</ref>. 1982-jılı Djon Karpenterdiń «Xellouin» (1978) qorqınıshlı filminen ilhamlanıp<ref>{{Web deregi | url = https://www.denofgeek.com/movies/the-terminator/31391/why-the-terminator-is-a-horror-classic#ixzz38LjAc8Xn| bet = Why The Terminator is a horror classic| familiya = Lambie| at = Ryan| jumıs = [[Den of Geek]]| sáne = 2014-jıl 23-iyul | qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200107155042/https://www.denofgeek.com/movies/the-terminator/31391/why-the-terminator-is-a-horror-classic#ixzz38LjAc8Xn| url-status = live}}</ref>, sonday-aq onı óltiriw ushın keleshekten jiberilgen jeńilmes robot-killer haqqındaǵı qorqınıshlı tústen keyin<ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/james-cameron-came-up-terminator-during-dream-2015-6| bet = James Cameron came up with the idea for 'Terminator' during a fever dream| familiya = Phillips| at = Ian| jumıs = Business Insider| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190717154023/https://www.businessinsider.com/james-cameron-came-up-terminator-during-dream-2015-6| arxivsáne = 2019-jıl 17-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-oktyabr }}</ref>, Kemeron «Terminator» (1984) scenariyin jazdı. Bul ilimiy-fantastikalıq ekshn film óltiriwshi missiyanı orınlaw ushın keleshekten jiberilgen kiborg haqqında edi. Kemeron scenariydi satıp, filmdi ózi rejissyorlıq etiwdi qáledi. Geypara kinostudiyalar bul joybarǵa qızıǵıwshılıq bildirgen bolsa da, kóp basshılar jańa hám belgisiz rejissyordiń film islewine ruqsat beriwge qarsı boldı. Pacific Western Productions kompaniyasınıń sherigi hám tiykarın salıwshısı Geyl Enn Xyord Kemeronnıń scenariyin bir dollarǵa satıp alıwǵa kelisti, biraq Kemeron filmdi rejissyorlıq etiwi shárt edi. Ol Hemdale Pictures prezidentin film islewge, Kemerondı rejissyor, al Xyordtı prodyuser sıpatında tayınlawǵa isendirdi. «Piranya II: Uwıldırıq shashıw» filminde oynaǵan Lens Xenriksen bas rolge kandidat boldı, biraq Kemeron [[Arnold Schwarzenegger|Arnold Shvarceneggerdi]] onıń dene qurılısı sebepli kiborg-zulımǵa kóbirek sáykes keledi dep sheshti<ref name="Futurist">{{cite book|last=Keegan|first=Rebecca Winters|url={{Google books|g8hOUZ99h8cC|page=PA8|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Futurist: The Life and Films of James Cameron|publisher=Crown Publishers|year=2009|isbn=978-0-307-46031-8|pages=8, 37, 53|access-date=February 21, 2011}}</ref>. Xenriksenge kishirek rol berildi. Maykl Bin hám Linda Xemilton da aktyorlar quramına qosıldı. «Terminator» prokatta úlken tabısqa eristi, Orion Pictures kompaniyasınıń kútkeninen de ozıp ketti<ref name="Futurist" /> hám dúnya júzi boyınsha 78 million dollardan kóbirek payda taptı.<ref>{{Web deregi | url = https://boxofficemojo.com/movies/?id=terminator.htm| bet = The Terminator (1984)| jumıs = [[Box Office Mojo]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191018020109/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=terminator.htm| arxivsáne = 2019-jıl 18-oktyabr | url-status = live}}</ref>, BBC kanalınıń jurnalisti Djordj Perri Kemeronnıń rejissyorlıǵın maqtap, «Kemeron háreketti ironiyalıq háziller menen aralastıradı, biraq qorqınıshtıń hár qanday waqıtta bolıwı múmkinligin sezdiriwdi toqtatpaydı» dep jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.co.uk/films/2001/03/05/the_terminator_1984_review.shtml| bet = BBC - Films - review - The Terminator| familiya = Perry| at = George| sáne = 2001-jıl 5-mart | jumıs = www.bbc.co.uk| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190530091149/http://www.bbc.co.uk/films/2001/03/05/the_terminator_1984_review.shtml| arxivsáne = 2019-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-aprel }}</ref>. 2008-jılı film «mádeniy, tariyxıy yaki estetikalıq jaqtan áhmiyetli» dep tanılıp, AQSH Milliy Film Reestrine saqlaw ushın kirgizildi<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7804404.stm|title=Terminator joins movie archive|date=December 30, 2008|access-date=October 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019183424/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7804404.stm|archive-date=October 19, 2019| til =en-GB}}</ref>. 1984-jılı Kemeron «Birinshi qan» filmine dawamın jazıw ushın jumısqa alındı; keyin ol Silvestr Stallone tárepinen qayta jazılıp, «Rembo: Birinshi qan. 2-bólim» sıpatında shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Crocker| at = Jonathan| sáne = 2009-jıl 19-noyabr | bet = James Cameron Interview: On His Own Movies| url = https://www.totalfilm.com/features/james-cameron-interview-on-his-own-movies/rambo-first-blood-part-ii-1985| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130722153924/https://www.totalfilm.com/features/james-cameron-interview-on-his-own-movies/rambo-first-blood-part-ii-1985| arxivsáne = 2013-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-yanvar | jumıs = Total Film}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1985/05/22/movies/screen-sylvester-stallone-returns-as-rambo.html|title=Screen: Sylvester Stallone Returns as Rambo|last=Canby|first=Vincent|date=May 22, 1985|work=The New York Times|access-date=October 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920055754/https://www.nytimes.com/1985/05/22/movies/screen-sylvester-stallone-returns-as-rambo.html|archive-date=September 20, 2019| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Sońınan Kemeron Ridli Skott rejissyorlıq etken «Bóten» (1979) ilimiy-fantastikalıq qorqınıshlı filmine dawamın jazıw hám rejissyorlıq etiw ushın jumısqa alındı. Dáslepki film sıyaqlı, «Bótenler» (1986) atlı dawamında da [[Sigourney Weaver|Sigurni Uiver]] Ellen Ripli rolin oynadı. «Bótenler» filminde Ripli bir topar teńiz piyada áskerlerine bóten maqluqlarǵa qarsı gúresiwge járdem beredi. Film islew barısında aktyorlar hám syomka toparı menen kelispewshilikler bolǵanına hám bas aktyorlardıń birin - Djeyms Remardı Maykl Bin menen almastırıwǵa tuwrı kelgenine qaramastan, «Bótenler» prokatta úlken tabısqa eristi hám dúnya júzi boyınsha 130 million dollardan kóbirek payda taptı<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl3309340161/weekend/| bet = Aliens| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024170514/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3309340161/weekend/| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | url-status = live}}</ref>. Film 1987-jılı jeti «Oskar» sıylıǵına usınıldı: Eń jaqsı aktrisa, Eń jaqsı kórkem bezeliw, Eń jaqsı montaj, Eń jaqsı original saz hám Eń jaqsı ses. Ol Eń jaqsı ses montajı hám Eń jaqsı vizuallıq effektler nominaciyalarında jeńimpaz boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1987| bet = The 59th Academy Awards {{!}} 1987| jumıs = Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences| til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170102081445/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1987| arxivsáne = 2017-jıl 2-yanvar | url-status = live}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Uiver hám film 1986-jıldıń iyul ayında Time jurnalınıń muqabasında járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tcm.com/thismonth/article/?cid=87922| bet = Aliens| sáne = 2018-jıl 16-dekabr | jumıs = Turner Classic Movies| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181216163340/http://www.tcm.com/this-month/article/87922%7C0/Aliens.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:Gale Ann Hurd and James Cameron.jpg|thumb|Kemeron Geyl Enn Xyord penen birge, 1986-jıl|alt=Cameron with Gale Anne Hurd, 1986]] «Bótenler» filminen keyin, Kemeron hám Geyl Enn Xyord «Túpsizlik» filmin islewge qarar etti. Bul film okeanda ájayıp aqıllı janzatlardı tapqan neft platforması jumısshıları haqqında edi. Kemeronnıń joqarı mektepte payda bolǵan ideyasına tiykarlanǵan bul filmniń dáslepki byudjeti 41 million dollar etip belgilengen edi, biraq aqırında bul summa ádewir asıp ketti. Filmde Ed Xarris, Meri Elizabet Mastrantonio hám Maykl Bin bas rollerdi oynadı. Film islew processi Kayman atawlarında hám Qubla Karolinada, pitpey qalǵan atom elektr stanciyasınan «qayta alınǵan» eki úlken suw rezervuarlarında baslandı<ref>{{Web deregi | url = http://blogs.amctv.com/movie-blog/2010/11/james-cameron-best-movies.php| bet = Flashback Five – James Cameron's Best Movies| baspaxana = Amctv.com| sáne = 2010-jıl 5-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-oktyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101107071253/http://blogs.amctv.com/movie-blog/2010/11/james-cameron-best-movies.php| arxivsáne = 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. Aktyorlar hám syomka toparı Kemeronnıń diktatorlıq minez-qulqın hám ruwxıy hám fizikalıq jaqtan qıyın bolǵan suw saxnaların túsiriwdi eske túsiredi<ref name="Harmetz-1989" /> Film shıqqannan keyin, «Túpsizlik» óziniń arnawlı effektleri ushın maqtaldı hám dúnya júzilik prokatta 90 million dollar tabıs taptı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl205555201/weekend/| bet = The Abyss| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191025003645/https://www.boxofficemojo.com/release/rl205555201/weekend/| arxivsáne = 2019-jıl 25-oktyabr | url-status = live}}</ref>. «Túpsizlik» tórt «Oskar» sıylıǵına usınıldı hám Eń jaqsı vizuallıq effektler nominaciyasında jeńimpaz boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1990| bet = The 62nd Academy Awards {{!}} 1990| jumıs = Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences| sáne = 2014-jıl 5-oktyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200411113423/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1990| arxivsáne = 2020-jıl 11-aprel | url-status = live}}</ref>. === 1990-jıllar === 1990-jılı Kemeron Lourens Kasanoff penen birge Lightstorm Entertainment kompaniyasın qurdı. 1991-jılı Kemeron Ketrin Bigelou rejissyorlıq etken «Point Break» (1991) filminiń atqarıwshı prodyuseri boldı. «Terminator» filminiń tabısınan keyin, dawamı haqqında sóz boldı hám 1980-jıllardıń aqırında Carolco Pictures kompaniyasınıń wákili Mario Kassar dawamǵa huqıqlardı aldı, bul Kemeronǵa «Terminator 2: Húkim kúni» (1991) filmin islewge múmkinshilik berdi. Kemeron hám Uilyam Uisher kishiniń scenariyi boyınsha túsirilgen filmde Shvarcenegger hám Linda Xemilton óz rollerin qaytaladı. Syujet «Terminator» filminiń dawamı bolıp, formasın ózgerte alatuǵın jańa dushpandı (T-1000) kórsetedi, ol Sara Konnordıń ulı Djondı (Edvard Furlong) izleydi. Kemeron T-1000 roline Robert Patrikti onıń arıq hám jińishke kórinisi ushın tańladı - bul Shvarceneggerge biraz qarama-qarsılıq edi. Kemeron bılay túsindirdi: «Men júdá tez hám shaqqan birewdi qáledim. Eger T-800 adam Panzer tanki bolsa, onda T-1000 - Porshe»<ref>{{Web deregi | url = http://www.terminatorfiles.com/media/articles/t2_008.htm| bet = The Story About Making T2| jumıs = www.terminatorfiles.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190228001539/http://www.terminatorfiles.com/media/articles/t2_008.htm| arxivsáne = 2019-jıl 28-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr }}</ref>. «Terminator 2» eń qımbat filmlerdiń biri boldı, onıń qunı keminde 94 million dollar boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.newsweek.com/conan-humanitarian-205026| bet = Conan The Humanitarian| avtor = David Ansen| sáne = 1991-jıl 7-iyul | jumıs = Newsweek| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140726112104/http://www.newsweek.com/conan-humanitarian-205026| arxivsáne = 2014-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref> (2023-jılda 210 million dollar<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/24/terminator-2-is-one-of-the-biggest-and-bleakest-summer-movies-ever/| bet = 'Terminator 2' Is One Of The Biggest And Bleakest Summer Movies Ever| familiya = Mendelson| at = Scott| jumıs = Forbes| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180323082450/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/24/terminator-2-is-one-of-the-biggest-and-bleakest-summer-movies-ever/?s=trending#529ae5f21365| arxivsáne = 2018-jıl 23-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>). Kompyuter járdeminde dóretilgen súwretlerdi (CGI) qollanıwdıń qıyınshılıqlarına qaramastan, film waqtında pitkerilip, 1991-jılı 3-iyulde ekranlarǵa shıqtı. «Terminator 2» kassalıq rekordlardı buzdı (sonıń ishinde R reytingli film ushın birinshi háptelik rekordtı), Arqa Amerikada 200 million dollardan kóbirek tabıs taptı hám dúnya júzi boyınsha 300 million dollardan asqan birinshi film boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1992| bet = The 64th Academy Awards {{!}} 1992| jumıs = Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences| sáne = 2014-jıl 9-oktyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200422151646/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1992| arxivsáne = 2020-jıl 22-aprel | url-status = live}}</ref>. (2023-jılǵı esapta sáykesinshe 447 million hám 671 million dollar). Ol tórt «Oskar» sıylıǵın uttı: Eń jaqsı grim, Eń jaqsı ses mikshirlew, Eń jaqsı ses montajı hám Eń jaqsı vizuallıq effektler. Sonday-aq, ol Eń jaqsı operatorlıq jumıs hám Eń jaqsı montaj nominaciyalarına usınıldı, biraq ekewinde de siyasiy triller «JFK» (1991) filmine jeńildi Keyingi jılları Kemeron úshinshi «Terminator» filmin islewdi jobalastırdı, biraq bul jobalar ámelge aspadı. «Terminator» franshizasınıń huqıqları aqır-aqıbetinde Kassar tárepinen Karolkonıń aktivleriniń bankrotlıq satıwınan satıp alındı<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/more-terminator-on-the-way-1117964592/|title=More 'Terminator' on the way|author=Michael Fleming|date=May 9, 2007|work=Variety|access-date=May 8, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324083906/http://variety.com/2007/film/markets-festivals/more-terminator-on-the-way-1117964592/|archive-date=March 24, 2017}}</ref>. Kemeron basqa joybarlarǵa ótti hám 1993-jılı vizuallıq effektler óndiriw kompaniyası Digital Domain kompaniyasın birge shólkemlestirdi. 1994-jılı Kemeron hám Shvarcenegger ózleriniń úshinshi birlesken jumısı, 1991-jılǵı francuz komediyası «La Totale!» filminiń qayta túsirilgen nusqası «True Lies» filmi ústinde birge islesti. Syujet úylengen er adam sıpatında qos ómir súrip atırǵan Amerika jasırın agentiniń haqqında, onıń hayalı onı kompyuter satıwshısı dep oylaydı. Filmde Djeymi Li Kertis, Eliza Dushku hám Tom Arnold bas rollerde oynadı. Kemeronnıń Lightstorm Entertainment kompaniyası «True Lies» filmin islep shıǵarıw ushın 20th Century Fox penen kelisim dúzdi. Keminde 100 million dollar byudjet penen islengen film AQSH hám Kanadada 146 million dollar tabıs taptı<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-18-ca-17141-story.html| bet = Powerhouses Fuel Sales at Box Office : Movies: 'True Lies,' 'Forrest Gump' and 'The Lion King' are on target to break a record for non-holiday weekend ticket sales.| sáne = 1994-jıl 18-iyul | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| url-status = live| arxivurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20100726023014/http://articles.latimes.com/1994-07-18/entertainment/ca-17141_1_true-lies| arxivsáne = 2010-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl3614934529/weekend/| bet = True Lies| jumıs = Box Office Mojo| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024124420/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0111503/?ref_=bo_se_r_1| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Film Eń jaqsı vizuallıq effektler nominaciyası boyınsha «<nowiki/>[[Oscar|Oskar]]<nowiki/>» sıylıǵına usınıldı, al Kertis Eń jaqsı aktrisa nominaciyasında «<nowiki/>[[Altın Globus|Altın globus]]<nowiki/>» sıylıǵın uttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.goldenglobes.com/film/true-lies| bet = True Lies - Winners and Nominees| jumıs = www.goldenglobes.com| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410191448/https://www.goldenglobes.com/film/true-lies| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1995| bet = The 67th Academy Awards {{!}} 1995| jumıs = Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences| sáne = 2014-jıl 5-oktyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190510075255/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1995| arxivsáne = 2019-jıl 10-may | url-status = live}}</ref>. «True Lies» filmin islep shıǵarıw barısında ol Fox kompaniyası ushın filmniń óndirisin qadaǵalaǵan Djon Landau menen birinshi márte ushırastı<ref name=cameronspeaks>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/|title=James Cameron, Leonardo DiCaprio, Kate Winslet and More Remember Jon Landau: "He Gave Everyone a Sense of Purpose and Belonging"|first=Carly|last=Thomas|publisher=The Hollywood Reporter|date=July 8, 2024|accessdate=July 8, 2024}}</ref>. 2024-jıldıń iyul ayında Kemeron Landaudı Fox kompaniyasınan Lightstorm kompaniyasına «aldap alıp kelgenin» málim etti.<ref name=cameronspeaks /> 1995-jılı Kemeron ilimiy-fantastikalıq triller «Strange Days» filmin birge islep shıǵardı. Katrin Bigelou rejissyorlıǵında hám Djey Koks penen birge jazılǵan «Strange Days» filmi sın hám finanslıq jaqtan sátsiz boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/act-four/wp/2015/09/03/strange-days-is-a-20-year-old-flop-perfectly-in-tune-with-our-time/|title=Opinion {{!}} 'Strange Days' is a 20-year-old flop perfectly in tune with our time|newspaper=Washington Post|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413194542/https://www.washingtonpost.com/news/act-four/wp/2015/09/03/strange-days-is-a-20-year-old-flop-perfectly-in-tune-with-our-time/|archive-date=April 13, 2019|access-date=November 21, 2017}}</ref>. 1996-jılı Kemeron «Terminator 2» filminiń aktyorlar quramı menen qayta birikti hám Universal Studios Florida hám dúnyanıń basqa parklerinde kórsetiletuǵın «T2 3-D: Battle Across Time» attrakcionın túsirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1996-05-10-9605080465-story.html| bet = '3-D' is a true continuation, not a rehash| familiya = Boyar| at = Jay| jumıs = OrlandoSentinel.com| sáne = 1996-jıl 10-may | til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024193626/https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1996-05-10-9605080465-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Onıń kelesi úlken joybarı 1912-jılı aysberg penen dúgisip batqan RMS Titanic kemesi haqqındaǵı epikalıq «Titanik» (1997) filmi boldı. 200 million dollar óndiris byudjeti menen, ol sol waqıtta eń qımbat film boldı. 1995-jıldan baslap, Kemeron keyin filmde paydalanılatuǵın keme qaldıqlarınıń video súwretin alıw ushın Atlantika okeanınıń túbine bir neshe márte súńgidi<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2012/03/30/149635287/james-cameron-diving-deep-dredging-up-titanic|title=James Cameron: Diving Deep, Dredging Up Titanic|work=NPR.org|access-date=November 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024125736/https://www.npr.org/2012/03/30/149635287/james-cameron-diving-deep-dredging-up-titanic?t=1571921814903|archive-date=October 24, 2019| til =en}}</ref>. Kemeniń kóshirmesi Rosarito jaǵasında qurıldı hám tiykarǵı túsirilimler 1996-jıldıń sentyabr ayında baslandı. «Titanik» filmi shıǵarılıwınan aldın byudjetten asıp ketiwi hám kesteden keshigiwi sebepli gazeta betlerine shıqtı<ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/titanic-inside-story-making-movie-996430|title=The Rollercoaster Drama Behind 'Titanic': An Out-of-Control Budget, Two Warring Studios and a Near-Fistfight|work=The Hollywood Reporter|access-date=November 21, 2017| til =en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114034637/http://www.hollywoodreporter.com/features/titanic-inside-story-making-movie-996430|archive-date=November 14, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/news/james-camerons-titanic-secrets-time-i-gave-my-version-what-happened-996442| bet = James Cameron's 'Titanic' Secrets: "It's Time I Gave My Version of What Happened"| jumıs = The Hollywood Reporter| sáne = 2017-jıl 24-aprel | til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024131739/https://www.hollywoodreporter.com/news/james-camerons-titanic-secrets-time-i-gave-my-version-what-happened-996442| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Kemeronnıń tolıq scenariyi tragediya fonında bir-birine ashıq bolıp qalǵan hár qıylı sociallıq klasslardan shıqqan eki jas jigit hám qızdıń ([[Leonardo DiCaprio|Leonardo Di Kaprio]] hám [[Kate Winslet|Keyt Uinslet]] oynaǵan) haqqında; bul onıń aldıńǵı jumıslarınan túp-tiykarınan ózgeshelenedi. Qosımsha rollerde Billi Zeyn, Keti Beyts, Frensis Fisher, Gloriya Styuart, Bernard Xill, Djonatan Xayd, Viktor Garber, Denni Nuchchi, Devid Uorner hám Bill Pakston oynadı. Bul film jáne de Kemeronnıń Landau menen birge prodyuser sıpatında islegen birinshi iri kólemli óndirisi boldı.<ref name=cameronspeaks /> [[Fayl:JamesCameronCCJuly09.jpg|thumb|upright|left|Kemeron 2009-jılı San-Diego Comic-Con is-ilajında «Avatar» filmin reklama etip atır|alt=Cameron promoting Avatar during the 2009 San Diego Comic-Con]] Bir neshe ay keshigiwden soń, «Titanik» 1997-jıldıń 19-dekabrinde premerasın kórsetti. Film kúshli sın maqtawlarına iye boldı hám eń kóp tabıs tapqan film boldı, bul orındı on eki jıl dawamında saqlap, 2010-jılı Kemeronnıń «Avatar» filmi bul rekordtı buzǵanǵa shekem uslap turdı<ref>{{cite news|url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|title=Cameron does it again as 'Avatar' surpasses 'Titanic'|date=February 3, 2010|work=[[Newsday]]|access-date=December 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629052535/https://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|archive-date=June 29, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Elias |first=Justine |date=December 14, 1997 |title=FILM; The Taskmaster Of 'The Titanic' |url=https://www.nytimes.com/1997/12/14/movies/film-the-taskmaster-of-the-titanic.html |access-date=June 27, 2024 |work=The New York Times | til =en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = 'Titanic,' 'L.A. Confidential' early Oscar favorites| url = http://edition.cnn.com/SHOWBIZ/9801/05/oscars/| sáne = 1998-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-iyun | jumıs = CNN}}</ref>. Kostyumler hám dekoraciyalar maqtawǵa ılayıq dep tabıldı, al The Washington Post gazetası CGI grafikasın ájayıp dep bahaladı<ref name="Keller-2014" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/movies/oscars/titanicrecord.htm|title='Titanic' Weighs Anchor With Record-Tying 11 Oscars at Academy Awards|date=March 23, 1998|newspaper=The Washington Post|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018082655/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/movies/oscars/titanicrecord.htm|archive-date=October 18, 2018|access-date=October 24, 2019}}</ref>. «Titanik» 1998-jılǵı «Oskar» sıylıǵında rekord dárejesinde on tórt nominaciyaǵa usınıs aldı (1950-jılǵı «All About Eve» filmi menen teńlesip). Ol on bir sıylıqtı utıp alıp, 1959-jılǵı «Ben-Gur» hám 2003-jılǵı «Saqıynalar áwladınıń qaytıwı: Patshanıń qaytıwı» filmleri menen birge eń kóp jeńis alǵan film boldı. Utıp alǵan sıylıqları: Eń jaqsı film, Eń jaqsı rejissyor, Eń jaqsı kórkem bezeliw, Eń jaqsı operatorlıq jumıs, Eń jaqsı vizuallıq effektler, Eń jaqsı montaj, Eń jaqsı kostyum dizaynı, Eń jaqsı ses miksherlew, Eń jaqsı ses montajı, Eń jaqsı original saz hám Eń jaqsı original qosıq<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/03/24/movies/titanic-ties-record-with-11-oscars-including-best-picture.html|title='Titanic' Ties Record With 11 Oscars, Including Best Picture|last=Weinraub|first=Bernard|date=March 24, 1998|work=The New York Times|access-date=October 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915172853/https://www.nytimes.com/1998/03/24/movies/titanic-ties-record-with-11-oscars-including-best-picture.html|archive-date=September 15, 2019| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Eń jaqsı film sıylıǵın alǵanda, Kemeron hám prodyuser Djon Landau keme batqanda qaytıs bolǵan 1500 adamdı eske alıw ushın bir minut únsizlik soradı<ref>{{Cite news|url=http://www.history.com/this-day-in-history/james-camerons-titanic-wins-11-academy-awards|title=James Cameron's Titanic wins 11 Academy Awards - Mar 23, 1998 - HISTORY.com|work=HISTORY.com|access-date=November 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527091239/http://www.history.com/this-day-in-history/james-camerons-titanic-wins-11-academy-awards|archive-date=May 27, 2019}}</ref>. Film sınshısı Rodjer Ebert Kemeronnıń waqıyanı bayanlaw sheberligin maqtap: «Ol minsiz islengen, aqıllı qurılǵan, kúshli oynalǵan hám sáwlelendirgen» dep jazdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997| bet = Titanic movie review & film summary (1997) {{!}} Roger Ebert| familiya = Ebert| at = Roger| jumıs = www.rogerebert.com| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027011145/https://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | url-status = live}}</ref>. Avtorlar Kevin Sendler hám Geylin Stadler 1999-jılı romantika, tariyxıy nostalgiya hám Djeyms Xornerdiń muzıkası filmniń mádeniy fenomenine úles qosqanın jazdı<ref>{{Cite book|title=Titanic : anatomy of a blockbuster| sáne =1999|publisher=Rutgers University Press| last1=Sandler | first1=Kevin S. | last2=Studlar | first2=Gaylyn|isbn=081352668X|location=New Brunswick, N.J.|page=16|oclc=40545439|url=https://archive.org/details/titanicanatomyof0000unse/page/16}}</ref>. 2017-jılı, óziniń 20 jıllıǵında, «Titanik» Kemeronnıń AQSH Milliy film reestrinde saqlaw ushın tańlanǵan ekinshi filmi boldı<ref>{{Web deregi | bet = Complete National Film Registry Listing| url = https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/| jumıs = Library of Congress| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160507094100/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/| arxivsáne = 2016-jıl 7-may | url-status = live}}</ref>. «Titanik»tiń úlken tabısınan keyin, Kemeron tómen profilde qaldı. 1998-jılı ol hám onıń ájaǵası Djon, Kemeronnıń qızıǵıwshılıqlarınıń biri bolǵan tereń teńiz haqqında hújjetli filmlerdi translyaciyalaw ushın Earthship Productions kompaniyasın shólkemlestirdi<ref name="Seering">{{Web deregi | familiya = Seering| at = Lauryn| bet = James Cameron - Freedom From Religion Foundation| url = https://ffrf.org/ftod-cr/item/17524-james-cameron| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191019230807/https://ffrf.org/news/day/dayitems/item/17524-james-cameron| arxivsáne = 2019-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr | jumıs = ffrf.org| sáne = 1980-jıl 16-avgust | til = en-gb}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-nov-13-ca-3456-story.html| bet = 20,000 Stories Under the Sea| sáne = 2001-jıl 13-noyabr | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024195413/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-nov-13-ca-3456-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. 1998-jılı jáne de Kemeron belgisiz jazıwshınıń úlken kólemli texnologiyalıq/diniy filmin islewdi qarastırdı, biraq úsh márte háreketten soń «óziniń dúnyalıq tábiyatı» sebepli joybardan bas tartıwǵa májbúr boldı<ref>{{citation |url=https://archive.org/details/ASG-Conceptual-Image-II|title=Conceptual Image|publisher=Internet Archive|date=July 9, 2023|access-date=June 27, 2024}}</ref>. Kemeron sonday-aq Cannon Films kompaniyasınıń Menaxem Golanı tárepinen rawajlandırılǵan Órmekshi adam haqqında film islewdi jobalastırǵan edi. Columbia Devid Koeppti Kemeronnıń ideyaların scenariyge beyimlew ushın jumısqa aldı, biraq hár túrli kelispewshilikler sebepli Kemeron joybardan bas tarttı<ref>{{cite news|title=King of the World: The Complete Works of James Cameron|newspaper=Total Film (special supplement; pub. December 2009)| date=January 2010 |quote="After the success of The Terminator, Cameron was announced as writer and director of a $60 m big-screen adaptation of the comic book classic. But thanks to a tangled web of litigation, studio bankruptcies, and wrangling over screenplay credits, that movie never saw light ... What remains, however, is Cameron's tantalising 47-page Spidey 'scriptment', a compacted screenplay-cum-narrative that mapped out his entire film in brief ... Koepp's first draft is taken often word-for-word from Cameron's story, though later versions were heavily rewritten by numerous screenwriters. Despite this—and much to Cameron's chagrin— Koepp's name is the only one on the screenplay."}}</ref>. 2002-jılı «Órmekshi adam» filmi shıqtı, onda scenariy avtorlıǵı tek Koeppke tiyisli boldı<ref>{{cite news|url=http://www.hollywood.com/news/detail/id/311891|title=Who Is Spider-Man?|date=March 19, 2001|work=Hollywood.com|access-date=August 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303120956/http://www.hollywood.com/general/who-is-spider-man-57159110/|archive-date=March 3, 2018}}</ref>. === 2000-jıllar === 2000-jılı Kemeron televideniede debyut isledi hám Charlz X. Egli menen birge Dark Angel teleserialın dóretti. Bul teleserial kiberpank, biopank, zamanagóy super qaharmanlar hám úshinshi tolqın feminizminen tásirlengen edi. Dark Angel serialında Djessika Alba Maks Gevara rolin oynadı, ol jasırın shólkem tárepinen jaratılǵan genetikalıq jaqtan jetilistirilgen super ásker edi. Birinshi sezon ortasha tabıslı bolsa da, ekinshi sezon onsha jaqsı bolmadı, bul onıń biykar etiliwine alıp keldi<ref>{{Web deregi | familiya = Michaels| at = Taylor| sáne = 2002-jıl 28-iyul | bet = - "Dark Angel" was canceled due to...| url = https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-07-28-0207280237-story.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-sentyabr | jumıs = chicagotribune.com| til = en-US}}</ref>. 2002-jılı Kemeron Stiven Soderberg rejissyorlıq etken «Solyaris» ilimiy-fantastikalıq dramasınıń prodyuseri boldı. Film aralas pikirler aldı hám prokatta sátsiz boldı<ref>{{Citation |title=Solaris |date=November 27, 2002 |url=https://www.rottentomatoes.com/m/solaris |publisher=Rotten Tomatoes | til =en |access-date=November 26, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Solaris| url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl1668318721/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-noyabr | jumıs = Box Office Mojo}}</ref>. Hújjetli filmler islewge qızıqqan Kemeron nemis áskeriy kemesi «Bismark» haqqında «Ekspediciya: Bismark» filmine rejissyorlıq etti. 2003-jılı ol Walt Disney Pictures hám Walden Media tárepinen shıǵarılǵan hám 3D kinoteatrlar ushın jobalastırılǵan «RMS Titanik» haqqındaǵı «Túpsizliktiń elesleri» hújjetli filmine rejissyorlıq etti. Kemeron «The Guardian» gazetasına hámmesin 3D formatta túsiriw niyetin ayttı<ref>{{Cite news|url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,942591,00.html|title=James Cameron&nbsp;– part two|last=Wootton|first=Adrian| sáne =April 24, 2003|work=The Guardian|access-date=April 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213084047/https://www.theguardian.com/film/2003/apr/13/guardianinterviewsatbfisouthbank1|archive-date=December 13, 2017|location=London}}</ref>. 2005-jılı Kemeron okeandaǵı hár qıylı tirishilik formaları haqqındaǵı «Tereń suwlardıń bóten planetalıları» hújjetli filmine birge rejissyorlıq etti. Ol jáne de «Titanik» keme apatı haqqındaǵı basqa hújjetli film «Toni Robinson menen Titanik sayaxatı»nda bas rolde oynadı. 2006-jılı Kemeron Mısırdan qashıwdıń Bibliyalıq waqıyasın izertlegen «Mısırdan qashıwdıń sırı ashıldı» hújjetli filmin birge dóretti hám bayanladı. 2007-jılı Kemeron hám onıń kásiplesi rejissyor Simxa Yakobovichi «Iysanıń joǵalǵan qábiri» filmin islep shıǵardı. Ol 2007-jıldıń 4-martında Discovery Channel arqalı kórsetildi; hújjetli film Talpiot qábiriniń Nazaretli Iysanıń jerlew ornı ekenin tastıyıqlaǵanı ushın dawlı boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.jashow.org/articles/the-lost-tomb-of-jesus-a-response-to-the-discovery-channel-documentary/| bet = The Lost Tomb of Jesus: A Response to the Discovery-Channel Documentary| familiya = Ankerberg| at = John| jumıs = John Ankerberg Show| sáne = 2007-jıl 3-sentyabr | til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024201749/https://www.jashow.org/articles/the-lost-tomb-of-jesus-a-response-to-the-discovery-channel-documentary/| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/03/arts/television/03stan.html|title=The Lost Tomb of Jesus - TV - Review|last=Stanley|first=Alessandra|date=March 3, 2007|work=The New York Times|access-date=October 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131010532/http://www.nytimes.com/2007/03/03/arts/television/03stan.html|archive-date=January 31, 2018| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. [[Fayl:James Cameron 2010.jpg|thumb|upright|Kemeron 2010-jıl fevral ayında TED konferenciyasında shıǵıp sóylewi|alt=Cameron speaking at a TED talk in February 2010]] 2000-jıllardıń ortasına kelip, Kemeron «Titanik»ten keyin taǵı bir ápiwayı tamashagóy ushın filmge rejissyorlıq etiw hám prodyuserlik etiwge qayttı. Kemeron 2005-jıldıń iyun ayında-aq «Avatar» (2009) hám «Alita: Sawash perishtesi» (2019) filmlerin islewge qızıǵıwshılıq bildirgen edi, eki film de 3D texnologiyası menen túsiriliwi kerek edi<ref>{{cite news|author=Anne Thompson and Sheigh Crabtree |url=https://hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |title=Cameron turns to new project |work=[[The Hollywood Reporter]]|date=June 14, 2005 |access-date=August 27, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828100455/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |archive-date=August 28, 2009 }}</ref>. Ol dáslep «Alita: Sawash perishtesi»n, keyin «Avatar»dı túsirmekshi boldı, biraq 2006-jıldıń fevral ayında tártibin ózgertti. Kemeron 1995-jılı «Avatar» ushın 80 betlik scenariy jazǵan bolsa da, óndiristi baslawdan aldın zárúr texnologiyanıń jetilisiwin kútpekshi bolǵanın ayttı<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html|title=James Cameron talks ''Avatar''|last=Jensen|first=Jeff|date=January 15, 2007|magazine=Entertainment Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817074343/https://ew.com/article/2007/01/15/james-cameron-talks-avatar/|archive-date=August 17, 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/01/09/movies/09came.html|title=Computers Join Actors in Hybrids On Screen|last=Waxman|first=Sharon|date=January 9, 2007|work=The New York Times|access-date=April 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040537/http://www.nytimes.com/2007/01/09/movies/09came.html|archive-date=July 10, 2011|url-status=live}}</ref>. Waqıyası XXII ásirdiń ortasında ótetuǵın «Avatar»dıń smetalıq byudjeti 300 million dollardan asıp ketti. Aktyorlar quramına Sem Uortington, Zoi Saldana, Stiven Leng, Mishel Rodriges hám [[Sigourney Weaver|Sigurni Uiver]] kiredi. Film haqıyqıy túsirilgen kórinisler menen kompyuterde islengen animaciyanıń aralaspasınan ibarat bolıp, burın rejissyor Robert Zemekis «Polyarlı ekspress» filminde qollanǵan háreketti túsiriw texnikasınıń rawajlanǵan versiyası qollanıldı<ref>{{Web deregi | url = https://aintitcool.com/node/31191| bet = Harry interviews James Cameron regarding AVATAR&nbsp;– No, Not that one, The One You're Dying To See! – Part 1!| avtor = Harry Knowles| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | baspaxana = [[Ain't It Cool News]]| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190815152354/http://legacy.aintitcool.com/node/31191| arxivsáne = 2019-jıl 15-avgust | qaralǵan sáne = 2007-jıl 10-yanvar }}</ref>. Kemeron dáslep «Avatar»dı tek 3D formatta kórsetiwdi jobalastırǵan edi, biraq keyin onı ádettegi formatta da kórsetiwge qarar etti<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/6840357/Avatar-changing-the-face-of-film-for-ever.html|title=Avatar: changing the face of film for ever|last=Robey|first=Tim|date=December 19, 2009|access-date=January 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706050218/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/6840357/Avatar-changing-the-face-of-film-for-ever.html|archive-date=July 6, 2018|publisher=[[Telegraph.co.uk]]|location=London}}</ref>. «Avatar» 2009-jıldıń may ayında kórsetiliwi jobalastırılǵan bolsa da, 2009-jıldıń 18-dekabr kúni premerası boldı. Bul keshigiw postprodukciya ushın kóbirek waqıt hám kinoteatrlarǵa 3D proektorlardı ornatıw múmkinshiligin berdi<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/fox-shifts-avatar-museum-1117977544/|title=Fox shifts 'Avatar,' 'Museum'|last1=McClintock|first1=Pamela|date=December 11, 2007|work=Variety|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115014723/http://variety.com/2007/film/markets-festivals/fox-shifts-avatar-museum-1117977544/|archive-date=January 15, 2016}}</ref>. «Avatar» dáslepki kórsetiliw dáwirinde bir neshe kassalıq rekordlardı buzdı. AQSH hám Kanadada 749.7 million dollar, al pútkil dúnya boyınsha 2.74 milliard dollardan kóbirek tabıs keltirip, AQSH hám Kanadada eń kóp tabıs keltirgen film boldı hám «Titanik»ten ozıp ketti<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/01/26/2010-01-26_avatar_ends_titanics_reign_as_highest_grossing_movie_ever.html |title='Avatar' ends 'Titanic's reign as highest grossing movie ever |date=January 26, 2010 |work=NY Daily News |access-date=January 26, 2010 |location=New York |first=Olivia |last=Smith |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129214408/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/01/26/2010-01-26_avatar_ends_titanics_reign_as_highest_grossing_movie_ever.html |archive-date=January 29, 2010 }}</ref>. Bul dúnya júzi boyınsha 2 milliard dollardan kóp tabıs keltirgen birinshi film boldı. «Avatar» toǵız «Oskar» sıylıǵına, sonıń ishinde «Eń jaqsı film» hám «Eń jaqsı rejissyor» nominaciyalarına usınıldı hám úshewin uttı: «Eń jaqsı kórkem bezeliw», «Eń jaqsı operatorlıq jumıs» hám «Eń jaqsı vizuallıq effektler»<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|title=List of Academy Award nominations|date=February 2, 2010|work=CNN|access-date=February 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522082425/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|archive-date=May 22, 2019}}</ref>. 2010-jıldıń iyul ayında keńeytilgen teatr qayta kórsetiliwi dúnya júzi boyınsha qosımsha 33.2 million dollar (2023-jılǵı 45,300,000 dollarǵa teń) kassalıq tabıs keltirdi. Óziniń aralas pikirinde, «The Telegraph» gazetasınıń Sukxdev Sandxu 3D-ni maqtadı, biraq «Kemeron montajda ayawsızıraq bolıwı kerek edi» dep pikir bildirdi<ref>{{Cite news|last=Sandhu|first=Sukhdev|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/6832593/Avatar-full-review.html|title=Avatar, full review|journal=Daily Telegraph|date=December 17, 2009|access-date=April 26, 2020| til =en-GB|issn=0307-1235|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603151703/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/6832593/Avatar-full-review.html|archive-date=June 3, 2019|url-status=live}}</ref>. Sol jılı «Vanity Fair» jurnalı Kemeronnıń tabısı 257 million AQSH dolları bolǵanın xabarlap, onı Gollivudtaǵı eń kóp tabıs tapqan adam dep atadı<ref>"[http://au.ibtimes.com/articles/108218/20110203/james-cameron-tops-vanity-fair-s-hollywood-richest-survey.htm James Cameron tops Hollywood's richest survey] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110410060820/http://au.ibtimes.com/articles/108218/20110203/james-cameron-tops-vanity-fair-s-hollywood-richest-survey.htm |date=April 10, 2011 }}" published by the ''[http://au.ibtimes.com/ International Business Times AU] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110714034624/http://au.ibtimes.com/ |date=July 14, 2011 }}''. Retrieved February 2, 2011.</ref>. 2022-jılǵa kelip, «Avatar» hám «Titanik» dúnya júzi boyınsha 2 milliard dollardan aslamıraq tabıs keltirgen tariyxtaǵı altı filmniń dáslepki ekewi bolıw jetiskenligin saqlap turıptı<ref>{{Web deregi | bet = All Time Worldwide Box Office Grosses| url = https://boxofficemojo.com/alltime/world/| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-may | baspaxana = Boxofficemojo.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100530000224/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/| arxivsáne = 2010-jıl 30-may | url-status = live}}</ref>. «Titanik»tegi sıyaqlı, Landau «Avatar» filmleriniń de birge-prodyuseri sıpatında Kemeronǵa úlken járdem berdi.<ref name=cameronspeaks /> === 2010-jıllar hám 2020-jıllar === [[Fayl:James Cameron October 2012.jpg|upright|thumb|2012-jıldıń oktyabr ayındaǵı Kemeron|left]] 2011-jılı Kemeron «Sanktum» atlı qáwipli jaǵdayǵa aylanǵan úńgir súńgiwshilik ekspediciyası haqqındaǵı apattan aman qalıw filminiń atqarıwshı prodyuseri boldı. Aralas pikirler alsa da, film dúnya júzilik prokatta 108 million dollar tabıs taptı<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/title/tt0881320/?ref_=bo_se_r_1| bet = Sanctum| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>. Kemeron 2012-jılı segiz ekspert penen birge «Titanik» kemesiniń batıwın qayta izertledi hám bul «Titanik: Djeyms Kemeron menen aqırǵı sóz» atlı televiziyalıq hújjetli filmde kórsetildi. Film 8-aprel kúni National Geographic kanalında premerasın ótkerdi<ref>{{Web deregi | url = http://channel.nationalgeographic.com/channel/titanic/final-word-with-james-cameron/| bet = Titanic: 100 Years| jıl = 2012| jumıs = Titanic: The Final Word with James Cameron| baspaxana = [[National Geographic Channel]]| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120420025643/http://channel.nationalgeographic.com/channel/titanic/final-word-with-james-cameron/| arxivsáne = 2012-jıl 20-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-aprel }}</ref>. Bul shıǵarmada eksperlter 1995-jılı dóretilgen kemeniń batıwı haqqındaǵı CGI animaciyasın qayta kórip shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.filmofilia.com/titanic-the-final-word-with-james-cameron-new-footage-demonstrating-exactly-how-the-titanic-sank-96970/| bet = Titanic: The Final Word with James Cameron: New Footage Demonstrating Exactly How the Titanic Sank| familiya = Ford| at = Allan| sáne = 2012-jıl 5-aprel | baspaxana = FilmoFilia| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180529031730/http://www.filmofilia.com/titanic-the-final-word-with-james-cameron-new-footage-demonstrating-exactly-how-the-titanic-sank-96970/| arxivsáne = 2018-jıl 29-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-aprel }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thefastertimes.com/tv/2012/04/08/titanic-the-final-word-with-james-cameron/|title=Titanic: The Final Word with James Cameron|last=Moss|first=Gabrielle|date=April 8, 2012|access-date=April 23, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422073014/http://www.thefastertimes.com/tv/2012/04/08/titanic-the-final-word-with-james-cameron/|archive-date=April 22, 2012|publisher=The Faster Times}}</ref>. 2010-jıldıń mart ayında Kemeron «Titanik»tiń tragediyasınıń júz jıllıǵın belgilew ushın 3D formatqa ózgertilip, qayta kórsetiletuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2010/03/james-cameron/1| bet = 'Avatar' director James Cameron: 3D promising, but caution needed| jumıs = USATODAY.COM| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190324154014/http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2010/03/james-cameron/1| arxivsáne = 2019-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. 2012-jıldıń 27-mart kúni «Titanik 3D» Londondaǵı Korollik Albert zalında premerasın ótkerdi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17526845|title=Stars attend Titanic 3D premiere| sáne =March 28, 2012|access-date=October 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203062749/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|archive-date=December 3, 2018| til =en-GB}}</ref>. Ol jáne de 2012-hám 2014-jıllarda «Cirque du Soleil: Worlds Away» hám «Deepsea Challenge 3D» filmleriniń atqarıwshı prodyuseri boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Lehmann| at = Megan| sáne = 2012-jıl 20-oktyabr | bet = Cirque du Soleil: Worlds Away: Tokyo Review| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/cirque-du-soleil-worlds-away-381450/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-noyabr | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Foundas| at = Scott| sáne = 2014-jıl 1-avgust | bet = Film Review: 'Deepsea Challenge'| url = https://variety.com/2014/film/reviews/film-review-deepsea-challenge-1201272529/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-noyabr | jumıs = Variety| til = en-US}}</ref>. Kemeron 2017-jılı sherigi Simcha Yakobovichi menen birge «Atlantidanıń kóteriliwi» hújjetli filminde bas rolde oynadı. Olar Atlantida qalasınıń bar bolǵanın izertlew ushın sayaxatqa shıǵadı. Baǵdarlama 29-yanvar kúni National Geographic kanalında efirge shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.vulture.com/2017/01/james-cameron-atlantis-rising-alien-covenant.html| bet = James Cameron Is Worried About Atlantis, America, and Alien: Covenant| familiya = Riesman| at = Abraham| sáne = 2017-jıl 27-yanvar | jumıs = www.vulture.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190727004157/https://www.vulture.com/2017/01/james-cameron-atlantis-rising-alien-covenant.html| arxivsáne = 2019-jıl 27-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref>. Keyin Kemeron ilimiy fantastikanıń tariyxı haqqında hújjetli film islep shıǵardı hám onda qatnastı. «Djeyms Kemeronnıń ilimiy fantastika tariyxı» dep atalǵan altı bólimli serial 2018-jılı AMC kanalında kórsetildi<ref>{{Web deregi | url = https://collider.com/james-cameron-sci-fi-series-review/| bet = 'James Cameron's Story of Science Fiction': A Must-Watch for Cinephiles & Sci-Fi Enthusiasts| familiya = Trumbore| at = Dave| sáne = 2018-jıl 30-aprel | jumıs = Collider| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017161728/https://collider.com/james-cameron-sci-fi-series-review/| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Serialda Ridli Skott, Stiven Spilberg, Djordj Lukas hám Kristofer Nolan sıyaqlı qonaqlar menen sáwbetler bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.indiewire.com/2018/04/james-cameron-story-of-science-fiction-review-avatar-2-amc-1201958882/| bet = 'James Cameron's Story of Science Fiction' Can't Possibly Be the Start of the 'Avatar' Hype Machine… Right?| familiya = Travers| at = Ben| sáne = 2018-jıl 1-may | jumıs = IndieWire| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017161731/https://www.indiewire.com/2018/04/james-cameron-story-of-science-fiction-review-avatar-2-amc-1201958882/| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Ol bılay dedi: «Jyul Vern hám G. G. Uelssiz Rey Bredberi yamasa Robert A. Xaynlayn bolmaǵan bolar edi, al olar bolmaǵanda [Djordj] Lukas, [Stiven] Spilberg, Ridli Skott yamasa men bolmaǵan bolar edik»<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/news/2017-01-16/titanic-and-avatar-director-james-cameron-is-making-a-history-of-sci-fi-documentary/| bet = Titanic and Avatar director James Cameron is making a history of sci-fi documentary| jumıs = Radio Times| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403220001/https://www.radiotimes.com/news/2017-01-16/titanic-and-avatar-director-james-cameron-is-making-a-history-of-sci-fi-documentary/| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}</ref>. «Alita: Sawash perishtesi» filmi aqırında 2019-jılı ekranǵa shıqtı, ol «Avatar» menen qatar rawajlandırılıp atırǵan edi. Kemeron hám onıń dostı Djon Landau tárepinen jazılǵan scenariy boyınsha túsirilgen filmdi Robert Rodriges rejissyorlıq etti, al Kemeron prodyuser boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/james-camerons-alita-battle-angel-928822|title=James Cameron's 'Alita: Battle Angel' Casts Jackie Earle Haley (Exclusive)|work=The Hollywood Reporter|access-date=November 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010821/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/james-camerons-alita-battle-angel-casts-jackie-earle-haley-928822|archive-date=January 6, 2019| til =en}}</ref>. Film 1990-jıllardaǵı yaponlardıń «Battle Angel Alita» manga seriyasına tiykarlanǵan bolıp, óz ótmishin esley almaytuǵın hám haqıyqattı biliwge urınıp atırǵan kiborg haqqında sóz etiledi. «Avatar» filmindegi usıllar hám texnologiyalar menen islep shıǵarılǵan bul filmde Rosa Salazar, Kristof Valc, Djennifer Konnelli, Maxershala Ali, Ed Skreyn, Djeki Erl Xeyli hám Kian Djonson rol oynadı. Film 2019-jıldıń 31-yanvarında premerasın ótkerdi hám ulıwma unamlı pikirler aldı hám dúnya júzi boyınsha $404 million (2023-jılǵı $474,900,000 ekvivalentinde) tabıs taptı<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/release/rl1887340033/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png| bet = Alita: Battle Angel| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191109233032/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1887340033/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png| arxivsáne = 2019-jıl 9-noyabr | url-status = live}}</ref>. Óz sınında RogerEbert.com saytınıń Monika Kastilosı onı «[Rodriges] ushın tańqalarlıq sekiriw» hám «vizual bayram» dep atadı, degen menen scenariydiń awırlıǵın da atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.rogerebert.com/reviews/alita-battle-angel-2019| bet = Alita: Battle Angel movie review (2019) {{!}} Roger Ebert| familiya = Castillo| at = Monica| jumıs = www.rogerebert.com| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190610051229/https://www.rogerebert.com/reviews/alita-battle-angel-2019| arxivsáne = 2019-jıl 10-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref>. Bunnan soń Kemeron «Terminator» franshizasına prodyuser hám scenarist sıpatında qaytıp keldi hám Tim Millerdiń «Terminator: Qarańǵı táǵdir» (2019) filmi ústinde isledi<ref>{{cite magazine|url=https://deadline.com/2017/01/terminator-james-cameron-deadpool-tim-miller-david-ellison-skydance-1201890848/|title=He's Back! James Cameron To Godfather 'Terminator' With 'Deadpool' Helmer Tim Miller|magazine=Deadline|author=Mike Fleming Jr| sáne =January 20, 2017|access-date=December 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121120114/https://deadline.com/2017/01/terminator-james-cameron-deadpool-tim-miller-david-ellison-skydance-1201890848/|archive-date=November 21, 2019|url-status=live}}</ref>. 2013-jıldıń avgust ayında Kemeron «Avatar» filmine úsh dawamın bir waqıtta túsiriw jobasın járiyaladı, olardı 2016, 2017 hám 2018-jıllardıń dekabr aylarında kórsetiwdi jobaladı<ref>{{cite news|url=https://deadline.com/2013/08/fox-james-cameron-set-group-of-writers-to-spearhead-trio-of-avatar-sequels-554531/|title='Avatar; Sequels Upped To Three; Fox, James Cameron Set Trio Of Writers To Spearhead|access-date=December 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619151447/http://www.deadline.com/2013/08/fox-james-cameron-set-group-of-writers-to-spearhead-trio-of-avatar-sequels/|archive-date=June 19, 2014|url-status=live}}</ref>. Biraq, Kemeronnıń basqa da áhmiyetli jumısları sebepli, kórsetiliw waqıtları ózgertildi, «Avatar 3», «Avatar 4» hám «Avatar 5» filmleriniń sáykes túrde 2024-jıl 20-dekabr, 2026-jıl 18-dekabr hám 2028-jıl 22-dekabrde kórsetiliwi rejelestirildi<ref>{{Cite news|last=Reimann|first=Tom|date=July 23, 2020|title=The 'Avatar' Sequels Have Been Delayed Again, So I Guess Things Are Returning to Normal| til =en-US|work=Collider|url=https://collider.com/avatar-sequels-new-release-dates-delayed/|access-date=December 21, 2020}}</ref>. Deadline Hollywood bul filmlerdiń byudjeti 1 milliard dollardan asıp ketedi dep bahaladı<ref>{{Web deregi | bet = 'Avatar' Starts Production Today On Four Consecutive Sequels At Over $1 Billion Budget| url = https://deadline.com/2017/09/avatar-james-cameron-four-consecutive-sequels-1-billion-budget-1202176798/| jumıs = [[Deadline Hollywood]]| familiya = Fleming| at = Mike Jr.| sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191206042719/https://deadline.com/2017/09/avatar-james-cameron-four-consecutive-sequels-1-billion-budget-1202176798/| arxivsáne = 2019-jıl 6-dekabr | url-status = live}}</ref>. «Avatar 2» (keyinirek «Suw jolı» dep atalǵan) hám «Avatar 3» (keyinirek «Ot hám kúl» dep atalǵan) filmleriniń bir waqıttaǵı túsiriliwi 2017-jıl 15-avgustta Kaliforniyadaǵı Manxetten-Bich qalasında baslandı. Tiykarǵı túsiriliw jumısları 2017-jıl 25-sentyabrde Jańa Zelandiyada baslandı<ref>{{cite news|url=https://comicbook.com/popculturenow/2017/02/26/avatar-2-filming-date-revealed-james-cameron/|title=Avatar 2 Production Start Date Revealed|work=Comicbook.com|date=February 26, 2018|access-date=March 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309065137/http://comicbook.com/popculturenow/2017/02/26/avatar-2-filming-date-revealed-james-cameron/|archive-date=March 9, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.christianpost.com/news/avatar-2-latest-news-sequel-to-begin-filming-in-august-176133/|title='Avatar 2' Latest News: Sequel to Begin Filming in August|work=[[The Christian Post]]|date=February 28, 2017|access-date=March 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309063630/http://www.christianpost.com/news/avatar-2-latest-news-sequel-to-begin-filming-in-august-176133/|archive-date=March 9, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/film/89585849/avatar-2-sam-worthington-confirms-start-date-for-james-cameron-sequels|title=Avatar 2: Sam Worthington confirms start date for James Cameron sequels|work=Stuff.co|date=February 20, 2017|access-date=March 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315090100/http://www.stuff.co.nz/entertainment/film/89585849/avatar-2-sam-worthington-confirms-start-date-for-james-cameron-sequels|archive-date=March 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://denofgeek.com/uk/movies/avatar-2/45544/avatar-2-production-start-date-set-for-august|title='Avatar 2 production start date set for August|work=Den of Geek|date=February 28, 2017|access-date=March 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307053048/http://www.denofgeek.com/uk/movies/avatar-2/45544/avatar-2-production-start-date-set-for-august|archive-date=March 7, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/avatar-2-filming-august-2017-james-cameron-game-ubisoft-a7605341.html|title=Avatar 2 officially starts filming in August, James Cameron teams up with Ubisoft for Avatar game|work=The Independent|date=March 1, 2017|access-date=March 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307040947/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/avatar-2-filming-august-2017-james-cameron-game-ubisoft-a7605341.html|archive-date=March 7, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.superherohype.com/news/404935-avatar-2-filming-starts-this-week#/slide/1| bet = Avatar 2 Filming Starts This Week!| baspaxana = [[CraveOnline|SuperHeroHype]]| sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190713002330/https://www.superherohype.com/news/404935-avatar-2-filming-starts-this-week#/slide/1| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyul | url-status = live}}</ref>. Usı dáwirde «Avatar 4» filminiń de ayırım bólimleri túsirildi<ref>{{Web deregi | bet = 'Avatar 4': Most of First Act Complete, Reveals Producer Jon Landau| url = https://variety.com/2022/film/global/avatar-4-jon-landau-busan-1235394555/| jumıs = Variety| at = Naman| familiya = Ramachandran| sáne = 2022-jıl 7-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-yanvar }}</ref>. Kemeron 2017-jılǵı intervyusinde bılay dedi: «Keliń, ashıǵın aytayıq, eger «Avatar 2» hám «Avatar 3» jeterli dárejede tabıs tappasa, 4-hám 5-filmler bolmaydı»<ref>{{cite magazine |magazine=Vanity Fair |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |first=Rebecca |last=Keegan |title=James Cameron on Titanic's Legacy and the Impact of a Fox Studio Sale |date=November 26, 2017 |access-date=November 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127161946/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |archive-date=November 27, 2017 |url-status=live }}</ref>. «Avatar: Suw jolı» filminiń dúnya júzilik premerası 2022-jıl 6-dekabrde Londonda bolıp ótti<ref>{{Web deregi | last1 = Utichi| first1 = Joe| last2 = Tartaglione| first2 = Nancy| sáne = 2022-jıl 6-dekabr | bet = James Cameron Intros 'Avatar: The Way Of Water' At London World Premiere: "To Me Tonight Is Not About A New 'Avatar', It's About Cinema" – Watch The Video| url = https://deadline.com/2022/12/avatar-the-way-of-water-world-premiere-james-cameron-speech-1235190658/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr | jumıs = Deadline| til = en-US}}</ref>. Ol 2022-jılı kórsetilgen filmler arasında eń kóp tabıs tapqan film boldı hám 2023-jılǵa kelip, pútkil dáwirlerdegi eń kóp tabıs tapqan filmler diziminde 3-orındı iyeledi, tek «Avatar» hám «Qasıretshiler: Final» filmlerinen keyin turıp, «Titanik» filminen aldıda turdı<ref>{{Web deregi | bet = All Time Worldwide Box Office| baspaxana = The Numbers| url = https://www.the-numbers.com/box-office-records/worldwide/all-movies/cumulative/all-time| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Top Lifetime Grosses| baspaxana = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-oktyabr | url = https://www.boxofficemojo.com/chart/ww_top_lifetime_gross/?area=XWW&ref_=bo_cso_ac}}</ref>. Lightstorm Entertainment Teylor Stivenstiń «Informator» atlı romanınıń film huqıqların satıp aldı, bul Afrikada ótetuǵın triller bolıp, Kemeron onı rejissyorlıq etiwdi jobalaǵan<ref>{{cite news |title=James Cameron to direct 'The Informationist' |first=Rebecca |last=Keegan |url=https://latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-james-cameron-to-direct-novel-the-informationist-20121023,0,2965655.story |newspaper=[[Los Angeles Times]] | sáne =October 23, 2012 |access-date=March 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414021804/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-james-cameron-to-direct-novel-the-informationist-20121023,0,2965655.story |archive-date=April 14, 2013 |url-status=live}}</ref>. 2010-jılı ol Charlz R. Pellegrinonıń «Xirosimadan ketken sońǵı poezd» kitabın ekranlastırıwdı niyet etkenin bildirdi, bul kitap Xirosima hám Nagasakidegi atom bombalarınan aman qalǵanlar haqqında. Kemeron 2010-jılı qaytıs bolıwınan aldın aman qalǵan Cutomu Yamaguchi menen ushırasqan<ref>{{cite news| url=http://popwatch.ew.com/2010/08/12/james-cameron-avatar-hiroshima/| title=James Cameron on his 'Hiroshima' movie – due 'sometime before the next nuclear war'| publisher=Entertainment Weekly I| access-date=January 2, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20101012005114/http://popwatch.ew.com/2010/08/12/james-cameron-avatar-hiroshima/| archive-date=October 12, 2010| url-status=live}}</ref>. 2024-jılı Deadline Hollywood Kemeronnıń tek «Xirosimadan ketken sońǵı poezd» kitabınıń ǵana emes, Pellegrinonıń keleshekte jarıq kóretuǵın «Xirosimanıń árwaqları» kitabınıń da huqıqların satıp alǵanın tastıyıqladı. Bul [[Ekinshi jáhán urısı]]nıń eń qızıǵan paytında Xirosimadaǵı bombalawdan aman qalǵan, keyin Nagasakidegi bombalawǵa poezd penen barǵan yapon adamı haqqında «Xirosimadan ketken sońǵı poezd» dep atalǵan «kompromisssiz teatrallıq epikalıq kórkem film» túsiriw ushın islengen. Ol bunı «Avatar» filminiń dawamların túsiriw jumısları imkaniyat bergen waqıtta túsiredi. Kemeron hám Pellegrino Yamaguchiniń óz jeke tariyxın olarǵa isenip tapsırǵanı hám onıń unikal hám azaplı tájiriybesin keleshek áwladlarǵa jetkeriw imkaniyatın bergeni ushın oǵan qarızdar ekenin sezip, Kemeronǵa «Avatar» filminiń dawamlarınıń birge-scenaristi Sheyn Salerno hám burın «Titanik» hám «Avatar» filmlerinde Kemeronnıń ilimiy másláhátshisi bolǵan Pellegrino járdem berdi<ref name="CameronsNextNonAvatarFilm!">{{cite news| url=https://deadline.com/2024/09/james-cameron-new-movie-atomic-bomb-japanese-perspective-1236090198/| title=James Cameron Buys 'Ghosts Of Hiroshima' Book And Commits To Film As His Next Project As Soon As 'Avatar' Production Permits| publisher=Deadline Hollywood| author=Fleming, Mike Jr.| date=September 16, 2024| access-date=September 16, 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20240916162908/https://deadline.com/2024/09/james-cameron-new-movie-atomic-bomb-japanese-perspective-1236090198/| archive-date=September 16, 2024| url-status=live}}</ref>. 2010-jıldıń iyun ayında Kemeron Qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw agentliginiń wákilleri menen ushırasıp, Meksika qoltıǵındaǵı neft tógiliwi mashqalasın sheshiwdiń múmkin bolǵan jolları haqqında talqılaw ótkerdi. Onıń neft qudıǵınıń aǵıwın toqtatıwǵa járdem beriwdi usınǵanı haqqında xabar berildi<ref name="guardian2010" /><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/7719941/Gulf-of-Mexico-oil-spill-James-Cameron-offers-private-submarines-to-help-BP-clean-up.html|title=Gulf of Mexico oil spill: James Cameron offers private submarines to help BP clean-up|author=James Quinn|date=May 13, 2010|work=The Telegraph|access-date=March 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110120218/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/7719941/Gulf-of-Mexico-oil-spill-James-Cameron-offers-private-submarines-to-help-BP-clean-up.html|archive-date=November 10, 2018|location=London}}</ref>. Ol NASA Másláhát keńesiniń aǵzası bolıp, kosmos agentligi menen birge Marsqa jiberilgen Curiosity marsoxodı ushın kameralar islep shıǵarıw boyınsha jumıs alıp bardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.space.com/entertainment/ft_cameron_mars_050209.html| bet = Director James Cameron Works with NASA on Future Mars Mission| jumıs = Space.com| sáne = 2005-jıl 10-fevral | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190103081107/https://www.space.com/783-director-james-cameron-works-nasa-future-mars-mission.html| arxivsáne = 2019-jıl 3-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. NASA sınaw waqtında waqıttıń jetispewshiligi sebepli marsoxodtı Kemeronnıń texnologiyasısız ushırdı<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/space/8410317/Nasa-ditches-James-Camerons-3-D-cameras-from-Mars-mission.html|title=Nasa ditches James Cameron's 3-D cameras from Mars mission|journal=Daily Telegraph|date=March 28, 2011|access-date=October 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017223534/https://www.telegraph.co.uk/news/science/space/8410317/Nasa-ditches-James-Camerons-3-D-cameras-from-Mars-mission.html|archive-date=October 17, 2019| til =en-GB|issn=0307-1235}}</ref>. Ol Mars haqqındaǵı joybarǵa qızıǵıwshılıq bildirip, bılay dedi: «Men Adamzattı Marsqa jiberiw háreketine úlken qızıǵıwshılıq bildirip kelemen ... hám roman, miniserial hám 3D film ushın úlken kólemde jeke izertlew jumısların alıp bardım»<ref>{{Web deregi | url = http://www.astrobio.net/news/article813.html| bet = James Cameron's Mars Reference Design| sáne = 2004-jıl 30-yanvar | jumıs = [[Astrobiology (journal)|Astrobiology]]| url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061223162324/http://www.astrobio.net/news/article813.html| arxivsáne = 2006-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 10-yanvar }}</ref>. Kemeron Marstı koloniyalaw ushın lobbilik etiwshi kommerciyalıq emes shólkem Mars jámiyetiniń aǵzası<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2000/03/09/the-fans-of-mars|title=The fans of Mars|date=March 9, 2000|newspaper=The Economist|access-date=October 25, 2019|issn=0013-0613|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025100247/https://www.economist.com/science-and-technology/2000/03/09/the-fans-of-mars|archive-date=October 25, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/books/double-take/james-cameron-goes-deep|title=James Cameron Goes Deep|last=Michaud|first=Jon|magazine=The New Yorker|date=March 8, 2012|access-date=October 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216145003/https://www.newyorker.com/books/double-take/james-cameron-goes-deep|archive-date=December 16, 2017| til =en|issn=0028-792X}}</ref>. Kemeron 2016-jılǵı AQSH prezidentlik saylawında Demokratiyalıq partiya kandidatı Xillari Klintondı qollap-quwatladı<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2016/biz/news/hillary-clinton-donald-trump-hollywood-1201878938/| bet = Clinton vs. Trump in Hollywood: Who's Giving| familiya = Johnson| at = Ted| sáne = 2016-jıl 7-oktyabr | jumıs = Variety| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190408020041/https://variety.com/2016/biz/news/hillary-clinton-donald-trump-hollywood-1201878938/| arxivsáne = 2019-jıl 8-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. === Tereń teńiz izertlewleri === Kemeronnıń «The Abyss», «Titanik» hám «Avatar: Suw jolı» filmleri ústinde islegeni sebepli hám balalıq dáwirindegi keme apatlarına bolǵan qızıǵıwshılıǵı arqasında tereń teńiz izertlewleri boyınsha tájiriybesi bar<ref name="guardian2010">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2010/jun/02/james-cameron-underwater-oil-spill|title=Top kill meets Titanic: James Cameron enters fight against oil spill|author=Ed Pilkington|date=June 27, 2010|work=guardian.co.uk|access-date=March 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806112004/https://www.theguardian.com/film/2010/jun/02/james-cameron-underwater-oil-spill|archive-date=August 6, 2019|location=London}}</ref>. Ol suw astı syomkaları hám aralıqtan basqarılatuǵın apparatlar boyınsha rawajlanıwǵa úles qostı hám 3D Fusion kamera sistemasın islep shıǵıwǵa járdem berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Greenfield| at = Rebecca| sáne = 2011-jıl 28-yanvar | bet = Celebrity Invention: James Cameron's Underwater Dolly| url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2011/01/celebrity-invention-james-camerons-underwater-dolly/70370/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111208205825/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2011/01/celebrity-invention-james-camerons-underwater-dolly/70370/| arxivsáne = 2011-jıl 8-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-oktyabr | jumıs = The Atlantic| til = en-US}}</ref><ref>Thompson A (2009). [http://www.foxnews.com/scitech/2009/12/11/innovative-new-d-tech-james-camerons-avatar/ "The innovative new 3D tech behind James Cameron's ''Avatar''".] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101118092417/http://www.foxnews.com/scitech/2009/12/11/innovative-new-d-tech-james-camerons-avatar/|date=November 18, 2010}} [[Fox News]]. Retrieved December 25, 2009.</ref><ref>{{Cite book|title=The films of James Cameron : critical essays|date=2011|publisher=McFarland & Co., Publishers| last1=Kapell | first1=Matthew Wilhelm | last2=McVeigh | first2=Stephen|isbn=9780786487547|location=Jefferson, N.C.|oclc=756484492}}</ref>. 2011-jılı Kemeron National Geographic jurnalınıń izertlewshisi boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-13903891|title=Cameron receives explorer honour|date=June 24, 2011|work=BBC|access-date=October 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911164216/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13903891|archive-date=September 11, 2014| til =en-GB}}</ref>. Usı lawazımda 2012-jıldıń 7-martında ol Deepsea Challenger menen Jańa Britaniya oypatınıń túbine bes mil tereńlikke shúmdi<ref>{{Web deregi | familiya = Cameron| at = James| bet = You'd have loved it| url = http://deepseachallenge.com/latest-news/cameron-to-walsh-on-record-8k-dive-youd-have-loved-it/| sáne = 2012-jıl 8-mart | baspaxana = [[National Geographic Society]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-mart | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120323140931/http://deepseachallenge.com/latest-news/cameron-to-walsh-on-record-8k-dive-youd-have-loved-it/| arxivsáne = 2012-jıl 23-mart }}</ref>. 19 kúnnen soń Kemeron Mariana oypatınıń eń tereń jeri Chellendjer shuqırına jetti<ref name="NGS-20120325">{{Web deregi | familiya = Than| at = Ker| sáne = 2012-jıl 25-mart | bet = James Cameron Completes Record-Breaking Mariana Trench Dive| url = http://news.nationalgeographic.com/news/2012/03/120325-james-cameron-mariana-trench-challenger-deepest-returns-science-sub/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190919151244/https://www.nationalgeographic.com/news/2012/3/120325-james-cameron-mariana-trench-challenger-deepest-returns-science-sub/| arxivsáne = 2019-jıl 19-sentyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-mart | baspaxana = [[National Geographic Society]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2012/03/120326091202.htm| bet = James Cameron makes first ever successful solo dive to Mariana Trench{{mdash}}ocean's deepest point| jumıs = ScienceDaily| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191020132642/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/03/120326091202.htm| arxivsáne = 2019-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref><ref>{{cite news|last=Broad|first=William J.| sáne =March 25, 2012|title=Filmmaker in Submarine Voyages to Bottom of Sea|newspaper=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/03/26/science/james-camerons-submarine-trip-to-challenger-deep.html|access-date=March 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328192244/https://www.nytimes.com/2012/03/26/science/james-camerons-submarine-trip-to-challenger-deep.html|archive-date=March 28, 2019}}</ref>. Ol okean túbin úsh saattan aslam waqıt dawamında izertlep, bul sapardı jalǵız ózi ámelge asırǵan birinshi adam boldı<ref name="NGS-20120325" /><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17503395|title=James Cameron back on surface after deepest ocean dive|last=Morelle|first=Rebecca|author-link=Rebecca Morelle|date=March 26, 2012|work=BBC News|access-date=March 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008225419/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17503395|archive-date=October 8, 2019}}</ref>. Chellendjer shuqırına shúmgen waqtında ol teńiz qıyarınıń, qalmar qurtınıń hám úlken bir kletkalı amyobanıń jańa túrlerin ashtı<ref>{{Web deregi | url = http://www.livescience.com/27354-cameron-video-analysis-new-species.html| bet = Video from Cameron's Dive Reveals New Species| jumıs = livescience.com| sáne = 2013-jıl 22-fevral | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190914130923/https://www.livescience.com/27354-cameron-video-analysis-new-species.html| arxivsáne = 2019-jıl 14-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}</ref>. Onnan aldın 1995 hám 2009-jılları adamsız shúmiwler, sonday-aq 1960-jılı Jak Pikar hám Don Uolsh Trieste batiskafında Mariana oypatınıń túbine jetken birinshi adamlar bolǵan edi<ref>[http://deepseachallenge.com/the-expedition/1960-dive/ "Man's Deepest Dive"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120327151518/http://deepseachallenge.com/the-expedition/1960-dive/|date=March 27, 2012}}. Jacques Piccard. ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]''. August 1960.</ref>. Titan suw astı kemesiniń apatınan keyin, Kemeron bir neshe jańalıqlar qurallarında payda bolıp, OceanGate kompaniyasın hám onıń tiykarshısı Stokton Rashtı kompaniyanıń suw astı kemelerin qáwipsizlik boyınsha sertifikatlamaǵanı ushın sınǵa aldı. Ol jáne de kompaniyanıń Titan suw astı kemesinde kómir talshıqlı kompozittiń qollanılıwın sınǵa aldı, bul materialdıń tereń teńiz ortalıǵındaǵı basımǵa shıdam beriwde «sırtqı basımǵa hesh qanday kúshi joq» ekenin ayttı<ref>{{cite news |last1=Broad |first1=William |title=The director and deep-sea explorer James Cameron points to flaws in the Titan submersible's design. |url=https://www.nytimes.com/2023/06/22/science/james-cameron-titanic-submersible.html |work=The New York Times |date=June 22, 2023 |access-date=June 23, 2023}}</ref><ref>{{Citation |title='I knew Titanic submarine imploded on Monday and rescue was a 'charade', says James Cameron | date=June 23, 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=LEBCc-Qpilw |access-date=June 30, 2023 | til =en}}</ref>. 15-iyulde Kemeron OceanGate haqqında hújjetli film túsiriw jobası joq ekenin bildirdi<ref>{{Web deregi | bet = James Cameron Breaks Silence On OceanGate Film Rumours. He Says...| url = https://www.ndtv.com/world-news/titanic-director-james-cameron-breaks-silence-on-rumoured-oceangate-film-4210844| jumıs = NDTV.com| sáne = 2023-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-iyul }}</ref>. == Jeke ómiri == Kemeron bes ret úylengen<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/7345843/Linda-Hamilton-life-with-James-Cameron-was-terrible-on-every-level.html|title=Linda Hamilton: life with James Cameron was 'terrible on every level'|last=Singh|first=Anita|date=March 1, 2010|work=The Telegraph|access-date=October 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910044230/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/7345843/Linda-Hamilton-life-with-James-Cameron-was-terrible-on-every-level.html|archive-date=September 10, 2019| til =en-GB|issn=0307-1235}}</ref>. Ol 1978-jıldan 1984-jılǵa shekem Sharon Uilyamsqa úylengen bolǵan. Uilyams penen ajırasqannan bir jıl ótkennen soń, Kemeron 1980-jıllardaǵı filmleriniń jaqın sherigi bolǵan film prodyuseri Geyl Enn Xerdke úylendi. Olar 1989-jılı ajırastı. Xerdten ajırasqannan keyin tez arada Kemeron rejissyor Ketrin Bigelou menen tanıstı hám 1989-jılı oǵan úylendi; olar 1991-jılı ajırastı. Sońınan Kemeron «Terminator» seriyasınıń bas aktrisası Linda Gamilton menen qarım qatnas ornattı. Olardıń qızı 1993-jılı tuwıldı. Kemeron 1997-jılı Gamiltonǵa úylendi. Kemeron menen aktrisa Syuzi Emis arasında baylanıs bar degen gúmanlar ortasında, Kemeron hám Gamilton eki jıllıq nekeden soń ajırastı, Gamilton 50 million dollar tólem aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/linda-hamilton-interview-terminator-dark-fate-james-cameron-sarah-connor-release-date-a9165636.html| bet = Linda Hamilton: 'Everyone's terrified of James Cameron. I'm not'| sáne = 2019-jıl 21-oktyabr | jumıs = The Independent| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191022214226/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/linda-hamilton-interview-terminator-dark-fate-james-cameron-sarah-connor-release-date-a9165636.html| arxivsáne = 2019-jıl 22-oktyabr | url-status = live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://huffingtonpost.com/2010/02/05/one-of-james-camerons-ex_n_450769.html|title=One Of James Cameron's Ex-Wives Tells Tales Of His Huge Ego|last=Hall|first=Katy|date=February 5, 2010|access-date=March 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904145435/https://www.huffpost.com/entry/one-of-james-camerons-ex_n_450769|archive-date=September 4, 2019|publisher=Huffingtonpost.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nbcwashington.com/entertainment/celebrity/Avatar-Director-Goes-Through-His-Women-Like-His-Work--83674587.html| bet = Cameron's Ex-Wife Shares Details on Failed Marriage| familiya = Persaud| at = Vishal| jumıs = NBC4 Washington| sáne = 2010-jıl 5-fevral | til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191018100751/https://www.nbcwashington.com/entertainment/celebrity/Avatar-Director-Goes-Through-His-Women-Like-His-Work--83674587.html| arxivsáne = 2019-jıl 18-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Ol 2000-jılı besinshi hayalı Emiske úylendi. Olardıń birge bir ulı hám eki qızı bar<ref>{{Cite book|last=Etingoff, Kim.|url=https://www.worldcat.org/oclc/726621685|title=James Cameron : from truck driver to director|date=2013|publisher=Mason Crest Publishers|isbn=978-1-4222-2481-6|location=Philadelphia|pages=48–52|oclc=726621685}}</ref>. Kemeron 2004-jılı Amerika puqaralıǵına ótinish berdi, biraq [[George W. Bush|Djordj U. Bush]] prezident saylawında jeńiske eriskennen keyin óz ótinishin qaytıp aldı<ref>{{Cite magazine|last=Goodyear|first=Dana|date=October 26, 2009|title=Man of Extremes: The Return of James Cameron|url=https://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear|magazine=[[The New Yorker]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913233059/https://www.newyorker.com/magazine/2009/10/26/man-of-extremes|archive-date=September 13, 2019|access-date=August 31, 2010}}</ref>. Kemeron AQSHta jasadı, biraq «Avatar» filmin Jańa Zelandiyada túsirgennen keyin, 2012-jılı sol jerde úy hám ferma satıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.stuff.co.nz/entertainment/film/7182524/James-Camerons-house-ready-for-family| bet = James Cameron's house ready for family| jumıs = Stuff| sáne = 2012-jıl 29-iyun | til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120904062903/http://www.stuff.co.nz/entertainment/film/7182524/James-Camerons-house-ready-for-family| arxivsáne = 2012-jıl 4-sentyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/wairarapa-times-age/news/article.cfm?c_id=1503414&objectid=11053133|title=James 'Avatar' Cameron to live in Wairarapa|last=Crombie|first=Nathan|date=February 1, 2012|work=NZ Herald|access-date=October 25, 2019| til =en-NZ|issn=1170-0777}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nzedge.com/news/james-cameron-stars-in-tourism-nz-campaign/| bet = James Cameron Stars in Tourism NZ Campaign - New Zealand, News, Travel & Tourism| sáne = 2016-jıl 16-iyul | jumıs = NZEDGE| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190510193832/https://www.nzedge.com/news/james-cameron-stars-in-tourism-nz-campaign/| arxivsáne = 2019-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Ol 2020-jılǵa shekem óz waqtın Kaliforniyadaǵı Malibu hám Jańa Zelandiya arasında ótkerdi<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2017/aug/24/james-cameron-well-never-be-able-to-reproduce-the-shock-of-terminator-2|title=James Cameron: 'The downside of being attracted to independent women is that they don't need you'|last=Freeman|first=Hadley|date=August 24, 2017|work=The Guardian|access-date=October 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024014527/https://www.theguardian.com/film/2017/aug/24/james-cameron-well-never-be-able-to-reproduce-the-shock-of-terminator-2|archive-date=October 24, 2019| til =en-GB|issn=0261-3077}}</ref>, sońınan Malibudaǵı úyin satıp, Jańa Zelandiyada turaqlı jasawǵa qarar etti<ref>{{Web deregi | familiya = David| at = Mark| sáne = 2021-jıl 9-iyun | bet = James Cameron Gets $8.2 Million for Half of Malibu Compound| url = https://www.dirt.com/gallery/showbiz/directors/james-cameron-house-malibu-1203386107/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-may | jumıs = DIRT| til = en-US}}</ref>. Ol 2020-jıldıń avgust ayında bılay dedi: «Men keleshektegi barlıq filmlerimdi Jańa Zelandiyada túsiriwdi jobalastırıp atırman hám bul eldiń xalıqaralıq kino industriyasına jumısqa qáwipsiz qaytıwdıń jolın kórsetiw múmkinshiligi bar dep esaplayman. Bunı 'Avatar' [dawamları] menen islew, bul [<nowiki/>[[COVID-19 pandemiyası]]] tamam bolǵanda, Jańa Zelandiyaǵa kóbirek óndiris tartatuǵın hám ekran industriyası menen ekonomikanı jıllar dawamında rawajlandırıwdı dawam etetuǵın shıraq boladı»<ref>{{Web deregi | familiya = Hunt| at = Tom| sáne = 2020-jıl 8-avgust | bet = James Cameron: I want to make all my films in New Zealand| url = https://www.stuff.co.nz/entertainment/122362185/james-cameron-i-want-to-make-all-my-films-in-new-zealand| qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may | jumıs = Stuff.co.nz}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Blake-Persen| at = Nita| sáne = 2021-jıl 16-aprel | bet = Film director James Cameron explains dairy cows on his Wairarapa farm| url = https://www.nzherald.co.nz/nz/film-director-james-cameron-explains-dairy-cows-on-his-wairarapa-farm/27VGS6LLWNLRIYYYJXNIMRVEDA/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may | jumıs = New Zealand Herald}}</ref>. Kemeronnıń Mir hám Xalıqaralıq kosmos stanciyası (XKS) sıyaqlı kosmos stanciyalarına barıwǵa kúshli qızıǵıwshılıǵı bolǵan<ref name="GQ1" /> Ol 2000-jıldıń jazın Moskvada kosmosqa múmkin bolǵan sayaxatqa tayarlanıw menen ótkizdi hám NASA tárepinen barıw múmkinshiligi usınıldı.<ref name="GQ1" /><ref>{{cite news |title=James Cameron trained for space trip |url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/316884/James-Cameron-trained-for-space-trip |access-date=April 3, 2024 |work=Express.co.uk |date=April 27, 2012 | til =en}}</ref>. Biraq, bul sayaxat kosmos stanciyasına barıwdı óz ishine almaǵanlıqtan, ol óz shártlerine tuwrı kelmegeni sebepli bul usınıstı qabıl etpedi. Ol bas tartqan shattl ushıwı 2003-jılǵı qayǵılı Kolumbiya kosmos shattlı apatı edi. Kemeron apat qurbanlarınıń estelik xızmetine qatnastı<ref name="GQ1">{{cite news |author1=Zach Baron |title=The Return of James Cameron, Box Office King |url=https://www.gq.com/story/james-cameron-profile-men-of-the-year-2022 |access-date=April 3, 2024 |agency=[[Condé Nast]] |publisher=[[GQ]] |date=November 21, 2022}}</ref>. 2013-jıldıń iyun ayında britaniyalı suwretshi Rodjer Din Kemeronǵa qarsı 50 million dollar (2023-jılǵı 64,500,000 dollarǵa teńles) zıyan keltiriw haqqında avtorlıq huqıq shaǵımın berdi<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-23117197|title=James Cameron sued by artist Roger Dean over Avatar|date=June 30, 2013|work=BBC News|access-date=June 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626192609/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-23117197|archive-date=June 26, 2019}}</ref>. «Avatar»ǵa baylanıslı, Kemeron Dinniń dóretpelerin «bilip turıp hám aldınnan kóshirip alıw, tarqatıw hám paydalanıw»da ayıplandı; 2014-jılı AQSH rayon sudyası Djessi Furman tárepinen bul is jabıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.courthousenews.com/2014/09/18/71521.htm| bet = Courthouse News Service| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-aprel | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150405124810/http://www.courthousenews.com/2014/09/18/71521.htm| arxivsáne = 2015-jıl 5-aprel }}</ref>. 2016-jılı RMS Titanik artefaktlarınıń kópshiliginiń iyesi Premier Exhibitions bankrot boldı. Kemeron Ullıbritaniyanıń Milliy teńiz muzeyi hám Arqa Irlandiya Milliy muzeyleriniń artefaktlardı satıp alıw ushın bergen tenderin qolladı, biraq olar rásmiy tender bolmastan aldın investiciyalıq topar tárepinen satıp alındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nationalgeographic.com/science/2018/07/news-titanic-uk-belfast-bankruptcy-cameron/| bet = James Cameron: Getting Titanic Artifacts to U.K. Would Be 'a Dream'| familiya = Greshko| at = Michael| sáne = 2018-jıl 24-iyul | jumıs = Science| til = en| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190405233906/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/07/news-titanic-uk-belfast-bankruptcy-cameron/| arxivsáne = 2019-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.jaxdailyrecord.com/article/the-basch-report-hedge-funds-buy-titanic-artifacts-for-dollar19-5-million| bet = The Basch Report: Hedge funds buy Titanic artifacts for $19.5 million {{!}} Jax Daily Record| sáne = 2018-jıl 25-oktyabr | jumıs = Financial News & Daily Record - Jacksonville, Florida| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181107012757/https://www.jaxdailyrecord.com/article/the-basch-report-hedge-funds-buy-titanic-artifacts-for-dollar19-5-million| arxivsáne = 2018-jıl 7-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Kemeron 2024-jıldıń sentyabr ayında Stability AI jasalma intellekt kompaniyasınıń direktorlar keńesine qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/james-cameron-joins-board-ai-firm-stability-stable-diffusion-1236010034/| bet = James Cameron Joins Board of Stability AI in Coup for Tech Firm| sáne = 2024-jıl 24-sentyabr | jumıs = [[Hollywood Reporter]]| til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-oktyabr }}</ref>. == Film dóretiw stili == === Temalar === Kemeronnıń filmleri kóbinese aqıllı mashinalar menen adamzat yamasa tábiyat arasındaǵı qarama-qarsılıqlardı<ref>{{Web deregi | url = http://etatsdulieu.wordpress.com/2009/12/27/de-star-wars-a-avatar-prouesse-technologique-et-science-fiction-politique/| bet = De Star Wars à Avatar : prouesse technologique et science-fiction politique| familiya = P Vlad| sáne = 2009-jıl 27-dekabr | til = fr| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110718093009/http://etatsdulieu.wordpress.com/2009/12/27/de-star-wars-a-avatar-prouesse-technologique-et-science-fiction-politique/| arxivsáne = 2011-jıl 18-iyul | url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.cinelinx.com/movie-news/movie-stuff/directors-trademarks-james-cameron/| bet = Directors' Trademarks: James Cameron| familiya = Perno| at = G. S.| sáne = 2017-jıl 5-iyun | jumıs = Cinelinx| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191020102631/http://www.cinelinx.com/movie-news/movie-stuff/directors-trademarks-james-cameron/| arxivsáne = 2019-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref>, korporativ nápsiqawlıqtıń qáwiplerin<ref>{{Web deregi | url = http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/| bet = Avatar in 3D; sci-fi fantasy action drama film review| familiya = Linh| sáne = 2009-jıl 17-dekabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091218030826/http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/| arxivsáne = 2009-jıl 18-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-yanvar }}</ref>, kúshli hayal-qız obrazların hám romantikalıq syujet sızıqların<ref>{{Web deregi | url = http://popculturezoo.com/archives/5016| bet = Review: James Cameron's 'Avatar'| familiya = Joseph Dilworth Jr.| sáne = 2009-jıl 18-dekabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091221072023/http://popculturezoo.com/archives/5016| arxivsáne = 2009-jıl 21-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-yanvar }}</ref>. izertleytuǵın temalarǵa tiykarlanǵan. Kemeron The Talks penen bolǵan intervyusinde «Meniń barlıq filmlerim - súyispenshilik haqqında gúrrińler» dep aytqan<ref>{{Web deregi | bet = James Cameron: "All my movies are love stories"| url = https://the-talks.com/interview/james-cameron/| jumıs = The Talks| sáne = 2017-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref>. «Titanik» hám «Avatar» filmleriniń ekewi de baxıtsız ashıqlar haqqında ekenligi menen belgili<ref>{{Web deregi | avtor = Eric Ditzian, with reporting by Josh Horowitz| bet = James Cameron Compares His 'Avatar' And 'Titanic' Couples. The director notes the similarities between Sully and Neytiri, and Jack and Rose.| baspaxana = [[MTV]]| sáne = 2010-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-yanvar | url = http://www.mtv.com/movies/news/articles/1629226/story.jhtml| url-status = unfit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100206013516/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1629226/story.jhtml| arxivsáne = 2010-jıl 6-fevral }}</ref>. Teńiz shólistanındaǵı emocional jaqtan intensiv hám dramalıq ortalıqlarda azap shegetuǵın personajlar «Tuńǵıyıq» hám «Titanik» filmlerinde izertlenedi. «Terminator» seriyası texnologiyanı adamzattı joq etiwge alıp keliwi múmkin bolǵan dushpan sıpatında kúsheytip kórsetedi. Usıǵan uqsas, «Avatar» qáwimlik xalıqlardı hadal topar retinde kórsetse, «texnologiyalıq jaqtan rawajlanǵan imperiyalıq mádeniyattı tiykarınan jawız» etip súwretleydi<ref>{{Cite news|url=https://brightlightsfilm.com/some-cameroning-part-2-cameron-as-auteur/|title=Some Cameroning, Part 2 - Cameron as Auteur|date=January 28, 2010|website=Bright Lights Film Journal| til =en-US|access-date=October 20, 2019|last1=Kutner |first1=C. Jerry }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html |newspaper=[[Los Angeles Times]] | title='Titanic' Refuses to Sink, Passes 'Star Wars' as Top Moneymaker | first=John M. | last=Glionna | date=March 16, 1998 | access-date=May 24, 2010}}</ref>. «Terminator», «Terminator 2: Húkim kúni» filmlerinde hám onıń keleshektegi «Xirosimadan sońǵı poezd» filminde kórsetilgenindey, yadrolıq urıstıń qáwpi, Kemeronnıń segiz jasında Kuba raketa krizisiniń rawajlanıwın kórgennen beri onıń qorqınıshlarınıń biri bolıp kelgen.<ref name="CameronsNextNonAvatarFilm!" /> [[Fayl:James_Cameron_in_Moscow,_April_2012.jpg|thumb|Kemeron 2012-jılı]] === Metod === Kemeron sanaatta innovaciyalıq film dóretiwshi, klassikalıq film dóretiw stiline iye, sonday-aq onıń menen islesiw ańsat emes dep esaplanadı<ref>{{cite news|last=Slater-Williams|first=Josh|title=Where to begin with James Cameron|url=https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-james-cameron|access-date=November 17, 2023|work=[[British Film Institute|BFI]]|date=December 12, 2022|quote=He has a considerable flair for spectacle, his editing and framing of set-pieces favouring clean, classical modes...}}</ref><ref name="Keegan-2010">{{Cite news|url=https://hbr.org/2010/03/how-james-cameron-leads|title=Firing Is Too Merciful: How James Cameron Leads|last=Keegan|first=Rebecca|date=March 5, 2010|work=Harvard Business Review|access-date=October 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018102635/https://hbr.org/2010/03/how-james-cameron-leads|archive-date=October 18, 2019|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite book|title=James Cameron|url=https://archive.org/details/jamescameron0000mack|last=MacKay|first= Jenny|date=2014|publisher=Lucent Books, a part of Gale, Cengage Learning|isbn=9781420511741|location=Detroit|pages=[https://archive.org/details/jamescameron0000mack/page/81 81]|oclc=862151367}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2009/oct/25/observer-profile-james-cameron|title=James Cameron: Hard man with a soft centre {{!}} Vanessa Thorpe|last=Thorpe|first=Vanessa|date=October 24, 2009|work=The Guardian|access-date=October 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018113840/https://www.theguardian.com/theobserver/2009/oct/25/observer-profile-james-cameron|archive-date=October 18, 2019| til =en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. Radio Times sınshısı Djon Fergyuson Kemerondı «joqarı texnologiyalı trillerler patshası» dep táriyiplegen<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/film/zwtn/the-abyss/| bet = The Abyss| jumıs = Radio Times| at = John| familiya = Ferguson| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-oktyabr | arxivsáne = 2021-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211017205737/https://www.radiotimes.com/film/zwtn/the-abyss/| url-status = dead}}</ref>. /Film saytınıń Dalin Rowelli bılay degen: «Óziniń úlken kólemli dóretpeleri hám unikal film dóretiw stili menen tanılǵan rejissyor Djeyms Kemeron óz aldına bir liga. Óziniń janrlar aralıǵındaǵı jumısları, biyik maqsetleri hám sheksiz energiyası menen Kemeron ózin Gollivudta óz kóz-qarasın ámelge asırıw ushın hár nársege tayar bolǵan xudojnik sıpatında tanıttı»<ref>{{Web deregi | url = https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/| bet = Every James Cameron Film Ranked From Worst To Best| jumıs = [[/Film]]| at = Dalin| familiya = Rowell| sáne = 2021-jıl 28-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-oktyabr }}</ref>. «Futurist: Djeyms Kemeronnıń ómiri hám filmleri» kitabınıń avtorı Rebekka Kigan Kemerondı «kúlkili dárejede hámme nársege ózi aralasatuǵın» dep táriyipleydi hám ol syomka maydanındaǵı hárbir jumıstı ózi islewge urınatuǵının aytadı<ref name="Keegan-2010" /> The Independent gazetasınıń Endryu Gambeli bılay deydi: «Onıń menen islesiw - bir qıyınshılıq. Studiyalar onıń jumıs kestesinen hám byudjetten ádewir shıǵıp ketiw ádetinen qorqadı. Ol syomka maydanında óziniń kompromisske barmaytuǵın hám diktatorlıq minez-qulqı, sonday-aq jalınlı ǵázebi menen belgili».<ref>{{Cite news|url=http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece|title=The Return of James Cameron|last=Gumbel|first=Andrew|date=January 11, 2007|work=[[The Independent]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214191737/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece|archive-date=December 14, 2007|location=London}}</ref>. Avtor Aleksandra Keller Kemerondı egoman, kóz-qarasına júdá berilgen dep jazadı, biraq onıń «texnologiyalıq dóretiwshiligin» hám «sezimlerge tásir etetuǵın kóriw tájiriybesin» jaratıw uqıbın maqtaydı<ref name="Keller-2014">{{Cite book|title=James Cameron|last=Keller |first=Alexandra |publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781134700141|location=Abingdon, Oxon|pages=3, 32|oclc=879383254}}</ref>. Kemeronnıń «The Abyss» filminde bas rolde oynaǵan Ed Xarristiń aytıwınsha, Kemeron avtokratlıq minez-qulıq kórsetken<ref name="Harmetz-1989">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1989/08/06/movies/film-the-abyss-a-foray-into-deep-waters.html?sec=&spon=&pagewanted=all|title=A Foray into Deep Waters|last=Harmetz|first=Aljean|date=August 6, 1989|work=[[The New York Times]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027195842/http://www.nytimes.com/1989/08/06/movies/film-the-abyss-a-foray-into-deep-waters.html?sec=&spon=&pagewanted=all|archive-date=October 27, 2010|access-date=October 18, 2019}}</ref>. «The Abyss» filminiń romanın jazǵan Orson Skott Kard bılay degen: «Ol átirapındaǵı hámme adamdı baxıtsız etti, al onıń miyrimsizligi filmdi hesh qanday jaqsılamadı. Bul adamlardı tezirek yamasa jaqsıraq islewge de túrtki etti.»<ref>{{Web deregi | url = http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm| bet = Barnes and Noble Chat 8/31/99| sáne = 1999-jıl 31-avgust | jumıs = Barnes and Noble| baspaxana = [[Barnes & Noble]]| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/19991128201359/http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm| arxivsáne = 1999-jıl 28-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref> Keyinirek Xarris bılay dedi: «Men Djimdi jaqsı kóremen. Ol ayrıqsha talantlı, aqıllı adam», hám qosıp ayttı: «keyingi jılları onı kóriw hámme waqıtta jaqsı edi»<ref>{{cite magazine | url= https://ew.com/article/2016/11/29/ed-harris-movies/ | title= Ed Harris discusses his 9 best movie roles | magazine=[[Entertainment Weekly]] | first=James | last=Hibberd | date=November 29, 2016 | access-date=November 15, 2021}}</ref>. «Titanik» filmindegi tájiriybesi haqqında sóylep, Keyt Uinslet Kemeronǵa húrmet penen qaraytuǵının, biraq «geyde onnan haqıyqattan da qorqqanın» ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-05-11-ca-57559-story.html| bet = Back From the Abyss| sáne = 1997-jıl 11-may | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170204164303/http://articles.latimes.com/1997-05-11/entertainment/ca-57559_1_winslet-characterized-cameron| arxivsáne = 2017-jıl 4-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Onı «isenbeytuǵınday ǵázepli» dep táriyiplep, ol «úlken aqsha ushın bolmasa» onıń menen jáne islespeytuǵının aytqan edi<ref name="tim walker"/> Soǵan qaramastan, Uinslet penen Kemeron jáne de birge islew joybarların izlestirdi hám aqır-aqıbetinde Uinslet «Avatar 2» filmine shaqırıldı.<ref>{{cite news |author=Mike Fleming Jr |url=https://deadline.com/2017/10/kate-winslet-avatar-2-titanic-reunion-titanic-helmer-james-cameron-1202181471/ |title=Kate Winslet Joins 'Avatar' Universe For 'Titanic' Reunion With James Cameron |website=[[Deadline Hollywood]] |date=October 3, 2017 |access-date=December 11, 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004015402/http://deadline.com/2017/10/kate-winslet-avatar-2-titanic-reunion-titanic-helmer-james-cameron-1202181471/ |archive-date=October 4, 2017}}</ref>. Onıń kásiplesi Leonardo Di Kaprio Esquire jurnalına bılay dedi: «Eger kim de bir syomka maydanında basqasha oylasa, sózsiz qarama-qarsılıq bolatuǵın edi. Ol óz sezimlerin anıq bildiredi», biraq Kemerondı maqtap: «ol Djon Fordtıń áwladınan. Ol óz filminiń qanday bolıwın qáleytuǵının biledi» dep ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.esquire.com/the-side/qa/dicaprio-interview-0310| bet = 10 Essential Lessons from Leo DiCaprio| sáne = 2010-jıl 11-fevral | jumıs = Esquire| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151002071351/https://www.esquire.com/entertainment/interviews/g456/dicaprio-interview-0310/?slide=2| arxivsáne = 2015-jıl 2-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Sem Uortington, «Avatar» filminde bas rolde oynaǵan aktyor, bılay dedi: eger túsiriliw waqtında kimniń de birewdiń mobil telefonı shıńǵırlasa, Kemeron «onı diywalǵa shegelep taslaytuǵın edi»<ref>{{Web deregi | url = http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-dont-get-high-on-your-own-supply-8650777.html| bet = James Cameron: 'Don't get high on your own supply'| sáne = 2013-jıl 9-iyun | jumıs = The Independent| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180928142313/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-dont-get-high-on-your-own-supply-8650777.html| arxivsáne = 2018-jıl 28-sentyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Kompozitor Djeyms Xorner de Kemeronnıń talaplarınan qutıla almaǵan; ol «Aliens» filmi ushın qısqa waqıt ishinde muzıka jazıwǵa májbúr bolǵanın eske túsiredi''.''<ref>{{Web deregi | url = http://jameshorner-filmmusic.com/the-reconciliation-between-james-horner-and-james-cameron-for-titanic/| bet = The Reconciliation Between James Horner and James Cameron for Titanic| familiya = Martin| at = Jean-Baptiste| sáne = 2019-jıl 21-iyun | jumıs = James Horner Film Music| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191018222207/http://jameshorner-filmmusic.com/the-reconciliation-between-james-horner-and-james-cameron-for-titanic/| arxivsáne = 2019-jıl 18-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref> Bul tájiriybeden soń, Xorner on jıl dawamında Kemeron menen birge islemedi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33252508|title=James Horner: James Cameron pays tribute to composer – BBC News| til =en-GB|access-date=June 6, 2016|work=BBC News|date=June 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825184539/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33252508|archive-date=August 25, 2016|url-status=live}}</ref>. 1996-jılı olar jarasıp, Xorner «Titanik» hám «Avatar» filmleri ushın saundtrekler islep shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.awardsdaily.com/2015/06/22/in-memoriam-a-tribute-to-james-horner-1953-2015/| bet = In Memoriam: a Tribute to James Horner (1953–2015)| familiya = Flores| at = Marshall| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Awards Daily| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180312230531/http://www.awardsdaily.com/2015/06/22/in-memoriam-a-tribute-to-james-horner-1953-2015/| arxivsáne = 2018-jıl 12-mart | qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-iyun }}</ref>. Bul ataqqa qaramastan, Sigurni Uiver Kemeronnıń quramalılıqqa umtılıwın hám itibarlılıǵın maqtap, bılay dedi: «Ol bizden kadr ushın ómirimiz hám densawlıǵımızdı qáwip astına qoyıwımızdı qáleydi, biraq óziniń de qáwip astına qoyıwdan qorqpaydı»<ref name="tim walker">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html|title=James Cameron: Another Planet|last=Walker|first=Tim|date=December 12, 2009|work=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405054551/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html|archive-date=April 5, 2019|location=London}}</ref>. 2015-jılı Uiver hám Djeymi Li Kyortis intervyude Kemerondı maqtadı. Kyortis bılay dedi: «Ol aktyorlıqtan basqa hár qanday jumıstı isley aladı. Men hárbir bólimdi aytıp atırman, kórkem dizaynnan baslap rekvizit, kiyim-kenshek hám kameralarǵa shekem, ol usı jumıstı islep atırǵan hárbir adamnan kóbirek biledi». Kyortis jáne de Kemeronnıń «aktyorlardı jaqsı kóretuǵının» ayttı, al Uiver Kemerondı «aktyorlarǵa júdá jomart» hám «danıshpan» dep atadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.interviewmagazine.com/film/sigourney-weaver/#page2| bet = Jamie Lee Curtis and Kids Arrive for Avatar| sáne = 2015-jıl 18-fevral | jumıs = interviewmagazine.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190528231658/https://www.interviewmagazine.com/film/sigourney-weaver| arxivsáne = 2019-jıl 28-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Jiyi birge islesetuǵın Maykl Bin de Kemerondı maqtap: «Ol haqıyqattan da qızǵın adam. Ol óz filmlerin basqa rejissyorlar óz filmlerin oylaǵannan da kóbirek oylaydı» dep ayttı hám «Men onıń hesh kimge baqırǵanın kórgen emespen» dep qostı. Bin Kemeronnıń «aktyorlardıń treylerlerine hám aktyorlardıń túsiriw maydanshasına keliwin kútiwge kelgende onsha sezimtal emes» ekenin moyınladı<ref>{{Web deregi | url = https://denofgeek.com/movies/17985/the-ultimate-michael-biehn-interview-the-abyss-tombstone-and-his-directorial-debut-the-victim| bet = The ultimate Michael Biehn interview: The Abyss, Tombstone, and his directorial debut, The Victim| familiya = Bowles| at = Duncan| sáne = 2011-jıl 31-avgust | jumıs = Den of Geek| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190405072056/https://www.denofgeek.com/movies/17985/the-ultimate-michael-biehn-interview-the-abyss-tombstone-and-his-directorial-debut-the-victim| arxivsáne = 2019-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-oktyabr }}</ref>. Uortington bılay dep pikir bildirdi: «Ol jetiliskenlikti talap etedi. Eger siz oǵan bunı bermeseńiz, sógis esitesiz. Hám bul jaqsı nárse»<ref name="tim walker"/> 2012-jılı onıń ataǵı haqqında sorawǵa Kemeron qurǵaq túrde: «Endi baqırıwdıń keregi joq, sebebi sóz álleqashan tarqalıp ketken» dep juwap berdi.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/9577594/James-Cameron-I-once-nail-gunned-20-mobiles-to-a-wall.html|title=James Cameron: 'I once nail-gunned 20 mobiles to a wall'|journal=Daily Telegraph|last=Woods|first=Judith|date=October 1, 2012|access-date=October 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616210654/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/9577594/James-Cameron-I-once-nail-gunned-20-mobiles-to-a-wall.html|archive-date=June 16, 2019| til =en-GB|issn=0307-1235}}</ref>. 2021-jılı, «Avatar» filminiń dawamları ústinde islewden dem alıs waqtında MasterKlass ótkizip atırıp, Kemeron óziniń burınǵı talapshań minez-qulqın moyınladı hám eger waqıttı artqa qaytara alǵanda, ózin «mayda diktator» dep oylap, aktyorlar hám syomka toparı aǵzaları menen jumıs qatnasıqların jaqsılaw ushın avtokratiyalıq minez-qulqın azaytqan bolar edi degen pikirin bildirdi. Kemeron Ron Govardtıń túsiriw maydanshalarınıń birine barǵanda, Govardtıń óz toparın maqtawǵa qansha waqıt ajıratqanına «hayran qalǵanın» hám «ishki Ron Govard» bolıwǵa umtılǵanın ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.slashfilm.com/james-cameron-masterclass-review/| bet = 7 Things We Learned From the James Cameron MasterClass| jumıs = [[/Film]]| familiya = Evangelista| at = Chris| sáne = 2021-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-iyun }}</ref>. === Tásiri === Kemeronnıń jumısı Gollivud kinoindustriyasına úlken tásir etti. Djoss Uidon rejissyorlıq etken «Ósh alıwshılar» (2012) filmi Kemeronnıń háreket saxnalarına degen tásilinen ilhamlanǵan<ref name="Slash Film-2012" /> Uidon jáne de Kemeronnıń «Bóten planetalılar» filmindegi Ellen Ripli sıyaqlı qaharman hayal-qız obrazların jazıw uqıplılıǵına kewli tolıp, onı «basshı, ustaz hám Yoda» dep ataydı''.''<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2013/jun/02/joss-whedon-reading-comics-pay-off|title=Joss Whedon: 'I kept telling my mum reading comics would pay off'|last=John|first=Emma|date=June 2, 2013|newspaper=The Guardian|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180806024605/https://www.theguardian.com/culture/2013/jun/02/joss-whedon-reading-comics-pay-off|archive-date=August 6, 2018|access-date=July 11, 2017}}</ref>.<ref name="Slash Film-2012">{{Web deregi | url = https://www.slashfilm.com/film-interview-joss-whedon-writer-director-the-avengers/| bet = /Film Interview: Joss Whedon, Writer and Director of 'The Avengers'| sáne = 2012-jıl 23-aprel | jumıs = Slash Film| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190427152432/https://www.slashfilm.com/film-interview-joss-whedon-writer-director-the-avengers/| arxivsáne = 2019-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-iyul }}</ref> Kemeronnıń 3D texnologiyasına degen baǵdarı «Ullı Getsbi» (2013) filmin islep shıǵarıw barısında Baz Lurmanǵa ilham berdi<ref>{{cite news|last=Hogan|first=Mike|title=Baz Luhrmann, 'Great Gatsby' Director, Explains The 3D, The Hip Hop, The Sanitarium And More|url=https://huffingtonpost.com/2013/05/13/baz-luhrmann-great-gatsby_n_3265327.html|work=Huffington Post|date=May 13, 2013|access-date=December 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916064208/http://www.huffingtonpost.com/2013/05/13/baz-luhrmann-great-gatsby_n_3265327.html|archive-date=September 16, 2017|url-status=live}}</ref>. Kemeronnan ilham alǵan basqa rejissyorlar qatarına Piter Djekson, Nil Blomkamp hám Ksave Dolan kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://tbhl.theonering.net/peter/faq.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071225035055/http://tbhl.theonering.net/peter/faq.html| arxivsáne = 2007-jıl 25-dekabr | bet = PJ FAQ| qaralǵan sáne = 2013-jıl 5-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.mlive.com/movies/index.ssf/2015/03/chappie_review_director_neill.html| bet = 'Chappie' review: Director Neill Blomkamp stumbles with grating sci-fi comedy| sáne = 2015-jıl 9-mart | jumıs = mlive.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191025121753/https://www.mlive.com/movies/2015/03/chappie_review_director_neill.html| arxivsáne = 2019-jıl 25-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2015/11/director-xavier-dolan-on-titanic|title=How Titanic Changed Director Xavier Dolan's Life|last=Blasberg|first=Derek|date=November 20, 2015|magazine=Vanity Fair|access-date=November 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122004955/http://www.vanityfair.com/hollywood/2015/11/director-xavier-dolan-on-titanic|archive-date=November 22, 2015|url-status=live}}</ref>. == Filmografiyası == {| class="wikitable" |+Rejissyorlıq etken tolıq metrajlı filmleri |- ! Jılı ! Ataması ! Tarqatıwshı |- |1982 |''Piranya II: Kóbeyiw'' |Saturn International Pictures / Columbia Pictures |- |1984 |''The Terminator'' |Orion Pictures |- |1986 |''Bóten planetalılar'' |rowspan=2|20th Century Fox |- |1989 |''Tuńǵıyıq'' |- |1991 |''Terminator 2: Húkim kúni'' |TriStar Pictures |- |1994 |''Haqıyqıy ótirik'' |20th Century Fox / Universal Pictures |- |1997 |''[[Titanik]]'' |Paramount Pictures / 20th Century Fox |- |2002 |''Ekspediciya: Bismark'' |Discovery Channel |- |2003 |''Tuńǵıyıqtıń árwaqları'' |Buena Vista Pictures Distribution |- |2005 |''Tereń suwlardaǵı bóten planetalılar'' |Buena Vista Pictures Distribution |- |2009 |''Avatar'' |20th Century Fox |- |2022 |''Avatar: Suw jolı'' | rowspan="3" |20th Century Studios |- |2025 |''Avatar: Ot hám kúl'' |- |2029 |''Avatar 4'' |- |} == Sıylıqlar hám xoshamet == [[Fayl:JamesCameronStarDec09.jpg|thumb|left|upright|Kemeron 2009-jıldıń dekabr ayında [[Gollivud Dańq alleyası]]nda juldız alıp atır|alt=Cameron receiving a star on the Hollywood Walk of Fame in December 2009]] Kemeron 1992-jılı «Terminator 2: Húkim kúni» filmi ushın Ilimiy fantastika hám fentezi jazıwshıları Amerika associaciyasınan birinshi Rey Bredberi sıylıǵın aldı<ref name="SFAwards" /> «Kanadalı kinorejissyor sıpatında ayrıqsha xızmetleri» ushın Karlton universiteti 1998-jıldıń 13-iyuninde Kemeronǵa húrmetli kórkem óner doktorı dárejesin berdi.<ref name="Barkman-2019">{{Cite book|title=A critical companion to James Cameron| last1=Barkman | first1=Adam | last2=Sanna | first2=Antonio|year=2019|isbn=9781498572309|publisher=Lexington Books|location=Lanham|pages=xvii|oclc=1048935614}}</ref>. Kemeron 1998-jılı Amerika Jetiskenlikler akademiyasınıń Altın taxta sıylıǵın aldı, onı Sıylıqlar Keńesiniń aǵzası Djordj Lukas tapsırdı<ref>{{Web deregi | bet = Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement| jumıs = www.achievement.org| baspaxana = [[American Academy of Achievement]]| url = https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-oktyabr | arxivsáne = 2016-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161215023909/https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, ol 1998-jılı Ontario shtatınıń Sent-Katarins qalasındaǵı Brok universitetinen xalıqaralıq kino industriyasındaǵı jetiskenlikleri ushın húrmetli doktorlıq dárejesin aldı<ref>{{Cite news|url=https://www.niagarafallsreview.ca/opinion-story/8184919-appreciating-cameron-s-amazing-run-now-that-it-s-over/|title=Appreciating Cameron's amazing run, now that it's over|last=Law|first=John| sáne =January 8, 2016|work=Niagara Falls Review|access-date=March 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214749/https://www.niagarafallsreview.ca/opinion-story/8184919-appreciating-cameron-s-amazing-run-now-that-it-s-over/|archive-date=March 7, 2018}}</ref>. 1998-jılı Kemeron Torontodaǵı Rayerson universitetinen húrmetli dáreje alıw ushın saltanatlı jıynalısqa qatnastı<ref name="Barkman-2019" /> Universitet óziniń eń joqarı sıylıǵın Kanadada yamasa xalıqaralıq dárejede ayrıqsha úles qosqanlarǵa beredi. Bir jıldan soń, Kemeron Kaliforniya shtat universitetinen (Fullerton) húrmetli kórkem óner doktorı dárejesin aldı.<ref>{{Web deregi | url = http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml| bet = Honorary Degrees Awarded by Campus &#124; CSU| baspaxana = Calstate.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 27-avgust | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100810164041/http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml| arxivsáne = 2010-jıl 10-avgust }}</ref>. Ol bul dárejeni universitettiń jazǵı jıllıq pitkeriw saltanatında qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-may-28-me-41947-story.html| bet = FULLERTON| sáne = 1999-jıl 28-may | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191025124950/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-may-28-me-41947-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 25-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Kemeronnıń jumısı Kino óneri hám ilimleri akademiyası tárepinen moyınlanǵan; ol bir jılda úsh Akademiya sıylıǵın alǵan sanawlı rejissyorlardıń biri. «Titanik» filmi ushın ol Eń jaqsı rejissyor, Eń jaqsı film (Djon Landau menen birge) hám Eń jaqsı film montajı (Konrad Baff hám Richard A. Xarris penen birge) nominaciyalarında jeńimpaz boldı. 2009-jılı ol «Avatar» filmi ushın Eń jaqsı film montajı (Djon Refua hám Stiven E. Rivkin menen birge)<ref>{{Web deregi | url = http://www.goldenglobes.org/nominations/| bet = 67th Annual Golden Globe Awards| sáne = 2010-jıl 10-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100108115828/http://www.goldenglobes.org/nominations/| arxivsáne = 2010-jıl 8-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-yanvar }}</ref>, Eń jaqsı rejissyor hám Eń jaqsı film nominaciyalarına usınıldı. Kemeron eki Altın globus sıylıǵın jeńip alǵan: «Titanik» hám «Avatar» filmleri ushın Eń jaqsı rejissyor nominaciyasında<ref>{{Web deregi | bet = James Cameron| url = https://www.goldenglobes.com/person/james-cameron| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-oktyabr | jumıs = www.goldenglobes.com| til = en}}</ref>. Suw astındaǵı túsiriwlerge hám aralıqtan basqarılatuǵın qurılma texnologiyasına qosqan úlesi ushın, Sautgempton universiteti Kemeronǵa 2004-jıldıń iyul ayında universitettiń húrmetli doktorı dárejesin berdi. Kemeron bul marapattı Milliy okeanografiya orayında qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = http://noc.ac.uk/news/noc-heralds-cameron-achievement| bet = National Oceanography Centre heralds Cameron achievement| sáne = 2012-jıl 26-mart | baspaxana = National Oceanography Centre| qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121011014959/http://noc.ac.uk/news/noc-heralds-cameron-achievement| arxivsáne = 2012-jıl 11-oktyabr | url-status = live}}</ref>. 2008-jılı Kemeron Kanadanıń Dańq alleyasında juldız aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.canadaswalkoffame.com/| bet = Canada's Walk of Fame| jumıs = Canada's Walk of Fame| til = en-CA| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090903033801/http://www.canadaswalkoffame.com/inductee/james-cameron| arxivsáne = 2009-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref>, al bir jıl keyin Gollivud Dańq alleyasında 2,396-shı juldızǵa iye boldı<ref>{{Web deregi | url = http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html| bet = 'Avatar' Director Gets Star On Walk Of Fame| qaralǵan sáne = 2009-jıl 19-dekabr | sáne = 2009-jıl 18-dekabr | baspaxana = [[CBS]]| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100202201530/http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html| arxivsáne = 2010-jıl 2-fevral }}</ref>. 2010-jıldıń 28-fevralında Kemeron Vizual effektler jámiyeti (VES) tárepinen Ómirlik jetiskenlik sıylıǵı menen xoshametlendi<ref>{{Web deregi | url = https://www.visualeffectssociety.com/ayear/8th-annual-ves-awards| bet = 8th Annual VES Awards| sáne = 2015-jıl 24-mart | jumıs = www.visualeffectssociety.com| til = en| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190515021400/https://www.visualeffectssociety.com/ayear/8th-annual-ves-awards| arxivsáne = 2019-jıl 15-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-oktyabr }}</ref>. 2012-jıldıń iyun ayında Kemeron ilimiy fantastika hám fentezi janrlarına qosqan úlesi ushın Pop mádeniyat muzeyindegi Ilimiy fantastika zalı shólkemine kirgizildi<ref name="sfhof2012" /> Kemeron Uolt Disney Imajiniringke járdem berdi hám Floridadaǵı Disneydiń Haywanatlar patshalıǵı parkindegi «Pandora - Avatar dúnyası» atlı «Avatar» tematikalı aymaqtıń dóretiliwinde kreativ másláhátshi bolıp xızmet etti. Bul aymaq 2017-jıldıń 27-mayında ashıldı.<ref>{{Web deregi | url = https://disneyparks.disney.go.com/blog/2017/02/just-announced-pandora-the-world-of-avatar-will-open-may-27-at-disneys-animal-kingdom/| bet = Just Announced: Pandora - The World of Avatar Will Open May 27 at Disney's Animal Kingdom| jumıs = Disney Parks Blog| sáne = 2017-jıl 7-fevral | til = en-US| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190410210448/https://disneyparks.disney.go.com/blog/2017/02/just-announced-pandora-the-world-of-avatar-will-open-may-27-at-disneys-animal-kingdom/| arxivsáne = 2019-jıl 10-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-oktyabr }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8782056/Disney-to-build-Avatar-attractions-at-its-theme-parks.html|title=Disney to build Avatar attractions at its theme parks|last=Cody|first=Anthony|date=September 22, 2011|newspaper=The Telegraph|access-date=September 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329031751/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8782056/Disney-to-build-Avatar-attractions-at-its-theme-parks.html|archive-date=March 29, 2019|location=London}}</ref>. Qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw haqqındaǵı xabardarlıqtı arttırıw hám vegetarianlıqtı qollap-quwatlaw boyınsha alıp barǵan jumısları ushın qurbaqanıń bir túri, Pristimantis jamescameroni, Kemeronnıń atına qoyıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sci-news.com/biology/science-new-frog-species-venezuela-james-cameron-01515.html| bet = Two New Frog Species Discovered in Venezuela, One Named after James Cameron| avtor = Sergio Prostak| sáne = 2013-jıl 4-noyabr | jumıs = Sci-News.com| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180612211042/http://www.sci-news.com/biology/science-new-frog-species-venezuela-james-cameron-01515.html| arxivsáne = 2018-jıl 12-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 5-noyabr }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kok|first1=Philippe J.R.|year=2013|title=Two new charismatic Pristimantis species (Anura: Craugastoridae) from the tepuis of the "Lost World" (Pantepui region, South America)|url=http://www.europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/181|journal=European Journal of Taxonomy|issue=60|doi=10.5852/ejt.2013.60|doi-access=free|access-date=November 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105050228/http://www.europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/181|archive-date=November 5, 2013|url-status=live |issn = 2118-9773}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.ecorazzi.com/2014/04/12/director-james-cameron-on-vegan-diet-like-ive-set-the-clock-back-15-years/| bet = Director James Cameron on Vegan Diet: Like I've Set the Clock Back 15 Years.| avtor = Michael Destries| sáne = 2014-jıl 12-aprel | jumıs = Ecorazzi.com| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190929090550/http://www.ecorazzi.com/2014/04/12/director-james-cameron-on-vegan-diet-like-ive-set-the-clock-back-15-years/| arxivsáne = 2019-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-aprel }}</ref>. 2010-jılı Time jurnalı Kemerondı dúnyadaǵı eń tásirli 100 adamnıń qatarına kirgizdi<ref>{{Cite magazine|title=The 2010 TIME 100| til =en-US|magazine=Time|url=https://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1984685,00.html|access-date=May 8, 2018|issn=0040-781X|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703021915/http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0%2C29569%2C1984685%2C00.html|archive-date=July 3, 2015|url-status=live}}</ref>. Sol jılı ol The Guardian gazetasınıń «Kino kúshi 100» diziminde birinshi orınǵa<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2010/sep/24/film-power-100-full-list|title=The 2010 Guardian Film Power 100|last1=Bradshaw|first1=Peter|date=September 24, 2010|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516022609/https://www.theguardian.com/film/2010/sep/24/film-power-100-full-list|archive-date=May 16, 2019|last2=Kermode|first2=Mark|location=London}}</ref>, al New Statesman jurnalınıń «2010-jıldaǵı dúnyanıń 50 eń tásirli tulǵası» diziminde 30-orınǵa jaylastı<ref>{{Web deregi | url = http://www.newstatesman.com/film/2010/09/james-cameron-cinema-blue| bet = 30th James Cameron – 50 People Who Matter 2010| jumıs = NewStatesman| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170701151455/http://www.newstatesman.com/film/2010/09/james-cameron-cinema-blue| arxivsáne = 2017-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-noyabr }}</ref>. 2013-jılı Kemeron Skripps okeanografiya institutı tárepinen hár jılı beriletuǵın Jámiyetlik ilim boyınsha Nirenberg sıylıǵın aldı<ref>{{Web deregi | url = https://scripps.ucsd.edu/news/5230| bet = James Cameron Honored with Scripps Nierenberg Prize| sáne = 2013-jıl 15-may | baspaxana = Scripps Institution of Oceanography| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191116215457/https://scripps.ucsd.edu/news/5230| arxivsáne = 2019-jıl 16-noyabr | url-status = live}}</ref>. 2019-jılı Kemeron Kanadanıń Bas gubernatorı Jyuli Payet tárepinen Kanada ordeniniń joldası etip tayınlandı, bul oǵan ómir boyı «CC» ataǵın berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cbc.ca/news/politics/order-of-canada-january-2020-1.5409261| bet = Ex-PM, Oscar-winning director, Nobel laureate and Inuk actor and athlete among Order of Canada appointees &#124; CBC News| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191227231052/https://www.cbc.ca/news/politics/order-of-canada-january-2020-1.5409261| arxivsáne = 2019-jıl 27-dekabr | url-status = live}}</ref>. 2020-jılı Kemeron Epicleff Media kompaniyasınıń «Blockbuster» atlı dramalıq [[Podcast|podkastınıń]] ekinshi máwsiminiń tiykarǵı qaharmanı boldı. Emmi sıylıǵınıń laureatı, jurnalist hám kinorejissyor Mett Shreyder tárepinen dóretilgen hám bayanlanǵan bul audio drama Kemeronnıń ómiri hám karerasın (Titanik filminiń dóretiliwi hám shıǵarılıwına shekem) súwretleydi. Podkastta aktyor Ross Markand Kemeronnıń dawısın sóylewshi baslı roldi oynaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.insideradio.com/podcastnewsdaily/the-director-becomes-the-story-as-blockbuster-tells-story-of-movie-great-james-cameron/article_d5d6877a-b0b9-11ea-847d-bb77ae55734f.html| bet = The Director Becomes the Story as 'Blockbuster' Tells Story of Movie Great James Cameron &#124; InsideRadio| sáne = 2020-jıl 17-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-avgust }}</ref>. {| class="wikitable" |+Kemeronnıń filmleri alǵan sıylıqlar hám nominaciyalar ! rowspan="2" | Jıl ! rowspan="2" | Ataması ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| Akademiya sıylıqları ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| BAFTA sıylıqları ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| Altın Globus sıylıqları |- ! Nominaciyalar ! Jeńisler ! Nominaciyalar ! Jeńisler ! Nominaciyalar ! Jeńisler |- |1986 |''Bóten planetalılar'' |align=center|7 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|1 | |- |1989 |''Túpsizlik'' |align=center|4 |align=center|1 | | | | |- |1991 |''Terminator 2: Húkim kúni'' |align=center|6 |align=center|4 |align=center|3 |align=center|2 | | |- |1994 |''Haqıyqıy ótirik'' |align=center|1 | |align=center|1 | |align=center|1 |align=center|1 |- |1997 |''Titanik'' |align=center|14 |align=center|11 |align=center|10 | |align=center|8 |align=center|4 |- |2009 |''Avatar'' |align=center|9 |align=center|3 |align=center|8 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|2 |- |2022 |''Avatar: Suw jolı'' |align=center|4 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|2 | |- !colspan="2"|Barlıǵı !align=center|45 !align=center|22 !align=center|28 !align=center|6 !align=center|16 !align=center|7 |} == Derekler == {{reflist|refs= <!-- SF awards refs --> <ref name=SFAwards>[http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/NomDrama3.html#766 "Cameron, James"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130527024724/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/NomDrama3.html |date=May 27, 2013 }}. ''The Locus Index to SF Awards: Index of Dramatic Nominees''. [[Locus Publications]]. Retrieved April 11, 2013.</ref> <ref name=sfhof2012>[https://web.archive.org/web/20120722092713/http://www.empmuseum.org/exhibitions/index.asp?categoryID=203 "Science Fiction Hall of Fame: EMP Museum Announces the 2012 Science Fiction Hall of Fame Inductees"]. May/June 2012. EMP Museum (''empmuseum.org''). Archived July 22, 2012. Retrieved March 19, 2013.</ref> }} == Qosımsha oqıw == *{{cite book|last=Cameron|first=James|title=James Cameron: Interviews|url=https://books.google.com/books?id=W1-D-Zv3V4oC|year=2012|publisher=Univ. Press of Mississippi|isbn=978-1-61703-131-1}} *{{cite book|last=Canty|first=James C.|title=James Cameron's Avatar: Things You Might Not Know About Avatar, the Film by James Cameron|url=https://books.google.com/books?id=OJo4Bi7_mMYC|date=29 January 2010|isbn=978-1-4505-4619-5}} *{{cite book|last=Etingoff|first=Kim|title=James Cameron: From Truck Driver to Director|url=https://archive.org/details/jamescameronfrom0000etin|url-access=registration|date=January 2012|publisher=Mason Crest Publishers|isbn=978-1-4222-2481-6}} *{{cite book|last=Grabiner|first=Ellen|title=I See You: The Shifting Paradigms of James Cameron's Avatar|url=https://books.google.com/books?id=P49zr4QiBjQC|date=11 June 2012|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9027-1}} *{{cite book|last=Hamen|first=Susan E.|title=How to Analyze the Films of James Cameron|url=https://books.google.com/books?id=9IzZa3r-G2EC|date=1 August 2011|publisher=ABDO|isbn=978-1-61787-637-0}} *{{cite book|last1=Kapell|first1=Matthew Wilhelm|last2=McVeigh|first2=Stephen|title=The Films of James Cameron: Critical Essays|url=https://books.google.com/books?id=MnPb-fXa4ecC|date=12 September 2011|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-6279-7}} *{{cite book|last=Keegan|first=Rebecca|title=The Futurist: The Life and Films of James Cameron|url=https://books.google.com/books?id=aoiieuxmNdUC|year=2010|publisher=Three Rivers Press|isbn=978-0-307-46032-5}} *{{cite book|last=Mahoney|first=Kevin Patrick|title=The Ultimate Fan's Guide to Avatar: James Cameron's Epic Movie|url=https://books.google.com/books?id=-ZWhqcOYkwYC|year=2010|publisher=Punked Books|isbn=978-0-9533172-5-7}} *{{cite book|last=Parisi|first=Paula|title=Titanic and the Making of James Cameron|url=https://books.google.com/books?id=KbKXvTvkALYC|year=1998|publisher=Newmarket Press|isbn=978-1-55704-365-8}} *{{citation |last=Siegel |first=Alan |date=December 13, 2022 |title="It's Going to Be Epic": The Oral History of James Cameron |url=https://www.theringer.com/movies/2022/12/13/23506177/james-cameron-oral-history-titanic-avatar |access-date=October 1, 2023 |website=The Ringer | til =en}} *{{cite book|last=Yasuda|first=Anita|title=James Cameron|url=https://books.google.com/books?id=Vrx3RAAACAAJ|date=July 2010|publisher=Weigl Publishers, Incorporated|isbn=978-1-61690-175-2}} {{Commons}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ {{DEFAULTSORT:Cameron, James}} [[Kategoriya:Kino álemi]] 0qkflpkvs77p8uqkdq8fv0cb5yxkcie 0 21341 266230 213290 2026-08-18T00:04:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266230 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | '''Terminator''' |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Terminator1984movieposter.jpg|250px]]<br />Teatrlıq afisha |- ! Rejissyor | [[Djeyms Kemeron|Djeyms Kameron]] |- ! Scenariy avtorları | [[Djeyms Kemeron|Djeyms Kameron]], Geyl Enn Xyord |- ! Prodyuser | Geyl Enn Xyord |- ! Bas rollerde | [[Arnold Shvarcenegger]], Maykl Bin, Linda Xemilton, Pol Uinfild |- ! Operator | Adam Grinberg |- ! Montaj | Mark Goldblatt |- ! Muzıka | Bred Fidel |- ! Óndiriwshi kompaniyalar | Hemdale, Pacific Western Productions, Euro Film Funding, Cinema '84 |- ! Tarqatıwshı | Orion Pictures |- ! Premera sánesi | [[26-oktyabr]] [[1984|1984-jıl]] |- ! '''Dawamlılıǵı''' | 107 minut |- ! Mámleket | [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- ! Til | [[Inglis tili]] |- ! Byudjet | 6,4 million dollar |- ! Kassalıq tabıs | 78,3 million dollar |} '''Terminator''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''The Terminator'') ‒ 1984-jılı shıǵarılǵan amerikalı ilimiy-fantastikalıq ekshn filmi. Oǵan [[Djeyms Kemeron]] rejissyorlıq etken, scenariyin [[Djeyms Kemeron|Kameron]] hám Geyl Enn Xyord jazǵan, al prodyuseri Xyord bolǵan. Filmde [[Arnold Shvarcenegger]] Terminator rolinde oynaydı. Ol 2029-jıldan 1984-jılǵa jiberilgen kibernetikalıq óltiriwshi, onıń maqseti - Sara Konnordı (Linda Xemilton) óltiriw. Saranıń tuwılmaǵan ulı keleshekte adamzattı Skaynetten, apokalipsisten keyingi dáwirdegi dushpanlıq [[Jasalma intellekt|jasalma intellektten]] qutqarıwı kerek. Kayl Ris (Maykl Bin) - Saranı qorǵaw ushın ótmishke jiberilgen ásker. Scenariy avtorları sıpatında Kemeron hám Xyord kórsetilgen, al qosımsha dialog jazǵan kishi Uilyam Uisherge "qosımsha dialog" avtorlıǵı berilgen. Kemeron filmniń tiykarǵı ideyasın óziniń birinshi filmi "Piranya II: Násil" (1982) Rimde kórsetilip atırǵan waqıtta kórgen qızdırmalı túsinen alǵan hám bul koncepciyanı Uisher menen birge rawajlandırǵan. Ol joybardıń huqıqların New World Pictures kompaniyasınıń kásiplesi Xyordqa, eger ol filmdi ózi rejissyorlıq etse ǵana prodyuserlik etiwi shárti menen satqan. Nátiyjesinde Xyord Orion Pictures penen distribuciya kelisimin dúzgen, al Hemdale Film Corporation kompaniyasınıń atqarıwshı prodyuserleri Djon Deyli hám Derek Gibson filmniń qarjılandırılıwı hám óndirisin shólkemlestiriwde úlken rol oynaǵan. Dáslep Orion tárepinen Ris roline shaqırılǵan [[Arnold Shvarcenegger|Shvarcenegger]], Kemeron menen dos bolǵannan soń, bas qaharman rolin oynawǵa kelisim bergen. Tiykarınan [[Los-Andjeles|Los-Andjeleste]] túnde alınǵan túsiriwler Shvarceneggerdiń "Konan-qıyratıwshı" (1984) filmindegi jumısları sebepli keshiktirilgen, usı waqıt ishinde Kemeron "Rembo: Birinshi qan. 2-bólim" (1985) hám "Bóten planetalılar" (1986) filmleriniń scenariyleri ústinde islewge úlgergen. Filmdegi arnawlı effektler, sonıń ishinde miniatyuralar hám kadr animaciya, Sten Uinston hám kishi Djin Uorren-nıń basshılıǵındaǵı súwretshiler toparı tárepinen jaratılǵan. Film shıǵarılıwdan aldın tómen boljawlarǵa qaramastan, "Terminator" [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] prokatında eki hápte dawamında birinshi orındı iyelep, nátiyjesinde $6.4 million byudjetke qarsı $78.3 million tabıs taptı. Bul film Kemeronnıń kinokarerasın baslap berdi hám Shvarceneggerdiń jetekshi aktyor sıpatındaǵı abırayın bekkemledi dep esaplanadı. Filmniń tabıslı bolıwı bir neshe dawamlı filmler, teleserial, komiksler, romanlar hám videooyınlardan ibarat franshizanıń payda bolıwına alıp keldi. 2008-jılı "Terminator" AQSH Kongress kitapxanası tárepinen Milliy film reestrinde saqlaw ushın tańlandı. == Syujet == 2029-jıldan 1984-jılǵı [[Los-Andjeles|Los-Andjeleske]] kiborg jiberilgen: "Terminator" dep atalǵan qanxor, adam erkegine uqsap, Sara Konnor atlı hayaldı izlep tabıw hám óltiriw ushın programmalastırılǵan. Sonıń menen bir qatarda, Kayl Ris atlı adam áskeri de kelip, jawızdı toqtatıwǵa urınadı, ekewi de oq-dári menen kiyim urlaydı. Telefon kitabınan mánzillerdi izertlegennen soń, Terminator usıǵan uqsas atlı hayallardı sistemalı túrde joq etedi, aqırında haqıyqıy Saranı jergilikli túngi klubta tabadı, biraq onı Ris qutqarıp aladı. Keyin ekewi mashina urlap qashadı, al Terminator urlanǵan policiya mashinasında olardı quwıp ketedi. Olar avtoturaqta jasırınıp atırǵanda, Ris Saraǵa Cyberdyne Systems tárepinen dóretilgen Skynet dep atalatuǵın jasalma intellektke iye qorǵanıw tarmaǵı tez arada ózin-ózi ańlaytuǵının hám adamzattı joq etiw ushın global yadrolıq urıs baslaytuǵının túsindiredi. Saranıń keleshektegi ulı Djon aman qalǵanlardı birlestirip, Skynet hám onıń mexanikalıq kúshlerine qarsı tabıslı qarsılıq háreketin basqaradı. Qarsılıq háreketiniń jeńisine jaqın qalǵanda, Skynet Djonnıń tuwılıwınıń aldın alıw ushın Saranı joq etiw maqsetinde Terminatordı ótmishke jiberedi. Terminator - bul dawıstı tap ózindey etip eliklew uqıplılıǵına iye hám adamǵa uqsaw ushın tiri toqıma menen qaplanǵan bekkem metall endoskeletke iye nátiyjeli hám jawız óltiriw mashinası. Terminator Ris hám Saranı izlep tabadı, biraq qısqa mashina quwıwınan soń ekewi onnan qutıladı. Policiya Ris hám Saranı uslap alıp, Risti sorawǵa aladı, biraq onıń áńgimesine isenbeydi. Terminator Saranıń policiya bóliminiń ishinde ekenin bilip, oǵan hújim etedi, Saranı izlep júrip kóp oficerlerdi óltiredi. Ris hám Sara qashıp ketedi, basqa mashinanı urlap alıp motelge jasırınadı, sol jerde bir neshe qubır bombaların islep, kelesi háreketlerin jobalastıradı. Ris Djonnıń súwretinen Saranı kórgennen baslap oǵan ashıq bolǵanın hám oǵan degen muhabbatı sebepli waqıt arqalı sayaxat etkenin moyınlaydı. Onıń sezimlerine juwap berip, Sara onı súyedi hám olar jınıslıq qatnasqa túsedi. Terminator Saranıń anasına arnalǵan telefon qońırawın uslap alıp, Saranıń jaylasqan jerin anıqlaydı. Ol hám Ris motelden pikap mashinasında qashıp ketedi, al Terminator olardı motociklde quwadı. Bolıp atırǵan quwısıwda Ris Terminatorǵa qubır bombaların ılaqtırıp atırıp, oqtan qattı jaraqatlanadı. Sara Terminatordı motociklden urıp túsiredi, biraq mashinanı basqarıwdan ayırılıp, ol awdarılıp ketedi. Endi qanǵa boyalǵan hám qattı zaqımlanǵan Terminator cisterna mashinasın basıp alıp, Saranı basıp taslawǵa urınadı. Ris mashinanıń qubırına qubır bombasın salıwǵa úlgeredi, bul mashinanıń jarılıwına hám Terminatordıń tek súyek skeletiniń qalıwına alıp keledi. Ol olardı Cyberdyne kompaniyasına tiyisli zavodqa quwıp kiredi, sol jerde Ris onı aljastırıw ushın mashinalardı iske túsiredi, biraq aqırında ol olardı tabadı. Sońında Ris óziniń aqırǵı qubır bombasın onıń orta bólegine salıp jarıp jiberedi, biraq óz ómiri bahasına. Onıń ele de islep turǵan denesi Saranı quwıwdı dawam etedi, biraq Sara onı gidravlikalıq pressqa aldap kirgizip, onı joq qıladı. Bir neshe aydan soń, Djonǵa eki qabat ekeni kórinip turǵan Sara, [[Meksika]] arqalı sayaxat etip, oǵan beriw ushın audio jazba lentaların jazıp baradı. Janarmay quyıw stanciyasında bir bala onıń polaroid súwretin túsiredi, dál usı súwretti Djon bir kúni Riske beredi, hám Sara onı satıp aladı. Janarmay quyıw stanciyasınıń iyesi dawıl kiyatırǵanın aytadı hám Sara bunı biletuǵının aytıp juwap beredi, adamzattıń Skynet penen keleshek gúresine astarlı etip, sońınan oǵan qaray júrip ketedi. == Aktyorlar quramı == * <nowiki/>[[Arnold Shvarcenegger]] - Terminator rolinde, adam erkegine uqsatıp islengen hám Sara Konnordı óltiriw ushın ótmishke jiberilgen kibernetikalıq android. * Maykl Bin - Kayl Ris rolinde, Saranı qorǵaw ushın ótmishke jiberilgen Skynetke qarsı qarsılasıw háreketiniń aǵzası. * Linda Xemilton - Sara Konnor rolinde, jas kafe oficiantı hám Terminatordıń maqseti, jaqın arada qarsılasıw háreketiniń keleshektegi basshısı Djonnıń anası boladı. * Pol Uinfild - Ed Treksler rolinde, Saranı qorǵawǵa urınǵan policiya leytenantı. * Lens Xenriksen - Xel Vukovich rolinde, Los-Andjeles policiya departamentiniń xızmetkeri. * Bess Motta - Djindjer rolinde, Saranıń bólme qońsısı, onı Terminator Sara dep qátelesip óltiredi. * Rik Rossovich - Mett rolinde, Djindjerdiń jigiti, onı da Terminator óltiredi. * Erl Boen - Doktor Piter Silberman rolinde, kriminal [[psixolog]]. {{multiple image | align = right | total_width = 500 | image1 = Schwarzenegger 1984.jpg | image2 = Linda Hamilton 1.JPG | image3 = Mbiehn.jpg | footer = [[Arnold Shvarcenegger]], Linda Gamilton hám Maykl Bin (sáykes túrde 1984, 1997 hám 2008-jıllardaǵı súwretlerde) filmniń bas qaharmanların oynadı. }} Qosımsha aktyorlar quramına tómendegiler kiredi: Shon Shepps - Nensi rolinde, Saranıń kafedegi kásiplesi; Dik Miller - qural dúkanınıń satıwshısı rolinde; Kásiplik bodibilder Franko Kolombu - keleshektegi Terminator rolinde; Bill Pakston hám Brayan Tompson - Terminator menen júzbe-júz kelip, onıń tárepinen óltirilgen buzıwshılar rolinde; Mariann Myullerleyle - Terminator tárepinen óltirilgen "Sara Konnor" atlı basqa hayallardıń biri rolinde; Rik Ayello - Terminator nátiyjede Saranı tapqan jergilikli túngi klubtıń qarawılı rolinde; Bill Uisher - Riske baylanıslı qashıp ketiw haqqında xabar bergen, biraq kóp ótpesten Terminator tárepinen esinen ketip, mashinası urlanǵan policiya xızmetkeri rolinde. == Óndiris == === Rawajlanıw === [[Italiya|Italiyanıń]] [[Rim]] qalasında "Piranha II: The Spawning" (1982) filminiń kórsetiliwi waqtında, rejissyor [[Djeyms Kemeron]] awırıp qaldı hám túsinde partlanıwdan keyin ózin súyrep baratırǵan, qolında asxana pıshaqları bar metall deneni kórdi. Djon Karpenter rejissyordıń tómen byudjet penen "Halloween" (1978) slesher filmin islegeninen ilhamlanǵan Kemeron, bul tústi slesher stilindegi film jazıw ushın "baslaw noqatı" sıpatında paydalandı. Kemeronnıń agenti qorqınıshlı filmniń dáslepki koncepciyasın unatpadı hám onnan basqa nárse ústinde islewdi soradı. Bunnan soń, Kemeron óz agentin jumıstan bosattı.{{Sfn|Keegan|2009|p=36}} Kemeron Kaliforniyadaǵı Pomona qalasına qaytıp keldi hám ilimiy fantastika jazıwshısı Rendall Freykstiń úyinde qalıp, "The Terminator" filminiń dáslepki variantın jazdı. Kemeronǵa 1950-jıllardaǵı ilimiy fantastika filmleri, 1960-jıllardaǵı "The Outer Limits" fantastikalıq teleserialı hám "The Driver" (1978) hám "Mad Max 2" (1981) sıyaqlı zamanagóy filmler tásir etken. Dáslepki varianttı scenariyge aylandırıw ushın Kemeron syujet qurıwda uqsas tásilge iye dostı Bill Uisherdi shaqırdı. Kemeron Uisherge Sara Konnor hám policiya bólimi menen baylanıslı saxnalardı jazıwdı tapsırdı. Uisher Kemeronnan uzaqta jasaǵanlıqtan, olar bir-birine telefon arqalı ideyaların bildirip, jańa saxnalardı oqıp atırǵan telefon sóylesiwlerin jazıp aldı.{{Sfn|Keegan|2009|p=36}} Scenariydiń dáslepki versiyasında eki Terminatordıń ótmishke jiberiliwi haqqında edi. Birinshi Terminator filmdegi Terminatorǵa uqsas bolsa, ekinshisi suyıq metaldan islengen hám ádettegi qurallar menen joq etiw múmkin emes edi. Kemeron sol waqıttaǵı texnologiyanıń suyıq Terminatordı jaratıw ushın jeterli emesligin sezdi{{Sfn|Keegan|2009|p=110}} hám bul ideyanı "Terminator 2: Judgment Day" (1991) filmindegi T-1000 personajı payda bolǵanǵa shekem keyinge qaldırdı. [[Fayl:Gale_Anne_Hurd_by_Gage_Skidmore_3.jpg|solğa|nobaý|Geyl Enn Xyord "Terminator" filminiń huqıqların Djeyms Kemeronnan bir dollarǵa satıp aldı.{{Sfn|Keegan|2009|p=37}}]] New World Pictures kompaniyasında Rodjer Kormannıń járdemshisi bolıp islegen Geyl Enn Xyord bul joybarǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. Kemeron "Terminator" filminiń huqıqların Xyordqa bir dollarǵa sattı, biraq onı tek Kemeron rejissyorlıq etse ǵana óndiriwge wáde berdi. Xyord scenariyge ózgerisler kirgiziwdi usındı hám filmde scenarist sıpatında kórsetildi, biraq Kemeron onıń "hesh qanday jazıw jumısın islemegenin" ayttı<ref>{{Cite news|url=https://www.ign.com/articles/2009/05/20/ign-presents-the-history-of-terminator|title=IGN Presents the History of Terminator - IGN|work=Ign|date=May 20, 2009}}</ref>. Keyinirek Kemeron huqıqlardı bir dollarǵa satqanına ókindi<ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/james-cameron-sold-rights-to-terminator-for-1-2015-7| bet = James Cameron sold the rights to 'Terminator' back in the '80s for $1 — and it's one of his biggest regrets| jumıs = [[Business Insider]]}}</ref>. Kemeron hám Xyordtıń burın Korman menen birge islegen hám házir Orion Pictures kompaniyasında isleytuǵın dosları bar edi. Orion, eger Kemeron basqa jerden finanslıq qollaw taba alsa, filmdi tarqatıwǵa kelisti. Scenariy Hemdale Film Corporation kompaniyasınıń baslıǵı hám prezidenti Djon Deyli tárepinen qabıl etildi. Deyli hám onıń atqarıwshı vice-prezidenti hám óndiris baslıǵı Derek Gibson joybardıń atqarıwshı prodyuserleri boldı<ref name="articles.chicagotribune.com">{{Web deregi | url = https://www.chicagotribune.com/1987/03/30/high-risk-movie-mogul/| bet = High-risk Movie Mogul| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170816110403/http://articles.chicagotribune.com/1987-03-30/features/8701240628_1_british-actor-david-hemmings-john-daly-daly-didn-t| arxivsáne = 2017-jıl 16-avgust | sáne = 1987-jıl 30-mart | jumıs = [[Chicago Tribune]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-avgust }}</ref>. Kemeron Deyli menen kelisimdi juwmaqlaw ushın óz usınısın beriwdi qáledi hám dostı Lans Xenriksenniń jıynalısqa erte kelip, Terminator sıyaqlı kiyinip hám háreket etiwin soradı. Xenriksen teri kurtka kiyip, betinde jasalma kesikler menen hám tislerinde altın folga menen keńseniń esigin tepkilep ashtı hám keyin orınlıqqa otırdı. Kemeron kóp ótpey kelip, xızmetkerlerdi Xenriksenniń oyınınan azat etti. Deyli scenariyge, Kemeronnıń súwretlerine hám filmge bolǵan qızıǵıwshılıǵına tásirlendi. 1982-jıldıń aqırında Deyli HBO hám Orion járdeminde filmdi qollawǵa kelisti. Dáslep Terminator filminiń byudjeti 4 million dollar bolıp belgilengen edi, keyin 6.5 million dollarǵa kóterildi. Hemdale kompaniyasınan tısqarı, film shıqqannan keyin Pacific Western Productions, Euro Film Funding hám Cinema '84 kompaniyaları da óndiriwshi kompaniyalar retinde kórsetilgen<ref name="bfi">{{Web deregi | url = https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7785ce41| bet = The Terminator (1984)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190212011326/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7785ce41| arxivsáne = 2019-jıl 12-fevral | baspaxana = [[British Film Institute]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-fevral }}</ref>. === Aktyorlardı tańlaw === Kayl Ris roline Orion AQSHta ataqlılıǵı ósip atırǵan, biraq sırt elde de tartımlı bolǵan juldızdı qáledi. Orionnıń tiykarshılarınıń biri Mayk Medavoy [[Arnold Shvarcenegger]] menen ushırasqan edi hám onıń agentine Terminator scenariyin jiberdi.{{Sfn|Keegan|2009|p=39}} Kemeron Shvarceneggerdi Ris roline alıwǵa gúmanlandı, sebebi ol Terminator roline jáne de ataqlıraq birew kerek boladı dep oyladı. [[Silvestr Stallone]] hám Mel Gibson ekewi de Terminator rolinen bas tarttı<ref>{{Web deregi | url = http://uk.complex.com/pop-culture/2013/06/a-history-of-iconic-roles-that-famous-actors-turned-down/sylvester-stallone-as-the-terminator| bet = A History of Iconic Roles That Famous Actors Turned Down - Sylvester Stallone as T-800 (''The Terminator'', 1984)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170813235852/http://uk.complex.com/pop-culture/2013/06/a-history-of-iconic-roles-that-famous-actors-turned-down/sylvester-stallone-as-the-terminator| arxivsáne = 2017-jıl 13-avgust | jumıs = Complex| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-avgust }}</ref>. Medavoy O. Dj. Simpsondı usındı, biraq Kemeron sol waqıtta Simpsonnıń óltiriwshi retinde isenimli bolatuǵınına isenbedi.{{Sfn|Keegan|2009|p=40}} Kemeron Shvarcenegger menen ushırasıwǵa kelisti hám onı rol ushın almawdıń jobasın islep shıqtı; ol onıń menen jánjellesip, Hemdale kompaniyasına qaytıp kelip, onı rol ushın jaramsız dep tabıwdı jobalastırdı. Kemeron Shvarceneggerdiń zulımnıń qalay oynalıwı kerekligi haqqında aytqan gáplerinen keypi kóterildi hám bloknotqa onıń túrin súwretley basladı, Shvarceneggerden sóylewdi toqtatıp, qozǵalmay turıwın soradı. Ushırasıwdan soń, Kemeron Deylige qaytıp kelip, Shvarcenegger Ris rolin oynamaytuǵının, biraq "ol ájayıp Terminator bolatuǵının" ayttı.{{Sfn|Keegan|2009|p=41}} Arnold Shvarceneggerdi biziń Terminatorımız sıpatında tańlaw [...] islemewi kerek edi. Bul adam infiltraciya bólimi bolıwı kerek, hám eger olardıń hámmesi Arnold sıyaqlı kórinse, siz Terminatordı adamlar arasınan dárriw bayqamay qalmaysız. Bul hesh qanday mániske iye emes edi. Biraq filmlerdiń gózzallıǵı sonnan ibarat, olar logikalı bolıwı shárt emes. Olar tek isenimli bolıwı kerek. Eger tamashagóy unatatuǵın sezimli, kinematografiyalıq nárse bolıp atırǵan bolsa, olar onıń itimallıqqa qarsı ekenine itibar bermeydi<ref>{{cite magazine|title=Creator James Cameron on Terminator's Origins, Arnold as Robot, Machine Wars|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|last=Daly|first=Steve| sáne =March 23, 2009|access-date=September 18, 2010|url=https://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/17-04/ff_cameron|archive-date=July 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727042523/http://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/17-04/ff_cameron|url-status=live}}</ref>. Shvarcenegger filmnen onsha qızıqpaǵan edi; "Konan búldiriwshi" filminiń túsiriliw maydanında bergen sáwbetinde, jurnalist onnan "Terminator" filminiń garderobına tiyisli bolǵan ayaq kiyimi haqqında soraǵanda, Shvarcenegger: "Há, eki háptelik bir axmaq film túsirip atırman", - dep juwap bergen. Ol óziniń "Tolıq este saqlaw" atlı esteliginde, dáslep ekilengenin, biraq zamanagóy filminde robot oynawdıń "Konan-varvar"dan keyin qızıqlı ózgeris bolatuǵının hám filmniń jeterli dárejede tómen profilli ekenin, sátsiz bolǵan jaǵdayda da karerasına zıyan keltirmeytuǵının oylaǵanın aytıp ótken. Keyinirek GQ jurnalına bergen intervyusinde, ol hám studiya bunı jáne bir B kategoriyalı ekshn filmi dep esaplaǵanın moyınlaǵan, sebebi "Ótken jılı "Joq qılıwshı" shıqtı, endi "Terminator", al onnan keyin ne boladı degen sıyaqlı". Tek birinshi montajdıń 20 minutın kórgennen keyin ǵana ol: "Bul haqıyqattan da kúshli, bul jabayı, men burın usınday nárseni kórmegen edim" dep túsinip, "bul bizler oylaǵannan da úlken bolıwı múmkin" degen pikirge kelgen. Rol ushın tayarlanıw barısında Shvarcenegger qurallardı qollanıwdı úyreniw hám olar menen ózin erkin seziw ushın úsh ay shınıqtı.{{Sfn|Keegan|2009|p=41}} Shvarcenegger filmde tek 17 ret sóyleydi hám 100 den az sóz aytadı. Kemeron bılay degen: "Qalay bolsada, hátte onıń akcenti de jumıs isledi... Onda ájayıp sintezlengen sapa bar edi, tap bir olar dawıs máselesin tolıq islep shıǵa almaǵanday". Ristiń roline hár qıylı basqa aktyorlar usınılǵan, sonıń ishinde rok muzıkantı Sting te bar edi.{{Sfn|Keegan|2009|p=42}} Kemeron Sting penen ushırastı, biraq ol qızıqpadı, sebebi sol waqıtta Kemeron júdá belgisiz rejissyor edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.bfi.org.uk/interviews/terminator-james-cameron| bet = The Terminator came to me in a dream: a new interview with James Cameron| avtor = Bass| at = George| sáne = 2021-jıl 21-aprel | baspaxana = [[British Film Institute]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-yanvar }}</ref>. Ris roline qaralǵan basqa kandidatlar arasında Kristofer Riv, Mett Dillon, Kurt Rassel, Trit Uilyams, Tommi Li Djons, Skott Glenn, Maykl O'Kif hám Bryus Springstin bar edi<ref name="etonline.com">{{Web deregi | url = https://www.etonline.com/movies/140439_Casting_Near_Misses_Sting_The_Terminator| bet = Casting Near-Misses: Sting in 'The Terminator'?| sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}</ref>. Kemeron Maykl Bindi tańladı. Bin jaqında ǵana "Taksi aydawshı" filmin kórgen hám Al Pachino, Robert De Niro hám Robert Redford sıyaqlı aktyorlar menen birge oynawdı árman etken edi, dáslep bul filmge gúmanlanıp qaradı, onı aqmaq nárse dep esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/terminator-what-happened-star-michael-biehn-1228634| bet = "Everything Had to Go Right": What Happened to 'Terminator' Star Michael Biehn| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200722192631/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/terminator-what-happened-star-michael-biehn-1228634| arxivsáne = 2020-jıl 22-iyul | avtor = Couch| at = Aaron| sáne = 2019-jıl 2-avgust | jumıs = The Hollywood Reporter| qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-iyul }}</ref>. Kemeron menen ushırasqannan keyin, Bin pikirin ózgertti.{{Sfn|Keegan|2009|p=42}} Xyord bılay dedi: "Kastingke kelgenlerdiń derlik hámmesi sonshelli qattı edi, Sara Konnor menen Kayl Ris arasında adamgershilik baylanıs bolatuǵınına iseniw qıyın edi. Olardıń bir-birine ashıq bolıwı ushın júdá az waqıt bar. Kóp adamlar keldi, biraq bunı isley almadı."{{Sfn|Keegan|2009|p=43}} Ristiń obrazına kiriw ushın Bin Ekinshi jáhán urısı dáwirindegi Polsha qarsılıq háreketin úyrendi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/pictures/the-terminator-30th-anniversary/9/| bet = "The Terminator" 30 years later| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122153353/http://www.cbsnews.com/pictures/the-terminator-30th-anniversary/9/| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr | avtor = Lombardi| at = Ken| sáne = 2014-jıl 26-oktyabr | jumıs = [[CBS News]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr }}</ref>. Scenariydiń birinshi betlerinde Sara Konnor bılay súwretlenedi: "19 jasta, mayda hám názik kelbetli. Kemshilikleri bar, biraq jaqınlasıwǵa bolatuǵın sulıwlıqqa iye. Ol keshke kirgende hámme toqtap qalmaydı, biraq onı jaqınnan tanıw qızıq bolar edi. Onıń hálsiz kórinetuǵın tábiyatı ózi de bilmeytuǵın kúshti jasırıp turadı."{{Sfn|Keegan|2009|p=44}} Liza Langluaǵa bul rol usınılǵan, biraq ol "The Slugger's Wife" filminde túsirilip atırǵanlıqtan bas tartqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.retrojunk.com/article/show/3163/a-talk-with-lisa-langlois| bet = A Talk With Lisa Langlois| jumıs = retrojunk.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 30-iyul }}</ref>. Sara Konnor roline Djennifer Djeyson Li, Melissa Syu Anderson hám Djessika Xarper de qarastırılǵan<ref name="etonline.com">{{Web deregi | url = https://www.etonline.com/movies/140439_Casting_Near_Misses_Sting_The_Terminator| bet = Casting Near-Misses: Sting in 'The Terminator'?| sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.etonline.com/movies/140439_Casting_Near_Misses_Sting_The_Terminator "Casting Near-Misses: Sting in 'The Terminator'?"]. November 6, 2013.</cite></ref>. Kemeron "Children of the Corn" filmin jańa ǵana pitkergen Linda Xemiltondı tańladı.{{Sfn|Keegan|2009|p=45}} Rozanna Arkett hám Lia Tompson da bul rol ushın kastingten ótti. Kemeron Lens Xenriksenge Vukovich rolin berdi, sebebi Xenriksen filmge qarjı tabıwda úlken járdem bergen edi.{{Sfn|Keegan|2009|p=46}} Arnawlı effektler ushın Kemeron "Áke" hám "Taksi aydawshı" filmlerinde islegen Dik Smitti qáledi. Smit Kemeronnıń usınısın qabıl etpedi hám óz dostı Sten Uinstondı usındı.{{Sfn|Keegan|2009|p=50}} === Syomka barısı === Terminator filmin túsiriw 1983-jıldıń basında [[Toronto|Torontoda]] baslanıwı kerek edi, biraq prodyuser Dino De Laurentis Shvarceneggerdiń shártnamasındaǵı bir bántti qollanıp, onı toǵız ay dawamında "Conan the Destroyer" filminde túsiriliwi sebepli jumısqa shaqıra almaytuǵın etti. Kútiw dáwirinde Kemeron "Rambo: First Blood Part II" filminiń scenariyin jazıwǵa shártnama dúzdi, "Terminator" scenariyin jetilistirdi hám prodyuserler Devid Giler hám Uolter Xill menen "Alien" filminiń dawamı haqqında talqılaw ótkerdi, bul 1986-jılı shıqqan "Aliens" filmi boldı.{{Sfn|Keegan|2009|pp=47–49}} Orion Pictures kompaniyası tárepinen sheklengen aralasıw boldı. Orion usınǵan eki usınıstıń biri Riz ushın iytke uqsas android qosıw edi, bunı Kemeron qabıl etpedi, al ekinshisi Sara menen Riz arasındaǵı muhabbat qatnasın kúsheytiw edi, bunı Kemeron qabıl etti. Terminatordıń kórinisin jaratıw ushın Uinston hám Kemeron bir-birine súwretler jiberip turdı, aqırında Kemeronnıń Rimde sızǵan dáslepki súwretine derlik uqsas dizayndı tańladı. Uinstonnıń jeti suwretshiden ibarat komandası altı ay dawamında Terminator quwırshaǵın jarattı; ol dáslep ılaydan, sońınan gipsten islenip, polat qabırǵalar menen bekkemlendi. Bunnan soń bul bólekler tegislendi, boyaldı hám xromlandı. Uinston Shvarceneggerdiń betiniń bir neshe kórinisin silikon, ılay hám gipsten soqtı. 2029-jılǵa tiyisli saxnalar hám kadr-háreketli toqtaw animaciya saxnaları Djin Uorren kishi basqarǵan Fantasy II arnawlı effektler kompaniyası tárepinen islep shıǵıldı. Filmdegi Terminatordıń endoskeletin kórsetetuǵın bir neshe saxnalarda kadr-háreketli animaciya modeli qollanıldı. Kemeron kóriwshilerdi modeldiń Shvarcenegger islegen háreketlerdi isley alatuǵınına isendiriwdi qáledi. Bunı ámelge asırıw ushın Shvarceneggerdiń jaraqatlanıp aqsap ketip baratırǵan saxnası túsirildi; bul aqsaw modelge Shvarceneggerdi eliklewdi ańsatlastırdı. Filmde hám film posterinde kóringen qurallardıń biri - Ed Reynolds tárepinen SureFire kompaniyasında lazer kózlegish qosılıp modifikaciyalanǵan AMT Longslide tapanshası edi. Bul rekvizittiń hám isleytuǵın, hám islemeytuǵın versiyaları jasaldı. Film islengen waqıtta diodlı lazerler joq edi; joqarı quwat talap etilgenlikten, kózlegishtegi geliy-neon lazeri Shvarcenegger qolı menen iske túsiriwi kerek bolǵan sırtqı quwat deregin paydalandı. Reynolds bul joybar ushın alǵan jalǵız sıylıǵı filmniń reklama materialları bolǵanın aytadı<ref name="ars">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/news/2010/03/just-what-you-see-the-story-behind-the-45-long-slide-laser-siting.ars| bet = True story: the making of the Terminator's laser-sighted .45 pistol| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100312112821/http://arstechnica.com/gadgets/news/2010/03/just-what-you-see-the-story-behind-the-45-long-slide-laser-siting.ars| arxivsáne = 2010-jıl 12-mart | avtor = Kuchera| at = Ben| sáne = 2010-jıl 10-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-mart }}</ref>. 1984-jıldıń mart ayında filmniń óndirisi Los-Andjeleste baslandı. Kemeron Shvarcenegger túsiriw maydanshasına kelgennen keyin filmniń stili ózgergenin sezdi hám bılay túsindirdi: "Film ómirden de ullıraq sıpatqa iye boldı. Men ózimniń túsiriw maydanshasında isleymen dep oylamaǵan nárselerdi islep atırǵanımdı kórdim – ápiwayı qorqınıshlı bolıwı kerek bolǵan saxnalar endi júdá jarqıraǵan bolıp ketti." Terminatordıń háreketli saxnalarınıń kópshiligi túnde túsirildi, bul quyash shıǵıwdan aldın qatań túsiriw kestesine alıp keldi. Túsiriwler baslanıwdan bir hápte burın Linda Gamilton tobıǵın sozıp aldı, bul Gamiltonnıń juwırıwı kerek bolǵan saxnalardı túsiriw kestesiniń aqırına qaldırılıwına alıp keldi. Gamiltonnıń tobıǵı hár kúni tańılıp turdı hám ol film óndirisiniń kóp bólegin awırıw menen ótkerdi.{{Sfn|Keegan|2009|p=52}} Shvarcenegger "I'll be back" (Men qaytıp kelemen) degen belgili sózdi ózgertiwge háreket etti, sebebi ol "I'll" sózin aytıwda qıynaldı. Kemeron bul sózdi "I will be back" ge ózgertiwden bas tarttı, sonlıqtan Shvarcenegger bul sózdi jazılǵanınday etip aytıwǵa qolınan kelgeninshe háreket etti. Keyinirek ol bul sózdi óz kásibindegi kóplegen filmlerinde aytatuǵın boldı. "Terminator" filminiń óndirisi tamamlanǵannan keyin, bazı bir post-produkciya kadrları kerek boldı. Bularǵa Terminatordıń Sara Konnordıń kvartirasınıń sırtındaǵı kórinisleri, Rizdi denege arnalǵan sumkasına salıw hám Terminatordıń basınıń presste eziliw saxnaları kiredi.<ref name="OV-Goldblat" /> Saranıń asfaltta mashina aydap baratırǵan aqırǵı saxna ruqsatsız túsirilgen. Kemeron hám Xyord olardı toqtatqan oficerdi olardıń UCLA studentlik filmin islep atırǵanına isendirgen. === Muzıka === "Terminator"dıń saundtregi Bred Fidel tárepinen sintezatorda dóretilgen hám atqarılǵan<ref>{{Web deregi | url = {{AllMusic|class=album|id=r131972|pure_url=yes}}| bet = The Terminator: Overview| avtor = Adams| at = Bret| jumıs = AllMusic| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Fidel Gorfaine/Schwartz agentliginde edi, onda jańa agent Bet Donaxyu Kemeronnıń "Terminator"da islep atırǵanın anıqladı hám oǵan Fideldiń muzıkasınıń kassetasın jiberdi. Fidel Kemeron hám Xyord penen filmdi kóriwge mirát etildi. Xyord Fideldiń muzıka jazıwına isenbey turǵan edi, sebebi ol teatr filmlerinde emes, tek televideniede islegen edi. Fidel olarǵa ózi islegen eksperimental bólekti kórsetiw arqalı ekewin de inandırdı, "Bilesiz be, men bunı oǵan qoyıp beremen, óytkeni ol haqıyqatında da qarańǵı hám menińshe ol ushın qızıqlı", - dep oyladı. Qosıq Xyord hám Kemerondı onı jumısqa alıwǵa kóndirdi<ref name="cos">{{Jurnal deregi}}</ref>. Fidel óziniń muzıkası "mexanikalıq adam hám onıń júrek soǵıwın" sáwlelendiredi dedi. Derlik barlıq muzıka tikkeley atqarılǵan.{{Sfn|Keegan|2009|p=36}}<ref name="OV-Fiedel" /> "Terminator" teması baslanıwshı titrlerde qollanıladı hám Riz ólgendegi ástenletilgen versiyası hám súyispenshilik scenası waqtındaǵı pianino versiyası sıyaqlı túrli jerlerde payda boladı. Ol Prophet-10 sintezatorında jazılǵan "elesli", "aldawshı túrde ápiwayı" naǵıs penen súwretlengen.{{Sfn|Hayward|2004|p=168}} Ol Fidel ritmler menen tájiriybe ótkergende hám óz sekvensorında abaysızda tolıq emes cikl jaratqanda payda bolǵan 1316-nıń ájayıp waqıt belgisinde; Fidelge "tartılıslı" "iyteriwshi kúsh" unaǵan<ref name="allmusic-review">{{Web deregi | url = https://www.allmusic.com/album/release/the-terminator-mr0000843460| bet = The Terminator – Brad Fiedel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140517110650/http://www.allmusic.com/album/release/the-terminator-mr0000843460| arxivsáne = 2014-jıl 17-may | avtor = Adams, Brett| jumıs = [[AllMusic]]| baspaxana = [[Rovi Corporation]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar }}</ref>. Fidel Riz hám Konnor policiya bóliminen qashqanda "qaharmanlıq máwriti" ushın muwapıq bolıwı múmkin bolǵan muzıka jarattı. Kemeron bul temanı qabıl etpegen, sebebi ol tamashagóylerdiń qızıǵıwshılıǵın joǵaltadı dep isengen.<ref name=":0" /><ref name="OV-Fiedel" /> == Shıǵarılıwı == [[Fayl:President_Ronald_Reagan_with_Arnold_Schwarzenegger_Retouched_(cropped).jpg|nobaý|Shvarcenegger prezident [[Ronald Reagan|Ronald Reygan]] menen "Terminator"dıń 1984-jılǵı premerasınan eki ay aldın.]] Orion Pictures "Terminator" filminiń prokatta jaqsı nátiyje kórsetiwine isenbedi hám sınshılardıń unamsız pikirlerinen qorqtı. Filmniń dáslepki kórsetiliwinde, aktyorlardıń agentleri prodyuserlerden filmdi sınshılarǵa kórsetiwdi talap etti. Orion film ushın tek bir ret baspasóz kórsetiliwin ótkerdi. Filmniń premerası 1984-jıldıń 26-oktyabr kúni boldı.{{Sfn|Keegan|2009|p=53}} Ashılıw háptesinde "Terminator" 1,005 kinoteatrda kórsetildi hám 4.0 million dollar tabıs taptı, bul onı prokat kestesinde birinshi orınǵa shıǵardı. Film ekinshi háptede de birinshi orındı saqlap qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.the-numbers.com/charts/weekly/1984/19841109.php| bet = The Top Movies, Weekend of November 9, 1984| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100927041357/http://www.the-numbers.com/charts/weekly/1984/19841109.php| arxivsáne = 2010-jıl 27-sentyabr | jumıs = The Numbers| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Kemeron "Terminator"dıń "jaz hám Rojdestvo blokbasterleri arasındaǵı bazarǵa salıstırǵanda" tabıslı bolǵanın atap ótti. "Biraq kishi háwizde úlken balıq bolǵan jaqsıraq, kerisinshe emes." "Terminator" AQSH hám Kanadada 38.3 million dollar, basqa ellerde 40 million dollar tabıs taptı, ulıwma dúnya júzi boyınsha 78.3 million dollar jıynadı. == Sınshılardıń pikiri == === Zamanagóy === "Terminator" filmine zamanagóy sınshılardıń pikirleri hár qıylı boldı<ref>{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57224| bet = The Terminator (1984)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126132000/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57224| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | jumıs = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-dekabr | citata = The Terminator opened 26 Oct 1984 in 1,012 theaters nationwide. While critical notices were mixed, audiences responded enthusiastically [...].}}</ref>. Variety jurnalı filmdi maqtap, onı "jalınlı, kinematografiyalıq komiks kitabı, virtuoz kino óndirisi, kúshli pát, bekkem aktyorlıq oyın hám tásirli syujetke tolı" dep atadı. "Shvarcenegger mashina sıyaqlı obrazdı jaratıwda ájayıp tańlanǵan, bul rol tek bir neshe dialog qatarların talap etedi" dep jazdı. Time jurnalınan Richard Korliss filmde "isenbewshiler hám ekshn janrı ıqlasbentlerin qanaatlandırıw ushın jetkilikli tex-nuar sheberligi bar" dep ayttı. Time jurnalı "Terminator"dı 1984-jıldıń "Eń jaqsı 10" dizimine kirgizdi.{{Sfn|Keegan|2009|p=53}} Los-Andjeles Tayms gazetasi filmdi "hár túrli qorqınıshlı kórinislerge tolı hádiyse triller ... janarmay menen toltırılǵan quwıw saxnaları, aqıllı arnawlı effektler hám hiyleker yumorǵa tolı" dep atadı. Miluoki Jurnalı filmge úsh juldız berip, onı "Bóten filminen keyingi eń suwıq ilimiy-fantastikalıq triller" dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://news.google.ca/newspapers?id=SHQjAAAAIBAJ&sjid=vX4EAAAAIBAJ&pg=7126,5520761&dq=the+terminator&hl=en| bet = Schwarzenegger shows acting muscle in thriller| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160305190619/https://news.google.ca/newspapers?id=SHQjAAAAIBAJ&sjid=vX4EAAAAIBAJ&pg=7126,5520761&dq=the+terminator&hl=en| arxivsáne = 2016-jıl 5-mart | avtor = Armstrong| at = Douglas D.| sáne = 1984-jıl 26-oktyabr | jumıs = [[Milwaukee Journal Sentinel|Milwaukee Journal]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Orange Coast jurnalındaǵı pikirde "Terminatordıń ayrıqsha qásiyeti - onıń toqtawsız aybatında. Film baslawdan-aq háreket hám zorlıq-zombılıqqa tolı, syujetti ornatıwǵa hesh waqıt ajıratılmaǵan ... Bul ápiwayılastırılǵan Gryaznıy Garri filmine uqsaydı - hesh qanday túsindiriw joq; tek qurallar, qurallar hám jáne de qurallar". Cinefantastique jurnalınıń 1985-jılǵı may sanında film "bir waqıttıń ózinde hám shıǵarma, hám original bolıwdı ámelge asıradı ... Jol jawınger filminen berli janr usınday quwanıshlı qırǵındı kórsetken emes" hám "ilimiy fantastika/qorqınısh janrınıń eń jaqsı mısalı ... Kemeronnıń biypárwa usılı onı sorawǵa iye tovarǵa aylandıradı" dep aytıldı. Ullıbritaniyada Monthly Film Bulletin filmniń scenariyin, arnawlı effektlerin, dizaynın hám Shvarceneggerdiń oyının maqtadı. Kolin Grinland Imagine jurnalı ushın "Terminator" haqqında pikir bildirip, onı "qızıqlı ilimiy-fantastikalıq qorqınıshlı film" dep atadı. Ol bılay dep dawam etti: "Linda Gamilton óz kúshin aman qalıw ushın ashqan qáwip astındaǵı hayal rolinde húrmetke ılayıq, al Arnold Shvarcenegger toqtatıw múmkin bolmaǵan kiborg rolinde ájayıp túrde oynaǵan". Basqa sın pikirler filmniń zorlıq-zombılıǵın hám syujetti bayanlaw sapasın sınǵa aldı. The New York Times gazetasınıń Djanet Maslin "Bul - ózgesheligi bar B-kategoriyalı film. Onıń kóp bólegi ... aybatlı hám jeke qásiyetke iye, tek májbúriy qırǵın ǵana zeriktiredi. Sońǵısınan mashina quwıwları, tártipsiz atıslar hám Shvarcenegger mırzanıń jolında turǵan hárbir nársege qattılıq penen urılıwı túrinde júdá kóp" degen pikirin bildirdi<ref>{{Cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?_r=1&res=9D05E4D91539F935A15753C1A962948260|work=[[The New York Times]]|author=Maslin|access-date=September 19, 2010|title=The Terminator (1984) The Screen:'Terminator,' suspense tale}}</ref>. The Pittsburgh Press gazetası unamsız pikir jazıp, filmdi "Streets of Fire hám Blade Runner sıyaqlı kórkem birtúrlilikke tolı filmlerdiń jáne biri" dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://news.google.com/newspapers?id=0hshAAAAIBAJ&pg=4537,5748946&dq=the+terminator&hl=en| bet = Beefcake Violence begets 'Terminator'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150908065934/https://news.google.com/newspapers?id=0hshAAAAIBAJ&sjid=FWEEAAAAIBAJ&pg=4537,5748946&dq=the+terminator&hl=en| arxivsáne = 2015-jıl 8-sentyabr | avtor = Blank| at = Ed| sáne = 1984-jıl 26-oktyabr | jumıs = [[Pittsburgh Press]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Chicago Tribune filmge eki juldız berip, "geyde ol qorqınıshlı dárejede zorlıq-zombılıqqa tolı hám aybatlı, al geyde ózine kúledi. Bul shizofreniyalıq stil haqıyqatında da járdem beredi, ilimiy-fantastikalıq syujet júdá ásten bolıp qalǵanda yamasa dialog júdá jasalma bolıp qalǵanda azǵana yumor beredi" dep qostı<ref>{{Web deregi | url = https://news.google.com/newspapers?id=6tsQAAAAIBAJ&pg=6827,9222896&dq=the+terminator&hl=en| bet = The Terminator Just a Bit Schizoid| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150907221059/https://news.google.com/newspapers?id=6tsQAAAAIBAJ&sjid=vIwDAAAAIBAJ&pg=6827,9222896&dq=the+terminator&hl=en| arxivsáne = 2015-jıl 7-sentyabr | avtor = Smith| at = Sid| sáne = 1984-jıl 30-oktyabr | jumıs = [[The Chicago Tribune]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Newhouse News Service filmdi "jerkenishli, zorlıq-zombılıqqa tolı, menmenlik penen tolı sandıraq" dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://news.google.com/newspapers?id=I_QRAAAAIBAJ&pg=5666,6039509| bet = 'Conan muscleman takes on new role in 'Terminator'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201031002747/https://news.google.com/newspapers?id=I_QRAAAAIBAJ&sjid=Bu8DAAAAIBAJ&pg=5666%2C6039509| arxivsáne = 2020-jıl 31-oktyabr | avtor = Freeman| at = Richard| sáne = 1984-jıl 26-oktyabr | jumıs = [[Spokane Chronicle]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. Shotland jazıwshısı Gilbert Ader filmdi "sońǵı dárejede jerkenishli" dep atap, onı "jasırın nacifikaciya" menen ayıpladı hám onıń "[[fashizm]], moda hám qızıǵıwdıń qásiyetsiz qosındısıda tamırlanǵan úndew bar" dep ayttı<ref>{{Cite book|author=Andrews|title=True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarzenegger|year=1995|url=https://archive.org/details/truemythslifetim0000andr_y5o8|publisher=Bloomsbury}}</ref>. === Retrospektiva === 1991-jılı Entertainment Weekly jurnalınıń Richard Shikel filmdi sholıp shıǵıp, oǵan "A" bahasın berdi hám "dáslep biraz kóterińki, biraq jomart hám energiyaǵa tolı úlken súwret bolıp kóringen nárse, endi jaqsı kishi film bolıp kórinedi" dep jazdı. Ol bunı "1980-jıllardıń eń original filmleriniń biri hám házirgi waqıtqa shekem islengen eń jaqsı ilimiy-fantastikalıq filmlerdiń biri bolıp qalatuǵın sıyaqlı" dep atadı. 1998-jılı Halliwell's Film Guide "Terminator" filmin "jeńil, júdá jaǵımsız, biraq sózsiz tartımlı komiks waqıyalar" dep táriyiplegen<ref name="Halli">{{Cite book|title=Halliwell's Film and Video Guide}}</ref>. Film4 oǵan bes juldız berip, onı "Djeyms Kemeron hám Arnold Shvarceneggerdiń karerasın stratosferaǵa shekem kótergen ilimiy-fantastikalıq háreketli triller. Ele de sheksiz kewil kóteretuǵın" dep atadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.film4.com/reviews/1984/the-terminator| bet = The Terminator&nbsp;– Film Review from Film4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100325124846/http://www.film4.com/reviews/1984/the-terminator| arxivsáne = 2010-jıl 25-mart | jumıs = [[Film4]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. TV Guide filmge tórt juldız berip, onı "kishi byudjetin esapqa alǵanda eki ese tásirli bolatuǵın tańqalarlıq dárejede nátiyjeli súwret" dep atadı... Biziń pikirimizshe, bul film onıń mega-tabıslı, mega-byudjetli dawamınan anaǵurlım joqarı"<ref>{{Web deregi | url = http://movies.tvguide.com/terminator/review/119990| bet = The Terminator: Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140202121540/http://movies.tvguide.com/terminator/review/119990| arxivsáne = 2014-jıl 2-fevral | jumıs = [[TV Guide]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Empire oǵan bes juldız berip, onı "óz tamashagóylerinen qorqınısh alıwda óziniń bas qaharmanı baǵdarların joq etiwde bolǵanınday suwıq nátiyjeli" dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=132648| bet = Review of The Terminator| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070927235924/http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=132648| arxivsáne = 2007-jıl 27-sentyabr | jumıs = [[Empire (magazine)|Empire]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. AllMovie film maǵlıwmatlar bazası oǵan bes juldız berip, "ol Djeyms Kemerondı háreket, arnawlı effektler hám yarım-miflik bayanlaw intrigasınıń ustası etip belgiledi, sonday-aq Arnold Shvarceneggerdi 1980-jıllardıń qattı deneli juldızına aylandırdı" dep ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://allmovie.com/work/the-terminator-49101/review| bet = The Terminator: Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100428131845/http://www.allmovie.com/work/the-terminator-49101/review| arxivsáne = 2010-jıl 28-aprel | avtor = Bozzola| at = Lucia| jumıs = Allmovie| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Alan Djons Radio Times ushın oǵan bes juldızdıń besewin berip, bılay dep jazdı: "maksimal qozǵalıs birinshi kadrdan baslap payda boladı hám dinamikalıq tolqınlanıwlar nervti shıǵaratuǵın kulminaciyaǵa shekem saqlanıp qaladı. Ótkir detallarǵa jaqsı itibar berip, házil menen jazılǵan, bul pútkilley qatań ilimiy-fantastikalıq háreket"<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/film/cm7jc/the-terminator/| bet = The Terminator| avtor = Jones| at = Alan| jumıs = [[Radio Times]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-sentyabr }}</ref>. The Guardian gazetasınıń Piter Bredshou oǵan bes juldızdıń besewin berip, bılay dedi: "usı súwrettiń kúshi menen [...] Kemeron Karpenter hám Spilberg penen birdey dárejede tura aladı. Tilekke qarsı, ol mánissiz hám tómen sapalı dawamlardı payda etti, biraq birinshi Terminator [...] óziniń shennen tıs qaysarlıǵı hám janıp turǵan tolqınlanıwı menen ayrıqsha jaqsı turadı"<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/film/2015/jun/25/the-terminator-review-return-of-the-classic-80s-action-behemoth| bet = The Terminator review – return of the classic 80s action behemoth| avtor = Bradshaw| at = Peter| sáne = 2015-jıl 25-iyun | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-dekabr }}</ref>. == Filmnen keyingi waqıya == === Plagiat hám onıń aqıbetleri === Jazıwshı Xarlan Ellison "filmdi jaqsı kórgenin, onnan hayran qalǵanın" bildirdi, biraq scenariydiń ózi jazǵan qısqa gúrriń hám The Outer Limits seriyasınıń "Ásker" atlı bólimine tiykarlanǵanın aytıp, avtorlıq huqıqtı buzǵanı ushın sudlasıwǵa qáwip saldı<ref name="Ellison">{{Web deregi | url = http://harlanellison.com/heboard/archive/bull0108.htm| bet = The Ellison Bulletin Board| arxivurl = https://archive.today/20180209160209/http://harlanellison.com/heboard/archive/bull0108.htm| arxivsáne = 2018-jıl 9-fevral | avtor = Ellison| at = Harlan| jumıs = HarlanEllison.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-yanvar }}</ref>. Orion kompaniyası 1986-jılı kelisimge kelip, Ellisonǵa belgisiz muǵdarda pul tóledi hám filmniń keyingi versiyalarına minnetdarshılıq bildiriw titrin qostı<ref name="Ellison" /> Bul titr filmniń 40 jıllıǵına arnalǵan, 2024-jılı kinoteatrlarda kórsetilgen hám Blu-ray diskinde shıǵarılǵan 4k restavraciyada da bar edi.<ref>{{Web deregi | url = https://forum.blu-ray.com/showthread.php?p=22313755| bet = ''The Terminator'' 4K UHD (1984)| sáne = 2024-jıl 29-iyul | jumıs = Blu-Ray Forums| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-avgust }}</ref>. Geybir derekler boyınsha, kelisimde Ellison jazǵan The Outer Limits seriyasınıń jáne bir bólimi "Shiyshe qollı jin" de film tárepinen plagiat etilgeni aytılǵan,{{Sfn|French|1996|p=16}}<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/07/15/arts/television/15evan.html?ref=movies| bet = It Came From the '60s, Cheesy but Influential| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180911191255/https://www.nytimes.com/2007/07/15/arts/television/15evan.html?ref=movies| arxivsáne = 2018-jıl 11-sentyabr | avtor = Evans| at = Greg| sáne = 2007-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.tcm.com/thismonth/article.jsp?cid=184939&mainArticleId=184936| bet = The Terminator| avtor = Axmaker| at = Sean| baspaxana = [[Turner Classic Movies]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-yanvar }}</ref> biraq Ellison anıq túrde The Terminator filmi "Shiyshe qollı jin" emes, al "Ásker" bóliminiń "kóshirmesi" ekenin málimledi.<ref name="Ellison" /> Kemeron Orion kompaniyasınıń sheshimine qarsı boldı hám oǵan eger kelisimge kelispese, Ellison Orion kompaniyasın jeńip shıqsa, barlıq zıyandı ózi tólewi kerek bolatuǵını aytıldı. Kemeron buǵan: "Kelisimge kelisiwden basqa jolım joq edi. Álbette, sóylespew buyrıǵı da bar edi, sonlıqtan men bul waqıyanı ayta almadım, biraq endi ashıǵın aytqanda, buǵan itibar bermeymen. Bul haqıyqat", - dep juwap berdi. === Tematikalıq analiz === Psixoanalitik Darian Lider Terminator filmin kinematografiyanıń erkeklik túsinigin qalay sáwlelendirgeniniń mısalı sıpatında kóredi; ol bılay jazadı: "Bizge qayta-qayta kórsetilgenindey, erkek bolıw ushın tek biologiyalıq erkek denesine iye bolıwdıń ózi jetkiliksiz: oǵan jáne bir nárse qosılıwı kerek... Erkek bolıw degenimiz denege iye bolıw menen birge jáne bir simvollıq nársege, aqıbetinde adamzatlıq emes bir nársege iye bolıwdı ańlatadı. Sonlıqtan da, Altı million dollarlıq adamnan baslap Terminator yamasa Robokopqa shekem erkek mashina motivi jiyi ushırasadı."<ref name="Leader">{{cite book|last=Leader|first=Darian|title=Why do women write more letters than they post?|publisher=Faber & Faber|location=London|year=1996|pages=27|isbn=978-0-571-17619-9}}</ref> Terminator sonday-aq jasalma intellekttiń ústemligi hám kóterilisiniń potencial qáwiplerin de izertleydi. Keleshekte robotlar ózin-ózi ańlaydı, adam biyligin biykarlaydı hám adamzat áwladın joq etiw kerek dep sheshedi. Bul temanıń tásiri sonshelli úlken, Terminator robotı "jasalma intellekt qáwpiniń eń keń tarqalǵan ayqın kórinisi" bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.huffingtonpost.com/meia-chitategmark/terminator-robots-and-ai-risk_b_6788918.html| bet = Terminator Robots and AI Risk| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170203080844/http://www.huffingtonpost.com/meia-chitategmark/terminator-robots-and-ai-risk_b_6788918.html| arxivsáne = 2017-jıl 3-fevral | avtor = Chita-Tegmark| at = Meia| sáne = 2015-jıl 3-mart | jumıs = [[HuffPost]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-avgust }}</ref>. ==== Janr ==== Terminator filminde ilimiy fantastika hám ekshn film janrlarınıń elementleri basım bolǵan syujet bar. Film siyrek jaǵdaylarda qorqınıshlı film dep esaplansa da, onda slesher filmlerine tán bolǵan belgiler bar, mısalı, Terminatordıń toqtatıw múmkin emes zulım sıpatında hám Sara Konnordıń aqırǵı qız arxetipi sıpatında sáwleleniwi. Pawl Mihan óziniń "Tech-Noir: The Fusion of Science Fiction and Film Noir" (2008) kitabında hám Emili E. Auger "Tech-Noir Film: A Theory of the Development of Popular Genres" (2011) miynetinde Terminator filminiń tex-nuar terminine tiyisli ekenligin hám onıń usı terminniń dóretiwshisi bolǵanlıǵın anıqladı. Eki avtor da bul termindi 1980-jıllardan 2000-jıllarǵa shekemgi bir qatar shıǵarmalarǵa film janrı sıpatında qollandı. Ilimpaz Karl Fridman Mihannıń kategoriyalawına sın kóz-qaras bildirip, Mihannıń janr teoriyasına qızıǵıwshılıǵınıń joqlıǵın hám onıń ilimiy fantastika hám film nuar janrlarınıń kategoriyaların anıq emes túsindirgenin atap ótti. Pavel Frelik te Augerdiń janr teoriyası boyınsha biliminiń jetispewshiligin sınǵa aldı hám tex-nuardıń ózine tán film janrı ekenligi haqqındaǵı pikirdi biykarladı. Frelik Auger atap ótken "The Terminator" hám "Blade Runner" (1982) sıyaqlı filmlerdi ilimiy fantastika emes, al tex-nuar dep túsiniwge hesh qanday tiykar joq ekenligin jazdı. === Úy mediası === [[Fayl:8.23.12MichaelBiehnByLuigiNovi6.jpg|oñğa|nobaý|Maykl Bin 2012-jılı Midtown Comics dúkanında bolǵan waqtında filmniń bir nusqasına qol qoyıp atır]] Terminator 1985-jılı VHS hám Betamax formatlarında shıǵarıldı. Film dáslepki shıǵarılıwında finanslıq jaqtan jaqsı nátiyje kórsetti. Terminator videokasseta jalǵa beriw reytinginde 35-orındı hám videokasseta satıw reytinginde 20-orındı iyeledi. Ekinshi háptesinde Terminator videokasseta jalǵa beriw reytinginde 4-orınǵa hám videokasseta satıw reytinginde 12-orınǵa kóterildi. 1995-jıldıń mart ayında Terminator Laserdisc formatında letterboxed versiyası sıpatında shıǵarıldı. Film 1997-jıldıń 3-sentyabrinde Image Entertainment arqalı DVD formatında shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://allmovie.com/dvd/terminator-171| bet = The Terminator: Overview| arxivurl = https://archive.today/20120707210334/http://allmovie.com/dvd/terminator-171| arxivsáne = 2012-jıl 7-iyul | avtor = Chalquist| at = Craig| jumıs = Allmovie| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. IGN bul DVD haqqında "júdá ápiwayı... tek mono ses liniyası hám sapası tómen kóshirme menen shıǵarılǵan" dep pikir bildirgen<ref name="IGN">{{Web deregi | url = http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html| bet = The Terminator: Special Edition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120405230238/http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html| arxivsáne = 2012-jıl 5-aprel | avtor = Conrad| at = Jeremy| sáne = 2001-jıl 15-sentyabr | jumıs = [[IGN]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. PolyGram Filmed Entertainment kompaniyasınıń 1996-jılǵa deyingi film kitapxanasın satıp alıwı arqalı, MGM Home Entertainment 2001-jıldıń 2-oktyabrinde filmniń arnawlı basılımın shıǵardı, oǵan hújjetli filmler, scenariy hám film reklamaları kirgizilgen edi<ref>{{Web deregi | url = https://allmovie.com/dvd/terminator-special-edition-19286| bet = The Terminator (Special Edition): Overview| arxivurl = https://archive.today/20120708205319/http://allmovie.com/dvd/terminator-special-edition-19286| arxivsáne = 2012-jıl 8-iyul | avtor = Fordham| at = Trent| jumıs = Allmovie| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref><ref name="IGN">{{Web deregi | url = http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html| bet = The Terminator: Special Edition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120405230238/http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html| arxivsáne = 2012-jıl 5-aprel | avtor = Conrad| at = Jeremy| sáne = 2001-jıl 15-sentyabr | jumıs = [[IGN]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFConrad2001">Conrad, Jeremy (September 15, 2001). [https://web.archive.org/web/20120405230238/http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html "The Terminator: Special Edition"]. ''[[IGN]]''. Archived from [http://dvd.ign.com/articles/305/305973p1.html the original] on April 5, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 19,</span> 2010</span>.</cite></ref>. 2001-jıldıń 23-yanvarında Gonkong VCD basılımı onlayn túrde shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.yesasia.com/us/the-terminator/1001805169-0-0-0-en/info.html| bet = The Terminator VCD| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130531091829/http://www.yesasia.com/us/the-terminator/1001805169-0-0-0-en/info.html| arxivsáne = 2013-jıl 31-may | baspaxana = yesasia.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 3-iyul }}</ref>. 2006-jıldıń 20-iyuninde film AQSHta [[Sony Pictures]] Home Entertainment tárepinen Blu-ray formatında shıǵarıldı, bul 1980-jıllardaǵı filmler arasında usı formattaǵı birinshi shıǵarılım boldı<ref>{{Web deregi | url = https://allmovie.com/dvd/terminator-blu-ray-93479| bet = The Terminator (Blu-Ray): Overview| arxivurl = https://archive.today/20120701150639/http://allmovie.com/dvd/terminator-blu-ray-93479| arxivsáne = 2012-jıl 1-iyul | jumıs = Allmovie| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. 2013-jılı film 20th Century Fox Home Entertainment tárepinen Blu-ray formatında qayta shıǵarıldı, bunda Lowry Digital tárepinen islengen hám Djeyms Kemeron tárepinen baqlanǵan 4K restavraciyadan alınǵan jańa cifrlı qayta islengen kóshirme paydalanıldı. Bul basılımda súwret sapası jaqsılanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.festivalofarchives.org/2012/10/19/the-terminator-1984-2/| bet = The Terminator (1984) &#124; Festival of the Archives| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180612143643/http://www.festivalofarchives.org/2012/10/19/the-terminator-1984-2/| arxivsáne = 2018-jıl 12-iyun | qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-iyun }}</ref>, sonday-aq óshirilgen saxnalar hám filmniń isleniwi haqqındaǵı video sıyaqlı sheklengen qosımsha materiallar bar. Bul qosımsha materiallar aldıńǵı Blu-ray basılımlarınan ózgerissiz alıp ótilgen. == Miyras == Terminator filmi Rotten Tomatoes saytında 67 kásiplik sın pikirge tiykarlanǵan 100% maqullaw reytingine iye, ortasha bahası 8.8/10 bolıp esaplanadı. Onıń sınshılar juwmaǵı bılay deydi: "Tásirli háreket saxnaları, qatań ekonomikalıq rejissura hám tınımsız tez tempi menen, Terminatordıń nege ilimiy fantastika hám háreketli filmlerge tásir etiwin dawam etip atırǵanı anıq". Metacritic (salmaqlı ortasha bahanı qollanatuǵın) saytı Terminator filmine 21 sınshınıń pikirine tiykarlanıp, 100 balldan 84 ball berdi, bul "ulıwma maqullaw"dı ańlatadı. Terminator filmi Eń jaqsı ilimiy fantastikalıq film, Eń jaqsı grim hám Eń jaqsı scenariy nominaciyaları boyınsha úsh Saturn sıylıǵın uttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.saturnawards.org/past.html| bet = Past Saturn Awards| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110512032708/http://www.saturnawards.org/past.html| arxivsáne = 2011-jıl 12-may | jumıs = Saturnawards.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-sentyabr }}</ref>. Film sonday-aq Amerika Kino institutınan moyınlandı, Amerikadaǵı eń tolqınlandıratuǵın filmler dizimine kirgizilgen AFI'diń "100 jıl... 100 qorqınıshlı film" diziminde 42-orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.afi.com/docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf| bet = AFI's 100 Years... 100 Thrills| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160629221917/http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 29-iyun | baspaxana = [[American Film Institute|AFI.com]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>. Terminator obrazı AFI'diń "100 jıl... 100 qaharman hám zulım" diziminde 22-orındı iyelegen eń ullı kino zulımı sıpatında tańlandı<ref>{{Web deregi | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246| bet = AFI's 100 Years... 100 Heroes and Villains| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110807135547/http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246| arxivsáne = 2011-jıl 7-avgust | baspaxana = [[American Film Institute|AFI.com]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>. Shvarceneggerdiń "Men qaytaman" sózi sózdiń saltına aylandı hám AFI tárepinen 37-eń úlken kino citatası bolıp saylandı<ref>{{Web deregi | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242| bet = AFI's 100 Years... 100 Movie Quotes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716070844/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul | baspaxana = [[American Film Institute|AFI.com]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>. 2005-jılı Total Film jurnalı onı házirgi waqıtqa shekem islengen eń jaqsı 72-film dep atadı. Shvarceneggerdiń biografı Lorens Limer Terminator haqqında bılay dep jazdı: "Bul film pútkil bir áwladtıń qarańǵı reńli ilimiy fantastikasına tásir etken áhmiyetli film, hám bul Arnoldtıń eń jaqsı rolleriniń biri edi"<ref>{{Cite book|last=Leamer|first=Laurence|title=Fantastic: The Life of Arnold Schwarzenegger|url=https://archive.org/details/fantasticlifeofa00leam}}</ref>. 2008-jılı Empire jurnalı Terminator filmin "Hámme waqıtlardaǵı 500 eń ullı film" qatarına kirgizdi. Empire sonday-aq T-800 personajın "100 eń ullı kino qaharmanı" diziminde 14-orınǵa qoydı. 2008-jılı AQSH Kongress kitapxanası Terminator filmin "mádeniy, tariyxıy yamasa estetikalıq jaqtan áhmiyetli" dep taptı hám onı AQSH Milliy film reestrinde saqlaw ushın tańladı<ref name="NatFilmReg">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7804404.stm|title=Terminator joins movie archive|access-date=December 30, 2008}}</ref>. 2010-jılı Ǵárezsiz film hám televidenie birlespesi bul filmdi sońǵı 30 jıldaǵı 30 eń áhmiyetli ǵárezsiz filmniń biri sıpatında tańladı<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2010/09/iftas-toxic-best-indie-film-list-65871/| bet = UPDATE: How "Toxic" Is IFTA's Best Indies?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170202022156/http://deadline.com/2010/09/iftas-toxic-best-indie-film-list-65871/| arxivsáne = 2017-jıl 2-fevral | sáne = 2010-jıl 10-sentyabr | jumıs = Deadline| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-yanvar }}</ref>. 2015-jılı Terminator filmi "Ólmesten aldın kóriwińiz kerek bolǵan 1001 film" kitabına kirgizildi<ref>{{Cite book|title=1001 Movies You Must See Before You Die|url=https://books.google.com/books?id=GTzcCgAAQBAJ}}</ref>. 2019-jılı Radio Times jurnalınıń jurnalisti Xyu Fullerton onı franshizanıń altı filmi ishinde ekinshi eń jaqsı film dep bahaladı. Ol bılay dedi: "Terminator 1984-jılı shıqqanda óziniń originallıǵı, tásirsheńligi hám haqıyqıy qorqınıshlılıǵı menen ajıralıp turǵan film edi. Vizual effektleri qanshelli eski kórinbesin, ol óziniń tásirin joǵaltpaǵan."<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/tv/sci-fi/terminator-movies-ranked/| bet = Terminator movies ranked – from worst to best| avtor = Fullerton| at = Huw| sáne = 2019-jıl 24-oktyabr | jumıs = Radio Times| qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-sentyabr }}</ref> 2021-jılı /Film saytınıń jurnalisti Dalin Rouell onı Kemeronnıń karerasındaǵı tórtinshi eń jaqsı film dep atadı. Ol bılay dedi: "Onıń tempi hám syujet qurılısı dawamınıń dárejesine jetpese de, Terminator házirgi waqıtqa shekem dóretilgen pop-mádeniyatınıń eń belgili dóretpeleriniń biri bolıp qalmaqta."<ref>{{Web deregi | url = https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/| bet = Every James Cameron Film Ranked From Worst To Best| avtor = Rowell| at = Dalin| sáne = 2021-jıl 28-sentyabr | jumıs = [[/Film]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-oktyabr }}</ref> Syfy telekanalınıń jurnalisti Fil Pirrello onı "Hámme waqıtlardaǵı eń qorqınıshlı 25 ilimiy-fantastikalıq film" diziminde jetinshi orınǵa qoydı. Ol bılay dedi: "Kemeron Terminator filmi menen janrdı da, Shvarceneggerdiń karerasın da máńgige ózgertti. Bul belgili, kernewli shıǵarma ilimiy fantastika, ekshn hám qorqınısh filmi elementlerin Gollivudtan shıqqan eń jaqsı nárselerdiń birine aylandırdı [...] Kemeronnıń jaqsı qurılǵan scenariyi tolıq kórkemlengen, artıq nárse joq hám onı búgingi kúnde de ólmes klassikaǵa aylandırǵan kernewge tolı."<ref>{{Web deregi | url = https://www.syfy.com/syfywire/scariest-sci-fi-movies-list-aliens-anniversary| bet = The 25 scariest sci-fi movies ever made, from 'Aliens' to 'Invisible Man', ranked| avtor = Pirrello| at = Phil| sáne = 2021-jıl 15-iyul | jumıs = [[Syfy]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-oktyabr }}</ref> === Tovarlar === 1984-jılı filmniń saz albomı shıǵarıldı, oǵan Bred Fideldiń muzıkası hám klub saxnalarında qollanılǵan pop hám rok qosıqları kirgizilgen<ref name="allmusic">{{Web deregi | url = https://www.allmusic.com/album/the-terminator-mw0000650880| bet = AllMusic Review by Bret Adams| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140612134646/http://www.allmusic.com/album/the-terminator-mw0000650880| arxivsáne = 2014-jıl 12-iyun | jumıs = [[AllMusic]]| baspaxana = Rovi Corporation| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar }}</ref>. Shon Xatson filmniń roman variantın jazdı, ol 1985-jılı 21-fevralda Londondaǵı Star Books baspası tárepinen basıp shıǵarıldı ( )<ref>{{Web deregi | url = http://www.shaunhutson.com/history/film.shtml| bet = Hutson's History – The Film Tie-ins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140203003220/http://www.shaunhutson.com/history/film.shtml| arxivsáne = 2014-jıl 3-fevral | jumıs = Shaun Hutson: Official Site| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar }}</ref>; Rendal Freyks hám Uilyam Uisher Bantam/Spectra ushın basqa roman variantın jazdı, ol 1985-jıldıń oktyabr ayında járiyalandı ( ). 1988-jıldıń sentyabr ayında NOW Comics filmge tiykarlanǵan komiks shıǵardı. Dark Horse Comics 1990-jılı filmnen 39 jıl keyingi waqıyatlardı súwretleytuǵın komiks járiyaladı. 1991-jıldan 1993-jılǵa shekem hár qıylı Nintendo hám Sega sistemaları ushın Terminator tiykarında bir neshe video oyınlar shıǵarıldı<ref name="Marriott, Scott Alan">{{Web deregi | url = http://www.allgame.com/game.php?id=1446| bet = The Terminator – Overview| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141211044439/http://www.allgame.com/game.php?id=1446| arxivsáne = 2014-jıl 11-dekabr | avtor = Marriott| at = Scott Alan| baspaxana = [[AllGame]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 24-iyul }}</ref>. == Dawamları == Terminator filminen keyin bes dawamı túsirildi: Terminator 2: Judgment Day (1991), Terminator 3: Rise of the Machines (2003), Terminator Salvation (2009), Terminator Genisys (2015) hám Terminator: Dark Fate (2019)<ref>{{Web deregi | url = https://screenrant.com/terminator-franchise-future-explained-gale-anne-hurd/| bet = ''Terminator'' Producer Says Franchise Has A Future| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210810214932/https://screenrant.com/terminator-franchise-future-explained-gale-anne-hurd/| arxivsáne = 2021-jıl 10-avgust | avtor = Phillips| at = TC| sáne = 2021-jıl 7-avgust | jumıs = [[Screen Rant]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-mart }}</ref><ref name="RadioTimesSequels">{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/tv/sci-fi/terminator-watch-order/| bet = How to watch the ''Terminator'' movie franchise in order – every timeline explained| arxivurl = https://archive.today/20220106231704/https://www.radiotimes.com/tv/sci-fi/terminator-watch-order/| arxivsáne = 2022-jıl 6-yanvar | avtor = Craig| at = David| sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | jumıs = [[Radio Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-mart }}</ref>. Shvarcenegger Terminator Salvation filminen basqa hámmesine qatnastı, al Kemeron hám Gamilton Terminator 2 hám Dark Fate filmlerine qaytıp keldi, Dark Fate bolsa Terminator 2 waqıyalarınıń tikkeley dawamı boldı<ref name="GuardianDarkFate">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/film/2019/nov/05/darkest-fate-how-the-terminator-franchise-was-finally-terminated| bet = Darkest Fate: How The ''Terminator'' Franchise Was Finally Terminated| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211108162231/https://www.theguardian.com/film/2019/nov/05/darkest-fate-how-the-terminator-franchise-was-finally-terminated| arxivsáne = 2021-jıl 8-noyabr | avtor = Lee| at = Benjamin| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-mart }}</ref>. Terminator: The Sarah Connor Chronicles (2008–2009) teleserialı da Terminator 2 waqıyalarınan keyin júz beredi hám Terminator 3 hám onnan keyingi dawamlardaǵı waqıyalardı esapqa almaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/terminator-movie-timeline-explained-1251753/| bet = Making Sense of the ''Terminator'' Timeline| arxivurl = https://archive.today/20220106233555/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/terminator-movie-timeline-explained-1251753/| arxivsáne = 2022-jıl 6-yanvar | avtor = McMillan| at = Graeme| sáne = 2019-jıl 3-noyabr | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://collider.com/terminator-sarah-connor-chronicles-is-good-reasons-why/| bet = Why Now Is The Time To Revisit ''Terminator: The Sarah Connor Chronicles''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220220114109/https://collider.com/terminator-sarah-connor-chronicles-is-good-reasons-why/| arxivsáne = 2022-jıl 20-fevral | avtor = Petty| at = Michael John| sáne = 2021-jıl 18-dekabr | jumıs = [[Collider (website)|Collider]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-mart }}</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Kino álemi]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 9tz67uvfwya75800v4fdjzsfkuvdah6 0 21345 266311 213291 2026-08-18T01:23:03Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266311 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #CCCCCC;" | Gollivud |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:View_from_behind_Hollywood_Sign_overlooking_LA.jpg|thumb|300px|2019-jıl yanvardaǵı Gollivud belgisi, Gollivud tawlarınıń aldınan kórinisi]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:Map_of_Hollywood_district,_Los_Angeles,_California.png|thumb|300px|Los-Anjeles qalasınıń Gollivud rayonınıń kartası]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:Location_map_Los_Angeles.png|thumb|300px|Gollivudtıń Los-Anjelestegi ornı]] |- ! colspan="2" style="text-align:center; background-color: #CCCCCC;" | Tiykarǵı maǵlıwmatlar |- | '''Koordinatalar''' || 34°06′06″N 118°19′36″W |- | '''Mámleket''' || [[Amerika Qurama Shtatları]] |- | '''Shtat''' || [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] |- | '''Okrug''' || Los-Anjeles |- | '''Qala''' || Los-Anjeles |- | '''Dúzilgen waqtı''' || 1903 |- | '''Los-Anjelesqa qosılǵan waqtı''' || 1910 |- | '''Atı qoyılǵan sebebi''' || Illinoys shtatınıń Brukfild rayonındaǵı Gollivud atı berilgen |- | '''Teńiz dárejesinen biyikligi''' || 354 fut (108 m) |- | '''Telefon kodı''' || 323 |} '''Gollivud''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Hollywood''), geyde rásmiy emes túrde '''Tinseltaun''' dep atalatuǵın, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń [[Los-Andjeles]] qalası ishindegi Los-Andjeles okruginiń oraylıq aymaǵındaǵı elat hám rayon<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/place/Hollywood-California| bet = Hollywood {{!}} History, Movies, Map, Sign, & Facts {{!}} Britannica| sáne = 2024-jıl 28-sentyabr | til = en| jumıs = www.britannica.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-sentyabr }}</ref> bolıp esaplanadı. Onıń atı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] kino industriyası hám oǵan baylanıslı adamlar ushın qısqasha silteme bolıp tabıladı. [[Sony Pictures]], [[Walt Disney Studios]], [[Paramount Pictures]], [[Warner Bros.]] hám [[Universal Pictures]] sıyaqlı kóplegen belgili kino studiyaları Gollivudta yamasa onıń átirapında jaylasqan. Gollivud 1903-jılı municipalitet sıpatında dizimge alınǵan<ref>{{Web deregi | url = http://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=LAH19031115.2.91| bet = Los Angeles Herald, Volume XXXI, Number 45| baspaxana = By the [[California Digital Newspaper Collection]] (November 15, 1903)| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.smithsonianmag.com/smart-news/hollywood-was-once-alcohol-free-community-1-180949851/| bet = Hollywood Was Once an Alcohol-Free Community| avtor = Nuwer| avtorsilteme = Rachel Nuwer| at = Rachel| sáne = 2014-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-fevral }}</ref>. Elattıń arqa hám shıǵıs bólimleri 1910-jılı Los-Andjeles qalası menen birlestirilgen. Sonnan keyin tez arada ataqlı kino industriyası bul aymaqqa kóship kelgen. == Tariyxı == === Dáslepki rawajlanıw === [[Fayl:El_Cabrillo_Courtyard.png|nobaý|El Kabrilo, 1928-jılı Sesil B. DeMill tárepinen qurılǵan tariyxıy Ispan kolonial qayta tiklew dáwiriniń belgili imaratı]] [[Fayl:Glen-Holly-Hotel-1890.jpg|nobaý|Glen-Xolli miymanxanası, Gollivudtıń ekinshi miymanxanası, házirgi Yukka kóshesiniń múyeshinde 1890-jılları qurılǵan.]] [[Fayl:HJWhitley_Hollywood_Hotel_ca_1904.jpg|nobaý|X. Dj. Uitli (shep tárepte qalpaq kiygen) hám Gollivud miymanxanası (shep tárepte) Xaylend gúzarı menen Gollivud bulvarınıń múyeshinde]] [[Fayl:Charles_Toberman_Estate,_Hollywood.JPG|nobaý|Villa Las Kolinas, Charlz E. Toberman tárepinen 1922-jılı qurılǵan tariyxıy Missiya qayta tiklew dáwiriniń múlki]] [[Fayl:Hollywood&Highland-1907.jpg|nobaý|1907-jılı Gollivud hám Xaylend kósheleriniń kesilispesi]] X. Dj. Uitli, jer-múlk rawajlandırıwshısı, 480 akr (1.9&nbsp;km²) maydanǵa iye E.S. Xurd fermasın satıp alıwdı shólkemlestirdi. Uitli jańa qala haqqındaǵı jobaların Los Angeles Times gazetasınıń redaktorı general Xarrison Grey Otis hám aymaqtaǵı belgili isbilermen Ivar Veyd penen bólisti. Deyda Uilkoks, Gollivudtıń rawajlanıwına járdem beriw ushın jer inam etken, Gollivud atın Illinoys shtatında usınday atamadaǵı múlkke iye bolǵan bir tanısınan esitken<ref>{{Web deregi | url = https://nhm.org/stories/california-holly-how-hollywood-didnt-get-its-name| bet = California Holly: How Hollywood Didn't Get its Name| baspaxana = [[Natural History Museum of Los Angeles County]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-fevral }}</ref>. Uilkokstıń mınaday dep aytqanı keltiriledi: "Men Gollivud atamasın ápiwayı túrde jaqsı esitilgeni ushın hám ırımshıl bolǵanlıqtan, ostrolist baxıt ákeledi dep tańladım"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S1TILGf0ZmsC&q=cendars+Hollywood+Mecca|title=Hollywood: Mecca of the Movies|publisher=[[University of California]] Press}}</ref>. Ol usı atamanı 1887-jıldıń 1-fevralında 120 akr jer satıp alǵan kúyewi Xarvi X. Uilkoksqa usınıs etti. Uilkoks bul atamanı paydalanıwdı 1887-jıldıń avgust ayında sheshti hám Los-Andjeles okruginiń Jazıw bólimine múlktiń gúwalıǵı hám uchastka kartasın tapsırdı. 1900-jılǵa kelip, aymaqta pochta bólimi, gazeta, miymanxana hám eki bazar bar edi. 102,479 adam jasaytuǵın Los-Andjeles júzimzarlar, arpa atızları hám [[Citrus ósimlikler|citrus]] baǵları arqalı shıǵısqa qaray 10 mil (16&nbsp;km) jerde jaylasqan edi. Prospekt avenyusınıń ortasınan bir izlik tramvay jolı ótetuǵın edi, biraq qatnaw siyrek bolıp, jol eki saat dawam etetuǵın edi. Eski citrus miywelerin qaplaw úyi at sarayına aylandırılıp, Gollivud turǵınları ushın transport jaǵdayın jaqsıladı. Gollivud miymanxanası 1902-jılı Los-Pasifik bulvarı hám rawajlandırıw kompaniyasınıń prezidenti Uitli tárepinen ashıldı. Sońında Xyord fermasın satıp alıp, onı bólimlerge bólgennen keyin, Uitli jer satıp alıwshılardı tartıw ushın miymanxananı qurdı. Xaylend gúzarınıń batıs tárepinde jaylasqan imarat Prospekt avenyusına (keyinirek Gollivud bulvarı) qarap turdı. Bul ele shańlı, asfaltlanbaǵan jol bolsa da, ol úziliksiz tegislenip, mayda taslı shegequm tóselip turatuǵın edi. Miymanxana xalıqaralıq dárejede belgili bolıp, kóp jıllar dawamında jámiyetlik hám sociallıq ómirdiń orayı hám kino juldızlarınıń úyi boldı. Uitlidiń kompaniyası dáslepki turaq jay aymaqlarınıń biri bolǵan Okean kórinisi uchastkasın rawajlandırdı hám sattı<ref name="Los Angeles">{{Cite book|url=https://archive.org/details/losangelesfrommo03mcgr/page/816|pages=815–816|title=Los Angeles from the mountains to the sea : with selected biography of actors and witnesses to the period of growth and achievement|first=John Steven|last=McGroarty|publisher=The American Historical Society|location=Chicago, Illinois| sáne =1921}}</ref>. Uitli aymaqtı járiyala etiw ushın kóp is isledi. Ol elektr energiyasın ornatıw hám elektr jaqtılandırıwın shólkemlestiriw ushın mıńlaǵan dollar tóledi, sonday-aq ol Kauenga ótkeline bank hám jol qurdı. Jaqtılandırıw Prospekt boylap bir neshe kvartalǵa sozıldı. Uitlidiń jeri Xaylend gúzarınıń átirapında jaylasqan edi. Onıń 1918-jılǵı qurılısı Uitli biyiklikleri dep ataldı. === Birlesiw hám qosılıw === Gollivud 1903-jılı 14-noyabrde 88 dawıs penen 77 qarsı dawıs nátiyjesinde municipalitet sıpatında birlestirildi. 1904-jılı 30-yanvarda Gollivud saylawshıları 113 ke 96 esabı menen qala ishinde medicinalıq maqsetlerden basqa jaǵdaylarda spirtli ishimlikler satıwdı qadaǵan etiw haqqında sheshim qabıl etti. Miymanxanalar da, restoranlar da awqatlanıwdan aldın yaki keyin sharap yamasa spirtli ishimlikler beriwge ruqsat etilmedi. 1910-jılı qala jeterli suw menen támiyinlew hám Los-Andjeles kanalizaciya sistemasınan paydalanıw múmkinshiligin alıw ushın Los-Andjeles penen birlesiwge dawıs berdi.<blockquote>Qosılıwdan soń, gúzar atı Gollivud bulvarına ózgertildi hám jańa rayondaǵı barlıq kóshe nomerleri ózgertildi. Mısalı, Vermont gúzarındaǵı Prospekt gúzarı, 100 — Gollivud bulvarı, 6400 boldı; al Gollivud bulvarındaǵı Kauenga bulvarı, 100 — Kauenga bulvarı, 1700 ge ózgertildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.abouthollywood.com/hollywood-neighborhoods/hollywood-california-history-and-information/| bet = Hollywood History and Information| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110418010207/http://www.abouthollywood.com/hollywood-neighborhoods/hollywood-california-history-and-information/| arxivsáne = 2011-jıl 18-aprel | sáne = 2010-jıl 16-noyabr | jumıs = AboutHollywood.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-iyul }}</ref>.</blockquote> === Kino óndirisi === [[Fayl:NestorStudios-Hollywood-1913.jpg|nobaý|1912-jıl, Gollivudtıń birinshi kino studiyası Nestor Studiyası]] [[Fayl:Hollywood-Studios-1922.jpg|oñğa|nobaý|1922-jılǵı Gollivud kino studiyaları]] 1912-jılǵa kelip, iri kino kompaniyaları Los-Andjeles qalasına yamasa onıń átirapına óndiris ornatıw ushın batısqa kóship kelgen edi. 1900-jıllardıń basında, kino kameraları hám úskeneleriniń kópshilik patentleri Nyu-Djersidegi [[Thomas Edison|Tomas Edisonnıń]] Kino Patentleri Kompaniyasına tiyisli bolıp, olar kóbinese kino túsiriwshilerge qarsı olardıń óndirisin toqtatıw ushın sud isi ashatuǵın edi. Bunnan qutılıw ushın kino túsiriwshiler Los-Andjeleske kóshe basladı, sebebi bul jerde Edisonnıń patentlerin ámelge asırıw háreketlerinen qutılıw ańsatıraq edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.u-s-history.com/pages/h3871.html| bet = History of Hollywood, California| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-may }}</ref>. Sonıń menen birge, hawa rayı kino túsiriw ushın qolaylı boldı hám hár qıylı scenariyler ushın kerekli orınlarǵa tez jetiw múmkinshiligi bar bolǵan. Los-Andjeles Qurama Shtatlardaǵı kino industriyasınıń paytaxtına aylandı. Tawlar, tegislikler hám arzan jer bahaları Gollivudtı kino studiyaların qurıw ushın jaqsı orınǵa aylandırdı. Rejissyor D. U. Griffit Gollivudta birinshi kino túsirgen adam boldı. Onıń 17 minutlıq qısqa metrajlı filmi "Eski Kaliforniyada" (1910) Biograf Kompaniyası ushın túsirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/film/2010/feb/28/philip-french-best-hollywood-films| bet = How 100 years of Hollywood have charted the history of America| avtor = Philip French| sáne = 2010-jıl 28-fevral | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-may }}</ref><ref>{{Cite news|title=L.A. Then and Now: Film Pioneer Griffith Rode History to Fame}}</ref><ref>{{Cite news|title=How the West was won Time lapse}}</ref>. Gollivud sol jılı qosılıwǵa shekem kinoteatrlardı qadaǵan etken bolsa da (ol jerde kinoteatrlar joq edi), Los-Andjeleste bunday sheklew joq edi<ref name="friedrich1986">{{Cite book|title=City of Nets: A Portrait of Hollywood in the 1940s|url=https://books.google.com/books?id=0x8AFchW4JsC&pg=PP1}}</ref>. Gollivudtaǵı birinshi studiya 1913-jıldıń basında Formosa avenyusinde, Xelen Myuirdiń úyiniń tómengi kóshesinde ashıldı<ref name="Passion" />: 447 Onıń ákesi Djon Myuir [[Evropa]] hám [[Shıǵıs Afrika]] sayaxatınan bir neshe ay keyin qaytıp kelip, Yosemiti hám óziniń "Yosemiti" kitabı ústinde jumısın dawam etti.<ref name="Passion">{{Cite book| sáne =2008|publisher=[[Oxford University Press]] (OUP)|pages=[https://archive.org/details/passionfornature00wors_0/page/536 535]|title=A Passion for Nature : The Life of John Muir| year =2008| url =https://archive.org/details/passionfornature00wors_0|isbn=978-0-19-516682-8|oclc=191090285|last=Worster|first=Donald}}</ref>.: Nestor Film Kompaniyası birinshi studiya bolıp, 1911-jıldıń oktyabr ayında Nyu-Djersidegi Centavr Film Kompaniyası tárepinen 6121 Sanset bulvarında (Gouer kóshesiniń múyeshinde) jaylasqan jol boyındaǵı miymanxanada qurıldı. Tórt iri kino kompaniyası — Paramaunt, Uorner Brazers, RKO hám Kolumbiya — Gollivudta studiyalarǵa iye boldı, sonday-aq bir neshe kishi kompaniyalar hám ijara studiyaları da bar edi. 1920-jıllarda Gollivud eldegi besinshi eń iri industriya boldı. 1930-jıllarǵa kelip, Gollivud studiyaları tolıq vertikal integraciyalanǵan boldı, óytkeni óndiris, tarqatıw hám kórsetiw usı kompaniyalar tárepinen baqlandı, bul Gollivudqa jılına 600 film islep shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi. Gollivud kino industriyasınıń jarqıraǵan kórinisi sebepli "Tinseltaun" hám "árman fabrikası" degen at penen ataqlı boldı. === Keyingi rawajlanıw === [[Fayl:Hollywood_boulevard_from_kodak_theatre.jpg|nobaý|2005-jılı Dolbi teatrınan kóringen Gollivud bulvarı]] [[Fayl:Capitol_Records_Building_LA.jpg|nobaý|1991-jılǵı Kapitol Rekords imaratı]] 1923-jılı Gollivud tóbelerinde úlken HOLLYWOODLAND jazıwı ornatıldı, bul Vudraf hám Shoults degen jer-jay rawajlandırıwshılardıń turaq jay qurılısın reklama etiw ushın edi. 1949-jılı Gollivud Sawda palatası [[Los-Andjeles]] qalası menen jazıwdı ońlaw hám qayta qurıw boyınsha kelisim dúzdi. Kelisimge muwapıq, LAND sózi alıp taslanıp, HOLLYWOOD dep jazılıwı kerek edi, endi jazıw turaq jay qurılısına emes, al rayonǵa tiyisli boldı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnzsAgAAQBAJ&pg=PA94|title=The New Historical Dictionary of the American Film Industry|last=Slide|first=Anthony|date=February 25, 2014|publisher=Routledge|isbn=9781135925543|page=94| til =en}}</ref>. 1950-jıllardıń basında Kaliforniya shtatı Gollivudtıń arqa-shıǵıs múyeshinen Gollivud tez júriw jolın qurdı. Vayn kóshesindegi, Gollivud bulvarınıń arqa tárepindegi Kapitol Rekords imaratı 1956-jılı salındı. [[Gollivud Dańq alleyası]] 1958-jılı kórkem óner ǵayratkerlerine hám [[oyın-zawıq]] industriyasına úles qosqan basqa da áhmiyetli adamlarǵa húrmet kórsetiw ushın dúzildi. Rásmiy ashılıwı 1960-jıldıń 8-fevralında boldı<ref name="Martin1">{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-06-la-fi-walk-of-fame6-2010feb06-story.html| bet = Golden milestone for the Hollywood Walk of Fame| avtor = Martin| at = Hugo| sáne = 2010-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-mart }}</ref>. Gollivud bulvarı Kommerciyalıq hám [[Oyın-zawıq]] rayonı 1984-jılı Milliy tariyxıy orınlar dizimine kirgizildi<ref name="nrhp">{{Web deregi | url = https://npgallery.nps.gov/GetAsset/236d3254-47ee-4b31-9045-c2999cc465f2/| bet = National Register of Historic Places Inventory Nomination Form — Hollywood Boulevard Commercial and Entertainment District| sáne = 1985-jıl 4-aprel | til = en-US| baspaxana = United States Department of the Interior — National Park Service}}</ref>. 1999-jıldıń iyun ayında Los-Andjeles [[metro]] poyezdiniń Qızıl liniyasınıń Gollivud baǵıtındaǵı keńeytilgen bólimi ashıldı, ol Los-Andjeles orayınan San-Fernando maydanına shekem sozılıp, Gollivud bulvarı boylap Vestern gúzarı (Gollivud/Vestern metro bándirgisi), Vayn kóshesi (Gollivud/Vayn metro bándirgisi) hám Xaylend gúzarında (Gollivud/Xaylend metro bándirgisi) toqtaw bándirgileri menen jumıs isley basladı. 2001-jılı Gollivud & Xaylend Orayı sawda orayında Kodak teatrı sıpatında ashılǵan Dolbi teatrı hár jılǵı [[Oscar|Oskar]] sıylıqların tapsırıw saltanatınıń ótkeriletuǵın ornı bolıp esaplanadı. Bul sawda orayı burın Gollivud miymanxanası jaylasqan jerde ornalasqan. === Qayta tiklew === 1980-jıllarda aymaq júdá quramalı quldıraw dáwirin basınan keshirdi, jınayatshılıq, narkotikler hám ayırım turǵınlar arasında joqshılıqtıń artıwı sebepli kóplegen belgili orınlar qıyratılıw qáwpi astında qaldı. Sanset bulvarı menen Gauer kóshesiniń arqa-batıs múyeshinde jaylasqan Kolumbiya maydanı Gollivudtıń jańalanıw processiniń bir bólegi boldı. 1938-jılı pitkerilgen Art-Deko stilindegi studiya kompleksi bir waqıtları CBS telekanalınıń Gollivuddaǵı shtab-kvartirası bolǵan edi. 2014-jılı ol $420 million dollarlıq keńse, turaq jay hám usaqlap satıw kompleksiniń bir bólegi sıpatında MTV, Comedy Central, BET hám Spike TV kabel televidenie tarmaqlarınıń birlesken keńseleri jaylasqan jańa áwlad teleradiokompaniyalarınıń úyine aylandı<ref>{{Cite news|title=Viacom signs 12-year lease at Columbia Square in Hollywood|url=https://www.latimes.com/business/realestate/la-fi-columbia-square-viacom-20141120-story.html|last=Vincent|first=Roger| sáne =November 19, 2014|work=[[Los Angeles Times]]}}</ref>. 2000-jıldan baslap Gollivud jeke isbilermenler hám mámleketlik jobalawshılardıń tárepinen ámelge asırılǵan qayta tiklew jumısları nátiyjesinde úziliksiz rawajlanıp atır. 2001-jıldan 2016-jılǵa shekem Gollivud aymaǵında 1200 den aslam miymanxana bólmesi qosıldı. 2019-jılı 4000 jańa kvartira hám otızdan aslam tómen hám orta qabatlı rawajlanıw joybarları maqullandı<ref>{{Web deregi | url = https://la.curbed.com/maps/hollywood-development-hotels-apartments-construction| bet = Mapped: Hollywood's booming development landscape| avtor = Barragan| at = Blanca| sáne = 2019-jıl 17-aprel | jumıs = [[Curbed]] Los Angeles| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust }}</ref>. === Bóliniw háreketi === [[Fayl:Hollywood_Sign_(Zuschnitt).jpg|nobaý|Gollivud tóbelerindegi belgili Gollivud belgisi]] [[Fayl:HollywoodSecesssion-Pro-5277.jpg|nobaý|2002-jıldıń oktyabr ayında Los-Andjelesten Gollivudtıń bóliniwin qollap-quwatlawshı jıljımalı bilbord]] 2002-jılı Gollivudtaǵı ayırım saylawshılar aymaqtıń Los-Andjelesten bólinip, óz aldına municipalitet bolıwı ushın gúres basladı. Sol jıldıń iyun ayında Los-Andjeles okruginiń Qadaǵalawshılar keńesi Gollivud hám San-Fernando maydanınıń ekewi ushın de bóliniw referendumın saylaw byulletenine kirgizdi. Ótiw ushın usınıs etilgen jańa municipalitettegi saylawshılardıń kópshiliginiń, sonday-aq pútkil Los-Andjelestegi saylawshılardıń kópshiliginiń maqullawın talap etti. Noyabr ayındaǵı saylawda eki usınıs ta qala boyınsha dawıs beriwde úlken ayırmashılıq penen qabıl etilmedi<ref name="DailyBruin2002">{{Web deregi | url = http://dailybruin.com/2002/11/05/valley-hollywood-secession-mea/| bet = Valley, Hollywood secession measures fail| avtor = Grand| at = Noah| sáne = 2002-jıl 5-noyabr | jumıs = [[Daily Bruin]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-dekabr }}</ref>. == Geografiyası == Los-Andjeles Tayms gazetasınıń «Mapping L.A.» joybarına muwapıq, Gollivud arqadan Gollivud tóbeleri, shıǵıs-arqadan Los-Feliz, shıǵıstan Shıǵıs Gollivud yamasa Virdjil Village, qubladan Larchmont hám Xenkok-park, qubla-batıstan Ferfaks, batıstan Batıs Gollivud hám arqa-batıstan Batıs Gollivud tóbeleri menen shegaralasqan<ref name="MappingLACentralLA">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/region/central-la/| bet = Central L.A.| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>. Gollivud aymaǵınıń kóshe shegaraları: arqada, La Brea gúzarınan Uottls Garden parkiniń shıǵıs shegarasına shekem Gollivud bulvarı hám Bonita hám Batıs gúzarları arasındaǵı Franklin gúzarı; shıǵısta, Batıs gúzarı; qublada, Melrouz gúzarı, al batısta, La Brea gúzarı yamasa Batıs Gollivud qalasınıń shegarası<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>. 1918-jılı X. Dj. Uitli arxitektor A. S. Barnsqa Gollivud bulvarınıń ústindegi tóbelerde Jer Orta teńizi stilindegi awıl sıpatında Uitli-Xayts joybarın islep shıǵıwdı tapsırdı. Bul birinshi ataqlı adamlar jámiyetine aylandı<ref name="Mr. Whitley's Neighborhood">{{Web deregi | url = http://www.whitleyheights.org/about5.html| bet = About| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130818103325/http://www.whitleyheights.org/about5.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-avgust | baspaxana = Whitley Heights| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref><ref name="HPOZ Whitley Heights">{{Web deregi | url = http://www.preservation.lacity.org/hpoz/la/whitley-heights| bet = Whitley Heights {{pipe}} Office of Historic Resources, City of Los Angeles| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170628012410/http://preservation.lacity.org/hpoz/la/whitley-heights| arxivsáne = 2017-jıl 28-iyun | baspaxana = City of Los Angeles| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref><ref name="Whitley Heights pg. 34">{{Web deregi | url = http://www.whitleyheights.org/about9.html| bet = About| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130818104333/http://www.whitleyheights.org/about9.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-avgust | baspaxana = Whitley Heights| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>. Gollivud ishindegi basqa aymaqlarǵa Franklin Village, Kishi Armeniya, Spolding maydanı, Tay qalası<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>, hám Yukka koridorı kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://ycchollywood.org/ycc-membership| bet = YCC Membership| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151222220055/http://ycchollywood.org/ycc-membership/| arxivsáne = 2015-jıl 22-dekabr | jumıs = ycchollywood.org| qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-dekabr }}</ref>. == Sátsiz sawda belgisin alıw háreketi == 1994-jılı Alabama shtatındaǵı Gollivud hám Gollivud dep atalatuǵın basqa on qala Gollivud Sawda palatasınıń atın sawda belgisi sıpatında dizimnen ótkeriw hám usınday atamadaǵı jámiyetlerdi ózine royalti tólewge májbúrlew háreketine qarsı tabıslı gúres alıp bardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.al.com/living/index.ssf/2012/11/more_than_2_decades_ago_the_re.html| bet = More than 2 decades ago, the real Hollywood stood up and fought Tinseltown (Odd Travels)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211105101303/https://www.al.com/living/2012/11/more_than_2_decades_ago_the_re.html| arxivsáne = 2021-jıl 5-noyabr | avtor = Kazek| at = Kelly| sáne = 2019-jıl 14-yanvar | jumıs = al.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust }}</ref>. == Klimatı == [[Los-Andjeles]]tiń qalǵan bólimi sıyaqlı, Gollivudta da ıssı jazlı Jer Orta teńizi klimatı (Kyoppen boyınsha: Csa) yamasa qurǵaq jazlı subtropik klimat bar. Qıslar ádette jumsaq hám jeńil jawın-shashınlı boladı, biraq qısta da jıllı, quyashlı kúnler kóp boladı. Jazlar ıssı, quyashlı hám qurǵaq, áprelden oktyabrge shekem derlik jawın-shashın bolmaydı; jaz kúnleri ıssı bolıwı múmkin, biraq olar San-Fernando maydanına qaraǵanda ádewir salqın. Báhár hám gúz ádette jıllı, quyashlı hám jaǵımlı<ref>{{Web deregi | url = https://traveltips.usatoday.com/hollywood-climate-weather-14028.html| bet = Hollywood Climate & Weather| avtor = Walsh, Kathryn| sáne = 2009-jıl 13-mart | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-mart }}</ref>. Santa-Ana samalları ádette gúz hám qıs aylarında boladı, biraq olar hár qanday ayda bolıwı múmkin; Santa-Ana samalları kúshli samallardı, joqarı temperaturanı hám hawanıń tómen ılǵallılıǵın alıp keledi, bul óz gezeginde, ásirese qurǵaq jıllarda, toǵay órtleri qáwpin arttıradı. Jaz aylarında geyde tútin payda bolıwı múmkin. May hám iyun ayları Gollivudta dumanlı hám bulıtlı bolıwı múmkin, bul qubılıs Qubla Kaliforniya turǵınlarına "May kúlreńi" yamasa "Iyun qarańǵılıǵı" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ocregister.com/2016/04/26/weather-no-room-for-june-gloom-in-southern-california/| bet = WEATHER: No room for June gloom in Southern California?| sáne = 2016-jıl 16-aprel | qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel }}</ref>. Gollivudtaǵı eń joqarı temperatura rekordı 1990-jılı 26-iyunda 112&nbsp;°F (44&nbsp;°C) bolǵan, al eń tómen temperatura rekordı 1978-jılı 8-dekabrde hám 1990-jılı 23-dekabrde 24&nbsp;°F (−4&nbsp;°C) bolǵan. == Demografiya == [[Fayl:Gateway_to_Hollywood_2018.jpg|nobaý|2018-jılı Gollivud bulvarındaǵı «Gollivudtıń tórt xanımı» esteligi]] 2000-jılǵı AQSH xalıq sanaǵı 3.51 kvadrat mil (9.1&nbsp;km²) Gollivud aymaǵında 77,818 xalıq bar ekenin anıqladı — bul hár kvadrat milge 22,193 adam (8,569 adam/km²), Los-Andjeles okruginiń [[Xalıq tıǵızlıǵı|eń tıǵız]] jaylasqan jetinshi aymaǵı. 2008-jılı qala xalıq sanınıń 85,489-ǵa óskenin boljadı. Turǵınlardıń ortasha jası 31 bolıp, qalanıń ortasha kórsetkishine jaqın<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. Gollivud pútkil qala menen salıstırǵanda «júdá kóp milletli» dep esaplanǵan. 2000-jılǵı etnikalıq bóliniw 42.2% latino yamasa ispan tilli, 41% ispan emes aq násilli, 7.1% aziyalı, 5.2% qara násilli hám 4.5% basqalar bolǵan<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. Turǵınlardıń 53.8% shet elde tuwılǵan, bul kórsetkish pútkil qala boyınsha joqarı dep esaplanǵan. Olardıń eń kóp bólegi Meksika (21.3%) hám Gvatemaladan (13%) kelgen.<ref name="MappingLAHollywood" /> 2008-jılı ortasha úy xojalıǵınıń tabısı $33,694 bolǵan, bul Los-Andjeles ushın tómen kórsetkish. Ortasha úy xojalıǵınıń kólemi 2.1 adam bolıp, qala normasınan tómen. Turaq jaylardıń 92.4% in ijarashılar, qalǵanın úy yaki kvartira iyeleri iyelegen<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. Ulıwma úylenbegen erkekler (55.1%), hesh turmısqa shıqpaǵan hayallar (39.8%) hám jesirler (9.6%) procenti okrug boyınsha eń joqarı kórsetkishler arasında boldı. Jalǵız ata-analar basqaratuǵın 2,640 shańaraq bar edi, bul Los-Andjeles ushın ortasha kórsetkish<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. 2000-jılı 2,828 áskeriy veteran bar bolǵan, yaǵnıy 4.5%, bul pútkil qala boyınsha tómen kórsetkish<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. 2000-jılǵı sanaq maǵlıwmatlarına muwapıq, Los-Andjeles okrugindegi hár kvadrat milge xalıq sanınıń tıǵızlıǵı boyınsha eń joqarı on aymaq yamasa qala tómendegishe: 1. Koreytawn, Los-Andjeles, 42,611 2. Uestleyk, Los-Andjeles, 38,214 3. Shıǵıs Gollivud, Los-Andjeles, 31,095 4. Piko-Yunion, Los-Andjeles, 25,352 5. Meyvud, Kaliforniya, 23,638 6. Garvard Xayts, Los-Andjeles, 23,473 7. Gollivud, Los-Andjeles, 22,193 8. Uolnat-Park, Kaliforniya, 22,028 9. Palms, Los-Andjeles, 21,870 10. Adams-Normandi, Los-Andjeles, 21,848 === Úysizlik === 2022-jılı Gollivudta 1,374 úysiz adam bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.lahsa.org/data?id=54-homeless-count-by-city-community| bet = Homeless Count by City/Community| baspaxana = [[Los Angeles Homeless Services Authority]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-aprel }}</ref>. == Radio hám televidenie == KNX 2005-jılı CBS Columbia Square-den Miracle Mile-degi studiyaǵa kóshpesten aldın Gollivudtan xabar tarqatqan sońǵı radiostanciya boldı. 1947-jıldıń 22-yanvarında [[Missisipi dáryası]]nıń batısındaǵı birinshi kommerciyalıq televidenie stanciyası KTLA Gollivudta jumıs basladı. Sol jıldıń dekabr ayında «The Public Prosecutor» Gollivudta túsirilgen birinshi tarmaq televizion serialı boldı. Sunset Boulevard-taǵı KTLA hám KCET televidenie stanciyaları Gollivud mánziline iye bolǵan sońǵı xabar tarqatıwshılar (televidenie yamasa radio) bolıp esaplanadı, biraq KCET óziniń Sunset-tegi studiyaların Saentologiya shirkewine sattı hám basqa jerge kóshiwdi jobalastırmaqta. KNBC 1962-jılı Sunset Boulevard hám Vine Street-tiń arqa-shıǵıs múyeshindegi burınǵı NBC Radio City Studios-tan Burbank-taǵı NBC Studios-qa kóshti. KTTV 1996-jılı Sunset Boulevard-taǵı burınǵı Metromedia Square-den Batıs Los-Andjeleske kóshti, al KCOP La Brea Avenue-degi úyinen shıǵıp, házirgi Fox Television Center-de KTTV menen birlesti. KCBS-TV hám KCAL-TV Sunset Boulevard-taǵı CBS Columbia Square-degi uzaq jıllıq úyinen Studio City-degi CBS Studio Center-degi jańa imaratqa kóshti. == Húkimet == [[Fayl:Hollywood,_California,_post_office_building,_with_palm_trees,_2015.jpg|nobaý|2015-jıldaǵı Gollivud pochta bólimi]] [[Fayl:LAFD_Station_-_27.JPG|nobaý|2010-jıldaǵı Gollivud órt óshiriw stanciyası 27]] [[Fayl:HollywoodHighSchool.jpg|oñğa|nobaý|2008-jıldaǵı Gollivud joqarı mektebi]] Gollivud [[Los-Andjeles]] qalasınıń shegaralarında jaylasqan rayon bolǵanlıqtan, óziniń municipallıq basqarıwına iye emes. Gollivud Sawda palatası tárepinen saltanatlı maqsetlerde xızmet etiw ushın húrmetli «Gollivud meri» lawazımına adam tayınlanǵan. Djonni Grant bul lawazımdı 1980-jıldan 2008-jıldıń 9-yanvarında qaytıs bolǵanǵa shekem iyelegen<ref name="CNNobit">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/TV/01/10/grant.obit|title=Johnny Grant, honorary Hollywood mayor, dies|publisher=[[CNN]]|access-date=January 12, 2008| sáne =January 10, 2008}}</ref>. === Ayrıqsha jaǵdaylar xızmeti === Los-Andjeles policiya departamenti policiya xızmetlerine juwapker. Gollivud policiya bólimi 1358 N. Wilcox Avenue mákan jayında jaylasqan. Los-Andjeles órt óshiriw departamenti aymaqta tórt órt sóndiriw stanciyasın (27, 41, 52 hám 82) basqaradı. Los-Andjeles okruginiń Densawlıqtı saqlaw departamenti Gollivudta Gollivud-Uilshir densawlıq orayın basqaradı. === Pochta xızmeti === AQSH Pochta xızmeti Gollivud pochta bólimin, Gollivud pavilonı pochta bólimin, hám Sanset pochta bólimin basqaradı. === Rayon keńesleri === Gollivud Birlesken Gollivud rayonlıq keńesi (HUNC),[59] Batıs Gollivud tóbeleri rayonlıq keńesi<ref>{{Web deregi | url = http://www.hollywoodunitednc.org/| bet = Hollywood United Neighborhood Council| baspaxana = Hollywoodunitednc.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>, hám Gollivud studiya rayonı rayonlıq keńesi<ref>{{Web deregi | url = http://www.hhwnc.org| bet = WELCOME {{pipe}} Hollywood Hills West| sáne = 2013-jıl 10-dekabr | baspaxana = Hhwnc.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.hhwnc.org/bylaws#article3| bet = Hollywood Hills West Neighborhood Council Bylaws — Area Boundaries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140121073645/http://www.hhwnc.org/bylaws#article3| arxivsáne = 2014-jıl 21-yanvar | sáne = 2012-jıl 15-fevral | baspaxana = Hhwnc.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref> quramına kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.hsdnc.org/| bet = Hollywood Studio District Neighborhood Council| avtor = Hollywood Studio District Neighborhood Council| sáne = 2014-jıl 1-yanvar | baspaxana = Hsdnc.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://done.lacity.org/ncdatabase/nc_database_public/NCDetail.aspx?ncid=33| bet = Los Angeles Department of Neighborhood Enpowerment| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131114154651/http://done.lacity.org/ncdatabase/nc_database_public/NCDetail.aspx?ncid=33| arxivsáne = 2013-jıl 14-noyabr | sáne = 2012-jıl 20-yanvar | baspaxana = Done.lacity.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}</ref>. Rayonlıq keńesleri aymaqlastırıw, jobalastırıw hám basqa da jámiyetlik máseleler boyınsha másláhát beriwshi dawıs beredi. Keńes aǵzaları mápli tárepler tárepinen saylanadı, olar ulıwma túrde keńes shegarasında jasaytuǵın, isleytuǵın, múlk iyeleri yamasa shólkemge tiyisli bolǵan adamlar retinde anıqlanadı<ref>{{Web deregi | url = http://hsdnc.org/modules/smartfaq/| bet = HSDNC.org: FAQs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081208001742/http://hsdnc.org/modules/smartfaq/| arxivsáne = 2008-jıl 8-dekabr }}</ref>. == Bilimlendiriw == [[Fayl:Blessed_Sacrament_School,_Hollywood.JPG|nobaý|Qutlı Dástúrxan katolik mektebi]] 2000-jılı Gollivudta jasaytuǵın 25 hám onnan joqarı jastaǵı tórt jıllıq bilimge iye turǵınlar xalıqtıń 28% quradı, bul kórsetkish pútkil okrugtaǵı kórsetkish penen shamalas<ref name="MappingLAHollywood">{{Web deregi | url = http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood| bet = Hollywood| jumıs = Mapping L.A.| baspaxana = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood "Hollywood"]. </cite></ref>. === Jámiyetlik kitapxanalar === Los-Andjeles jámiyetlik kitapxanasınıń Uill hám Ariel Dyurant filialı, Djon S. Frimont filialı hám Frensis Govard Goldvin — Gollivud aymaqlıq filialı Gollivudta jaylasqan. === Mektepler === Mámleketlik mektepler Los-Andjeles birlesken mektep okrugi (LAUSD) tárepinen basqarıladı. [[Fayl:Vine_Street_Elementary_School,_955_Vine_St,_Los_Angeles,_CA_90038_-_2024_October.jpg|nobaý|Vayn kóshesi baslawısh mektebi]] Gollivudtaǵı mektepler: * Gollivud Xram Izrail kúndizgi mektebi, jeke, 7300 Gollivud bulvarı * Gardner kóshesi baslawısh mektebi, LAUSD, 7450 Xotorn gúzarı * Selma gúzarı baslawısh mektebi, LAUSD, 6611 Selma gúzarı * Grant baslawısh mektebi, 1530 Arqa Uilton ornı * Jas Gollivud, jeke baslawısh mektep, 1547 Arqa Makkadden ornı * Gollivud joqarı mektebi, LAUSD, 1521 Arqa Xaylend gúzarı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodhighschool.net/| bet = Hollywood High School| jumıs = www.hollywoodhighschool.net| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref> * Gollivud jámiyetlik eresekler mektebi, LAUSD, 1521 Arqa Xaylend gúzarı * Qutlı Dástúrxan mektebi, jeke baslawısh mektep, 6641 Sanset bulvarı * Xelen Bernshteyn joqarı mektebi, LAUSD, 1309 Arqa Uilton ornı * Richard A. Alonzo jámiyetlik kúndizgi mektebi, LAUSD, 5755 Fontan gúzarı * Beverli Xillz RC mektebi, jeke baslawısh mektep, 6550 Fontan gúzarı * Gollivud mektep úyi, jeke baslawısh mektep, 1233 Arqa Makkadden ornı * Djozef Lekonte orta mektebi, LAUSD, 1316 Arqa Bronson gúzarı * Gollivud baslawısh orayı, LAUSD baslawısh mektebi, 1115 Tamarind gúzarı * Santa-Monika bulvarı jámiyetlik charter mektebi, 1022 Arqa Van Ness gúzarı * Vayn kóshesi baslawısh mektebi, LAUSD, 955 Arqa Vayn kóshesi * Xyubert Xou Bankroft orta mektebi, LAUSD, 929 Arqa Las Palmas gúzarı * Larchmont charter mektebi, baslawısh mektep, 815 Arqa El Centro gúzarı * Cheder Menaxem, jeke baslawısh mektep, 1606 Qubla La-Senega bulvarı === Kolledjler === * AFI Konservatoriyası, 2021 Arqa Batıs gúzarı * Emerson kolledji ELA-Gollivud orayı, 5960 Sanset bulvarı * Los-Andjeles qalalıq kolledji, 855 Arqa Vermont gúzarı * Los-Andjeles film mektebi, 6363 Sanset bulvarı * Los-Andjeles jazıw mektebi, 6690 Sanset bulvarı == Kórnekli orınlar == [[Fayl:Victor_Rossetti_House,_Paul_R._Williams,_Architect_1928_(2).jpg|nobaý|Viktor Rossetti úyi, 1928-jılı arxitektor Pol R. Uilyams tárepinen salınǵan ispan qayta tiklew stilindegi múlk]] CBS Kolumbiya maydanı Charli Chaplin studiyaları Sinerama gúmbezi Dúnya jolları kesilispesi Dolbi teatrı Erl Kerroll teatrı (házirgi waqıtta Nikelodeon on Sanset) El Kapitan teatrı Frederiks of Gollivud Gouer Gulch Grauman Qıtay teatrı Grauman Mısır teatrı Gollivud & Batıs imaratı Oveyshn Gollivud Gollivud hám Vayn Gollivud Máńgi qábirstanı Gollivud biyikligi, Los-Andjeles Gollivud miyras muzeyi Gollivud Palladium Gollivud Masonic Temple Gollivud muzeyi Gollivud Dańq alleyası Gollivud Wax muzeyi Nikerboker miymanxanası Madam Tyusso Gollivud Musso & Frank Grill Pantaj teatrı Ruzvelt miymanxanası Sanset Gouer studiyaları == Jıllıq waqıyalar == Ótken jıldaǵı filmlerdi xoshametleytuǵın [[Oskar sıylıǵı|Oskar]] sıylıqları 2004-jıldan baslap hár jılı fevral ayınıń aqırı/mart ayınıń basında ótkerilip kelmekte; 2004-jılǵa shekem olar mart ayınıń aqırı/aprel ayınıń basında ótkerilgen. 2002-jıldan baslap Oskar sıylıqları Gollivud bulvarı hám Xaylend gúzarında jaylasqan Dolbi teatrında (burınǵı Kodak teatrı) ótkerilip kelgen, tek 2020-jılı [[COVID-19 pandemiyası]] sebepli Los-Andjeles Yunion vokzalında ótkerilgen. Hár jılǵı Gollivud Rojdestvo paradı Gollivud bulvarı boylap ótedi hám Los-Andjeles aymaǵında KTLA telekanalında, al AQSH boyınsha Tribune kompaniyasına tiyisli stanciyalarda hám WGN superstanciyasında translyaciya etiledi. Paradtıń 75-basılımı 2006-jılı ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = http://hollywoodchamber.net/icons/parade.asp| bet = 75th Diamond Hollywood Christmas Parade| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090707022548/http://hollywoodchamber.net/icons/parade.asp| arxivsáne = 2009-jıl 7-iyul | baspaxana = [[Hollywood Chamber of Commerce]]}}</ref>. Gollivud Yarım marafonı 2012-jılı baslanǵan hám hár jılı aprel ayında ótkeriledi. Bul is ilaj Gollivud bulvarı boylap ótetuǵın Yarım marafon, 10K, 5K hám Balalar kewilli juwırıwın óz ishine aladı hám jergilikli jaslarǵa arnalǵan úysiz adamlar baspanaları ushın qarjı hám xabardarlıqtı arttırıw maqsetinde qollanıladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kino álemi]] [[Kategoriya:Qalalar hám elatlar]] he303dff5p9mk918nbwmhcrmn1nof2n 0 21367 266293 213296 2026-08-18T01:08:38Z InternetArchiveBot 9299 Add 9 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266293 wikitext text/x-wiki '''Oyın-zawıq''' yamasa '''Kewil kóteriw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Entertainment'') ‒ bul auditoriyanıń dıqqatın hám qızıǵıwshılıǵın uslap turatuǵın yamasa ráhát hám lázzet beretuǵın iskerlik túri. Bul ideya yamasa wazıypa bolıwı múmkin, biraq kóbinese auditoriyanıń dıqqatın uslap turıw maqsetinde mıńlaǵan jıllar dawamında rawajlanǵan iskerliklerdiń yamasa waqıyalardıń biri bolıwı itimal. Adamlardıń dıqqatı hár qıylı nárseler menen tartılsa da, sebebi adamlardıń qálewleri hár qıylı, kewil kóteriwdiń kópshilik túrleri belgili hám tanıs. Gúrriń aytıw, [[muzıka]], [[drama]], ayaq oyın hám hár qıylı óner túrleri barlıq [[Mádeniyat|mádeniyatlarda]] bar, patsha saraylarında qollap-quwatlanǵan hám waqıt ótiwi menen jetilisken formalarǵa aylanıp, barlıq puqaralarǵa qoljetimli bolǵan. Bul process házirgi zamanda kewil kóteriw ónimlerin jazıp alatuǵın hám satatuǵın oyın-zawıq industriyası tárepinen tezlestirilgen. Kewil kóteriw rawajlanadı hám hár qanday kólemge beyimlestiriliwi múmkin, házirgi waqıtta júdá úlken aldın ala jazılǵan ónimler toplamınan jeke kewil kóteriwdi tańlaytuǵın adamnan baslap, eki adamǵa arnalǵan [[Geshtek|zıyapatqa]] (geshtekke), sáykes muzıka hám ayaq oyın menen hár qanday kólemdegi yamasa túrdegi keshege, mıńlaǵan adamlarǵa arnalǵan kórsetiwlerge, hátte global auditoriya ushın arnalǵan kórsetiwlerge shekem. Oyın-zawıq tájiriybesi kóbinese kewil kóteriw menen baylanıslı bolıp qalǵan, sonlıqtan bul ideyanıń bir ulıwma túsinigi - qızıq hám kúlki, degen menen kóp kewil kóteriwlerdiń júdá áhmiyetli maqseti bar. Bul hár qıylı jıyınlar, bayramlar, diniy festivallar yamasa satira túrlerinde bolıwı múmkin. Solay etip, kewil kóteriw bolıp kóringen nárse, túsinik alıwdıń yamasa intellektual ósiwdiń quralı bolıwı múmkin. Oyın-zawıqtıń áhmiyetli tárepi - bul auditoriya, ol jeke dem alıw yamasa bos waqıt ótkeriw iskerligin kewil kóteriwge aylandıradı. Auditoriya passiv rol atqarıwı múmkin, mısalı, spektakl, opera, telebaǵdarlama yamasa [[film]] kórip otırǵan adamlar jaǵdayında; yamasa auditoriya roli aktiv bolıwı múmkin, mısalı, [[Oyın|oyınlarda]], onda qatnasıwshı hám auditoriya rolleri úziliksiz almasıp turıwı múmkin. Kewil kóteriw jámiyetlik yamasa jeke bolıwı múmkin, teatr yamasa koncertler jaǵdayındaǵı sıyaqlı formal, scenariyli kórsetiwlerdi, yamasa balalar oyınları jaǵdayındaǵı sıyaqlı scenariysiz hám tosattan bolıwı múmkin. Oyın-zawıqtıń kópshilik túrleri kóp ásirler dawamında saqlanıp qalǵan, saxna sıyqırı sıyaqlı mádeniyat, texnologiya hám moda ózgerislerine baylanıslı rawajlanǵan. Filmler hám video oyınlar, jańa media quralların paydalansa da, dástan gúrrińlerdi aytıwdı, dramanı kórsetiwdi hám muzıkanı oynawdı dawam etpekte. [[Muzıka]], kino yamasa biyge arnalǵan festivallar auditoriyaǵa bir neshe kún dawamında kewil kóteriwge múmkinshilik beredi. Ayırım oyın-zawıq túrleri, mısalı qılıshlasıw yamasa oq atıw sıyaqlı, bir waqıtları ańshılıqta yamasa urısta qollanılǵan iskerlikler, házir tamashagóyler sportına aylanǵan. Sol sıyaqlı, aspazlıq sıyaqlı basqa iskerlikler professionallar arasında ónerge aylanıp, global jarıslar túrinde shólkemlestirilip, sońınan kewil kóteriw ushın translyaciya etiledi. Bir topar yamasa jeke adam ushın kewil kóteriw bolıp esaplanǵan nárse, basqalar ushın jumıs yamasa jawızlıq háreketi bolıp qabıl etiliwi múmkin. Oyın-zawıqtıń tanıs formaları hár qıylı media túrlerine ótiw qábiletine iye hám dóretiwshilik qayta islew ushın sheksiz potencialǵa iye ekenligin kórsetken. Bul kóp temalardıń, súwretlerdiń hám strukturalardıń úziliksizligin hám uzaq ómir súriwin támiyinlegen. == Etimologiya == Oksford inglis tili sózliginde "entertain" (kewil kóteriw) sóziniń latın hám francuz tilinen kelip shıqqanın kórsetedi, sonıń ishinde inter (arasında) + tenir (uslap turıw) sózlerinen kelip shıqqan, "óz-ara uslap turıw" yamasa "bir-birine baylanıstırıp uslap turıw" hám "bir adamnıń [[Dıqqat|dıqqatın]], oyların yamasa waqtın tartıp turıw, bánt etiw" degen mánilerdi beredi. Ol jáne de "quwanısh", "ráhát" hám "lázzet" sıyaqlı sózlerdi, sonday-aq "qonaq sıpatında qabıl etiw hám miyman kútiw" mánilerin de beredi. Ol 1490-jılı Uilyam Kekston tárepinen qollanılǵanın mısal etip keltiredi. == Psixologiya hám filosofiya == Oyın-zawıqtı bilim beriw hám marketing sıyaqlı basqa iskerliklerden ayırıp qarawǵa boladı, geypara jaǵdaylarda olar óz maqsetlerine jetiw ushın oyın-zawıqtıń tartımlılıǵın qollanıwdı úyrengen bolsa da. Geyde oyın-zawıq ekewiniń aralaspası bolıwı múmkin. Oyın-zawıqtıń áhmiyeti hám tásiri ilimpazlar tárepinen moyınlanǵan<ref>For example, the application of psychological models and theories to entertainment is discussed in Part III of {{Cite book|last=Bryant|first=Jennings|title=Psychology of Entertainment|year=2006|publisher=Lawrence Erlbaum Associates, Inc|location=Mahwah, NJ|isbn=978-0-8058-5238-7|pages=367–434|author2=Vorderer, Peter}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sayre|first=Shay|title=Entertainment and Society: Influences, Impacts, and Innovations (Google eBook)|url=https://archive.org/details/entertainmentsoc0000sayr|year=2010|publisher=Routledge|location=Oxon; New York|isbn=978-0-415-99806-2|author2=King, Cynthia}} p. 22.</ref> hám onıń tez pát penen quramalasıwı muzey isindey basqa tarawlardaǵı ámeliyatlarǵa tásir etken<ref>{{Cite book|title=Conservation, Education, Entertainment?|year=2011|publisher=Channel View Publication|isbn=978-1-84541-164-0}}</ref><ref>{{Cite book|title=Museum Revolutions|url=https://archive.org/details/museumrevolution0000unse|year=2007|publisher=Routledge|location=Oxon; New York|isbn=978-0-203-93264-3|last=Macleod, Suzanne|author2=Watson, Sheila}}</ref>. [[Psixolog|Psixologlar]] media oyın-zawıqtıń funkciyası "qanaatlanıwǵa erisiw" ekenin aytadı. Ádette onnan basqa nátiyjeler yamasa ólshenetuǵın paydalar kútilmeydi (múmkin sport oyın-zawıqta aqırǵı esaptan basqa). Bul tálim (túsiniwdi rawajlandırıw yamasa adamlarǵa úyreniwge járdem beriw maqsetinde islengen) hám marketing (adamlardı kommerciyalıq ónimlerdi satıp alıwǵa qızıqtırıwǵa baǵdarlanǵan) penen salıstırǵanda ózgeshe. Biraq, tálim "kóbirek kewil kóteriwshi" bolıwǵa umtılǵanda hám oyın-zawıq yamasa marketing "kóbirek bilimlendiriwshi" bolıwǵa umtılǵanda bul ayırmashılıqlar biyiklenedi. Bunday aralaspalar kóbinese "edutainment" yamasa "infotainment" degen jańa sózler menen belgili. Oyın-zawıq psixologiyası, sonday-aq úyreniw psixologiyası usı tarawlardıń hámmesine qollanılǵan. Ayırım tálimlik oyın-zawıqlar ekewiniń de eń jaqsı ózgesheliklerin biriktiriwge urınǵan úlken háreket. Ayırım adamlar basqalardıń azabınan yamasa olardıń baxıtsızlıǵı ideyasınan zawıqlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.scienceabc.com/social-science/why-do-we-like-to-see-others-suffer-schadenfreude.html| bet = Schadenfreude: Why Do We Like To See Others Suffer?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211020162049/https://www.scienceabc.com/social-science/why-do-we-like-to-see-others-suffer-schadenfreude.html| arxivsáne = 2021-jıl 20-oktyabr | sáne = 2020-jıl 18-fevral | til = en-US| jumıs = Science ABC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-may }}</ref>. Oyın-zawıq qanaatlanıwdan asıp, tamashagóy-tıńlawshılarǵa ayırım túsinik beriwi múmkin. Oyın-zawıq "Adam bolıw degen ne?", "Ne islegen durıs?", yamasa "Men bilgenimdi qalay bilemen?" sıyaqlı ulıwma filosofiyalıq máselelerdi sheberlik penen qarap shıǵıwı múmkin. Mısalı, "Ómirdiń mánisi" keń kólemdegi oyın-zawıq túrlerinde, sonıń ishinde film, muzıka hám ádebiyatta tema bolıp tabıladı. Usınday sorawlar kóplegen gúrrińler hám dramalarǵa túrtki boladı, olar gúrriń, film, pesa, qosıq, kitap, oyın, komiks yamasa oyın túrinde usınılsın. Dramalıq mısallar qatarına [[William Shakespeare|Shekspirdiń]] tásirli "Gamlet" pesası kiredi, onıń qaharmanı bul táshwishlerdi poeziya arqalı bayan etedi; sonday-aq, bilimniń tábiyatın izertleytuǵın hám dúnya júzi boyınsha kórsetilgen "Matrica" sıyaqlı filmler de bar<ref>{{Cite book|editor-last=Irwin|title=The Matrix and Philosophy|year=2002|publisher=Carus Publishing Company|location=Peru, IL|page=[https://archive.org/details/matrixphilosophy00irwi/page/196 196]|isbn=978-0-8126-9502-1|url=https://archive.org/details/matrixphilosophy00irwi/page/196}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/title/tt0133093/releaseinfo?ref_=tt_ql_9| bet = IMDb ''The Matrix'' worldwide release dates| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190509185717/https://www.imdb.com/title/tt0133093/releaseinfo?ref_=tt_ql_9| arxivsáne = 2019-jıl 9-may | jumıs = [[IMDb]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-iyun }}</ref>. Romanlar oqıwshıların kewil kóterip, bul temalardı izertlew ushın úlken múmkinshilik beredi<ref>{{Cite book|title=Philosophy and the Novel|year=1975|location=Oxford, Clarendon}}</ref>. Filosofiyalıq máselelerdi sonshelli qızıqlı qarap shıǵatuǵın dóretiwshilik jumısınıń mısalı - "Galaktika boylap avtostopshik ushın qollanba". Dáslep radio komediyası bolǵan bul gúrriń sonshelli keń tarqaldı, ol roman, film, teleserial, saxnalıq kórinis, komiks, audiokitap, LP plastinka, basınan ótken oyın hám onlayn oyın túrinde de payda boldı, onıń ideyaları keń belgili siltemelerge aylandı hám kóp tillerge awdarıldı<ref>{{Cite book|title=The Pocket Essential Hitchhiker's Guide|url=https://archive.org/details/pocketessentialh0000simp|publisher=Pocket Essentials|year=2005|isbn=978-1-904048-46-6|page=[https://archive.org/details/pocketessentialh0000simp/page/120 120]}}</ref>. Onıń temaları ómirdiń mánisin, sonday-aq "oyın-zawıqtıń etikası, [[jasalma intellekt]], kóp dúnyalar, Quday hám filosofiyalıq usıl"dı qamtıydı<ref>{{Cite book|editor-last=Joll|title=Philosophy and The Hitchhiker's Guide to the Galaxy|url=https://archive.org/details/philosophyhitchh0000unse|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York|isbn=978-0-230-29112-6}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Bierstadt_Albert_The_Campfire.jpg|nobaý|Albert Birshtadttıń "Lager otı" súwreti gúrriń aytıwdı, oyın-zawıqtıń ulıwma forması retinde sáwlelendiredi]] [[Fayl:Bestiarii.jpg|nobaý|I ásirge tiyisli [[mozaika]] gladiatorlıq oyınlarda usınılǵan rim oyın-zawıqların kórsetedi]] "Sózler, súwretler, sesler hám ımlawlardı paydalanıp waqıyalardı hám tájiriybelerdi jetkiziwdiń áyyemgi óneri" bolǵan gúrriń aytıw tek adamlardıń óz mádeniy qádiriyatların, dástúrlerin hám tariyxın bir áwladtan ekinshi áwladqa jetkiziw usılı ǵana emes, ol eń erte dáwirlerden baslap oyın-zawıqtıń kópshilik túrleriniń áhmiyetli bólegi bolıp kelgen. Gúrrińler ele de erte formalarda aytıladı, mısalı, kempingte ot dógereginde otırǵanda yamasa turist sıpatında basqa mádeniyatlardıń gúrrińlerin tıńlaǵanda. "Bizde bar eń áyyemgi gúrriń aytıw izbe-izligi, álbette, házir jazbaǵa túsirilgen, sózsiz dáslep awızdan qulaqqa aytılǵan hám olardıń oyın-zawıq sıpatındaǵı kúshi búgingi kúnde filmler hám romanlarda ráhátlenetuǵın dál sol elementlerden kelip shıqqan." Gúrriń aytıw - bul "kóp túrlilikke qaray" rawajlanǵan hám ósip barǵan iskerlik<ref name="Kuhns" /> Gúrriń aytıwdı qosqanda kóp oyın-zawıqlar, ásirese muzıka hám drama, tanıs bolıp qalmaqta, biraq jeke qálewlerdiń hám mádeniy kórinistiń keń awqamına sáykes keletuǵın kóp túrli formalarǵa rawajlanǵan. Kóp túrleri basqa formalar menen biriktirilgen yamasa qollap-quwatlanǵan. Mısalı, drama, gúrrińler hám geshtekler (yamasa awqatlanıw) kóbinese muzıka menen jaqsılanadı; sport hám oyınlar tartımlılıqtı arttırıw ushın basqa iskerliklerge qosıladı. Geybirewleri áhmiyetli yamasa zárúr iskerliklerden (mısalı, juwırıw hám sekiriw) jarısqa aylanıp, sońınan oyın-zawıqqa aylanǵan bolıwı múmkin. Mısalı, sırıq penen sekiriw "Niderlandiyada payda bolǵan bolıwı múmkin, onda adamlar jaqın kópirge shekem millerdi júrip ótiwden góre, uzın sırıqlardı paydalanıp keń kanallardan sekirip ótken. Basqalar sırıq penen sekiriw urıs waqtında qorǵan diywallarınan sekirip ótiw ushın qollanılǵan dep pikir bildiredi." Bunday sport túrleri ushın ásbap-úskeneler tez pát penen jetilisip barmaqta. Mısalı, sekiriw sırıqları dáslep yasen, gikori yamasa orman jańǵaǵı sıyaqlı aǵashlardan islengen; XIX ásirde bambuk qollanılǵan, al XXI ásirde sırıqlar kómir talshıqlarınan islengen bolıwı múmkin.<ref name="Carlsen" /> Aǵash ayaqlarda júriw sıyaqlı basqa iskerlikler XXI ásirde ele de cirk kórsetiwlerinde kórinedi. Rim dáwirinde keń tarqalǵan "gladiatorlıq oyınlar" dep te atalatuǵın gladiatorlıq sawashlar sport, jaza hám oyın-zawıqtıń birikpesi bolǵan iskerliktiń jaqsı mısalı bolıp tabıladı.<ref>{{Citation |last=Dunkle, Roger |title=Gladiators: violence and spectacle in ancient Rome |year=2008 |place=Harlow, England; New York |publisher=Pearson/Longman |isbn=978-1-4058-0739-5}}</ref><ref>{{Citation |last=Wiseman, Douglas C. |title=Medieval Sport: Quest for Survival |year=1977 |publisher=Distributed by ERIC Clearinghouse Microfiche}}</ref>. Oyın-zawıq dep esaplanatuǵın nárselerdegi ózgerisler mádeniy yamasa tariyxıy ózgerislerge juwap retinde júz beriwi múmkin. Mısalı, jabayı haywanlardı ańlaw [[Karfagen|Karfagennen]] [[Rim imperiyası|Rim imperiyasına]] engizilip, keń tarqalǵan jámiyetlik oyın-zawıq hám tamashaǵa aylandı, jabayı haywanlar menen xalıqaralıq sawdanı qollap-quwatladı<ref>{{Cite book|last=Potter|first=David Stone|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|year=1999|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-10924-1|page=[https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse/page/308 308]|author2=Mattingly, David J.}}</ref>. Oyın-zawıq ta urıslar hám revolyuciyalar sıyaqlı jámiyetlik tóńkerisler nátiyjesinde hár qıylı formalar hám kórinislerge ózgerdi. Mısalı, Qıtay mádeniy revolyuciyası dáwirinde revolyuciyalıq opera Kommunistlik partiya tárepinen maqullandı, al [[Birinshi jáhán urısı]], Ullı depressiya hám Rossiya revolyuciyası oyın-zawıqqa tásir etti<ref>{{Cite book|last=Roshwald|first=Aviel|title=European Culture in the Great War: The Arts, Entertainment and Propaganda, 1914–1918|url=https://archive.org/details/europeanculturei0000unse|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57015-2|author2=Stites, Richard}}</ref><ref>{{Cite book|last=Heinrich|first=Anselm|title=Heinrich, Entertainment, propaganda, education: regional theatre in Germany and Britain between 1918 and 1945|url=https://archive.org/details/entertainmentpro0000hein|year=2007|publisher=University of Hertfordshire Press|isbn=978-1-902806-74-7}}</ref><ref>{{Cite book|last=Arthur|first=Max|title=When this bloody war is over: soldiers' songs from the First World War|url=https://archive.org/details/whenthisbloodywa0000unse|year=2001|publisher=Piatkus|isbn=978-0-7499-2252-8}}</ref><ref>{{Cite book|title=Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World Part 1 Media, Industry, Society|year=2003|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-6321-0|last=Laing, Dave|author2=Oliver, Paul}}</ref><ref>{{Cite book|last=McReynolds|first=Louise|title=Russia at Play: Leisure Activities at the End of the Tsarist Era|url=https://archive.org/details/russiaatplayleis0000mcre|year=2003|publisher=Cornell University|isbn=978-0-8014-4027-4}}</ref>. Oyın-zawıqtıń forması hám ótkeriletuǵın ornındaǵı salıstırmalı kishi ózgerisler dáwir, moda, mádeniyat, texnologiya hám ekonomika tásirinde kelip-ketip turadı. Mısalı, dramalıq formada aytılǵan áńgime ashıq hawada teatrda, muzıkalıq zalda, kinoteatrda, multiplekste yamasa texnologiyalıq imkaniyatlar rawajlanǵannan keyin, planshet kompyuter sıyaqlı jeke elektron qurılma arqalı kórsetiliwi múmkin. Kópshilik auditoriya ushın oyın-zawıq teatr, auditoriya yamasa stadion sıyaqlı arnawlı qurılǵan imaratlarda usınıladı. Batıs dúnyasındaǵı eń ataqlı orınlardıń biri bolǵan Kolizey, "b.e.sh. 80-jılı júz kúnlik oyınlar menen ashılıp, eliw mıń tamashagóydi sıydırǵan" hám onda auditoriya "saxna kórinisleriniń bezewleri menen qanlı sporttan lázzetlengen".[27] Bir waqıtları tamashalar, jarıslar, shabıslar hám sport túrleri jámiyetlik oyın-zawıq sıpatında usı arnawlı qurılǵan arenada kórsetilgen. Jańa stadionlar global auditoriyanıń barǵan sayın kúsheyip baratırǵan talaplarına juwap beriw ushın qurılıwın dawam etpekte. == Derekler == [[Kategoriya:Kino álemi]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ nai5rzx3q57oa1sweauspzv9hfmpwwy 0 21401 266263 230112 2026-08-18T00:38:29Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266263 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Los-Andjeles Metropoliten Aymaǵı|túri=Metropoliten Statistikalıq Aymaq|súwret=|mámleket=AQSH|region túri=AQSH shtatı{{!}}Shtat(lar)|region=Kaliforniya|rayon túri=Eń úlken qala|rayon=Los-Andjeles|jámáát túri=|jámáát=|dúzilgen waqtı=|sanalǵan jıl=2023|telefon kodı=|pochta indeksi=|sayt=<!-- {{URL|example.com}} -->|koordinatlar={{Coord|34.05|-118.25|format=dms|display=inline}}}}'''Úlken Los-Andjeles''' ‒ [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatındaǵı eń kóp xalıq jasaytuǵın metropoliten aymaq bolıp, Qubla Kaliforniyadaǵı bes okrugti qamtıydı. Ol batısta Ventura okruginen shıǵısta San-Bernardino hám Riversayd okruglerine shekem sozılıp, orayında [[Los-Andjeles]] qalası hám Los-Andjeles okrugi, al qubla-shıǵısında Oranj okrugi jaylasqan. Los-Andjeles–Long-Bich birlesken statistikalıq aymaǵı (BSA) 33,954 kvadrat mil (87,940&nbsp;km²) maydandı qaplaydı, yaǵnıy jer maydanı boyınsha Qurama Shtatlardaǵı eń úlken metropoliten aymaǵı bolıp tabıladı. Tutas qala aymaǵı 2,281 kvadrat mil (5,910&nbsp;km²) bolsa, qalǵan bólimi tiykarınan tawlı hám shól aymaqlardan turadı. Xalqınıń sanı 18.3 millionnan asadı dep bahalanadı (AQSH Sanaw Byurosı, 2023), bul onı [[Nyu-York]]tan keyingi eldegi ekinshi eń úlken metropoliten aymaq, sonday-aq dúnyadaǵı eń iri megapolislerdiń biri. Global oyın-zawıq industriyasınıń, sonıń ishinde filmler, televidenie hám jazılǵan muzıkanıń orayı bolıwdan tısqarı, Úlken Los-Andjeles sonday-aq xalıqaralıq sawda, bilimlendiriw, media, biznes, turizm, texnologiya hám sporttıń áhmiyetli orayı bolıp tabıladı. Ol nominal JІÓ boyınsha dúnyadaǵı úshinshi eń iri metropoliten aymaq bolıp, onıń ekonomikası $1 trillionnan asatuǵın ónim beriwi menen, Nyu-York qalası hám Tokiodan keyin turadı. Úlken Los-Andjeleste úsh tutas komponent qala aymaqları bar: Ishki Imperiya, onı keń mánisinde Riversayd hám San-Bernardino okrugleri dep anıqlawǵa boladı; Ventura/Oksard metropoliten aymaǵı (Ventura okrugi); hám tek Los-Andjeles hám Oranj okruglerinen turatuǵın '''Los-Andjeles metropoliten aymaǵı''' (sonday-aq '''Metropoliten Los-Andjeles''' yamasa '''Metro LA''' dep te ataladı). Sanaw Byurosı sońǵısın Los-Andjeles–Long-Bich–Anaxaym metropoliten statistikalıq aymaǵı (MSA) dep belgileydi, ol batıs yarım shardaǵı tórtinshi eń iri metropoliten aymaq hám 2020-jılǵı AQSH sanaǵı boyınsha 13 million xalqı menen Qurama Shtatlardaǵı ekinshi eń iri metropoliten aymaq bolıp tabıladı. Onıń ulıwma maydanı 4,850 kvadrat mil (12,561&nbsp;km²). San-Diego–Tixuana Úlken Los-Andjeles aymaǵı menen San-Klemente hám Temekulada shegaralassa da, Kemp-Pendltonnıń bar bolıwına baylanıslı eki qala aymaǵı geografiyalıq jaqtan tutas emes bolǵanlıqtan, ol onıń bir bólegi emes. Degen menen, ekewi de Meksikanıń Baxa Kaliforniya shtatındaǵı [[Tixuana]]ǵa deyin sozılǵan Qubla Kaliforniya Megalopolisiniń bir bólegin quraydı. == Anıqlamalar == [[Fayl:Los_Angeles_CSA.svg|nobaý|AQSH Basqarıw hám Byudjet Basqarması tárepinen anıqlanǵan Los-Andjeles–Long-Bich, KA Birigip Esaplanǵan Statistikalıq Aymaq.  <div class="legend"><span class="legend-color mw-no-invert" style="background-color:#b00000; color:white;">&nbsp;</span>&nbsp;Los-Andjeles–Long-Bich–Anaxaym, KA MSA</div>    ]] {| class="wikitable" ! !Maydan (km²) !Xalıq sanı (2023) !JIÓ (million AQSH dolları) |- |Los-Andjeles–Long-Bich–Anaxaym, KA (MSA) |12,580 |12,799,100<ref name="PopEstCBSA">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023| bet = Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals: 2020-2023| sáne = 2024-jıl 14-mart | baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]], Population Division| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-mart }}</ref> |1,295,361<ref name="Los Angeles-Long Beach-Anaheim, CA (MSA)">{{Web deregi | url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP31080| bet = Total Gross Domestic Product for Los Angeles-Long Beach-Anaheim, CA (MSA)| jumıs = [[Federal Reserve Economic Data]]| baspaxana = [[Federal Reserve Bank of St. Louis]]}}</ref> |- |Riversayd–San-Bernardino–Ontario, KA (MSA) |70,610 |4,688,053<ref name="PopEstCBSA" /> |256,859<ref name="Riverside-San Bernardino-Ontario, CA (MSA)">{{Web deregi | url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP40140| bet = Total Gross Domestic Product for Riverside-San Bernardino-Ontario, CA (MSA)| jumıs = Federal Reserve Economic Data| baspaxana = Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> |- |Oksard–Tauzand-Ouks–Ventura, KA (MSA) |4,770 |829,590<ref name="PopEstCBSA" /> |65,991<ref name="Oxnard-Thousand Oaks-Ventura, CA (MSA)">{{Web deregi | url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP37100| bet = Total Gross Domestic Product for Oxnard-Thousand Oaks-Ventura, CA (MSA)| jumıs = Federal Reserve Economic Data| baspaxana = Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> |- |- style="background:#feb;" |'''Los-Andjeles–Long-Bich, KA CSA''' |'''87,960''' |'''18,316,743''' |'''1,618,212''' |- |} === Los-Andjeles metropoliten aymaǵı === Los-Andjeles metropoliten aymaǵı AQSH Basqarıw hám Byudjet Basqarması tárepinen '''Los-Andjeles–Long-Bich–Anaxaym''', '''KA Metropoliten Statistikalıq Aymaǵı''' (MSA) dep anıqlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.census.gov/population/www/metroareas/metrodef.html| bet = Current Lists of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas and Definitions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110923210013/http://www.census.gov/population/www/metroareas/metrodef.html| arxivsáne = 2011-jıl 23-sentyabr | baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2009-jıl 25-dekabr }}</ref>, 2021-jılǵı xalıq sanı 12,997,353 adam.[2] MSA óz gezeginde eki "metropoliten bólimnen" turadı: * '''Los-Andjeles–Long-Bich–Glendeyl, KA Metropoliten Bólimi''', Los-Andjeles okrugi menen birdey shegaraǵa iye (2023-jılǵı xalıq sanı 9,663,345) * '''Anaxaym–Santa-Ana–Irvayn, KA Metropoliten Bólimi''', Oranj okrugi menen birdey shegaraǵa iye (2023-jılǵı xalıq sanı 3,135,755) MSA Batıs [[Amerika Qurama Shtatları]]ndaǵı eń kóp xalıqlı metropoliten aymaq hám Qurama Shtatlardaǵı ekinshi eń kóp xalıqlı aymaq bolıp tabıladı. Onıń orayında [[Los-Andjeles]]–Long-Bich–Anaxaym qalalıq aymaǵı jaylasqan, onıń xalıq sanı 2020-jılǵı sanaq boyınsha 12,237,376 adamdı quraydı<ref name="urban area">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html| bet = List of 2020 Census Urban Areas| baspaxana = United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-yanvar }}</ref>. === Úlken Los-Andjeles === AQSH Sanaw Byurosı jumısqa qatnaw úlgilerine tiykarlanıp, keńirek kommerciyalıq aymaqtı anıqlaydı, ol Los-Andjeles–Long-Bich, KA Birigip Esaplanǵan Statistikalıq Aymaǵı (CSA) dep ataladı, kóbirek Úlken Los-Andjeles Aymaǵı degen at penen belgili, 2023-jılǵı bahalanǵan xalıq sanı 18,316,743 adamdı quraydı<ref name="PopEstCBSA">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023| bet = Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals: 2020-2023| sáne = 2024-jıl 14-mart | baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]], Population Division| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023 "Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals: 2020-2023"]. </cite></ref>. CSA aymaǵınıń ulıwma jer maydanı 33,955 kvadrat milya (87,945&nbsp;km²). CSA úsh quramlas metropoliten aymaqtı óz ishine aladı: * Los-Andjeles–Long-Bich–Anaxaym, KA MSA (2023-jılǵı xalıq sanı 12,799,100), quramına kiredi: ** Los-Andjeles okrugi, Kaliforniya (2023-jılǵı xalıq sanı 9,663,345)<ref name="census_population-estimates-more-counties-population-gains-2023">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/population-estimates-more-counties-population-gains-2023.html| bet = More Counties Saw Population Gains in 2023| baspaxana = United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart }}</ref> ** Oranj okrugi, Kaliforniya (2023-jılǵı xalıq sanı 3,135,755)<ref name="census_population-estimates-more-counties-population-gains-2023" /> * Oksard–Tauzand-Ouks–Ventura, KA MSA, Ventura okrugi menen birdey shegaraǵa iye (2023-jılǵı xalıq sanı 829,590)<ref name="census_population-estimates-more-counties-population-gains-2023" /> * Riversayd–San-Bernardino–Ontario, KA MSA (2023-jılǵı xalıq sanı 4,688,053), quramına kiredi: ** Riversayd okrugi, Kaliforniya (2023-jılǵı xalıq sanı 2,492,442)<ref name="census_population-estimates-more-counties-population-gains-2023" /> ** San-Bernardino okrugi, Kaliforniya (2023-jılǵı xalıq sanı 2,195,611)<ref name="census_population-estimates-more-counties-population-gains-2023" /> == Tariyxı == Úlken Los-Andjeles metropoliten aymaǵınıń derlik barlıǵı Tongva xalqınıń ata-babalıq jerlerinde, basqasha aytqanda Tovaangarda jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://prime.dailybruin.com/Tovaangar/| bet = On Tovaangar {{!}} PRIME| til = en| jumıs = On Tovaangar {{!}} PRIME| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-yanvar | citata = Tovaangar, which encompasses all of Gabrielino-Tongva territory, covers the [[Los Angeles Basin]], half of Orange County, parts of Riverside County and San Bernardino County...}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/projects/la-me-tongva-map/| bet = Mapping the Tongva villages of L.A.'s past| avtor = Greene| at = Sean| sáne = 2019-jıl 9-may | til = en| jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-dekabr }}</ref>. == Geografiya == === Qalalıq forması === [[Fayl:South-Los-Angeles-110-and-105-freeways-Aerial-view-from-north-August-2014.jpg|oñğa|nobaý|Kóp aymaqlar úyler, imaratlar, jollar hám tez júriw jolları menen tolıq toltırılǵan, bunı Vermont Vista dep atalatuǵın Los-Andjeles rayonında kóriwge boladı.]] Los-Andjeles ázelden óziniń keń jayılǵanlıǵı menen dańqlı, biraq bul onıń házirgi Amerika metro aymaqları arasındaǵı jayılıw dárejesinen góre, tariyxta qala átirapındaǵı rawajlanıw úlgileri menen ósken úlken qalalardıń "plakat balası" sıpatındaǵı ornı menen baylanıslı<ref>{{Cite book|title=Finding Exurbia: America's Fast-Growing Communities at the Metropolitan Fringe| sáne =2006|publisher=Brookings Institution|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/20061017_exurbia.pdf}}</ref>. Los-Andjeles–Oranj okrugi metro aymaǵı 2000-jılı AQSH-taǵı eń tıǵız jaylasqan "urbanizaciyalanǵan aymaq" (AQSH Sanaw Byurosı anıqlaması boyınsha) boldı, hár kvadrat milyaǵa 7,068 turǵın (2,729/km²) tuwrı keldi. Salıstırıw ushın, "Nyu-York–Nyuark" Urbanizaciyalanǵan Aymaǵınıń xalıq tıǵızlıǵı hár kvadrat milyaǵa 5,309 adamdı (2,050/km²) quradı. Los-Andjelestiń keń jayılǵanlıǵı haqqındaǵı abırayı, qalanıń salıstırmalı túrde belgisiz halattan eldiń on iri qalasınıń biri bolıp ósiwi (yaǵnıy 1920-jılı 10-shı eń úlken qala) menen baylanıslı, bul elektr tramvayları hám avtomobiller sebepli qala átirapındaǵı ósiw úlgileri birinshi ret múmkin bolǵan dáwirge tuwrı keledi. Sonday-aq, qala 1920-jılları aymaqlıq jumıs orınları, sawda hám mádeniyatlıq oraylardıń dástúriy oraylıq aymaqlardan tısqarı - Mid-Uilshir, Mirakl-Mayl hám [[Gollivud]] sıyaqlı shet qalalarda qurılǵan birinshi iri Amerika qalası boldı. Bul ósiw úlgisi sırtqa qaray dawam etti, ásirese 1950-jıllardan baslap tez jollar sisteması qurılǵannan keyin; solay etip, Úlken Los-Andjeles oraysızlastırılǵan strukturaǵa iye birinshi iri Amerika metropoliten aymaǵı boldı. Onıń tiykarǵı kommerciyalıq, finanslıq hám mádeniy mákemeleri bir oraylıq aymaqta emes, al geografiyalıq jaqtan tarqalǵan. Sonıń menen birge, [[Los-Andjeles]]tiń [[xalıq tıǵızlıǵı]] Nyu-York (27,500), [[San-Francisko]] (17,000), Boston (13,300) hám [[Chikago]] (11,800) sıyaqlı basqa iri Amerika qalalarına salıstırǵanda tómen (shama menen hár kvadrat milyaǵa 8,300 adam). Qala orayınan 5 mil radiusta tıǵızlıq ayrıqsha joqarı, geypara elatlarda hár kvadrat milyaǵa 20,000 nan aslam adam tuwrı keledi<ref>{{Web deregi | url = https://maps.latimes.com/neighborhoods/population/density/neighborhood/list/| bet = Population Density| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191103211925/http://maps.latimes.com/neighborhoods/population/density/neighborhood/list/| arxivsáne = 2019-jıl 3-noyabr | jumıs = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-mart }}</ref>. Pútkil Los-Andjeles metro aymaǵınıń joqarı tıǵızlıqqa iye bolıwınıń sebebi - qalanıń kóplegen shet aymaqları hám janındaǵı qalalardıń joqarı tıǵızlıq dárejesine iye ekenligi. Óziniń urbanizaciyalanǵan aymaqları ishinde Los-Andjeles kishi jer uchastkaları hám pás imaratları menen belgili. Aymaqtaǵı imaratlar basqa úlken qalalarǵa salıstırǵanda pás, tiykarınan zonalastırıw qaǵıydaları sebepli. Los-Andjeles, Pasifik Elektrik temir jolı xalıqtı kishkene qalalarǵa tarqatqan waqıtta, Shıǵıs jaǵalaw qalalarındaǵı qalaaralıq temir jolları sıyaqlı, úlken qalaǵa aylandı. Jigirmanshi ásirdiń dáslepki on jıllıqlarında aymaqlıq temir jol menen baylanısqan ádewir tıǵız, biraq bólek qalalar tarmaǵı menen belgilendi. [[Avtomobil]]diń kóbeyiwi usı qatnaw qalaları arasındaǵı boslıqlardı tómenirek tıǵızlıqtaǵı mákanlar menen toltırıwǵa járdem berdi<ref>{{Cite book|title=New York, Chicago, Los Angeles: America's Global Cities}}</ref>. XX ásirdiń baslarınan baslap, qalanıń batıs shetlerinde, San-Fernando jaylawına hám Ventura okruginiń shıǵısındaǵı Konexo jaylawına qaray xalıq sanı tez ósti. 1960-1970-jılları kóplegen jumısshı klass wákilleri bolǵan aq terililer Los-Andjelestiń shıǵıs hám oraylıq bólimlerinen usı aymaqqa kóship keldi. Nátiyjede, Konexo maydanında hám US 101 magistralı boylap Ventura okrugine qaray xalıq sanı tez ósti. 1960-jılları US 101 di tolıq tezjol etip rekonstrukciyalaw hám keyingi keńeytiwler Los-Andjeleske qatnawdı ańsatlastırdı hám batısqa qaray rawajlanıwǵa jol ashtı. Ventura okrugindegi hám US 101 magistralı boyındaǵı rawajlanıw ele de dawlı másele bolıp qalmaqta, ashıq keńisliklerdi qorǵawshılar ekonomikalıq ósiw ushın biznesti rawajlandırıw zárúr dep esaplaytuǵınlar menen gúres alıp barmaqta. Aymaqta ele de kóp muǵdarda ashıq keńislik hám jer bar bolsa da, olardıń derlik hámmesi hárbir qalanıń bas jobasınıń bir bólegi sıpatında saqlap qalınǵan hám hesh qashan rawajlandırılmaytuǵını belgilengen. Usınıń sebebinen, bir waqıtları salıstırmalı túrde arzan bolǵan kóshpes múlk bahaları 2000-jıllarǵa shekem ósiwin dawam etti. Mısalı, 2003-jılı Konexo maydanında ortasha úy bahaları 700,000 dollardan 2,2 million dollarǵa shekem boldı. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Kaliforniyada "aqılǵa muwapıq bahadaǵı" kóshpes múlkti tabıw "derlik múmkin emes" hám bahalar ósiwin dawam etedi. Los-Andjeles aymaǵı tiykarınan jańa, arzanıraq, rawajlanbaǵan aymaqlar izleniwi sebepli shet aymaqlarda ósiwin dawam etpekte<ref name="Halle">{{Cite book|last=Hale|first=David|title=New York and Los Angeles: Politics, Society, and Culture: A Comparative View|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2003|pages=[https://archive.org/details/newyorklosangele0000unse/page/181 181–183, 185]|isbn=978-0-226-31369-6|url=https://archive.org/details/newyorklosangele0000unse/page/181}}</ref>. Usıǵan baylanıslı, bul aymaqlarda xalıq sanı menen birge úy bahaları da anaǵurlım ósti, biraq 2000-jıllardıń aqırında úy bazarındaǵı kóbik jarıldı. 2000-2006 jıllar aralıǵında xalıq sanınıń eń kóp ósiwi úlken shól aymaqların óz ishine alǵan Riversayd hám San-Bernardino okruglerinde bayqaldı. Ósiw tek [[urbanizaciya]]lanǵan aymaqtıń sırtında ǵana emes, sonday-aq oraylıq aymaqlardaǵı bar bolǵan rawajlanıwǵa jaqın jerlerde de dawam etpekte<ref name="Soja">{{Cite book|last=Soja|first=Edward W.|title=Postmodern Geographies:The Reassertion of Space in Critical Social Theory|publisher=Verso|location=London|year=1999|pages=[https://archive.org/details/postmoderngeogra0000soja/page/224 224–233]|isbn=978-0-86091-936-0}}</ref>. AQSHtıń barlıq tiykarǵı qalalarındaǵıday, házir oraylıq aymaqta jańa imaratlar qurılısı hám burınǵı keńse imaratların rekonstrukciyalaw arqalı pátli turaq jay qurılısı tez pát penen rawajlanbaqta. Los Angeles Downtown News hár kvartalda jańalanıp turatuǵın dawam etip atırǵan rawajlanıw joybarlarınıń dizimin júrgizedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.ladowntownnews.com/development/| bet = Development| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190630075411/http://www.ladowntownnews.com/development/| arxivsáne = 2019-jıl 30-iyun | jumıs = Los Angeles Downtown News – The Voice of Downtown Los Angeles| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyun }}</ref>. XXI ásir dawamında qurǵaqshılıq hám orman órtleri jiyilep, aymaqtıń suw qáwipsizligi rawajlanıw máselesine aylandı. [[Fayl:Downtown_Los_Angeles-02.jpg|nobaý|Los-Andjeles orayı]] === Tiykarǵı biznes aymaqları hám shetki qalalar === Úlken Los-Andjelestiń dástúrli biznes aymaǵı hám tariyxıy orayı - Los-Andjeles orayı. Biraq, kommerciyalıq iskerliktiń kópshiligi Los-Andjeles orayınan tısqarı jerlerde, atap aytqanda, Senchuri-Siti, Koreyataun aymaǵındaǵı Uilshir bulvarı, [[Gollivud]], Batıs Gollivuddaǵı Sanset-Strip, Yuniversal-Siti, Vudlend-Xillzdaǵı Uorner Orayı, hám Sherman-Ouks hám Ensino sıyaqlı shetki qalalarda jaylasqan, bular keń kólemli shet aymaqlıq rawajlanıw menen bir qatarda jaylasqanlıǵı menen belgili. Negizinde, Los-Andjeles aymaǵı usınday túrde rawajlanǵan megapolistiń klassikalıq mısalı dep esaplanadı.<ref name="garreauLA">{{Cite book|last1=Garreau|first1=Joel|title=Edge City| sáne =1991|pages=262–3|publisher=Knopf Doubleday Publishing|isbn=9780307801944|url=https://books.google.com/books?id=_h4eF9H9UtQC}}</ref> Sonıń menen bir qatarda, COVID-19 pandemiyasınan keyin Los-Andjeles orayı kommerciyalıq boslıq dárejesiniń kúshli ósiwi, qalalıq awhal, úysizlik, narkotik qollanıw hám jınayatshılıq sıyaqlı mashqalalarǵa ushıradı. Pútkil biyik imaratlardıń Bel-Eyrdegi úlken múlklerden de arzan bahaǵa satılǵanı haqqında xabarlar bar.<ref name="LABizJournal">{{Cite book|last1=Welk|first1=Hannah|title=DTLA Tower Sells for $80M|date=2024|pages=262–3|publisher=Knopf Doubleday Publishing|isbn=9780307801944|url=https://books.google.com/books?id=_h4eF9H9UtQC}}</ref> Keńirek Los-Andjeles okrugi hám metro aymaǵı sheńberinde Long-Bich orayı, Pasadena orayı, Glendeyl orayı hám Berbank orayı, Santa-Ana orayı, Anaxaym orayı, Riversayd orayı, San-Bernardino orayı, Irvayn orayı hám Ontario orayı sıyaqlı aymaqlar belgili. === Sáykeslik === Jumıs orınları tek ǵana oraylıq aymaqta emes, al turaqlı túrde oraylıq bólimnen tısqarı jerlerde de jaylasqan. Sonıń ushın, kóp adamlar óz jumısları hám kúndelikli iskerlikleri ushın qalanıń hám shetki aymaqlardıń hár qıylı táreplerine qatnaydı, olardıń úlken bólegi Los-Andjeles qalasınan tısqarıdaǵı municipalitetlerge baǵdar aladı<ref name="Wolch">{{Cite book|last1=Wolch|first1=Jennifer R.|title=Up Against the Sprawl: Public Policy and the Making of Southern California|year=2004|url=https://archive.org/details/upagainstsprawlp0000unse|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-4298-4}}</ref>. Kópshilik metropoliya aymaqlarınan ayırmashılıǵı, Úlken Los-Andjeles aymaǵında aymaqlıq sáykeslik dawlı másele bolıp qalmaqta, kóp turǵınlar pútkil aymaq penen baylanıstı moyınlamaydı. Mısalı, Los-Andjeles okrugi hám Orindj okrugi birge kishkene MSA aymaǵın quraytuǵın bolsa da, ekewi de demografiyalıq, siyasiy hám finanslıq jaqtan ayrıqsha bolǵan kóp sanlı kishi aymaqlarǵa iye. Qubla Orindj okruginiń turǵınları kóbinese bir megapolis aymaǵın quraǵanına qaramastan, Los-Andjelesten bólek sáykeslengisi keledi. Jáne de, Los-Andjeles turǵınlarınıń tek 1.63% i Orindj okrugine jumısqa qatnasa, Orindj okrugi qatnawshılarınıń 6% ten kóbiregi Los-Andjeleske jumısqa qatnaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.calmis.ca.gov/file/commute-maps/orancommute.pdf| bet = Orange County to County Commuting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110721071437/http://www.calmis.ca.gov/file/commute-maps/orancommute.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 21-iyul | jumıs = Labor Market Information Division}}</ref>. Batıs Riversayd okrugi hám San-Bernardino okrugi pútkil el boyınsha basqa shet aymaq okruglerine tán bolǵan qatnawshı aymaqlarǵa aylandı. Bul okruglerdiń turǵınları kóbinese Los-Andjeles okrugi hám Orindj okrugine jumısqa qatnaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.nctimes.com/articles/2005/03/31/news/californian/0_39_333_31_05.txt| bet = Riverside County is 'extreme commute' king| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080907195411/http://www.nctimes.com/articles/2005/03/31/news/californian/0_39_333_31_05.txt| arxivsáne = 2008-jıl 7-sentyabr | jumıs = North County Times| qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-avgust }}</ref>. == Quramlı okrugler, kishi aymaqlar hám qalalar == [[Fayl:LA_at_dawn.jpg|nobaý|Tań aldındaǵı Los-Andjeles oypatlıǵı]] === Los-Andjeles okrugi === Los-Andjeles qalası oray ornı bolǵan Los-Andjeles okrugi Qurama Shtatlardaǵı eń kóp xalıqlı okrug bolıp, pútkil Kaliforniya turǵınlarınıń tórtten bir bóleginen kóbiregine mákan bolıp esaplanadi<ref>{{Web deregi | url = https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-76.html| bet = Newsroom: Population: Census Bureau Releases State and County Data Depicting Nation's Population Ahead of 2010 Census| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120824232857/http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-76.html| arxivsáne = 2012-jıl 24-avgust | baspaxana = Census.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-avgust }}</ref>. Los-Andjeles qalasınıń úlken kólemi, sonıń menen birge kishkene qalalardı ózine qosıw tariyxı Los-Andjeles okruginiń oraylıq bólimindegi qala shegaraların ádewir quramalastırǵan. Kóp qalalar Los-Andjeles qalası menen tolıq qorshalǵan hám ǵárezsiz municipalitetler bolıwına qaramastan, kóbinese qalanıń aymaqlarına kirgiziledi. Mısalı, Santa-Monika hám Beverli-Xillz (ol derlik tolıq Los-Andjeles penen qorshalǵan) Batıs táreptiń bólegi dep esaplanadı, al Xotorn hám Inglvud Qubla L.A. menen baylanıstırıladı. Los-Andjelestiń haqıyqıy qala shegarasınan tısqarı, biraq qalanıń ózi menen shegaralas jaylasqan qońsılas aymaqlarǵa Santa-Klarita oypatlıǵı, San-Gabriel oypatlıǵı, Qubla qoynaw hám Dárwaza qalaları kiredi. Los-Andjeles qalasınıń úlken maydanına qaramastan, Los-Andjeles okrugindegi jer maydanınıń kópshilik bólegi birlespegen hám tiykarınan Los-Andjeles okruginiń yurisdikciyası astında. Biraq, bul jerlerdiń kóbin Santa-Monika tawları, San-Gabriel tawları hám Moxave shóli sıyaqlı geografiyalıq ózgeshelikler sebepli jobalastırıw mashqalaları aqıbetinde ańsat rawajlandırıw múmkin emes. Bul aymaqlardaǵı haqıyqıy jer rawajlanıwı birlesken qalalardıń shetlerinde júz beredi, olardıń ayırımları, mısalı, Palmdeyl hám Lankaster qalaları tolıq rawajlanǵan. ==== Los-Andjeles okrugindegi kishi aymaqlar ==== Úlken Los-Andjelesti quraytuǵın aymaqlar ushın rásmiy belgilew joq bolsa da, bir biylik organı, Los-Andjeles Tayms, aymaqtı tómendegi regionlarǵa bóledi<ref>{{Cite news|title=Neighborhoods|url=http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=October 4, 2011}}</ref>: * Andjeles toǵayı * Antilopa oypatlıǵı * Oraylıq L.A. (Los-Andjeles oraylıq bólimi, [[Gollivud]], Orta Uilshir hám t.b.) * Shıǵıs tárep * Dárwaza qalaları/Port aymaǵı * Arqa-shıǵıs L.A. (Xaylend-Park, Igl-Rok hám t.b.) * Arqa-batıs L.A. okrugi (Santa-Klarita oypatlıǵın qosqanda) * Pomona oypatlıǵı (qisman San-Bernardino okruginde) * San-Fernando oypatlıǵı * San-Gabriel oypatlıǵı * Santa-Klarita oypatlıǵı * Santa-Monika tawları (Malibu, Topanga hám t.b.) * Qubla qoltıq (Palos-Verdes túbegin, Jaǵalaw qalaların qosqanda) * Qubla Los-Andjeles * Qubla-shıǵıs Los-Andjeles okrugi (Noruok hám Uittierdi qosqanda, Dárwaza qalaların qarań) * Verdugolar (Glendeyl, Pasadena hám Kresenta oypatlıǵın qosqanda) * Batıs tárep Joqarıda atalǵan aymaqlardıń geyparaları tawlar yamasa okean sıyaqlı tábiyiy ózgeshelikler menen shegaralanǵan bolıwı múmkin; basqaları qala shegaraları, tez júriw jolları yamasa basqa da jasalma baǵdarlar menen belgilengen. Mısalı, Oraylıq Los-Andjeles - bul Los-Andjelestiń úsh tez júriw jolı hám bir dárya menen qorshalǵan aymaǵı: batısta Xarbor tez júriw jolı (SR 110), arqada Santa-Ana tez júriw jolı (US 101), shıǵısta Los-Andjeles dáryası hám qublada Santa-Monika tez júriw jolı (I-10). Sol waqıtta, San-Fernando oypatlıǵı ("Oypatlıq") oraylıq bólimniń arqa-batıs tárepinde jaylasqan Los-Andjeles hám onıń shetki rayonlarınan turatuǵın hám tawlar menen qorshalǵan oypatlıq sıpatında anıqlanadı. === Oranj okrugi === [[Fayl:The City of Newport Beach July 2014 photo Don Ramey Logan.jpg|nobaý|Oranj okrugindegi Nyuport-Bich qalasınıń hawadan kórinisi]] Oranj okrugi dáslep citrus ónimleri, avokado hám neft óndiriwge tiykarlanǵan awıl xojalıǵı aymaǵı bolǵan, al 1950-jıllarda I-5, Santa-Ana tez júriw jolı onı qala menen baylanıstırǵannan keyin Los-Andjeles ushın jataqxana jámiyetine aylanǵan. Dáslep Los-Andjelestiń ósiwi Oranj okrugindegi xalıq sanınıń kóbeyiwine túrtki boldı, biraq 1970-jıllarǵa kelip, ol óz aldına áhmiyetli ekonomikalıq orayǵa aylandı, onıń ishinde turizm hám elektronika sanaatı bar edi. Búgingi kúnde Oranj okrugi óziniń turistlik orınları menen tanımalı, mısalı, [[Disneyland|Disneylend]], Notts Berri Farm, bir neshe taza plyajları hám jaǵalawı, sonday-aq "The O.C." sıyaqlı televizion showlarda kórsetilgen bay aymaqları menen belgili. Dáslepki oray bólimlerdiń hesh biri okrugtiń oraylıq urbanistlik yadrosı xızmetin atqarmaydı, biraq Santa-Ana oraylıq bóliminde hám úsh shetki qalada biznes hám mádeniyat klasterleri bar: [[Disneyland|Disneylendten]] Oranj Krash jol ashasına (Oranj, Santa-Ana) shekemgi Anaxaym-Santa-Ana shet qalası, Saut-Kost-Plaza - Djon Ueyn aeroportı shetki qalası (Santa-Ana, Kosta-Mesa, Irvayn) hám Irvaynniń Spektrum shetki qalası. [[Fayl:Los_angeles_MSA_historical_population.png|nobaý|1890-jıldan baslap Los-Andjeles hám Oranj okrugleriniń xalıq sanı]] Oranj okrugi geyde obrazlı túrde "Arqa okrug" hám "Qubla okrug" dep bólinedi. Arqa Oranj okrugine Anaxaym, Fullerton hám Santa-Ana sıyaqlı qalalar kiredi hám ol geografiyalıq hám mádeniy jaqtan Los-Andjeleske jaqınıraq bolǵan eski, etnikalıq jaqtan kóbirek hár qıylı hám tıǵızıraq qurılǵan aymaq bolıp esaplanadı. Qubla okrug, hár qıylı anıqlamalarǵa sáykes, ya Kosta-Mesadan<ref>{{Web deregi | url = http://www.orangecoastrealestate.com/south-orange-county-real-estate/| bet = South Orange County Real Estate foreclosures – South Orange County MLS homes & Condos For sale| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190622002902/http://www.orangecoastrealestate.com/south-orange-county-real-estate/| arxivsáne = 2019-jıl 22-iyun | jumıs = Orange Coast Real Estate| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyun }}</ref>, ya Irvaynnen<ref>{{Cite news|title=Vacanies Are Up in South OC Offices|url=https://www.newspapers.com/clip/33114305/south_oc_definition_la_times/|access-date=June 22, 2019}}</ref> baslanadı hám shıǵıs hám qubladaǵı Laguna-Bich, Mishn-Vexo, Nyuport-Bich hám San-Klemente sıyaqlı qalalardı óz ishine aladı. Bul aymaq kóbirek turaq jaylı, bay, jaqında rawajlanǵan hám tiykarınan aq násilli xalıqqa iye. Irvayn buǵan qosılmaydı, óytkeni ol jumıs orayı bolıp, etnikalıq jaqtan hár qıylı. Arqa hám qubla arasındaǵı ósip kiyatırǵan alternativ bóliw belgisi - El-Toro Y jol ashası. Oranj jaǵalawı yamasa Qubla jaǵalaw aymaǵı, onıń ornına, jaǵalaw boyındaǵı ayırım yamasa barlıq qalalardan turatuǵın etip anıqlanadı. === Ishki imperiya === [[Fayl:From_San_Bernardino_Mtns.jpg|nobaý|San-Bernardino maydanı]] Ishki imperiya San-Bernardino hám Riversayd okruglerinen turıp, aymaqtıń tez ósip atırǵan shet qalaların óz ishine aladı. Bunda jumıs isleytuǵın xalıqtıń úlken bólegi yamasa kópshiligi Los-Andjeles yamasa Oranj okruglerine jumısqa qatnaydı. Dáslep citrus óndiriwdiń áhmiyetli orayı bolǵan bul aymaq XX ásirdiń baslarına kelip áhmiyetli sanaat orayına aylandı<ref name="citrus">{{Cite journal|last=Ruther|first=Walter|title=The Origins of Citrus Research in California|url=http://lib.ucr.edu/agnic/webber/citrus_history.pdf|access-date=August 21, 2007}}</ref><ref name="Petrix">{{Cite news|last=Petrix|first=Mark|title=From two orange trees Sprang an Empire| sáne =October 30, 2007|url=http://www.dailybulletin.com/ci_7335226|work=[[Inland Valley Daily Bulletin]]|access-date=November 15, 2007}}</ref><ref name="Sorba">{{Cite news|last=Sorba|first=Michael|title=Rails reach the Inland Empire|date=October 30, 2007|url=http://www.dailybulletin.com/ci_7334178|work=[[Inland Valley Daily Bulletin]]|access-date=November 27, 2007}}</ref>. Ishki imperiya, sonıń menen birge, 66-jol hám keyinirek 10-qala aralıq jolınıń pitkeriwinen keyin tiykarǵı transport orayına aylandı. Ekinshi jáhán urısınan keyingi ekonomikalıq ósiw Los-Andjeles hám Oranj okrugleriniń tez rawajlanıwına alıp kelgende, jer rawajlandırıwshılar Los-Andjeles aymaǵınıń keńeyip baratırǵan xalqın jaylastırıw ushın shet qalalar qurıw maqsetinde gektarlaǵan awıl xojalıǵı jerlerin buldozerler menen tegislep tasladı.<ref name="citrus" /> Aymaqlıq tez júriw jolları sistemasınıń rawajlanıwı shet qalalardıń keńeyiwine hám Ishki imperiyanı Úlken Los-Andjelestiń qalǵan bólegi menen baylanıstırǵan adam migraciyasına járdem etti. Tiykarınan shet qala bolıwına qaramastan, Ishki imperiya sonıń menen birge áhmiyetli qoyma, júk tasıw, logistika hám usaqlap satıw sanaatlarınıń mákanı bolıp, olar aymaqtıń tiykarǵı qalaları bolǵan Riversayd, San-Bernardino hám Ontarioda jámlengen. Ishki imperiya geyde San-Bernardino hám Riversayd okrugleriniń pútkil aymaǵı sıpatında anıqlansa da, bul okruglerdiń shıǵıs tárepindegi rawajlanbaǵan shól bólekleri Úlken Los-Andjelestiń bir bólegi dep esaplanbaydı. Kaliforniya shtatı bul aymaqqa arqada Adelanto, Eppl-Velli hám Viktorvill qalaların, qublada Riversayd-San-Diego okrug shegarasın hám shıǵısta Anza, Aydiluayld hám Lyusern-Velli qalaların, sonday-aq San-Bernardino milliy toǵayın kirgizedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.visitcalifornia.com/media/pages/getting_around/maps/INLAND-EMPIRE.pdf| bet = State of California map of Inland Empire| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120814024123/http://www.visitcalifornia.com/media/pages/getting_around/maps/INLAND-EMPIRE.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 14-avgust }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Riversayd okruginiń qubla-batıs bólegi, orayı Temekula qalası bolǵan aymaq, ekonomikalıq jaqtan San-Diego okrugi menen baylanıslı bolıp, onıń ósiwi tiykarınan San-Diegodan arzanıraq turaq jay izlep kelgen migrantlar tárepinen ámelge asırılǵan. Bul jaǵday Riversayd okruginiń arqa-batıs bóleginiń ósiwi Oranj okrugi hám Los-Andjelesten arzanıraq turaq jay izlep kelgen migrantlar tárepinen ámelge asırılǵanına uqsaydı<ref>{{Cite book|author2=Jennifer B. LeFurgy| sáne =1 October 2007|title=Boomburbs: The Rise of America's Accidental Cities|publisher=Brookings Institution Press|pages=169–|isbn=978-0-8157-5112-0|oclc=1005941809|url=https://books.google.com/books?id=vvnlW-9NKrUC&pg=PA169}}</ref><ref>{{Cite news|author1=Downey|date=8 March 2011|title=REGION: Riverside County's population jumps by 42 percent in last decade|url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-region-riverside-countys-population-jumps-by-42-2011mar08-story.html}}</ref>. Biraq, keńeyiwdiń anıq arqa hám qubla shegaraları bar bolǵanı menen, aymaqtıń qala shıǵıs shegaraları Los-Andjeles penen birlesken pútin bir nárse payda etiw ushın jayılıp atırǵan qala átirapındaǵı turaq jaylar sebepli barǵan sayın belgisiz bolıp barmaqta, sonıń menen bir qatarda rawajlanıw San-Bernardino hám San-Xasinto tawlarınan ótip, shól aymaqlarǵa da kirip barmaqta. Nátiyjede, Úlken Los-Andjelestiń aymaqlıq anıqlaması házir shıǵıs-arqada Barstou hám onıń átirapındaǵı qalalardı, shıǵıs orayda Yukka-Velli hám Tuenti-Nayn-Palms kiretuǵın Morongo basseynin hám qubla-shıǵısta Koachella maydanı qalaların óz ishine alatuǵın etip keńeytiliwi múmkin. Dúnyadaǵı eń keń tarqalǵan tez júriw jolları sistemalarınıń biri tárepinen támiyinlengen bul óz-ara baylanıs, sonday-aq ekonomikalıq, sociallıq hám media baylanısları bul aymaqlar menen urbanizaciyalanǵan Los-Andjeles hám Ishki imperiya aymaqları arasındaǵı shegaralardı birlestirgen<ref name="Rosenblatt">{{Cite news|issn=0458-3035|last=Rosenblatt|first=Susannah|title='Inland' for sure, 'Empire' maybe: Where's the boundary?|work=Los Angeles Times|access-date=July 8, 2009|date=November 27, 2006|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-27-me-inlandempire27-story.html}}</ref>. == Ekonomika == Los-Andjeles metropoliten aymaǵı dúnyadaǵı úshinshi eń iri metropoliten ekonomikasına iye, Úlken Tokio aymaǵı hám Nyu-York metropoliten aymaǵınan keyin turadı. 2022-jılı Úlken Los-Andjelestiń birigip esaplanǵan statistikalıq aymaǵınıń (oǵan Los-Andjeles metropoliten aymaǵı, Ishki imperiya hám Ventura okrugi kiredi) ekonomikası 1.528 trillion dollar boldı. Los-Andjeles hám Oranj okrugleriniń birgeliktegi ekonomikası shama menen 1.227 trillion dollardı quraydı<ref name="Los Angeles-Long Beach-Anaheim, CA (MSA)">{{Web deregi | url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP31080| bet = Total Gross Domestic Product for Los Angeles-Long Beach-Anaheim, CA (MSA)| jumıs = [[Federal Reserve Economic Data]]| baspaxana = [[Federal Reserve Bank of St. Louis]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP31080 "Total Gross Domestic Product for Los Angeles-Long Beach-Anaheim, CA (MSA)"]. </cite></ref>. Jaǵalaw boyındaǵı Kaliforniya jer bahaları hám olardan alınatuǵın ijara haqıları áhmiyetli bolıp, olar JIÓ tabıslarına úlken úles qosadı, biraq bul joqarı jer bahaları turaq jay qoljetimliligi máselesine alıp keledi hám usılayınsha keleshekte JIÓ ósiwine qáwip tuwdırıwı múmkin degen qáweterler bar<ref>{{Web deregi | url = https://ternercenter.berkeley.edu/construction-costs-series| bet = Terner Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115071436/https://ternercenter.berkeley.edu/construction-costs-series| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | jumıs = ternercenter.berkeley.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://lao.ca.gov/reports/2015/finance/housing-costs/housing-costs.aspx| bet = California's High Housing Costs: Causes and Consequences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201116123027/https://lao.ca.gov/reports/2015/finance/housing-costs/housing-costs.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 16-noyabr | jumıs = lao.ca.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyun }}</ref>. Bunı jaǵalawdı bes okruglik birigip esaplanǵan statistikalıq aymaqtıń (CSA) úlken bólegin quraytuǵın, biraq aymaqlıq jalpı metropoliten ónimine ádewir az úles qosatuǵın, sonda da sanaatta ústemlik etetuǵın Ishki imperiya menen salıstırǵanda kóriwge boladı. Úlken Los-Andjeles CSA Úlken Tokio hám Nyu-York-Nyuark-Bridjport CSA dan keyin dúnyadaǵı úshinshi eń iri ekonomikalıq oray bolıp tabıladı. Úlken Los-Andjeles Aziya avtomobil óndiriwshileri ushın áhmiyetli oray bolıp tabıladı. Atap aytqanda, [[Mitsubishi]], [[Hyundai]], [[Honda]] hám [[Mazda]] kompaniyalarınıń AQSH bas keńseleri usı aymaqta jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-03-18-fi-27188-story.html| bet = Auto Makers From Asia Flock to Orange County| avtor = Horovitz| at = Bruce| sáne = 1986-jıl 18-mart | til = en-US| jumıs = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. Jaqın ótmishte [[Nissan]] hám [[Toyota]] kompaniyaları da usı aymaqta bas keńselerge iye bolǵan. (Nissan Tennessige, al Toyota Texasqa kóshti.)<ref>{{Web deregi | url = https://www.dailybreeze.com/2021/11/29/south-bay-history-nissan-motor-corp-s-american-headquarters-stayed-in-south-bay-for-nearly-half-a-century/| bet = South Bay History: Nissan's American headquarters stayed for nearly half a century| avtor = Gnerre| at = Sam| sáne = 2021-jıl 29-noyabr | til = en-US| jumıs = Daily Breeze| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-dekabr }}</ref> Los-Andjeles metropoliten aymaǵınıń ekonomikası ataqlı hám tiykarınan oyın-zawıq industriyasına tiykarlanǵan, ásirese televidenie, kino, interaktiv oyınlar hám jazılǵan muzıkaǵa ayrıqsha itibar qaratılǵan – Los-Andjelestiń [[Gollivud]] rayonı hám onıń átirapındaǵı aymaqlar Amerika kino industriyası ushın aymaqtıń áshkara kommerciyalıq hám tariyxıy áhmiyetliligi sebepli "Amerika Qurama Shtatlarınıń kino paytaxtı" dep ataladı. Basqa áhmiyetli tarawlarǵa júk tasıw/xalıqaralıq sawda – ásirese janındaǵı Los-Andjeles portı hám Long-Bich portı, olar birgelikte Qurama Shtatlardaǵı eń bánt teńiz portın quraydı – logistika – Ishki imperiya dúnyadaǵı eń úlken qoyma hám intermodal obektler toplamı bolıp tabıladı – sonday-aq aerokosmos, texnologiya, neft, moda hám kiyim-kenshek hám turizm kiredi. Los-Andjeles qalası bes Fortune 500 kompaniyasına úy bolıp tabıladı: energetika kompaniyası Occidental Petroleum (2014-jılǵa shekem, keyin bas keńsesin Xyustonǵa kóshirdi), densawlıqtı saqlaw xızmeti kórsetiwshi Health Net, metall distribyutorı Reliance Steel & Aluminum, injenerlik firması AECOM hám kóshpes múlk toparı CB Richard Ellis. Los-Andjeleste bas keńsesi jaylasqan basqa kompaniyalarǵa American Apparel, City National Bank, 20th Century Studios, Latham & Watkins, Univision, Metro Interactive, LLC, Premier America, Gibson, Dunn & Crutcher, DeviantArt, Guess?, O'Melveny & Myers; Paul, Hastings, Janofsky & Walker, Tokyopop, The Jim Henson Company, Paramount Pictures, Sunkist Growers, Incorporated, Tutor Perini, Fox Sports Net, Capital Group, hám The Coffee Bean & Tea Leaf kiredi. Korean Air kompaniyasınıń AQSHtaǵı jolawshı hám júk tasıw operaciyaları boyınsha bas keńseleri Los-Andjeleste eki bólek ofiste jaylasqan. [[Oyın-zawıq]] hám media gigantı The Walt Disney Company jaqın jaylasqan Berbankta bas keńsege iye. [[Fayl:Aerial_view_of_Port_of_Long_Beach.jpg|solğa|nobaý|Long-Bich portı]] Los-Andjeles portı hám Long-Bich portı birgelikte dúnyadaǵı besinshi eń bánt port bolıp, batıs Tınısh okean jaǵalawındaǵı import hám eksport sawdasınıń orayı, sonday-aq batıs yarım shardıń eń áhmiyetli portlarınıń biri bolıp tabıladı. Los-Andjeles portı 43 milya (69 kilometr) jaǵalaw boyında 7,500 akr (3,035 gektar) jer hám suw maydanın iyeleydi hám AQSHtaǵı eń bánt konteyner portı bolıp esaplanadı. Port konteyner kólemi boyınsha AQSHtaǵı eń bánt port, dúnya boyınsha 8-shi eń bánt konteyner portı. 2004-jılı eń iri sawda sherikleri: Qıtay ($68.8 milliard), Yaponiya ($24.1 milliard), Tayvan ($10.8 milliard), Tayland ($6.7 milliard) hám Qubla Koreya ($5.6 milliard) boldı. Long-Bich portı AQSHtaǵı ekinshi eń bánt konteyner portı bolıp tabıladı. Ol Los-Andjeles portına shegaralas jaylasqan. AQSH-Aziya sawdasınıń tiykarǵı dárwazası sıpatında, port Kaliforniya shtatınıń Long-Bich qalasında 25 milya (40 kilometr) jaǵalaw sızıǵı menen 3,200 akr (1,295 gektar) jer maydanın iyeleydi. Teńiz portı shama menen $100 milliard kóleminde sawda júrgizedi hám Qubla Kaliforniyada 316,000 nan aslam jumıs ornın támiyinleydi. Long-Bich portı hár jılı $100 milliardtan aslam qunǵa iye tovarlardı import hám eksport etedi. Teńiz portı elge jumıs orınların beredi, salıq túsimlerin payda etedi hám usaqlap satıw sawda hám óndiris bizneslerin qollap-quwatlaydı. === Los-Andjeles okrugi Metrosı === [[Fayl:Los_Angeles_Metro_System_Map.png|oñğa|nobaý|Los-Andjeles okrugi Metro kartası]] Los-Andjeles Metro Relsi - Los-Andjeles okruginiń ǵalabalıq tranzit rels sisteması. Ol Los-Andjeles okrugi Metropoliten transport basqarması tárepinen basqarıladı hám onıń sisteması Los-Andjeles okrugi boyınsha altı rels liniyasın júrgizedi. Házirgi waqıtta Metro Relsi tórt jeńil rels hám eki tez [[Metro|tranzit liniyasın]] paydalanadı, ulıwma alǵanda 115.5 milya (185.9&nbsp;km) rels, 101 stanciya hám 2012-jıldıń dekabr ayınıń maǵlıwmatlarına muwapıq, kúndelikli jumıs kúnleri 360,000 nan aslam jolawshı tasıydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.metro.net/news/facts-glance/#P110_1342| bet = Facts at a Glance| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190820202535/https://www.metro.net/news/facts-glance/#P110_1342| arxivsáne = 2019-jıl 20-avgust | sáne = 2013-jıl 15-yanvar | baspaxana = [[Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority|LACMTA]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-yanvar }}</ref>. * A Liniyası – jeńil rels * B Liniyası – tez tranzit * C Liniyası – jeńil rels * D Liniyası – tez tranzit * E Liniyası – jeńil rels * G Liniyası – tez avtobus tranziti * J Liniyası – tez avtobus tranziti * K Liniyası – jeńil rels Sistema jeńil rels liniyaları AQSHtaǵı ekinshi eń bánt LRT sisteması bolıp, Bostonnan keyin jolawshılar sanı boyınsha, 2012-jıldıń úshinshi kvartalında ortasha háptelik jumıs kúnleri 200,300 jolawshı tasıǵan. 2019-jılǵa kelip, ol eldegi eń kóp paydalanılatuǵın jeńil rels sistemasına aylandı<ref name="APTA-2019-Q4">{{Web deregi | url = https://www.apta.com/wp-content/uploads/2019-Q4-Ridership-APTA.pdf| bet = Transit Ridership Report Fourth Quarter 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220112122550/https://www.apta.com/wp-content/uploads/2019-Q4-Ridership-APTA.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 12-yanvar | sáne = 2020-jıl 27-fevral | baspaxana = [[American Public Transportation Association]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-aprel }}</ref>. Qalanıń aymaǵı úlken jer silkiniw zonasına jaqın bolǵanlıqtan, tunneller magnitudası 7.5-ke shekemgi jer silkiniwlerge shıdamlı etip qurılǵan. Eki metro liniyası da poezdlarǵa quwat beriw ushın elektrlendirilgen úshinshi relsti paydalanadı, bul liniyalardı basqa úshewinde qollanıwǵa bolmaydı. Kók hám Altın liniyalar tiykarınan jer betinde júredi, Los-Andjelestiń xalqı tıǵız jasaytuǵın aymaqlarında ayırım kóshe boylap, biyiklikte hám jer astında júretuǵın bólimleri bar. Jasıl liniya tolıǵı menen jer betinen bólingen, I-105 avtomagistralınıń ortasında júrip, sońınan qubla tárepke biyikliktegi jol boyınsha burıladı. Rels liniyaları hápteniń jeti kúni azanǵı saat 5-ten túngi saat 12-ge shekem úziliksiz jumıs isleydi. Túngi saat 12-den keyin hám azanǵı 5-ten aldın ayırım bólimlerde sheklengen xızmet kórsetiledi. Azanǵı saat 2-den 3:30-ǵa shekem rels xızmeti kórsetilmeydi. Anıq waqıtlar marshruttan marshrutqa qaray ózgeredi; kóbirek maǵlıwmat alıw ushın jeke marshrut maqalaların qarań. === Basqa organlar === Metrodan tısqarı, basqa da xızmet kórsetiwshiler óz aymaqları sheginde jergilikli xızmet kórsetedi. Bularǵa Oranj kaunti transport basqarması, San-Bernardino kaunti transport basqarması hám Riversayd tranzit agentligi kiredi. === Aymaqlıq hám qatnaw temir jolları === [[Fayl:Metrolink_Map_2023.jpg|oñğa|nobaý|Metrolinktiń kartası]] Aymaqta eki awır temir jol tasıwshısı bar: Amtrak hám Metrolink. Amtrak Pasifik Sórflayner arqalı San-Diego, Santa-Barbara, San-Luis-Obispo hám olardıń arasındaǵı punktlerge xızmet kórsetedi. Ol jáne de uzaq aralıqlı baǵdarlardı usınadı, sonıń ishinde [[San-Francisko]] qoltıǵı aymaǵı, Oregon shtatındaǵı Portlend hám Vashington shtatındaǵı Sietlge baratuǵın Koust Starlayt; Arizona shtatındaǵı Flagstaff, Nyu-Meksiko shtatındaǵı Albukerke, Missuri shtatındaǵı Kanzas-Siti hám [[Chikago]]ǵa baratuǵın Sautvest Chif; hám háptesine úsh kún sheklengen xızmet kórsetetuǵın, Tuson, El-Paso, Xyuston hám Nyu-Orleanǵa baratuǵın Sanset Limited. Metrolink Qubla Kaliforniyanıń kóplegen jerlerine, sonıń ishinde aymaqtıń barlıq kauntilerine xızmet kórsetedi. Metrolink Qubla Kaliforniya boyınsha segiz baǵdarda 67 stanciyaǵa xızmet kórsetedi, olardıń kópshiligi (Inland Empayr-Oranj Kaunti baǵdarı hám Errou baǵdarınan basqası) Los-Andjeles Yunion stanciyasınan tarqaladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Qalalar hám elatlar]] 2025a9wj41ge1r2fzou1qdi19f6p4jm 0 21460 266261 213308 2026-08-18T00:37:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266261 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#E6E6FA"|Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi xanımı |- | colspan="2" style="text-align: center"| [[Fayl:Melania_Trump_official_portrait.jpg|200px]] |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#E6E6FA"|Házirgi waqıtta |- | colspan="2" style="text-align: center"|'''[[Melaniya Tramp]]'''<br/>2025-jıl 20-yanvardan baslap |- ! Rásmiy atı | Birinshi xanım<br/>Tramp xanım |- ! Qısqartılǵan atı | FLOTUS |- ! Mákan jayı | Aq úy |- ! Birinshi lawazımdaǵı | Marta Vashington |- ! Dúzilgen waqtı | 1789-jıl 30-aprel |} '''Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi xanımı (AQSHBX)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''The first lady of the United States;'' qısq''. FLOTUS'') ‒ bul ádette [[Amerika Qurama Shtatları]] prezidentiniń hayalı, prezidenttiń lawazım múddeti dawamında sáykes keletuǵın ataq. Birinshi xanımnıń roli hesh qashan rásmiy túrde belgilenbegen yamasa anıqlanbaǵan bolsa da, ol Amerika Qurama Shtatlarınıń siyasiy hám jámiyetlik ómirinde ayrıqsha orın iyeleydi<ref name="Britannica">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/topic/first-lady-United-States-title| bet = First Lady: United States title| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190515184644/https://www.britannica.com/topic/first-lady-United-States-title| arxivsáne = 2019-jıl 15-may | avtor = Caroli| at = Betty Boyd| jumıs = Encyclopædia Britannica| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-sentyabr }}</ref>. Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi xanımı Aq úydiń úy biykesi bolıp esaplanadı. Tariyxıy jaqtan, prezident úylenbegen yamasa jesir bolǵan jaǵdayda, ol ádette tuwısqanınan Aq úydiń úy biykesi bolıwın soraytuǵın edi. Úy xojalıǵında hámme waqıt úy xızmetkerleri bolǵanına qaramastan, XX ásirdiń basınan baslap birinshi xanımǵa onıń ilaj shólkemi járdem berip kelgen, bul shólkem jıllar dawamında kommunikaciya, jeke hám baǵdarlama xızmetkerlerin óz ishine alatuǵınday keńeygen. Onıń keńsesi házir Birinshi xanım keńsesi dep ataladı hám Aq úydiń Shıǵıs tárepinde jaylasqan. Óz ómiri dawamında ol kóbinese «Vashington xanımı» dep atalǵan<ref>{{Cite book|last=Figueroa|first=Acton|title=Washington, Part 3|url=https://books.google.com/books?id=7SbH-nF2QcYC&pg=PA10| sáne =January 1, 2003|publisher=World Almanac Library|isbn=978-0-8368-5162-5|page=10}}</ref>. 1900-jıllardan baslap birinshi xanımnıń roli anaǵurlım ózgerdi. Bul rolge siyasiy kampaniyalarǵa qatnasıw, Aq úydi basqarıw, jámiyetlik máselelerdi qollap-quwatlaw hám rásmiy hám saltanatlı waqıyalarda prezidentti wákillik etiw kiredi. Bunnan tısqarı, jıllar dawamında ayırım birinshi xanımlar moda tarawınan baslap siyasatqa baylanıslı jámiyetlik pikirge shekem hár qıylı tarawlarda tásir kórsetti, sonday-aq hayal-qızlardıń huqıqların qorǵaw ushın gúresti<ref name="mitchell2021">{{Web deregi | url = https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/does-the-first-lady-position-put-ladies-first/| bet = Does the First Lady Position Put Ladies First?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210509080206/https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/does-the-first-lady-position-put-ladies-first/| arxivsáne = 2021-jıl 9-may | avtor = Mitchell| at = Zoe| sáne = 2021-jıl 10-mart | jumıs = Australian Institute of International Affairs| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-aprel }}</ref>. [[Fayl:NPG_70_3_Custis_Washington.tif|solğa|nobaý|221x221 nükte|Marta Vashington, kúyewiniń prezidentligi dáwirinde «Ledi Vashington» dep atalǵan, shama menen 1825-jıl; súwret Milliy Portret Galereyasında iliwli tur.]] «Birinshi xanım» atamasın atqarıwshı hákimniń hayalı yamasa úy biykesin sıpatlaw ushın qollanıw Qurama Shtatlarda baslandı. Respublikanıń dáslepki kúnlerinde prezidenttiń hayalı ushın ulıwma qabıl etilgen atama joq edi. Kóplegen dáslepki birinshi xanımlar ózlerin qalay shaqırıwın qáleytuǵının bildirdi, sonıń ishinde «Xanım», «Xanım Prezident» hám «Xanım Prezidentsha» sıyaqlı atamalar da bar edi; Marta Vashington kóbinese «Ledi Vashington» dep atalatuǵın edi. «Birinshi xanım» termininiń eń dáslepki qollanılıwlarınıń biri 1838-jılı «St. Johnsbury Caledonian» gazetasında járiyalanǵan maqalada oǵan qollanılǵan, avtor «Xanım Sigurni» Marta Vashingtonnıń kúyewi [[George Washington|Djordj]] prezident bolǵannan keyin de ózgermegenin talqılaydı<ref>{{Cite news|title=Martha Washington|work=St. Johnsbury Caledonian| sáne =August 7, 1838|page=1}}</ref>. [[Fayl:Dolley_Madison.jpg|nobaý|Dolli Medison prezidenttiń hayalı sıpatında «Birinshi xanım» dep atalǵan birinshi hayal boldı dep aytıladı (1849-jılı onıń jerlewinde).]] Keń tarqalǵan pikirge qaraǵanda, Dolli Medison 1849-jılı onıń jerlew ilajında Prezident Zakari Teylor tárepinen aytılǵan maqtaw sózinde «birinshi xanım» dep atalǵan; biraq, bul maqtaw sóziniń jazba deregi joq, sonday-aq onıń dáwirindegi gazetalardıń hesh qaysısı onı bul atama menen atamaǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=4| bet = First Lady Biography: Dolley Madison| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190915191544/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=4| arxivsáne = 2019-jıl 15-sentyabr | baspaxana = National First Ladies' Library| qaralǵan sáne = 2007-jıl 1-mart }}</ref>. 1849-jıldan keyin bul atama Vashington, Kolumbiya okruginiń jámiyetlik ortalıqlarında qollanıla basladı. Bul atama haqıyqıy lawazımdı iyelep turǵan waqıtta qollanılǵan birinshi adam Djeyms Byukenenniń jiyeni Garriet Leyn boldı; Leslie's Illustrated Newspaper 1860-jılǵı maqalasında onı Aq úydiń úy biykesi sıpatındaǵı wazıypaları haqqında jazǵanda usı sóz dizbegin qollandı. Eń dáslepki jazba mısallardıń jáne biri Uilyam Govard Rasseldiń 1863-jıl 3-noyabrdegi kúndelik jazbasınan kelip shıǵadı, onda ol Meri Todd Linkolnǵa qatnaslı «Eldegi birinshi xanım» haqqındaǵı óseklerge silteme beredi. Bul atama 1877-jılı milliy kólemde en jaydı, sol waqıtta gazeta jurnalisti Meri K. Eyms Rezerford B. Xeystiń inauguraciyası haqqında xabar beriw barısında Lyusi Uebb Xeysti «Eldiń birinshi xanımı» dep atadı. Lyusi Xeystiń iskerligi haqqında jiyi xabar beriw bul atamanıń Vashingtonnan tısqarı jerlerde de qollanılıwına járdem berdi. Dramaturg Charlz Nirdlingerdiń Dolli Medison haqqındaǵı 1911-jılǵı «Eldegi birinshi xanım» dep atalǵan keń tarqalǵan komediyalıq pesası bul atamanı jáne de keńirek ámelge asırdı. 1930-jıllarǵa kelip, ol keń qollanılatuǵın boldı. Keyinirek bul atamanıń qollanılıwı Qurama Shtatlardan basqa mámleketlerge de tarqaldı. 1919-jılı Edit Uilson kúyewi awır insulttan keyin onıń jumıs kestesin óz qolına alǵanda, bir respublikashıl senator onı «Birinshi xanım atamasın Hárekettegi birinshi erkekke ózgertiw arqalı hayal-qızlar huqıqları ushın gúresiwshilerdiń ármanın ámelge asırǵan Prezident» dep atadı<ref>{{Cite book|author=Creeden|title=In Full Bloom: Tales of Women in Their Prime|url=https://books.google.com/books?id=E2DyOCFDrcwC&pg=PA30}}</ref>. Nexis [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazasına]] muwapıq, '''FLOTUS''' (FLOTUS dep oqıladı) qısqartpası birinshi ret 1983-jılı Donni Redkliff tárepinen The Washington Post gazetasında qollanılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1997/10/12/magazine/on-language-potus-and-flotus.html| bet = On Language; Potus And Flotus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180909183029/https://www.nytimes.com/1997/10/12/magazine/on-language-potus-and-flotus.html| arxivsáne = 2018-jıl 9-sentyabr | avtor = Safire, William| avtorsilteme = Safire, William| sáne = 1997-jıl 12-oktyabr }}</ref>. === Hayalı emes adamlardıń bul lawazımda bolıwı === Bir neshe hayal (keminde on úsh) prezidenttiń hayalı bolmasa da, Birinshi xanım sıpatında xızmet etken. Bul prezident boydaq yaki jesir bolǵan jaǵdaylarda, yamasa prezidenttiń hayalı Birinshi xanım wazıypaların orınlay almaǵan waqıtlarda júz bergen. Bunday jaǵdaylarda, bul lawazım prezidenttiń hayal-qız tuwısqanı tárepinen atqarılǵan, mısalı: Djeffersonnıń qızı Marta Djefferson Rendolf, Djeksonnıń kelini Sara York Djekson hám onıń hayalınıń jiyeni Emili Donelson, Teylordıń qızı Meri Elizabet Bliss, Bendjamin Garrisonnıń qızı Meri Garrison Makki, Byukenenniń jiyeni Garriet Leyn, Chester A. Arturdıń qarındası Meri Artur Makelroy hám Klivlendtiń qarındası Rouz Klivlend. === Potencial erkek ataması === Amerika Qurama Shtatlarınıń 45 prezidentiniń hámmesi erkek bolǵan, hám olardıń hámmesiniń ya hayalları, ya bolmasa bir hayal-qız úy biykesi Birinshi xanım rolin atqarǵan. Solay etip, Birinshi xanımnıń erkek ekvivalenti atamasına hesh qashan zárúrlik bolmaǵan; 2016-jılı Xillari Klinton úlken partiyanıń prezidentlik nominaciyasın alǵan birinshi hayal bolǵanda, eger ol prezidentlikti jeńip alsa, onıń kúyewi Billge qanday atama beriletuǵını haqqında sorawlar payda boldı. Saylaw kampaniyası dawamında, Bill Klinton ushın Amerika Qurama Shtatlarınıń Birinshi mırzası ataması eń kóp usınıldı, biraq onıń ózi burınǵı prezident bolǵanlıqtan, onı «Mırza Prezident» dep ataw múmkin edi. Bunnan tısqarı, shtat gubernatorlarınıń erkek kúyewleri ádette óz shtatınıń birinshi mırzası dep ataladı (mısalı, Maykl Xeyli hayalı Nikki gubernator bolıp xızmet etken waqıtta Qubla Karolinanıń birinshi mırzası bolǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://www.delawareonline.com/story/life/2015/04/24/happens-man-takes-role-first-lady/26315515/| bet = What happens when a man takes over role of first lady?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210515040636/https://www.delawareonline.com/story/life/2015/04/24/happens-man-takes-role-first-lady/26315515/| arxivsáne = 2021-jıl 15-may | avtor = Thompson| at = Krissah| til = en-US| jumıs = delawareonline.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}</ref>. Aqıbetinde, Xillari Klinton saylawda jeńildi, bul máseleni áhmiyetsiz etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/story/2016/11/election-results-2016-clinton-trump-231070| bet = Trump pulls off biggest upset in U.S. history| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220705000026/https://www.politico.com/story/2016/11/election-results-2016-clinton-trump-231070| arxivsáne = 2022-jıl 5-iyul | avtor = Goldmacher| at = Shane| sáne = 2016-jıl 9-noyabr | jumıs = Politico| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-aprel }}</ref>. == Roli == [[Fayl:Mrs._Bush_and_Missouri_Governor_John_Ashcroft_attend_a_Parents_as_Teachers_parent-child_group_at_the..._-_NARA_-_186437.jpg|solğa|nobaý|1991-jılı oktyabr ayında Birinshi xanım Barbara Bush, Missuri gubernatorı Djon Eshkroft penen birge, Úlken Sent-Luis Fergyuson-Florissant mektep rayonındaǵı «Ata-analar muǵallim retinde» toparı menen birge. Birinshi xanım sıpatında sawatlılıqtı qollap-quwatlaǵan Bush xanım balalarǵa «Qońır ayıw, qońır ayıw» kitabın oqıp atır.]] Birinshi xanım lawazımı saylanbaytuǵın lawazım bolıp, tek saltanatlı wazıypalardı atqaradı. Soǵan qaramastan, birinshi xanımlar Amerika jámiyetinde joqarı kórinetuǵın orındı iyelegen<ref name="role">{{Web deregi | url = http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| bet = The Role of the First Lady| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| arxivsáne = 2009-jıl 10-may | avtor = Anthony| at = Carl Sferrazza| sáne = 2008-jıl 26-sentyabr | baspaxana = America.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-may }}</ref>. Birinshi xanımnıń roli ásirler dawamında rawajlanıp kelgen. Ol, eń aldı menen, Aq úydiń úy biykesi bolıp esaplanadı<ref name="role" /> Ol mámleketlik rásmiy saltanatlardı hám is-ilajlardı prezident penen birge yamasa onıń ornına shólkemlestiredi hám qatnasadı. Liza Berns birinshi xanımlıqtıń tórt izbe-iz tiykarǵı temasın anıqlaydı: jámiyetlik hayal sıpatında (1900–1929); siyasiy ataqlı adam sıpatında (1932–1961); siyasiy belsendi sıpatında (1964–1977); hám siyasiy aralasıwshı sıpatında (1980–2001).<ref>{{Cite book|first1=Lisa M.|last1=Burns|title=First Ladies and the Fourth Estate: Press Framing of Presidential Wives|year=2008|url=https://archive.org/details/firstladiesfourt0000burn|publisher=Northern Illinois University Press}}</ref>. Marta Vashington bul lawazımdı jarattı hám milliy paytaxtta (Nyu-York hám Filadelfiya) kóplegen mámleketlik is-ilajlardı shólkemlestirdi. Bul jámiyetlik is-ilajlar Respublikalıq Saray dep atalıp, joqarı dárejeli hayallarǵa siyasiy saxna artında rol atqarıwǵa múmkinshilik berdi. Marta Vashington hám Ebigeyl Adams ekewine de Britaniya patsha sarayınıń «xanımları» sıyaqlı qatnas jasaldı<ref name="role">{{Web deregi | url = http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| bet = The Role of the First Lady| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| arxivsáne = 2009-jıl 10-may | avtor = Anthony| at = Carl Sferrazza| sáne = 2008-jıl 26-sentyabr | baspaxana = America.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnthony2008">Anthony, Carl Sferrazza (September 26, 2008). [https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html «The Role of the First Lady»]. America.gov. Archived from [http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html the original] on May 10, 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 4,</span> 2009</span>.</cite></ref>. Dolli Medison jetim balalar hám hayallarǵa járdem beriw ushın háreket etiw, sánli kiyimler kiyiw hám gazetalarda járiyalanıwǵa erisiw, sonday-aq 1812-jılǵı urıs waqtında belgili ǵáziynelerdi saqlap qalıw ushın óz ómirin qáwip astına qoyıw arqalı birinshi xanımlıq lawazımın keń tarqattı. Medison birinshi xanımlıq ushın standart ornattı hám onıń is-háreketleri 1930-jıllarda Eleanor Ruzveltke shekem derlik hárbir birinshi xanım ushın úlgi boldı<ref name="role">{{Web deregi | url = http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| bet = The Role of the First Lady| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| arxivsáne = 2009-jıl 10-may | avtor = Anthony| at = Carl Sferrazza| sáne = 2008-jıl 26-sentyabr | baspaxana = America.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnthony2008">Anthony, Carl Sferrazza (September 26, 2008). [https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html «The Role of the First Lady»]. America.gov. Archived from [http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html the original] on May 10, 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 4,</span> 2009</span>.</cite></ref>. Ruzvelt keń kólemde sayaxat etti hám kóplegen toparlarǵa sóyledi, kóbinese prezidenttiń pikirlerinen jeke pikirlerin bildirdi. Ol háptelik gazeta baǵanasın jazdı hám radio baǵdarlamasın alıp bardı. Jaklin Kennedi Aq úydi qayta bezew hám restavraciyalaw boyınsha háreketke basshılıq etti<ref>{{Cite journal|first=Gil|last=Troy|title=Jacqueline Kennedy's White House renovations}}</ref>. [[Fayl:Four_first_ladies.jpg|nobaý|Birinshi xanımlar (shepten ońǵa qaray) Rozalinn Karter, senator Xillari Klinton, Barbara Bush hám birinshi xanım Laura Bush 2004-jılı Klinton Prezidentlik Orayınıń ashılıwında.]] Kóplegen birinshi xanımlar áhmiyetli sán baǵdarın belgilewshilerge aylandı<ref name="role">{{Web deregi | url = http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| bet = The Role of the First Lady| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| arxivsáne = 2009-jıl 10-may | avtor = Anthony| at = Carl Sferrazza| sáne = 2008-jıl 26-sentyabr | baspaxana = America.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnthony2008">Anthony, Carl Sferrazza (September 26, 2008). [https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html «The Role of the First Lady»]. America.gov. Archived from [http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html the original] on May 10, 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 4,</span> 2009</span>.</cite></ref>. Ayırımları prezidenttiń áhmiyetli másláhátshisi bolıw arqalı belgili dárejede siyasiy tásir kórsetti.<ref name="role" /> XX ásir dawamında birinshi xanımlardıń belgili maqsetlerdi, ádette sayasiy jaqtan bóliniwshi bolmaǵan maqsetlerdi alǵa baǵdarlawı barǵan sayın keń tarqaldı. Birinshi xanımnıń bul iskerliklerdi qollap-quwatlaw ushın xızmetkerlerdi jumısqa alıwı ádettegi hal boldı. Ledi Byord Djonson qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám gúllendiriw boyınsha jetekshi boldı<ref>{{Cite book|last=Gould|first=Lewis L.|url=https://books.google.com/books?id=N_AhAAAAMAAJ&q=pioneer|title=Lady Bird Johnson and the Environment|publisher=[[University Press of Kansas]]}}</ref>. Pet Nikson ıqtıyarlılıqtı xoshametledi hám shet ellerge keń kólemde sayaxat etti; Betti Ford hayal-qızlar huqıqların qollap-quwatladı; Rozalinn Karter ruwxıy imkaniyatları sheklengen adamlarǵa járdem berdi; Nensi Reygan «Joq» dep aytıń atlı náshebent tuwralı xabardarlıq kampaniyasın jarattı; Barbara Bush sawatlılıqtı alǵa baǵdarladı; Xillari Klinton AQSH ta densawlıqtı saqlaw sistemasın reformalawǵa umtıldı; Laura Bush hayal-qızlar huqıqları toparların qollap-quwatladı hám balalar sawatlılıǵın xoshametledi<ref name="role">{{Web deregi | url = http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| bet = The Role of the First Lady| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html| arxivsáne = 2009-jıl 10-may | avtor = Anthony| at = Carl Sferrazza| sáne = 2008-jıl 26-sentyabr | baspaxana = America.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnthony2008">Anthony, Carl Sferrazza (September 26, 2008). [https://web.archive.org/web/20090510171719/http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html «The Role of the First Lady»]. America.gov. Archived from [http://www.america.gov/st/elections08-english/2008/September/20080926162204naneerg0.8945886.html the original] on May 10, 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 4,</span> 2009</span>.</cite></ref>. Mishel Obama áskeriy shańaraqlardı qollap-quwatlaw hám balalar semizligi menen gúresiw menen tanıldı<ref name="Michelle Obama White House Page">{{Web deregi | url = https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/michelleobama| bet = Michelle Obama| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210114220410/https://obamawhitehouse.archives.gov/1600/first-ladies/michelleobama| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | jumıs = [[whitehouse.gov]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-may }}</ref>; al Djill Bayden áskeriy shańaraqlarǵa hám Aq úy tariyxına óz qollawın baǵıshladı<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/04/07/jill-biden-announce-joining-forces-plans-aid-military-families/7108590002/|title=Jill Biden announces plans to aid military families in next phase of her agenda| sáne =April 7, 2021}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2024/10/21/first-lady-jill-biden-unveils-enhanced-and-expanded-white-house-tour/| bet = First Lady Jill Biden Unveils Enhanced and Expanded White House Tour| sáne = 2024-jıl 21-oktyabr | jumıs = The White House| qaralǵan sáne = 2025-jıl 20-yanvar }}</ref><ref>{{Cite news|last=Klein|first=Betsy|title=Jill Biden unveils a reimagined White House tour|url=https://www.cnn.com/2024/10/21/politics/jill-biden-unveils-a-reimagined-white-house-tour/index.html|access-date=20 January 2025| sáne =25 October 2024}}</ref>. Házirgi birinshi xanım [[Melaniya Tramp]] óz lawazımın balalarǵa járdem beriw, sonıń ishinde kiberqorqıtıwdıń aldın alıw ushın paydalandı<ref>{{Cite news|last=Superville|first=Darlene|title=Melania Trump Filling Out Her Agenda as First Lady|url=https://www.usnews.com/news/politics/articles/2017-10-09/melania-trump-saying-2-words-more-often-first-lady|access-date=November 8, 2017|date=October 9, 2017}}</ref>. 1964-jıldan baslap, lawazımdaǵı hám barlıq tiri burınǵı birinshi xanımlar Milliy Mádeniyat Orayınıń, Djon F. Kennedi atındaǵı Atqarıwshılıq Óner Orayınıń qáwendershilik keńesiniń húrmetli aǵzaları bolıp tabıladı<ref name="board">{{Web deregi | url = http://www.kennedy-center.org/about/kctrustees.html| bet = The Kennedy Center: Board of Trustees| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110814095210/http://www.kennedy-center.org/about/kctrustees.html| arxivsáne = 2011-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 4-noyabr }}</ref>. Kúyewiniń prezidentlik múddeti tamamlanıwǵa jaqın qalǵanda, Xillari Klinton Qurama Shtatlar Senatına saylanıw ushın talaban bolıp, siyasiy lawazımǵa umtılǵan birinshi xanım boldı. Saylaw kampaniyası waqtında onıń qızı Chelsi birinshi xanımnıń kóp wazıypaların óz moynına aldı. Jeńiske erisken Klinton 2001-jıldan 2009-jılǵa shekem Nyu-Yorkten kishi senator bolıp xızmet etti, sońınan Obama prezidenttiń mámleketlik xatkeri bolıw ushın lawazımınan ketti. Keyinirek, ol 2016-jılǵı saylawda Demokratiyalıq partiyanıń prezidentlikke talabanı boldı, biraq [[Donald Tramp|Donald Trampqa]] jeńildi. == Birinshi Xanım Keńsesi == [[Fayl:First-Ladies_cropped.jpg|nobaý|Birinshi xanımlar (shepten ońǵa qaray) Nensi Reygan, Ledi Byord Djonson, Xillari Klinton, Rozalinn Karter, Betti Ford hám Barbara Bush «Milliy baǵ Gala keshesi, Amerika birinshi xanımlarına húrmet» ilajında, 11-may, 1994-jıl. Jaklin Kennedi Onassis keselligi sebepli qatnasa almadı hám bul súwret túsirilgennen 8 kún keyin qaytıs boldı.]] Qurama Shtatlar birinshi xanımınıń keńsesi birinshi xanımnıń Aq Úydiń xanımı sıpatındaǵı wazıypaların orınlawı ushın juwapker bolıp, sonday-aq Aq Úydiń barlıq jámiyetlik hám saltanatlı is-ilajların basqaradı. Birinshi xanımnıń óz xızmetkerleri bar, olardıń arasında keńse baslıǵı, baspasóz xatkeri, Aq Úydiń jámiyetlik xatkeri hám bas gúl dizayneri bar. Birinshi xanım keńsesi Aq Úy keńsesiniń bir bólimi bolıp, Prezident Atqarıw Keńsesiniń tarmaǵı bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://obamawhitehouse.archives.gov/administration/eop/| bet = Executive Office of the President| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210114220405/https://obamawhitehouse.archives.gov/administration/eop/| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | sáne = 2014-jıl 23-dekabr | jumıs = [[whitehouse.gov]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>. Birinshi xanım Xillari Klinton Nyu-York shtatınan senator bolıwǵa qarar etkende, ol birinshi xanım sıpatındaǵı wazıypaların bir shetke qoydı<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/WPcap/2000-01/05/073r-010500-idx.html|title=Hillary Clinton Makes a Historic Move|work=[[The Washington Post]]|access-date=August 27, 2017}}</ref> hám shtatta jasaw huqıqın alıw ushın Nyu-Yorktiń Chappakva qalasına kóship bardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1999/11/24/nyregion/mrs-clinton-to-be-official-new-yorker.html| bet = Mrs. Clinton to Be Official New Yorker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210114220424/https://www.nytimes.com/1999/11/24/nyregion/mrs-clinton-to-be-official-new-yorker.html| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | sáne = 1999-jıl 24-noyabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}</ref>. Ol senatorlıqqa saylanıw kampaniyasında jeńiske eriskennen keyin birinshi xanım sıpatındaǵı wazıypaların qayta basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2000/11/10/nyregion/the-race-won-the-senator-elect-resumes-her-first-lady-duties-at-the-white-house.html| bet = The Race Won, the Senator-Elect Resumes Her First Lady Duties at the White House| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210114220351/https://www.nytimes.com/2000/11/10/nyregion/the-race-won-the-senator-elect-resumes-her-first-lady-duties-at-the-white-house.html| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | sáne = 2000-jıl 10-noyabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}</ref>, hám Bill Klintonnıń prezidentlik múddeti tamamlanıwına on jeti kún qalǵanǵa shekem hám birinshi xanım, hám AQSH senatorı sıpatındaǵı wazıypaların birge alıp bardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2001/01/04/nyregion/a-day-of-firsts-as-mrs-clinton-takes-the-oath.html| bet = A Day of Firsts As Mrs. Clinton Takes the Oath| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210114220431/https://www.nytimes.com/2001/01/04/nyregion/a-day-of-firsts-as-mrs-clinton-takes-the-oath.html| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | sáne = 2001-jıl 4-yanvar | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}</ref>. == Kollekciyalar == 1912-jılı dúzilgen Birinshi xanımlar kollekciyası Smitson Institutınıń eń kóp qızıǵıwshılıq payda etken kórgizbeleriniń biri bolıp kelgen. Dáslepki kórgizbe 1914-jılı ashılıp, Smitson Institutında hayal-qızlarǵa ayrıqsha dıqqat qaratqan birinshi kórgizbelerdiń biri boldı. Dáslep tiykarınan sán-saltanatqa baǵdarlanǵan kórgizbe házirgi waqıtta birinshi xanımlardıń AQSH hám Amerika jámiyetine qosqan úleslerin tereń úyreniwge qaratılǵan. 2008-jılı Amerika tariyxı milliy muzeyiniń qayta ashılıw jılı bayramı sheńberinde «Smitson Institutındaǵı Birinshi Xanımlar» kórgizbesi ashıldı. Bul kórgizbe muzeydiń birinshi xanımlar tariyxı boyınsha keńeytilgen kórgizbesine kópir xızmetin atqardı, ol 2011-jıl 19-noyabrde ashıldı. «Birinshi Xanımlar» kórgizbesi birinshi xanımnıń rásmiy emes, biraq áhmiyetli ornın hám hár túrli hayal-qızlardıń bul lawazımdı prezident administraciyasına hám mámleketke óz úleslerin qosıw ushın qalay paydalanǵanın izertleydi. Kórgizbede Marta Vashingtonnan baslap Mishel Obamaǵa shekemgi 26 kóylek hám 160-tan aslam basqa zatlar, sonıń ishinde Aq Úy ıdıs-tabaqları, jeke buyımlar hám Smitson Institutınıń birinshi xanımlar haqqındaǵı unikal kollekciyasınan alınǵan basqa da zatlar bar<ref name="Smithsonian">{{Web deregi | url = http://americanhistory.si.edu/exhibitions/small_exhibition.cfm?key=1267&exkey=863&pagekey=864&CFID=9611372&CFTOKEN=75585282| bet = The First Ladies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120819165829/http://americanhistory.si.edu/exhibitions/small_exhibition.cfm?key=1267&exkey=863&pagekey=864&CFID=9611372&CFTOKEN=75585282| arxivsáne = 2012-jıl 19-avgust | baspaxana = National Museum of American History, Smithsonian Institution| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-aprel }}</ref>. [[Fayl:Jacqueline_Lee_Bouvier_Kennedy.gif|oñğa|nobaý|Jaklin Kennedidiń Aq Úydegi rásmiy portreti]] == Tásir == Ayırım birinshi xanımlar ózleriniń kiyim-kenshekleri hám stili menen dıqqatqa ılayıq bolǵan. Máselen, Jaklin Kennedi Onassis dúnya júzilik moda úlgisine aylandı: onıń stili kommerciyalıq óndiriwshiler tárepinen kóshirildi hám kóplegen jas hayal-qızlar tárepinen tákirarlandı, ol 1965-jılı Xalıqaralıq Jaqsı Kiyinetuǵınlar Diziminiń Dańq Zalına kirgizildi. Memi Eyzenxauer Birinshi Xanım bolǵan hárbir jılı Nyu-York Kiyim Institutı tárepinen eldegi eń jaqsı kiyinetuǵın on eki hayaldıń biri dep ataldı. «Memi stili» keń etekli kóylek, shıraylı bilezikler, marjanlar, kishkene qalpaqlar hám qısqa kesilgen, mańlay shashlı shash úlgisinen ibarat edi. Mishel Obama da óziniń moda tańlawları menen úlken dıqqatqa iye boldı: stil jazıwshısı Robin Givxan onı The Daily Beast basılımında maqtap, Birinshi xanımnıń stili lawazımnıń jámiyetlik imidjin jaqsılawǵa járdem bergenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.thedailybeast.com/articles/2012/11/05/first-lady-fashion-fatigue.html| bet = First Lady Fashion Fatigue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170118110915/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/11/05/first-lady-fashion-fatigue.html| arxivsáne = 2017-jıl 18-yanvar | avtor = Givhan| avtorsilteme = Robin Givhan| at = Robin| jıl = 2012| jumıs = The Daily Beast| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ahiv6gbud3mis4s2xlt1l1owfnez6qh 0 21566 266233 213310 2026-08-18T00:08:07Z InternetArchiveBot 9299 Add 6 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266233 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#E6E6FA"|Paramount Pictures Corporation |- | colspan="2" style="text-align: center"| [[Fayl:Paramount_Pictures_2022_(Blue).svg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align: center"|2022-jıldan baslap qollanılǵan logotip |- | colspan="2" style="text-align: center"| [[Fayl:Paramountpicturesmelrosegate.jpg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align: center"|[[Los-Andjeles]], [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadaǵı]] Paramount Pictures studiyası |- ! Burınǵı atları | * Famous Players Film Company (1912–1916) * Famous Players–Lasky Corporation (1916–1927) * Paramount Famous Lasky Corporation (1927–1930) * Paramount Publix Corporation (1930–1935) * Paramount Pictures Inc. (1935–1950) |- ! Kompaniya túri | Bólim |- ! Tarawı | [[Film|Kino]] |- ! Aldınǵıları | * Famous Players Film Company * Famous Players–Lasky Corporation * Republic Pictures |- ! Dúzilgen waqtı | [[1912]]-jıl [[8-may]] |- ! Tiykarshıları | * Uilyam Uodsvort Xodkinson * Adolf Cukor * Djessi L. Laski |- ! Bas keńse | 5555 Melrose Avenue, [[Gollivud]], [[Los-Andjeles]], [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- ! Xızmet kórsetiw aymaǵı | Dúnya júzi |- ! Tiykarǵı adamları | Brayan Robbins (baslıq hám bas atqarıwshı direktor) |- ! Ónimleri | Kórkem filmler |- ! Bas kompaniyaları | * Gulf and Western Industries (1966–1989) * Paramount Communications (1989–1994) * Viacom (1994–2005; 2005–2019) * Paramount Global (2019–házirgi waqıtqa shekem) |- ! Bólimleri | * Nickelodeon Movies * Paramount Home Entertainment * Paramount Players * Paramount Animation * Paramount Music |- ! [[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyalar]] | United International Pictures (50%) |- ! Veb-saytı | [https://www.paramountpictures.com paramountpictures.com] |} '''Paramount Pictures Corporation''', kóbinese '''Paramount Pictures''' yamasa ápiwayı '''Paramount''' dep atalatuǵın, amerikalı [[film]] islep shıǵarıw hám tarqatıw kompaniyası hámde Paramount Global kompaniyasınıń tuńǵısh [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] bolıp tabıladı. Ol dúnyadaǵı altınshı eń eski film studiyası, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtaǵı]] ekinshi eń eski film studiyası ([[Universal Pictures]]-ten keyin) hám [[Los-Andjeles]] qalası shegaraları ishinde jaylasqan "Bes úlken" film studiyalarınıń jalǵız aǵzası<ref name="Bingen_Page_8">{{Cite book|last1=Bingen|first1=Steven|title=Paramount: City of Dreams|date=2016|publisher=Taylor Trade Publishing|location=Guilford, Connecticut|isbn=9781630762018|page=8|url=https://books.google.com/books?id=GC1IDQAAQBAJ&pg=PA8}}</ref>. 1916-jılı film prodyuseri Adolf Cukor 24 aktyor hám aktrisanı shártnama menen jumısqa aldı hám olardıń hárbirin logotiptegi juldız benen xoshametledi<ref>{{Web deregi | url = http://ocgirl.net/wp-content/uploads/image/paramount/paramount-2.jpg| bet = Star System| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170202071556/http://ocgirl.net/wp-content/uploads/image/paramount/paramount-2.jpg| arxivsáne = 2017-jıl 2-fevral | jumıs = ocgirl 玩樂筆記 -| qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-yanvar }}</ref>. 1967-jılı juldızlar sanı 22-ge qısqartıldı hám olardıń jasırın mánisi alıp taslandı. 2014-jılı Paramount Pictures barlıq filmlerin tek ǵana cifrlı formatta tarqatatuǵın birinshi iri Gollivud studiyası boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/01/19/paramount-all-digital-movie-distribution/| bet = Paramount now releases movies only in digital form| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190709081726/http://www.engadget.com/2014/01/19/paramount-all-digital-movie-distribution/| arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | avtor = Fingas| at = Jon| sáne = 2014-jıl 19-yanvar | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-sentyabr }}</ref>. Kompaniyanıń bas keńsesi hám studiyaları [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń [[Gollivud]] qalasında, Melrouz gúzarı, 5555 mákan jayında jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.paramountstudios.com/working-on-the-lot/general-info/map.html| bet = Directions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180312121559/http://www.paramountstudios.com/working-on-the-lot/general-info/map.html| arxivsáne = 2018-jıl 12-mart | jumıs = The Studios at Paramount| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-avgust }}</ref>. Paramount Pictures kompaniyasınıń kommerciyalıq jaqtan eń tabıslı film franshizalarına Transformers, Mission: Impossible hám Star Trek kiredi. Bunnan tısqarı, studiyanıń kitapxanasında The Godfather hám Titanik sıyaqlı kóplegen ayırım filmler bar, olardıń ekewi de dáslepki shıǵarılǵan waqıtta eń kóp tabıs tapqan filmler bolǵan. Paramount Pictures Kino Associaciyasınıń (MPA) aǵzası bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.mpaa.org/our-story| bet = Motion Picture Association of America – Who We Are – Our Story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170830145244/http://www.mpaa.org/our-story| arxivsáne = 2017-jıl 30-avgust | baspaxana = MPAA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-yanvar }}</ref>, hám házirgi waqıtta Paramount Motion Picture Group quramındaǵı bes haqıyqıy film studiyalarınıń biri, sonıń menen birge Miramax kompaniyasınıń 49% úlesine, United International Pictures kompaniyasınıń 50% úlesine, Paramount Players hám Republic Pictures kompaniyasınıń qayta tiklengen versiyasına iye. == Tariyxı == === Famous Players Film Company === {| class="infobox collapsible" |+ class="infobox-title" id="208" |Paramount kompaniyasınıń evolyuciyası | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Paramount_Global_Logo.svg|class=skin-invert|200x200 nükte]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1886 | class="infobox-data" |Westinghouse Electric Corporation kompaniyası Westinghouse Electric & Manufacturing Company ataması menen shólkemlestirildi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1912 | class="infobox-data" |Famous Players Film Company shólkemlestirildi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1913 | class="infobox-data" |Lasky Feature Play Company dúzildi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1914 | class="infobox-data" |'''Paramount Pictures''' shólkemlestirildi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1916 | class="infobox-data" |Famous Players hám Lasky birlesip Famous Players–Lasky bolıp qayta qurıladı hám Paramount kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1927 | class="infobox-data" |Famous Players–Lasky kompaniyası Paramount Famous Lasky Corporation dep qayta ataladı; CBS kompaniyası Columbia Records investiciyası menen shólkemlestiriledi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1929 | class="infobox-data" |Paramount [[CBS]] kompaniyasınıń 49% úlesin satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1930 | class="infobox-data" |Paramount Famous Lasky Corporation kompaniyası Paramount Publix Corporation dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1932 | class="infobox-data" |Paramount CBS kompaniyasındaǵı úleslerin qaytarıp satadı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1934 | class="infobox-data" |Gulf+Western kompaniyası Michigan Bumper Corporation ataması menen dúziledi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1935 | class="infobox-data" |Paramount Publix Corporation kompaniyası Paramount Pictures dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1936 | class="infobox-data" |National Amusements kompaniyası Northeast Theater Corporation ataması menen qurıladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1938 | class="infobox-data" |CBS Columbia Records kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1950 | class="infobox-data" |Desilu qurıladı hám CBS onıń telebaǵdarlamaların tarqatadı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1952 | class="infobox-data" |CBS óziniń CBS Television Film Sales bólimin dúzedi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1958 | class="infobox-data" |CBS Television Film Sales bólimi CBS Films dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1966 | class="infobox-data" |Gulf+Western Paramount kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1967 | class="infobox-data" |Gulf+Western Desilu kompaniyasın satıp alıp, onı Paramount Television dep qayta ataydı (házirgi CBS Studios) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1968 | class="infobox-data" |CBS Films CBS Enterprises dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1970 | class="infobox-data" |CBS Enterprises Viacom dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1971 | class="infobox-data" |Viacom CBS kompaniyasınan ajıratılıp shıǵarıladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1987 | class="infobox-data" |National Amusements Viacom kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1988 | class="infobox-data" |CBS Columbia Records kompaniyasın Sony-ǵa satadı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1989 | class="infobox-data" |Gulf+Western Paramount Communications dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1994 | class="infobox-data" |Viacom Paramount Communications kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1995 | class="infobox-data" |Westinghouse CBS kompaniyasın satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |1997 | class="infobox-data" |Westinghouse CBS Corporation dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2000 | class="infobox-data" |Viacom UPN hám CBS Corporation kompaniyaların satıp aladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2005 | class="infobox-data" |Viacom ekinshi CBS Corporation hám Viacom bolıp bólinedi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2006 | class="infobox-data" |CBS Corporation UPN kanalın jabadı hám onıń ornına The CW kanalın ashadı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2017 | class="infobox-data" |CBS Corporation CBS Radio bólimin Entercom kompaniyasına satadı (házirgi Audacy) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2019 | class="infobox-data" |CBS Corporation hám Viacom qayta birlesip ViacomCBS bolıp shólkemlestiriledi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2022 | class="infobox-data" |ViacomCBS Paramount Global dep qayta ataladı |- ! class="infobox-label" scope="row" style="min-width: 3.5em; text-align: center" |2024 | class="infobox-data" |Skydance Media hám Paramount Global birlesiwge kelisedi |- | colspan="2" class="infobox-navbar" |<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Navbar/styles.css"></templatestyles> |} Paramount dúnyadaǵı eń eski altı kinostudiyanıń biri bolıp esaplanadı; Gaumont Film Company (1895), Pathe (1896), Titanus (1904), Nordisk Film (1906), hám Universal Pictures (1912) kompaniyalarınan keyin turadı. Bul [[Los-Andjeles|Los-Andjelestiń]] [[Gollivud]] rayonında jaylasqan sońǵı iri kinostudiya bolıp tabıladı<ref name="Bingen_Page_8">{{Cite book|last1=Bingen|first1=Steven|title=Paramount: City of Dreams| sáne =2016|publisher=Taylor Trade Publishing|location=Guilford, Connecticut|isbn=9781630762018|page=8|url=https://books.google.com/books?id=GC1IDQAAQBAJ&pg=PA8}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBingen2016">Bingen, Steven (2016). [https://books.google.com/books?id=GC1IDQAAQBAJ&pg=PA8 ''Paramount: City of Dreams'']. Guilford, Connecticut: Taylor Trade Publishing. p.&nbsp;8. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781630762018|<bdi>9781630762018</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20220716005941/https://www.google.com/books/edition/Paramount/GC1IDQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover Archived] from the original on July 16, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 10,</span> 2022</span>.</cite></ref>. [[Fayl:Paramount_logo_1914.jpg|solğa|nobaý|Paramount Pictures-tiń birinshi logotipi, 24 juldızı bar, onıń tiykarshılarınıń biri Uilyam Uodsuort Xodkinson tárepinen proektlestirilgen, 1914-jıldan 1969-jılǵa shekem qollanılǵan]] Paramount Pictures óziniń tariyxın 1912-jılı qurılǵan Feymos Pleyers Film Company dáwirinen baslanadı dep esaplaydı. Vengriyada tuwılǵan tiykarın salıwshı Adolf Cukor, Nikelodeonlarǵa dáslepki investor bolǵan, filmlerdiń tiykarınan jumısshı klass immigrantlarına tásir etetuǵının kórdi<ref name="TIMWU2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iM6sos2U554C|title=The Master Switch: The Rise and Fall of Information Empires – Tim Wu – Google Books|date=November 2, 2010|isbn=9780307594655|last1=Wu|first1=Tim|publisher=Knopf Doubleday Publishing}}</ref>. Ol óziniń sherikleri Daniel Froman hám Charlz Froman menen birge sol waqıttaǵı ataqlı teatr aktyorların qatnastırıw arqalı orta klass puqaralarına baǵdarlanǵan tolıq metrajlı filmler usınıwdı jobalastırdı (bul "Ataqlı pesalardaǵı ataqlı aktyorlar" uranına alıp keldi). 1913-jıldıń ortasına kelip, Feymos Pleyers bes film tayarlaǵan edi, al Cukor jetiskenlikke erisiw jolında edi. Olardıń birinshi filmi "Patshayım Elizabettiń muhabbatı" boldı, onda [[Sarah Bernhardt|Sara Bernar]] bas rolde oynadı. Sol jılı, basqa bir úmitli prodyuser, Djessi L. Laski, óziniń qayın aǵası Samuel Goldfish-ten (keyin Samuel Goldwin dep tanılǵan) qarız alıp, Laski Feature Play Company-di ashtı. Laski kompaniyası óziniń birinshi xızmetkeri etip film tájiriybesi derlik joq saxna rejissyorı Sesil B. DeMill-di jumısqa aldı, ol Gollivudta qolaylı orın tabatuǵın edi. Bul orın Vayn kóshesi, Selma gúzarı, Argayl gúzarı hám Sanset bulvarı arasında jaylasqan, keńeytilgen ashıq hawalı saxnası bar óndiris obektine aylandırılǵan eski at sarayı edi. Keyin ol Laski-DeMill sarayı dep ataldı<ref>{{Cite book|last=Wertheim|first=Arthur Frank|title=The Silent Movies of W. C. Fields: How They Created The Basis for His Fame in Sound Films|date=2020|publisher=BearManor Media|location=Albany, Georgia|url=https://books.google.com/books?id=bpApEAAAQBAJ&dq=lasky+1926+marathon+street&pg=PT242| til =en-US}}</ref>. 1914-jılı olardıń birinshi tolıq metrajlı filmi "The Squaw Man" shıqtı. 1914-jıl 8-mayda, Yuta shtatındaǵı teatr iyesi V. V. Xodkinson tárepinen Paramaunt Pictures Corporation (burın Progressive Pictures dep atalǵan) shólkemlestirildi, ol bes kishkene firmanı satıp alıp biriktirgen edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cobbles.com/simpp_archive/hodkinson_system.htm| bet = W. W. Hodkinson: The Man Who Invented Hollywood| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220110115321/https://www.cobbles.com/simpp_archive/hodkinson_system.htm| arxivsáne = 2022-jıl 10-yanvar | avtor = Aberdeen| at = J.A.| til = en-US| jumıs = Society of Independent Motion Picture Producers (SIMPP)| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-yanvar }}</ref>. 1914-jıldıń 15-mayında Xodkinson Famous Players Film Company, Laski Company hám Boswort, Inc. penen olardıń filmlerin tarqatıw ushın bes jıllıq kelisimge qol qoydı. Aktyor, rejissyor hám prodyuser Xobart Boswort [[Jack London|Djek London]] shıǵarmaları boyınsha filmler seriyasın islep baslaǵan edi. Paramaunt birinshi tabıslı ulıwma mámleketlik tarqatıwshı boldı; bul waqıtqa shekem filmler shtat yamasa regional dárejede satılatuǵın edi, bul film prodyuserleri ushın qımbatqa túsetuǵın bolǵan. Sonıń menen birge, Famous Players hám Laski jeke menshik kompaniyalar bolsa, Paramaunt korporaciya edi. === Famous Players–Lasky === 1916-jılı Zukor óziniń Famous Players, Lasky Company hám Paramount kompaniyaların biriktiriw boyınsha úsh tárepleme birlesiwdi ámelge asırdı. Zukor hám Laski Xodkinsondı Paramount tan satıp aldı hám úsh kompaniyanı birewge biriktirdi. Laski hám Zukor 28-iyunde dúzgen jańa kompaniya Famous Players–Lasky Corporation dep ataldı, biraq ol "Paramount" atın da qollanıwdı dawam etti. Nátiyjede, ol sol waqıttaǵı eń iri kino kompaniyasına aylanıp, qunı 12.5 million AQSH dolları boldı (2023-jılǵı 241.8 million dollarǵa teń)<ref>{{Cite news| sáne =June 29, 1916|title=$12,500,000 MERGER OF FILM COMPANIES; Famous Players and Jesse L. Lasky Feature Unite in a New Corporation. ADOLPH ZUKOR, PRESIDENT Consolidate to Meet Present Conditions;- 84 Pictures a Year to be Distributed by Paramount.| til =en-US|url=https://www.nytimes.com/1916/06/29/archives/12500000-merger-of-film-companies-famous-players-and-jesse-l-lasky.html|access-date=August 26, 2020}}</ref>. Korporaciya tez óse aldı, Laski hám onıń sherikleri Goldvin hám DeMill óndiris tárepin basqardı, Xiram Abrams tarqatıwǵa juwapker boldı, al Zukor úlken joybarlar dúzdi. Tek kórsetiwshilerge tiyisli bolǵan First National básekiles bolıp turǵanda, Famous Players–Lasky hám onıń "Paramount Pictures" i tez arada bizneste ústemlik etti<ref>{{Cite news|url=http://www.history.com/this-day-in-history/lasky-company-merges-with-famous-players-later-to-become-paramount|title=Lasky Company merges with Famous Players, later to become Paramount – Jun 28, 1916 – HISTORY.com|access-date=August 10, 2017}}</ref>. Birlesiw 1916-jıl 7-noyabrde juwmaqlandı<ref>{{Cite book|title=Federal Trade Commission Decisions, Volume 11|date=1930|publisher=United States. Federal Trade Commission|location=Washington, D. C.|page=202|url=https://books.google.com/books?id=DQw9V6KsgGgC&dq=paramount+1914+may+15&pg=PA202| til =en-US}}</ref>. [[Fayl:GrangeLasky-DeMille1913.jpg|solğa|nobaý|Laskidiń dáslepki studiyası ("The Barn" dep te atalǵan) 1920-jıllardıń ortasındaǵı kórinis. 1923-jılı qurılǵan Taft imaratı fonda kórinip tur.]] Zukor juldızlarǵa isengenlikten, ol kóplegen aldıńǵı qatardaǵı dáslepki juldızlarǵa qol qoydı hám rawajlandırdı, olardıń arasında Meri Pikford, Margarit Klark, Polin Frederik, [[Douglas Fairbanks|Duglas Ferbenks]], Gloriya Svenson, Rudolf Valentino hám Uolles Rid bar edi. Usınday kóp áhmiyetli oyınshılar menen Paramount "blok bron" sistemasın engize aldı, bul belgili bir juldızdıń filmlerin kórsetiwshi bir jıllıq basqa Paramount ónimlerin de satıp alıwı kerek degendi ańlattı. Bul sistema Paramount ke 1920-1930-jıllarda jetekshi orındı berdi, biraq húkimettiń onı jigirma jıldan aslam waqıt dawamında monopoliyaǵa qarsı tiykarda shetletiwine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cobbles.com/simpp_archive/ftc-case_into.htm| bet = The Famous Players–Lasky Antitrust Case| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170806062645/http://www.cobbles.com/simpp_archive/ftc-case_into.htm| arxivsáne = 2017-jıl 6-avgust | jumıs = www.cobbles.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-avgust }}</ref>. 1920-jıllardıń ortasına kelip, eski Laski-DeMill ferması studiyanıń Batıs tárepindegi barlıq óndirislerin qamtıw ushın jetkiliksiz bolıp qaldı<ref>{{Cite book|title=Early Paramount Studios|url=https://books.google.com/books?id=hw07BAAAQBAJ&dq=Robert+Brunton+Studios+1926+hollywood+new+york+times&pg=PA54}}</ref>. 1926-jıl 5-yanvarda Laski United Pictures ke tiyisli bolǵan hám Marathon Street, 5451 mákan jayında jaylasqan 26 akrlik Robert Brunton Studios tı 1.0 million dollarǵa (2023-jılda 13.8 million dollarǵa teń) satıp alıw boyınsha kelisimge eristi<ref>{{Web deregi | url = http://www.paramount.com/node/7664| bet = 1926: THE NEW STUDIO &#124; Paramount Pictures| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111114001735/http://www.paramount.com/node/7664| arxivsáne = 2011-jıl 14-noyabr | baspaxana = Paramount.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-oktyabr }}</ref>. 29-martta kompaniya bar imaratlardı jańalaw hám jańaların qurıw ushın segiz aylıq qurılıs baǵdarlamasın basladı<ref>{{Web deregi | url = https://planning.lacity.org/eir/Paramount/FEIR/files/App_F.pdf| bet = Paramount Pictures. Historic Assessment Technical Report (Appendix F)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220122153034/https://planning.lacity.org/eir/Paramount/FEIR/files/App_F.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 22-yanvar | til = en-US| baspaxana = Los Angeles City Planning| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-yanvar }}</ref>. 8-mayda Laski sońında operaciyalardı Sunset hám Vine uchastkasınan jańa imaratqa kóshirdi. Házirgi waqıtta bul imaratlar ele de Paramount Pictures shtab-kvartirasınıń bir bólegi bolıp esaplanadı. Zukor jańa talantlardı tańlawda qátelespeytuǵın ǵárezsiz prodyuser B. P. Shulbergti jańa Batıs tárep operaciyaların basqarıw ushın jumısqa aldı. [[Fayl:Spanish_Paramount_logo_(Distribuida_Pela_Paramount),_circa_1929.ogv|solğa|nobaý|Logotip, portugal tilindegi jazıwları menen: Distribuida Pela Paramount.]] 1927-jıl 1-aprelde kompaniya atı Paramount Famous Lasky Corporation bolıp ózgertildi<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Paul|last2=Carman|first2=Emily|last3=Hoyt|first3=Eric|last4=Drake|first4=Philip|title=Hollywood and the Law| sáne =2019|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=9781838716196|url=https://books.google.com/books?id=bwn8DwAAQBAJ&dq=Paramount+Famous+Lasky+Corporation+1927+april+change&pg=PT172| til =en-UK}}</ref>. 1927-jıl sentyabr ayında Paramount Famous Lasky Corporation nıń Astoriya (Nyu-York qalası) studiyası seslendirilgen filmler islep shıǵarıw texnologiyası menen úskenelew maqsetinde waqıtsha jabıldı<ref name="SilentEra">{{Web deregi | url = http://www.silentera.com/PSFL/companies/F/famousPlayersLaskyCorp.html| bet = Famous Players–Lasky Corporation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090329114122/http://www.silentera.com/PSFL/companies/F/famousPlayersLaskyCorp.html| arxivsáne = 2009-jıl 29-mart | baspaxana = SilentEra.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://s-media.nyc.gov/agencies/lpc/lp/0977.pdf| bet = PARAMOUNT STUDIOS, BUILDING N0.1 (MAIN BUILDING)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211119020450/http://s-media.nyc.gov/agencies/lpc/lp/0977.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 19-noyabr | sáne = 1978-jıl 14-mart | til = en-US| baspaxana = New York City Landmarks Preservation Commission| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-yanvar }}</ref>. Sol jılı Paramount Nyu-York qalasındaǵı Maks hám Deyv Fleysherlerdiń Fleischer Studios tárepinen islep shıǵarılǵan Inkwell Imps animaciyalıq multfilmlerin shıǵara basladı. Animaciya industriyasınıń veteranları bolǵan Fleysherler Uolt Disney ústemligine qarsı turıwǵa qábiletli az sanlı animaciya prodyuserleriniń arasında edi. Paramount jańalıqlar seriyası Paramount News 1927-jıldan 1957-jılǵa shekem jumıs islegen. Paramount jáne sol waqıtta "sóyleytuǵın filmler" dep atalǵan filmlerdi shıǵarǵan dáslepki Gollivud studiyalarınıń biri boldı hám 1929-jılı óziniń birinshi myuziklı "Innocents of Paris" ti shıǵardı. Richard A. Uayting hám Leo Robin filmge saz jazdı; Moris Shevale bas rolde oynadı hám filmniń eń ataqlı qosıǵı "Louise" ti atqardı. ==== Publix, Balaban hám Katz, Loew's básekilesi hám tańqalarlıq teatrları ==== Paramounttıń kóteriliwiniń tiykarǵı kúshi Cukor edi. Ol 2000 ǵa jaqın ekranlı tarmaq qurdı, eki óndiris studiyasın basqardı (Nyu-Yorktıń Astoriyasında, házirgi Kaufman Astoriya Studiyaları, hám [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] [[Gollivud|Gollivudında]]) hám radioǵa erte investiciya saldı, 1928-jılı korporaciya ushın jańa [[CBS|Columbia Broadcasting System]] niń 50% úlesin satıp aldı (bir neshe jıl ishinde onı sattı; bul Paramount hám [[CBS]] tıń sońǵı ushırasıwı bolmadı). 1926-jılı tabıslı Balaban & Katz tarmaǵın satıp alıw arqalı, Cukor Barni Balabannıń (1936-jılı Paramounttıń prezidenti bolatuǵın) xızmetlerin, onıń tuwısqanı A. J. Balabannıń (aqıbetinde pútkil mámleket boyınsha barlıq saxnalıq kórinislerin qadaǵalaytuǵın hám sóyleytuǵın qısqa metrajlı filmler islep shıǵaratuǵın) hám olardıń sherigi Sem Kactıń ([[Nyu-York]] qalasındaǵı Tayms maydanındaǵı otız bes qabatlı Paramount Theatre Building ten Paramount-Publix teatr tarmaǵın basqaratuǵın) xızmetlerin aldı. [[Fayl:Publix_theatre_Indiana_Repertory_Theatre.jpg|nobaý|Házirgi Indiana Repertuar Teatrındaǵı Publix Theatre logotipiniń detalları]] Balaban hám Katz 1918-jıllar átirapında Chikagoda birinshi ret járiyalanǵan Tańqalarlıq Teatr koncepciyasın islep shıqqan edi. Chikago Teatrı júdá bezelgen teatr sıpatında jaratılıp, "hayran qalarlıq teatr" dep reklama etildi. Publix Balaban dı satıp alǵanda, olar ózgeshe teatrlardı keńeytiw joybarın basladı hám 1927-jılı Nyu-York qalasında qurılıs basladı. Balaban hám Publix Chikagoda ústemlik etse de, Loew's Nyu-York qalasındaǵı úlken oyınshı edi hám Publix teatrlarınıń ózlerinikinen ústem bolıwın qálemedi. Eki kompaniya Nyu-York qalası hám Chikago ushın básekilespew kelisimin dúzdi, hám Loew's Nyu-York qalası aymaǵındaǵı joybarlardı óz qolına alıp, bes tańqalarlıq teatrdı rawajlandırdı. Publix óz aymaǵında Balabannıń ózgeshe teatr rawajlandırıwın dawam etti<ref>{{Cite news|title=The Kings Is Dead! Long Live the Kings!| sáne =March 11, 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/03/11/realestate/11SCAP.html?pagewanted=all|last=Gray|first=Christopher|access-date=December 9, 2013|work=The New York Times}}</ref>. 1930-jıl 24-aprelde Paramount-Famous Lasky Corporation Paramount Publix Corporation ǵa aylandı<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT CHANGES NAME; To Be Known Hereafter as the Paramount Publix Corporation.|access-date=January 9, 2022|date=April 25, 1930|page=20| til =en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Blair|first1=John M.|last2=Reeside|first2=Arthur|title=Investigation of Concentration of Economic Power|date=1940|publisher=U.S. Government Printing Office|location=Washington, D.C.|page=59| til =en-US|chapter=Appendix I}}</ref>. === 1920-jıllar hám 1931–40: Bankrotlıq hám qayta shólkemlestiriw === [[Fayl:Paramount_Showman's_Pictures_advertisement_04.jpg|nobaý|Paramount Shoumen Pictures reklaması, 1925-jıl]] Aqıbetinde, Zukor óziniń dáslepki sherikleriniń kópshiliginen qutıldı; Froman tuwısqanları, Xodkinson hám Golduin 1917-jılǵa kelip ketti, al Laski 1932-jılǵa shekem qaldı, sol waqıtta Ullı depressiya jıllarında Paramounttıń derlik qulawına ayıplanıp, ol da shıǵarıp jiberildi. 1931-jılı kompaniyanıń finanslıq máselelerin sheshiw ushın Zukor vice-prezident hám qaznashı Ralf A. Konǵa járdem beriw ushın taksi/prokat mashinaları magnatı Djon D. Gercti finans komitetiniń baslıǵı etip jumısqa aldı<ref>{{Cite news|title=HERTZ AND WRIGLEY TO JOIN PARAMOUNT; Lasker Also to Become a Director of the Movie Corporation, Zukor Announces.TO BE NO REORGANIZATION Yellow Cab, Chewing Gum and Advertising Officials Buy Heavily, Into the Company. Invited to Join Board, Says Zukor.|url=https://www.nytimes.com/1931/10/31/archives/hertz-and-wrigley-to-join-paramount-lasker-also-to-become-a.html|access-date=January 21, 2022|date=October 31, 1931|page=25| til =en-US}}</ref>. Biraq, 1933-jılı 6-yanvarda Gerc kompaniyanı kóteriw boyınsha óz ilajlarınıń sátsiz bolǵanı anıq bolǵanda lawazımınan ketti<ref>{{Cite news|title=J.D. HERTZ QUITS PARAMOUNT PUBLIX; Finance Chairman Asserts Differences Arose as to His Duties. PRAISE FOR HIS SERVICES Corporation and Kuhn, Loeb & Co., Its Bankers, Voice Regret That He Is Leaving.|url=https://www.nytimes.com/1933/01/07/archives/jd-hertz-quits-paramount-publix-finance-chairman-asserts.html|access-date=January 21, 2022|date=January 7, 1933|page=21| til =en-US}}</ref>. Shennen tıs keńeyiw hám satıp alıwlar ushın Paramounttıń asıra bahalanǵan akciyaların paydalanıw 21 million dollar qarız payda etti, bul 1933-jılı 26-yanvarda kompaniyanıń bankrotlıqqa ushırawına<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT-PUBLIX PUT IN RECEIVERSHIP; Court Acts on Donovan Plea – $29,166 Claim Listed Against $166,000,000 Assets. BOARD DENIES INSOLVENCY Film Concern to Continue Its Business – Publix Enterprises Goes Into Bankruptcy. PARAMOUNT-PUBLIX IS IN RECEIVERSHIP|url=https://www.nytimes.com/1933/01/27/archives/paramountpublix-put-in-receivership-court-acts-on-donovan-plea.html|access-date=January 21, 2022|date=January 27, 1933|page=1| til =en-US}}</ref>, keyinirek 1933-jılı 14-martta bankrotlıq haqqında arza beriwine alıp keldi<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT PUBLIX FILES AS BANKRUPT; Petition in Federal Court Is Entered With the Consent of Present Equity Receivers. HEARING SET FOR FRIDAY Attorney for the Minority Bondholders Charges Collusion in Previous Action.|url=https://www.nytimes.com/1933/03/15/archives/paramount-publix-files-as-bankrupt-petition-in-federal-court-is.html|access-date=January 21, 2022|date=March 15, 1933|page=21| til =en-US}}</ref>. 1933-jılı 17-aprelde bankrotlıq boyınsha isenimli wákiller tayınlandı hám Zukor kompaniya ústinen baqlawdı joyttı<ref>{{Cite book|title=Congressional Record – Senate|date=February 24, 1936|publisher=U.S. Government Printing Office|location=Washington, D.C.|page=2670|url=https://books.google.com/books?id=c4CGNcmu6TkC&dq=adolph+zukor+resign+1933+trustees&pg=PA2670| til =en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT PUBLIX CASE.; Corporation Must Defend Tomorrow Election of Trustees.|url=https://www.nytimes.com/1933/04/25/archives/paramount-publix-case-corporation-must-defend-tomorrow-election-of.html|access-date=January 21, 2022|date=April 25, 1933|page=27| til =en-US}}</ref>. Kompaniya qarızdı qayta strukturalaw hám qayta shólkemlestiriw jobasın ámelge asırıw ushın bir jıldan aslam waqıt dawamında isenimli wákillerdiń baqlawında qaldı<ref>{{Cite news|title=Paramount Trustees Make Application To Proceed With Reorganization Plan|url=https://www.nytimes.com/1934/08/03/archives/paramount-trustees-make-application-to-proceed-with-reorganization.html|access-date=January 21, 2022|date=August 3, 1934|page=25| til =en-US}}</ref>. 1934-jılı 3-dekabrde qayta shólkemlestiriw jobası rásmiy túrde usınıldı<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT PUBLIX UNITS.; $4,530,000 Earnings for 9 Months Estimated in Court Report.|url=https://www.nytimes.com/1934/12/05/archives/paramount-publix-units-4530000-earnings-for-9-months-estimated-in.html|access-date=January 21, 2022|date=December 5, 1934|page=42| til =en-US}}</ref>. Sudta uzaq dawam etken tıńlawlardan keyin, 1935-jılı 25-aprelde federal sudya Alfred S. Koks kishkene Bankrotlıq haqqındaǵı nızamnıń 77-B bólimi boyınsha Paramount-Publiks korporaciyasın qayta shólkemlestiriwdi maqulladı<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT PUBLIX WINS LEGAL MOVE; Show-Cause Order Is Granted, Indicating Court's Approval of Reorganization Plan. BANK INTEREST CUT TO 5% Loans to Be Paid in Cash, While Other Creditors Accept One-half in Debentures.|url=https://www.nytimes.com/1935/02/01/archives/paramount-publix-wins-legal-move-showcause-order-is-granted.html|access-date=January 21, 2022|date=February 1, 1935|page=29| til =en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT PUBLIX READY TO REORGANIZE; Judge Coxe Approves Atlas Plan for Underwriting Subscriptions to Warrants.|url=https://www.nytimes.com/1935/04/26/archives/paramount-publix-ready-to-reorganize-judge-coxe-approves-atlas-plan.html|access-date=January 21, 2022|date=April 26, 1935|page=33| til =en-US}}</ref>. 1935-jılı 4-iyunda Djon E. Otterson qayta payda bolǵan hám jańadan atalǵan Paramount Pictures Inс. kompaniyasınıń prezidenti boldı'''.'''<ref>{{Cite news|title=PARAMOUNT BOARD ELECTS OTTERSON; Head of the Electric Research Products Made President of New Company.|url=https://www.nytimes.com/1935/06/05/archives/paramount-board-elects-otterson-head-of-the-electric-research.html|access-date=January 9, 2022|date=June 5, 1935|page=29| til =en-US}}</ref> Zukor kompaniyaǵa qaytıp keldi hám óndiris baslıǵı bolıp tayınlandı, biraq 1936-jılı 2-iyulda Barni Balaban prezident bolıp tayınlanǵannan keyin, ol tez arada Y. Frank Friman menen almastırıldı hám rásmiy túrde direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp tayınlandı<ref>{{Cite news|title=FINANCIAL .,, . e 'rm nrk illr . = . . FINANCIAL BALABAN, ZUKOR HEAD PARAMOUNT; Former Elected President of Pictures Corporation; Latter Retained as Chairman. KENNEDY FINISHES STUDY Report Said to Show Theatres' Profit Offset by Results of Film Production Division.|url=https://www.nytimes.com/1936/07/03/archives/financial-e-rm-nrk-illr-financial-balaban-zukor-head-paramount.html|access-date=January 9, 2022|date=July 3, 1936|page=25| til =en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gomery|first=Douglas|title=The Hollywood Studio System: A History|date=2017|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|page=88|isbn=9781349918447|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=RcFPEAAAQBAJ&dq=paramount+july+1935+new+york+times+assets&pg=PA88| til =en-UK}}</ref>. 1935-jılı 28-avgustta Paramount Pictures Nyu-York fond birjasında qayta dizimge alındı hám kompaniya Balabannıń basshılıǵında bolǵanda, studiya tabıslı túrde qayta iske túsirildi<ref>{{Cite book|last=Regev|first=Ronny|title=Working in Hollywood: How the Studio System Turned Creativity into Labor|date=2018|publisher=University of North Carolina Press|location=Chapel Hill, North Carolina|page=38|isbn=9781469637068|url=https://books.google.com/books?id=80ZwDwAAQBAJ&dq=Barney+Balaban+July+1936&pg=PA38| til =en-US}}</ref>. [[Fayl:Paramount_Pictures_ad_in_The_Film_Daily,_Jan-Jun_1932_(page_192_crop).jpg|nobaý|Paramount Picturestiń The Film Daily gazetasındaǵı reklaması, 1932-jıl]] Ádettegidey, Paramount filmleri juldızlarǵa pát berip keldi; 1920-jıllarda olar Gloriya Svenson, Uolles Rid, Rudolf Valentino, Florens Vidor, Tomas Meygan, Pola Negri, Bebe Daniels, Antonio Moreno, Richard Diks, Ester Ralston, Emil Yannings, Djordj Bankroft, Betti Kompson, Klara Bou, Adolf Menju hám Charlz Baddi Rodjers edi. 1920-jıllardıń aqırı hám 1930-jıllardıń basında sóyleytuǵın filmler bir qatar kúshli aktyorlardı alıp keldi: Richard Arlen, Nensi Kerroll, Moris Shevale, Geri Kuper, [[Marlene Dietrich|Marlen Ditrix]], Charlz Raggls, Rut Chatterton, Uilyam Pauell, Mey Uest, Silviya Sidni, Bing Krosbi, Klodett Kolber, Marks tuwısqanları, U.K. Filds, Fredrik March, Djek Ouki, Janett Makdonald (onıń dáslepki eki filmi Paramounttıń Astoriya, Nyu-York studiyasında túsirilgen), Kerol Lombard, Djordj Raft, Miriam Xopkins, Keri Grant hám Styuart Ervin olardıń arasında boldı. Bul dáwirde Paramounttı haqıyqıy kino fabrikası dep atawǵa boladı, jılına alpıstan jetpiske shekem film islep shıǵarǵan. Bunday úlken teatr tarmaǵın toltırıwdıń hám basqa tarmaqlardı bloklı bronlaw arqalı isendiriwdiń paydaları usınday edi. 1933-jılı Mey Uest óziniń "Ol oǵan jamanlıq isledi" hám "Men perishte emespen" degen tımsallı filmleri menen Paramounttıń tabısına úlken úles qostı<ref>{{Web deregi | url = http://www.filmsite.org/shed.html| bet = Filmsite.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100723214011/http://www.filmsite.org/shed.html| arxivsáne = 2010-jıl 23-iyul | baspaxana = Filmsite.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.filmsite.org/imno.html| bet = Filmsite.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100125082721/http://www.filmsite.org/imno.html| arxivsáne = 2010-jıl 25-yanvar | baspaxana = Filmsite.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar }}</ref>. Fleysher Studiyası islep shıǵarǵan Paramount multfilmleri tabıslı bolıwın dawam etti, Betti Bup hám Teńizshi Popay sıyaqlı personajlar keń tanımal boldı. Fleysherdiń bir seriyası, Ekran Qosıqları, Paramount penen shártnama dúzgen haqıyqıy oyın-zawıq juldızlarınıń ataqlı qosıqlardı birgelikte aytıwın kórsetti. Animaciya studiyası Popay menen qayta rawajlandı, hám 1935-jılı ótkerilgen sorawnamalar Popaydıń hátte [[Mickey Mouse|Mikki Maustan]] da kóbirek ataqlı ekenin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907| bet = Forums.GoldenAgeCartoons.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110711104313/http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907| arxivsáne = 2011-jıl 11-iyul | baspaxana = Forums.GoldenAgeCartoons.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar }}</ref>. Tolıq metrajlı filmler islep shıǵarıwǵa tabıssız keńeyiwden keyin, sonday-aq Maks hám Deyv Fleysherlerdiń bir-biri menen sóylespey qoyǵanı sebepli, Fleysher Studiyası Paramount tárepinen satıp alındı hám Ataqlı Studiyalar dep qayta ataldı. Animaciya studiyasınıń bul kórinisi 1967-jılǵa shekem multfilm islep shıǵarıwdı dawam etti, biraq tariyxıy jaqtan Fleysher tuwısqanları óz basqarıwında erisken kórkem tabıstı saqlap qala almaǵanı ushın kóbinese áhmiyetsiz dep esaplanadı. === 1941–50: Amerika Qurama Shtatları Paramount Pictureske qarsı sud isi === 1940-jılı Paramount húkimet tárepinen belgilengen shártnama qararına kelisim berdi: bloklı satıw hám "aldın ala satıw" (ele islep shıǵarılmaǵan filmler ushın aldınnan aqsha jıynaw ámeliyatı) toqtatılatuǵın boldı. Paramount dárhal óndiristi qısqarttı, urıs jıllarında jılına 71 filmnen ádewir az 19 filmge túsirdi<ref>{{cite book |last=Eames |first=John Douglas |title=The Paramount Story |year=1985 |publisher=Crown Publishers, Inc |location=New York City |isbn=0-517-55348-1 |page=115}}</ref>. Soǵan qaramastan, Bob Xoup, Alan Ledd, Veronika Leyk, Polett Goddard hám Betti Xatton sıyaqlı jańa juldızlar menen hám urıs waqtındaǵı tamashagóyler sanınıń astronomiyalıq dárejede ósiwi menen, Paramount hám basqa da birlesken studiya-teatr birlespeleri burınǵıdan da kóbirek payda taptı. Buǵan baylanıslı, Federallıq Sawda Komissiyası hám Ádillik Ministrligi bes birlesken studiyaǵa qarsı isti qayta ashıwdı sheshti. Paramounttıń sonday-aq óziniń sıńar kompaniyası United Detroit Theaters arqalı Detroyt kino teatrları ústinen monopoliyası bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cobbles.com/simpp_archive/united-detroit_paramount-history.htm| series = SIMPP v. Paramount Theatres| bet = The Paramount Theater Monopoly: The History of United Detroit Theaters| baspaxana = Cobbles.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2006-jıl 31-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061031065238/http://www.cobbles.com/simpp_archive/united-detroit_paramount-history.htm| url-status = live}}</ref>. Bul Joqarǵı Sud tárepinen Amerika Qurama Shtatları Paramount Pictureske qarsı (1948) qararınıń qabıl etiliwine alıp keldi, bul qarar boyınsha kino studiyaları kino teatr tarmaqlarına da iyelik ete almaytuǵın boldı. Bul qarar Adolf Cukordıń dóretpesin bólip tasladı, teatr tarmaǵı jańa kompaniya - United Paramount Theaters bolıp bólindi hám klassikalıq Gollivud studiya sistemasınıń pitiwine alıp keldi. === 1951–66: Bóliniw hám onnan keyin === AQSH Joqarǵı Sudı tárepinen májbúriy túrde óndiris hám kórsetiwdiń ajıratılıwı menen, Paramount Pictures Inc. ekige bólindi<ref name="Nelmes">{{cite book |last=Nelmes |first=Jill |title=An Introduction to Film Studies |publisher=Routledge |year=2003 |edition=3 |page=16 |isbn=0-415-26268-2}}</ref>. Óndiris hám tarqatıw kompaniyası sıpatında Paramount Pictures Corparation dúzildi, al 1500 ekranlı teatr tarmaǵı 1949-jıldıń 31-dekabrinde jańa United Paramount Theaters kompaniyasına ótkerildi. 1938-jıldan baslap tarmaqtı basqarǵan Leonard Goldenson jańa kompaniyanıń prezidenti lawazımında qaldı. Balaban hám Katc teatr bólimi UPT menen birge ajıratıldı; onıń sawda belgisi aqırında Balaban hám Katc tariyxıy fondınıń menshigine aylandı. Keyinirek fond Feymos Pleyers sawda belgisine de iyelik etti. Aqshaǵa bay hám qalanıń orayındaǵı bahalı jer-múlkti baqlap turǵan Goldenson investiciyalar izley basladı. Aldıńǵı antimonopoliyalıq qararlar sebepli film islewden shetletilgen ol 1953-jıldıń fevral ayında qıyınshılıqta bolǵan ABC televidenie tarmaǵın satıp aldı, onı dáslep finanslıq jaqtan bekkemlep, aqıbetinde 1970-jıllardıń ortasında milliy Nilsen reytinginde birinshi orınǵa shıǵardı, 1985-jılı Capital Cities kompaniyasına satpastan aldın (Capital Cities óz gezeginde 1996-jılı The Walt Disney Company kompaniyasına satıldı). United Paramount Theaters 1965-jılı ABC Theaters dep qayta ataldı hám 1977-jılı biznesmen Genri Plittke satıldı. Kinoteatrlar tarmaǵı Plitt Theaters dep qayta ataldı. 1985-jılı Cineplex Odeon Corporation Plitt penen birlesti. Keyingi jılları Paramounttıń televidenie bólimi ABC penen bekkem baylanıs ornatıp, tarmaqqa kóplegen xit seriallardı usındı. Paramount Pictures televidenieniń erte qollawshılarınan boldı, 1939-jılı Los-Andjeles hám Chikagoda eksperimental stanciyalardı iske qostı. Los-Andjeles stanciyası nátiyjesinde Batıs jaǵalawdaǵı birinshi kommerciyalıq stanciya bolǵan KTLA ǵa aylandı. Chikago stanciyası 1943-jılı WBKB sıpatında kommerciyalıq licenziya aldı, biraq 1948-jılı Balaban & Katz penen birge UPT ǵa satıldı hám aqır-aqıbetinde CBS ke WBBM-TV sıpatında qayta satıldı. 1938-jılı Paramount televizor óndiriwshi DuMont Laboratories kompaniyasınıń úlesin satıp aldı. Usı úles arqalı ol DuMont Television Network tarmaǵınıń az úlesli iyesi boldı<ref name="Hess1">{{cite book |last=Hess |first=Gary Newton |title=An Historical Study of the DuMont Television Network |url=https://archive.org/details/historicalstudyo0000hess |publisher=Arno Press |location=New York City |year=1979 |page=[https://archive.org/details/historicalstudyo0000hess/page/91 91] |isbn=0-405-11758-2}}</ref>. Sonday-aq, Paramount 1948-jılı óziniń televizion bólimi Television Productions, Inc. arqalı óz tarmaǵı Paramount Television Network ti iske qostı<ref name="Schatz">{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Boom and Bust: American Cinema in the 1940s |publisher=University of California Press |year=1999 |page=433 |isbn=0-520-22130-3}}</ref>. Paramount basqarması qosımsha ózine tiyisli hám basqarılatuǵın stanciyalardı ("O&Os") satıp alıwdı jobalastırdı; kompaniya San-Francisko, Detroyt hám Bostonda qosımsha stanciyalar ushın FCC ǵa ótinish bildirdi<ref name="Browne">{{cite book|last=Browne|first=Nick|title=American Television: New Directions in History and Theory|publisher=Routledge|year=1994|page=32|isbn=3-7186-0563-5|url=https://books.google.com/books?id=yuU72DJI97UC&q=%22Paramount%20Pictures%22%2B%22FCC%22%2B%22San%20Francisco%22&pg=PA32|access-date=April 9, 2010|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125224023/https://books.google.com/books?id=yuU72DJI97UC&q=%22Paramount%20Pictures%22%2B%22FCC%22%2B%22San%20Francisco%22&pg=PA32|url-status=live}}</ref>. Biraq, FCC Paramounttıń ótinish xatların qabıl etpedi. Bir neshe jıl burın, federal tártiplestiriwshi barlıq televizion tarmaqları ushın bes stanciyalıq sheklew qoyǵan edi: hesh bir tarmaqqa besten artıq VHF televizion stanciyasına iyelik etiwge ruqsat berilmegen edi. Paramount DuMont Television Network tarmaǵındaǵı az úlesi sebepli qıyınshılıqqa ushıradı. DuMont hám Paramount basshıları kompaniyalardıń bólek ekenin aytsa da, FCC Paramounttıń DuMont taǵı úlesi DuMont hám Paramounttıń teoriyada bir kompaniyanıń tarmaqları ekenin ańlatadı dep qarar shıǵardı. DuMont úsh televizion stanciyaǵa hám Paramount eki stanciyaǵa iyelik etkenlikten, federal agentlik eki tarmaqtıń da qosımsha televizion stanciyalardı satıp alıwına bolmaydı dep qarar shıǵardı. FCC Paramounttan DuMont taǵı úlesinen bas tartıwın talap etti, biraq Paramount bas tarttı<ref name="Browne" /> Televidenie tariyxshısı Uilyam Boddidiń aytıwınsha, "Paramounttıń antimonopoliyalıq tariyxı" FCC di Paramount DuMont tı basqaradı degen pikirge isendiriwge járdem berdi.<ref name="Boddy">{{cite book|last=Boddy|first=William|title=Fifties Television: the Industry and Its Critics|url=https://archive.org/details/fiftiestelevisio0000bodd_g3t5|publisher=University of Illinois Press|year=1992|page=[https://archive.org/details/fiftiestelevisio0000bodd_g3t5/page/56 56]|isbn=0-252-06299-X}}</ref>. Nátiyjede, eki kompaniya da bes O&O ǵa iye bola almaǵanlıqtan, DuMont ta, Paramount Television Network te zıyan kórdi. Sol waqıtta, [[CBS]], ABC hám NBC 1950-jıllardıń ortasına kelip hárbiri maksimal bes stanciyaǵa iye bolǵan edi<ref name="BrooksandMarsh">{{cite book|last1=Brooks|first1=Tim|last2=Marsh|first2=Earle|title=The Complete Directory to Prime Time Network and Cable TV Shows, 1946–present|url=https://archive.org/details/completedirector0000broo_y4r5|publisher=Ballantine|location=New York City|year=2007|edition=9th|page=xiii|isbn=978-0-345-49773-4}}</ref>. 1953-jılı ABC UPT penen birlesiw usınısın qabıl etkende, DuMont tez arada ABC nıń endi ózi úmit ete alatuǵınnan da kóbirek resurslarǵa iye bolǵanın túsindi. Ol tez arada ABC penen birlesiw boyınsha principial kelisimge keldi<ref name="Bergmann5">Bergmann, Ted; Skutch, Ira (2002). ''The DuMont Television Network: What Happened?'', pp. 79–83. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, 2002. {{ISBN|0-8108-4270-X}}.</ref>. Biraq, Paramount antimonopoliyalıq qáwipler sebepli bul usınıstı biykarladı<ref name="RWPDTV">{{Web deregi | familiya = Dean| at = L.| url = http://www.r-vcr.com/~television/TV/TV11.htm| bet = DuMont TV — KTTV TV11| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061231105843/http://www.r-vcr.com/~television/TV/TV11.htm| arxivsáne = 2006-jıl 31-dekabr | url-status = dead| jumıs = Larry Dean's R-VCR Television Production website| qaralǵan sáne = 2006-jıl 28-dekabr }}</ref>. Barlıq maqset hám niyetler boyınsha, bul DuMont tıń aqırı boldı, degen menen ol 1956-jılǵa shekem jasap turdı.. 1951-jılı Paramount International Telemeter kompaniyasınıń úlesin satıp aldı, bul qutıǵa tiyin salıw arqalı isleytuǵın eksperimental pullı TV xızmeti edi. Bul xızmet 1953-jıl 27-noyabrde Kaliforniyadaǵı Palm-Springste jumıs basladı, biraq FCC tıń basımı sebepli 1954-jıl 15-mayda toqtatıldı<ref>{{Web deregi | bet = Telemeter: Coin Operated TV| sáne = 2009-jıl 31-mart | url = http://www.tvobscurities.com/articles/cointv/| baspaxana = TVObscurities.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-iyun | arxivsáne = 2012-jıl 22-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120722103506/http://www.tvobscurities.com/articles/cointv/| url-status = live}}</ref>. Kinoteatrlar tarmaǵınan ayırılıp qalıw menen, Paramount Pictures hálsizlenip tamam bola basladı, studiya tárepinen qarjılandırılatuǵın óndiristi qısqarttı, shártnamalı aktyorların bosattı hám ǵárezsiz prodyuserler menen óndiris kelisimlerin dúzdi. 1950-jıllardıń ortasına kelip, barlıq úlken atlar ketip qaldı; tek 1913-jıldan berli Paramount penen baylanıslı bolǵan Cecil B. DeMille ǵana eski úlken stilde filmler islewdi dawam etti. Paramount tıń joǵaltıwlarına qaramastan, DeMille studiyaǵa biraz jeńillik berdi hám Paramount ta óziniń eń tabıslı filmin - 1923-jılǵı "On buyrıq" filminiń 1956-jılǵı qayta túsirilgen versiyasın dóretti<ref>{{Web deregi | url = http://www.filmsite.org/tenc.html| bet = Filmsite.org| baspaxana = Filmsite.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2010-jıl 10-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100110055701/http://www.filmsite.org/tenc.html| url-status = live}}</ref>. DeMille 1959-jılı qaytıs boldı. Basqa ayırım studiyalar sıyaqlı, Paramount ta óziniń film kitapxanasınıń qádirin bilmedi hám 1958-jıldıń fevral ayında 1950-jılǵa deyingi 764 filmin MCA Inc./EMKA, Ltd. kompaniyasına (házirgi Universal Television) sattı<ref>McDougal, Dennis (2001). ''The Last Mogul: Lew Wasserman, MCA, and the Hidden History of Hollywood'' (pp. 231–232). [[Da Capo Press]].</ref>. === 1966–70: Gulf+Western dáwiriniń baslaması === 1960-jıllardıń basına kelip, Paramount tıń keleshegi gúmanlı edi. Joqarı qáwipli kino biznesi tártipsiz edi; kinoteatrlar tarmaǵı álleqashan joǵalǵan; DuMont hám erte tólemli televideniege salınǵan investiciyalar hesh nárse bermedi; hám Gollivudtıń Altın dáwiri jańa ǵana tamamlanǵan edi, hátte Times Square daǵı bas keńse Paramount imaratı da naq aqsha alıw ushın satıldı, sonday-aq KTLA da (1964-jılı Gene Autry ge sol waqıt ushın ájayıp 12.5 million dollarǵa satıldı). Sol waqıtta olardıń jalǵız tabıslı múlki 1957-jılı Paramount satıp alǵan Dot Records edi, biraq onıń da paydası 1960-jıllardıń ortasına kelip tómenley basladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bsnpubs.com/dot/dotstoryc.html| bet = Dot Records Story, Part 3| baspaxana = BSNpubs.com| sáne = 1999-jıl 10-noyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-fevral | arxivsáne = 2017-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170504015437/http://www.bsnpubs.com/dot/dotstoryc.html| url-status = live}}</ref>. Tiykarın salıwshı Adolph Zukor (1873-jılı tuwılǵan) ele de húrmetli basshı edi; ol baslıq Barney Balaban dı (1888-jılı tuwılǵan) "bala" dep ataytuǵın edi. Bunday jası úlken basshılıq ózgerip atırǵan zamanǵa ilese almadı, hám 1966-jılı batıp baratırǵan Paramount Charles Bluhdorn nıń sanaat konglomeratı Gulf and Western Industries ke satıldı. Bluhdorn dárhal studiyaǵa óz tamǵasın bastı, óndiris basshısı etip derlik belgisiz prodyuser Robert Evans tı tayınladı. Ayırım qıyın waqıtlarǵa qaramastan, Evans bul lawazımdı segiz jıl dawamında iyeledi hám "The Odd Couple", "Rosemary's Baby", "Love Story", "The Godfather", "Chinatown" hám "3 Days of the Condor" sıyaqlı filmler menen Paramount tıń kommerciyalıq tabıs reputaciyasın qayta tiklep berdi<ref>{{cite book |last=Evans |first=Robert |title=The kid stays in the picture |year=2006 |publisher=Phoenix Books |location=Beverly Hills, Calif. |isbn=1-59777-525-8 |pages=xii |edition=1st New Millennium printing. |url=https://archive.org/details/kidstaysinpictu00evan |url-access=registration }}</ref>. Gulf and Western jáne 1967-jılı Lucille Ball dan qońsılas Desilu Productions televiziya studiyasın (burınǵı RKO Pictures studiyası) satıp aldı. Desilu dıń Star Trek, Mission: Impossible hám Mannix sıyaqlı belgili showların tarmaqlarǵa kiriw ushın paydalanıp, jańadan qayta dúzilgen Paramount Television aqır-aqıbet yarım saatlıq situaciyalıq komediyalar boyınsha qánigelesken studiya sıpatında tanıldı<ref>{{cite book |last=Dick |first=Bernard F. |title=Engulfed : the death of Paramount Pictures and the birth of corporate Hollywood |url=https://archive.org/details/engulfeddeathofp0000dick_g2s7 |year=2001 |publisher=Univ. Press of Kentucky |location=Lexington, Ky. |isbn=0-8131-2202-3}}</ref>. 1968-jılı Paramount sezgir film ónimlerin tarqatıw ushın Films Distributing Corp tı dúzdi, sonıń ishinde Sin With a Stranger filmi de bar edi, ol MPAA óziniń jańa reyting sistemasın engizgende Qurama Shtatlarda X reytingin alǵan dáslepki filmlerdiń biri boldı<ref>{{cite news|work=[[Variety (magazine)|Daily Variety]]|first=A.D.|last=Murphy|title=Coding Old Pix New Wrinkle|date=November 20, 1968|page=1}}</ref>. === 1971–80: CIC dúziliwi hám joqarı koncepciyalı dáwir === 1970-jılı Paramount Universal Pictures penen birgelikte Cinema International Corporation tı dúzdi, bul jańa kompaniya eki studiyanıń filmlerin Qurama Shtatlardan tısqarı jerlerde tarqatıwǵa juwapker boldı. Metro-Goldwyn-Mayer 1970-jıllardıń ortasında bul sheriklilikke qosıldı. Paramount ta, CIC de video bazarına Paramount Home Video (házirgi Paramount Home Entertainment) hám CIC Video atları menen kirdi. Robert Evans 1974-jılı óndiris basshısı lawazımınan bas tarttı; onıń orınbasarı Richard Sylbert Gulf and Western niń Bluhdorn i ushın júdá ádebiy hám júdá názik bolıp shıqtı. 1976-jılǵa kelip, Barry Diller hám onıń "Qáwipli-Dillerleri" dep atalǵan jańa, televideniede tájiriybe toplaǵan komanda ornatıldı, olardı húrmet etiwshiler usılay atasa, qarsılasları "Dilletteler" dep atadı. Bul sheriklesler - Michael Eisner, Jeffrey Katzenberg, Dawn Steel hám Don Simpson - hárbiri óz karerasınıń keyingi basqıshlarında iri kino studiyaların basqardı. Endi Paramount tıń qánigeligi ápiwayıraq boldı. "Joqarı koncepciyalı" Saturday Night Fever hám Grease sıyaqlı filmler pútkil dúnya júzinde tez hám kúshli túrde úlken tabısqa eristi<ref>{{Web deregi | url = http://www.filmsite.org/80sintro.html| bet = Film History of the 1980s| baspaxana = Filmsite.org| sáne = 1986-jıl 8-sentyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-avgust | arxivsáne = 2015-jıl 23-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150823050646/http://www.filmsite.org/80sintro.html| url-status = live}}</ref>, al burın satıp alınǵan Star Trek múlki, kult favoritine aylanıp, Paramount qa Star Wars tıń ayrıqsha xalıq arasındaǵı tabısı menen básekilesiw ushın uzaq múddetli ilimiy-fantastikalıq film hám televiziya franshizasına iye bolıwǵa múmkinshilik berdi. Diller diń televidenie tájiriybesi onı óziniń eń uzaq múddetli ideyalarınıń birin basqarma keńesine usınıwǵa alıp keldi: Paramount Television Service, tórtinshi kommerciyalıq tarmaq. Paramount Pictures 1976-jılı PTVS ushın jobalastırıwda Hughes Television Network (HTN) ti, sonıń ishinde onıń joldas waqtın satıp aldı. Paramount 1979-jılı HTN di Madison Square Garden Corporation ǵa sattı<ref name=ap>{{cite news |title=Cohen Buys Hughes TV Network for 3rd Time |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-74495632.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117060244/http://www.highbeam.com/doc/1P1-74495632.html |url-status=dead |archive-date=January 17, 2013 |access-date=May 30, 2012 |agency=Associated Press |date=June 9, 2003}}</ref>. Biraq Diller bul koncepciyaǵa qattı isendi hám sonlıqtan 1984-jılı 20th Century Fox qa kóshkende, óziniń tórtinshi tarmaq ideyasın ózi menen birge alıp ketti, sol jerde Fox tıń jańadan ornatılǵan iyesi Rupert Murdoch buǵan kóbirek qızıǵıwshılıq bildirdi. Biraq, televidenie bólimi 1984-jılı Diller ketkennen keyin óz televizion tarmaǵın – UPN di – 1995-jılı iske qosıwdan aldın on jıldan aslam waqıt boyı artta qalıp kiyatırǵan edi. 2006-jılı The WB tarmaǵı menen birlesip The CW ǵa aylanǵanǵa deyin on bir jıl jasaǵan UPN, dáslep basqa tarmaqlar ushın islep shıǵarǵan kóp sandaǵı showların kórsetti hám Star Trek: Voyager hám Star Trek: Enterprise sıyaqlı seriyallarǵa kóp táwekel etti, olar bolmasa ya tikkeley kabelge keter edi, ya bolmasa el boylap ǵárezsiz stanciyalarǵa birinshi gezekte sindikaciya bolar edi (Star Trek: Deep Space Nine hám Star Trek: The Next Generation sıyaqlı). Paramount Pictures 1960-jıllardıń aqırında atın paydalanıw huqıqın (biraq sońǵısınıń katalogın emes) satıp alǵanǵa shekem Paramount Records (1910-1935) yamasa ABC-Paramount Records (1955-66) penen baylanıslı bolmaǵan. Paramount atı saundtrek albomları hám Paramount tıń 1957-jılı satıp alǵan Dot Records katalogınan geybir pop qayta shıǵarılıwları ushın paydalanılǵan. 1970-jılǵa kelip, Dot tolıǵı menen kantri leybline aylandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bsnpubs.com/dot/paramount.html| bet = Paramount Album Discography| baspaxana = BSNpubs.com| sáne = 2000-jıl 16-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2010-jıl 13-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100113165140/http://bsnpubs.com/dot/paramount.html| url-status = live}}</ref> hám 1974-jılı Paramount óziniń barlıq jazba aktivlerin ABC Records qa sattı, bul bolsa óz gezeginde 1979-jılı MCA ǵa (házirgi Universal Music Group) satıldı<ref>{{Cite book |isbn = 1471611868|title = Elton John|last1 = Hombach|first1 = Jean-Pierre|year = 1987}}</ref><ref>{{Cite book |isbn = 1471632903|title = Whitney Houston - Bobby Brown the Truth|last1 = Hombach|first1 = Jean-Pierre}}</ref>. === 1980–94: Úziliksiz tabıs === Paramount tıń tabıslı filmler dáwiri 1980 hám 1990-jıllarǵa sozılıp, "Airplane!", "American Gigolo", "Ordinary People", "An Officer and a Gentleman", "Flashdance", "Terms of Endearment", "Footloose", "Pretty in Pink", "Top Gun", "Crocodile Dundee", "Fatal Attraction", "Ghost", "Friday the 13th" slesher seriyası sıyaqlı xitlerdi dóretti, sonıń menen birge Lucasfilm hám Steven Spielberg penen birlesip Indiana Jones franshizasın jarattı. Basqa mısallar - Star Trek film seriyası hám komik Eddie Murphy baslaǵan "Trading Places", "Coming to America" hám "Beverly Hills Cop" hám onıń dawamları sıyaqlı filmler qatarı. Tiykarǵı dıqqat kommerciyalıq jobalarǵa qaratılǵan bolsa da, waqtı-waqtı menen "I'm Dancing as Fast as I Can", "Atlantic City", "Reds", "Witness", "Children of a Lesser God" hám "The Accused" sıyaqlı kommerciyalıq emes, biraq kóbirek kórkem hám intellektual jumıslar da islendi. Bul dáwirde studiyanı basqarıw juwapkershiligi Eisner hám Katzenberg ten Frank Mancuso, Sr. (1984) hám Ned Tanen (1984) ge, keyin Stanley R. Jaffe (1991) hám Sherry Lansing (1992) ke ótti. Kópshilik studiyalardan ayırmashılıǵı, Paramount tıń filmler diziminde kóp sanlı qayta túsirilgen filmler hám televizion spin-offlar bar edi; olar geyde kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolsa da, bir waqıtları Paramount tı industriya liderine aylandırǵan sapalı filmler az edi. 1981-jıldıń aqırına qarap Paramount Pictures videooyın biznesine kiriw maqsetinde Gulf and Western kompaniyasınıń óndiris bóliminen óziniń sıńar kompaniyası Sega nı óz qolına aldı. Keyinirek, 1983-jılǵı Videooyın Krizisinen soń, Paramount Sega nı satıp jiberdi, al eki kompaniya keyinirek Sonic the Hedgehog film seriyasın jaratıwda birge islesti<ref>{{Cite news |last1=Harmetz |first1=Aljean |date=July 1, 1982 |title=VIDEO GAMES GO TO HOLLYWOOD | til =en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1982/07/01/business/video-games-to-to-hollywood.html |access-date=August 30, 2023 |issn=0362-4331}}</ref>. 1983-jıl 25-avgust kúni Paramount Studios ta órt júz berdi. Eki yaki úsh ses jazıw studiyası hám tórt sırtqı dekoraciya búlinip joq boldı<ref>{{cite news |title=Fire destroys sets, stages at Paramount |date=August 26, 1983 |page=18 |url=https://news.google.com/newspapers?id=9S8aAAAAIBAJ&dq=paramount%20fire%20cheers%20star-trek&pg=6670%2C8783024 |newspaper=[[Times-News (Hendersonville, North Carolina)|Times-News]] |location=Hendersonville, North Carolina |access-date=August 17, 2012 |agency=[[Associated Press]] |author=John Antczak |archive-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104041944/https://news.google.com/newspapers?id=9S8aAAAAIBAJ&dq=paramount%20fire%20cheers%20star-trek&pg=6670%2C8783024 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Fire destroys Paramount sound stages |date=August 26, 1983 |page=8 |url=https://news.google.com/newspapers?id=CJszAAAAIBAJ&dq=paramount%20studios%20fire%20cheers%20star-trek&pg=3449%2C6550609 |agency=[[United Press International]] |newspaper=[[Lodi News-Sentinel]] |location=Lodi, California |access-date=August 17, 2012 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309155659/https://news.google.com/newspapers?id=CJszAAAAIBAJ&dq=paramount+studios+fire+cheers+star-trek&pg=3449%2C6550609 |url-status=live }}</ref>. Charles Bluhdorn kútilmegende qaytıs bolǵannan soń, onıń ornına kelgen Martin Davis Gulf and Western niń barlıq sanaat, taw-kán hám qant óndiriw sıńar kompaniyalarınan qutıldı hám kompaniyanı qayta baǵdarlap, 1989-jılı onı Paramount Communications dep qayta atadı. 1980-jıllardıń ortasında Gulf and Western niń sanaat obektlerin satıwdan túsken qarjı menen Paramount bir qatar televizion stanciyaların hám KECO Entertainment tiń tematikalıq park operaciyaların satıp aldı, olardı Paramount Parks dep qayta atadı. Bul parklar qatarına Paramount's Great America, Paramount Canada's Wonderland, Paramount's Carowinds, Paramount's Kings Dominion hám Paramount's Kings Island kirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.visitkingsisland.com/media-center/park-history| bet = Park History &#124; Kings Island, Mason OH| baspaxana = Visitkingsisland.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-avgust | arxivsáne = 2015-jıl 5-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150905170551/https://www.visitkingsisland.com/media-center/park-history| url-status = live}}</ref>. 1985-jıldıń may ayında Paramount óziniń talant bólimin ashıwǵa qarar etti, bul arnawlı kelisim tiykarında jumıs isleytuǵın kino xızmetkerleriniń turaqlı toparın qáliplestiriw maqsetinde islengen háreket edi (Eddi Merfi den tısqarı); bul háreket sátsiz boldı hám studiya prezidenti Don Stil 1986-jıl 30-iyulda bul bólimdi jabıwǵa qarar etti<ref>{{Cite news| sáne =August 6, 1986|title=Par Pulling Plug On Pool of Talent|pages=3, 95|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>. 1987-jılı Paramount Pictures, MGM/UA Communications Co. hám Universal Pictures Qıtayǵa kino hám televidenie ónimlerin satıw ushın birlesti, bul 1986-jılı elde satılǵan 25 milliard biletke juwap retinde islendi. Nyu-Yorkte jaylasqan Worldwide Media Group tıń bólimi bolǵan Worldwide Media Sales bul isti basqarıwǵa juwapker boldı<ref>{{Cite news |date=June 3, 1987 |title=MGM/UA, Par, Universal Team To Market U.S. Products In China |page=6 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>. Sol jılı Paramount Pictures óziniń tarqatıw operaciyaların birlestiriwge qarar etti, studiya ushın ashılǵan bir qatar filiallardı jawıp, xızmetkerlerdi hám tiykarǵı jumıslardı shıǵınlardı qısqartıw hám oraylastırıwdı támiyinlew maqsetinde kóshirdi; bul sheshim hár qıylı iri studiyalar arasında júz bergen tarqatıw ámeliyatlarındaǵı ózgerislerge juwap retinde qabıl etildi<ref>{{Cite news |date=July 22, 1987 |title=Paramount Is Closing Branches As Part Of Distrib Consolidation |pages=4, 34 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>. 1987-jıldıń avgust ayında Paramount Overseas Productions bul sıńar kompaniyanıń tek ǵana Kanadada 12 million dollar byudjet penen túsirilgen aldaǵı "Experts" filmi ushın emes, al pútkil dúnya boyınsha, sonıń ishinde Birlesken Korollik hám Kanadada túsirilgen basqa da filmler ushın xızmet kórsetetuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |date=August 12, 1987 |title=Paramount POP Subsid Not Just For 'Experts' |page=26 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>. 1993-jılı Sumner Redstone tiń oyın-zawıq konglomeratı Viacom Paramount Communications penen birlesiwge usınıs bildirdi; bul tez arada Barry Diller diń QVC kompaniyası menen sawda-satıq urısına aylandı. Biraq Viacom jeńiske eristi, aqır-aqıbetinde Paramount aktivleri ushın 10 milliard dollar tóledi. Viacom hám Paramount 1989-jıldan-aq birlesiwdi jobalastırǵan edi<ref name="Delugach">{{cite news |last=Delugach |first=Al |title=Viacom, Gulf & Western Discuss Merger |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-05-06-fi-2144-story.html |access-date=May 30, 2012 |newspaper=Los Angeles Times |date=May 6, 1989 |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015133536/http://articles.latimes.com/1989-05-06/business/fi-2144_1_five-television-and-eight-western-deal-sumner-m-redstone |url-status=live }}</ref>. Paramount Gollivudtıń ózinde jaylasqan sońǵı iri kino studiyası bolıp esaplanadı. Paramount 1927-jılı házirgi ornına kóshkende, ol kino jámiyetiniń orayında edi. Sol waqıttan berli burınǵı qońsısı RKO 1957-jılı jabıldı (aqıbetinde Paramount olardıń burınǵı uchastkasın ózine qosıp aldı); Warner Bros. (olardıń eski Sunset Boulevard studiyası 1949-jılı KTLA ushın úy sıpatında Paramount qa satılǵan edi) 1930-jılı Berbankke kóshti; Columbia 1973-jılı Uornerlerge Berbankte qosıldı, keyin 1989-jılı Kalver-Sitige jáne bir márte kóshti; al Pickford-Fairbanks-Goldwyn-United Artists uchastkası qızıqlı tariyxtan soń Uornerler ushın post-produkciya hám muzıka jazıw obektine aylandırıldı, ol ápiwayı túrde "The Lot" dep ataladı. Bir waqıtları Paramount átirapındaǵı yarım-sanaat aymaǵı qulawda edi, biraq házir qayta tiklendi. Jaqında rekonstrukciyalanǵan studiya kóplegen qonaqlar ushın Gollivudtıń simvolına aylandı, al onıń studiya sayaxatı belgili kórnekli orınǵa aylandı. === 1989–94: Paramount Communications === 1983-jılı Gulf and Western kompaniyası qayta qurılıw processin basladı. Bul process kompaniyanı baylanıssız tarawlardaǵı sıńar kompaniyalardan ibarat úlken konglomerattan baǵdarlanǵan oyın-zawıq hám baspa kompaniyasına aylandırıwdı názerde tuttı. Tiykarǵı maqset finans bazarlarına kompaniyanıń tabıslılıǵın ólshewge járdem beriw edi, bul óz gezeginde akciyalardıń bahasın jaqsıraq anıqlawǵa járdem berer edi. Onıń Paramount bólimi sońǵı jılları jaqsı jumıs islegen bolsa da, Gulf and Western kompaniyasınıń ulıwma tabısı investorlarǵa tómen kórsetkishlerdi kórsetti. Bul process aqır-aqıbetinde Devisti kompaniyanıń kóplegen sıńar kompaniyaların satıwǵa alıp keldi. 1985-jılı Florida hám Dominikan Respublikasındaǵı qant plantaciyaları satıldı; sol jılı tutınıwshı hám sanaat ónimleri tarmaǵı da satıldı<ref name="lbm" /> 1989-jılı Devis kompaniyanıń atın tiykarǵı aktivi bolǵan Paramount Pictures tiykarında Paramount Communications Incorporated dep ózgertti.<ref name="restructure">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-04-10-fi-1718-story.html|title=Gulf & Western Wants Buyer for Finance Division : Paramount's Parent Plans to Change Name, Focus on Entertainment, Publishing|last=Williams|first=Linda|date=April 10, 1989|newspaper=Los Angeles Times|access-date=May 21, 2012|archive-date=June 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626205936/http://articles.latimes.com/1989-04-10/business/fi-1718_1_paramount-s-parent-plans-values-publishing-businesses|url-status=live}}</ref>. Paramount film, televidenie, úy videosı hám muzıka baspa bólimlerinen tısqarı, kompaniya Madison Square Garden múlklerin (MSG Network te kiretuǵın), USA Networks tiń 50% úlesin (qalǵan 50% MCA/Universal Pictures ke tiyisli edi) hám Simon & Schuster, Prentice Hall, Pocket Books, Allyn & Bacon, Cineamerica (Warner Communications penen birgeliktegi kárxana) hám Kanada kinoteatrlar tarmaǵı Famous Players Theatres ti óz qolında saqlap qaldı<ref name="lbm">Prince, Stephen (2000) ''A New Pot of Gold: Hollywood Under the Electronic Rainbow, 1980–1989'' (p. 60-65). [[University of California Press]], [[Berkeley, California|Berkeley]]/[[Los Angeles, California]]. {{ISBN|0-520-23266-6}}</ref>. Sol jılı kompaniya Time Inc. kompaniyasın satıp alıw ushın $12.2 milliard kóleminde dushpanlıq usınıs bildirdi, Time menen Warner Communications arasındaǵı akciyalardı almastırıw arqalı birlesiw kelisimin toqtatıw maqsetinde. Bul Time kompaniyasın Warner ushın usınısın $14.9 milliardqa (naq aqsha hám akciyalar túrinde) kóteriwge májbúr etti. Gulf and Western buǵan Time-Warner birlesiwin toqtatıw ushın Delaver sudına arza beriw menen juwap berdi. Sud eki márte Time paydasına qarar shıǵardı, bul Gulf and Western kompaniyasın Time di satıp alıw háreketin de, sonday-aq sudtaǵı arzanı da biykarlawǵa májbúr etti hám Time Warner dıń qurılıwına jol ashtı. Paramount Gulf and Western niń oyın-zawıqqa baylanıssız múlklerin satıwdan alınǵan qarjını TVX Broadcast Group telekanallar tarmaǵın (bul waqıtta tiykarınan TVX tiń Taft Broadcasting ten satıp alǵan iri bazarlı stanciyalarınan hám TVX tiń Taft ti satıp alıwdan aldın iyelik etken eki orta bazarlı stanciyasınan turatuǵın edi) hám Taft tıń miyrasxorı Great American Broadcasting ten KECO Entertainment tematikalıq parkler tarmaǵın satıp alıwǵa jumsadı. Bul eki kompaniyanıń da atları jańa iyesin kórsetiw ushın ózgertildi: TVX Paramount Stations Group bolıp, al KECO Paramount Parks bolıp ózgertildi. Paramount Television 1989-jılı USA Networks penen birgelikte Wilshire Court Productions ti iske qostı (USA Networks keyinirek NBCUniversal Cable dep qayta ataldı). Wilshire Court Productions (Los-Andjelestegi bir tárepli kósheniń atına qoyılǵan) USA Networks te, keyinirek basqa tarmaqlarda kórsetilgen telefilmler islep shıǵardı. USA Networks 1992-jılı ekinshi kanalın - Sci-Fi Channel di (házirgi Syfy) iske qostı. Atı kórsetip turǵanınday, ol ilimiy fantastika janrındaǵı filmler hám teleseriallarǵa baǵdarlandı. Dáslepki programmalardıń kópshiligi ya Paramount ke, ya Universal ǵa tiyisli edi. Paramount 1993-jılı jáne bir telestanciyanı satıp aldı: Cox Enterprises tiń Detroyt, Michigandaǵı WKBD-TV sin, sol waqıtta Fox Broadcasting Company diń filialı bolǵan. [[Fayl:Paramount Studios Backlot.jpg|left|thumb|Paramount Backlot 2024-jılǵı syomkalar aralıǵında]] === 1994–2005: Dolgen/Lansing hám "eski" Viacom dáwiri === 1994-jıldıń fevral ayında Viacom, QVC menen bolǵan bes aylıq gúresten keyin, Paramount Communications Inc. akciyalarınıń 50.1% in $9.75 milliardqa satıp aldı hám birlesiwdi iyul ayında juwmaqladı<ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 15, 1994|page=A1|last=Fabrikant|first=Geraldine|title=Executives Say That Viacom Has Won Paramount Battle|url=https://www.nytimes.com/1994/02/15/business/executives-say-that-viacom-has-won-paramount-battle.html|access-date=August 15, 2020|archive-date=December 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218045123/https://www.nytimes.com/1994/02/15/business/executives-say-that-viacom-has-won-paramount-battle.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Annual Report| url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/44482/0000950112-94-002132.txt| jumıs = [[U.S. Securities and Exchange Commission]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-mart | arxivsáne = 2016-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160308073121/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/44482/0000950112-94-002132.txt| url-status = live}}</ref><ref>{{cite magazine|title=75 Power Players: The Outsiders|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=11| sáne =November 1995|page=61 |quote=Viacom completed acquisition of Paramount Communications in July 1994, creating one of the world's largest entertainment companies.}}</ref>. Sol waqıtta Paramount tıń quramına Paramount Pictures, Madison Square Garden, New York Rangers, New York Knicks hám Simon & Schuster baspaxanası kiretuǵın edi<ref name="Viacom">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/02/15/business/executives-say-that-viacom-has-won-paramount-battle.html?pagewanted=all&src=pm|title=Executives Say That Viacom Has Won Paramount Battle|last=Fabrikant|first=Geraldine|date=February 15, 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=May 21, 2012|archive-date=November 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114093059/http://www.nytimes.com/1994/02/15/business/executives-say-that-viacom-has-won-paramount-battle.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>. Bul kelisim 1989-jıldan, kompaniya ele Gulf and Western dep atalǵan waqıttan baslap jobalastırılǵan edi.<ref name="Delugach"/> Devis Viacom dı baqılaǵan National Amusements direktorlar keńesiniń aǵzası bolıp tayınlanǵan bolsa da, kompaniyanı basqarıwdı toqtattı. Usı dáwirde Paramount Pictures basshı Djonatan Dolgen hám prezident Sherry Lansing basshılıǵında boldı<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-03-17-fi-35287-story.html |title=Viacom to Name Jonathan Dolgen New Paramount Studio Head : Hollywood: The Sony Pictures executive will oversee movie and TV operations in a deal that is expected to be announced today. – latimes |date=March 18, 1994 |access-date=August 8, 2015 |first=Alan |last=Citron |archive-date=October 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010020512/http://articles.latimes.com/1994-03-17/business/fi-35287_1_sony-pictures |url-status=live }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.sherrylansingfoundation.org/page.php?whPage=lansing.php| bet = The Sherry Lansing Foundation| baspaxana = The Sherry Lansing Foundation| qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-avgust | arxivsáne = 2015-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150307062927/http://www.sherrylansingfoundation.org/page.php?whPage=lansing.php| url-status = live}}</ref>. Olardıń basqarıwı dáwirinde studiya filmler islewde úlken tabıslarǵa eristi, Paramount tıń eń kóp tabıs alıp kelgen on filminiń ekewi usı dáwirde islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://boxofficemojo.com/studio/chart/?view=company&view2=allrovis&studio=paramount.htm| bet = Box Office by Studio: Paramount| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2012-jıl 3-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120203140142/http://boxofficemojo.com/studio/chart/?view=company&view2=allrovis&studio=paramount.htm| url-status = live}}</ref>. Bul filmlerdiń eń tabıslısı, 20th Century Fox hám Lightstorm Entertainment penen birge islep shıǵarılǵan "Titanik", sol waqıtqa shekem eń kóp tabıs alıp kelgen film boldı, pútkil dúnya boyınsha $1.8 milliardtan artıq tabıs alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm| bet = Titanic| jumıs = Box Office Mojo| sáne = 1998-jıl 15-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2012-jıl 21-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120321035129/https://boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm| url-status = live}}</ref>. Jáne de usı dáwirde Paramount Pictures tiń úsh filmi - "Titanik", "Júrekli júrek" hám "Forrest Gamp" - Oskar sıylıǵınıń "Eń jaqsı film" nominaciyasın jeńip aldı. Biraq, Paramount tıń eń áhmiyetli múlki Star Trek boldı. Studiya basshıları onı isenimli tabıs alıp kelgeni ushın 1980-jıllardan baslap "franshiza" dep atay basladı, al basqa studiyalar onıń "erisilmeytuǵın hám qaytalanbaytuǵın" tabısına qızıǵatuǵın edi. 1998-jılǵa kelip Star Trek telekórsetiwleri, filmleri, kitapları, videolentaları hám licenziyalawdan túsetuǵın tabıs studiyanıń paydasınıń sonshelli kóp bólegin quraytuǵın edi, "Paramount ta belgili bir waqıt bolıp, [onıń] bar ekenin sezbew múmkin emes edi"; Star Trek: Voyager hám Star Trek: Deep Space Nine ni túsiriw studiyanıń 36 ses pavilonınıń toǵızın, yaǵnıy eń úlkenlerin talap etetuǵın edi<ref name="meehan2005">{{cite book |title=Why TV is not our fault: television programming, viewers, and who's really in control |last=Meehan |first=Eileen R. |year=2005 |publisher=Rowman & Littlefield |page=93 |url=https://books.google.com/books?id=SEtw4yGRjwUC&q=%22star%20trek%22%20%22the%20franchise%22%20paramount&pg=PA93 |isbn=0-7425-2486-8 |access-date=November 7, 2020 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309155706/https://books.google.com/books?id=SEtw4yGRjwUC&q=%22star+trek%22+%22the+franchise%22+paramount&pg=PA93 |url-status=live }}</ref><ref name="poe1998">{{cite book |title=A Vision of the Future |url=https://archive.org/details/startrekvoyagerv0000poes |last=Poe |first=Stephen Edward |year=1998 |publisher=Simon and Schuster |isbn=0-671-53481-5}}</ref>. 1995-jılı Viacom hám Chris-Craft Industries tiń United Television i Star Trek: Voyager di tiykarǵı seriyası etip United Paramount Network (UPN) di iske qostı, bul Barry Diller diń 25 jıl burınǵı Paramount tarmaǵı haqqındaǵı jobasın ámelge asırdı. 1999-jılı Viacom United Television niń úleslerin satıp aldı hám jańadan baslaǵan tarmaq ushın juwapkershilikti jańadan satıp alınǵan [[CBS]] bólimine tapsırdı, onı Viacom 2000-jılı satıp alǵan edi – bul waqıyalardıń táǵdirdiń tártibi menen bir jerge keliwi edi, óytkeni Paramount bir waqıtları CBS ke investiciya salǵan edi, al Viacom bolsa CBS tiń sindikaciya bólimi bolǵan edi<ref>{{cite book|last1=Croteau|first1=David|last2=Hoynes|first2=William|title=The business of media : corporate media and the public interest|url=https://archive.org/details/businessofmediac0002crot|year=2006|publisher=Pine Forge|location=Thousand Oaks|isbn=1-4129-1315-2|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/businessofmediac0002crot/page/n102 85]|chapter=3}}</ref>. Bul dáwirde studiya UPN tarmaǵın qollaw ushın 30 ǵa jaqın TV stanciyaların satıp aldı, jáne de Republic Pictures, Spelling Television hám Viacom Productions tıń aktivlerin satıp alıp birlestirdi, bul studiyanıń televizion kitapxanasınıń kólemin derlik eki ese kóbeytti. Televizion bólimi sol on jıllıqtıń eń kóp kóriletuǵın praym-taym kórsetiwi "Frasier" di, sonday-aq "NCIS" hám "Becker" sıyaqlı uzaq waqıt dawam etken tabıslı kórsetiwlerdi hám praym-taym jurnalı kórsetiwi "Entertainment Tonight" tı islep shıǵardı. Sonday-aq, Viacom Cox Enterprises ten huqıqlardı satıp alǵannan keyin, Paramount Rysher kitapxanasına iyelik etiw huqıqlarına da iye boldı. 1990-jılları Paramount hám onıń sıńar kompaniyaları hám filialları "Viacom Entertainment Group" atı astında islep, AQSH hám Kanadadaǵı tórtinshi eń iri tematikalıq parkler toparın da óz ishine aldı. Parkler dástúrli attrakcionlardan tısqarı, kóplegen tabıslı orınǵa tiykarlanǵan oyın-zawıq birliklerin iske qostı, sonıń ishinde Las-Vegas Xiltonda uzaq waqıt islegen "Star Trek" attrakcionı bar. Famous Music – kompaniyanıń dańqlı muzıka baspa bólimi derlik eki ese úlkeydi hám Pink, Bush hám Green Day sıyaqlı artistlerdi, sonday-aq Duke Ellington hám Henry Mancini sıyaqlı súyikli katalog juldızların rawajlandırdı. Tom McGrath basshılıǵındaǵı Paramount/Viacom licenziyalaw toparı "Cheers" franshiza barları hám restoranların hám studiyanıń Oskar sıylıǵın alǵan "Forrest Gump" filmi tiykarında The Bubba Gump Shrimp Company restoranlar tarmaǵın dúzdi. Famous Music hám studiyanıń birgeliktegi háreketleri arqalı onnan aslam "Broadway" myuziklleri dúzildi, olardıń arasında Irving Berlin diń "White Christmas", "Footloose", "Saturday Night Fever", Andrew Lloyd Webber diń "Sunset Boulevard" hám basqalar bar. Kompaniyanıń xalıqaralıq bólimi, United International Pictures (UIP), Paramount, Universal hám MGM di wákillik etip, on jıl qatar xalıqaralıq dárejede ústemlik etiwshi distribyutor boldı. Simon and Schuster Viacom Entertainment Group quramına kirip, AQSHtıń ústemlik etiwshi sawda kitap baspasına aylandı. 2002-jılı Paramount; Buena Vista Distribution, 20th Century Fox, [[Sony Pictures|Sony Pictures Entertainment]], MGM/UA Entertainment, Universal Studios, DreamWorks Pictures, Artisan Entertainment, Lions Gate Entertainment hám Warner Bros. penen birge Digital Cinema Initiatives ti dúzdi. Antimonopoliya nızamınan bosatılıw tiykarında, studiyalar Paramount tıń bas operaciyalıq direktorı Tom McGrath basshılıǵında birlesip, házirgi 100 jıllıq film texnologiyasın almastırıwshı cifrlı film proekciyasın engiziw ushın texnikalıq standartlardı islep shıqtı<ref name="dcimovies.com">{{Web deregi | url = http://www.dcimovies.com/| bet = Digital Cinema Initiatives (DCI) November&nbsp;20, 2008 ERRATA TO DCI DIGITAL CINEMA SYSTEM SPECIFICATION, VERSION 1.2| baspaxana = Dcimovies.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2011-jıl 20-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110220165719/http://www.dcimovies.com/| url-status = live}}</ref>. DCI "ashıq arxitekturalı cifrlı kino ushın ıqtıyarlı specifikaciyalardı belgilew hám hújjetlestiriw arqalı birdey hám joqarı dárejedegi texnikalıq jumıs islewin, isenimliligin hám sapanı baqlawdı támiyinlew" ushın dúzildi.<ref name="dcimovies.com" /> McGrath jáne de Paramount tıń Blu-ray Disc ti dúziw hám iske qosıw boyınsha baslamasına basshılıq etti. === 2005–2019: "Jańa" Viacom dáwiri === [[Fayl:Paramountpicturesmelrosegate.jpg|thumb|Gollivudtaǵı Paramount Pictures kinostudiyasınıń maydanı (Melrose dárwazasınıń bosaǵası)]]2005-jıl 11-dekabr kúni Paramount Motion Pictures Group DreamWorks SKG-di (ol burınǵı Paramount basshısı Djeffri Katcenberg tárepinen birgelikte shólkemlestirilgen edi) 1,6 milliard dollarǵa satıp alǵanın járiyaladı. Bul Paramount Pictures baslıǵı hám bas direktorı Bred Grey tárepinen járiyalandı hám ol Paramounttıń filmler jetilistiriw imkaniyatın kúsheytiw Paramounttıń film industriyasındaǵı jetekshilik ornın qayta tiklewdegi "tiykarǵı strategiyalıq maqset" ekenligin atap ótti<ref>{{cite news | sáne =February 3, 2006 |title=Paramount-Dreamworks deal finalised |work=ABC News |url=http://www.abc.net.au/news/2006-02-02/paramount-dreamworks-deal-finalised/790778 |url-status=live |access-date=April 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105061238/http://www.abc.net.au/news/2006-02-02/paramount-dreamworks-deal-finalised/790778 |archive-date=November 5, 2013}}</ref>. Kelisimge DreamWorks Animation SKG Inc. kirmese de, ol kompaniyanıń eń tabıslı bólimi bolıp, ótken jılı akciyaları satıla baslaǵan edi, Paramount 2006-jıldan 2012-jılǵa shekem DreamWorks Animation filmleriniń distribyutorı boldı. 20th Century Fox 2013-jıldan 2017-jılǵa shekem distribyutorlıqtı óz moynına aldı, onnan keyin 2016-jılı NBCUniversal studiyanı satıp alǵannan soń Universal Pictures turaqlı túrde distribyutor boldı<ref>{{cite news |date=December 12, 2005 |title=Paramount Pictures Buys DreamWorks |newspaper=foxnews.com/ Associated Press |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,178401,00.html |url-status=live |access-date=April 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521122740/http://www.foxnews.com/story/0,2933,178401,00.html |archive-date=May 21, 2013}}</ref>. Efir biznesiniń mashqalaların taǵı da sáwlelendirip, 2005-jılı Viacom radio satıp alıwlarınan 18 milliard dollardan aslam qarjını esaptan shıǵardı hám sol jıldıń basında ózin ekige bóletuǵının járiyaladı<ref>{{cite news |last=Higgins |first=John M. |author-link=John M. Higgins |date=February 27, 2005 |title=Viacom's Big Bath |newspaper=Broadcasting&Cable |url=http://www.broadcastingcable.com/article/156315-Viacom_s_Big_Bath.php |url-status=dead |access-date=April 13, 2013 |archive-url=https://archive.today/20130628203021/http://www.broadcastingcable.com/article/156315-Viacom_s_Big_Bath.php |archive-date=June 28, 2013}}</ref>. Sol arqalı Dolgen hám Lansingtiń ornına burınǵı televidenie basshıları Bred Grey hám Geyl Berman keldi<ref>{{cite news |last=Eller |first=Claudia |date=November 2, 2004 |title=Hollywood Pioneer Lansing Is Poised to Exit Paramount |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-02-fi-paramount2-story.html |url-status=live |access-date=April 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105153532/http://articles.latimes.com/2004/nov/02/business/fi-paramount2 |archive-date=November 5, 2012}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hofmeister |first1=Sallie |last2=Eller |first2=Claudia |date=June 3, 2004 |title=Another Exec Quits Viacom in Shake-Up |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jun-03-fi-dolgen3-story.html |url-status=live |access-date=April 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205202445/http://articles.latimes.com/2004/jun/03/business/fi-dolgen3 |archive-date=February 5, 2012}}</ref>. Viacom basqarması kompaniyanı CBS Corporation hám Viacom atı tiykarındaǵı ayrıqsha kompaniyaǵa bóldi. Basqarma bóliniwdi 2006-jıldıń birinshi sheregine belgiledi. Rájege muwapıq, CBS Corporation CBS hám UPN kanalların, Viacom Television Stations, Infinity Broadcasting Corporation, Viacom Outdoor, Paramount Television, King World Productions, Showtime Networks, Simon & Schuster, Paramount Parks hám CBS News-ten ibarat boladı. Jańalaǵan Viacom "MTV, VH1, Nickelodeon, BET hám basqa da bir neshe kabel kanalların, sonday-aq Paramount kinostudiyasın" óz ishine aladı<ref>{{cite news |date=February 11, 2009 |title=Viacom Makes Split Official |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/viacom-makes-split-official/ |url-status=live |access-date=April 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308043436/http://www.cbsnews.com/2100-201_162-701875.html |archive-date=March 8, 2013}}</ref>. Bóliniw 2005-jıldıń 31-dekabr kúni juwmaqlandı<ref>{{cite news |date=February 11, 2009 |title=CBS, Viacom Formally Split |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/cbs-viacom-formally-split/ |url-status=live |access-date=April 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603064833/http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-1176111.html |archive-date=June 3, 2013}}</ref>. Paramounttıń úy oyın-zawıq bólimi Paramount Television kitapxanası ushın CBS DVD brendin paydalana basladı, óytkeni Viacom hám CBS Corporation ekewi de Samner Redstounnıń National Amusements kompaniyası tárepinen qadaǵalanatuǵın edi<ref>{{cite news |last=Griffin |first=Greg |date=February 6, 2007 |title=Redstones settle feud over family business |work=[[The Denver Post]] |url=http://www.denverpost.com/search/ci_5164430 |url-status=live |access-date=April 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618004612/http://www.denverpost.com/search/ci_5164430 |archive-date=June 18, 2012}}</ref>. Grey sonday-aq belgili United International Pictures (UIP) xalıqaralıq distribyutorlıq kompaniyasın da tarqatıp jiberdi, 15 mámleket 2006-jıldıń 31-dekabr kúnine shekem Paramount yaki Universal tárepinen óz qaramaǵına alındı, birgeliktegi isbilermenlik 20 bazarda dawam etti. [[Avstraliya]], [[Braziliya]], [[Franciya]], [[Irlandiya]], [[Meksika]], [[Jańa Zelandiya]] hám Birlesken Korollikte Paramount UIP-di óz qaramaǵına aldı. [[Avstriya]], [[Belgiya]], [[Germaniya]], [[Italiya]], [[Niderlandiya]], [[Rossiya]], [[Ispaniya]] hám [[Shveycariya|Shveycariyada]] bolsa, Universal óz qaramaǵına aldı hám Paramount ol jerlerde óz distribyutorlıq jumısların jolǵa qoyatuǵın boldı. 2007 hám 2008-jılları Paramount Universaldıń mámleketleri arqalı filmlerdi qosımsha tarqata alatuǵın edi hám kerisinshe. Paramounttıń xalıqaralıq distribyutorlıq bólimi [[Los-Andjeles|Los-Andjeleste]] jaylasadı hám Evropa xabına iye boladı<ref name="bks">{{cite news |last1=Thompson |first1=Anne |title='End of an Era' for United International Pictures |url=https://www.backstage.com/news/end-of-an-era-for-united-international-pictures/ |access-date=May 16, 2019 |work=Backstage |date=September 7, 2005 |archive-date=October 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012100631/https://www.backstage.com/news/end-of-an-era-for-united-international-pictures/ |url-status=live }}</ref>. Italiyada Paramount Universal arqalı distribyutorlıq etti<ref name="vty">{{cite news|title=Fox and Paramount Forge Unique Distribution Partnership in Italy|last=Vivarelli|first=Nick|url=https://variety.com/2017/film/global/fox-paramount-forge-distribution-partnership-italy-1202468799|work=Variety|date=June 16, 2017|access-date=July 30, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062259/https://variety.com/2017/film/global/fox-paramount-forge-distribution-partnership-italy-1202468799/|url-status=live}}</ref>. Universal 2016-jıldıń noyabr ayında UIP Koreyadan shıǵıp ketip, ol jerde óz jumısın baslaǵanın bildirgennen keyin, Paramount ol jerde CJ Entertainment-diń distribyutorlıq etiwine kelisim berdi<ref>{{cite news |last1=Whiteman |first1=Bobbie |title=CJ to carry Paramount pix for South Korea |url=https://variety.com/2006/film/features/cj-to-carry-paramount-pix-for-south-korea-1117954672/ |access-date=May 22, 2019 |work=Variety |date=November 29, 2006 | til =en |archive-date=February 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213181731/https://variety.com/2006/film/features/cj-to-carry-paramount-pix-for-south-korea-1117954672/ |url-status=live }}</ref>. UIP prezidenti hám bas operaciyalıq direktorı Endryu Kripps<ref name="bks" /> Paramount Pictures International basshısı etip jumısqa qabıl etildi. Paramount Pictures International 2007-jıldıń iyul ayında 1 milliard dollarlıq belgige jetken filmlerdi tarqattı; sol jılı bunday nátiyjege erisken besinshi studiya hám bul onıń birinshi jılı edi<ref>{{cite news |last1=McNary |first1=Dave |title=Paramount joins billion-dollar club |url=https://variety.com/2007/film/box-office/paramount-joins-billion-dollar-club-1117969536/ |access-date=May 22, 2019 |work=Variety |date=August 1, 2007 | til =en |archive-date=February 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229005829/https://variety.com/2007/film/box-office/paramount-joins-billion-dollar-club-1117969536/ |url-status=live }}</ref>. 2008-jıldıń 6-oktyabr kúni DreamWorks basshıları Paramounttan ketip, óz aldınsha DreamWorks-di qaytadan iske qosatuǵının járiyaladı. DreamWorks sawda belgileri Paramount satıp alıwınan aldın bul kompaniya bólinip shıqqanda DreamWorks Animation-da qalǵan edi hám DreamWorks Animation bul atqa licenziyanı jańa kompaniyaǵa ótkerdi<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/06/business/media/06dreamworks.html?ref=business |title=DreamWorks Executives Sever Ties With Paramount to Form a New Company |first=Michael |last=Cieply |work=The New York Times |date=October 6, 2008 |access-date=February 23, 2017 |archive-date=January 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129071011/http://www.nytimes.com/2008/10/06/business/media/06dreamworks.html?ref=business |url-status=live }}</ref>. Paramount tárepinen satıp alınǵan, biraq ele de Universal tárepinen xalıqaralıq kólemde tarqatılıp atırǵan DreamWorks filmleri Paramounttıń bazar úlesine kirgizilgen. Grey sonday-aq rawajlanıp atırǵan cifrlı distribyutorlıq texnologiyalardan paydalanıw ushın Digital Entertainment bólimin iske qostı. Bul Paramounttıń [[Apple Inc.]] penen [[iTunes Store]] arqalı óz filmlerin satıw boyınsha kelisim dúzgen ekinshi kinostudiya bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://socialbilitty.com/2014/02/paramount-pictures/| bet = Paramount Pictures| sáne = 2014-jıl 2-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-oktyabr | arxivsáne = 2017-jıl 4-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170904020700/https://socialbilitty.com/2014/02/paramount-pictures/| url-status = live}}</ref>. 2007-jılı Paramount óziniń "miyras" bólimleriniń biri Famous Music-ti Sony/ATV Music Publishing-ke ([[The Beatles]] toparınıń kóp qosıqların basıp shıǵarıwı hám Maykl Djekson menen birgelikte iyelik etiwi menen belgili) satıp jiberdi. Bul Paramounttıń bólimi sıpatında derlik segiz onjıllıq jumısın juwmaqladı hám pútkil kompaniya "Famous Players" dep atalǵan dáwirden berli studiyanıń muzıka baspası bólimi bolıp kelgen<ref>{{cite book|last=Garrett|first=Charles Hiroshi|title=The Grove Dictionary of American Music|date=January 2013|publisher=Oxford University Press|location=New York City, NY|isbn=978-0-19-531428-1|edition=Second}}</ref>. 2008-jıldıń basında Paramount Los-Andjeleste jaylasqan FanRocket islep shıǵarıwshısı menen birge islesip, óz film kitapxanasınan alınǵan qısqa kórinislerdi Facebook paydalanıwshılarına jetkizip beriwdi jolǵa qoydı. VooZoo dep atalǵan qosımsha paydalanıwshılarǵa film úzindilerin basqa Facebook paydalanıwshılarına jiberiwge hám óz profil betlerine jaylastırıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{cite news |last=Nakashima |first=Ryan |url=https://www.usatoday.com/tech/products/2008-03-11-3376706485_x.htm |title=Facebook app lets users send movie clips |work=USA Today |date=March 11, 2008 |access-date=January 7, 2010 |archive-date=May 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513053052/http://www.usatoday.com/tech/products/2008-03-11-3376706485_x.htm |url-status=live }}</ref>. Paramount Makena Technologies penen uqsas kelisim dúzip, vMTV hám There.com paydalanıwshılarına film úzindilerin kóriw hám jiberiw imkaniyatın berdi<ref>{{cite news |last=Lang |first=Derrik J. |url=https://www.usatoday.com/life/movies/2008-04-03-2435038588_x.htm |title=Paramount to open virtual movie vault |work=USA Today |date=April 3, 2008 |access-date=January 7, 2010 |archive-date=December 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213003206/http://www.usatoday.com/life/movies/2008-04-03-2435038588_x.htm |url-status=live }}</ref>. 2009-jılı CBS Corporation óz seriallarında Paramount atın paydalanıwdı toqtatıp, islep shıǵarıw bóliminiń atın CBS Television Studios dep ózgertti hám Paramount atın televidenieden alıp taslap, olardan ózlerin uzaqlastırdı 2010-jıldıń martında Paramount "az byudjetli" filmlerdiń ǵárezsiz distribyutorı Insurge Pictures-ke tiykar saldı. Distribyutor hárbiriniń byudjeti 100 000 dollar bolǵan on filmdi jobaladı<ref name=ip>{{Web deregi | url = https://www.indiewire.com/article/hollywood_studio_boosts_micro-budget_movies/| bet = Hollywood Studio to Back Micro-Budget Movies| jumıs = IndieWire| sáne = 2010-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-oktyabr | arxivsáne = 2011-jıl 3-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111103052632/http://www.indiewire.com/article/hollywood_studio_boosts_micro-budget_movies/| url-status = live}}</ref>. Birinshi shıǵarılım shama menen 1 million AQSH dolları byudjeti The Devil Inside filmi boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Levine| at = Daniel S.| url = http://thecelebritycafe.com/feature/devil-inside-makes-its-budget-back-midnight-screenings-making-2-million-01-07-2012| bet = 'The Devil Inside' makes its budget back in midnight screenings, making $2 million| baspaxana = TheCelebrityCafe.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-avgust | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150708110229/http://thecelebritycafe.com/feature/devil-inside-makes-its-budget-back-midnight-screenings-making-2-million-01-07-2012| arxivsáne = 2015-jıl 8-iyul }}</ref>. 2015-jıldıń martında, kassalıq túsimlerdiń kemeyiwine baylanıslı Paramount Insurge Pictures-ti hám onıń jumısların tiykarǵı studiyaǵa qostı<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2015/film/news/paramounts-insurge-gets-absorbed-bad-robots-the-cellar-moves-to-big-studio-1201458545/| bet = Paramount's Insurge Gets Absorbed; Bad Robot's 'The Cellar' Moves to Big Studio| jumıs = Variety| sáne = 2015-jıl 23-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 19-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200219095556/https://variety.com/2015/film/news/paramounts-insurge-gets-absorbed-bad-robots-the-cellar-moves-to-big-studio-1201458545/| url-status = live}}</ref>. 2011-jıldıń iyul ayında, Rango animaciyalıq filminiń sın hám kassalıq tabısınıń jetiskenlikke erisiwi hám DreamWorks Animation-nıń 2012-jılı distribyutorlıq shártnaması tamamlanǵannan keyin ketiwi nátiyjesinde, Paramount animaciyalıq ónimlerdi jaratıwǵa arnalǵan jańa bólimniń dúziliwin járiyaladı<ref name=pa>{{cite magazine |url=http://insidemovies.ew.com/2011/07/06/paramount-pictures-animation/ |title=Riding high off the success of 'Rango,' Paramount Pictures to launch in-house animation division |first=Aly |last=Semigran |magazine=Entertainment Weekly |date=July 6, 2011 |access-date=July 7, 2011 |archive-date=July 9, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709034611/http://insidemovies.ew.com/2011/07/06/paramount-pictures-animation/ |url-status=live }}</ref>. Bul Paramount-tıń 1967-jılı Paramount Cartoon Studios jabılǵannan berli (ol burın 1956-jılǵa shekem Famous Studios bolǵan) birinshi ret óz animaciyalıq bólimine iye bolıwın bildiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cartoonresearch.com/paramount.html| bet = The Lost Popeye Titles| baspaxana = Cartoonresearch.com| sáne = 1941-jıl 24-may | qaralǵan sáne = 2015-jıl 8-avgust | arxivsáne = 2015-jıl 26-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150626172737/http://www.cartoonresearch.com/paramount.html| url-status = live}}</ref>. 2013-jıldıń dekabr ayında Walt Disney Studios (bir jıl aldın onıń bas kompaniyası Lucasfilm-di satıp alǵanı arqalı)<ref name="Schou">{{cite magazine|url=http://insidemovies.ew.com/2012/12/21/walt-disney-completes-lucasfilm-acquisition|title=Mickey meets 'Star Wars': Walt Disney Co. completes acquisition of Lucasfilm|last=Schou|first=Solvej|magazine=Entertainment Weekly|date=December 21, 2012|access-date=December 22, 2012|archive-date=December 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224063248/http://insidemovies.ew.com/2012/12/21/walt-disney-completes-lucasfilm-acquisition/|url-status=live}}</ref> keleshek Indiana Djons filmlerine Paramount-tıń qalǵan distribyutorlıq hám marketing huqıqların aldı. Paramount birinshi tórt filmge distribyutorlıq huqıqlardı máńgilikke saqlap qaladı hám hár qanday qosımsha filmlerden "qarjılay qatnasıw" aladı<ref>{{cite news |last=Kroll |first=Justin |title=Disney Acquires Rights to Future 'Indiana Jones' Movies |url=https://variety.com/2013/film/news/disney-acquires-indiana-jones-rights-from-paramount-1200927216/# |access-date=December 6, 2013 |newspaper=Variety |date=December 6, 2013 |archive-date=March 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319134349/http://variety.com/2013/film/news/disney-acquires-indiana-jones-rights-from-paramount-1200927216/ |url-status=live }}</ref>. 2016-jıldıń fevral ayında Viacom bas direktorı hám jańadan tayınlanǵan basqarma baslıǵı Filipp Dauman konglomerattıń Paramount-tıń azshılıq úlesin satıp alıw ushın investor tabıw boyınsha sóylesiwler alıp barıp atırǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | jumıs = Los Angeles Times| url = https://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-viacom-exploring-sale-of-minority-stake-in-paramount-pictures-20160223-story.html| bet = Viacom exploring sale of minority stake in Paramount Pictures| sáne = 2016-jıl 24-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200308174951/https://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-viacom-exploring-sale-of-minority-stake-in-paramount-pictures-20160223-story.html| url-status = live}}</ref>. Samner Redstoun hám onıń qızı Shari bul kelisimge qarsı ekenligi xabar etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2016/06/national-amusements-moves-change-viacom-bylaws-block-paramount-sale-1201768072/| bet = National Amusements Pushes Change To Viacom Bylaws To Block Paramount Deal| at = David| familiya = Lieberman| sáne = 2016-jıl 6-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200302090244/https://deadline.com/2016/06/national-amusements-moves-change-viacom-bylaws-block-paramount-sale-1201768072/| url-status = live}}</ref>. 2016-jıldıń 13-iyul kúni Wanda Group Paramount-tıń 49% úlesin satıp alıw boyınsha sóylesiwler alıp bardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-viacom-paramount-dalian-wanda-20160713-snap-story.html| bet = China's Wanda Group is in talks to buy a 49% stake in Paramount Pictures| sáne = 2016-jıl 13-iyul | via = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 27-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200227215722/https://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-viacom-paramount-dalian-wanda-20160713-snap-story.html| url-status = live}}</ref>. Wanda menen bolǵan sóylesiwler toqtatıldı. 2017-jıldıń 19-yanvar kúni Shanghai Film Group Corp. hám Huahua Media úsh jıl dawamında barlıq Paramount Pictures filmleriniń keminde 25% qarjılandıratuǵının ayttı. Shanghai Film Group hám Huahua Media bul kelisim boyınsha Paramount-tıń filmlerin Qıtayda tarqatıwǵa hám satıwǵa járdem beredi. Sol waqıtta Wall Street Journal "derlik hárbir iri Gollivud studiyasınıń Qıtay kompaniyası menen birge qarjılandırıw kelisimi bar" dep jazdı<ref>{{Citation| last=Schwartzel| first=Erin| date=January 19, 2017| title=Paramount Pictures Gets a $1 Billion Infusion from China| work=The Wall Street Journal| location=New York City| url=https://www.wsj.com/articles/paramount-pictures-gets-a-1-billion-infusion-from-china-1484868302| access-date=January 22, 2017| archive-date=January 21, 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170121234151/http://www.wsj.com/articles/paramount-pictures-gets-a-1-billion-infusion-from-china-1484868302| url-status=live}}</ref>. 2017-jıldıń 27-martında Djim Gianopulos Bred Greydiń ornına Paramount Pictures-tıń baslıǵı hám bas direktorı etip tayınlandı<ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/jim-gianopulos-run-paramount-pictures-viacom-984389/|title=Jim Gianopulos to Run Paramount Pictures for Viacom|work=The Hollywood Reporter|access-date=February 16, 2022|archive-date=March 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203511/http://www.hollywoodreporter.com/news/jim-gianopulos-run-paramount-pictures-viacom-984389|url-status=live}}</ref>. 2017-jıldıń iyun ayında studiya tárepinen AwesomenessTV, Tollin/Robbins Productions hám Varsity Pictures-tiń tiykarın salıwshısı Brayan Robbinsti bólimniń prezidenti etip jumısqa alıw menen Paramount Players dúzildi. Bul bólim MTV, Nickelodeon, BET hám Comedy Central sıyaqlı Viacom Media Networks múlklerine tiykarlanǵan filmler islep shıǵarıwı kútilgen edi<ref>{{cite news|last1=McNary|first1=Dave|title=Paramount Pictures Launches New Production Division Headed by Brian Robbins|url=https://variety.com/2017/film/news/paramount-pictures-brian-robbinsparamount-players-1202457210/|access-date=June 30, 2017|work=Variety|date=June 7, 2017|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219133130/https://variety.com/2017/film/news/paramount-pictures-brian-robbinsparamount-players-1202457210/|url-status=live}}</ref>. 2017-jıldıń iyun ayında Paramount Pictures Italiyada óz filmlerin tarqatıw ushın 20th Century Fox penen kelisim dúzdi, bul sentyabr ayınan baslap kúshine endi. Bul kelisimge shekem Italiyadaǵı Paramount filmleri CIC dáwirinen berli dawam etip kiyatırǵan Universal Pictures tárepinen tarqatılatuǵın edi.<ref name=vty/> 2017-jıldıń 7-dekabr kúni Paramount-tıń Annihilation filminiń xalıqaralıq tarqatıw huqıqların Netflix-ke satqanı xabar etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/annihilation-how-a-clash-between-producers-led-a-netflix-deal-1065465/| bet = 'Annihilation': Behind-the-Scenes of a Producer Clash and That Netflix Deal (Exclusive)| jumıs = The Hollywood Reporter| sáne = 2017-jıl 7-dekabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 1-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180201023903/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/annihilation-how-a-clash-between-producers-led-a-netflix-deal-1065465| url-status = live}}</ref>. Keyin Netflix The Cloverfield Paradox-tıń pútkil dúnya júzilik huqıqların 50 million dollarǵa satıp aldı<ref name="sb">{{Web deregi | url = https://deadline.com/2018/02/cloverfield-sequel-god-particle-super-bowl-trailer-netflix-streaming-release-1202276386/| bet = Netflix's Ultimate Super Bowl Surprise: 'The Cloverfield Paradox' – Watch Trailer| at = Anthony| familiya = D'Alessandro| sáne = 2018-jıl 4-fevral | qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-fevral | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| arxivsáne = 2018-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180205003638/http://deadline.com/2018/02/cloverfield-sequel-god-particle-super-bowl-trailer-netflix-streaming-release-1202276386/| url-status = live}}</ref>. 2018-jıldıń 16-noyabr kúni Paramount Viacom-nıń ósiw strategiyasınıń bir bólegi sıpatında Netflix penen kóp filmlik kelisimge qol qoydı hám Paramount bunı islegen birinshi iri film studiyası boldı<ref>{{Web deregi | last1 = Hayes| first1 = Dade| bet = Paramount and Netflix Set Multi-Picture Film Deal| url = https://deadline.com/2018/11/paramount-and-netflix-multi-picture-film-deal-1202503315/| jumıs = Deadline Hollywood| sáne = 2018-jıl 16-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-noyabr | arxivsáne = 2018-jıl 23-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181123154133/https://deadline.com/2018/11/paramount-and-netflix-multi-picture-film-deal-1202503315/| url-status = live}}</ref>. 2018-jıldıń aprel ayında Paramount 2015-jıldan berli birinshi shereklik paydasın járiyaladı<ref>{{cite news|url=https://www.mediaplaynews.com/paramount-posts-first-quarterly-profit-since-2015/|title=Paramount Posts First Quarterly Profit|newspaper=Media Play News|publisher=[[JCH Media Inc.]]|access-date=April 25, 2018|archive-date=April 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075849/https://www.mediaplaynews.com/paramount-posts-first-quarterly-profit-since-2015/|url-status=live}}</ref>. Bas Viacom-nıń bas direktorı Bob Bakish bayanatında studiyanıń marjanları jaqsılanǵanı hám paydaǵa qaytqanı sebepli ózgertiw jumıslarınıń "bekkem ornatılǵanın" ayttı. "Paramount-taǵı jańa komanda astında islep shıǵarılǵan birinshi film A Quiet Place-tiń usı aydaǵı ájayıp kassalıq kórsetkishleri biziń jetiskenliklerimizdiń ayqın belgisi". [[Fayl:Paramount Studios at Night.jpg|thumb|Paramount Studios suw minarası hám 2024-jılǵı 25-pavilon]] === 2019–házirgi waqıt: ViacomCBS/Paramount Global dáwiri === 2016-jıldıń 29-sentyabr kúni National Amusements CBS Corporation hám Viacom-ǵa xat jiberip, eki kompaniyanıń qaytadan bir kompaniyaǵa birigiwin qollap-quwatladı<ref>{{cite news |title=National Amusements Proposes Viacom, CBS Reunion, Cites "Substantial Synergies" |newspaper=The Hollywood Reporter |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/national-amusements-calls-viacom-cbs-933705/ |url-status=live |access-date=February 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215111701/http://www.hollywoodreporter.com/news/national-amusements-calls-viacom-cbs-933705 |archive-date=December 15, 2016}}</ref>. 12-dekabr kúni bul kelisim biykar etildi<ref>{{cite news |title=Shari Redstone withdraws CBS-Viacom merger proposal |newspaper=[[CNBC]] |publisher=[[NBCUniversal]] |url=https://www.cnbc.com/2016/12/12/shari-redstone-withdraws-cbs-viacom-merger-proposal.html |url-status=live |access-date=February 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001074904/https://www.cnbc.com/amp/2016/12/12/shari-redstone-withdraws-cbs-viacom-merger-proposal.html |archive-date=October 1, 2017}}</ref>. 2019-jıldıń 30-may kúni CNBC CBS hám Viacom-nıń 2019-jıldıń iyun ortalarında birigiw boyınsha sóylesiwlerdi úyrenetuǵının xabarladı<ref>{{Cite news |last=James |first=Meg |date=May 30, 2019 |title=CBS and Viacom merger negotiations expected to resume |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-cbs-viacom-merger-talks-20190530-story.html |url-status=live |access-date=June 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601210940/https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-cbs-viacom-merger-talks-20190530-story.html |archive-date=June 1, 2019}}</ref>. Xabarlarǵa qaraǵanda, CBS hám Viacom eki media kompaniyanı qayta biriktiriw boyınsha kelisimge erisiw ushın 8-avgusttı rásmiy bolmaǵan múddet etip belgilegen<ref>{{Cite news |last=Munson |first=Ben |date=July 16, 2019 |title=CBS, Viacom set early August deadline for remerger agreement – report |work=FierceVideo |url=https://www.fiercevideo.com/video/cbs-viacom-want-remerger-deal-set-by-early-august-report |url-status=live |access-date=July 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720193559/https://www.fiercevideo.com/video/cbs-viacom-want-remerger-deal-set-by-early-august-report |archive-date=July 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |last=Littleton |first=Synthia |date=July 19, 2019 |title=CBS, Viacom Boards Wrestle With Post-Merger Management Decisions, Ending COO Role (EXCLUSIVE) |work=Variety |url=https://variety.com/2019/biz/news/cbs-viacom-boards-wrestle-with-post-merger-management-decisions-ending-coo-role-exclusive-1203273848/ |url-status=live |access-date=July 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731043247/https://variety.com/2019/biz/news/cbs-viacom-boards-wrestle-with-post-merger-management-decisions-ending-coo-role-exclusive-1203273848/ |archive-date=July 31, 2019}}</ref>. CBS qayta birigiwdiń bir bólegi sıpatında Viacom-dı 15,4 milliard dollarǵa shekem satıp alatuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |date=July 19, 2019 |title=How a Merged CBS-Viacom Could Try to Compete with Hollywood Giants |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/how-a-merged-cbs-viacom-could-try-compete-hollywood-giants-1225453/ |url-status=live |access-date=February 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731043244/https://www.hollywoodreporter.com/news/how-a-merged-cbs-viacom-could-try-compete-hollywood-giants-1225453 |archive-date=July 31, 2019}}</ref>. 2019-jıldıń 2-avgust kúni eki kompaniya ViacomCBS dep atalǵan bir mákemege qayta birigiwge kelisip aldı<ref>{{cite news |date=August 2, 2019 |title=CBS, Viacom Reach Tentative Deal on Team to Lead Combined Company |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/cbs-viacom-reach-working-agreement-on-combined-company-s-leadership-team-11564774333 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=August 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309155725/https://www.wsj.com/articles/cbs-viacom-reach-working-agreement-on-combined-company-s-leadership-team-11564774333 |archive-date=March 9, 2021}}</ref>, kelisim 2019-jıldıń 4-dekabr kúni juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 4-dekabr | bet = Viacom and CBS Corp. are officially back together again| url = https://www.cbsnews.com/news/viacom-cbs-merger-stock-companies-are-officially-back-together-again/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205031555/https://www.cbsnews.com/news/viacom-cbs-merger-stock-companies-are-officially-back-together-again/| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-dekabr | jumıs = [[CBS News]]}}</ref>. 2019-jıldıń dekabr ayında ViacomCBS beIN Media Group-qa tiyisli Miramax-tıń 49% úlesin satıp alıwǵa kelisip aldı, Paramount studiyanıń 700 filmlik kitapxanasınıń, sonday-aq keleshektegi shıǵarılımlarınıń tarqatıw huqıqın aldı. Sonday-aq, Paramount Miramax-tıń intellektuallıq múlkine tiykarlanǵan teleseriallar islep shıǵaradı<ref>{{Web deregi | familiya = D'Alessandro| at = Anthony| sáne = 2019-jıl 20-dekabr | bet = ViacomCBS Taking 49% Stake in Miramax for $375M| url = https://deadline.com/2019/12/viacom-miramax-library-talks-resume-1202805735| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191220174310/https://deadline.com/2019/12/viacom-miramax-library-talks-resume-1202805735/| arxivsáne = 2019-jıl 20-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-dekabr | jumıs = [[Deadline Hollywood]]}}</ref>. Kelisim rásmiy túrde 2020-jıldıń 3-aprel kúni juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | familiya = Goldsmith| at = Jill| sáne = 2020-jıl 3-aprel | bet = ViacomCBS Closes Purchase Of Stake In Miramax, With Distribution And First Look Deals| url = https://deadline.com/2020/04/viacomcbs-deal-stake-miramax-closes-1202899997/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200412034543/https://deadline.com/2020/04/viacomcbs-deal-stake-miramax-closes-1202899997/| arxivsáne = 2020-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel | jumıs = Deadline| til = en}}</ref>. Keyin ViacomCBS keń tanılǵan Paramount atın paydalanıp hám studiyanıń, sonday-aq CBS, MTV, Nickelodeon hám basqalardıń kitapxanasınan paydalanıp, xalıqaralıq keńeyiwge imkaniyat beriw ushın CBS All Access aǵımlıq xızmetin Paramount+ dep qayta brendleytuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | familiya = Littleton| at = Cynthia| sáne = 2020-jıl 15-sentyabr | bet = CBS All Access to Rebrand as Paramount Plus Early Next Year| url = https://variety.com/2020/tv/news/cbs-all-access-paramount-plus-rebrand-game-godfather-1234769980/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201125143858/https://variety.com/2020/tv/news/cbs-all-access-paramount-plus-rebrand-game-godfather-1234769980/| arxivsáne = 2020-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr | jumıs = Variety| til = en}}</ref>. Djianopulos 2021-jıldıń sentyabr ayında jumıstan bosatıldı hám onıń ornına Nickelodeon prezidenti Brayan Robbins keldi<ref>{{Web deregi | familiya = Hayes| at = Dade| bet = Paramount Pictures Revamp Made Official By ViacomCBS: Jim Gianopulos Exits, Brian Robbins Takes Over; David Nevins Adds Par TV To Portfolio| sáne = 2021-jıl 13-sentyabr | url = https://deadline.com/2021/09/paramount-pictures-revamp-viacomcbs-jim-gianopulos-brian-robbins-david-nevins-1234832516/| baspaxana = Deadline| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 17-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210917020921/https://deadline.com/2021/09/paramount-pictures-revamp-viacomcbs-jim-gianopulos-brian-robbins-david-nevins-1234832516/| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń yanvar ayında Paramount Pictures Tomi Adeyemidiń jas óspirimlerge arnalǵan fentezi romanı Children of Blood and Bone-nıń huqıqların Lucasfilm hám [[20th Century Studios]]-tan satıp aldı. Satıp alıwdıń bir bólegi sıpatında filmge kepillengen eksklyuziv teatrlıq shıǵarılım boladı, al Adeyemi scenariydi jazadı hám atqarıwshı prodyuser bolıp xızmet etedi. Filmniń ekranizaciyası Temple Hill Entertainment hám Sunswept Entertainment tárepinen de islep shıǵarıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Kroll| at = Justin| sáne = 2022-jıl 12-yanvar | bet = Paramount Pictures Lands Rights To Tomi Adeyemi Best-Selling YA Book Series 'Children Of Blood And Bone'| url = https://deadline.com/2022/01/paramount-pictures-tomi-adeyemi-children-of-blood-and-bone-1234908812/| jumıs = Deadline| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220123204756/https://deadline.com/2022/01/paramount-pictures-tomi-adeyemi-children-of-blood-and-bone-1234908812/| arxivsáne = 2022-jıl 23-yanvar | url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kit |first1=Borys |title=Lucasfilm Rethinks Its Non-'Star Wars' Slate |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lucasfilm-rethinks-its-non-star-wars-slate-1235078906/ |access-date=January 26, 2022 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=January 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124224913/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lucasfilm-rethinks-its-non-star-wars-slate-1235078906/ |archive-date=January 24, 2022|url-status=live}}</ref>. 2022-jıldıń 16-fevral kúni ViacomCBS studiyanıń atınan keyin Paramount Global dep atın ózgertti<ref>{{Web deregi | bet = ViacomCBS announces new company name: Paramount| url = https://www.cbsnews.com/news/paramount-viacomcbs-name-change-company/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220217011740/https://www.cbsnews.com/news/paramount-viacomcbs-name-change-company/| arxivsáne = 2022-jıl 17-fevral | qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-fevral | jumıs = CBS News| sáne = 2022-jıl 16-fevral | til = en-US}}</ref>. 2022-jıldıń 8-martında Paramount Players-tıń jumısları Paramount Pictures Motion Picture Group-qa qosıldı<ref>{{Web deregi | familiya = D'Alessandro| at = Anthony| bet = Paramount Players Merged Under Studio Co-Heads Mike Ireland and Daria Cercek; Jeremy Kramer Departing| url = https://deadline.com/2022/03/paramount-players-merged-under-studio-co-heads-mike-ireland-and-daria-cercek-jeremy-kramer-departing-1234973697/| jumıs = Deadline| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-mart | sáne = 2022-jıl 8-mart | arxivsáne = 2022-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220308202950/https://deadline.com/2022/03/paramount-players-merged-under-studio-co-heads-mike-ireland-and-daria-cercek-jeremy-kramer-departing-1234973697/| url-status = live}}</ref>. Biraq, ol óz rejesinde bir neshe keleshek filmleri bolǵanlıqtan, leybl sıpatında jumısın dawam etedi. 2022-jıldıń 15-noyabr kúni Paramount DC Films-tıń burınǵı prezidenti Uolter Xamada menen kóp jıllıq eksklyuziv kelisim dúzdi. Xamada 2023-jıldan baslap qorqınıshlı filmlerdiń islep shıǵarılıwın qadaǵaladı<ref>{{cite news |author1=Charles Pulliam-Moore |title=Walter Hamada is joining Paramount Pictures following his Warner Bros. Discovery exit |url=https://www.theverge.com/2022/11/15/23460747/walter-hamada-dc-films-paramount-pictures-the-conjuring-aquaman-warner-bros-discovery |access-date=November 17, 2022 |work=The Verge |date=November 15, 2022}}</ref>. == Investiciyalar == === DreamWorks Pictures === 2006-jılı Paramount DreamWorks Pictures-tiń bas kompaniyasına aylandı. Kóp uzamay Soros Strategic Partners hám Dune Entertainment II DreamWorks arqalı shıǵarılǵan kórkem filmlerdegi qadaǵalawshı úleske iye boldı, 2005-jıldıń 16-sentyabr kúni Just Like Heaven shıǵarılımı menen baslap. 2006-jıldıń martına shekem shıǵarılǵan qalǵan kórkem filmler tikkeley Paramount qadaǵalawında qaldı. Biraq, Paramount ele de Soros hám Dune filmleriniń tarqatıw hám basqa da qosımsha huqıqlarına iye. 2010-jıldıń 8-fevral kúni Viacom DreamWorks-tiń 2005-jılǵa shekem shıǵarılǵan filmler kitapxanasındaǵı Soros-tıń qadaǵalawshı úlesin shama menen 400 million dollarǵa qayta satıp aldı<ref>{{cite news|last=Fixmer|first=Andy|title=Viacom Acquires Soros Stake in Films for $400 Million (Update3)|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a5_oOCdFObtM|access-date=February 7, 2013|newspaper=Bloomberg.com|date=February 11, 2010|archive-date=November 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105024827/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a5_oOCdFObtM|url-status=live}}</ref>. DreamWorks bar bolǵan franshizalarǵa kirmeytuǵın kórkem filmlerdiń tarqatıwın Walt Disney Studios Motion Pictures-ke, keyinnen Universal Pictures-ke ózgertse de, Paramount birigiwden aldın shıǵarılǵan filmlerge hám Paramount ózleri tarqatqan filmlerge, sonıń ishinde Paramount hám DreamWorks tárepinen tarqatılǵan Little Fockers (2010) sıyaqlı sikvel huqıqlarına iye bolıp qaladı. Bul eki bar DreamWorks filmi, Meet the Parents (2000) hám Meet the Fockers (2004) filmleriniń dawamı edi. (Paramount tek Little Fockers-tiń xalıqaralıq tarqatıw huqıqlarına iye bolǵan, al Universal Pictures ishki tarqatıwdı ámelge asırǵan)<ref>{{Web deregi | bet = Box Office Mojo| url = https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=meetthefockerssequel.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111016173318/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=meetthefockerssequel.htm| arxivsáne = 2011-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-oktyabr | jumıs = Box Office Mojo}}</ref>. Paramount sonday-aq 2013-jılǵa shekem islep shıǵarılǵan DreamWorks Animation filmleriniń kitapxanasına tarqatıw huqıqlarına iye bolǵan hám keleshek DWA atları menen bolǵan burınǵı tarqatıw kelisimi 2012-jıldıń aqırında Rise of the Guardians penen tamamlandı. 20th Century Fox 2012-jıldan keyingi atlar ushın The Croods (2013) penen baslap hám Captain Underpants: The First Epic Movie (2017) penen tamamlap, tarqatıwdı óz moynına aldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 20-avgust | bet = Dreamworks Animation to Fox for new 5-Year Distribution Deal| url = https://deadline.com/2012/08/exclusive-dreamworks-animation-to-fox-321701/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917230609/http://www.deadline.com/2012/08/exclusive-dreamworks-animation-to-fox/| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-sentyabr | jumıs = Deadline Hollywood}}</ref>. NBCUniversal-dıń 2016-jılı kompaniyanı satıp alıwı sebepli Universal Pictures keyinnen How to Train Your Dragon: The Hidden World (2019) penen baslap, DreamWorks Animation filmleriniń tarqatıwın óz moynına aldı. Paramount-tıń 1998–2012-jılǵı DWA kitapxanasına bolǵan huqıqları hárbir filmniń dáslepki teatrlıq shıǵarılım sánesinen 16 jıl ótkennen keyin tamamlanıwı kerek edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dreamworksanimation.com/2013ar/Dreamworks_2013_Annual_Report.pdf| bet = 2013 Annual Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412002524/http://www.dreamworksanimation.com/2013ar/Dreamworks_2013_Annual_Report.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel }}</ref>, biraq 2014-jıldıń iyul ayında DreamWorks Animation 2013-jılǵa shekemgi kitapxanaǵa Paramount-tıń tarqatıw huqıqların satıp aldı, 20th Century Fox 2018-jıldıń yanvar ayına shekem kitapxananı tarqattı, sonnan keyin Universal tarqatıw huqıqlarınıń iyeligin óz moynına aldı<ref>{{cite news |first=Alexandra |last=Cheney |url=https://variety.com/2014/biz/news/dreamworks-animation-q2-earnings-fall-short-of-estimates-1201271262/ |title=DreamWorks Animation Q2 Earnings Fall Short of Estimates, SEC Investigation Revealed |work=Variety | sáne =July 29, 2014 |access-date=August 8, 2015 |archive-date=June 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623141606/https://variety.com/2014/biz/news/dreamworks-animation-q2-earnings-fall-short-of-estimates-1201271262/ |url-status=live }}</ref>. Paramount-qa tiyisli burınǵı DreamWorks-tiń jáne bir múlki – bul 2008-jılǵa shekemgi DreamWorks Television kitapxanası, ol házirgi waqıtta Paramount-tıń tuwısqan kompaniyası CBS Media Ventures tárepinen tarqatıladı; oǵan Spin City, High Incident, Freaks and Geeks, Undeclared hám On the Lot kiredi. === CBS kitapxanası === Ǵárezsiz Hollywood Classics kompaniyası Paramount-tı CBS-tiń jıllar dawamındaǵı hár qıylı kórkem film bólimleri tárepinen islep shıǵarılǵan barlıq filmleriniń teatrlıq tarqatılıwı menen támiynleydi, bul 2000-jılǵı Viacom/CBS birigiwiniń nátiyjesi. Paramount joqarıda aytılǵan CBS kitapxanasına ayrım jaǵdaylardı esapqa almaǵanda, tikkeley video tarqatıwǵa iye; az talap etiletuǵın kontent ádette CBS tárepinen ózleri tárepinen talap boyınsha islep shıǵarıladı yaki Visual Entertainment Inc.-ke licenziyalanadı. 2019-jılǵı Viacom/CBS birigiwinen baslap, bul kitapxana házir Paramount Animation atınan Terrytoons qısqa filmleriniń teatrlıq tarqatılıwın óz ishine aladı, al CBS Media Ventures televidenie tarqatılıwına iye. 2009-jılǵa shekem My Fair Lady-ge bolǵan video huqıqlar dáslepki teatrlıq tarqatıwshı Warner Bros.-da CBS-ten alınǵan licenziya boyınsha bolǵan (bul filmge bolǵan video licenziya házir Paramount-qa qayttı). === Basqa qızıǵıwshılıqlar === 2012-jıldıń martında Paramount óz atın hám logotipin keyinnen kompaniyanı Paramount Hotels and Resorts dep ataǵan lyuks miymanxana investiciya toparına licenziyaladı. Investorlar Gollivud hám Kaliforniya turmıs tárizi temalarına tiykarlanıp, pútkil dúnya júzi boyınsha 50 miymanxana qurıwdı jobalastırǵan. Ózgeshelikleriniń arasında jeke kóriw bólmeleri hám miymanxana bólmelerinde bar Paramount kitapxanası bar. 2013-jıldıń aprel ayında Paramount Hotels hám Dubayda jaylasqan DAMAC Properties birinshi kurorttıń qurılısın járiyaladı: "DAMAC Towers by Paramount."<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-05-14/paramount-hotels-resorts-plans-50-hollywood-themed-properties.html |title=Paramount Hotels & Resorts Plans 50 Hollywood-Themed Properties |first=Zainab |last=Fattah |date=May 14, 2012 |work=Bloomberg |access-date=March 10, 2017 |archive-date=December 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165109/http://www.bloomberg.com/news/2012-05-14/paramount-hotels-resorts-plans-50-hollywood-themed-properties.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://travel.cnn.com/paramounts-first-movie-themed-resort-planned-dubai-288176 |title=Paramount's first resort under development in Dubai – CNN Travel |work=CNN |access-date=April 12, 2013 |archive-date=April 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404055159/http://travel.cnn.com/paramounts-first-movie-themed-resort-planned-dubai-288176 |url-status=live }}</ref> == Logotip == [[Fayl:DarioCampanile.Paramount.jpg|thumb|left|upright=1.2|Súwretshi Dario Kampanile 1986-jılı Paramount kompaniyasınıń 75 jıllıǵına arnap salıwdı tapsırǵan súwreti menen birge túsirilgen. Keyin kompaniya bul súwretti óziniń jańa logotipi ushın tiykar etip paydalandı. Bul logotip 1986-jılǵı "The Golden Child" filminde prototip sıpatında kórsetildi; 1987-jılǵı "Critical Condition" filmi logotiptiń tolıq pitkerilgen versiyasın kórsetken birinshi film boldı. 1999-jılǵı "South Park: Bigger, Longer & Uncut" filmi logotiptiń jaqsılanǵan versiyasın paydalanǵan birinshi film boldı, bul versiya sońǵı ret 2002-jılǵı "Crossroads" filminde qollanıldı.]] Ózgeshe piramida tárizli Paramount tawı kompaniyanıń dóretiw logotipiniń tiykarǵı elementi bolıp, onıń payda bolıwınan baslap hám Gollivudtıń eń eski saqlanıp qalǵan film logotipi bolıp esaplanadı. Seslendiriw dáwirinde logotip 1930-jılı shıǵarılǵan usı atamadaǵı filmnen keyin "Paramount on Parade" dep atalǵan fanfara menen birge júrdi. Fanfaranıń sózleri, dáslep 1930-jılǵı filmde aytılǵan, "Hesh qashan qattı bolmaytuǵın toparǵa maqtanısh, bul Paramount on Parade" dep aytılǵan edi. Kórkem film logotipi jıllar dawamında kóp ózgerislerge ushıradı: * Logotip dáslep tawdıń biraz anıq emes kómir súwreti bolıp, onıń átirapında bir-birine qabatlasqan juldızlar bar edi. Dáslepki logotipte jigirma tórt juldız bar edi, bul sol waqıttaǵı aktyorlar menen shártnama dúziw sistemasına húrmet retinde islengen edi, óytkeni Paramountta sol waqıtta jigirma tórt juldız shártnama menen isleytuǵın edi. * 1951-jılı logotip Yan Domela tárepinen jaratılǵan matt súwret sıpatında qayta islendi. * 1953-jılı Paramounttıń 3D formattaǵı filmleri ushın jańa, kóbirek real kórinetuǵın logotip payda boldı. 1954-jıldıń basınan ortasına shekem VistaVision keń ekranlı procesinde islengen Paramount filmleri ushın qayta islendi. "VistaVision – Motion Picture High Fidelity" degen jazıw kóbinese titrler izbe-izligine ótpesten aldın qısqa waqıt Paramount logotipiniń ústine qoyılatuǵın edi. 1968-jıldıń basında "A Paramount Picture/Release" degen tekst "Paramount" dep qısqartıldı, tómende "A Gulf+Western Company" degen jazıw payda boldı hám juldızlar sanı 22-ge deyin azaytıldı. 1974-jılı jáne bir ret qayta islew ámelge asırıldı, onda Paramount teksti hám Gulf+Western jazıwı hár qıylı shriftler menen kórsetildi. * 1975-jıldıń may yamasa iyun ayında logotip kók reńniń bir túsine iye bolıp ápiwayılastırıldı, 1968-jılǵı baspa logotipiniń modifikaciyalanǵan dizaynın qabıl etti, bul dizayn sońınan kóp on jıllar dawamında qollanıldı. Baspa logotipiniń bir versiyası 1968-jıldan baslap Paramount Televideniesi tárepinen qollanılıp kelgen edi, 1975-jılǵı "Bug" (1975) qorqınıshlı filminiń birinshi filminiń sońında kórsetildi. * 1980-jılı shıqqan "Popeye" atlı haqıyqıy waqıyalar tiykarındaǵı filmde "A Paramount Picture" degen jazıwı bar qara-aq logotip payda boldı, ol Paramounttıń klassikalıq Popeye multfilmlerinde qollanılǵan logotipke uqsas edi. * 1986-jıldıń dekabr ayında studiya kól hám juldızlardıń kompyuter járdeminde dóretilgen súwreti bar pútkilley jańa logotipti iske qostı. Paramount logotipiniń bul versiyasın Dario Kampanile dizayn qıldı hám Flip Your Lid Animation (Studio Productions), CGI juldızları ushın Omnibus/Abel hám taw ushın Apogee, Inc animaciyaladı; bul logotipte juldızlar burınǵıday tawdıń ústine qoyılmastan, ekran boylap jaylı qozǵalıp, arka formasın payda etetuǵın boldı. Bul logotiptiń Pittard Sallivan tárepinen qayta islengen versiyası 1999-jıldıń 30-iyuninde shıqqan "South Park: Bigger, Longer & Uncut" filmi menen debyut qıldı. * 2002-jıldıń mart ayında BUF Compagnie tárepinen jaratılǵan jańalanǵan logotip engizildi, onda túngi aspannan ushıp kiyatırǵan juldızlar arkanı payda etiw ushın qulaydı, al Paramount logotipi olardıń arasına ushıp kelip ornalasadı. Bul logotiptiń PIC Collective tárepinen jetilistirilgen versiyası 2010-jıldıń 7-mayında shıqqan "Iron Man 2" filmi menen debyut etildi. Everest tawınıń qubla bel bólimi tiykarǵı tiykar boldı. Muzıka "Paramount on Parade" penen birge atqarıladı, bul tek "Mean Girls" filminde ǵana qollanılǵan. Bul logotip DVD hám Blu-ray relizlerinde Viacom kompaniyasınıń birinshi versiyadaǵı jazıwı menen birge 2019-jıldıń 5-martına shekem kórsetiliwin dawam etti, "Instant Family" filmi menen juwmaqlandı. * 2011-jıldıń 16-dekabrinde jańalanǵan logotip engizildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.deadline.com/2011/12/paramount-unveils-100th-anniversary-logo/| bet = Paramount Unveils New Logo As Part Of 100th Anniversary Celebration| jumıs = Deadline Hollywood| sáne = 2011-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619090147/http://www.deadline.com/2011/12/paramount-unveils-100th-anniversary-logo/| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/mission-impossible-ghost-protocol-paramount-anniversary-logo-273798/ |title=Paramount Pictures Release 100th Anniversary Logo |work=The Hollywood Reporter |date=December 14, 2011 |access-date=February 16, 2022 |archive-date=April 30, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430005620/http://www.hollywoodreporter.com/news/mission-impossible-ghost-protocol-paramount-anniversary-logo-273798 |url-status=live }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-unveils-new-logo-in-celebration-of-the-studio%27s-100th-anniversary| bet = Press Release – Paramount Pictures Unveils New Logo in Celebration of the Studio's 100th Anniversary| baspaxana = Paramount.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121028110852/http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-unveils-new-logo-in-celebration-of-the-studio%E2%80%99s-100th-anniversary| arxivsáne = 2012-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-mart | url-status = dead}}</ref>, onıń animaciyasın Devastudios kompaniyası Terragen hám Autodesk Maya baǵdarlamaların paydalanıp islegen<ref>{{Web deregi | url = https://www.devastudios.com/work/logo/paramount-100-years/| bet = Devastudios – Paramount Pictures| baspaxana = Devastudios.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-mart | arxivsáne = 2020-jıl 25-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200925120119/https://www.devastudios.com/work/logo/paramount-100-years/| url-status = live}}</ref>. Jańa logotipte átirapındaǵı taw massivi hám fonda jarqırap turǵan quyash kórsetilgen. Maykl Djakino logotiptiń jańa fanfarasın dóretti. Onıń fanfara ústindegi jumısı Paramount Players hám Paramount Animation logotiplerine, sonday-aq Paramount Television Studios logotipine de qollanıldı, ol jáne de "68 Whiskey" filminiń Paramount Network Original Productions logotipi ushın da qollanıladı. * 2022-jılı ViacomCBS kompaniyası óziniń pútkil operaciyaları ushın Paramount atın hám brendin qabıl etkennen keyin, Paramount logotipiniń tómengi bólimine "Pictures" sózi qaytadan qosıldı; baspa materialları hám tovarlar ushın qollanılatuǵın bul qayta islengen logotip ekranda ele de ápiwayı "Paramount" túrinde kórinedi hám endi qosımsha jazıwdı paydalanbaydı. == Studiya ekskursiyaları == Paramount Studios óz studiyalarına ekskursiyalar usınadı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://losangeles.cbslocal.com/2018/02/25/best-studio-tours-in-los-angeles/| bet = Best Studio Tours In Los Angeles| sáne = 2018-jıl 25-fevral | til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 26-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190426172000/https://losangeles.cbslocal.com/2018/02/25/best-studio-tours-in-los-angeles/| url-status = live}}</ref>. Ataması aytıp turǵanınday, 2 saatlıq Studiya Ekskursiyası studiyanıń ádettegi sayaxatın usınadı.<ref name=":0" /> "Samson hám Dalila", "Sanset bulvarı", "Aq rojdestvo", "Arqa ayna", "Sabrina", "Tiffanide sáhárlik" hám basqa da kóplegen klassikalıq filmler túsirilgen saxnalar búgingi kúnde de qollanılıp atır. Studiyanıń arqa maydanı Nyu-York qalasınıń bir neshe jerlerin sáwlelendiretuǵın kóp sanlı fasadlar bloklarınan ibarat, mısalı "Vashington maydanı", "Bruklin" hám "Finans rayonı". Qarańǵı túskennen keyingi ekskursiya Gollivud Forever qábirstanına sayaxattı óz ishine aladı.<ref name=":0" /> == Derekler == [[Kategoriya:Kino álemi]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ kp79n9vfz9acdns4kabm7c99y4subve 0 21627 266312 231628 2026-08-18T01:23:26Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266312 wikitext text/x-wiki {{Jıl navigaciyası|1732}} {{Jıl haqqında|1732}} {{Jıl túrli kalendarlarda|1732}} [[Fayl:Nadir at the court of Shah Tahmasp II.jpg|250px|thumb|[[16-aprel]]: Iran shaxı Taxmasp II general Nadirxan tárepinen awdarıladı.]] == {{Waqıyalar}} == {{Qosımsha qarańız|:Kategoriya:1732-jıl waqıyaları}} === Yanvar-mart === * [[21-yanvar]] — [[Rossiya]] hám [[Iran]] Reshtte [[Ryasha shártnaması]]na qol qoydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.historyorb.com/events/date/1732| bet = Historical Events for Year 1732 &#124; OnThisDay.com| jumıs = Historyorb.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-yanvar }}</ref>. Kelisim shártlerine tiykarlanıp, Rossiya bunnan bılay Iran aymaqlarına dawagerlik ornatpaydı. * [[9-fevral]] — [[Shveciya]]nıń «[[Ost-Indiya]]» kompaniyası Kolin Kempbell komandirligindegi Friedericus Rex Sueciae kemesinde [[Gyoteborg]]tan shıǵıp, [[Qıtay]]ǵa nátiyjeli birinshi ekspediciyasın baslaydı. * [[14-fevral]] — [[London]]daǵı Druri Leyndaǵı Korol teatrında Genri Fildingtiń «Zamanagóy kúyew» komediyasınıń premyerası. * [[25-fevral]] — [[Djon Stekxaus]] [[Britaniya]]nıń Ost-Indiya kompaniyası tárepinen [[Bengaliya]] prezidentliginiń jańa prezidenti etip tayınlandı hám jeti jıl dawamında xızmet etedi. === Kúni belgisiz === * [[Herman Boerhaave]] ximiyaǵa tiyisli birinshi tekst sıpatında tán alınǵan «Elementa chemiae» shıǵarmasınıń avtorlastırılǵan basılımın basıp shıǵaradı<ref>Clow, Archibald & Nan L. Clow ''The Chemical Revolution'', Batchworth Press, London, 1952.</ref>. * Dúnyadaǵı birinshi jaqtılandırıwshı keme Angliyanıń Temza dáryasındaǵı Nor dáryasında baylanısqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.64/chapterId/1506/Trinity-House.html| bet = Trinity House &ndash; Lightvessels| jumıs = PortCities London| qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-oktyabr | arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906180525/http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.64/chapterId/1506/Trinity-House.html| url-status = dead}}</ref>. * Bıyılǵı Shotlandiya shirkewiniń Bas assambleyası 1733-jılǵı Birinshi seksaciyanı payda etedi. == {{Tuwılǵanlar}} == {{Qosımsha qarańız|:Kategoriya:1732-jılı tuwılǵanlar}} * [[Yanvar]] — [[Abbas III]], Iran shaxı (1740-jıl qaytıs bolǵan). * [[17-yanvar]] — [[Polsha]]nıń sońǵı koroli hám [[Litva]]nıń ullı gercogı [[Stanislav Avgust]] Poniatovskiy (1798-jıl qaytıs bolǵan). * [[20-yanvar]] — Kontinental kongresstiń 12-prezidenti [[Richard Genri Li]] (1794-jıl qaytıs bolǵan). * [[24-yanvar]] — [[Per de Bomarshe]], francuz jazıwshısı (1799-jıl qaytıs bolǵan)<ref>{{cite book | last = Morton | first = Brian | title = Beaumarchais and the American Revolution | url = https://archive.org/details/beaumarchaisamer0000mort | publisher = Lexington Books | location = Lanham, Md | year = 2003 | isbn = 9780739104682 |page=[https://archive.org/details/beaumarchaisamer0000mort/page/1 1]}}</ref>. * [[Fevral]] — [[Charlz Cherchill]], inglis shayırı (1764-jıl qaytıs bolǵan). * [[6-fevral]] — Kontinental armiya generalı [[Charlz Li]] (1782-jıl qaytıs bolǵan). == {{Qaytıs bolǵanlar}} == [[Fayl:Emperor Reigen.jpg|thumb|110px|[[Emperor Reigen]]]] {{Qosımsha qarańız|:Kategoriya:1732-jılı qaytıs bolǵanlar}} * [[12-yanvar]] — [[Jon Xorsli]], inglis arxeologı (1685-jılı tuwılǵan). * [[14-yanvar]] — [[Richard Genkorn]], uelsli ruwxanıy (1687-jılı tuwılǵan); * [[22-yanvar]] — [[Lui de Sabran]], inglis teologi (1652-jılı tuwılǵan). * [[6-fevral]] — [[Anna Skott]], Bukleuxtıń 1-gercoginyası, bay shotlandiyalı per (1651-jılı tuwılǵan). * [[7-fevral]] — [[Uilyam Xizeland]] (William Hiseland), inglis (keyin Britaniya) áskeri, júz jıllıqtan asqan ataqlı ásker (1620-jılı tuwılǵan). * [[13-fevral]] — [[Sharl Rene d'Oze]], francuz tariyxshısı (1640-jılı tuwılǵan)<ref>{{cite book|author1=Bernard Bolingbroke Woodward|author2=William Leist ReadwinCates|title=Encyclopaedia of Chronology: Historical and Biographical|publisher=Lee and Shepard|year=1872|page=426}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|1732}} {{Jıl kalendarı|1732}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Jıllar]] [[Kategoriya:XVIII ásir]] [[Kategoriya:1732| ]] rilswluqb02p9j53vb4yj0hmtedfu5a 0 21694 266154 213313 2026-08-17T22:42:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266154 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" | colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#E6E6FA" |'''Warner Bros. Entertainment Inc.''' |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:Warner_Bros._logo_2023.svg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:Warner_studios_office_building_burbank.jpg|250px]]<br/>Warner Bros. kompaniyasınıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatı Berbank qalasındaǵı studiya keńseleri |- !Sawda belgisi |Warner Bros. |- !Burınǵı atamaları |Warner Bros. Pictures, Inc. (1923–1967) Warner Bros.-Seven Arts (1967–1969) Warner Bros. Inc. (1969–1992) |- ! Kompaniya túri | [[Sıńar kompaniya]] |- ! Tarawı | [[Oyın-zawıq]] |- ! Aldıńǵısı | Warner Features Company |- ! Shólkemlestirilgen waqtı | [[4-aprel]], [[1923]] |- ! Shólkemlestiriwshiler | Garri Uorner Albert Uorner Sem Uorner Djek L. Uorner |- ! Bas keńse | 4000 Warner Blvd., Berbank, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- ! Xızmet kórsetiw aymaǵı | Dúnya júzlik |- ! Tiykarǵı adamlar | Maykl De Luka hám Pamela Abdi (Warner Bros. kinokompaniyası toparınıń birlesken basshıları hám bas direktоrları) Channing Dungey (Warner Bros. Televiziya toparınıń basshısı hám bas direktоrı) |- ! Ónimleri | Kinolar, Baspaxana, Muzıka jazıwları, Televiziya, Video oyınlar |- ! Brendleri | DC Game of Thrones Hanna-Barbera Looney Tunes Middle Earth Tom and Jerry Wizarding World |- ! Tabıs | 12.15 mlrd AQSH dolları (2020) |- ! Operaciyalıq tabıs | 2.07 mlrd AQSH dolları (2020) |- ! Xızmetkerler sanı | shama menen 8,000 (2014) |- ! Bas kompaniya | Kinney Services (1969–1972) Warner Communications (1972–1990) WarnerMedia (1990–2019) WarnerMedia Studios & Networks (2019-2022) Warner Bros. Discovery (2022–házirgi waqıtqa shekem) |- ! Bólimler | Warner Bros. kinokompaniyası toparı Warner Bros. Televiziya toparı DC Studios Warner Bros. Pictures Animation Warner Bros. Theatre Ventures Warner Bros. Digital Networks Warner Bros. Studio Facilities |- ! [[Sıńar kompaniya]]ları | Castle Rock Entertainment New Line Cinema Turner Entertainment WaterTower Music |- ! Veb-saytı | [http://www.warnerbros.com www.warnerbros.com] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:85%" |'''Derekler / siltemeler'''<br/><ref>Burgos, Matthew (May 4, 2023). "warner bros. logo gets a thicker, bolder, and sharper look from chermayeff & geismar & haviv". Designboom. Archived from the original on May 4, 2023. Retrieved May 4, 2023. </ref><ref>"2020 Financial and Operational Trends" (PDF). AT&T. January 27, 2021. Archived (PDF) from the original on November 11, 2021. Retrieved April 27, 2022. </ref><ref>"Company history". Warner Bros. Archived from the original on October 16, 2015. Retrieved April 9, 2014. </ref><ref>Patten, Dominic; Yamato, Jen. "Warner Bros Layoffs Long Planned But "Accelerated" By Failed Fox Bid". Deadline Hollywood. Archived from the original on September 6, 2014. Retrieved September 6, 2014. </ref><ref>"Warner Archive Collection podcast". Warnerbros.com. April 8, 2014. Archived from the original on March 4, 2016. Retrieved December 17, 2016. </ref> |} '''Warner Bros. Entertainment Inc. (WBEI)''', kóbinese '''Warner Bros. (WB)''' dep atalatuǵın, [[Amerika Qurama Shtatları]]nıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatı Berbank qalasındaǵı Warner Bros. Studios kompleksinde jaylasqan amerikalı [[oyın-zawıq]] [[film]] studiyası, Warner Bros. Discovery (WBD) kompaniyasınıń tiykarǵı [[sıńar kompaniya]]sı bolıp tabıladı. [[1923]]-jılı [[4-aprel]]de tórt tuwısqan ‒ Garri, Albert, Sem hám Djek Uornerler tárepinen shólkemlestirilgen kompaniya, ózin Amerika film industriyasınıń jetekshisi sıpatında kórsetiwden aldın animaciya, [[Televideniye|televidenie]] hám video oyınlar tarawlarına keńeydi. Ol Amerikanıń «Bes úlken» tiykarǵı film studiyalarınıń biri hám Kino Associaciyasınıń (MPA) aǵzası bolıp tabıladı. Kompaniya óziniń film studiyası bólimi, '''Warner Bros. Motion Picture Group''' penen tanımalı, oǵan Warner Bros. Pictures, New Line Cinema, Warner Bros. Pictures Animation, Castle Rock Entertainment, DC Studios hám '''Warner Bros. Television Group''' kiredi. Looney Tunes seriyası ushın jaratılǵan qaharman Bugs Bunny kompaniyanıń rásmiy tumarı bolıp esaplanadı. == Tariyxı == === Shólkemlestiriliwi === Kompaniyanıń atı shólkemlestiriwshi Uorner tuwısqanlarınan kelip shıqqan (anglizaciyaǵa deyin Vonsal, Voron hám Vonskolaser<ref>{{Web deregi | url = https://www.ccny.cuny.edu/news/Andrzej-Krakowski-Pens-Books-on-Poles-in-Early-Hollywood| bet = CCNY Film Professor Pens Two Books While on Sabbatical| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210425113357/https://www.ccny.cuny.edu/news/Andrzej-Krakowski-Pens-Books-on-Poles-in-Early-Hollywood| arxivsáne = 2021-jıl 25-aprel | sáne = 2015-jıl 14-iyul | qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/title/tt5594424/?ref_=tt_ch| bet = Pollywood (2020)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210808104921/https://www.imdb.com/title/tt5594424/?ref_=tt_ch| arxivsáne = 2021-jıl 8-avgust | jumıs = [[IMDb]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=JE4FZU5ZT7w| bet = YouTube, a Google company| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210425111146/https://www.youtube.com/watch?v=JE4FZU5ZT7w| arxivsáne = 2021-jıl 25-aprel }}</ref> dep atalǵan)<ref>{{Web deregi | url = http://www.newspress.com/Top/Article/article.jsp?Section=LOCAL&ID=565517034704732185&Archive=true| bet = Journey of discovery: Warner documentary the result of a twenty-year effort| avtor = McMorris| at = Bill| sáne = 2009-jıl 29-yanvar | jumıs = [[Santa Barbara News-Press]]| qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-may }}</ref>: Garri, Albert, Sem hám Djek Uorner. Garri, Albert hám Sem 1889-jılı oktyabr ayında<ref>{{Web deregi | url = https://www.californiamuseum.org/museum-news/california-hall-fame-induct-four-warner-brothers| bet = California Hall of Fame to induct the four Warner brothers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191028052512/https://www.californiamuseum.org/museum-news/california-hall-fame-induct-four-warner-brothers| arxivsáne = 2019-jıl 28-oktyabr | avtor = Meyer| at = Carla| sáne = 2013-jıl 17-mart | baspaxana = California Museum| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-oktyabr }}</ref> anaları menen birge jas balalar sıpatında Polshanıń Krasnoselc qalasınan (sol waqıtta Rossiya imperiyasınıń quramındaǵı Kongress Polshasınıń bir bólegi) Amerika Qurama Shtatlarına kóship kelgen, olardıń ákesi bir jıl burın AQSHqa kóship, Merilend shtatınıń Baltimor qalasına ornalasqan edi. Kóplegen basqa immigrant shańaraqlardaǵıday, úlken Vonsal balaları áste-aqırın ózleriniń idish tiline uqsas atlarınıń anglizaciyalanǵan versiyaların aldı: Shmuel Vonsal Semyuel Uorner boldı (laqabı «Sem»), Xirsh Vonsal Garri Uorner boldı, al Aaron Vonsal (Amerikada keń tarqalǵan at penen tuwılǵan bolsa da) Albert Uorner boldı<ref>{{Web deregi | url = https://bialczynski.pl/2016/04/22/wielcy-polacy-warner-bros-czyli-bracia-wytwornia-zostala-zalozona-przez-braci-warner-aaron-albert-szmul-sam-i-hirsz-harry-wonsal-oraz-jack-itzhak-wonsal/| bet = Wielcy Polacy – Warner Bros czyli bracia Warner: Aaron (Albert), Szmul (Sam) i Hirsz (Harry) Wonsal oraz Jack (Itzhak) Wonsal – Białczyński| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190921214039/https://bialczynski.pl/2016/04/22/wielcy-polacy-warner-bros-czyli-bracia-wytwornia-zostala-zalozona-przez-braci-warner-aaron-albert-szmul-sam-i-hirsz-harry-wonsal-oraz-jack-itzhak-wonsal/| arxivsáne = 2019-jıl 21-sentyabr | sáne = 2016-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-noyabr }}</ref>. Eń kishkene tuwısqan Djek, shańaraqtıń eki jıllıq Kanadada jasaǵan dáwirinde Ontario shtatınıń London qalasında tuwılǵan. [[Fayl:Warner_Brothers_-_Albert,_Jack,_Harry_and_Sam.jpg|solğa|nobaý|Uorner tuwısqanları: Albert, Djek, Garri hám Sem]] Úsh úlken tuwısqan [[kinoteatr]]ı biznesin basladı, olar filmlerdi Pensilvaniya hám Ogayo shtatlarınıń taw-kán qalalarında kórsetiw ushın kino proektor satıp alǵan edi. Basında<ref>{{Cite book|last=Green|first=Fitzhugh|url=https://books.google.com/books?id=NipDAAAAIAAJ&q=warner|title=The Film Finds Its Tongue|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1929|location=New York|page=41}}</ref>, Sem hám Albert Uorner «Amerikalı órt óshiriwshiniń ómiri» hám «Ullı poezd tonawı» filmlerin kórsetiw ushın 150 dollar investiciya qıldı. Olar 1903-jılı Pensilvaniya shtatınıń Nyu-Kasl qalasında ózleriniń birinshi «Kaskad» teatrın ashtı. Dáslepki imarat qıyratılıw qáwpi astında qalǵanda, házirgi Warner Bros. kompaniyası imarattıń házirgi iyelerine xabarlasıp, onı saqlap qalıw boyınsha kelisim dúzdi. Imarat iyeleri pútkil el boylap adamlar onıń tariyxıy áhmiyetin qorǵawdı soraǵan edi dep atap ótti. 1904-jılı Uornerler Pittsburgta jaylasqan Duquesne Amusement & Supply Company kompaniyasın filmlerdi tarqatıw ushın qurdı<ref name="firstwarnertheatre.com">{{Web deregi | url = http://www.sru.edu/pages/12398.asp| bet = Harry M. Warner film festival named one of thirty two 'premier' events in state| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070817165302/http://www.sru.edu/pages/12398.asp| arxivsáne = 2007-jıl 17-avgust | sáne = 2006-jıl 31-yanvar | baspaxana = [[Slippery Rock University of Pennsylvania]]| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.silentera.com/PSFL/companies/W/warnersFeaturesInc.html| bet = Progressive Silent Film List| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150924101907/http://www.silentera.com/PSFL/companies/W/warnersFeaturesInc.html| arxivsáne = 2015-jıl 24-sentyabr | baspaxana = SilentEra.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-sentyabr }}</ref>. 1912-jılı Garri Uorner Pol Eshli Cheys atlı auditordı jumısqa aldı. [[Birinshi jáhán urısı]] baslanǵanda, olar film islep shıǵarıwdı baslaǵan edi; 1920-jıllardıń basında olar Gollivudtaǵı Sanset bulvarında ózleriniń birinshi studiya imaratların satıp aldı. Sem hám Djek filmler islep shıǵardı, al Garri hám Albert, auditor hám endi baqlawshı bolǵan Cheys penen birge Nyu-York qalasında qarjı hám tarqatıw máselelerin sheshti. Birinshi jáhán urısı waqtında olardıń birinshi milliy sindikatlanǵan filmi «Germaniyadaǵı tórt jılım» burınǵı elshi Djeyms U. Djerardtıń ataqlı kitabı tiykarında shıǵarıldı. 1923-jıldıń 4-aprelinde, Garrige onıń bankiri Motli Flint, bergen qarız járdeminde, olar rásmiy túrde Warner Bros. Pictures, Incorporated dep dizimnen ótti. (1960-jıllarǵa shekem Warner Bros. 1905-jıldı óziniń shólkemlestirilgen jılı dep esapladı.)<ref>{{Cite news| sáne =February 10, 2010|title=Is Fox really 75 this year? Somewhere, the fantastic Mr. (William) Fox begs to differ|url=https://nypost.com/2010/02/10/is-fox-really-75-this-year-somewhere-the-fantastic-mr-william-fox-begs-to-differ|access-date=June 30, 2012}}</ref> [[Fayl:Open_Your_Eyes_(1919)_-_1.jpg|solğa|nobaý|«Kózlerińizdi ashıń» (1919) filminiń kartası]] Birinshi áhmiyetli kelisim teatr impresariosı Devid Belaskodan Everi Xopvudtıń 1919-jılǵı Brodvey spektakli «Altın izlewshiler»diń huqıqların satıp alıw boldı. Biraq, Birinshi jáhán urısınan keyin amerikalı ásker tárepinen Franciyada alıp kelingen iyt Rin Tin Tin, olardıń abırayın ornattı. Rin Tin Tinniń úshinshi filmi «Arqa baslanatuǵın jer» tolıq metrajlı film boldı, ol sonshelli tabıslı bolǵanlıqtan, Djek iytti háptesine 1000 dollardan kóbirek filmlerde bas rolde oynawǵa shártnama dúzdi.<ref name="HBTN000" /> Rin Tin Tin studiyanıń eń joqarı juldızına aylandı.<ref name="HBTN000" /> Djek onı «Ipoteka kóteriwshi»<ref name="HBTN000" /> dep atadı hám bul tabıs Derril F. Zanukktıń karerasın kóterdi.<ref name="HBTN82" /> Zanukk aqırında joqarı dárejeli prodyuserge aylandı hám 1928-jıldan 1933-jılǵa shekem Djektiń oń qolı hám atqarıwshı prodyuseri bolıp, kúndelikli film óndirisi ushın juwapker boldı. Ernst Lyubich bas rejissyor etip jallanǵannan keyin jáne de kóbirek tabıs keldi;<ref name="HBTN82" /> Garri Rapf studiyadan ketip, Metro-Goldwyn-Mayer kompaniyasına qosıldı. Lyubichtiń «Neke dóńgelegi» filmi 1924-jılı studiyanıń eń tabıslı filmi boldı hám sol jılı The New York Times gazetasınıń eń jaqsı filmler dizimine kirdi. [[Fayl:Warner_Bros._Pictures_Logo_1923.png|nobaý|Warner Bros. Pictures kompaniyasınıń birinshi logotipi (1923–1925)]] Rin Tin Tin hám Lyubichtiń tabısına qaramastan, Warner kompaniyası ele de kishi studiya bolıp qaldı. Sem hám Djek Brodvey aktyorı Djon Berrimorǵa «Bo Brammel» filminde bas roldi usınıwdı sheshti.<ref name="HBTN876" /> Film sonshelli tabıslı boldı, Garri Berrimordı uzaq múddetli shártnamaǵa qol qoydı; «Neke dóńgelegi» sıyaqlı, «Bo Brammel» de Times gazetası tárepinen jıldıń eń jaqsı on filminiń qatarına kirgizildi.<ref name="HBTN87680" /> 1924-jıldıń aqırına kelip, Warner Bros. Gollivudtıń eń tabıslı ǵárezsiz studiyası boldı dep aytıwǵa boladı,<ref name="HBTN87680" /> ol jerde «Úlken úshlik» studiyaları (First National, [[Paramount Pictures]] hám Metro-Goldwyn-Mayer (MGM)) menen básekilesti. Nátiyjede, Garri Uorner — Viskonsin shtatınıń Miluoki qalasında 1500 ǵárezsiz kinoteatr iyeleriniń jıynalısında sóylep — film dóretiwshilerdi gazeta reklamasına 500 000 dollar jumsawǵa isendire aldı, hám Garri bunı Nyu-York hám Los-Andjeles sıyaqlı qalalarda kinoteatrlar ashıw múmkinshiligi dep esapladı.<ref name="HBTN99998" /> Studiya rawajlanǵan sayın, ol Uoll-stritten qollaw aldı hám 1924-jılı Goldman Sachs iri qarız shólkemlestirdi. Bul jańa qarjı menen Uornerler pútkil el boyınsha tarqatıw sistemasına iye bolǵan jetekshi Vitagraph kompaniyasın satıp aldı. 1925-jılı Warners' jáne de radioda tájiriybe ótkerdi, Los-Andjeleste tabıslı KFWB radiostanciyasın qurdı. === 1925–1935: Dawıs, reń, stil === Warner Bros. sinxronlasqan sesli filmlerdiń (sol waqıtta «sóyleytuǵın súwretler» yamasa «sóyleytuǵınlar» dep atalǵan) jetekshisi boldı. 1925-jılı Semniń talabı menen, Warner kompaniyası bul qásiyetti óz ónimlerine qosıwǵa kelisti. 1926-jıldıń fevral ayına kelip, studiya 333,413 dollar taza zıyan kórgenin xabarladı<ref name="Freedland27">{{Cite book|last=Freedland|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=jFceAAAAMAAJ&q=1926+loss|title=The Warner Brothers|date=December 1983|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-85620-5|page=27}}</ref>. [[Fayl:First-nighters_posing_for_the_camera_outside_the_Warners'_Theater_before_the_premiere_of_"Don_Juan"_with_John_Barrymore,_-_NARA_-_535750.jpg|solğa|nobaý|Kino kóriwshiler Warners' Theatre-de «Don Juan» filminiń ashılıwın kútpekte]] Semniń dawıs qosıw haqqındaǵı ótinishin uzaq waqıt biykarlaǵannan keyin, Garri ózgeriske kelisti, biraq studiyanıń sinxronlasqan sesti tek fonlıq muzıka ushın ǵana qollanıwı shárti menen. Uornerler ses injenerlik kompaniyası Western Electric penen shártnama dúzdi hám Vitaphone kompaniyasın qurdı. 1926-jılı Vitaphone muzıka hám effektler tregine iye filmler islep shıǵara basladı, ásirese, Djon Berrimor baslı rolde oynaǵan «Don Juan» filminde. Film sessiz edi, biraq onıń basında kóplegen Vitaphone qısqa metrajlı filmleri bar edi. «Don Juan» filminiń shıǵarılıwın járiyalaw ushın Garri [[Nyu-York]] qalasınıń [[Manhetten|Manxetten]] aymaǵındaǵı úlken Pikadilli teatrın satıp alıp, onı Warners' Theatre dep qayta atadı. «Don Juan» filmi 1926-jılı 6-avgustta Nyu-Yorktegi Warners' Theatre-de premerasın ótkerdi. Film tarqatıwdıń erte tariyxı dawamında, teatr iyeleri film kórsetiwlerge orkestrlerdi jallap alıp, olar sawndtreklerdi támiyinledi. Vitaphone arqalı Warner Bros. 1926-jılı segiz qısqa metrajlı film islep shıǵardı (olar pútkil el boyınsha «Don Juan» filminiń hárbir kórsetiliwiniń basında oynatıldı). Kóplegen film islep shıǵarıwshı kompaniyalar bunıń zárúrligine gúman bildirdi. «Don Juan» filmi óndiris qárejetlerin qaytara almadı hám Lyubich MGM kompaniyasına ketti. 1927-jıldıń aprel ayına kelip, Bes úlken studiya (First National, Paramount, MGM, Universal Pictures hám Producers Distributing) Uornerlerdi qıyın awhalǵa saldı, al Western Electric Uornerdiń Vitaphone shártnamasın basqa film kompaniyalarına dawıstı sınap kóriwge múmkinshilik beretuǵın shártler menen jańaladı.<ref name="thomas59" /> Finanslıq mashqalaları nátiyjesinde, Warner Bros. keyingi adımdı qoyıp, Al Djolson bas rolde oynaǵan «Djaz qosıqshısı» filmin shıǵardı. Bul filmde sóylesiw dialogları az bolsa da, Djolsonnıń qosıq aytqan seslik bólimleri bar edi hám ol úlken sensaciyaǵa aylandı. Bul «sóyleytuǵın filmler» dáwiriniń baslanıwın hám únsiz filmler dáwiriniń aqırǵı basqıshın bildirdi. Biraq, Sem premeradan bir kún aldın qaytıs boldı, sonlıqtan tuwısqanlar premeraǵa qatnasa almadı. Djek óndiristiń jalǵız basshısına aylandı. Semniń ólimi Djektiń emocionallıq halatına da úlken tásir etti<ref name="jewishmag.com">{{Web deregi | url = http://www.jewishmag.com/75mag/hollywood/hollywood.htm| bet = Jews in Hollywood| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080107115340/http://www.jewishmag.com/75mag/hollywood/hollywood.htm| arxivsáne = 2008-jıl 7-yanvar | baspaxana = Jewishmag.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 30-dekabr }}</ref>, óytkeni Sem Djektiń ilham deregi hám eń jaqsı kórgen tuwısqanı edi. Keleshek jıllarda Djek studiyanı qatań baqlawda uslap turdı. Jumısshılardı jumıstan bosatıw ádettegi halǵa aylandı<ref name="jewishmag.com" /> Djek jumıstan bosatqanlar arasında Rin Tin Tin (1929-jılı) hám Duglas Ferbenks kishkene (1933-jılı) bar edi, sońǵısı tuwısqanlar studiyanı 1928-jılı satıp alǵannan berli First National kompaniyasınıń joqarı dárejeli juldızı bolıp xızmet etken edi.<ref name="thomas100101">{{harvnb|Thomas|1990|pp=100–101}}</ref>. «Djaz qosıqshısı» filminiń tabısı arqasında studiya qarjılıq jaqtan bayıdı. Djolsonnıń kompaniya ushın túsirgen keyingi filmi «Qosıq aytıwshı aqmaq» ta tabısqa eristi. Usı dáslepki seslik filmlerdiń («Djaz qosıqshısı», «Nyu-York shamları», «Qosıq aytıwshı aqmaq» hám «Qorqınısh») tabısı menen Warner Bros. joqarı dárejeli studiyaǵa aylandı hám tuwısqanlar endi Gollivudtıń «Jarlılar qatarı» dep atalǵan bóliminen shıǵıp, Berbankte ádewir úlken studiya maydanshasın satıp alıw imkaniyatına iye boldı. Olar iri kinoteatrlar tarmaǵı bolǵan Stanley Corporation kompaniyasın satıp alıw arqalı keńeydi. Bul olarǵa básekiles First National Pictures kompaniyasınıń úlesin berdi, onıń úshten bir bólegi Stanleyge tiyisli edi. Uilyam Foks penen básekilesip, Warner Bros. 1928-jıldıń 13-sentyabrinde First National kompaniyasınıń qosımsha úleslerin satıp aldı; Djek jáne de Zanuktı First National Pictures kompaniyasınıń basqarıwshısı etip tayınladı.<ref name="HBTN11476" /> [[Fayl:Warner_Bros_1920.jpg|nobaý|Warner Bros.–First National Studios, Berbank, shama menen 1928-jıl]] 1928-jılı Warner Bros. birinshi tolıq sóyleytuǵın film «Nyu-York shamları»n shıǵardı. Onıń tabısı sebepli kino industriyası birden tolıǵı menen seske ótti. 1929-jıldıń aqırına kelip, barlıq iri studiyalar tek ǵana dawıslı filmler islep shıǵara basladı. 1929-jılı First National Pictures Warner Bros. penen birge óziniń birinshi filmi «Nuxtıń kemesi»n shıǵardı. Qımbat byudjetine qaramastan, «Nuxtıń kemesi» payda keltirdi. 1929-jılı Warner Bros. birinshi tolıq reńli hám tolıq sóyleytuǵın film «Kórsetiwdi dawam etiń!»di shıǵardı. Bunnan keyin 1939-jılǵa shekem kinoteatrlarda kórsetilgen «Brodvey altın qazıwshıları» shıqtı. Bul filmlerdiń tabısı reń revolyuciyasına alıp keldi. Warner Bros. kompaniyasınıń 1929-jıldan 1931-jılǵa shekemgi reńli filmleri qatarına «Kórsetiwler kórsetiwi» (1929), «Salli» (1929), «Jarqın shamlar» (1930), «Altın tań» (1930), «Hámmesin uslap tur» (1930), «Jalınnıń qosıǵı» (1930), «Batıstıń qosıǵı» (1930), «Bayramnıń ómiri» (1930), «Tatlı Kitti Bellers» (1930), «Texas ayı astında» (1930), «Polktiń kelinshegi» (1930), «Vena túnleri» (1931), «Hayal ash» (1931), «Meni jáne súy» (1931), «50 million francuz» (1931) hám «Manxetten paradı» (1932) kiredi. Bulardan tısqarı, kóplegen filmler Texnikolor epizodları menen shıǵarıldı, sonday-aq kóplegen Texnikolor arnawlı qısqa metrajlı filmler de bar edi. Bul túsli filmlerdiń kópshiligi myuzikller edi. 1929-jılı Warner Bros. Sent-Luiste jaylasqan Skouras Brothers Enterprises kinoteatrlar tarmaǵın satıp aldı. Bul satıp alıwdan soń, tarmaqtıń jetekshi kúshi bolǵan Spiros Skuras Amerikadaǵı Warner Brothers Kinoteatrlar Tarmaǵınıń bas menedjeri boldı. Ol bul lawazımda eki jıl tabıslı islep, onıń zıyanların paydaǵa aylandırdı. Garri Kol Porterdiń «Eliw million francuz» atlı myuzikliniń ekranlastırıwın islep shıǵardı. First National arqalı studiyanıń paydası ádewir ósti. Studiyanıń 1929-jılǵı First National filmi «Nuxtıń kemesi»niń tabısınan keyin, Garri Maykl Kurtizdi Berbank studiyasınıń tiykarǵı rejissyorı etiwge kelisti. First National scenaristi Mort Blumenstok tuwısqanlardıń Nyu-Yorktegi bas keńsesiniń joqarı dárejeli jazıwshısı boldı. Úshinshi kvartalda Warner Bros. First National kompaniyasın tolıq baqlawǵa aldı, Garri kompaniyanıń qalǵan úshten bir úlesin Fox kompaniyasınan satıp alǵanda. Ádillik ministrligi, eger First National óz aldına kompaniya sıpatında saqlanıp qalsa, bul satıp alıwǵa ruqsat beriwge kelisti. Ullı depressiya baslanǵanda, Uorner eki studiyanı biriktiriwge ruqsat soradı hám aldı. Kóp ótpey Warner Bros. Berbanktaǵı First National uchastkasına kóshti. Kompaniyalar birleskenine qaramastan, Ádillik ministrligi Uornerden 1938-jılǵa shekem hár jılı bir neshe filmdi First National atı menen shıǵarıwdı talap etti. Otız jıl dawamında ayırım Warner ónimleri (tiykarınan salıq maqsetlerinde) 'Warner Bros.–First National súwreti' dep belgilendi. 1929-jıldıń aqırǵı bóliminde Djek Uorner Djordj Arlisti «Dizraeli» filminde bas rolde oynawǵa shaqırdı,[1] bul film tabısqa eristi<ref name="thomas77">{{harvnb|Thomas|1990|p=77}}</ref>. Arlis Eń jaqsı aktyor ushın «Oskar» sıylıǵın aldı hám keyin studiya ushın jáne toǵız filmde bas rolde oynadı.<ref name="thomas77" /> 1930-jılı Garri, Ullı depressiyanıń baslanıwına qaramastan, Atlantik-Sitide jáne bir neshe kinoteatrlardı satıp aldı. 1930-jıldıń iyul ayında studiyanıń bankiri Motli Flint basqa bir kompaniyanıń narazı investorı tárepinen óltirildi. Garri bir qatar muzıka baspaxanaların (sonıń ishinde M. Witmark & Sons, Remick Music Corp. hám T.B. Harms, Inc.) satıp alıp, Warner Bros. Music kompaniyasın qurdı. 1930-jıldıń aprel ayında Warner Bros. Brunswick Records kompaniyasın satıp aldı. Garri radio kompaniyaların, sırt el ses patentlerin hám litografiya kompaniyasın da satıp aldı. Warner Bros. Music kompaniyasın qurǵannan keyin, Garri ulı Lyuisti kompaniyanı basqarıwǵa tayınladı. 1931-jılǵa kelip, studiya Ullı depressiyanıń tásirin seze basladı, xabarlarǵa qaraǵanda 8 million dollar, al kelesi jılı qosımsha 14 million dollar joǵalttı. 1931-jılı Warner Bros. Music basshısı Lyuis Uorner infekciyalanǵan aqıl tisinen qaytıs boldı. Sol waqıtları Zanuk scenarist Uilson Miznerdi jumısqa aldı, ol biylikke onsha húrmet penen qaramaytuǵın edi hám Djek penen islesiwde qıyınshılıqlarǵa ushıradı,<ref name="thomas89-92" /> biraq aqırında paydalı bolıp shıqtı.<ref name="thomas89-92" /> Waqıttıń ótiwi menen, Uorner Miznerge kóbirek shıdamlı bola basladı hám onıń Brown Derby miymanxanasına investiciya qılıwǵa járdem berdi.<ref name="thomas89-92" /> Mizner 1933-jıldıń 3-aprelinde júrek hújiminen qaytıs boldı. 1932-jılǵa kelip, myuzikllerdiń keń jámiyetshilik arasında ataqlılıǵı tómenley basladı, hám studiya kóplegen óndirislerden muzıkalıq nomerlerdi alıp taslawǵa hám olardı ápiwayı komediyalar sıpatında reklamalawǵa májbúr boldı. Xalıq myuzikllerdi reńli filmler menen baylanıstıra baslaǵan edi, sonıń ushın studiyalar reńli filmler islewden bas tarta basladı. Warner Bros. kompaniyasınıń Technicolor kompaniyası menen jáne eki filmdi usı processte islew boyınsha shártnaması bar edi. Nátiyjede, studiya tárepinen birinshi reńli qorqınıshlı filmler islenip shıǵarıldı hám kórsetildi: «Doktor X» (1932) hám «Mumlı muzeyiniń sırı» (1933). 1931-jıldıń aqırǵı bóliminde Garri Uorner London qalasında ([[Angliya]]) jaylasqan Teddington Studios studiyasın ijaraǵa aldı. Studiya Britaniya ishki bazarı ushın «kvota tez filmlerin» islewge itibar qarattı<ref name="Warren">{{Cite book|last=Warren|first=Patricia|url=https://books.google.com/books?id=w6kaAQAAIAAJ&q=media+quickies|title=British Film Studios: An Illustrated History|publisher=B.T. Batsford|year=1995|isbn=978-0-7134-7559-3|location=London|page=161}}</ref> hám Irving Asher studiyanıń bas prodyuseri etip tayınlandı.<ref name="Warren" /> 1934-jılı Garri Teddington Studios studiyasın rásmiy túrde satıp aldı.<ref name="thomas110" /> 1933-jıldıń fevral ayında Warner Bros. kompaniyası Lloyd Bekonnıń rejissyorlıǵında «42-kóshe» atlı júdá tabıslı myuzikl filmin islep shıǵardı. Uorner Bekondı «Footlight Parade, Wonder Bar, Broadway Gondolier» (onıń ózi de bas rolde oynaǵan) hám «Gold Diggers» sıyaqlı qımbatıraq óndirislerge tayınladı<ref>{{Cite book|last=Meyer|first=William R.|title=Warner Brothers Directors: The Hard-Boiled, the Comic, and the Weepers|url=https://archive.org/details/warnerbrothersdi0000meye|publisher=Arlington House|year=1978|isbn=978-0-87000-397-4|location=New York|pages=[https://archive.org/details/warnerbrothersdi0000meye/page/19 19]–20}}</ref>, bul filmler kompaniyanı bankrotlıqtan qutqardı. «42-kóshe» filminiń tabısınan keyin, studiya paydalı myuzikller islep shıǵara basladı. Bul filmlerde Rubi Kiler hám Dik Pauell bas rollerde oynadı hám kópshiligin Basbi Berkli rejissyorlıq etti. 1935-jılı bul qayta janlanıwǵa Berklidiń más halda mashina aydap, úsh adamdı óltirgeni ushın qamawǵa alınıwı tásir etti. Jıl aqırına kelip, adamlar jáne Warner Bros. myuziklerinen sharshadı,<ref name="HBTN19459087" /> hám studiya — 1935-jılǵı «Captain Blood» filminen úlken payda alǵannan keyin — óz dıqqatın Errol Flinn qatnasqan qılıshlı sawash filmlerine qarattı. === 1930–1935: Kodtan aldıńǵı realistlik dáwir === Myuzikllar bazarınıń qulawı menen, Warner Bros., Zanukktıń basshılıǵında, kóbirek sociallıq realistlik syujetlerge itibar qarattı. Gangsterler haqqındaǵı kóp filmleri sebepli<ref>{{Cite book |last=Doherty |first=Thomas Patrick |url=https://books.google.com/books?id=tyZx10XsSbIC&q=scarface |title=Pre-code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema | sáne =August 15, 1999 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-11095-2 |location=New York City |pages=149–157 |quote=Doherty discusses the contemporary controversy around the gangster genre |via=[[Google Books]]}}</ref>, Warner Bros. tez arada «gangster studiyası» sıpatında tanıldı<ref>{{Cite news |date=August 24, 2004 |title=The mobster and the movies |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/books/08/24/mob.movies/index.html |url-status=live |access-date=July 9, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321145715/http://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/books/08/24/mob.movies/index.html |archive-date=March 21, 2008}}</ref>. Studiyanıń birinshi gangster filmi, «Little Caesar», úlken kassalıq tabısqa eristi<ref name="HBTN1987">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=184}}</ref> hám Edvard G. Robinson keyingi Warner gangster filmleriniń kópshiliginde bas rolde oynadı<ref name="thomas77-79">{{harvnb|Thomas|1990|pp= 77–79}}</ref>. Studiyanıń kelesi jumısı, «The Public Enemy»<ref name="HBTN987">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=185}}</ref>, Djeyms Kegnidi studiyanıń jańa baslı juldızına aylandırdı<ref name="thomas81">{{harvnb|Thomas|1990|p=81}}</ref>, hám Warner Bros. jáne de kóbirek gangster filmlerin islep shıǵardı.<ref name="HBTN987" /> [[Fayl:James Cagney and Joan Blondell in Footlight Parade trailer.jpg|alt=Cagney with his arm around actress Joan Blondell, who has her eyes closed.|thumb|left|upright=1.1|Djeyms Kegni hám Djoan Blondell «Footlight Parade» filminde (1933)]] Studiya islep shıǵarǵan jáne bir gangster filmi sınshılar tárepinen maqullanǵan «I Am a Fugitive from a Chain Gang» boldı, ol haqıyqıy waqıyaǵa tiykarlanǵan hám bas rolde Pol Muni oynaǵan<ref name="thomas83">{{harvnb|Thomas|1990|p=83}}</ref>, ol tabıslı filmnen keyin<ref name="HBTN867677">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=186}}</ref> Kegni hám Robinson menen birge studiyanıń eń joqarı gangster juldızlarınıń birine aylandı<ref name="HBTN987" /> bul film tamashagóylerdi Amerika nızam sistemasın soraw astına alıwǵa májbúrledi.<ref>{{Cite magazine |date=December 26, 1932 |title=Fugitive |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,744829,00.html |url-status=dead |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114074634/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,744829,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=July 9, 2008}}</ref>, 1933-jıldıń yanvar ayına kelip, filmniń bas qaharmanı Robert Elliot Berns – ele de Nyu-Djerside qamaqta – hám pútkil el boyınsha basqa da shınjırlı topar tutqınları apellyaciya berdi hám azat etildi<ref>{{Cite magazine |date=January 2, 1933 |title=Fugitive Free |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847110,00.html |url-status=dead |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114112539/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847110,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=July 9, 2008}}</ref>. 1933-jıldıń yanvar ayında Gruziya shınjırlı toparınıń qadaǵalawshısı Dj. Garold Xardi – ol da filmde personajǵa aylandırılǵan – filmde oǵan qarsı «jawız, jalǵan hám nadurıs hújimler» kórsetilgeni ushın studiyaǵa qarsı sud isin ashtı<ref>{{Cite magazine |date=January 16, 1933 |title=Milestones, Jan. 16, 1933 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,744920,00.html |url-status=dead |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114103950/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,744920,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=July 9, 2008}}</ref>. Warner'diń «The Man Who Played God» filminde oynaǵannan keyin, Bett Devis joqarı dárejeli juldızǵa aylandı<ref name="thomas81-82">{{harvnb|Thomas|1990|pp=82–83}}</ref>. 1933-jılı Franklin D. Ruzvelt prezident bolıp saylanıp, «Jańa baǵdar» siyasatın baslaǵannan keyin studiya ushın jeńillik keldi<ref name="HBTN161">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=161}}</ref>. Bul ekonomikalıq qayta tikleniw Warner Bros. kompaniyasına jáne de payda tabıwǵa múmkinshilik berdi<ref name="HBTN161" /> Sol jılı Zanukk ketti. Garri Uornerdiń Zanukk penen qatnası, Garri Zanukkke «Baby Face» filmin Xeys kodeksiniń shegarasınan shıǵıwǵa ruqsat beriwge qattı qarsı bolǵannan keyin quramalasqan edi.<ref>{{Cite magazine |date=July 3, 1933 |title=Musicomedies of the Week |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745754-2,00.html |url-status=dead |magazine=Time |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114103955/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745754-2,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=June 28, 2008}}</ref>. Studiya Ullı depressiya nátiyjesinde bolǵan shıǵınlar sebepli onıń miynet haqısın qısqarttı<ref name="p180">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|pp=182—183}}</ref>, al Garri kompaniya qayta tiklengennen keyin de onı qayta tiklewden bas tarttı<ref name="TIMEHAR">{{Cite magazine |date=May 1, 1933 |title=New Deal in Hollywood |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847255,00.html |url-status=dead |magazine=Time |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114084127/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847255,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=June 28, 2008}}</ref>. Zanuk<ref name="behlmer12">Behlmer (1985), p.12</ref> óz kompaniyasın qurdı. Bunnan keyin Garri studiya xızmetkerleriniń miynet haqısın kóterdi.<ref name="TIMEHAR" /> 1933-jılı Uorner gazeta magnatı Uilyam Rendolf Xersttiń Cosmopolitan Films kompaniyası menen baylanıs ornata aldı<ref name="thomas96">{{harvnb|Thomas|1990|p=96}}</ref>. Xerst burın MGM menen islesken<ref name="Thomas 1990 95">{{harvnb|Thomas|1990|p= 95}}</ref>, biraq bas prodyuser Irving Talberg penen Xersttiń kóp jıllıq súyiklisi, aktrisa Marion Devistiń kassalıq tabısqa erisiw ushın gúresken waqıtta oǵan qatnası boyınsha kelispewshilik tuwılǵannan keyin bul baylanıstı toqtattı<ref name="thomas9596">{{harvnb|Thomas|1990|pp=95–96}}</ref>. Xerst penen sheriklik arqalı Uorner Devis penen studiya kelisimine qol qoydı.<ref name="thomas96" /> Biraq, Xersttiń kompaniyası hám Devistiń filmleri studiyanıń paydasın arttırmadı.<ref name="Thomas 1990 95" /> 1934-jılı studiya 2.5 million dollardan aslam zıyan kórdi<ref name="GRTWBiokj" /> onıń 500,000 dolları Berbank studiyasında bolǵan 1934-jılǵı órttiń nátiyjesi edi, bul órt 20 jıllıq erte Vitagraph, Warner Bros. hám First National filmlerin joq qıldı.<ref name="GRTWBiokj">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|pp=209–211}}</ref>, Kelesi jılı Xersttiń [[William Shakespeare|Uilyam Shekspirdiń]] «Jaz túnindegi tús» (1935) shıǵarmasınıń ekranlastırılıwı kassada sátsizlikke ushıradı hám studiyanıń taza zıyanı arttı<ref>{{harvnb|Thomas|1990|p=99}}</ref>. Usı dáwirde Garri hám basqa altı kino studiyasınıń wákilleri Sherman antimonopoliya nızamın buzıw boyınsha kelisim dúziwde ayıplandı<ref name="GRTWBiokj" /> olar Sent-Luis kinoteatrların monopoliyalastırıwǵa urınǵan edi.<ref>{{Cite magazine |date=January 21, 1935 |title=St. Louis Suit |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,787960,00.html |url-status=dead |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114104041/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,787960,00.html |archive-date=January 14, 2009 |access-date=July 9, 2008}}</ref>, 1935-jılı Garri sudqa berildi;<ref name="GRTWBiokj" /> sud processi nátiyjesiz bolǵannan keyin, Garri kompaniyanıń kinoteatrların sattı hám is qayta ashılmadı.<ref name="GRTWBiokj" /> 1935-jıl jáne de studiyanıń 674,158.00 dollar taza payda alǵan jılı boldı.<ref name="GRTWBiokj" /> [[Fayl:Warner Brother Studios from The Petrified Forest film trailer.jpg|thumb|«The Petrified Forest» (1936) filminiń treylerinde kórsetilgen studiya]] 1936-jılǵa kelip, muzıkalı hám únsiz kino juldızlarınıń kelisimleri jańalanbadı, olardıń ornına bul filmlerge jaqsıraq sáykes keletuǵın qattı sóyleytuǵın, jumısshı klass wákilleri menen almastırıldı. Nátiyjede, 1920-jıllardıń qalalıq, zamanagóy hám rawajlanǵan kórinisin sáwlelendirgen Doroti Makkeyl, Dolores del Rio, Bebe Deniels, Frenk Fey, Vinni Laytner, Bernis Kler, Aleksandr Grey, Elis Uayt hám Djek Malxoll sıyaqlı aktyorlar óz orınların Djeyms Kegni, Djoan Blondell, Edvard G. Robinson, Uorren Uilyam hám Barbara Stenvik sıyaqlı ápiwayı xalıqqa jaqınıraq bolǵan aktyorlarǵa berdi. Studiya Kodekske deyingi dáwirdiń eń ónimli prodyuserleriniń biri boldı hám cenzorlar ádepsizlik dep esaplaǵan nárselerge qarsı gúres baslaǵanda (shama menen 1934-jılı) kóp qıyınshılıqlarǵa ushıradı<ref name="HBTN181">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| pp=188–189}}</ref>. Nátiyjede, Warner Bros. Brin keńsesi menen qarama-qarsılıqlardan qashıw ushın 1935-jıldan baslap tariyxıy filmlerge itibar qarattı. 1936-jılı «The Petrified Forest» filminiń tabısınan soń, Djek Xamfri Bogarttı studiya menen kelisim dúziwge májbúrledi<ref name="thomas109">{{harvnb|Thomas|1990|p=109}}</ref>. Biraq, Uorner Bogarttı juldız materialı dep esaplamadı<ref name="thomas109110">{{harvnb|Thomas|1990|pp=109—110}}</ref> hám kelesi bes jıl dawamında onı Djeyms Kegni yaki Edvard Robinsonǵa qarsı siyrek ushırasatuǵın zulım rollerge tayınladı.<ref name="thomas109" /> 1933-jılı Xel B. Uollis Zanuktı almastırǵannan keyin<ref name="thomas88">{{harvnb|Thomas|1990|p=88}}</ref> hám 1935-jılı Xeys kodeksi kúshke kire baslaǵannan soń, studiya realistlik usıldan bas tartıwǵa hám kóbirek ádep-ikramlı, ideallastırılǵan filmler islep shıǵarıwǵa májbúr boldı. Studiyanıń tariyxıy dramaları, melodramaları (yaki «hayal-qızlar filmleri»), sawash-mashaqatlı filmleri hám bestsellerlerdiń ekranlastırıwları Bett Devis, Oliviya de Xevillend, Pol Muni hám Errol Flinn sıyaqlı juldızlar menen cenzuradan qutıldı. 1936-jılı, sol waqıtta studiyanıń eń joqarı juldızı bolǵan<ref name="HBT%^$HYNA66">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|pp=219–221}}</ref> Bett Devis óz rollerinen narazı edi. Ol Angliyaǵa sapar etti hám kelisimin buzıwǵa urındı<ref name="HBT%^$HYNA66" /> Devis sudta jeńiliske ushıradı hám Amerikaǵa qayttı.<ref name="^$HYNA66">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=221}}</ref>. Studiya xızmetkerleriniń kópshiliginiń Djek Uorner menen mashqalaları bolsa da, olar Albert hám Garridi ádil dep esapladı<ref name="thomas115">{{harvnb|Thomas|1990|p=115}}</ref>. === Kodeks dáwiri === 1930-jıllarda kodekske deyingi realistlik dáwirdi sáwlelendirgen, biraq jańa ádep-ikramlı hám ideallastırılǵan filmler baǵdarına sáykes kelmegen kóplegen aktyorlar hám aktrisalar joǵalıp ketti. Warner Bros. Gollivudtaǵı aldıńǵı studiyalardıń biri bolıp qaldı, biraq bul 1935-jıldan keyin ózgerdi, óytkeni basqa studiyalar, ásirese MGM, burın Warner Bros. tı sıpatlaǵan abıray hám modalıqtı tez arada alǵa ilgerletti. Degen menen, 1930-jıllardıń aqırında Bett Devis studiyanıń eń joqarı juldızına aylandı hám hátte «Besinshi Uorner tuwısqanı» dep ataldı. [[Fayl:Humphrey Bogart in The Petrified Forest film trailer.jpg|left|thumb|Xamfri Bogart «Tasqa aylanǵan toǵay» filminde (1936)]] 1935-jılı Kegni Djek Uornerdi kelisimdi buzǵanı ushın sudqa berdi<ref name="thomas104-106">{{harvnb|Thomas|1990|pp=104, 106}}</ref>. Kegni Uornerdiń onı kelisimde talap etilgennen kóbirek filmde oynawǵa májbúrlegenin ayttı<ref name="thomas104-106" /> Aqırında, Kegni aqsha tóleniwinen keyin shaǵımın toqtattı.<ref name="thomas105">{{harvnb|Thomas|1990|p=105}}</ref>. Soǵan qaramastan, Kegni studiyadan ketip, tuwısqanı Bill menen birge ǵárezsiz kino kompaniyasın qurdı<ref name="thomas106">{{harvnb|Thomas|1990|p= 106}}</ref>. Kegniler óz filmlerin Grand National Films arqalı shıǵardı; biraq, olar jaqsı qarjılandırıw ala almadı<ref name="thomas106" /> hám úshinshi filmnen keyin aqshadan qurı qaldı<ref name="thomas106" /> Sońınan Kegni Djek onıń óz shártlerine boysınıwına kepillik beretuǵın kelisimge keliskennen keyin Warner Bros. qa qaytıwǵa kelisti.<ref name="thomas106" /> «Yanki Dudl Dendi» filminiń prokatta áwmetli bolıwınan soń, Kegni jáne de studiyanıń onıń aylıq talabın qanaatlandıra alatuǵınına gúmanlandı<ref name="Thomas144z">{{harvnb|Thomas|1990|p=144}}</ref>. hám jáne de Bill menen birge óziniń kino óndiriw hám tarqatıw kompaniyasın qurıw ushın ketti.<ref name="Thomas144z" /> Uornerdiń mashqalaları bolǵan jáne bir xızmetker studiya prodyuseri Brayan Foy edi<ref name="thomas116">{{harvnb|Thomas|1990|p=116}}</ref>. 1936-jılı Uollis Foydı studiyanıń tómen byudjetli B filmleriniń prodyuseri etip jumısqa aldı, bul oǵan «B filmleriniń saqlawshısı» laqabın alıp keldi.<ref name="thomas115" /> Foy sol waqıttaǵı basqa B-film prodyuserlerine qaraǵanda kóbirek payda tabıwǵa eristi.<ref name="thomas115" /> Biraq, Foydıń studiyadaǵı jumısı dawamında Uorner onı jeti márte jumıstan bosattı.<ref name="thomas116" /> 1936-jılı «Lui Pasterdiń tariyxı» filmi prokatta úlken tabısqa eristi<ref name="thomas114">{{harvnb|Thomas|1990|p=114}}</ref> hám bas roldi oynaǵan Pol Muni 1937-jıldıń mart ayında «Eń jaqsı aktyor» nominaciyasında Oskar sıylıǵın jeńip aldı.<ref name="thomas114" /> Studiyanıń 1937-jılǵı «Emil Zolyanıń ómiri» filmi studiyaǵa jeti «Eń jaqsı film» Oskar sıylıǵınıń birinshi sıylıǵın alıp keldi.<ref name="thomas114" /> 1937-jılı studiya orta batıstan kelgen radio diktorı Ronald Reygandı jumısqa aldı, ol keyin AQSH Prezidenti boldı. Dáslep Reygan B kategoriyalı filmlerde oynaǵan bolsa da, Warner Bros. onıń «Knut Rokne, Tolıq Amerikalı» filminiń aqırǵı saxnasındaǵı oyınına tásirlenip, onı «Santa-Fe jolı» (1940) filminde Flinn menen birge oynatıwǵa kelisti. Keyin Reygan B kategoriyalı filmlerge qayttı<ref name="thomas117">{{harvnb|Thomas|1990|p=117}}</ref>. Onıń studiyanıń 1942-jılǵı «Patshalar qatarı» filmindegi oyınınan soń, Uorner Reygandı joqarı dárejeli juldız etiwge qarar qıldı hám onıń aylıǵın úsh ese kóbeytip, jańa kelisim dúzdi<ref name="thomas117118">{{harvnb|Thomas|1990|pp=117–118}}</ref>. 1936-jılı Garridiń qızı Doris Margaret Mitchelldiń «Samal menen ushıp ketkenler» kitabın oqıp shıqtı hám onnan film túsiriwge qızıqtı<ref name="sperling220">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=235}}</ref>. Doris Mitchellge ekran huqıqları ushın 50,000 dollar usındı. Biraq Djek bul kelisimdi biykarladı, óytkeni bul qımbat óndiris bolatuǵının túsindi.<ref name="sperling220" /> [[Paramount Pictures|Paramount]] studiyasınıń juldızı Djordj Raft ta nátiyjesinde Djek ushın mashqalaǵa aylandı<ref name="thomas123125">{{harvnb|Thomas|1990|pp=123, 125}}</ref>. Uorner onı 1939-jılı kontraktqa alıp, 1930-jıllarlardıń úshinshi eń joqarı dárejeli gangster aktyorın Uornerler qatarına qostı. Ol Robinson yamasa Kegni jumıstan shetlestirilgen jaǵdayda hár qanday gangster filmin alıp kete alatuǵının biletuǵın edi<ref name="thomas123125" /> Raft Bogart penen islesiwde qıyınshılıqqa ushıradı hám onıń menen birge túsiwden bas tarttı. Aqıbetinde, Uorner 1943-jılı Rafttı kontrakttan bosatıwǵa kelisti.<ref name="thomas125">{{harvnb|Thomas|1990|p=125}}</ref>. Raft bul rolden bas tartqannan keyin, studiya Bogartqa 1941-jılǵı «Biyik Serra» filmindegi «Qutırǵan iyt» Roy Erl rolin berdi<ref name="thomas125" /> bul onıń joqarı dárejeli juldız bolıp qáliplesiwine járdem berdi.<ref name="thomas125126">{{harvnb|Thomas|1990|pp=125–126}}</ref>, «Biyik Serra»dan keyin hám Raft jáne bir márte bul rolden bas tartqannan soń, Bogartqa Djon Xyustonnıń 1941-jılǵı tabıslı remeyki bolǵan, studiyanıń 1931-jılǵı Kodekske deyingi filmi «Malta qarshıǵası»ndaǵı bas rol berildi<ref name="thomas126127">{{harvnb|Thomas|1990|pp=126–127}}</ref>. Bul film Deshil Xemmet romanı tiykarında islengen edi. === Uornerdiń multfilmleri === Uornerdiń multfilm bólimi ǵárezsiz Xarman hám Aysing studiyasınan kelip shıqqan. 1930-jıldan 1933-jılǵa shekem Uolt Disney studiyasınıń burınǵı xızmetkerleri Xyu Xarman hám Rudolf Aysing Leon Shlezinger ushın muzıkalı multfilmler islep shıǵardı, ol olardı Uornerge sattı. Xarman hám Aysing ózleriniń Bosko personajın birinshi Looney Tunes multfilmi «Vannada batıw»da tanıstırdı hám 1931-jılı Merrie Melodies degen qosımsha seriyasın dóretti<ref name="HBTN987980">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p= 187}}</ref>. Xarman hám Aysing 1933-jılı kontrakt boyınsha kelispewshilik sebepli Shlezingerden ayırılıp, Bosko personajın ózleri menen birge MGM-ge alıp ketti. Nátiyjede, Shlezinger óziniń jeke studiyasın, Leon Shlezinger Prodakshns kompaniyasın dúzdi. Ol Merrie Melodies seriyasın dawam etti hám Bosko klonı bolǵan Baddi qatnasqan Looney Tunes multfilmlerin islep basladı. Ekinshi jáhán urısınıń aqırına kelip, Shlezingerdiń jańa óndiris komandası qurıldı. Oǵan rejissyorlar Friz Freleng (1934-jıldan baslap), Teks Eyveri (1935-jıldan), Frenk Tashlin (1936-jıldan), Bob Klempett (1937-jıldan), Chak Djons (1938-jıldan) hám Robert MakKimson (1946-jıldan) kiretuǵın edi. Shlezingerdiń komandası tez pátli, ádepsiz stildi rawajlandırdı, bul olardıń multfilmlerin dúnya júzi boyınsha ataqlı etti. 1935-jılı Eyveri Porkiy shoshqa haqqındaǵı multfilmlerge rejissyorlıq etti, bul personaj studiyanıń birinshi animaciyalıq juldızına aylandı<ref name="TermiteTerrace">Barrier, Michael (1999). pp. 329–333</ref>. Porkiyden tısqarı, Daffi úyrek (1937-jılǵı «Porkiydiń úyrek ańı» multfilminde debyut etken), Elmer Fadd («Elmerdiń shın kamerası», 1940), Bagz Banni («Jabayı qoyan», 1940) hám Tviti («Eki pıshıqtıń ertegi», 1942) de juldızlıq dárejege jetti<ref>{{Web deregi | bet = Porky Pig and the Small Dog| url = http://www.milechai.com/product2/children_books/porky-pig-and-the-small-dog.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110714093724/http://www.milechai.com/product2/children_books/porky-pig-and-the-small-dog.html| arxivsáne = 2011-jıl 14-iyul | qaralǵan sáne = 2008-jıl 9-iyul | jumıs = Aharon's Jewish Books and Judaica – Mile Chai City}}</ref>. 1942-jılǵa kelip, Shlezinger studiyası qısqa metrajlı animaciyalıq filmler óndiriwde Uolt Disney studiyasınan ozıp ketti<ref>"[https://web.archive.org/web/20090524120920/http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html Warner Bros. Studio biography] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090524120920/http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html | sáne =May 24, 2009}}". ''AnimationUSA.com''. Retrieved June 17, 2007.</ref>. Warner Bros. kompaniyası 1944-jılı Shlezingerdiń multfilm bólimin satıp alıp, onı Warner Bros. Cartoons dep qayta atadı. Biraq, joqarı basshılıq bul bólimge biypárwa qatnas jasadı. Bul bas prodyuser etip Edvard Selzerdi tayınlawdan baslandı, onı dóretiwshi komanda aralasıwshı hám qábiletsiz dep esapladı. Djek Uorner kompaniyanıń qısqa metrajlı film ónimine az itibar berdi hám aytıwlarǵa qaraǵanda, studiyanıń animaciya bólimi haqqında sonshelli xabarsız edi, ol bul bólim Walt Disney Productions kompaniyasınıń bayraq personajı [[Mickey Mouse|Mikki Maustı]] islep shıǵaradı dep qáte isengen<ref name="thomas212" /> Ol bólimniń 1948-jıldıń avgust ayına shekemgi kitapxanasın hárbirin 3000 dollarǵa sattı, bul keleshektegi qunın esapqa alǵanda qısqa názerli tranzakciya bolıp shıqtı.<ref name="thomas212">{{harvnb|Thomas|1990|pp= 211–212}}</ref>. Warner Bros. Cartoons úzilisler menen 1969-jılǵa shekem jumısın dawam etti, sol waqıtta bas kompaniya qısqa metrajlı filmler islep shıǵarıwdı tolıq toqtatqannan keyin jabıldı. Bagz Banni, Daffi úyrek, Tviti, Silvestr hám Porkiy shoshqa sıyaqlı personajlar keyingi on jıllıqlarda kompaniyanıń imidjiniń orayına aylandı. Ásirese Bagz Warner Bros. kompaniyasınıń, onıń hár qıylı bólimleriniń hám Six Flags (bir waqıtları Time Warner iyelik etken) kompaniyasınıń talismanı bolıp qalmaqta. 1979-jılı bul personajlardıń arxivlik filmlerin qamtıǵan «The Bugs Bunny/Road Runner Movie» toplamlı filminiń tabıslı bolıwı Warner Bros. kompaniyasın jańa óndiris bólimi sıpatında Warner Bros. Animation kompaniyasın shólkemlestiriwge hám original materiallar islep shıǵarıwdı qayta baslawǵa túrtki boldı. === Ekinshi jáhán urısı === Uornerdiń ómirbayanına muwapıq, AQSH Ekinshi jáhán urısına kirispesten aldın, 1936-jılı Warner Bros. kompaniyasınıń Germaniyadaǵı satıw bóliminiń basshısı Filip Kaufman Berlinde óltirilgen<ref>{{Cite book |last1=McLaughlin |first1=Robert L. |url=https://books.google.com/books?id=_FhXmwiyHqAC&q=confessions+of+nazi+spy |title=We'll Always Have the Movies: American Cinema in World War II |last2=Parry |first2=Sally E. |date=March 3, 2006 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=0-8131-7137-7 |page=37 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Birdwell |first=Michael E. |url=https://books.google.com/books?id=hYAVCgAAQBAJ&q=kauffman |title=Celluloid Soldiers: The Warner Bros. Campaign Against Nazism |date=December 1, 2000 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9871-3 |page=17 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Youngkin |first=Stephen D. |url=https://books.google.com/books?id=YZyhz28GVoIC&q=kauffman |title=The Lost One: A Life of Peter Lorre |publisher=University Press of Kentucky |year=2005 |isbn=978-0-8131-2360-8 |via=[[Google Books]]}}</ref>. Garri tabıslı antigerman filmi «Emil Zolyanıń ómiri» (1937) ni islep shıǵardı<ref name="GRTWBiok5j1y)">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=225}}</ref>. Bunnan soń, Garri kóbirek antigerman filmleriniń islep shıǵarılıwın qadaǵaladı, sonıń ishinde «Teńiz qıranı» (1940), bul filmde korol Filipp II [[Adolf Gitler|Gitlerge]] uqsatılǵan<ref name="GRTWBiokj1y233">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=233}}</ref><ref name="GRTWBiokj1y247">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=247}}</ref>, ''«Serjant York»''<ref name="GRTWBiokj1y2rt">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=246}}</ref>, hám «Siz endi armiyadasız» (1941)<ref name="GRTWBiokj1y2rt" /> Sońınan Garri urıs filmlerin islep shıǵarıwǵa itibar beriwdi sheshti.<ref name="GRTWBiokj1y">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p= 240}}</ref>. Uornerler urıs waqtında film islep shıǵarıwdı eki ese qısqarttı, 1941-jılı B kategoriyalı filmler bólimin toqtattı. Brayan Foy Twentieth Century Fox kompaniyasına qosıldı<ref>{{Cite book |last=Schatz |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=dwf5SUcfousC&q=bryan+foy |title=Boom and Bust: American Cinema in the 1940s |date=November 23, 1999 |publisher=University of California Press |isbn=9780520221307 |page=178 |access-date=September 29, 2017 |via=[[Google Books]]}}</ref>. [[Fayl:Bette Davis in Now Voyager trailer.jpg|thumb|right|upright=0.8|Bett Devis «Endi, sayaxatshı» (1942) filminde]] Urıs dáwirinde, studiya «Kasablanka», «Endi, sayaxatshı», «Yanki Dudl Dendi» (hámmesi 1942-jılı); «Bul armiya» hám «Moskvaǵa missiya» (ekewi de 1943-jılı) filmlerin islep shıǵardı<ref name="pages247">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|pp=247–255}}</ref>. Bulardıń sońǵısı bir neshe jıldan keyin dawlı boldı. «Yanki Dudl Dendi» filminiń premeralarında (Los-Andjeles, Nyu-York hám Londonda), tamashagóyler Angliya hám AQSH húkimetleri ushın 15.6 million dollar muǵdarında urıs obligaciyaların satıp aldı. Biraq, 1943-jıldıń ortasına kelip, tamashagóyler urıs filmlerinen sharshaǵan edi, al Uorner aqsha joǵaltıp olardı islep shıǵarıwdı dawam etti. Studiyanıń isine qosqan úlesi ushın, Áskeriy-teńiz flotı tuwısqanlardıń ákesi, Bendjamin Uornerdiń atına Liberti kemesin atadı. Garri kemeni suwǵa túsirdi. Urıs tamam bolǵanda, studiya arqalı 20 million dollar muǵdarında urıs obligaciyaları satıp alındı, Qızıl Krest studiya xızmetkerlerinen 5,200 pinta qan plazmasın jıynadı<ref name="pages247" /> hám studiyanıń 763 xızmetkeri, sonıń ishinde Garri Uornerdiń kúyew balası Milton Sperling hám Djektiń ulı Djek Uorner kishkene qurallı kúshlerde xızmet etti.<ref name="GRTWBiokj1y" /> «Kasablanka» filminiń Eń jaqsı súwret ushın Oskarına iyelik etiw boyınsha dawdan keyin, Uollis jumıstab ketti. «Kasablanka» Bogarttı joqarı dárejeli juldızǵa aylandırǵannan keyin, Bogarttıń Djek penen qatnasıqları jamanlastı.<ref name="Thomas144z" /> 1943-jılı, Oliviya de Xevillend (Uorner onı jiyi basqa studiyalarǵa ijaraǵa berip turatuǵın edi) Uornerge kelisim buzǵanı ushın arza berdi<ref name="Thomas145">{{harvnb|Thomas|1990|p=145}}</ref>. Keyin, de Xevillend Kaliforniyada jumıs kelisimleriniń tek jeti jıl dawam etiwi múmkin ekenin bildi; de Xevillend 1935-jıldan berli studiya menen kelisim dúzgen edi<ref name="Thomas98">{{harvnb|Thomas|1990|p=98}}</ref>. Sudta Xevillendtiń paydasına qarar shıǵardı hám ol RKO Radio Pictures, hám aqırında Paramount studiyalarına ketti<ref name="Thomas145" /> De Xevillendtiń jeńisi arqasında, studiyanıń kóp jıllıq aktyorları endi óz kelisimlerinen azat boldı, hám Garri studiyanıń jumıstan bosatıw siyasatın toqtatıwǵa qarar etti.<ref name="Thomas145" /><ref name="Thomas148">{{harvnb|Thomas|1990|p=148}}</ref>. Sol jılı, Djek jańa ǵana MGM studiyasınan ketken aktrisa Djoan Kroufordtı jumısqa aldı, ol burınǵı joqarı dárejeli juldız bolıp, karerası tómenlep baratırǵan edi<ref name="Thomas150">{{harvnb|Thomas|1990|p=150}}</ref>. Kroufordtıń studiyadaǵı birinshi roli 1944-jılǵı «Gollivud kantini» filmi boldı<ref name="Thomas151">{{harvnb|Thomas|1990|p=151}}</ref>. Onıń studiyadaǵı birinshi bas roli, «Mildred Pirs» (1945) filmindegi atlı roli onıń karerasın qayta janlandırdı<ref name="Thomas151" /> hám oǵan Eń jaqsı aktrisa ushın Oskar alıp keldi<ref name="Thomas152">{{harvnb|Thomas|1990|p=152}}</ref>. === Ekinshi dúnya júzilik urıstan keyin: qoldan qolǵa ótiw === Urıstan keyingi jıllarda Warner Bros. kompaniyası úlken tabısqa eristi hám Loren Bekoll hám Doris Dey sıyaqlı jańa juldızlardı jaratıwdı dawam etti<ref name="LUI_(">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| pp=258–279}}</ref>. 1946-jılǵa kelip, kompaniyanıń háptelik aylıq tólemleri 600,000 dollarǵa jetti<ref name="LUI_(" /> hám taza payda 19.4 million dollardı quradı (2023-jılǵı 303.1 million dollarǵa teń). Djek Uorner Ekran Aktyorları Gildiyasınıń aylıq talapların orınlawdan bas tartıwdı dawam etti<ref name="thomas163">{{harvnb|Thomas|1990|p=163}}</ref>. 1947-jıldıń aqırına kelip, studiya 22 million dollar (2023-jılǵı 300 million dollarǵa teń) rekordlıq taza paydaǵa eristi<ref name="GRTWBiodry2prt)">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=279}}</ref>. Uorner 1947-jılı RKO kompaniyasınan Pathe News kompaniyasın satıp aldı. 1948-jıldıń 5-yanvarında Uorner birinshi reńli jańalıqlar toplamın usındı, onda Rauzlar paradı hám Rouz Boul oyını haqqında xabar berildi. 1948-jılı Bett Devis, ele de olardıń eń joqarı dárejeli aktrisası bolıp, endi Djekke dushpanlıq penen qaraytuǵın edi, «Toǵaydıń arǵı jaǵında» filmin pitkergennen keyin basqalar menen birge studiyadan ketkende, Garri ushın úlken máselege aylandı<ref name="thomas175176">{{harvnb|Thomas|1990|pp=175—176}}</ref>. Uorner 1940-jıllardaǵı AQSH húkimetiniń Paramount Pictures, Inc. kompaniyasına qarsı antimonopoliyalıq isiniń qatnasıwshısı boldı. Ádillik ministrligi hám Federal sawda komissiyası tárepinen qozǵalǵan bul is, bes integraciyalanǵan studiya-teatr birlespeleri básekini sheklegenin ayıpladı. Joqarǵı sud bul isti 1948-jılı qarap shıqtı hám húkimet paydasına qarar shıǵardı. Nátiyjede, Warner hám basqa tórt iri studiya óndiristi kórsetiw bóliminen ajıratıwǵa májbúr boldı. 1949-jılı studiyanıń taza paydası tek 10 million dollardı quradı (2023-jılǵı 128.06 million dollarǵa teń).<ref name="GRTWBiodry2prt)" /> Warner Bros. kompaniyasınıń studiya arqalı filmler shıǵaratuǵın eki yarım-ǵárezsiz óndiris kompaniyası bar edi. Bulardıń biri Sperlingtiń United States Pictures kompaniyası edi<ref>{{Cite news |last=Hal Erickson |date=2016 |title=Milton Sperling biography |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/movies/person/112308/Milton-Sperling/biography |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306230517/http://www.nytimes.com/movies/person/112308/Milton-Sperling/biography |archive-date=March 6, 2016}}</ref>. [[Fayl:Vivien Leigh in Streetcar Named Desire trailer 2.jpg|left|thumb|Viven Li «Tramvay Árman» (1951) filminde Blansh Dyubua rolinde]] 1950-jıllardıń basında televidenie qáwpi payda boldı. 1953-jılı Djek United Artists kompaniyasınıń tabıslı 3D filmi «Bvana-shaytan»dı kóshirip alıwdı sheshti<ref name="268lk" /> hám «Mum úyi» filminen baslap óziniń 3D filmlerin shıǵara basladı<ref name="p287">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=287}}</ref>. Biraq, 3D filmler tez arada kóriwshiler arasında óz tartımlılıǵın joǵalttı<ref name="thomas191">{{harvnb|Thomas|1990|p= 191}}</ref>. 3D texnologiyası Warner Bros. multfilm studiyasınıń jabılıwına jaqın qaldı. 3D formattaǵı Bugs Bunny multfilmi «Lumber Jack-Rabbit»ti pitkergennen keyin, Djek Uorner animaciya bólimin jabıwdı buyırdı, óytkeni ol barlıq multfilmler endi 3D processinde islep shıǵarıladı dep qáte oyladı. Bir neshe aydan soń, Uorner óz pikirinen qayttı hám multfilm studiyasın qayta ashtı. Warner Bros. kompaniyasında multfilmlerdiń jetkilikli qorı hám jaqsı qayta shıǵarıw baǵdarlaması bolǵanlıqtan, shıǵarılıw kestesinde aytarlıqtay úzilis bolmadı. 1952-jılı Warner Bros. óziniń birinshi filmin («Carson City») «Warnercolor» formatında túsirdi, bul studiyanıń Eastmancolor texnologiyasına bergen atı edi. 3D filmlerdiń qulawınan keyin, Garri Uorner keleshekte Warner Bros. filmlerinde CinemaScope texnologiyasın qollanıwdı sheshti<ref name="W2878">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| pp=287–288}}</ref>. Studiyanıń CinemaScope formatındaǵı dáslepki filmleriniń biri bolǵan «The High and the Mighty» (Djon Ueynniń Batjac Productions kompaniyasına tiyisli) studiyaǵa payda alıp keliwge múmkinshilik berdi<ref name="W288">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=288}}</ref>. 1953-jıldıń basında Uornerdiń teatr aktivleri Stanley Warner Theaters sıpatında bólip shıǵarıldı; Stanley Warner kompaniyasınıń teatrdan tısqarı aktivleri Simon Fabian Enterprises kompaniyasına satıldı<ref name="Purch56">{{Cite magazine |date=May 21, 1956 |title=Boston to Hollywood |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808529,00.html |url-status=dead |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214112021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808529,00.html |archive-date=December 14, 2008 |access-date=July 9, 2008}}</ref>, al onıń teatrları RKO Theatres penen birlesip, RKO-Stanley Warner Theatres bolıp qayta dúzildi<ref>{{Cite book |last=Balio |first=Tino |url={{google books|plainurl=y|id=eT_6IcZM-fAC|page=567}} |title=The American Film Industry |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=1985 |isbn=978-0-299-09874-2 |page=567}}</ref>. 1956-jılǵa kelip, studiya zıyan kóre basladı<ref name="HBTN82009787">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=303}}</ref>, 1953-jılǵı 2.9 million dollar taza paydadan (2023-jılǵı 33 million dollarǵa teń)<ref name="thomas190">{{harvnb|Thomas|1990|p=190}}</ref> hám kelesi eki jıldaǵı 2-4 million dollar aralıǵındaǵı paydadan tómenlep ketti<ref name="thomas225">{{harvnb|Thomas|1990|p=225}}</ref>. 1956-jıl 13-fevralda Djek Uorner studiyanıń 1950-jılǵa shekemgi barlıq filmleriniń huqıqların Associated Artists Productions kompaniyasına sattı (bul kompaniya 1958-jılı United Artists Television menen birlesti hám keyin 1986-jıldıń basında Ted Ternerdiń MGM/UA nı sátsiz satıp alıw háreketiniń bir bólegi sıpatında Turner Broadcasting System tárepinen satıp alındı)<ref name="ymrt">{{harvnb|Schickel|Perry|2008|p=255}}</ref><ref name="aap exceptions">WB retained a pair of features from 1949 that they merely distributed, and all short subjects released on or after September 1, 1948; in addition to all cartoons released in August 1948</ref><ref name="archive.org">{{Web deregi | bet = Media History Digital Library| url = https://archive.org/details/mediahistory&tab=collection?and%5B%5D=subject%3A%22Motion%20pictures%20--%20Catalogues%22| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190325121444/https://archive.org/details/mediahistory%26tab%3Dcollection?and%5B%5D=subject%3A%22Motion%20pictures%20--%20Catalogues%22| arxivsáne = 2019-jıl 25-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-sentyabr | via = archive.org}}</ref>. 1956-jıldıń may ayında tuwısqanlar Warner Bros. tı satıwǵa qoyǵanların járiyaladı<ref name="Purch88">{{Cite magazine | sáne =May 21, 1956 |title=Boston to Hollywood |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808529,00.html |url-status=dead |magazine=Time |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214112021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808529,00.html |archive-date=December 14, 2008 |access-date=June 20, 2008}}</ref>. Djek jasırın túrde sindikat shólkemlestirdi – oǵan Boston bankiri Serj Semenenko basshılıq etti<ref name="HBTN82009787" /> – kompaniyanıń 90% akciyasın satıp alıw ushın<ref name="HBTN82009787" /> Úsh tuwısqan satqannan keyin, Djek – óziniń jasırın kelisimi arqalı – Semenenkonıń sindikatına qosıldı<ref name="HBTN308">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p= 308}}</ref>. hám óziniń barlıq akciyaların qaytarıp satıp aldı<ref name="HBTN308" /> Iyul ayında kelisim tamamlanǵannan keyin,<ref name="thomas226">{{harvnb|Thomas|1990|p=226}}</ref>. Djek – endi kompaniyanıń eń iri akcioneri bolıp – ózin jańa prezident etip tayınladı<ref name="HBTN=A89787">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=306}}</ref><ref name="thomas226" /> Kelisim jabılǵannan keyin kóp ótpesten, Djek kompaniya hám onıń sıńar kompaniyaları "eń áhmiyetli syujet múlklerin, talantlardı iyelewge hám múmkin bolǵan eń jaqsı kinofilmlerdi islep shıǵarıwǵa qaray kúshlirek baǵdarlanatuǵının" járiyaladı.<ref name="vindy-07-12-56">{{Cite news |date=July 12, 1956 |title=2 Warners Sell Most of Stock in Film Firm: Harry and Albert Dispose of Shares to Banker; Jack to Be President |page=22 |work=[[The Vindicator|Youngstown Vindicator]] |agency=[[United Press International|The United Press]]}}</ref>. === Warner Bros. Television hám Warner Bros. Records === 1949-jılǵa kelip, televidenieniń tabısı kino industriyasına anaǵurlım kóbirek qáwip tuwdırıp atırǵanlıǵı sebepli, Garri Uorner televidenie óndirisine kóbirek itibar beriwdi sheshti<ref name="268lk">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998|p=286}}</ref>. Biraq, Federal baylanıs komissiyası (FCC) buǵan ruqsat bermedi.<ref name="268lk" /> Basqa kino studiya basshıların ózgertiwge kóndiriw háreketi sátsiz bolǵannan keyin, Garri televidenie boyınsha óz háreketlerinen bas tarttı.<ref name="p287" /> Djektiń Milton Berldiń «Always Leave Them Laughing» atlı sátsiz filmi menen mashqalaları boldı, ol Berldiń televideniedegi mashqalalıǵınıń eń joqarı noqatında edi. Uorner Berldiń filmdi alıp ketiw ushın jeterli kúshli emes ekenin hám adamlar televideniede biypul kóre alatuǵın adamdı kóriw ushın aqsha tólemeytuǵının sezdi. Biraq, Djekke Berldi paydalanıwǵa májbúr etildi, ol Denni Keydi almastırdı<ref>{{Web deregi | url = https://issuu.com/boxoffice/docs/boxoffice_061149-1/10| bet = Issuu.com}}{{Dead link| sáne =August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref>. Berldiń syomka maydanındaǵı shennen tıs minez-qulqı hám filmniń úlken sátsizligi Djektiń film maydanlarında televizorlardı hám film scenariylerinde televidenie haqqında aytıwdı qadaǵan etiwine alıp keldi. Óziniń 1991-jılǵı avtobiografiyasında «Don't Shoot, It's Only Me» de Bob Xoup bılay dep atap ótti: «Sonnan keyin Uornerler miyman bólmesin túsirgende, pútkil shańaraq tek kaminniń átirapına jıynalatuǵın edi»<ref>p.127 Hope, Bob & Shavelson, Mel ''Don't Shoot, It's Only Me'' 1991 Jove Books</ref>. [[Fayl:James Garner Bret Maverick Jack Kelly Bart Maverick.JPG|right|thumb|upright=0.75|Djeyms Garner hám Djek Kelli «Maverick» filminde (1957)]] 1955-jıldıń 21-martında studiya aqırı Djek Uornerdiń kúyew balası Uilyam T. Orr basqarǵan tabıslı Warner Bros. Television bólimi arqalı televideniege kirise aldı. Warner Bros. Television ABC telekanalına háptelik «Warner Bros. Presents» kórsetiwin usındı. Bul kórsetiw úsh tabıslı film - «Kings Row», «Casablanca» hám «Cheyenne» tiykarında gezeklesip turatuǵın showlardan ibarat bolıp, sońınan jańa filmniń reklaması menen juwmaqlanatuǵın edi<ref name="bbddpp">{{Cite magazine |date=March 21, 1955 |title=Warner Bros. Enters Tv Field With Pact for ABC-TV Shows |url=https://www.americanradiohistory.com/Archive-BC/BC-1955/1955-03-21-BC.pdf |magazine=Broadcast Magazine |page=112}}</ref><ref name="thomas192">{{harvnb|Thomas|1990|p=192}}</ref>. Bul tabıslı bolmadı<ref name="thomas193">{{harvnb|Thomas|1990|p=193}}</ref>. Studiyanıń kelesi háreketi «Cheyenne»den háptelik serial islew boldı<ref name="thomas194">{{harvnb|Thomas|1990|p=194}}</ref>. «Cheyenne» televidenieniń birinshi bir saatlıq vesterni edi. Eki epizod AQSH sırtında tolıq metrajlı film sıpatında kórsetiw ushın birgelikte jaylastırıldı. Óziniń B kategoriyalı filmleri dástúrinde, studiya tez arada islengen ataqlı vesternler seriyasın islep shıǵardı, mısalı, scenarist/prodyuser Roy Xagginstiń sınshılar tárepinen maqtalǵan «Maverick»i, sonday-aq «Sugarfoot», «Bronco», «Lawman», «The Alaskans» hám «Colt .45»<ref name="thomas194" /> Bul seriallardıń tabısı kino biznesindegi joǵaltıwlardıń ornın toltırıwǵa járdem berdi.<ref name="thomas194" /> Nátiyjede, Djek Uorner televizion óndiriske kóbirek itibar beriwdi sheshti.<ref name="thomas195">{{harvnb|Thomas|1990|p= 195}}</ref>. Uornerler «77 Sunset Strip» (1958-1964) penen baslanǵan ataqlı jeke detektiv showları seriyasın islep shıǵardı, onnan keyin «Hawaiian Eye» (1959-1963), «Bourbon Street Beat» (1960) hám «Surfside 6» (1960-1962) keldi. Bir neshe jıl ishinde studiya Klint Uoker hám Djeyms Garner sıyaqlı óz televizion juldızları arasında dushpanlıqtı oyattı, olar kontrakt boyınsha dawlasıp, jeńiske eristi<ref name="thomas196-198">{{harvnb|Thomas|1990|pp=196–198}}</ref>. Edd Birns bunday baxıtlı bolmadı hám ózin kontrakttan satıp alıwǵa májbúr boldı. Djek olardıń minnetsizligi dep qabıl etken nársesine ashıwlandı. Televizion aktyorları kino aktyorlarına qaraǵanda kóbirek ǵárezsizlik kórsetkeni anıq, bul onıń jańa mediaǵa bolǵan jekkóriwshiligin kúsheytti<ref name="thomas199">{{harvnb|Thomas|1990|p=199}}</ref>. Uornerdiń kóplegen televizion juldızları Uornerdiń kino shıǵarılıwlarında rollerde oynadı. 1963-jılı sud qararı Warner Bros. kompaniyasın televizion juldızları menen kontraktlardı toqtatıwǵa hám olardı belgili bir seriallar yamasa film rollerine tartıwdı toqtatıwǵa májbúrledi. Sol jılı Djek Uebb, ol «Dragnet» franshizasında serjant Djo Fraydey rolin dóretkeni menen belgili, studiyanıń televizion bólimine basshı boldı<ref>{{Cite book |last=Irvin |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=CuTDAwAAQBAJ&q=1963+jack+webb+warner+brothers&pg=PA157 |title=George Burns Television Productions: The Series and Pilots, 1950–1981 |date=May 12, 2014 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-1621-6 |via=[[Google Books]]}}</ref>. [[Fayl:Dean Martin Frank Sinatra Dean Martin Show 1958.JPG|left|thumb|160px|upright=0.45|Din Martin hám Frenk Sinatra 1960-jıllardıń basında Warner Bros. tárepinen islengen bir qatar filmlerde kórinedi. Eki qosıqshı da studiya 1963-jılı satıp alǵan Reprise Records kompaniyası ushın jazba islegen.]] 1958-jılı 19-martta studiya Warner Bros. Records kompaniyasın iske qostı, onıń dáslepki keńsesi Berbenktegi 3701 Uorner bulvarında jaylasqan studiyanıń mashina cexiniń ústinde ornalasqan edi<ref>{{Web deregi | bet = Frequently Asked Questions| url = http://www.warnerbrosrecords.com/faq| jumıs = Warner Bros. Records| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716141442/http://www.warnerbrosrecords.com/faq| url-status = dead}}</ref>. Dáslep, leybl óziniń televizion juldızlarınıń - olar qosıq ayta alatuǵın bolsa da, almasa da - jazbaların hám televizion sawndtreklerge tiykarlanǵan jazbalardı shıǵardı. Warner Bros. álleqashan keń kólemli muzıka baspa aktivlerine iye edi, olardıń namaları sansız multfilmlerde (Karl Stalling tárepinen dúzilgen) hám televizion showlarda (Maks Steyner tárepinen dúzilgen) paydalanılǵan<ref>{{IMDb name|70|Max Steiner}}</ref>. 2004-jılı Time Warner kompaniyası Warner Music Group hám Warner Bros. Records kompaniyaların kishi Edgar Bronfmannıń basshılıǵındaǵı jeke investiciyalıq toparǵa sattı<nowiki/>[[Edgar Bronfman Jr.|.]]<ref>{{Cite news | sáne =November 24, 2003 |title=Warner Music to be sold for $2.6B |work=CNN Money |url=https://money.cnn.com/2003/11/24/news/companies/warner_music/index.htm |access-date=March 17, 2020 |archive-date=October 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026202157/https://money.cnn.com/2003/11/24/news/companies/warner_music/index.htm |url-status=live}}</ref> 2019-jılı burınnan bólingen Warner Bros. jazba bólimi Warner Records dep qayta ataldı, sebebi WMG Warner Bros. atın hám sawda belgilerin qısqa múddetli paydalanıw huqıqına iye edi; sonlıqtan, leybl házirgi waqıtta 2019-jılǵa shekemgi Warner Bros. katalogın qayta shıǵaradı. 1963-jılı Uorner Frenk Sinatranıń Reprise Records kompaniyasın «qutqarıw maqsetinde satıp alıwǵa» kelisti<ref name="thomas255">{{harvnb|Thomas|1990|p=255}}</ref>. Kelisim Sinatraǵa 1,5 million AQSH dolları hám Warner Bros. Records kompaniyasınıń bir bólegine iyelik etiw huqıqın berdi, Reprise bolsa sıńar leyblge aylandı<ref name="thomas255" /> Eń áhmiyetlisi, bul kelisim Reprise basqarıwshısı Morris «Mo» Ostindi kompaniyaǵa alıp keldi. 1964-jılı jazba kompaniyalarınıń Uorner film muzıkasınan túsken paydasın kórip, Uorner studiyanıń film sawndtreklerine iyelik etiwdi sheshti.<ref name="thomas265">{{harvnb|Thomas|1990|pp=264–265}}</ref>. Óziniń dáslepki on segiz ayında Warner Bros. Records shama menen 2 million dollar joǵalttı<ref name="thomas2645">{{harvnb|Thomas|1990|p=265}}</ref>. === Jańa iyeleri === Warner Bros. 1950-jıllardıń aqırında qayta janlanıp, «The Bad Seed» (1956), «No Time for Sergeants» (1958) hám «Gypsy» (1962) sıyaqlı ataqlı pesalardıń ekranlastırıwlarına qánigelesti. 1958-jılı Franciyada demalıs waqtında bolǵan avtomobil apatınan áste-aqırın táwir bolı atırǵan Djek studiyaǵa qaytıp keldi hám óz atınıń studiya baspasóz xabarlarında kórsetiliwin támiyinledi. 1961-jıldan 1963-jılǵa shekem studiyanıń jıllıq taza paydası 7 million dollardan sál kóbirek boldı<ref name="H:325">{{harvnb|Warner|Sperling|Millner|1998| p=325}}</ref>. Uorner 1962-jıldıń fevral ayında «My Fair Lady» Brodvey myuzikliniń film huqıqları ushın burın bolmaǵan 5,5 million dollar tóledi. Aldıńǵı iyesi, CBS basshısı Uilyam S. Peyli, distribyutordıń ulıwma paydasınıń yarımı «hám shártnama tamam bolǵannan keyin negativke iyelik etiw» sıyaqlı shártlerdi belgiledi<ref name="thomas259">{{harvnb|Thomas|1990|p=259}}</ref>. 1963-jılı studiyanıń taza paydası 3,7 million dollarǵa tústi.<ref name="H:325" /> 1960-jıllardıń ortasına kelip, kino óndirisi tómenley basladı, óytkeni sanaat Gollivudtıń Altın dáwirinen házir Jańa Gollivud dep atalatuǵın dáwirge awır ótiw dáwirin bastan keshirmekte edi. Studiya filmleri az islenip, kóbinese birge islep shıǵarılǵan filmler (Warner qurılmalar, qarjı hám tarqatıwdı támiyinledi) hám ǵárezsiz kartinalardı satıp alıw ámelge asırıldı. Studiyanıń 1964-jılǵı Brodvey pesası «My Fair Lady» filminiń<ref name="thomas2645" /> sonday-aq onıń saundtreginiń<ref name="thomas2645" /> tabısı menen Warner Bros. Records paydalı sıńar kompaniyaǵa aylandı. 1966-jılǵı «Who's Afraid Of Virginia Woolf?» filmi úlken tabısqa eristi.<ref name="thomas278">{{harvnb|Thomas|1990|p=278}}</ref>, [[Fayl:Warner Bros.-Seven Arts logo.png|thumb|Djek Uornerdiń 1966-jıldıń aqırında Seven Arts Productions kompaniyasına satıwınan keyin, kompaniya 1967-jıldan 1969-jılǵa shekem Warner Bros.-Seven Arts dep ataldı. Kompaniyanıń logotipi 1972-jılǵa shekem qollanıldı.]] 1966-jıldıń noyabr ayında Djek jasınıń úlkeyiwine hám dáwirdiń ózgeriwine boysınıp<ref name="thomas280">{{harvnb|Thomas|1990|p=280}}</ref>, studiya hám muzıka biznesin basqarıwdı kanadalı investorlar Eliot hám Kennet Xayman basqarǵan Seven Arts Productions kompaniyasına 32 million dollarǵa sattı<ref name="thomas279">{{harvnb|Thomas|1990|p= 279}}</ref>. Studiyanı óz ishine alǵan kompaniya Warner Bros.-Seven Arts dep qayta ataldı. Uorner 1967-jıldıń jazına shekem prezident lawazımın atqardı, «Camelot» filmi prokatta áwmetsizlikke ushıraǵannan keyin, Uorner óz lawazımın kóp jıllıq járiyalaw direktorı Ben Kalmensonǵa berdi<ref name="thomas279280">{{harvnb|Thomas|1990|pp=279–280}}</ref>; Uorner ǵárezsiz prodyuser hám vice-prezident sıpatında kompaniyada qaldı<ref name="thomas279" /> 1967-jılı «Bonnie and Clyde» filminiń tabısı menen Warner Bros. jáne payda kóre basladı.<ref name="thomas288">{{harvnb|Thomas|1990|p=288}}</ref>. Eki jıldan keyin Xaymanlar Djek Uorner hám onıń is-háreketlerinen sharshap, boldırdı<ref name="thomas288" /> Olar Kinney National Company kompaniyasınıń 64 million dollardan aslamıraq naq aqsha hám akciya usınısın qabıl etti.<ref name="thomas288" /> 1967-jılı Kinney burın DC Comics (sol waqıtta rásmiy túrde National Periodical Publications dep atalǵan) hám Gollivudtaǵı Ashley-Famous talant agentligin satıp alǵan edi.<ref>William Poundstone, ''Fortune's Formula''</ref>. Ashley-Famous agentliginiń shólkemlestiriwshisi Ted Eshli Kinney basshısı Stiv Rosstı Warner Bros. kompaniyasın satıp alıwǵa baǵdarladı. Kino studiyası menen talant agentligin bir waqıtta iyelik etiwge tıyım salatuǵın antimonopoliya nızamları sebepli Ashley-Famous tez arada bólip shıǵarıldı. Eshli studiya basshısı boldı hám kompaniya atın jáne '''Warner Bros. Inc.''' dep ózgertti<ref>{{Cite journal |last=Fleming |first=Karl |date=June 24, 1974 |title=Who Is Ted Ashley? Just the King of Hollywood, Baby! |url=https://books.google.com/books?id=iOkCAAAAMBAJ |journal=[[New York Magazine]] |publisher=New York Media, LLC |pages=30–35 |access-date=January 14, 2018 |via=[[Google Books]]}}</ref>. Djek Uorner Xaymanlardıń satıwına qattı ǵázeplendi hám ǵárezsiz óndiriske ótiwdi sheshti (eń tabıslısı Columbia studiyasında túsirilgen «1776» filmi boldı). Ol 1973-jılı pensiyaǵa shıqtı hám 1978-jıldıń sentyabr ayında júrek qabınıwınıń awır asqınıwlarınan qaytıs boldı. [[Fayl:Warner logo by Saul Bass sans text.svg|thumb|left|Saul Bass dizaynın islegen logotip 1972-jıldan 1984-jılǵa shekem qollanıldı. Házirgi waqıtta ol bólek ajıratılıp shıǵarılǵan Warner Music Group tárepinen paydalanılmaqta.]] Kino kóriwshiler sanı azayǵanına qaramastan, Warnerdiń jańa basqarması juldızlardıń tartımlılıq kúshine isendi hám sol dáwirdiń eń ataqlı aktyorları, sonıń ishinde Pol Nyuman, Robert Redford, Barbra Streyzand hám Klint Istvud penen birge óndiris kelisimlerin dúzdi, bul studiyanı 1970-1980-jıllar dawamında tabıslı alıp bardı. 1970-jıllardıń basındaǵı onıń xitleri joqarıda atalǵan aktyorlar menen birge, komediya aktyorı Mel Brukstıń «Blazing Saddles», Stenli Kubriktiń «A Clockwork Orange», «The Exorcist», Djon Burmannıń «Deliverance» hám Martin Skorsezeniń «Mean Streets» hám «Alice Doesn't Live Here Anymore» filmlerin óz ishine aldı. Sonıń menen birge, Warner Bros. óziniń sıńar kompaniyası DC Comics iyelik etetuǵın Supermen, Betmen, Ájayıp Hayal hám Flesh sıyaqlı personajlarǵa tiykarlanǵan filmler hám teleshowlardan úlken payda taptı. 1970-jıllar jáne Warner Bros. Records dúnya júzindegi eń iri muzıkalıq leybllardıń birine aylanǵan waqıt boldı, hám bul kompaniya Elektra Records hám Atlantic Records sıyaqlı tarmaqlı leybllerge iye boldı. 1971-jılı Filmation hám Warner Bros. kino hám televidenie ushın multfilmler islep shıǵarıw hám tarqatıw boyınsha kelisim dúzdi, bunda onıń televiziya sıńar kompaniyası dúnya júzi boyınsha televiziya huqıqların basqardı<ref>{{Cite news |date=February 1, 1971 |title=Animator, Warner Bros. teams up for TV, movies |page=51 |work=[[Broadcasting & Cable|Broadcasting Magazine]] |url=https://worldradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Magazines/Archive-BC-IDX/71-OCR/1971-02-01-BC-OCR-Page-0051.pdf |access-date=December 17, 2022 |archive-date=December 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217051410/https://worldradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Magazines/Archive-BC-IDX/71-OCR/1971-02-01-BC-OCR-Page-0051.pdf |url-status=live}}</ref>. 1973-jıldıń aqırında Warner Bros. 20th Century Fox penen bir film birge islep shıǵarıw ushın sheriklik dúzgenin járiyaladı: prodyuser Irvin Allenniń «The Towering Inferno» filmi<ref>{{Web deregi | familiya = Anderson| at = Erik| sáne = 2013-jıl 28-sentyabr | bet = Best Supporting Studio: Warner Bros. Pictures' Track Record in the Best Supporting Actor Category| url = http://awardswatch.com/predictions/best-supporting-studio-warner-bros-pictures-track-record-in-the-best-supporting-actor-category/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160603090905/http://awardswatch.com/predictions/best-supporting-studio-warner-bros-pictures-track-record-in-the-best-supporting-actor-category/| arxivsáne = 2016-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-aprel | jumıs = Awards Watch| location = United States}}</ref>. Eki studiya da janıp atırǵan kóp qabatlı imaratlar haqqındaǵı kitaplardıń huqıqlarına iye bolıp shıqtı: Warner Tomas N. Skortiya hám Frank M. Robinsonnıń «The Glass Inferno» kitabın ekranlastırıwǵa urınıp atırǵan edi, al Fox Richard Martin Sternniń «The Tower» kitabınıń ekranlastırıwın tayarlap atırǵan edi. Allen eki studiyanıń basshıları menen ushırasıwdı talap etti hám Fox óz materialı menen aldında bolǵanlıqtan, ekewin bir filmge biriktiriw maqul ekenin, bunda Fox ishki bazar huqıqlarına, al Warner Bros. filmniń sırtqı tarqatıwına iye bolatuǵının bildirdi. Nátiyjede payda bolǵan sheriklik 1974-jıldaǵı ekinshi eń kóp tabıs alıp kelgen filmdi dóretti, eki studiyaǵa da payda ákeldi hám keleshekte iri studiyalar arasındaǵı birlesken óndirislerge tásir etti. Allen Warner Bros. ushın jáne filmler islegen bolsa da, ol «The Towering Inferno» menen erisken tabısın qaytalay almadı. Avtoturaqlar hám jerlew xızmetleri biznesinen bas tartqan, qayta dúzilgen Kinney ózin eń belgili aktivi húrmetine Warner Communications dep qayta atadı. 1970-1980-jıllar dawamında Warner Communications basqa biznes tarawlarına, mısalı, 1976-jılı video oyın kompaniyası Atari, Inc. ge hám keyinirek Six Flags oyın-zawıq parklerine keńeydi. 1972-jılı, qárejetlerdi qısqartıw maqsetinde, Warner hám Columbia The Burbank Studios (TBS) dep atalǵan úshinshi kompaniyanı dúzdi<ref name="Bingen">{{Cite book |last1=Bingen |first1=Steven |url=https://books.google.com/books?id=vjGPBAAAQBAJ&pg=PA194 |title=Warner Bros.: Hollywood's Ultimate Backlot |last2=Marc Wanamaker |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-58979-962-2 |location=London |pages=194–202 |access-date=April 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101213403/https://books.google.com/books?id=vjGPBAAAQBAJ&pg=PA194 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref>. Olar Burbanktaǵı Warner uchastkasın bólisetuǵın boldı.<ref name="Bingen" /> Eki studiya da texnikalıq jaqtan óndiris subektlerine aylandı, TBS ǵa studiya maydanı hám onı saqlaw boyınsha kúndelikli juwapkershilikti berdi.<ref name="Bingen" /> Columbia Ranch (Warner uchastkasınan shama menen bir mil arqada) kelisimniń bir bólegi boldı.<ref name="Bingen" /> Warner hám Columbia arasındaǵı qatnasıqlar quramalı edi, biraq eki studiyanıń da tek basqasına payda keltiriwi múmkin bolǵan kapital jumsawlardı maqullawǵa yaki olarǵa qarjı ajıratıwǵa qálemewi, kútilmegen nátiyjede, 1970-1980-jılları salıstırmalı túrde az ónim bergenine qaramastan, Warner uchastkasınıń tiykarǵı film islep shıǵarıw obekti sıpatındaǵı xızmetin saqlap qalıwǵa alıp keldi<ref name="Bingen" /> Usı dáwirde Warner uchastkasında túsirilgen bir belgili film - rejissyor Ridli Skottıń «Blade Runner» (1982) filmi boldı.<ref>{{Web deregi | bet = AFI{{!}}Catalog| url = https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/68260| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-oktyabr | jumıs = catalog.afi.com}}</ref>. 1968-jıldan keyin islengen kópshilik filmler sırtqı orınlarda túsirildi, sebebi «Camelot» filminiń sátsizligi onıń Angliyada ótetuǵınına qaramastan, kórinip turǵanınday Burbankte túsirilgeni menen baylanıstırılǵan edi.<ref name="Bingen" /> TBS arqalı óz uchastkasın baqlawı sheklengen Warner aqır-aqıbetinde óziniń arqa maydanınıń ádewir bólegin saqlap qaldı,<ref name="Bingen" /> al Fox óziniń arqa maydanın Century City dúziw ushın sattı, Universal óz arqa maydanınıń bir bólegin oyın-zawıq parkine hám sawda orayına aylandırdı, al Disney bolsa óziniń arqa maydanın ofis imaratları menen almastırdı hám animaciya bólimin Glendeyldegi sanaat parkine kóshirdi. 1989-jılı jaǵdaydıń sheshimi ayqın boldı: Warner Bros. Lorimar-Telepictures kompaniyasın satıp alıp, Kalver-Sitidegi burınǵı MGM studiya uchastkasın baqlawǵa aldı, hám sol jılı [[Sony]] Columbia Pictures ti satıp aldı.<ref name="Bingen" /> Sony qarjı jaǵınan bay edi, al Warner Bros. endi eki studiya uchastkasına iye boldı.<ref name="Bingen" /> 1990-jılı TBS óz jumısın tamamladı, sebebi Sony MGM uchastkasın Warner den satıp alıp, Columbia nı Kalver-Sitige kóshirdi.<ref name="Bingen" /> Biraq, Warner Columbia Ranch ti ózinde saqlap qaldı, ol házir Warner Bros. Ranch dep ataladı.<ref name="Bingen" /> Robert A. Deyli 1980-jıldıń 1-dekabrinde Warner Bros. qa qosılıp, Ted Eshliden lawazımdı qabıl etip aldı. Onıń lawazımları direktorlar keńesiniń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktordıń orınbasarı edi. Bir jıldan soń, ol direktorlar keńesiniń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktor bolıp tayınlandı hám Terri Semeldi prezident hám bas operaciyalıq direktor etip tayınladı. === Time Warner sıńar kompaniyası === [[Fayl:WarnerStudio.jpg|thumb|right|Házirgi studiya orınlarınıń panoramalıq kórinisi]] Warner Communications 1989-jılı abıraylı baspa kompaniyası Time Inc. penen birlesti. Time joqarı dárejedegi abırayǵa iye bolsa, Warner Bros. payda keltirdi. Time-Warner birlesiwi derlik buzılıp ketti, óytkeni Paramount Communications (burınǵı Gulf+Western, keyin Viacom nıń birinshi versiyasına satılǵan) Time Inc. ke $12.2 milliard dollarlıq dushpanlıq satıp alıw usınısın jasadı, bul Time di Warner di $14.9 milliard dollar naq aqsha/akciya usınısı menen satıp alıwǵa májbúrledi. Paramount buǵan juwap retinde birlesiwdi buzıw ushın Delaver sudına arza berdi. Paramount jeńiliske ushıradı hám birlesiw dawam etti. 1992-jılı Warner Bros. Family Entertainment hár qıylı shańaraqlıq baǵdardaǵı filmler, sonıń ishinde animaciyalıq filmler islep shıǵarıw ushın dúzildi. Family Entertainment markası 2011-jılı háreketsiz halǵa keldi. 1994-jılı Djon Piters, onıń Peters Entertainment kompaniyasınıń [[Sony Pictures]] penen eksklyuziv emes kelisimi bar edi, studiyada jáne bir eksklyuziv emes qarjılandırıw kelisimin aldı, óytkeni sol waqıttaǵı prezident Terri Samel hám prodyuser Djon Piters dos edi<ref>{{Web deregi | familiya = Frook| at = John Evan| sáne = 1994-jıl 22-fevral | bet = Sony, Peters change nature of their deal| url = https://variety.com/1994/film/news/sony-peters-change-nature-of-their-deal-118478/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-oktyabr | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211024000234/https://variety.com/1994/film/news/sony-peters-change-nature-of-their-deal-118478/| url-status = live}}</ref>. [[Fayl:Warner Bros logo.svg|thumb|left|Burınǵı Warner Bros. qalqan logotipi, 1993-jıldan 2019-jılǵa shekem qollanılǵan hám 2022-jılǵa shekem filmlerde hám telebaǵdarlamalarda keńnen paydalanılǵan. Házirgi waqıtta Warner Bros. Home Entertainment ushın ekran logotipi sıpatında qollanılmaqta.]] 1995-jılı Warner Bros. hám Chikagodaǵı telestanciya iyesi Tribune Company birgelikte The WB Television Network ti iske qostı, jas tamashagóylerdiń tar bazarınıń úlken úlesin alıwǵa umtıldı. The WB niń dáslepki baǵdarlamalarına jaslarǵa baǵdarlanǵan kóplegen kontent kiretuǵın edi. Spelling Television tárepinen islep shıǵarılǵan eki drama, «7th Heaven» hám «Charmed», The WB niń kózge túsiwine járdem berdi. «Charmed» segiz máwsim dawam etip, hayal-qızlar bas rolde oynaǵan eń uzaq dawam etken drama boldı. «7th Heaven» on bir máwsim dawam etti hám eń uzaq dawam etken shańaraq draması hám tarmaqtıń eń uzaq dawam etken showı boldı. 2006-jılı Warner Bros. hám CBS Corporation The WB ni hám CBS tiń UPN in jabıwǵa hám birgelikte The CW Television Network in iske qosıwǵa qarar etti. 1996-jılı Turner Pictures Turner-Time Warner Entertainment birlesiwi arqalı Warner Bros. quramına qosıldı. Bul «City of Angels» hám «You've Got Mail» sıyaqlı joybarlardı studiyaǵa alıp keldi<ref>{{Web deregi | last1 = Johnson| first1 = Ted| last2 = Cox| first2 = Dan| sáne = 1997-jıl 15-yanvar | bet = 'ABSOLUTE POWER' (SORT OF)| url = https://variety.com/1997/scene/vpage/absolute-power-sort-of-1117433488/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-sentyabr | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 12-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210912002101/https://variety.com/1997/scene/vpage/absolute-power-sort-of-1117433488/| url-status = live}}</ref>. Sol jılı keyinirek, Warner Bros. Castle Rock Entertainment tárepinen islep shıǵarılǵan hár qıylı filmlerdi tarqatıw ushın PolyGram Filmed Entertainment penen sháriklik dúzdi, Castle Rock Entertainment de Turner kelisimi arqalı Warner Bros. ǵa qosılǵan edi<ref>{{Web deregi | familiya = Cox| at = Dan| sáne = 1997-jıl 8-dekabr | bet = WB, Polygram to co-fund Castle Rock| url = https://variety.com/1997/film/news/wb-polygram-to-co-fund-castle-rock-1116679438/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-sentyabr | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 12-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210912002246/https://variety.com/1997/film/news/wb-polygram-to-co-fund-castle-rock-1116679438/| url-status = live}}</ref>. Jáne de sol jılı, Bryus Berman Plan B Entertainment ti baslaw ushın Warner Bros. tan ketti, sońınan ol Village Roadshow Pictures ke basshılıq etti hám studiya menen kelisim dúzdi<ref>{{Web deregi | familiya = Karon| at = Paul| sáne = 1997-jıl 10-dekabr | bet = WB takes a Village| url = https://variety.com/1997/film/news/wb-takes-a-village-111753045/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-sentyabr | jumıs = Variety| arxivsáne = 2021-jıl 14-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210914000340/https://variety.com/1997/film/news/wb-takes-a-village-111753045/| url-status = live}}</ref>. 1998-jılı Time Warner Entertainment Six Flags ti Premier Parks qa sattı<ref>{{Cite news |last=Shapiro |first=Eben |date=February 10, 1998 |title=Premier Parks to Buy Six FlagsFrom Time Warner and Partner |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB887059132285917500 |url-status=live |access-date=March 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303123913/https://www.wsj.com/articles/SB887059132285917500 |archive-date=March 3, 2017}}</ref>. 2001-jılı sol waqıttaǵı joqarı rawajlanıp atırǵan America Online (AOL) tárepinen Time Warner Entertainment tiń satıp alınıwı jaqsı sáykeslik bolıp shıqpadı hám «dot-com» akciyalarınıń qulawınan keyin, AOL elementi korporativ atamadan alıp taslandı. 1998-jılı Warner Bros. óziniń 75 jıllıǵın bayramladı. 1999-jılı Terri Semel hám Robert Deyli 13 [[Oskar sıylıǵı|Oskarǵa]] usınılǵan filmler menen ótken karerasınan keyin studiya basshıları lawazımınan ketti. Deyli hám Semel film islep shıǵarıw ushın zamanagóy sheriklik qarjılandırıw hám payda bólisiw modelin keń tarqatqan dep aytıladı. 1999-jıldıń ortasında Alan F. Xorn hám Barri Meyer Deyli hám Semeldiń ornına jańa studiya basshıları bolıp tayınlandı, bunda studiya aldıńǵı basshılar dáwirindegi sıyaqlı filmler, televizion kórsetiwler, multfilmlerde tabısqa erisiwdi dawam etti. 2003-jıldıń aqırında Time Warner, Warner Bros. tıń aktivlerin '''Warner Bros. Entertainment Inc.''' astında qayta shólkemlestirdi, bul film studiyasın sol waqıttaǵı sıńar jazıw studiyasınan (2019-jıldıń may ayında Warner Records bolıp ózgerdi) hám Warner Music Group tan ayırıw ushın islendi. 1990-jıllardıń aqırında Warner Bros. Garri Potter romanlarına huqıqlardı aldı hám 2001-jılı birinshi romannıń ekranlastırılǵan versiyasın shıǵardı. Keyin olar ekinshi filmdi 2002-jılı, úshinshisin 2004-jıldıń iyun ayında, tórtinshisin 2005-jıldıń noyabr ayında, besinshisin 2007-jıldıń iyul ayında hám altınshısın 2009-jıldıń iyul ayında shıǵardı<ref>{{Cite press release |title=Harry Potter and The Half-Blood Prince Moves to Summer 2009 |date=August 14, 2008 |publisher=Time Warner |url=http://www.timewarner.com/newsroom/press-releases/2008/08/14/harry-potter-and-the-half-blood-prince-moves-to-summer-2009 |access-date=September 29, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930083829/http://www.timewarner.com/newsroom/press-releases/2008/08/14/harry-potter-and-the-half-blood-prince-moves-to-summer-2009 |archive-date=September 30, 2017}}</ref>. Jetinshi (hám sol waqıtta sońǵı) kitap eki film etip shıǵarıldı; «Ólim nıshanları — 1-bólim» 2010-jıldıń noyabr ayında hám «Ólim nıshanları — 2-bólim» 2011-jıldıń iyul ayında. 2006-jıldan baslap, Warner Bros. Qıtay Film Toparı Korporaciyası hám HG menen birge Gonkong hám Qıtayda filmler islep shıǵarıw ushın '''Warner China Film HG''' dep atalǵan birlesken kárxana jumıs alıp bardı, sonıń ishinde 2004-jılǵı triller filmi «Cellular» dıń qayta isleniwi bolǵan «Connected» filmi bar. Warner Bros. HD DVD formatınıń toqtatılıwında úlken rol oynadı. 2008-jıldıń 4-yanvarında Warner Bros. HD DVD ge qollaw kórsetiwdi toqtatıp, Blu-ray Disc ti qollaytuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | bet = Warner Bros Goes Blu Ray Exclusive| url = http://www.consolewatcher.com/warner-bros-goes-blu-ray-exclusive/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081007012656/http://www.consolewatcher.com/warner-bros-goes-blu-ray-exclusive/| arxivsáne = 2008-jıl 7-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-iyun | baspaxana = Consolewatcher.com}}</ref>. HD DVD ler 2008-jıldıń may ayına shekem shıǵarılıwın dawam etti, biraq tek Blu-ray hám DVD relizlerinen keyin ámelge asırıldı. Warner Bros. tıń Garri Potter film seriyası inflyaciyaǵa dúzetiw kirgizbegende dúnya júzi boyınsha eń kóp tabıs tapqan film seriyası boldı. Onıń Betmen film seriyası eki bólimi dúnya júzi boyınsha 1 milliard dollardan artıq tabıs tapqan eki seriyadan biri boldı. «Garri Potter hám ólim nıshanları – 2-bólim» Warner Bros. tıń házirge shekemgi eń kóp tabıs tapqan filmi boldı («Qarańǵı rıcar» dan ozıp)<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 17-iyul | bet = Box Office: Final 'Harry Potter' film has highest-grossing domestic opening of all time [Updated]| url = http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/07/box-office-harry-potter-deathly-hallow-part-2-winnie-the-pooh.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160817060619/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/07/box-office-harry-potter-deathly-hallow-part-2-winnie-the-pooh.html| arxivsáne = 2016-jıl 17-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-yanvar | jumıs = Los Angeles Times}}</ref>. Degen menen, Gollivud esap alıp barıwı sebepli Garri Potter filmleri taza zıyan keltirgen<ref>{{Cite news |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=July 6, 2010 |title=Studio Shame! Even Harry Potter Pic Loses Money Because Of Warner Bros' Phony Baloney Net Profit Accounting |work=Deadline Hollywood |url=https://deadline.com/2010/07/studio-shame-even-harry-potter-pic-loses-money-because-of-warner-bros-phony-baloney-accounting-51886/ |url-status=live |access-date=September 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807062206/http://www.deadline.com/2010/07/studio-shame-even-harry-potter-pic-loses-money-because-of-warner-bros-phony-baloney-accounting/ |archive-date=August 7, 2014}}</ref>. IMAX Corp. 2010-jıldıń aprel ayında Warner Bros. Pictures penen 2013-jılǵa shekem 20 ǵa shekem úlken formatlı film shıǵarıw haqqında kelisim dúzdi<ref>{{Cite news |last=Georgiades |first=Andy |date=April 28, 2010 |title=Imax, Warner Bros. Sign Pact |work=The Wall Street Journal |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703648304575211961881537030.html |url-status=live |access-date=September 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213907/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703648304575211961881537030.html |archive-date=October 4, 2013}}</ref>. 2014-jıldıń 21-oktyabrinde Warner Bros. óziniń Warner Bros. Animation hám Warner Digital Series prezidenti Sem Registerdiń basshılıǵında qısqa formatlı cifrlı bólimi Blue Ribbon Content ti dúzdi<ref>{{Cite news |last=Spangler |first=Todd |date=October 21, 2014 |title=Warner Bros. Unveils Digital Short-Form Studio: Blue Ribbon Content |work=Variety |url=https://variety.com/2014/digital/news/warner-bros-unveils-digital-short-form-studio-blue-ribbon-content-1201335504/ |url-status=live |access-date=October 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022041206/http://variety.com/2014/digital/news/warner-bros-unveils-digital-short-form-studio-blue-ribbon-content-1201335504/ |archive-date=October 22, 2014}}</ref>. Warner Bros. Digital Networks 2016-jıldıń 17-noyabrinde onlayn video kompaniyası Machinima, Inc. ti satıp alǵanın járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Lieberman |first=David |date=November 17, 2016 |title=Warner Bros Agrees To Buy Machinima |work=Deadline Hollywood |url=https://deadline.com/2016/11/warner-bros-agrees-buy-machinima-1201856472/ |url-status=live |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322111344/http://deadline.com/2016/11/warner-bros-agrees-buy-machinima-1201856472/ |archive-date=March 22, 2017}}</ref>. 2015-jılǵa kelip, Warner Bros. bir jılda eki milliard dollarlıq film shıǵarǵan úsh studiyadan biri boldı (Walt Disney Studios Motion Pictures hám Universal Studios penen birge); bul jetiskenlik 2012-jılı «Qarańǵı rıcardıń qaytıwı» hám «Xobbit: Kútilmegen sayaxat» filmleri menen ámelge asırıldı<ref>{{Web deregi | bet = 'Toy Story 3' Reaches $1 Billion| url = https://www.boxofficemojo.com/news/?id=2904&p=.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404003444/https://www.boxofficemojo.com/news/?id=2904&p=.htm| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | jumıs = Box Office Mojo}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Around-the-World Roundup: 'Avengers' Reaches $1 Billion Worldwide| url = https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3443&p=.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150905085147/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3443&p=.htm| arxivsáne = 2015-jıl 5-sentyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | jumıs = Box Office Mojo}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Universal Crosses $3 Billion at the Worldwide Box Office| url = http://geeknation.com/universal-crosses-3-billion-at-the-worldwide-box-office/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150711032744/http://geeknation.com/universal-crosses-3-billion-at-the-worldwide-box-office/| arxivsáne = 2015-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-iyul | jumıs = GeekNation}}</ref>. 2016-jılǵa kelip, ol 2000-jıldan baslap hár jılı AQSH kinoteatrlarında 1 milliard dollardan asqan jalǵız studiya boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Lang| at = Brent| sáne = 2015-jıl 26-iyun | bet = 'American Sniper,' 'San Andreas' Push Warner Bros. Past $1 Billion Domestically| url = https://variety.com/2015/film/news/american-sniper-san-andreas-push-warner-bros-past-1-billion-domestically-1201529536/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161024153010/http://variety.com/2015/film/news/american-sniper-san-andreas-push-warner-bros-past-1-billion-domestically-1201529536/| arxivsáne = 2016-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-dekabr | jumıs = Variety}}</ref>. ==== AT&T sıńar kompaniyası ==== 2018-jıldıń iyun ayında Warner Bros. kompaniyasınıń bas kompaniyası Time Warner AQSH telekommunikaciya kompaniyası AT&T tárepinen satıp alındı hám WarnerMedia dep qayta ataldı, burınǵı Time Inc. múlkleri jańa iyelerge satılǵan edi<ref>{{Web deregi | familiya = Stelter| at = Brian| sáne = 2018-jıl 15-iyun | bet = Time Warner's new name: WarnerMedia| url = https://money.cnn.com/2018/06/15/media/warnermedia-john-stankey-announcements/index.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181215081726/https://money.cnn.com/2018/06/15/media/warnermedia-john-stankey-announcements/index.html| arxivsáne = 2018-jıl 15-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-mart | jumıs = CNN Money}}</ref>. 2018-jıldıń 16-oktyabrinde WarnerMedia DramaFever di japtı, bul Warner Bros. cifrlı tarmaqlar xızmetkerleriniń 20 procentine tásir etti<ref>{{Web deregi | familiya = Lopez| at = Matt| sáne = 2018-jıl 16-oktyabr | bet = WarnerMedia Shuts Down DramaFever Streaming Service| url = https://www.thewrap.com/warner-media-shuts-down-dramafever-streaming-service/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181016235357/https://www.thewrap.com/warner-media-shuts-down-dramafever-streaming-service/| arxivsáne = 2018-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-oktyabr }}</ref>. 2019-jıldıń 4-martında WarnerMedia Cartoon Network, Adult Swim, Boomerang, olardıń tiyisli óndiris studiyaları (Cartoon Network Studios hám Williams Street), sonday-aq Turner Classic Movies hám Otter Media nı tikkeley Warner Bros. qaramaǵına ótkeriw arqalı Turner Broadcasting System di saplastırıwdı názerde tutqan qayta shólkemlestiriwdi járiyaladı. (Turner diń qalǵan televizion xızmetleri sáykesinshe WarnerMedia Entertainment hám WarnerMedia News & Sports ke bólinedi). Otter Media dan tısqarı, bul aktivler jańadan dúzilgen Global Kids & Young Adults bóliminiń qaramaǵında jumıs isleydi<ref name="cnbc-reorganization">{{Cite news |last=Feiner |first=Lauren |date=March 4, 2019 |title=WarnerMedia reorganizes its leadership team after AT&T acquisition |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2019/03/04/warnermedia-reorganizes-its-leadership-team-after-att-acquisition.html |url-status=live |access-date=March 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304182211/https://www.cnbc.com/2019/03/04/warnermedia-reorganizes-its-leadership-team-after-att-acquisition.html |archive-date=March 4, 2019}}</ref>, 2020-jıldıń 7-aprelinde Warner Bros. Global Kids, Young Adults and Classics dep qayta ataldı<ref>{{Web deregi | familiya = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2020-jıl 7-aprel | bet = Tom Ascheim Joins Warner Bros As President of Global Kids, Young Adults And Classics| url = https://deadline.com/2020/04/tom-ascheim-warner-bros-president-of-global-kids-young-adults-and-classics-1202902994/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel | jumıs = Deadline Hollywood| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410164959/https://deadline.com/2020/04/tom-ascheim-warner-bros-president-of-global-kids-young-adults-and-classics-1202902994/| url-status = live}}</ref>. 2019-jıldıń 31-mayında Otter Media HBO Max tiń rawajlanıwın baqlaw ushın Warner Bros. tan WarnerMedia Entertainment ke ótkerildi, bul jańa striming xızmeti HBO hám WarnerMedia brendleriniń kontentin usınıwı kerek edi<ref name="vty0">{{Cite news |last=Spangler |first=Todd |date=May 31, 2019 |title=WarnerMedia Reorg Gives Otter Media's Tony Goncalves Oversight of Streaming Service Development |work=Variety |url=https://variety.com/2019/digital/news/warnermedia-streaming-unit-otter-media-tony-goncalves-1203230363/ |access-date=July 9, 2019 |archive-date=July 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710012811/https://variety.com/2019/digital/news/warnermedia-streaming-unit-otter-media-tony-goncalves-1203230363/ |url-status=live}}</ref>. Tom Asxeym 2020-jıldıń 1-iyulinde kabel tarmaǵı Freeform niń prezidenti lawazımınan ketip, Global Kids, Young Adults, and Classics bóliminiń prezidenti boldı<ref>{{Cite news |last1=Low |first1=Elaine |last2=Otterson |first2=Joe |date=April 7, 2020 |title=Freeform Boss Tom Ascheim Moves to Warner Bros. |work=Variety |url=https://variety.com/2020/tv/news/tom-ascheim-to-depart-as-president-of-freeform-1234573597/ |access-date=April 24, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422092117/https://variety.com/2020/tv/news/tom-ascheim-to-depart-as-president-of-freeform-1234573597/ |url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Warner Bros. (2019) logo.svg|thumb|2019-2023-jıllar aralıǵında qollanılǵan Pentagram tárepinen islengen 2019-jılǵı Warner Bros. qalqan logotipi]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image_style = border:none | image1 = Warner Bros. 2019.svg | image2 = Warner Bros. (Dimensional Ver.) Logo 1.svg | footer = Bular 2019-2023-jıllar aralıǵında qollanılǵan Pentagram nıń 2019-jılǵı Warner Bros. qalqan logotipiniń eki versiyası. Birewi sheptegi ápiwayı logotip, al ekinshisi oń táreptegi «kólemli» versiyası<ref>{{Web deregi | bet = Warner Bros. — Story| url = https://www.pentagram.com/work/warner-bros/story| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-mart | jumıs = Pentagram| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230326003537/https://www.pentagram.com/work/warner-bros/story| url-status = live}}</ref>. }} 2019-jıldıń 13-noyabrinde Warner Bros. kompaniyanıń jaqınlasıp kiyatırǵan júz jıllıǵın kútip, Pentagram tárepinen islengen qalqan logotipiniń jańalanǵan versiyasın kórsetti. Bul versiya kóp platformalı qollanıw hám variaciyalar ushın qolaylı bolǵan aǵımlanǵan kórinisti usındı. Kompaniya jáne de «WB» háriplerine tiykarlanǵan jańa korporativ shrift buyırtpa berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Smith| at = Lilly| sáne = 2019-jıl 13-noyabr | bet = Warner Bros.' new brand is a glimpse at the future of entertainment| url = https://www.fastcompany.com/90429745/warner-brotherss-new-logo-and-brand-are-a-glimpse-at-the-future-of-entertainment| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191203001425/https://www.fastcompany.com/90429745/warner-brotherss-new-logo-and-brand-are-a-glimpse-at-the-future-of-entertainment| arxivsáne = 2019-jıl 3-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-noyabr | jumıs = Fast Company| til = en-US}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = D'Alessandro| at = Anthony| sáne = 2019-jıl 13-noyabr | bet = Warner Bros Refreshes Logo As Studio's 2023 Centennial Approaches| url = https://deadline.com/2019/11/warner-bros-refreshes-logo-as-studios-2023-centennial-approaches-1202785156/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114194819/https://deadline.com/2019/11/warner-bros-refreshes-logo-as-studios-2023-centennial-approaches-1202785156/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr | jumıs = Deadline Hollywood}}</ref>. Warner Bros. hám HBO Max 2020-jıldıń 5-fevralında Warner Max film markasın járiyaladı, ol 2020-jıldan baslap striming xızmeti ushın jılına segizden onǵa shekem ortasha byudjetli filmler islep shıǵarıwı kerek edi<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Rebecca |date=February 5, 2020 |title=Warner Bros., HBO Max Set New Film Division for Streaming Service |work=Variety |url=https://variety.com/2020/tv/news/warner-bros-hbo-max-set-new-film-division-for-streaming-service-1203494178/ |access-date=February 5, 2020 |archive-date=February 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205213015/https://variety.com/2020/tv/news/warner-bros-hbo-max-set-new-film-division-for-streaming-service-1203494178/ |url-status=live}}</ref>. Biraq, bul marka sońında 2020-jıldıń oktyabr ayında Warner Bros. Pictures toparın birlestiriw processiniń bir bólegi sıpatında toqtatıldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 23-oktyabr | bet = Warner Max Restructures as WarnerMedia Consolidates Film Production| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/warner-max-shutting-down-as-warnermedia-reorganizes-film-production| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-yanvar | jumıs = The Hollywood Reporter| arxivsáne = 2020-jıl 3-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201203021149/https://www.hollywoodreporter.com/news/warner-max-shutting-down-as-warnermedia-reorganizes-film-production| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Fleming| at = Mike Jr.| sáne = 2020-jıl 23-oktyabr | bet = WarnerMedia Film Group Streamline: HBO Max's Jessie Henderson To Exit, While Nikki Ramey Moves To New Line & WB| url = https://deadline.com/2020/10/warnermedia-movie-exec-streamlining-jessie-henderson-exit-nikki-ramey-new-line-wb-1234602566/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-yanvar | jumıs = Deadline| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 20-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220220034855/https://deadline.com/2020/10/warnermedia-movie-exec-streamlining-jessie-henderson-exit-nikki-ramey-new-line-wb-1234602566/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Donnelly| at = Matt| sáne = 2020-jıl 23-oktyabr | bet = HBO Max Film Shake-Up: Toby Emmerich Consolidates Power, Two Executives Depart| url = https://variety.com/2020/film/news/hbo-max-film-shakeup-toby-emmerich-warnermedia-1234814287/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-yanvar | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 20-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220220033412/https://variety.com/2020/film/news/hbo-max-film-shakeup-toby-emmerich-warnermedia-1234814287/| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń fevral ayında «The Matrix Resurrections» filminiń qarjılandırıwshılarınıń biri bolǵan Village Roadshow Pictures, ilimiy-fantastikalıq sikveldiń gibrid relizi sebepli Warner Bros. ǵa qarsı sudlanıwdı basladı. Warner Bros. tıń 2021-jılǵı barlıq filmleri sıyaqlı, tórtinshi «Matrix» filmi de [[COVID-19 pandemiyası]] sebepli HBO Max te hám kinoteatrlarda bir waqıtta kórsetildi. Village Roadshow tárepinen berilgen shaǵımǵa muwapıq, bul sheshim dekabr ayındaǵı prokat úmitlerin joq etti<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Benjamin |date=February 7, 2022 |title=Warner Bros sued over 'abysmal' Matrix Resurrections release |page=1 |work=The Guardian News |url=https://www.theguardian.com/film/2022/feb/07/warner-bros-sued-over-abysmal-matrix-resurrections-release |access-date=February 8, 2022 |archive-date=February 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208003108/https://www.theguardian.com/film/2022/feb/07/warner-bros-sued-over-abysmal-matrix-resurrections-release |url-status=live}}</ref>. Sol jıldıń may ayında Village Roadshow «The Matrix Resurrections» tiń relizi boyınsha Warner Bros. penen arbitrajǵa barıwǵa kelisti<ref>{{Web deregi | last1 = Patten| first1 = Dominic| last2 = Hayes| first2 = Dade| sáne = 2022-jıl 27-may | bet = Village Roadshow Agrees To Arbitration With Warner Bros. In 'Matrix' Streaming Strategy Lawsuit – Update| url = https://deadline.com/2022/05/warner-bros-slapped-by-village-roadshow-suit-matrix-streaming-1234927842/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-iyun | jumıs = Deadline| arxivsáne = 2022-jıl 11-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220611025735/https://deadline.com/2022/05/warner-bros-slapped-by-village-roadshow-suit-matrix-streaming-1234927842/| url-status = live}}</ref>. === Warner Bros. Discovery === 2022-jıldıń 8-aprelinde AT&T kompaniyası WarnerMedia nı óz akcionerlerine bólip berdi hám óz gezeginde Discovery Inc. penen birlesip, Warner Bros. Discovery kompaniyasın qurdı. Jańa kompaniyaǵa Discovery diń bas direktorı Devid Zaslav basshılıq etpekte<ref name=":1">{{Web deregi | last1 = Meredith| first2 = Steve| last2 = Kovach| first1 = Sam| sáne = 2021-jıl 17-may | bet = AT&T announces $43 billion deal to merge WarnerMedia with Discovery| url = https://www.cnbc.com/2021/05/17/att-to-combine-warnermedia-and-discovery-assets-to-create-a-new-standalone-company.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-may | baspaxana = CNBC| arxivsáne = 2022-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220120133629/https://www.cnbc.com/2021/05/17/att-to-combine-warnermedia-and-discovery-assets-to-create-a-new-standalone-company.html| url-status = live}}</ref><ref name=":2">{{Web deregi | familiya = Hayes| at = Dade| sáne = 2021-jıl 17-may | bet = David Zaslav And John Stankey Outline Plans For Merging Discovery And WarnerMedia, Addressing Future Of Jason Kilar, CNN, Streaming| url = https://deadline.com/2021/05/discovery-warnermedia-att-merger-streaming-david-zaslav-1234758225/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-may | jumıs = Deadline| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 17-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210517131711/https://deadline.com/2021/05/discovery-warnermedia-att-merger-streaming-david-zaslav-1234758225/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Mass| at = Jennifer| sáne = 2022-jıl 5-aprel | bet = Discovery-WarnerMedia Merger Could Close as Early as This Friday (EXCLUSIVE)| url = https://variety.com/2022/tv/news/discovery-warnermedia-merger-friday-close-1235225258/https://variety.com/2022/tv/news/discovery-warnermedia-merger-friday-close-1235225258/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220406062156/https://variety.com/2022/tv/news/discovery-warnermedia-merger-friday-close-1235225258/| arxivsáne = 2022-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-aprel | jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="wbdlaunch">{{Cite news |last=Maas |first=Jennifer |date=April 8, 2022 |title=Discovery Closes $43 Billion Acquisition of AT&T's WarnerMedia |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2022/tv/news/discovery-warnermedia-merger-close-warner-bros-discovery-1235200983/ |access-date=April 8, 2022 |archive-date=April 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408211723/https://variety.com/2022/tv/news/discovery-warnermedia-merger-close-warner-bros-discovery-1235200983/ |url-status=live}}</ref>. 2022-jıldıń mart ayında Warner Bros. 2023-jılǵı júz jıllıǵı ushın «100 jıllıq gúrriń aytıw» uranı menen jumsaq kampaniya basladı. 2022-jıldıń dekabr ayında «Hárbir gúrrińdi bayramlaw» degen jańa uran menen júz jıllıq kampaniya iske qosıldı, buǵan barlıq Warner Bros. bólimleri hám múlkleri boyınsha estelik ilajları kiredi<ref>{{Web deregi | familiya = Maas| at = Jennifer| sáne = 2022-jıl 23-mart | bet = Warner Bros. Reveals 100th Anniversary Logo, Teases Rollout of Commemorative Content, Products and Events| url = https://variety.com/2022/tv/news/warner-bros-100-anniversary-logo-1235212556/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-may | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 8-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220508110056/https://variety.com/2022/tv/news/warner-bros-100-anniversary-logo-1235212556/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Murphy| at = J. Kim| sáne = 2022-jıl 14-dekabr | bet = Warner Bros. Discovery Launches Centennial Celebration for 100th Anniversary| url = https://variety.com/2022/biz/news/warner-bros-discovery-100th-anniversary-1235460543/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-dekabr | jumıs = Variety| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221214172530/https://variety.com/2022/biz/news/warner-bros-discovery-100th-anniversary-1235460543/| url-status = live}}</ref>. Kampaniyada Chermayeff & Geismar & Haviv tárepinen islep shıǵılǵan jańalanǵan qalqan (dáslep Warner Bros. Discovery logotipinde qollanılǵan) paydalanıladı, ol jumsaǵıraq kóriniske, qalıńıraq sızıqlarǵa hám kók hám altın reńlerdi korporativ reńler sıpatında qayta qollanıwǵa qayttı (eger belgili bir múlkke sáykes keliwi ushın hár qıylı reńlerde yamasa teksturalarda kórsetilmese). Jańalanǵan qalqan qosımsha logotip sıpatında qollanıladı hám 2023-jıldıń may ayınan baslap 2019-jılǵı logotip (tiykarǵı hám birinshi dárejeli logotip) penen bir waqıtta qollanıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Del Valle| at = Rachel| sáne = 2022-jıl 23-aprel | bet = After embarrassing leak, Warner Bros. Discovery gets a modern new logo| url = https://www.fastcompany.com/90743463/after-embarrassing-leak-warner-brothers-discovery-gets-a-modern-new-logo| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220629154402/https://www.fastcompany.com/90743463/after-embarrassing-leak-warner-brothers-discovery-gets-a-modern-new-logo| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyul | jumıs = [[Fast Company]]}}</ref><ref name="WBLogo"/> 100 jıllıq kampaniyanıń bir bólegi sıpatında, studiya Max striming xızmeti ushın Warner Bros. klassikaların qayta islep shıǵaratuǵın hám kóp túrlilikke itibar qaratılǵan jańa qısqa metrajlı filmlerdi shıǵaradı.<ref>{{Web deregi | familiya = Sun| at = Rebecca| sáne = 2023-jıl 18-aprel | bet = Warner Bros. Studios Celebrates 100th Anniversary With Diverse Shorts Re-Creating Warner Bros. Classics (Exclusive)| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-100-adapt-classic-films-diverse-shorts-1235391514/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-aprel | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 13-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230513212323/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-100-adapt-classic-films-diverse-shorts-1235391514/| url-status = live}}</ref>. 2022-jıldıń noyabr ayında Djeyms Gann hám Piter Safran DC Films kompaniyasınıń birge basqarıwshı hám bas direktorları boldı, ol «DC Studios» dep qayta ataldı. Studiya jáne de Warner Bros. tıń ǵárezsiz bólimine aylandı<ref>{{Web deregi | last1 = Couch| first1 = Aaron| last2 = Kit| first2 = Borys| sáne = 2022-jıl 25-oktyabr | bet = DC Shocker: James Gunn, Peter Safran to Lead Film, TV and Animation Division (Exclusive)| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dc-movies-james-gunn-peter-safran-to-lead-film-tv-division-1235248438/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-oktyabr | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221025235450/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dc-movies-james-gunn-peter-safran-to-lead-film-tv-division-1235248438/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=McMillan |first=Graeme |date=November 1, 2022 |title=DC Has a Chance to Save Superman. Here's What It Needs to Do |url=https://www.wired.com/story/best-superman-henry-cavill-james-gunn/ |magazine=Wired |access-date=November 1, 2022}}</ref>. == Kompaniya bólimleri == Warner Bros. Entertainment úsh tiykarǵı biznes segmentti basqaradı, olardı «bólimler» dep ataydı: Kinofilmler Toparı, Televidenie hám basqa oyın-zawıq aktivleri (buǵan Cifrlı Tarmaqlar, Texnologiya, Janlı Teatr hám Studiya Obektleri kiredi). Kinofilmlerge kompaniyanıń tiykarǵı biznes birlikleri kiredi, mısalı Warner Bros. Pictures, New Line Cinema, DC Studios hám Castle Rock Entertainment. {| class="wikitable" |+ !style="text-align:center; width:16%;" | Kinofilmler Toparı !style="text-align:center; width:15%;" | Televidenie Toparı !style="text-align:center; width:15%;" | '''Oyın-zawıq''' |- | * Warner Bros. Pictures * New Line Cinema * DC Studios * Warner Bros. Pictures Animation * Castle Rock Entertainment * Spyglass Media Group (az úles) * Flagship Entertainment Group (49%) | * Warner Bros. Television Studios ** The CW (12.5%) ** Alloy Entertainment ** Telepictures *** A Very Good Production ** Cartoon Network Studios ** Warner Bros. Animation ** Williams Street * Warner Horizon Unscripted Television ** Shed Media * WBTVS Xalıqaralıq & Formatlar ** Hanna Barbera Studios Europe ** CN LA Original Productions | * Warner Bros. Teatr Isbilermenligi * Warner Bros. Studiya Obektleri * Warner Bros. Cifrlı Tarmaqları * Fandango Media (30%) * WaterTower Music * TCM Library * Turner Entertainment * Wolper Shólkemi |} == Atqarıwshı basqarma == ; Direktorlar keńesiniń baslıǵı * Robert A. Daly (1980–1999) * Barry Meyer (1999–2013) * Kevin Tsujihara (2013–2019) * Ann Sarnoff (2019–2022) ; Orınbasar baslıq * Edward A. Romano (1994–2016) ; Prezidentler * Terry Semel (1994–1999) ; Bas atqarıwshı direktorlar * Robert A. Daly (1980–1999) * Barry Meyer (1999–2013) * Kevin Tsujihara (2013–2019) * Ann Sarnoff (2019–2022) ; Bas operaciyalıq direktorlar * Terry Semel (1982–1994) * Barry Meyer (1994–1999) == Xalıqaralıq tarqatıw kelisimleri == 1971-jıldan 1987-jıldıń aqırına shekem, Warner kompaniyasınıń xalıqaralıq tarqatıw operaciyaları Columbia Pictures penen birgelikte ámelge asırılatuǵın edi. Ayırım ellerde, bul birlesken kárxana basqa kompaniyalardıń filmlerin de tarqatatuǵın edi (mısalı, Ullı Britaniyada EMI Films hám Cannon Films). Warner bul birlesken isbilermenlikti 1988-jılı tamamladı. 1987-jılı 4-mayda, Buena Vista Pictures Distribution kompaniyası Warner Bros. International menen sırt el bazarlarında Disney, Touchstone hám Hollywood Pictures filmlerin kórsetiw boyınsha teatrlıq tarqatıw kelisimine qol qoydı, bunda Disney óz ónimleri boyınsha barlıq tarqatıw hám marketing sheshimlerin tolıq qadaǵalawda saqlap qaldı<ref>{{Cite news |date=May 4, 1987 |title=Warner Bros. and Disney have a distribution pact. |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-05-04-fi-4825-story.html |url-status=live |access-date=January 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129120124/http://articles.latimes.com/1987-05-04/business/fi-4825_1_warner-bros |archive-date=January 29, 2018}}</ref>. 1992-jılı Disney joqarıda aytılǵan bazarlarda óz filmlerin óz betinshe tarqatıwdı baslaw ushın Warner Bros. penen birlesken kárxanasın tamamlawdı sheshti. 2014-jılı 6-fevralda, Portugaliyada eki kompaniyanıń filmlerin tarqatatuǵın [[Sony Pictures]] penen birlesken kárxana bolǵan Columbia TriStar Warner Filmes de Portugal Ltda. 2014-jıldıń 31-martında jabılatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | familiya = de Barros| at = Eurico| sáne = 2014-jıl 6-fevral | bet = Columbia Tristar Warner encerra escritórios em Portugal| trans-title = Columbia Tristar Warner closes offices in Portugal| url = https://www.dn.pt/artes/cinema/interior/columbia-tristar-warner-encerra-escritorios-em-portugal-3673331.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170930083919/https://www.dn.pt/artes/cinema/interior/columbia-tristar-warner-encerra-escritorios-em-portugal-3673331.html| arxivsáne = 2017-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-sentyabr | jumıs = [[Diário de Notícias]]| til = pt}}</ref>. Sonnan beri NOS Audiovisuais Portugaliyada Warner Bros. filmlerin tarqatıwdı ámelge asırıp atır, al eldegi Sony Pictures filmlerin tarqatıw wazıypasın Big Picture Films kompaniyası óz moynına aldı. Warner Bros. házirgi waqıtqa shekem Italiyada Sony Pictures filmlerin tarqatıwdı ámelge asırıp atır. 2021-jıldıń 1-yanvarınan baslap, Warner Bros. filmleri Gonkong, [[Meksika]], Avstraliya hám Jańa Zelandiyada Universal Pictures arqalı tarqatılmaqta, bunıń sebebi WarnerMedia kompaniyasınıń Gonkongtaǵı teatrlıq keńsesiniń jabılıwı bolıp, «The Batman» filminen baslap Universal Pictures International logotipi Warner Bros. Pictures logotipinen aldın kórsetile basladı<ref>{{Web deregi | url = https://cinepremiere.com.mx/desaparece-warner-bros-mexico.html?amp| bet = Desaparece Warner Bros. México| jumıs = cinepremiere.com.mx| til = es| trans-title = Warner Bros. Mexico disappears| at = Carlos| familiya = Gómez Iniesta| sáne = 2009-jıl 9-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2020/biz/asia/warner-ends-village-roadshow-theatrical-deal-australia-new-zealand-1234777255/| bet = Warner Bros. Cuts Village Roadshow Theatrical Ties in Australia, New Zealand| familiya = Frater| at = Patrick| jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]| sáne = 2020-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}</ref><ref>{{Cite press release |title=WarnerMedia Closing Hong Kong Theatrical Division; Universal To Release WB Pictures In Market |date=December 24, 2020 |publisher=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |url=https://deadline.com/2020/12/warnermedia-warner-bros-hong-kong-theatrical-division-closing-universal-pictures-1234661302/ |access-date=December 22, 2022}}</ref>. 2024-jılǵa kelip, Warner Bros. házirgi waqıtta Braziliya, Hindistan hám Filippinde Universal Pictures filmleriniń teatrlıq tarqatılıwın ámelge asırmaqta<ref>{{Web deregi | bet = Portal Exibidor – CADE autoriza acordo entre Universal e Warner; saiba mais!| url = https://www.exibidor.com.br/noticias/mercado/11514-cade-autoriza-acordo-entre-universal-e-warner-saiba-mais| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-may | jumıs = exibidor.com.br| til = pt| arxivsáne = 2022-jıl 18-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220618045127/https://www.exibidor.com.br/noticias/mercado/11514-cade-autoriza-acordo-entre-universal-e-warner-saiba-mais| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Warner and Universal join hands to sustain business| baspaxana = [[India Times]]| url = https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/warner-and-universal-join-hands-to-sustain-biz/articleshow/78833590.cms| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-aprel }}</ref><ref>{{Cite press release|url=https://www.clickthecity.com/movies/article/108991/no-time-to-die-daniel-craigs-final-bond-film-premieres-in-cinemas-this-december-15/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112100151/https://www.clickthecity.com/movies/article/108991/no-time-to-die-daniel-craigs-final-bond-film-premieres-in-cinemas-this-december-15/|url-status=dead|archive-date=November 12, 2021|title='No Time To Die' — Daniel Craig's Final Bond Film — Premieres in Cinemas This December 15|publisher=[[Universal Pictures]]/[[Warner Bros. Pictures|Warner Bros. (F.E.) Inc.]]|via=Click the City| sáne =November 21, 2021|access-date=November 15, 2021|quote=From Universal Pictures International PH, distributed by Warner Bros., No Time To Die opens December 15 in Philippine cinemas.}}</ref>. 2022-jıldıń avgust ayında Warner Bros. Pictures AQSH sırtında MGM filmlerin tarqatıw boyınsha kóp jıllıq kelisimge qol qoydı, buǵan úy oyın-zawıq tarawı da kiredi. Kelisim keleshektegi MGM filmleri ushın eki kompaniyanıń birlesken marketing, reklama, járiyalaw, film tarqatıw hám kórsetiwshiler menen qarım-qatnas jumısların óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | familiya = D'Alessandro| at = Anthony| sáne = 2022-jıl 14-avgust | bet = Warner Bros Forms Multi-Year Pact To Distribute MGM Movies Overseas Beginning With 'Bones And All', 'Creed III'; How Bond Will Be Handled| url = https://deadline.com/2022/08/warner-bros-mgm-international-distribution-deal-james-bond-007-1235091889/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr | jumıs = Deadline| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 15-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220815015706/https://deadline.com/2022/08/warner-bros-mgm-international-distribution-deal-james-bond-007-1235091889/| url-status = live}}</ref>. == Film kitapxanası == [[Fayl:Gate 4 Warner Bros. Studios.jpg|thumb|right|4-dárwaza, Warner Bros. Studios, suw minarası qubla tárepke qaraǵan kórinisi]] === Satıp alınǵan kitapxanalar === Birlesiw hám satıp alıwlar Warner Bros. kompaniyasına filmler, multfilmler hám telebaǵdarlamalardıń hár qıylı toplamın jıynawǵa járdem berdi. 2022-jılǵa kelip, Warner Bros. 145,000 saattan aslam baǵdarlamaǵa, sonıń ishinde 12,500 tolıq metrajlı film hám 2,400 telebaǵdarlamaǵa iyelik etti, bular on mıńlaǵan ayrıqsha bólimlerden turadı<ref>{{Cite press release |title=Warner Bros. Unveils Centennial Logo in Advance of the Iconic Studio's 100th Anniversary |date=March 23, 2022 |publisher=Warner Bros. |url=https://www.warnerbros.com/news/press-releases/warner-bros-unveils-centennial-logo-in-advance-of-iconic-studios-100th-anniversary |access-date=September 12, 2022 |archive-date=September 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905204125/https://www.warnerbros.com/news/press-releases/warner-bros-unveils-centennial-logo-in-advance-of-iconic-studios-100th-anniversary |url-status=dead}}</ref>. 1948-jılǵı antimonopoliya isinen keyin, turaqsız waqıtlar sebepli Warner Bros. 1956-jılı óziniń 1950-jılǵa shekemgi<ref name="ymrt" /><ref name="aap exceptions" /><ref name="archive.org" /><ref>{{Cite magazine |date=March 5, 1956 |title=Warner Films Bought for $21 Million; Largest Library Yet for Television |url=https://worldradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Magazines/Archive-BC-IDX/56-OCR/1956-03-05-BC-OCR-Page-0040.pdf#search=%22prm%20inc%22 |magazine=Broadcasting |page=42}}</ref> filmleri menen multfilmleriniń kópshiligin Associated Artists Productions (a.a.p.) kompaniyasına sattı. Bunnan tısqarı, a.a.p. dáslep [[Paramount Pictures]] kompaniyasına tiyisli bolǵan Fleischer Studios hám Famous Studios Popeye multfilmlerin de satıp aldı. Eki jıldan soń a.a.p. United Artists (UA) kompaniyasına satıldı, ol kompaniya 1981-jılǵa shekem oǵan iyelik etti, sońınan Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) United Artists kompaniyasın satıp aldı<ref name="Hoyt">{{Cite book |last=Hoyt |first=Eric |url=https://books.google.com/books?id=ERsvBQAAQBAJ&q=1958+a.a.p.+was+sold+to+United+Artists&pg=PA182 |title=Hollywood Vault: Film Libraries Before Home Video |date=July 3, 2014 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-95857-9 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref name="Cole">{{Cite news |last=Cole |first=Robert J. |date=May 16, 1981 |title=M-G-M Is Reported Purchasing United Artists for $350 million |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1981/05/16/world/m-g-m-is-reported-purchasing-united-artists-for-350-million.html |url-status=live |access-date=October 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908011627/http://www.nytimes.com/1981/05/16/world/m-g-m-is-reported-purchasing-united-artists-for-350-million.html |archive-date=September 8, 2016 |issn=0362-4331}}</ref>. 1982-jılı, óz betinshe háreket etken dáwirinde, Turner Broadcasting System Brut Productions kompaniyasın satıp aldı, bul Franciyada jaylasqan hám sol waqıtta qıyınshılıq kórip atırǵan jeke gigiena ónimlerin islep shıǵarıwshı Faberge Inc. kompaniyasınıń film islep shıǵarıw bólimi edi<ref name="Faberge Sells Brut">{{Cite news |date=January 1982 |title=Faberge Sells Brut's Assets |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1982/01/01/business/faberge-sells-brut-s-assets.html |url-status=live |access-date=November 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701092705/http://www.nytimes.com/1982/01/01/business/faberge-sells-brut-s-assets.html |archive-date=July 1, 2017}}</ref>. 1986-jılı Turner Broadcasting System MGM kompaniyasın satıp aldı. Qarızǵa batıp qalǵanın kórip, Turner Entertainment 1986-jıldıń may ayına shekemgi MGM film hám televidenie kitapxanaların hám United Artists kitapxanasınıń kishi bólegin (a.a.p. kitapxanası hám RKO Radio Pictures kitapxanasınıń Arqa Amerikadaǵı huqıqların qosqanda) ózinde saqlap qaldı, al MGM kompaniyasınıń qalǵan bólegin ayırıp jiberdi<ref name="Los Angeles Times">{{Cite news |date=December 20, 1985 |title=Turner Sells Fabled MGM but Keeps a Lion's Share |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-06-07-mn-9950-story.html |url-status=live |access-date=February 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801044732/http://articles.latimes.com/1986-06-07/news/mn-9950_1_turner-broadcasting |archive-date=August 1, 2017}}</ref>. 1989-jılı Warner Communications Lorimar-Telepictures Corporation kompaniyasın satıp aldı<ref name="Merv">{{Web deregi | bet = Crash Landing Merv Adelson—TV mogul, multimillionaire, and friend of the famous—lived a show-business fantasy. His bankruptcy has shocked Hollywood. – November 10, 2003| url = https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2003/11/10/352823/index.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130126093323/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2003/11/10/352823/index.htm| arxivsáne = 2013-jıl 26-yanvar | qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | baspaxana = CNN}}</ref><ref name="The Los Angeles Times">{{Cite news |title=Warner Completes Merger With Lorimar Telepictures |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-01-12-fi-413-story.html |url-status=live |access-date=October 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103031254/http://articles.latimes.com/1989-01-12/business/fi-413_1_lorimar-telepictures-corp |archive-date=November 3, 2012}}</ref>. Lorimar katalogına Rankin/Bass Productions kompaniyasınıń 1974-jıldan keyingi kitapxanası hám Monogram Pictures/Allied Artists Pictures Corporation kompaniyasınıń 1947-jıldan keyingi kitapxanası kiretuǵın edi. 1991-jılı Turner Broadcasting System Great American Broadcasting kompaniyasınan Hanna-Barbera animaciya studiyasın hám Ruby-Spears kitapxanasın satıp aldı, al bir neshe jıldan soń, 1993-jıldıń 22-dekabrinde Turner Broadcasting System Castle Rock Entertainment kompaniyasın<ref name="Turner Broadcasting Company Report">{{Web deregi | bet = Turner Broadcasting Company Report| url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/100240/0000950144-94-000832.txt| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170710093510/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/100240/0000950144-94-000832.txt| arxivsáne = 2017-jıl 10-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-noyabr | baspaxana = Securities and Exchange Commission}}</ref><ref name="Chicage Tribune">{{Cite news |title=Done deal: Turner Broadcasting System Inc. said it closed..... |publisher=Chicage Tribune |url=https://www.chicagotribune.com/1993/12/25/done-deal-turner-broadcasting-system-inc-said/ |url-status=live |access-date=September 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302115359/http://articles.chicagotribune.com/1993-12-25/business/9312250085_1_turner-broadcasting-system-hollywood-producer-turner-spokesman |archive-date=March 2, 2016}}</ref>, al 1994-jıldıń 28-yanvarında New Line Cinema kompaniyasın satıp aldı<ref name="ReferenceA">{{Web deregi | sáne = 1994-jıl 28-yanvar | bet = New Line to Join Ted Turner Empire Today : Film: With more money, the company is likely to add a few big movies to its annual production schedule.| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-28-fi-16459-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190325182644/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-28-fi-16459-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 25-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-oktyabr | jumıs = Los Angeles Times}}</ref><ref name="Information on New Line Cinema">{{Web deregi | bet = New Line Cinema| url = http://ethicalbusinessbureau.com/NewLineCinema/| url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160302115400/http://ethicalbusinessbureau.com/NewLineCinema/| arxivsáne = 2016-jıl 2-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-oktyabr | jumıs = ethicalbusinessbureau.com}}</ref>. 1996-jıldıń 10-oktyabrinde Time Warner kompaniyası Turner Broadcasting System kompaniyasın satıp aldı, sóytip 46 jıldan soń Warner Bros. kompaniyasınıń 1950-jılǵa shekemgi kitapxanası qaytadan studiyaǵa qayttı. Biraq, Warner Bros. tek Castle Rock Entertainment kompaniyasınıń 1994-jıldan keyingi kitapxanasına iyelik etedi. 2008-jılı Time Warner kompaniyası New Line Cinema kompaniyasın Warner Bros. Pictures kompaniyasına biriktirdi. == Warner Bros. Arxivleri == Qubla Kaliforniya universitetiniń Warner Bros. Arxivleri dúnyadaǵı eń úlken jeke studiya toplamı bolıp esaplanadı. 1977-jılı Warner Communications tárepinen USC Kino-televidenie mektebine inam etilgen WBA, studiyanıń birinshi iri filmi «My Four Years in Germany» (1918) den baslap, onıń 1968-jılı Seven Arts kompaniyasına satılıwına shekemgi Warner Bros. iskerligin tolıq qamtıytuǵın bólim jazbaların saqlaydı. Bul arxiv Gollivudtıń Altın dáwirindegi óndiris processin tolıq kóz aldıńızǵa keltiriwge múmkinshilik beredi. UA kompaniyası 1950-jılǵa shekemgi Warner Bros. nitrat negativlerin AQSH Kongress kitapxanasına, al 1951-jıldan keyingi negativlerdi UCLA Film hám televidenie arxivine berdi. Kompaniyanıń kópshilik huqıqıy hújjetleri, scenariyleri hám óndiris materialları Viskonsin Film hám Teatr izertlew orayına berildi. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kino álemi]] moxix0smg5tx730msfsdvpg4825gdff 0 22245 266186 213336 2026-08-17T23:28:54Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266186 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Computer_architecture_block_diagram.png|alt=|nobaý|290x290px|Bir processorlı [[Oraylıq processor|CPU]] menen ápiwayı kompyuterdiń blok-sxeması. Qara sızıqlar basqarıw aǵımın, al qızıl sızıqlar maǵlıwmat aǵımın kórsetedi. Strelkalar aǵım baǵıtın kórsetedi.]] [[Informatika|Kompyuter iliminde]] hám [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasında]], '''kompyuter arxitekturası''' — bul komponent bóleklerden quralǵan [[kompyuter]] sisteması strukturasınıń táriypi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www2.imm.dtu.dk/courses/02220/2017/L6/P2P.pdf| bet = Introduction to peer to peer computing| avtor = Dragoni| at = Nicole| sáne = n.d. | jumıs = DTU Compute – Department of Applied Mathematics and Computer Science}}</ref>. Geyde bul implementaciya detalların esapqa almaytuǵın joqarı dárejeli súwretleniw bolıwı múmkin<ref>{{Cite book|last=Clements|first=Alan|title=Principles of Computer Hardware}}</ref>. Tolıǵıraq dárejede, táriyiplew instrukciya toplamı arxitekturasınıń dizaynın, mikroarxitektura dizaynın, logikalıq dizayndı hám implementaciyanı óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Cite book|last=Hennessy|first=John|title=Computer Architecture: A Quantitative Approach|year=2019|url=https://archive.org/details/computerarchitec06edhenn}}</ref>. == Tariyxı == Birinshi hújjetlestirilgen kompyuter arxitekturası Charlz Bebbidj hám Ada Lavleys arasındaǵı xat alısıwlarda, analitikalıq mashinanı táriyiplewde bolǵan. 1936-jılı Z1 kompyuterin qurıw barısında, Konrad Cuze óziniń keleshektegi joybarları ushın eki patent ótinishinde mashina instrukciyalarınıń maǵlıwmatlar ushın paydalanılatuǵın sol saqlaw ornında saqlanıwı múmkinligin, yaǵnıy saqlanǵan baǵdarlama koncepciyasın táriyiplegen<ref>{{Citation |last=Williams |first=F. C. |title=Electronic Digital Computers | sáne =25 September 1948 |work=Nature |volume=162 |issue=4117 |page=487 |bibcode=1948Natur.162..487W |doi=10.1038/162487a0 |s2cid=4110351 |last2=Kilburn |first2=T.}}</ref>. Basqa eki erte hám áhmiyetli mısallar: * Djon fon Neymannıń 1945-jılǵı "EDVAC haqqında esabattıń birinshi proekti" atlı maqalası, onda logikalıq elementlerdiń shólkemlestiriliwi táriyiplengen<ref>{{Cite book|title=First Draft of a Report on the EDVAC|url=https://archive.org/details/firstdraftofrepo00vonn|last=Neumann|first=John|year=1945|pages=9}}</ref>; hám * Alan Tyuringtiń bunnan da tolıǵıraq "Avtomatik esaplaw mashinası ushın usınılǵan elektron esaplaǵısh" atlı jumısı, ol da 1945-jılı jazılǵan hám onda Djon fon Neymannıń maqalasına silteme berilgen<ref>Reproduced in B. J. Copeland (Ed.), "Alan Turing's Automatic Computing Engine", Oxford University Press, 2005, pp. 369-454.</ref>. Kompyuter ádebiyatındaǵı "arxitektura" termini 1959-jılı IBM kompaniyasınıń tiykarǵı izertlew orayındaǵı Mashina shólkemlestiriw bóliminiń aǵzaları Layl R. Djonson hám Frederik P. Bruks kishiniń jumıslarına barıp taqaladı. Djonsonǵa Los-Alamos Milliy Laboratoriyası (sol waqıtta Los-Alamos Ilimiy Laboratoriyası dep atalǵan) ushın IBM tárepinen islep shıǵılǵan Stretch superkompyuteri haqqında jeke izertlew xabarın jazıw múmkinshiligi berilgen. Ol bezetilgen kompyuterdi talqılaw ushın detallaw dárejesin táriyiplew ushın, formatlar, instrukciya túrleri, apparatlıq támiynat parametrleri hám tezlik jaqsılanıwları haqqındaǵı táriypi "sistema arxitekturası" dárejesinde ekenligin atap ótken, bul termin "mashina shólkemlestiriwi" terminine qaraǵanda paydalıraq bolıp kóringen<ref>{{Web deregi | url = https://archive.computerhistory.org/resources/text/IBM/Stretch/pdfs/05-10/102634114.pdf| bet = A Description of Stretch| avtor = Johnson| at = Lyle| jıl = 1960| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-oktyabr }}</ref>. Keyin, Stretch dizayneri Bruks "Kompyuter sistemasın jobalastırıw: Stretch joybarı" atlı kitaptıń 2-babın bılay dep basladı: "Kompyuter arxitekturası, basqa arxitekturalar sıyaqlı, qurılmanıń paydalanıwshısınıń mútájliklerin anıqlaw hám soń ekonomikalıq hám texnologiyalıq sheklewler sheńberinde sol mútájliklerdi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli qanaatlandırıw ushın proektlestiriw óneri bolıp tabıladı."<ref>{{Cite book|title=Planning a Computer System|year=1962|url=https://archive.org/details/planningcomputer0000buch|last1=Buchholz|first1=Werner}}</ref> Bruks keyin IBM System/360 kompyuterler qatarın islep shıǵıwǵa járdem berdi, onda "arxitektura" sózi "paydalanıwshı neni biliwi kerek" degen mánisti ańlatatuǵın atama sózge aylandı<ref>{{Web deregi | url = http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/system360/| bet = System 360, From Computers to Computer Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120403020049/http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/system360/| arxivsáne = 2012-jıl 3-aprel | sáne = 2012-jıl 7-mart | jumıs = IBM100| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. System/360 qatarın bir neshe úylesimli kompyuter qatarları almastırdı, sonıń ishinde házirgi IBM Z qatarı da bar. Keyinirek, kompyuter paydalanıwshıları bul termindi kóp sanlı kem anıq bolǵan usıllarda qollanıwdı basladı<ref>{{Cite book|last1=Hellige|first1=Hans Dieter|title=Geschichten der Informatik: Visionen, Paradigmen, Leitmotive|year=2004}}</ref>. Eń dáslepki kompyuter arxitekturaları qaǵazda jobalanıp, sońınan tikkeley aqırǵı apparatlıq támiynat formasında qurılǵan. Keyinirek, kompyuter arxitekturasınıń prototipleri fizikalıq túrde tranzistor-tranzistor logikası (TTL) kompyuteri túrinde qurıldı - mısalı, 6800 hám PA-RISC prototipleri - aqırǵı apparatlıq támiynat formasına ótiwden aldın sınaldı hám jetilistirildi. 1990-jıllardan baslap, jańa kompyuter arxitekturaları ádette "qurıladı", sınaladı hám jetilistiriledi - aqırǵı apparatlıq támiynat formasına ótiwden aldın kompyuter arxitekturası simulyatorında basqa bir kompyuter arxitekturasınıń ishinde; yamasa FPGA ishinde jumsaq mikroprocessor sıpatında; yamasa ekewinde de<ref>{{Web deregi | url = https://www.cise.ufl.edu/~mssz/CompOrg/CDAintro.html| bet = Organization of Computer Systems| avtor = Schmalz| at = M.S.| jumıs = UF CISE| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. == Kishi kategoriyalar == Kompyuter arxitekturası pániniń úsh tiykarǵı kishi kategoriyası bar: * '''Buyrıqlar toplamı arxitekturası''' (ISA): [[processor]] oqıytuǵın hám orınlaytuǵın [[Mashina kodı|mashina kodın]], sonday-aq sóz ólshemin, yadqa adres rejimlerin, processor registrlerin hám maǵlıwmat túrlerin anıqlaydı. * '''Mikroarxitektura''': "kompyuter shólkemlestiriwi" dep te ataladı, bul belgili bir [[Oraylıq processor|processordıń]] ISA-nı qalay ámelge asıratuǵının súwretleydi<ref>{{Cite book|title=Dictionary of Computer Science, Engineering, and Technology|url=https://archive.org/details/dictionaryofcomp0000unse_g1p1|last=Laplante|first=Phillip A.|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-2691-5|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofcomp0000unse_g1p1/page/94 94]–95}}</ref>. Mısalı, kompyuterdiń CPU keshiniń ólshemi - bul ádette ISA-ǵa baylanıslı bolmaǵan másele. * '''Sistemalıq dizayn''': esaplaw sistemasındaǵı [[Oraylıq processor|CPU]]-dan basqa barlıq apparatlıq támiynat komponentlerin óz ishine aladı, mısalı, CPU-dan tısqarı maǵlıwmatlardı qayta islew (máselen, tikkeley yadqa kirisiw), virtualizaciya hám kóp processorlı islew. Kompyuter arxitekturasında basqa da texnologiyalar bar. Tómendegi texnologiyalar Intel sıyaqlı úlken kompaniyalarda qollanıladı hám 2002-jılı<ref name="HennessyPattersonQuantitative">{{Cite book|author=John L. Hennessy and David A. Patterson|title=Computer Architecture: A Quantitative Approach|year=2003|url=https://archive.org/details/computerarchitec00hennrich|edition=Third|publisher=Morgan Kaufmann Publishers}}</ref> kompyuter arxitekturasınıń 1% in quraydı dep bahalanǵan: * '''Makroarxitektura''': mikroarxitekturadan da abstraktlıraq arxitekturalıq qatlamlar. * '''Assembler buyrıqlar toplamı arxitekturası''': Aqıllı assembler mashinalar toparına ulıwma bolǵan abstrakt assembler tilin hár qıylı ámelge asırıwlar ushın azǵana ózgeshelenetuǵın [[Mashina kodı|mashina tiline]] aylandırıwı múmkin. * '''Baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın makroarxitektura''': [[Kompilyator|kompilyatorlar]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli til]] quralları [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ushın turaqlı interfeys yamasa kelisim anıqlawı múmkin, bul tiykarǵı ISA hám mikroarxitekturalar arasındaǵı ayırmashılıqlardı abstrakciyalaydı. Mısalı, [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]] yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] standartları hár qıylı baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın makroarxitekturalardı anıqlaydı. * '''Mikrokod''': mikrokod - bul chipte jumıs isleytuǵın buyrıqlardı awdaratuǵın baǵdarlama. Ol apparatlıq támiynat átirapında qaplama sıyaqlı islep, apparatlıq támiynattıń buyrıqlar toplamı interfeysiniń qálegen versiyasın usınadı. Bul buyrıqlardı awdarıw múmkinshiligi chip dizaynerlerine iykemli variantlar beredi: Mısalı 1. Chiptiń jańa jaqsılanǵan versiyası mikrokodtı qollanıp, eski chip versiyası menen birdey buyrıqlar toplamın usına aladı, sonlıqtan sol buyrıqlar toplamına baǵdarlanǵan barlıq baǵdarlamalıq támiynat ózgerislersiz jańa chipte isley aladı. Mısalı 2. Mikrokod bir chip ushın hár qıylı buyrıqlar toplamların usına aladı, bul oǵan kóbirek túrli baǵdarlamalıq támiynattı isletiw múmkinshiligin beredi. * '''Pin arxitekturası''': [[Mikroprocessor]] apparatlıq platformaǵa beriwi kerek bolǵan apparatlıq funkciyalar, mısalı, x86 pinleri A20M, FERR/IGNNE yamasa FLUSH. Sonday-aq, processor sırtqı keshlerdi jaramsız etiw (bosatıw) ushın shıǵarıwı kerek bolǵan xabarlar. Pin arxitekturası funkciyaları ISA funkciyalarına qaraǵanda iykemlirek, sebebi sırtqı apparatlıq támiynat jańa kodlawlarǵa beyimlese aladı yamasa pinnen xabarǵa ózgere aladı. "Arxitektura" termini sáykes keledi, óytkeni funkciyalar usıllar ózgerse de, úylesimli sistemalar ushın berilіwi kerek. == Wazıypaları == === Anıqlama === Kompyuter arxitekturası kompyuter sistemasınıń ónimdarlıǵı, nátiyjeliligi, bahası hám isenimliligin teńlestiriw menen baylanıslı. Buyrıqlar toplamı arxitekturası mısalı bul básekilesiwshi faktorlardıń teńlesiwin kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin. Quramalıraq buyrıqlar toplamları baǵdarlamashılarǵa kóbirek orın nátiyjeli baǵdarlamalar jazıwǵa múmkinshilik beredi, óytkeni bir buyrıq joqarıraq dárejeli abstrakciyanı kodlay aladı (mısalı, x86 Loop buyrıǵı sıyaqlı)<ref>{{Cite book|last1=Null|first1=Linda|title=The Essentials of Computer Organization and Architecture| sáne =2019|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=9781284123036|page=280|edition=5th}}</ref>. Biraq, uzınıraq hám quramalıraq buyrıqlardı [[Processor|processordıń]] dekodlawı kóbirek waqıt aladı hám olardı nátiyjeli ámelge asırıw qımbatıraq bolıwı múmkin. Úlken buyrıqlar toplamınan kelip shıqqan joqarı quramalılıq, buyrıqlar kútilmegen jollar menen óz-ara tásir etkende isenimsizlik ushın kóbirek orın jaratadı. Ámelge asırıw integral sxemaların jobalaw, qaplaw, quwat hám salqınlatıwdı óz ishine aladı. Jobanı optimallastırıw [[Kompilyator|kompilyatorlar]] hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardan]] baslap logikalıq jobalaw hám qaplawǵa shekemgi temalar boyınsha bilimdi talap etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cis.upenn.edu/~milom/cis501-Fall11/lectures/00_intro.pdf| bet = What is computer architecture?| avtor = Martin| at = Milo| jumıs = UPENN| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. === Buyrıqlar toplamı arxitekturası === Buyrıqlar toplamı arxitekturası (BTA) - kompyuterdiń baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynatı arasındaǵı interfeys bolıp, sonday-aq mashinanıń baǵdarlamashı kózqarası sıpatında qaralıwı múmkin. Kompyuterler [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C++]] yamasa kópshilik qollanılatuǵın [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] túsinbeydi. Processor tek ǵana qanday da bir sanlı formatta, ádette ekilik sanlar túrinde kodlanǵan buyrıqlardı túsinedi. [[Kompilyator|Kompilyatorlar]] sıyaqlı baǵdarlamalıq qurallar sol joqarı dárejeli tillerdi processor túsine alatuǵın buyrıqlarǵa awdaradı. Buyrıqlardan tısqarı, BTA baǵdarlama ushın qoljetimli bolǵan kompyuterdegi elementlerdi anıqlaydı - mısalı, maǵlıwmat túrleri, registrler, múrájat etiw rejimleri hám yadtı. Buyrıqlar bul qoljetimli elementlerdi registr indeksleri (yamasa atları) hám yadqa múrájat etiw rejimleri arqalı tabadı. Kompyuterdiń BTA-sı ádette kishi kórsetpe qollanbada súwretlenedi, onda buyrıqlardıń qalay kodlanǵanı túsindiriledi. Sonday-aq, ol buyrıqlar ushın qısqa (shama menen) mnemonikalıq atlardı anıqlawı múmkin. Bul atlardı assembler dep atalatuǵın baǵdarlamalıq támiynat quralı tanıy aladı. Assembler - BTA-nıń adam oqıy alatuǵın formasın kompyuter oqıy alatuǵın formaǵa awdaratuǵın kompyuter baǵdarlaması. Dizassemblerler de keń tarqalǵan, olar ádette ekilik kompyuter baǵdarlamalarındaǵı qáteliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ushın debaggerler hám baǵdarlamalıq támiynatlarda qollanıladı. BTA-lar sapası hám tolıqlıǵı boyınsha hár qıylı boladı. Jaqsı BTA [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] qolaylılıǵı (kodtı túsiniw qanshelli ańsat), kod kólemi (belgili bir háreketti orınlaw ushın qansha kod kerek), [[Kompyuter|kompyuterdiń]] buyrıqlardı interpretaciyalaw bahası (kóbirek quramalılıq buyrıqlardı dekodlaw hám orınlaw ushın kóbirek apparatlıq támiynat kerek degendi ańlatadı) hám kompyuterdiń tezligi (quramalıraq dekodlaw apparatlıq támiynatı menen dekodlaw waqtı uzaǵıraq boladı) arasında kelisimge keledi. Yadtı shólkemlestiriw buyrıqlardıń yad penen qalay baylanısatuǵının hám yadtıń óz-ara qalay tásir etetuǵının anıqlaydı. Dizayn emulyaciyası barısında emulyatorlar usınılǵan buyrıqlar toplamında jazılǵan baǵdarlamalardı iske túsire aladı. Zamanagóy emulyatorları belgili bir BTA-nıń óz maqsetlerine jetip atırǵanın anıqlaw ushın kólemdi, bahanı hám tezlikti ólshey aladı. === Kompyuter shólkemlestiriwi === Kompyuter shólkemlestiriwi ónimdarlıqqa tiykarlanǵan ónimlerdi optimallastırıwǵa járdem beredi. Mısalı, baǵdarlama injenerleri [[Processor|processorlardıń]] qayta islew qúdiretin biliwi kerek. Olar eń tómen bahada eń joqarı ónimdarlıqtı alıw ushın baǵdarlamanı optimallastırıwı kerek bolıwı múmkin. Bul kompyuterdiń shólkemlestiriliwin júdá detallı analiz qılıwdı talap etiwi múmkin. Mısalı, SD kartasında, dizaynerler eń kóp maǵlıwmattı múmkin bolǵan eń tez usılda qayta islew ushın kartanı jaylastırıwı kerek bolıwı múmkin. Kompyuter shólkemlestiriwi jáne belgili bir joybar ushın processordı tańlawdı jobalastırıwǵa járdem beredi. [[Multimedia]] joybarları júdá tez maǵlıwmat kirisin talap etiwi múmkin, al virtual mashinalar tez úzilislerdi talap etiwi múmkin. Geyde belgili wazıypalar qosımsha komponentlerdi de talap etedi. Mısalı, virtual mashinanı iske túsire alatuǵın kompyuterge hár qıylı virtual kompyuterlerdiń yadı bólek saqlanıwı ushın virtual yad apparatlıq támiynatı kerek. Kompyuter shólkemlestiriwi hám ózgeshelikleri jáne quwat sarpın hám processor bahasına tásir etedi. === Ámelge asırıw === Buyrıqlar toplamı hám mikroarxitektura dizayn jasalǵannan keyin, ámeliy mashina islep shıǵılıwı kerek. Bul dizayn processi ámelge asırıw dep ataladı. Ámelge asırıw ádette arxitekturalıq dizayn emes, al apparatlıq támiynat dizayn injeneriyası dep esaplanadı. Ámelge asırıwdı bir neshe basqıshlarǵa bóliwge boladı: * '''Logikalıq ámelge asırıw''' logikalıq dárwaza dárejesinde talap etiletuǵın sxemalardı dizaynlaydı. * '''Sxema ámelge asırıwı''' tiykarǵı elementlerdiń (mısalı, dárwazalar, multipleksorlar, ilmekler) hám ayırım úlken bloklardıń (ALU-lar, keshler hám t.b.) [[tranzistor]] dárejesindegi dizaynın isleydi. Bular logikalıq dárwaza dárejesinde, hátte eger dizayn talap etse, fizikalıq dárejede de ámelge asırılıwı múmkin. * '''Fizikalıq ámelge asırıw''' fizikalıq sxemalardı sızadı. Hár qıylı sxema komponentleri chip jaylastırıw jobasına yamasa taxtaǵa jaylastırıladı hám olardı baylanıstırıwshı sımlar dúziledi. * '''Dizayndı tekseriw''' kompyuterdi pútkilley sınap, onıń barlıq jaǵdaylarda hám barlıq waqıt aralıqlarında isleytuǵının kóriw ushın qollanıladı. Dizayndı tekseriw processi baslanǵannan keyin, logikalıq dárejedegi dizayn logikalıq emulyatorlar járdeminde tekseriledi. Biraq, bul ádette realistik sınaq ótkeriw ushın júdá áste boladı. Sonlıqtan, birinshi sınaq tiykarında dúzetiwler kirgizilgennen keyin, Dala-Programmalastırılatuǵın Dárwaza Massivleri (FPGA) járdeminde prototipler qurıladı. Kópshilik háwesker joybarlar usı basqıshta toqtaydı. Aqırǵı basqısh - prototip integraciyalanǵan sxemalardı sınaw, bul bir neshe ret qayta dizaynlawdı talap etiwi múmkin. [[Oraylıq processor|Oraylıq processorlar]] (CPU) ushın pútkil ámelge asırıw processi basqasha shólkemlestiriledi hám kóbinese CPU dizaynı dep ataladı. == Dizayn maqsetleri == Kompyuter sistemasınıń anıq forması sheklewler hám maqsetlerge baylanıslı boladı. Kompyuter arxitekturaları ádette standartlar, quwat penen ónimdarlıq arasındaǵı teńsalmaqlılıq, baha, yadro sıyımlılıǵı, keshigiw (keshigiw - bul informaciyanıń bir noqattan derekke jetiw ushın ketetuǵın waqıt muǵdarı) hám ótkiziw qábileti arasında teńsalmaqlılıqtı saqlaydı. Geyde basqa faktorlar, mısalı, qosımsha múmkinshilikler, ólshem, salmaq, isenimlilik hám keńeytiliw múmkinshiligi de esapqa alınadı. Eń keń tarqalǵan sxema tereń quwat analizin ámelge asıradı hám jetkilikli ónimdarlıqtı saqlay otırıp, quwat sarpın qalay tómen uslap turıwdı anıqlaydı. === Ónimdarlıq === Zamanagóy kompyuterleriniń ónimdarlıǵı kóbinese cikl basına instrukciyalar (IPC) menen táriyiplenedi, bul arxitekturanıń qálegen saat jiyiligindegi nátiyjeliligin ólsheydi; joqarı IPC tezligi kompyuterdiń tezirek ekenin ańlatadı. Eski kompyuterlerde IPC kórsetkishi 0.1 ge shekem tómen bolǵan, al házirgi processorlar ańsat 1 ge jaqın mániske jetedi. Superskalyar processorlar hárbir saat ciklinde bir neshe instrukciyanı orınlaw arqalı úsh penen bes arasındaǵı IPC ǵa jetiwi múmkin. Mashina tili instrukciyaların sanaw qáte bolıwı múmkin, óytkeni olar hár qıylı ISA larda hár túrli kólemdegi jumıstı atqara aladı. Standart ólshemlerdegi "instrukciya" ISA nıń mashina tili instrukciyalarınıń sanı emes, al ólshem birligi bolıp, ádette VAX kompyuter arxitekturasınıń tezligine tiykarlanǵan. Kóp adamlar burın kompyuterdiń tezligin saat jiyiligi (ádette MHz yamasa GHz penen) menen ólsheytuǵın edi. Bul [[Oraylıq processor|CPU]] dıń tiykarǵı saatınıń sekundına ciklin ańlatadı. Biraq, bul kórsetkish biraz aljastırıwshı, óytkeni joqarı saat jiyiligine iye mashina shártli túrde joqarı ónimdarlıqqa iye bolmawı múmkin. Nátiyjede, óndiriwshiler ónimdarlıqtı ólshew usılı sıpatında saat jiyiliginen bas tarttı. Basqa da faktorlar tezlikke tásir etedi, mısalı funkcional bólimlerdiń kombinaciyası, shina tezlikleri, qoljetimli yadro hám baǵdarlamalardaǵı instrukciyalardıń túri hám tártibi. Tezliktiń eki tiykarǵı túri bar: keshigiw hám ótkiziw uqıplılıǵı. Keshigiw - bul procestiń baslanıwı menen juwmaqlanıwı arasındaǵı waqıt. Ótkiziw uqıplılıǵı - bul waqıt birligine orınlanǵan jumıs kólemi. Úzilis keshigiwi - bul sistemanıń elektron waqıyaǵa (mısalı, qattı disk bazı bir maǵlıwmatlardı kóshiriwdi tamamlaǵanda) kepillengen maksimal juwap beriw waqıtı. Ónimdarlıq dizayn tańlawlarınıń keń diapazonı tárepinen tásir etiledi - mısalı, processordı konveyerlew ádette keshigiwdi jamanlastıradı, biraq ótkiziw uqıplılıǵın jaqsılaydı. Mashinalardı basqaratuǵın kompyuterler ádette tómen úzilis keshigiwine mútáj boladı. Bul kompyuterler haqıyqıy waqıt ortalıǵında isleydi hám eger operaciya belgilengen waqıt ishinde tamamlanbasa, islewden shıǵadı. Mısalı, kompyuter basqarılatuǵın antiblokirovka tormoz sisteması tormoz pedalı sezilgennen keyin boljawǵa bolatuǵın hám sheklengen waqıt aralıǵında tormozlawdı baslawı kerek, bolmasa tormozdıń islenbey qalıwı júz beredi. Benchmarking kompyuterdiń bir qatar test baǵdarlamaların orınlawǵa ketken waqıtın ólshew arqalı usı faktorlardıń hámmesin esapqa aladı. Benchmarking kúshli táreplerdi kórsetse de, bul kompyuterdi tańlawdıń jalǵız usılı bolmawı kerek. Kóbinese ólshengen mashinalar hár qıylı kórsetkishler boyınsha bólinedi. Mısalı, bir sistema ilimiy qollanbalardı tezirek isley alsa, ekinshisi video oyınlardı tegisirek kórsete aladı. Bunnan tısqarı, dizaynerler óz ónimlerine apparatlıq támiynat yamasa baǵdarlamalıq támiynat arqalı arnawlı ózgesheliklerdi qosıwı múmkin, bul belgili bir benchmarktiń tez orınlanıwına múmkinshilik beredi, biraq ulıwma tapsırmalar ushın usınday artıqmashlıqlardı bermeydi. === Quwat nátiyjeliligi === Quwat nátiyjeliligi zamanagóy kompyuterlerde jáne bir áhmiyetli ólshem bolıp tabıladı. Joqarı quwat nátiyjeliligi kóbinese tómenirek tezlik yamasa joqarıraq baha menen almastırılıwı múmkin. Kompyuter arxitekturasında quwat tutınıwın kórsetetuǵın tiplik ólshem - bul MIPS/W (hár vattqa sekundına million kórsetpeler). Zamanagóy sxemalarda chiptegi tranzistorlar sanı kóbeygen sayın hárbir [[Tranzistor|tranzistorǵa]] kerek bolǵan quwat azayadı<ref>{{Web deregi | url = http://eacharya.inflibnet.ac.in/data-server/eacharya-documents/53e0c6cbe413016f23443704_INFIEP_33/192/ET/33-192-ET-V1-S1__ssed_unit_4_module_10_integrated_circuits_and_fabrication_e-text.pdf| bet = Integrated circuits and fabrication| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-may }}</ref>. Bunıń sebebi, jańa chipke qoyılǵan hárbir tranzistor óziniń quwat deregin talap etedi hám onı quwatlandırıw ushın jańa jollar salınıwı kerek. Biraq, chiptegi tranzistorlar sanı ásterek óse basladı. Sonlıqtan, quwat nátiyjeliligi bir chipke kóbirek tranzistorlardı jaylastırıwdan da áhmiyetlirek bolıp baratır. Sońǵı processor dizaynları bir chipke múmkin bolǵanınsha kóp tranzistorlardı jaylastırıwdıń ornına quwat nátiyjeliligine kóbirek itibar qaratıp atırǵanın kórsetti.[2] Ornatılǵan kompyuterler dúnyasında quwat nátiyjeliligi ótkiziw uqıbı hám keshigiw menen birge uzaq waqıttan berli áhmiyetli maqset bolıp kelgen. === Bazar talabındaǵı ózgerisler === Sońǵı bir neshe jıl ishinde taktlıq jiyiliktiń ósiwi quwat tutınıwın kemeytiw jetiskenliklerine salıstırǵanda ásterek boldı. Buǵan Mur nızamınıń tamamlanıwı hám mobil texnologiyalar ushın batareyanıń uzaǵıraq islewi hám ólshemlerdiń kishireyiwine bolǵan talaptıń artıwı sebep boldı. Joqarı taktlıq jiyilikten quwat tutınıwı hám miniatyurizaciyaǵa itibardıń ózgeriwin [[Intel]] kompaniyasınıń Haswell mikroarxitekturasın shıǵarıwında bildirilgen quwat tutınıwınıń ádewir, hátte 50% ke shekem tómenlewinen kóriwge boladı; olar quwat tutınıwı boyınsha etalondı 30-40 vattan 10-20 vattqa túsirdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.intel.com/content/dam/doc/white-paper/resources-xeon-measuring-processor-power-paper.pdf| bet = Measuring Processor Power TDP vs ACP| sáne = April 2011 | jumıs = Intel| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-may }}</ref>. Bunı 3 GGc dan 4 GGc ke shekem (2002-jıldan 2006-jılǵa shekem) bolǵan óndiriw tezliginiń artıwı menen salıstırǵanda, izertlew hám rawajlandırıw tarawındaǵı dıqqat-itibardıń taktlıq jiyilikten azıraq quwat tutınıwǵa hám kemirek orın alıwǵa qaray ózgerip atırǵanın kóriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.columbia.edu/~sedwards/classes/2012/3827-spring/advanced-arch-2011.pdf| bet = History of Processor Performance| sáne = 2012-jıl 24-aprel | jumıs = cs.columbia.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-may }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] ixwkklmyfy14t2ewrfueym8q6ve070l 0 22440 266207 213482 2026-08-17T23:47:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266207 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%" |+ colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#E6E6FA" |'''Titanik''' |- | colspan="2" style="text-align: center" | [[Fayl:Titanic_(1997_film)_poster.png|250px]] |- | colspan="2" style="text-align: center" | Kinoteatr afishası |- ! Rejissyor | [[Djeyms Kemeron]] |- ! Scenariy avtorı | [[Djeyms Kemeron]] |- ! Prodyuserler | * [[Djeyms Kemeron]] * Djon Landau |- ! Bas rollerde | * [[Leonardo DiCaprio|Leonardo Di Kaprio]] * [[Kate Winslet|Keyt Uinslet]] * Billi Zeyn * Keti Beyts * Frensis Fisher * Bernard Xill * Djonatan Xayd * Denni Nuchchi * Devid Uorner * Bill Pakston |- ! Operatorlıq jumıs | Rassell Karpenter |- ! Montaj | * Konrad Baff * [[Djeyms Kemeron]] * Richard A. Xarris |- ! Muzıka | Djeyms Xorner |- ! Óndiriwshi kompaniyalar    | * [[Paramount Pictures]]<ref name=BFI>{{Web deregi | bet = Titanic (1997)| jumıs = Film & TV Database| baspaxana = [[British Film Institute]]| url = http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090114204629/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102| arxivsáne = 2009-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2011-jıl 29-iyul }}</ref><ref name="AFI Catalog">{{Web deregi | bet = Titanic| jumıs = [[AFI Catalog of Feature Films]]| baspaxana = [[American Film Institute]]| url = https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200915062543/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202| url-status = live}}</ref> * [[20th Century Studios|20th Century Fox]]<ref name=BFI/><ref name="AFI Catalog" /> * Lightstorm Entertainment |- ! Distribyutor | * [[Paramount Pictures]]<br/>([[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] hám [[Kanada]]) * [[20th Century Studios|20th Century Fox]]<br/>(xalıqaralıq) |- ! Shıǵarılǵan sáneler | * [[1-noyabr]] [[1997]] ([[Tokio]]) * [[19-dekabr]] [[1997]] ([[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]) |- ! Dawamlılıǵı | 195 minut |- ! Mámleket | [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- ! Til | [[Inglis tili]] |- ! Byudjet | 200 million dollar |- ! Kassalıq jıynaǵı | 2.264 milliard dollar |}'''Titanik''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Titanic'') ‒ rejissyor [[Djeyms Kemeron]] tárepinen súwretke alınǵan, ataqlı [[Titanik]] kemesiniń apatı tuwralı epikalıq-romantikalıq film. Tariyxıy hám qıyalıy aspektlerdi óz ishine alǵan bul film 1912-jılı [[Titanik|RMS Titanik]] kemesiniń batıwı haqqındaǵı waqıyalarǵa tiykarlanǵan. [[Leonardo DiCaprio|Leonardo Di Kaprio]] hám [[Kate Winslet|Keyt Uinslet]] kemeniń birinshi sayaxatı waqtında bir-birine ashıq bolıp qalatuǵın hár qıylı sociallıq klass wákilleri sıpatında bas rollerdi oynaydı. Filmde jáne de Billi Zeyn, Keti Beyts, Frensis Fisher, Bernard Xill, Djonatan Xayd, Denni Nuchchi, Devid Uorner hám Bill Pakston sıyaqlı aktyorlar quramı qatnasqan. Kemeronnıń film ushın ilhamı keme apatlarına bolǵan qızıǵıwshılıǵınan kelip shıqqan. Ol apattıń emocionallıq tásirin jetkeriw ushın adamlardıń joǵalıwı menen aralasqan muhabbat tariyxı áhmiyetli bolatuǵının sezgen. Óndiris 1995-jıldıń 1-sentyabrinde baslanǵan<ref name="filmingdate">{{Web deregi | bet = Titanic (1997) - IMDb| jumıs = [[IMDb]]| url = http://www.imdb.com/title/tt0120338/locations| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-noyabr | arxivsáne = 2023-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230209003138/https://www.imdb.com/title/tt0120338/locations| url-status = live}}</ref>, sol waqıtta Kemeron Titanik kemesiniń qaldıqların súwretke túsirgen. Izertlew kemesindegi zamanagóy saxnaları Akademik Mstislav Keldısh kemesinde túsirilgen, Kemeron bunı qaldıqlardı súwretke alıwda baza sıpatında paydalanǵan edi. Batıwdı qayta jaratıw ushın masshtablı modeller, kompyuter járdeminde islengen súwretler hám Baxa studiyalarında qurılǵan Titaniktiń qayta tiklengen versiyası qollanılǵan. Film dáslep [[20th Century Studios|20th Century Fox]] kompaniyasında rawajlandırılǵan, biraq byudjettiń kóbeyiwi hám kesteden artta qalıwı sebepli Fox kompaniyası [[Paramount Pictures]] kompaniyasınan finanslıq járdem soraǵan; Paramount AQSH hám Kanadada distribuciyanı ámelge asırǵan, al Fox filmdi xalıqaralıq kólemde shıǵarǵan. Titanik sol waqıtta eń qımbat film bolǵan, onıń óndiris byudjeti 200 million dollar bolǵan. Túsiriliwler 1996-jıldıń iyul ayınan 1997-jıldıń mart ayına shekem dawam etken. Titanik 1997-jıldıń 19-dekabrinde ekranǵa shıqtı. Ol óziniń vizuallıq effektleri, aktyorlıq oyınları (ásirese Di Kaprio, Uinslet hám Gloriya Styuarttıń), óndiris sapası, rejissyurası, saz shıǵarması, kinematografiyası, syujeti hám emocionallıq tereńligi ushın maqtaldı. Basqa sıylıqlar qatarında, ol 14 Oskar sıylıǵına usınıldı hám rekordlıq 11 sıylıqtı, sonıń ishinde Eń jaqsı film hám Eń jaqsı rejissyor nominaciyaların jeńip aldı, bunda Ben-Hur (1959) filmi menen bir film alǵan eń kóp Oskar sıylıqları boyınsha teńlesip qaldı. Dáslepki dúnya júzilik tabısı 1.84 milliard dollardan asıp, Titanik milliard dollar belgisine jetken birinshi film boldı. Ol 2010-jılǵa shekem eń kóp tabıs tapqan film boldı, keyin Kemeronnıń kelesi filmi Avatar (2009) onnan ozıp ketti. Dáslepki teatr kórsetiwleri, video satıwları, saundtrek satıwları hám AQSH translyaciya huqıqlarınan túsken tabıs 3.2 milliard dollardan astı. Bir neshe márte qayta kórsetiwler filmniń dúnya júzilik teatr tabısın 2.264 milliard dollarǵa jetkerdi, bul onı Avatardan keyin dúnya júzi boyınsha 2 milliard dollardan kóp tabıs tapqan ekinshi filmge aylandırdı. 2017-jılı AQSH Kongress kitapxanası onı «mádeniy, tariyxıy yamasa estetikalıq áhmiyetke iye» dep esaplap, AQSH Milliy film reestrinde saqlaw ushın tańladı. == Syujet == 1996-jılı, Akademik Mstislav Keldısh izertlew kemesinde, ǵáziyne awshısı Brok Lovett hám onıń komandası RMS Titanik kemesiniń suw astındaǵı qaldıqların izertleydi, Okean júregi dep atalatuǵın monshaqtı tabıwǵa úmit etip. Biraq, olar monshaqtı taǵıp turǵan jas hayaldıń súwreti salınǵan qaǵaz bar seyfti tabadı. Súwret 1912-jıl 14-aprel kúni salınǵan, bul Titanik aysbergke urılıp, batqan hám shama menen 1,500 adamnıń ólimine alıp kelgen kún edi. Bul ashılıw haqqında televidenie xabarın kórgennen keyin, júz jasar Roza Douson Kalvert Lovett penen baylanısqa shıǵıp, óziniń súwrettegi hayal ekenin aytadı. Monshaqtıń qay jerde ekenin anıqlawǵa járdem bere alar degen úmitte, Lovett Roza hám onıń aqlıǵın Keldısh kemesine alıp keledi, sol jerde Roza Titaniktegi jolawshı sıpatındaǵı tájiriybesin aytıp beredi. 1912-jılı, 17 jasar Roza De Uitt Bukater Sautgemptonda Titanikke óziniń bay qáwenderi Kel Xokli hám anası Rut penen birge minedi. Rut Rozanıń Kelge turmısqa shıǵıwı olardıń finanslıq mashqalaların sheshetuǵının aytadı, biraq Roza bul muhabbatsız neke ushın baxıtsız. Ózin duzaqqa túskendey sezip, Roza kemeniń artqı bóliminen sekirip, óz janına qastlıq qılıwdı oylaydı, biraq onı Djek Douson, jarlı kóshpeli súwretshi toqtatadı. Djek penen Roza doslıq ornatadı, hám Djek oǵan bolǵan sezimleriniń ósip baratırǵanın moyınlaydı. Dáslep qarsılıq kórsetken Roza, Kel hám Ruttıń narazılıǵına qaramastan, Djekke ashıq bolıp qalǵanın túsinedi. Roza Djekti óz bólmesine alıp kelip, tek monshaqtı taǵıp jalańash halda onnan súwretin salıwın soraydı. Sonnan keyin, olar Keldiń xızmetshisi Spayser Lovdjoydan qashıp, júk bólimindegi mashinada jınıslıq qatnasqa túsedi. Aldıńǵı palubada olar kemeniń aysbergke urılǵanın kóredi hám oficerlerdiń jaǵdaydıń qáwipliligi haqqında sóylesip atırǵanın esitedi. Kel Djektiń Rozanıń súwretin salǵanın hám ol qaldırǵan mazaq xattı tapqanda, ol Lovdjoyǵa monshaqtı Djektiń ústine qoyıwdı buyırıp, onı urlıqta ayıplawdı shólkemlestiredi. Djek qamaqqa alınıp, kapitannıń ofisine qamaladı, al Kel monshaqtı óz paltosınıń qaltasına saladı. Keme suwǵa bata baslaǵanda, hayallar menen balalarǵa qutqarıw qayıqlarına minip ketiwge birinshi gezekte múmkinshilik beriledi. Roza Djekti tawıp azat etedi, hám olar palubaǵa qaytıp keledi. Sol jerde Kel Rozaǵa qutqarıw qayıǵına miniwdi usınıs etedi, ózi hám Djek basqa qayıqqa minetuǵının aytadı. Ol bilmesten monshaq salınǵan paltosın Rozaǵa kiygizedi. Biraq, Rozanıń qayıǵı tómenge túsirilip atırǵanda, ol Djekti taslap ketiwdi qálemey, batıp baratırǵan kemege qaytıp sekiredi. Ǵázeplengen Kel [[tapansha]] alıp, olardı suwǵa tolıp baratırǵan keme boylap quwadı, biraq olar qashıp ketkende bul háreketin toqtatadı. Kel ózin bir balanıń ákesi sıpatında kórsetip, qutqarıw qayıǵına orın alıwǵa erisedi. Kemeniń suwǵa tolǵan tumsıǵı batqanda, quyrıq bólimi hawaǵa kóteriledi, hám Djek penen Roza qorshawǵa jabısıp turadı. Keme ekige bólinedi, hám quyrıq bólimi qalǵan jolawshılar menen birge muzlı suwǵa batadı. Djek Rozaǵa kishkene qalqıp júrgen sınıqqa shıǵıwǵa járdem beredi hám onnan aman qalıp, tolıq ómir súriwge wáde beriwin soraydı. Djek gipotermiyadan óledi, biraq Roza qaytıp kelgen qutqarıw qayıǵı tárepinen qutqarıladı hám keyin RMS Karpatiya kemesi tárepinen qutqarıladı. Roza Kel hám anasınan jasırınıp qaladı hám Nyu-York qalasına kelgende ózin Roza Douson dep tanıstıradı. Házirgi waqıtta Roza Keldiń 1929-jılǵı birja qulawınan keyin baylıǵınan ayırılıp, óz janına qastlıq etkenin ashıp beredi. Ol «Keldısh» ekipajına Djektiń onı hár tárepleme qutqarǵanın aytadı hám ol haqqındaǵı estelikleri ǵana qalǵanına ókinish bildiredi. Rozanıń «Titanik» haqqındaǵı gúrrińinen tásirlengen Lovett monshaqtı izlewden bas tartadı. Túnde «Keldısh»tıń artqı tárepinde jalǵız qalǵan Roza, usı waqıtqa shekem ózinde saqlap kelgen monshaqtı keme qaldıqları ústindegi teńizge taslaydı. Keyinirek, ol tóseginde uyıqlap atırǵanday kórinedi, onıń shkafındaǵı súwretler Djek tárepinen ilhamlandırılǵan erkin hám mazmunlı ómirdi kórsetedi. Pútkilley zaqımlanbaǵan «Titanik»tiń bortında jas Roza úlken tekshede Djek penen qayta ushırasadı, keme batqanda qaytıs bolǵan jolawshılar hám ekipaj aǵzaları olardı qol shappatlap kútip aladı. == Aktyorlar quramı == === Oydan shıǵarılǵan personajlar === {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 300 | footer = Leonardo Di Kaprio (2002-jılı túsirilgen súwrette), Djek Dousonnıń rolin oynaǵan, hám Keyt Uinslet (2006-jılı), Roza De Uitt Bukaterdiń rolin oynaǵan | image1 = Leo(GangsofNY)- (cropped) (1).jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Kate Winslet 2006 Toronto.jpg | alt2 = | caption2 = }} * [[Leonardo DiCaprio|Leonardo Di Kaprio]] Djek Douson rolinde. Kemeron aktyorlar quramınıń ózlerin haqıyqattan da «Titanik»te otırǵanday seziwi, onıń janlılıǵın qayta jasawı hám «sol energiyanı Djekke beriwi kerek edi, ... júregi kókke kóterile alatuǵın suwretshi» dep ayttı<ref name="Making of">{{cite news|title=Heart of the Ocean: The Making of ''Titanic''. THE BEST OF.| sáne =1997–1998}}</ref>. Djek Viskonsin shtatınıń Chippeva-Folls qalasınan shıqqan, dúnyanı, sonıń ishinde [[Parij|Parijdi]] aralaǵan gezbe, jarlı jetim sıpatında súwretlengen. Ol poker oyınında «Titanik»ke eki úshinshi klass biletin utıp aladı hám dostı Fabricio menen birge sayaxat qıladı. Ol Rozanı birinshi kórgennen-aq oǵan qızıǵadı. Kúyew jigittiń kelesi kúni keshki awqatqa mirát etiwi Djekke bir keshe dawamında birinshi klass jolawshıları menen aralasıwǵa múmkinshilik beredi. Kemeronnıń bul rolge dáslepki tańlawı River Feniks bolǵan edi, biraq ol 1993-jılı qaytıs boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic| bet = 12 Actors Who Could've Been Cast In Titanic| familiya = Ashton| at = Will| sáne = 2022-jıl 15-sentyabr | jumıs = CinemaBlend| baspaxana = [[Future plc]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-dekabr | citata = James Cameron had originally considered River Phoenix for the role, but the young actor tragically passed away before he could be asked to play the leading man part.| arxivsáne = 2022-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221213152918/https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic| url-status = live}}</ref>. Metyu MakKonaxi, Kris O'Donnell, Billi Krudap hám Stiven Dorf sıyaqlı tájiriybeli aktyorlar qaralǵanına qaramastan, Kemeron olardı 20 jaslı jigittiń roline júdá úlken dep esapladı<ref name="www.ew.com">{{cite magazine|title=Titanic. Man overboard! After a production as lavish and pricey as the doomed ship itself, James Cameron finally unveils his epic film. But will it be unsinkable?|magazine=[[Entertainment Weekly]]|pages=1–7|date=November 7, 1997|url=https://ew.com/article/1997/11/07/titanic-10/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326120040/http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html|archive-date=March 26, 2010}}</ref><ref name="www.media-awareness.ca">{{Web deregi | bet = James Cameron's Titanic| baspaxana = [[Media Awareness Network]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-yanvar | url = http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm| arxivsáne = 2011-jıl 9-iyun }}</ref>. Tom Kruz qızıqtı, biraq onıń soraǵan bahası júdá joqarı edi<ref name="www.media-awareness.ca" /> Kemeron Djared Letonı bul rolge qarastırdı, biraq Leto kastingten ótiwden bas tarttı.<ref>{{Web deregi | at = Ramin| familiya = Setoodeh| bet = Leonardo DiCaprio or Kate Winslet: Which 'Titanic' Star Has the Better Career?| jumıs = [[The Daily Beast]]| baspaxana = [[The Newsweek Daily Beast Company]]| sáne = 2012-jıl 4-aprel | url = http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html| qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-aprel | arxivsáne = 2016-jıl 7-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161107011441/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html| url-status = live}}</ref>. Djeremi Sisto Uinslet hám Roza roline talaban basqa úsh aktrisa menen birge bir qatar ekran sınaqların ótkerdi<ref>{{Cite news|first=Meena|last=Jang|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|title='Clueless' Actor: I Was "Heartbroken" After Losing 'Titanic' Role to Leonardo DiCaprio|work=The Hollywood Reporter|access-date=June 17, 2019| til =en-US|archive-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617234811/https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|url-status=live}}</ref>. Sol waqıtta 21 jasta bolǵan Di Kaprioǵa Kemeronnıń dıqqatı kasting rejissyorı Mali Finn tárepinen awdarıldı<ref name="www.ew.com" /> Dáslep, ol bul roldi qálemedi hám óziniń birinshi romantikalıq saxnasın oqıwdan bas tarttı. Kemeron bılay dedi: «Ol onı bir ret oqıdı, sońınan oynay basladı, hám men onı qaytadan dıqqat qoydıra almadım. Biraq bir máwritke, aspannan nur túsip, toǵaydı jaqtılattı.» Kemeron Di Kaprionıń aktyorlıq uqıbına qattı isendi hám oǵan bılay dedi: «Qara, men bul jigitti qapa hám nevrotik etpeymen. Men oǵan tik hám aqsaqlıq hám sen qálegen barlıq nárselerdi bermeymen.» Kemeron bul personajdı Djeyms Styuart yamasa Gregori Pek oynaǵan personajlar sıyaqlı elesletti.<ref name="www.ew.com" /> Djek Douson oydan shıǵarılǵan personaj bolsa da, Nova-Shotlandiyanıń Galifaks qalasındaǵı Fervyu qábiristanında, onda 121 qurban jerlengen, «Dj. Douson» dep belgilengen qábir bar. Prodyuserler film shıqqannan keyin ǵana haqıyqıy Dj. Douson haqqında bildi.<ref>{{cite news|first=Rob|last=Gillies|title=Titanic: Visiting The Grave Of The Real J. Dawson In Halifax |work=Huffington Post |date=April 4, 2012 |access-date=May 12, 2015 |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407043556/http://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-date=April 7, 2012 }}</ref>. * [[Kate Winslet|Keyt Uinslet]] Roza De Uitt Bukater rolinde. Kemeron Uinslettiń «izlegen nársesi bar» ekenin hám onıń «júzinde, kózlerinde bir sapa» bar ekenin ayttı, ol «adamlardıń onıń menen aqırına deyin birge bolıwǵa tayar bolatuǵının bildi»<ref name="Making of" /> Roza - Filadelfiyadan kelgen 17 jaslı qız, ol ózi hám anası Rut joqarı klass mártebesin saqlap qalıwı ushın ákesiniń óliminen keyin qarızǵa batqan waqıtta 30 jaslı Kel Xoklige úyleniwge májbúr boladı. Roza Titanikke Kel hám Rut penen birge birinshi klass jolawshısı sıpatında minedi hám Djek penen ushırasadı. Uinslet óz qaharmanı haqqında bılay dedi: «Onıń berejaq nársesi kóp, hám onıń júregi ashıq. Ol dúnyanı izertlep, sayaxat etiwdi qáleydi, biraq ol bunıń bolmaytuǵının [sezedi]».<ref name="Making of" /> Gvinet Peltrou, Vinona Rayder, Kler Deyns (aldıńǵı jılı «Romeo + Djuletta» filminde Di Kaprio menen birge islegen), Gabriel Anvar hám Riz Uizerspun bul rolge qarastırılǵan.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.forbes.com">{{cite news|title=Star Misses. Nicole Kidman in "The Reader"? Gwyneth Paltrow aboard "Titanic"? How some of the biggest names in Hollywood lost out on some of its biggest roles.|work=[[Forbes]]|date=February 25, 2009|access-date=January 22, 2010|url=https://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html|archive-date=November 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104103436/http://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html| bet = 'Titanic' Casting: What Other Stars Were Considered For James Cameron's Masterpiece?| jumıs = [[Huffington Post]]| sáne = 2012-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-mart | arxivsáne = 2016-jıl 13-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160313200613/http://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html| url-status = live}}</ref><ref name="women.timesonline.co.uk">{{cite news|first=Ruby|last=Warrington|title=Claire Danes: the secretive starlet|work=[[The Times]]|date=November 29, 2009|access-date=January 22, 2010|url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece|location=London|archive-date=June 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615145756/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece|url-status=dead}}</ref>. Olar bas tartqannan keyin, Uinslet rol ushın qattı gúresti. Ol Kemeronǵa Angliyadan kúndelikli xatlar jiberdi, bul Kemeronnıń onı Gollivudqa kastingke shaqırıwına alıp keldi. Di Kaprio sıyaqlı, kasting rejissyorı Mali Finn dáslep onı Kemeronnıń dıqqatına jetkerdi. Rozanı izlegende, Kemeron personajdı «Odri Xepbern tipindegi» dep súwretledi. Ol dáslep Uinsletti tańlawǵa gúmanlandı, hátteki onıń kastingde onı tásirlendirgennen keyin de.<ref name="www.ew.com" /> Di Kaprio menen kastingnen ótkennen keyin, Uinslet oǵan sonshelli tásirlengen edi, ol Kemeronǵa sıbırlap: «Ol ájayıp. Eger meni tańlamasańız da, onı tańlań» dedi. Uinslet Kemeronǵa bir dáste roza gúlin «Siziń Rozańızdan» dep qol qoyılǵan xat penen jiberdi hám oǵan telefon arqalı lobbilik etti. «Siz túsinbeysiz!» dep jalındı ol bir kúni Kemeronnıń Xammerindegi mobil telefonına jetkende. «Men Rozaman! Siziń nege basqa adamlardı kórip atırǵanıńızdı túsinbeymen!» Onıń jigerliligi hám talantı nátiyjesinde Kemerondı onı bul rolge alıwǵa isendirdi.<ref name="www.ew.com" /> * Billi Zeyn Kel Xokli rolinde, Rozanıń menmen hám ózinshe kókirek 30 jasar qáwenderi, ol Pittsburgtaǵı polat baylıǵınıń miyrasxorı. Ol Rozanıń Djekke bolǵan muhabbatına narazı. Kemeron dáslep bul rolge Maykl Bindi qaradı, ol burın «Terminator», «Ózgeler» hám «Túpsizlik» filmlerinde birge islegen<ref>{{cite news |last1=Spelling |first1=Ian |title='Asteroid's' Michael Biehn Hopes for a Big Impact |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |access-date=5 September 2023 |publisher=Chicago Tribune |date=February 13, 1997 |archive-date=September 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905060654/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |url-status=live }}</ref>, keyin onı Metyu MakKonaxige usındı<ref name="www.media-awareness.ca" /> al Rob Lou bolsa bul rol ushın gúreskenin ayttı.<ref>{{Cite news|url=http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere|title=Why Rob Lowe Left Brothers & Sisters & The West Wing|work=E! Online|access-date=July 23, 2017| til =en-US|archive-date=July 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714182709/http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere|url-status=live}}</ref>, * Frensis Fisher Rut De Uitt Bukater rolinde, Rozanıń jesir anası, ol óz shańaraǵınıń joqarı jámiyettegi abıroyın saqlap qalıw ushın Rozanı Kelge turmısqa shıǵıwǵa májbúrleydi. Filmde súwretlengen kóp aqsúyek jolawshılar sıyaqlı, onıń minez-qulqı elitalıq hám jeńil-jelpi. Ol qızın súyedi, biraq jámiyettegi orınnıń súyispenshilikke tolı nekeden góre áhmiyetlirek dep esaplaydı. Ol Djekti qattı jaqtırmaydı, hátteki ol qızınıń ómirin qutqarǵan bolsa da. * Gloriya Styuart zamanagóy Roza Douson Kalvert rolinde. Roza filmdi ramkalıq qurılma arqalı bayanlaydı. Kemeron bılay dedi: «Házirgi waqıt penen ótmishti kóriw ushın, men 101 jasqa jaqın jasalma aman qalǵan adamdı jaratıwdı sheshtim, hám ol bizdi tariyx arqalı baylanıstıradı.»<ref name="Making of" /> 100 jaslı Roza Lovettke «Okean júregi» haqqında maǵlıwmat beredi, ol suw astındaǵı keme qaldıqlarınan onıń jalańash súwretin tapqannan keyin. Ol kemedegi waqtı haqqındaǵı waqıyanı bólisedi hám keme batqannan berli birinshi ret Djek penen bolǵan qatnası tuwralı sóyleydi. 87 jasında Styuarttı rolge sáykes keliwi ushın grimm arqalı jasartıw kerek boldı<ref name="www.media-awareness.ca" /> Styuarttı tańlaw haqqında Kemeron bılay dedi: «Meniń kasting rejissyorım onı taptı. Ol otızınshı hám qırqınshı jıllardıń Altın dáwiriniń pensiyadaǵı aktrisaların tabıw missiyasına jiberilgen edi.»<ref name="www.industrycentral.net">{{Web deregi | familiya = Schultz| at = Rick| bet = James Cameron tells the astonishing story of Titanic, his breathtaking labor of love| url = http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100206150228/http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM| arxivsáne = 2010-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-yanvar | baspaxana = industrycentral.net}}</ref>. Kemeron Styuarttı tanımaǵanın ayttı. Fey Rey de bul rolge qaralǵan edi, biraq Kemeron bılay dedi: «[Styuart] buǵan sonshelli berilgen, sonshelli aqıllı edi hám onıń ruwxı ájayıp edi. Men onıń ruwxı menen [Uinslettiń] ruwxı arasındaǵı baylanıstı kórdim. Men ekewinde de ómirge quwanısh kórdim, hám tamashagóy onıń bir adam ekenin túsine aladı dep oyladım.»<ref name="www.industrycentral.net"/> * Bill Pakston - Brok Lovett rolinde, házirgi waqıtta Titaniktiń suw astındaǵı qaldıqlarınan «Okean júregi» gáwharın izlep atırǵan ǵáziyne awshısı. Onıń ekspediciyası ushın waqıt hám qarjılandırıw tawsılıp baratır. Film juwmaǵında ol, Titanik haqqında úsh jıl oylansa da, Rozanıń waqıyasın esitkenge shekem onı hesh túsinbegenin ańlaydı. * Syuzi Amis - Elizabet «Lizzi» Kalvert rolinde, Rozanıń aqlıǵı, ol ájesin Lovettiń kemesine barǵanda joldaslıq etedi hám ájesiniń Djek Douson menen bolǵan romantikalıq ótmishi haqqında biledi. * Denni Nuchchi - Fabricio De Rossi rolinde, Djektiń italiyalı eń jaqın dostı, ol Djek poker oyınında eki bilet utıp alǵannan keyin onıń menen birge Titanikke miniwge erisedi. Titanik batqanda Fabricio qutqarıw qayıǵına mine almaydı hám kemeniń múyeshleriniń biri sınıp, suwǵa qulaǵanda, onı hám basqa bir neshe jolawshını ezip óltiredi.<ref name=":4" /> * Devid Uorner - Spayser Lavdjoy rolinde, burınǵı Pinkerton konstebli hám Kaldıń inglis xızmetkeri hám qorǵawshısı. Ol Rozanı baqlap júredi hám Djektiń onı qutqarıwı átirapındaǵı jaǵdaylarǵa gúmanlanadı. Ol Titanik ekige bólingende, úlken tesikke qulap óledi. Uorner jáne de 1979-jılǵı «S.O.S. Titanik» teleserialında Lourens Bisli jolawshısı rolin oynaǵan edi. * Djeyson Barri - Tommi Rayan rolinde, Djek hám Fabricio menen doslasqan irlandiyalı úshinshi klass jolawshısı. Tommi abaysızda alǵa iyterilip, qorqqan Birinshi oficer Merdok tárepinen atılıp óltiriledi.<ref name=":4" /> * Aleksandrea Ouens-Sarno - Kora Kartmell rolinde, irlandlılar keshesinde Djek penen oynaǵan jas úshinshi klass qızı. Óshirilgen saxnada, Kora hám onıń shańaraǵı úshinshi klass dárwazası qulıplanıp qalǵannan keyin suwǵa batıp óledi<ref name=":4">{{Cite magazine |last=Liebenson |first=Donald | sáne =2017-12-18 |title=Five Unforgettable Passengers Remember Life Aboard Titanic |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-20th-anniversary-trudy-fabrizio-cora-tommy-irish-mom |access-date=2024-07-24 |magazine=Vanity Fair | til =en-US}}</ref>. * Kamilla Overbay Roos - Xelga Dal rolinde, norvegiyalı immigrant hám úshinshi klass jolawshısı, ol Fabricioǵa ashıq boladı. Onıń kópshilik saxnaları qısqartılıp, dáslepki scenariydegi personajdıń ekinshi dárejeli áhmiyeti aqırǵı teatr versiyasında ádewir azaytılǵan bolsa da, Xelga eń kózge kóringen túrde Djek hám Roza menen birge kemeniń quyrıq tárepindegi uslaǵıshqa jabısıp turıp, keyin muzlı suwlarǵa sırǵanap túsip ketip atırǵan waqıtta kórinedi<ref>{{Web deregi | familiya = Nygaard| at = Kristian Dam| sáne = 2017-jıl 9-dekabr | bet = Danske Camilla var med i Titanic: Sådan er hendes forhold til Leonardo DiCaprio i dag| url = https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180103050820/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio| arxivsáne = 2018-jıl 3-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-mart | jumıs = B.T.| til = da}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Nygaard| at = Kristian Dam| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | bet = Danske Camilla var med i 'Titanic': Så mange penge tjente hun| url = https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180720133933/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun| arxivsáne = 2018-jıl 20-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-mart | jumıs = B.T.| til = da}}</ref>. * Emi Gaypa - Trudi Bolt rolinde, Rozanıń jeke xızmetshisi.<ref name=":4" /> === Tariyxıy personajlar === Waqıyalardı tolıq dál súwretlew maqseti bolmasa da, filmde hár qıylı tariyxıy tulǵalardıń kórinisi bar: [[Fayl:Molly brown rescue award titanic.jpg|thumb|Haqıyqıy Margaret Braun (oń jaqta) Kapitan Artur Genri Rostronǵa «Titanik»tiń aman qalǵan jolawshıların qutqarǵanı ushın sıylıq berip atır]] * Keti Beyts - Margaret «Molli» Braun rolinde. Braundı basqa birinshi klass hayalları, sonıń ishinde Rut ta, «ádepsiz» hám «jańa bayıǵan» dep kemsitedi. Ol Djekke dos bolıp, onı birinshi klass awqatlanıw zalına keshki awqatqa shaqırǵanda, oǵan (ulı ushın satıp alınǵan) keshki kiyim toplamın berip turadı. Ol tariyxshılar tárepinen «Batpaytuǵın Molli Braun» dep atalǵan, óytkeni ol basqa hayallardıń qollawı menen 6-qutqarıw qayıǵın Kvartirmeyster Robert Xichensten basqarıwdı óz qolına alǵan<ref name="SLB">{{cite book|first=Stephanie L.|last=Barczewski|title=Titanic: A Night Remembered|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2004|access-date=March 31, 2009|page=30|url=https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|isbn=978-1-85285-434-8|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014112/https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|url-status=live}}</ref>. Bul qarama-qarsılıqtıń geypara tárepleri Kemeronnıń filminde kórsetilgen. Reba Makintayrge bul rol usınılǵan edi, biraq ol gastrol kestesi menen sáykes kelmegenlikten bas tartıwǵa májbúr boldı<ref>{{cite news | title=Reba McEntire Reveals She Turned Down a Role in 'Titanic' | url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ | location=Los Angeles | work=The Hollywood Reporter | first=Katherine | last=Schaffstall | date=February 22, 2019 | access-date=February 26, 2023 | archive-date=February 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230227061650/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ | url-status=live }}</ref>. * Viktor Garber - keme qurıwshısı Tomas Endryus rolinde. Endryus miyrim-shápáátli, ádepli adam retinde súwretlengen, ol óziniń ullı jetiskenligi haqqında kishipeyil. Soqlıǵısıwdan keyin, ol basqalardı, ásirese Ismeydi, kemeniń batıwı «matematikalıq anıqlıq» ekenine isendiriwge háreket etedi. Kemeniń batıwı waqtında ol birinshi klass shılım shegiw bólmesinde saat janında turıp, bekkem hám qáwipsiz keme qura almaǵanına ókinish bildirip turǵanı kórsetiledi. Bul «Titanik»tiń batıwı haqqındaǵı eń ataqlı ańızlardıń birine aylanǵan bolsa da, 1912-jılı járiyalanǵan kitapta («Tomas Endryus: Keme qurıwshı») bayan etilgen hám sonnan keyin dawam etken bul waqıya, shınında da tańǵı saat 1:40 shamasında 15-sanlı qayıqta kemenden ketken Djon Styuart atlı keme xızmetkerinen kelip shıqqan<ref name="seaofglass">ON A SEA OF GLASS: THE LIFE & LOSS OF THE RMS TITANIC" by Tad Fitch, J. Kent Layton & Bill Wormstedt. Amberley Books, March 2012. pp 321–323</ref>. Bul waqıyadan keyin Endryusti kórgenler haqqında gúwalıqlar bar.<ref name="seaofglass" /> Kórinip turǵanınday, Endryus biraz waqıt shılım shegiw bólmesinde qalıp, oyların jıynaǵan; sońınan evakuaciyaǵa járdem beriwdi dawam etken.<ref name="seaofglass" /> [[Fayl:Olympic_Crew_1911.jpg|250px|thumb|right|Olimpik kemesiniń ekipajı, 1911-jıl. Shep jaqta: Birinshi oficer Uilyam M. Merdok. Oń jaqta: Kapitan Edvard Dj. Smit.]] * Bernard Xill - kapitan Edvard Djon Smit rolinde<ref name="Marsh&Kirland1998p66">{{Harvp|Marsh|Kirkland|1998|p=66}}.</ref>. Smit «Titanik»ti óziniń sońǵı saparı etip, sońınan pensiyaǵa shıǵıwdı jobalastırǵan edi. Keme batıp baratırǵanda, ol kópirdegi shturval bólmesine ketedi hám kemeniń shturvalın uslap turǵanda, suw basımınan aynalar jarılıp ketip, sol jerde qaytıs boladı. Onıń usılay qaytıs bolǵanı yamasa keyinirek awdarılǵan B qayıǵınıń janında suwda muzlap ólgeni haqqında qarama-qarsı pikirler bar<ref>Ballard, pp. 40–41</ref>. * Djonatan Xayd - Uayt Star Laynnıń nadan, qopal basqarıwshı direktorı J. Bryus Ismey rolinde. Nyu-Yorkke erterek jetiw hám jaqsı baspasóz dıqqatın tartıw múmkinshiligi menen, Ismey kapitan Smitke tezirek júriwge tásir etedi; bul jaǵday apattıń keń tarqalǵan súwretleniwlerinde payda bolsa da, dáliller menen tastıyıqlanbaǵan<ref>{{cite book |last=Beesley |first=Lawrence |title=The Loss of the S.S. Titanic |publisher=Heinemann |location=London, England |year=1912 |page=56}}</ref><ref>Howells (1999: 31).</ref>. Soqlıǵısıwdan keyin, ol óziniń «batpaytuǵın» kemesiniń qáwip astında ekenin túsiniwge qıynaladı. Keyinirek Ismey C qayıǵına (kemeden ketken eń sońǵı qutqarıw qayıqlarınıń biri) onı túsiriwden aldın otıradı. Ol kóp hayallar hám balalar suwǵa batıp ólip atırǵanda, apattan aman qalǵanı ushın baspasóz hám jámiyetshilik tárepinen qorqaq dep ayıplanǵan. * Erik Braden - birinshi klass jolawshısı hám kemedegi eń bay adam Djon Djeykob Astor IV rolinde. Filmde Roza Djekti Astorǵa hám onıń 18 jasar hayalı Madlen (Sharlott Chatton) menen birinshi klass awqatlanıw zalında tanıstıradı. Tanıstırıw waqtında Astor Djekten ol «Boston Dousonları» menen baylanıslı ma dep soraydı, Djek bolsa bunı Chippeva-Folls Dousonları menen baylanıslı ekenin aytıp juwap beredi. Astor eń sońǵı ret úlken tekshe ústindegi áynek gúmbez jarılıp, suw quyılıp kirgende kórinedi. * Bernard Foks - polkovnik Archibald Greysi IV rolinde. Filmde Greysi Kalǵa «hayallar hám mashinalar bir-birine kelispeydi» degen pikir aytıp, Djekke Rozanı kemeden qulap ketiwden qutqarǵanı ushın minnetdarshılıq bildiredi, biraq Djektiń Rozanı ózin-ózi óltiriw háreketinen qutqarǵanın bilmeydi. Keyinirek ol keme batıp baratırǵanda Djek penen Rozaǵa qalǵan qutqarıw qayıqlarına jol kórsetiwdi usınıs etip atırǵanı kórsetiledi. Foks 1958-jılǵı «Esten shıqpas tún» filminde Frederik Flit rolin oynaǵan. * Maykl Ensayn - birinshi klassta sayaxat etip atırǵan taw-kán magnatı Bendjamin Guggenxaym rolinde. Ol óziniń hayalı hám úsh qızı úyde kútip atırǵanda, francuz oynası Madam Oberti (Fanni Brett) basqa jolawshılarǵa maqtanıp kórsetedi. Djek Rozanı qutqarǵannan keyin birinshi klass jolawshıları menen keshki awqatqa qosılǵanda, Guggenxaym onı «bogema» dep ataydı. Keme batıw waqtında Guggenxaym suwǵa tolıp atırǵan úlken tekshede kórinedi hám óziniń mırza sıpatında óliwge tayar ekenin aytadı. [[Fayl:Wallace Henry Harvey.jpg|148px|thumb|Uolles Xartli, Titanik toparınıń sheberi hám skripkashı]] * Djonatan Evans-Djons - kemeniń orkestr basshısı hám skripkashısı Uolles Xartli rolinde. Ol keme batıp baratırǵanda qayıq palubasında kásiplesleri menen birge ruwxlandırıwshı muzıka orınlaydı. Aqırǵı batıw baslanǵanda<ref>{{cite news | title=Further, my god, from thee | url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | location=London | work=The Independent | first=Ian | last=Jack | date=September 26, 1999 | access-date=April 16, 2012 | archive-date=December 26, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182331/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | url-status=live }}</ref><ref name="Bevil">{{cite news | first=Bevil, J | last=Marshall | title=And the Band Played On | url=http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | work=Southwest Regional Chapter of the American Musicological Society, Rice University | location=Houston | date=October 1999 | access-date=February 23, 2012 | archive-date=August 9, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170809161210/http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | url-status=live }}</ref>, ol orkestrdi «Qudayım, saǵan jaqınlaw» qosıǵın Betani namasında sońǵı ret orınlawǵa baslaydı hám keme menen birge batadı. * Mark Lindsey Chapman - kemeniń bas oficeri Genri Uayld rolinde.<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> Ol Kalǵa qutqarıw qayıǵına miniwge ruqsat beredi, óytkeni onıń qolında bala bar edi. Ólmesten aldın ol óz ısqırıǵı menen qayıqlardı batıp atırǵan orınǵa qaytıp kelip, jolawshılardı qutqarıwǵa shaqırıwǵa háreket etedi. Ol muzlap ólgennen keyin, Roza onıń ısqırıǵın paydalanıp besinshi oficer Loudıń dıqqatın tartadı, bul onıń qutqarılıwına alıp keledi. * Yuen Styuart - «Titanik» aysbergke urılǵan waqıtta kópirde juwapker bolǵan birinshi oficer Uilyam Merdok rolinde<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> Qutqarıw qayıqlarına asıǵıs háreket waqtında, Merdok waqıtsha qorqınıshtan Tommi Rayandı hám jáne bir jolawshını atıp óltiredi, sońınan ózin basınan atıp óltiredi. Merdoktıń jiyeni Skott filmdi kórgende, aǵasınıń bunday sáwlelendiriliwine qarsı shıqtı, bunı Merdoktıń qaharmanlıq abırayına zıyan keltiretuǵın etip kórdi.<ref>{{cite news | title = Nephew angered by tarnishing of Titanic hero | work = BBC News | date = January 24, 1998 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = October 4, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171004222811/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | url-status = live }}</ref>. Bir neshe aydan soń, Fox kompaniyasınıń vice-prezidenti Skott Nison Merdok jasaǵan Shotlandiyanıń Dalbitti qalasına barıp, jeke ózi keshirim soradı hám Dalbittiń joqarı mektebine Uilyam Merdok estelik sıylıǵın qollap-quwatlaw ushın 5000 funt sterling járdem berdi<ref>{{cite news | title = Titanic makers say sorry | work = BBC News | date = April 15, 1998 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | access-date = February 22, 2007 | archive-date = March 9, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180309052839/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | url-status = live }}</ref>. Kemeron DVD túsindirme sózinde keshirim soradı, biraq «hayallar hám balalar birinshi» qaǵıydasın orınlaw ushın qural atqan oficerler bolǵanın ayttı. Kemeronnıń aytıwınsha, onıń Merdoktı sáwlelendiriwi «húrmetli adam» haqqında, «jaman bolıp ketken» yamasa «qorqaq óltiriwshi» haqqında emes. Ol jáne bılay dep qostı: «Búgingi kúnde juwapkershiliktiń hám wazıypaǵa tolıq berilgenliktiń usınday sezimin taba alatuǵınıńızǵa isenimli emespen. Bul adam óziniń qutqarıw qayıqlarınıń yarımın suwǵa túsirgen edi, al onıń port táreptegi kásiplesi ele bir qayıqtı da suwǵa túsirmegen edi. Bul xarakter hám qaharmanlıq haqqında kóp nárseni ańlatadı.» * Djonatan Fillips ekinshi oficer Charlz Laytoller rolinde.<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> Laytoller port tárepindegi evakuaciyaǵa juwapker boldı. Filmde Laytoller kapitan Smitke suwdıń shayqalıwınsız aysberglerdi kóriwdiń qıyın bolatuǵının xabarlaydı hám soqlıǵısıwdan keyin ekipajǵa hayallar menen balalardı qutqarıw qayıqlarına otırǵızıwdı baslawdı usınıs etedi. Ol qolında qural menen tártipti saqlaw ushın onı qollanıwǵa qáwip salıp turǵanı kórsetiledi. Ol birinshi tútin shıǵarıwshı truba qulaǵanda jıynalmalı B qayıǵınıń ústinde kórinedi. Laytoller apattan aman qalǵan eń joqarı lawazımlı oficer boldı. * Film prodyuseri Kevin De La Noy úshinshi oficer Gerbert Pitman rolinde,<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> ol keme batıwdan aman qaldı hám 5-sanlı qutqarıw qayıǵın basqardı. * Saymon Kreyn tórtinshi oficer Djozef Boksxoll rolinde,<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> ol signal raketaların atıwǵa hám keme batqan waqıtta 2-sanlı qutqarıw qayıǵın basqarıwǵa juwapker oficer edi. Ol kópir qanatlarında teńizshilerge signal raketaların atıwǵa járdem berip turǵanı kórsetiledi. * Ioan Graffadd besinshi oficer Garold Lou rolinde,<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> ol keme batqannan keyin muzlı suwlardan aman qalǵanlardı qutqarıw ushın qutqarıw qayıǵın basqarǵan jalǵız oficer boldı. Filmde Loudıń Rozanı qutqarǵanı kórsetiledi. * Edvard Fletcher altınshı oficer Djeyms Mudi rolinde,<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> ol keme batqanda qaytıs bolǵan jalǵız kishi oficer boldı. Filmde Mudidiń Djek penen Fabricionı keme Sautgemptonnan ketiwge sanawlı minutlar qalǵanda kemege kirgizgeni kórsetiledi. Keyinirek Mudi Merdoktıń kemeni tolıq tezlikke shıǵarıw buyrıǵın orınlap atırǵanı hám Merdokqa aysberg haqqında xabar bergeni kórsetiledi. Ol aqırǵı ret oń táreptegi davitlerdiń birine jabısıp turǵan halda kórinedi, jıynalmalı A qayıǵın suwǵa túsiriw háreketi sátsiz bolǵannan keyin. * Djeyms Lankaster áke Tomas Baylz rolinde, ol ekinshi klass jolawshısı hám Angliyadan kelgen katolik ruwxaniyı edi. Ol kemenіń sońǵı minutlarında jolawshılarǵa duwa oqıp hám jubanısh berip turǵanı kórsetiledi. * Lyu Palter hám Elsa Reyven Isidor hám Ida Straus rolinde. Isidor - R.H. Macy and Company kompaniyasınıń burınǵı iyesi, Nyu-Yorktan saylanǵan burınǵı kongressmen hám Nyu-York hám Nyu-Djersi kópir komissiyasınıń aǵzası. Keme batıp baratırǵanda, erli-zayıplılarǵa qutqarıw qayıǵına birge otırıw usınıladı. Isidor barlıq hayallar hám balalar evakuaciya etilmegenshe ketiwden bas tartadı hám hayalı Idaǵa aldın ketiwdi usınıs etedi. Ida qutqarıw qayıǵına minbey, óziniń nekelesiw wádesine sadıq qalıp, Isidor menen birge qalatuǵının aytadı. Olar aqırǵı ret óz kayutasında, suw tolıp atırǵanda tósekte jatıp, bir-birin qushaqlap turǵan halda kórinedi; haqıyqıy Isidor hám Ida Straus ta bir-birin qushaqlaǵan halda kóringen, biraq olar keme aqırǵı ret suwǵa batqanda A palubasında orınlıqlarda otırǵan halda tolqınlar menen aǵıp ketken. * Martin Djarvis ser Kozmo Daff-Gordon rolinde, 1-qutqarıw qayıǵında qutqarılǵan shotland baroneti. 1 hám 2-qutqarıw qayıqları 40 adamlıq sıyımlılıqqa iye ayrıqsha jaǵday qayıqları edi. Keme palubasınıń aldıńǵı bóliminde jaylasqan bul qayıqlar birew suwǵa qulap ketken jaǵdayda paydalanıw ushın tayar turǵan. Apat túni 1-qutqarıw qayıǵı tórtinshi bolıp túsirilgen, onda Daff-Gordon, onıń hayalı hám onıń xatkeri menen birge 12 adam bolǵan. Baronettiń bul waqıyadaǵı is-háreketi qattı sınǵa ushıraǵan. Onıń «hayallar hám balalar birinshi» qaǵıydasın buzıp, ayrısha jaǵday qayıǵına minip alǵanı hám qayıqtıń suwda júzip júrgenlerdi qutqarıw ushın qaytıp kelmegeni aytılǵan. Ol qutqarıw qayıǵı ekipajınıń hárbir aǵzasına bes funt usınǵan, bul onıń is-háreketin sınǵa alǵanlar tárepinen para sıpatında qabıl etilgen. Sol waqıtta Daff-Gordonlar (hám onıń hayalınıń xatkeri 2007-jılı qayta tabılǵan xatında) olardıń qayıǵı túsirilgen jerde miniwdi kútip turǵan hayallar ya balalar bolmaǵanın aytqan; Titaniktiń 1-qutqarıw qayıǵınıń derlik bos bolǵanı hám birinshi oficer Uilyam Merdoktıń Daff-Gordon, onıń hayalı hám xatkerine olar soraǵan waqıtta (ápiwayı túrde qayıqtı toltırıw ushın) orın usınǵanı tastıyıqlanǵan. Daff-Gordon qutqarıw qayıǵı ekipajına aqsha usınıwı para beriw emes ekenin aytqan. Britaniya Sawda ministrliginiń apattı tergew komissiyası Daff-Gordonnıń ekipajǵa para bermegenin maqullaǵan, biraq eger ayrıqsha jaǵday qayıǵı suwdaǵı adamlarǵa qaray esip barǵanda, olardıń ayırımların qutqara alıwı múmkin edi dep esaplaǵan<ref>''British Wreck Commissioner's Enquiry: Report.'' "Account of the Saving and Rescue of those who Survived: Conduct of Sir Cosmo Duff Gordon and Mr Ismay". Retrieved 8/23/12 at: {{Web deregi | url = http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php| bet = British Wreck Commissioner's Inquiry Report| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140103010821/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php| arxivsáne = 2014-jıl 3-yanvar }}</ref><ref>{{cite news|title=Letter clears 'blackguard of the Titanic' |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/02/ntitanic02.xml |access-date=May 5, 2007 |location=London |first=Nigel |last=Reynolds | sáne =May 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716054503/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F05%2F02%2Fntitanic02.xml |archive-date=July 16, 2007 }}</ref>. * Rozalind Eyrs Ledi Daff-Gordon rolinde, dúnyaǵa belgili moda dizayneri hám Ser Kosmonıń hayalı. Ol kúyewi menen birge 1-qutqarıw qayıǵında qutqarıladı. Olar qayıq ekipajına apat ornına qaytıwǵa tıyım salǵanı haqqındaǵı gáp sózlerden hesh qutıla almadı, óytkeni qayıq batıp ketiwi múmkin edi<ref>Lynch, pp. 183–185</ref><ref>"Sir Cosmo and Lady Duff Gordon at the Titanic Inquiry," ''The Sketch'', May 22, 1912</ref><ref>{{Web deregi | bet = Conduct of Sir Cosmo-Duff Gordon and Mr. Ismay| baspaxana = Titanic Inquiry Project| url = http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php| qaralǵan sáne = 2006-jıl 2-yanvar | arxivsáne = 2016-jıl 21-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160421173137/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php| url-status = live}}</ref>. Djarvis hám Eyrs haqıyqıy turmısta er-hayal edi. * Roshel Rouz Noel Lesli, Rots grafinyası rolinde. Grafinya Kal hám De Uitt Bukaterler menen doslıq qatnasta ekenligi kórsetiledi. Ser Kosmo hám Ledi Daff-Gordonǵa qaraǵanda jámiyette joqarı mártebege iye bolsa da, ol miyrimli, qayıqtı esiwge járdem beredi hám hátte úshinshi klass jolawshılarına ǵamxorlıq qıladı. * Skott G. Anderson Frederik Flit rolinde, aysbergti kórgen qarawıl. Flit batıp baratırǵan kemeden 6-qutqarıw qayıǵında qashıp qutıladı. * Pol Braytvell kvartirmeyster Robert Xichens rolinde, altı kvartirmeysterdiń biri hám soqlıǵısıw waqtında keme rulinde bolǵan adam. Ol 6-qutqarıw qayıǵına juwapker. Ol keme batqannan keyin aman qalǵanlardı alıw ushın qaytıwdan bas tartadı hám aqıbetinde qayıqtı Molli Braun basqarıp aladı. * Martin Ist Redjinald Li rolinde, qarawıl minarasındaǵı ekinshi baqlawshı. Ol keme batıwdan aman qaladı. * Gregori Kuk Djek Fillips rolinde, kapitan Smit qıyın awhal signalın jiberiwdi buyırǵan bas radist. * Kreyg Kelli Garold Brayd rolinde, kishi radist. * Liam Tuoxi bas nanbayshı Charlz Djougin rolinde. Filmde nanbayshı Rozaǵa jıǵılǵannan keyin turıwǵa járdem berip, onı hám Djekti kemeniń artqı bólimine shekem gúzetip, aqırında keme batıp baratırǵanda kemeniń qorshawına jabısıp, flyajkadan konyak iship turǵanı kórsetiledi. Haqıyqıy Djouginniń gúwalıǵına qaraǵanda, ol keme menen birge tómenge túsip, shashın da ıǵallamay suwǵa túsken. Ol jáne de suwıqtı derlik sezbegenin moyınlaǵan, bul kóbinese alkogoldiń arqasında bolǵan<ref>{{Web deregi | bet = British Wreck Commissioner's Inquiry: Day 6| url = http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| baspaxana = Titanic Inquiry Project| jıl = 1999| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 21-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170921001504/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| url-status = live}}</ref>. Óshirilgen saxnada ol ishimlik ishiwden aldın paluba orınlıqların suwǵa ılaqtırıp atırǵanı kórsetilgen<ref>{{Web deregi | at = Adrienne| familiya = Tyler| sáne = 2021-jıl 22-avgust | bet = Titanic Deleted Scenes Honor The Best True Stories Cut From The Movie| url = https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-mart | jumıs = ScreenRant| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220307114920/https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Titanic - Deleted Scene - Boat Six Won't Return [HD]| url = https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s| jumıs = YouTube| sáne = 2014-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-mart | arxivsáne = 2022-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220307115929/https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s| url-status = live}}</ref>. * Terri Forrestal bas injener Djozef G. Bell rolinde: Bell hám onıń adamları keme batıp baratırǵan waqıtta qıyın awhal signalların jiberiw ushın jaqtılar hám energiyanı saqlap qalıw ushın tınbay islegen. Filmde Bell hám barlıq injenerler «Titanik»tiń tómengi bóliminde qaytıs bolǵanı kórsetilgen, biraq keme suwǵa tolıp baslaǵanda kemshilikte injenerlerdiń ayırımları palubaǵa shıǵıwǵa ruqsat etilgenin kórsetetuǵın dáliller bar. Maylawshı Frederik Skott shama menen saat 1:50 hám 1:55 aralıǵında segiz injenerdiń oń jaqtaǵı qayıq palubasındaǵı elektr kranǵa súyenip turǵanın kórgenin aytqan; sol waqıtqa barlıq qutqarıw qayıqları ketip bolǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Scott02.php| bet = Day 6 - Testimony of Frederick Scott (Greaser, SS Titanic)| jumıs = British Wreck Commissioner's Inquiry| sáne = 1912-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-aprel }}</ref>. === Qısqa roller === «Akademik Mstislav Keldısh» kemesiniń bir neshe ekipaj aǵzaları, sonıń ishinde Mir ózi júretuǵın tereń suw astı apparatınıń jaratıwshısı hám pilotı Anatoliy Sagalevich te kórinedi<ref name="heart">{{cite book | author = Ed W. Marsh | title = James Cameron's Titanic | url = https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5 | publisher = Boxtree | year = 1998 | location = London | pages = [https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5/page/n18 3]–29}}</ref>. Van Ling Fang Lang rolin oynadı; onıń ómirbayanı Kemerondı «Altaw» dep atalǵan hújjetli film islewge túrtki boldı, ol batıwdan aman qalǵan qıtaylı aman qalǵanlar toparı haqqında<ref>{{Cite news |last=Le |first=Phuong |date=2021-11-16 |title=The Six review – the Chinese survivors who were written out of the Titanic narrative |url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/16/the-six-review-the-chinese-survivors-who-were-written-out-of-the-titanic-narrative |access-date=2024-05-01 |work=The Guardian | til =en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. Titanik tariyxıy jámiyeti ushın filmniń dekoraciyaları haqqında hújjetli film túsirgen Anders Falk filmde qısqa rolde shved immigrantı sıpatında payda boladı, onı Djek Douson óz kayutasına kirgende ushıratadı; Jámiyettiń sol waqıttaǵı prezidenti hám vice-prezidenti, filmniń konsultantları bolǵan Edvard Kamuda hám Karen Kamuda filmde qosımsha aktyorlar sıpatında qatnasqan<ref name="bostonglobe">{{cite news |first=Jon |last=Marcus |title=A Titanic Obsession |url=https://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |work=[[Boston Globe]] |date=April 8, 2012 |access-date=May 11, 2014 |archive-date=May 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512231518/http://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |url-status=live }}</ref>. == Aldın ala óndiris == === Jazıw hám ilham === [[Fayl:JAMES CAMERON 2000.jpg|thumb|upright|Rejissyor, scenarist hám prodyuser [[Djeyms Kemeron]] (2000-jılı túsirilgen súwrette)]] Djeyms Kemeron ázelden keme apatlarına qızıǵıp kelgen, hám ol ushın «Titanik» «keme apatlarınıń Everesti» edi<ref name="gq-magazine.co.uk">{{cite news|first=Alex |last=Bilmes |title=James Cameron is a genial raconteur and self-effacing man, says Alex Bilmes |work=[[GQ]] |date=December 14, 2009 |access-date=May 9, 2014 |url=http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326133227/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-date=March 26, 2010}}</ref>. Ol teńiz astı ekspediciyasın ámelge asıra alatuǵın jasınan ótip baratırǵan edi, biraq universitette ilimnen kórkem ónerge ótkende bas tartqan ómirin jasaw ushın «intellektual tınıshsızlıǵı» bar ekenin ayttı. «Titanika» atlı IMAX filmi «Titanik» keme qaldıqlarınan alınǵan kórinislerden islengende, Kemeron óz ekspediciyası ushın Gollivudtan qarjılandırıw izlewge qarar etti. Kemeron bılay dedi: «Bul film islewdi ayrıqsha qálegenim ushın emes edi. Men keme qaldıqlarına shúmiwdi qáledim.» Kemeron «Titanik» filmi ushın scenariy jobasın jazdı<ref name="dive">{{cite video|people=James Cameron|title=Deep Dive Presentation|medium=DVD|publisher=20th Century Fox|year=2005}}</ref>, XX ásir Fox kompaniyasınıń basshıları, sonıń ishinde Piter Chernin menen ushırastı hám onı «Titaniktegi Romeo hám Djuletta» sıpatında usındı<ref name="www.eyeforfilm.co.uk">{{cite news|first=Maria|last=Realf|title=An audience with James Cameron. The filmmaker discusses his movies to date and reveals the motivations|publisher=Eyeforfilm.co.uk|access-date=January 21, 2010|url=http://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109140422/https://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|url-status=live}}</ref>.<ref name="gq-magazine.co.uk" /> Kemeron basshılardıń kommerciyalıq potencialǵa isenbegenin hám onıń aldıńǵı filmlerindegidey háreket saxnaların kútkenin ayttı.<ref name="www.ew.com" /> Olar Kemeron menen uzaq múddetli qatnasıqlar ornatıwdı úmit etip, joybardı maqulladı.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.media-awareness.ca" /><ref name="www.industrycentral.net" /> Kemeron Fox kompaniyasın filmdi «Titanik» keme qaldıqların túsiriwden kelip shıǵatuǵın járiyalanıwǵa tiykarlanıp reklamalawǵa isendirdi hám eki jıl dawamında bir neshe shúmiwlerdi shólkemlestirdi. Ol jáne de Fox kompaniyasın film saxnaları ushın haqıyqıy keme qaldıqların túsiriwdiń, arnawlı effektler menen úlgilewge qaraǵanda, qádirli ekenine isendirdi: «Biz ya [kadrlardı] quramalı úlgiler hám qozǵalıs basqarıw kadrları hám CG hám basqa da usıllar menen isley alamız, bul X muǵdarında qarjı talap etedi - yamasa biz X plyus 30 procent jumsap, haqıyqıy keme qaldıqların túsire alamız.»<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> Syomka toparı 1995-jılı Atlantika okeanındaǵı keme qaldıqlarında 12 márte túsiriw ótkerdi. Bul jumıs qáwipli edi, óytkeni suw basımı suw astı kemesiniń dúzilisinde kishkene kemshilik bolsa da, topar aǵzaların óltiriwi múmkin edi<ref name="www.media-awareness.ca" /> Bunnan tısqarı, qolaysız jaǵdaylar Kemeronǵa video túsiriwge kesent etti.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Bir shúmiw waqtında, suw astı kemeleriniń biri «Titanik»tiń korpusı menen soqlıǵısıp, hám suw astı kemesi, hám kemege zıyan keltirdi, suw astı kemesiniń vint qaplawshısınıń bólekleri ústińgi dúzilis átirapına shashırap ketti. Kapitan bólmesiniń sırtqı diywalı qulap, ishki bólimi ashılıp qaldı, al úlken tekshe kiriwi átirapındaǵı aymaq zıyan kórdi.<ref>{{cite book | last1 = Eaton | first1 = John P. | last2 = Haas | first2 = Charles A. | year = 1999 | title = ''Titanic'': A Journey Through Time | url = https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3 | page=[https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3/page/205 205] | publisher = Patrick Stephens | location = Sparkford, Somerset | isbn = 978-1-85260-575-9 }}</ref>. Keme qaldıqları jaylasqan orınǵa túsiw túsiriw toparına «Titanik» apatı tek ǵana bir waqıya emes, al haqıyqıy adam ólimi menen baylanıslı real waqıya ekenin túsindirdi. Kemeron bılay dedi: «Keme qaldıqları átirapında kóp waqıt islep, onıń tereń qayǵısı hám ádalatsızlıǵın, sonday-aq onıń xabarın kúshli sezeseń.» Ol waqıyanıń emocionallıq mazmunın jetkeriwde «úlken juwapkershilik» sezgenin ayttı, óytkeni ol basqa rejissyordıń keme qaldıqlarına barıwı múmkin emesligin túsindi.<ref name="www.industrycentral.net" /> Kemeron «Titanik»tiń batıwın «haqıyqatında bolǵan úlken roman sıyaqlı» dep esapladı, biraq bul waqıya ápiwayı minez-qullıq ertegine aylanıp qalǵanın, al film kóriwshilerge tariyxtı jasap kóriw tájiriybesin berejaǵın ayttı. Ǵáziyne awshısı Brok Lovett apattıń adamgershilik tárepi menen baylanıspaǵanlardı kórsetti.<ref name="heart" /> Ol Djek penen Rozanıń romantikalıq qatnasıqları eń tásirli element boladı dep isendi: olardıń muhabbatı aqırında joq bolǵanda, kóriwshiler bul joǵaltıwǵa qayǵıradı. Ol bılay dedi: «Meniń barlıq filmlerim muhabbat haqqında, biraq «Titanik»te men aqırı tuwrı teńsalmaqlılıqqa erise aldım. Bul apat filmi emes. Bul haqıyqıy tariyxtıń muqıyatlı qatlamı menen jabılǵan muhabbat haqqında gúrriń.»<ref name="www.industrycentral.net" /> Suw astındaǵı kórinislerdi túsirip bolǵannan keyin, Kemeron scenariydi jazıwdı basladı<ref name="dive" /> Ol qaytıs bolǵan adamlardı húrmetlewdi qáledi hám «Titanik»tiń ekipajı hám jolawshıları haqqında altı ay izertlew alıp bardı. Ol sayaxat hám batıw waqıyalarınıń detallı xronologiyasın dúzdi hám onı tariyxıy ekspertler tárepinen tekserttirdi.<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> Túsiriwdiń basınan baslap, komanda kemede ne bolǵanı haqqında «júdá anıq kóriniske» iye boldı. Kemeron bılay dedi: «Bul belgili bir mániste plankanı kóterdi - filmdi joqarı dárejege kóterdi. Bizler bunı waqıt mashinasına minip, artqa qaytıp, túsirip alǵanday, tariyxtaǵı usı waqıyanıń anıq vizualizaciyası bolıwın qáledik.»<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> Kemeronǵa jaslıǵında kórgen 1958-jılǵı «Titanik» haqqındaǵı britaniyalı film «Este qalarlıq tún» tásir etken. Ol ayırım dialoglar menen saxnalardı, sonıń ishinde tryumdegi jolawshılardıń qızǵın keshesin<ref>{{cite journal |url=https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |title=Neoliberal and Social Democratic Versions of History, Class and Ideology in James Cameron's ''Titanic'' and Roy Baker's ''A Night to Remember'' |journal=Sydney Studies in English |volume=43 |first=Steve |last=Cramer |publisher=Sydney Studies |date=2017 |page=117 |s2cid=165242268 |access-date=June 29, 2023 |archive-date=June 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629005133/https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |url-status=live }}</ref>. hám batıw waqtında palubada oynap atırǵan muzıkantlardı<ref name="five">{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/magazine-17515305| bet = Five Titanic myths spread by films| at = Rosie| familiya = Waites| sáne = 2012-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr | jumıs = BBC News| arxivsáne = 2020-jıl 1-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201201044643/https://www.bbc.com/news/magazine-17515305| url-status = live}}</ref> erkin túrde kóshirip aldı. Kemeron ǵarrı Rozanıń (qartayǵan) romanın aralıqtaǵı jıllardı sezilerli hám tásirli etiw ushın súwretledi. Uinslet hám Styuart Roza filmniń aqırında óledi dep isense de<ref>{{cite news|author=Beverly Fortune|title=Wheel of Fortune |work=[[Lexington Herald-Leader]] |date=October 11, 1999 |quote=That was one of the first questions pitched to 89-year-old actress Gloria Stuart at a book signing Wednesday night at Joseph-Beth Booksellers{{nbsp}}[...] 'Yes, Old Rose died.'}}</ref>, Kemeron «juwap hárbir adam ózi jeke beriwi kerek» dedi. === Masshtablı modellestiriw === «Titanik»ti qurǵan Xarland hám Volf kompaniyası ózleriniń jeke arxivlerin syomka toparına ashtı, burın joǵalǵan dep esaplanǵan sızılmalardı bólisti. Kemeniń ishki bólimleri ushın, óndiris dizayneri Piter Lamonttıń toparı sol dáwirdiń buyımların izledi. Kemeniń jańalıǵı sebepli hárbir rekvizit nólden jasalıwı kerek edi<ref name="blueprint">Marsh and Kirkland, pp. 36–38</ref>. Fox kompaniyası Meksikadaǵı Playas-de-Rosaritonıń qublasında 40 akr jaǵa aymaǵın satıp aldı hám 1996-jıldıń 31-mayında jańa studiya qurılısın basladı. Qayta tiklengen kemeniń sırtqı kórinisin súwretke túsiriw ushın 17 million gallon suw sıyatuǵın gorizont rezervuarı qurıldı, bul 270 graduslı okean kórinisin támiyinledi. Keme tolıq masshtabta qurıldı, biraq Lamont kemeniń rezervuarǵa sıyıwı ushın ústki qurılmanıń hám aldıńǵı palubanıń artıqmash bólimlerin alıp tasladı, qalǵan bólimler cifrlı modeller menen toltırıldı. Qutqarıw qayıqları hám tútin shıǵarıw trubaları on procentke kishireytildi. Qayıq palubası hám A-paluba isleytuǵın dekoraciyalar edi, al kemeniń qalǵan bólimi polat taxtalardan ibarat edi. Ishinde kemeniń batıw saxnaları ushın 50 futlıq kóteriw platforması bar edi. Kemeniń art bóliminiń 60 futlıq 1/8 masshtablı modeli teńiz arxitektorı Djey Kantola tárepinen «Titanik»tiń egiz kemesi RMS «Olimpik»tiń jobaları tiykarında proektlestirilgen<ref name="ewadmin">{{Web deregi | url = https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/| bet = TITANIC, the Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220724131201/https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/| arxivsáne = 2022-jıl 24-iyul | familiya = ewadmin| sáne = 2014-jıl 13-avgust | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-aprel | jumıs = Epoxyworks| url-status = live}}</ref>. Modeldiń ústinde 600 fut (180 m) rels jolında jaylasqan 162 fut (49 m) biyikliktegi kran bar edi, ol qurılıs, jaqtılandırıw hám kamera platforması xızmetin atqardı.<ref name="heart" /> «Titanik»tiń ishki bólmelerin kórsetetuǵın dekoraciyalar «Titanik»ti qurǵanlardıń fotosúwretleri hám jobaları tiykarında dál qayta tiklendi. Filmde ayrıqsha orın iyeleytuǵın úlken tekshe joqarı standartta qayta jasaldı, biraq ol túpnusqasına salıstırǵanda 30% keńeytildi hám polat arqalıqlar menen bekkemlendi. Meksika hám Britaniyadan kelgen ustalar «Titanik»tiń dáslepki dizaynı tiykarında naǵıslı paneller hám gips bezeklerin oyıp islegen<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/21 21]}}</ref>. Gilemler, qaplama materialları, ayırım mebel bólekleri, jaqtılandırıw úskeneleri, orınlıqlar, kesiwshi hám asxanalıq ıdıslar, hárbir zatta White Star Line gerbiniń bolıwı sıyaqlı nárseler dáslepki dizayn boyınsha qayta jasaldı<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/35 35]}}</ref>. Kemeron tariyxıy detallardı tekseriw ushın eki «Titanik» tariyxshısı - Don Linch hám Ken Marshalldı jumısqa aldı.<ref name="www.media-awareness.ca" /> == Óndiris == Tiykarǵı túsiriliwler 1996-jılı 31-iyulde<ref name="filmingdate" /> Nova-Skotiyadaǵı Dartmutta, «Akademik Mstislav Keldısh» kemesinde házirgi zaman ekspediciya saxnaları menen baslandı<ref name="heart" /> 1996-jıldıń sentyabr ayında óndiris Meksikanıń Rosarito qalasındaǵı jańadan qurılǵan Fox Baja Studios-qa kóshirildi, onda tolıq kólemli «Titanik» qurılǵan edi.<ref name="heart" /> Keme quyrıǵınıń palubası batıw waqtında keme quyrıǵınıń kóteriliwine uqsap, bir neshe sekundta nolden 90 gradusqa kóterile alatuǵın sharnir ústine qurıldı. Tryuk orınlawshılardıń qáwipsizligi ushın kóp rekvizitler penoplastan islengen. 15-noyabrge kelip kemege otırıw saxnaları túsirile basladı. Kemeron óziniń «Titanik»in oń tárepte qurdı, sebebi hawa rayı maǵlıwmatların úyreniw arqasında arqadan qublaǵa qaray basım samal esetuǵını anıqlandı, bul tútin shıǵatuǵın trubadan shıqqan tútindi artqa qaray úpledi. Bul kemeniń Sautgemptonnan ketiw saxnasın túsiriwde qıyınshılıq tuwdırdı, óytkeni ol shep tárepi menen jaǵaǵa baylanǵan edi. Jazba kórsetpeler, sonday-aq rekvizitler hám kiyimler keri baǵdarda qollanılıwı kerek boldı; mısalı, eger birew scenariyde ońǵa júrse, túsiriliw waqtında shepke júriwi kerek edi. Post-produkciyada film durıs baǵdarǵa ózgertildi.<ref>Marsh and Kirkland, pp. 52–54</ref>. 1912-jılǵı joqarı klass wákilleriniń ádep-ikramlılıq qaǵıydaların aktyorlarǵa úyretiw ushın tolıq jumıs kúni isleytuǵın etiket oqıtıwshısı jumısqa alındı<ref name="www.media-awareness.ca" /> Soǵan qaramastan, bir neshe sınshılar filmde anaxronizmlerdi atap ótti.<ref>"Quite a bit of the dialogue is peppered by vulgarities and colloquialisms that seem inappropriate to the period and place, but again seem aimed directly to the sensibilities of young American viewers." {{cite news |access-date=February 21, 2009 |url=https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |title="Titanic" review by Todd McCarthy |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=November 3, 1997 |first=Todd |last=McCarthy |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043404/https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Desson |last=Howe |access-date=February 21, 2009 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |title=Titanic's very slow leak |newspaper=The Washington Post |date=March 25, 1999 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043439/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |url-status=live }}</ref>. Kemeron Djektiń Roza portretin sızdı; Uinslet shomılıw kiyiminde turdı<ref name=":3">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |title=Topless drawing of Kate Winslet in Titanic to sell for £10,000 |date=April 1, 2011 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |access-date=October 28, 2018 |archive-date=October 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225925/https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Huff| at = Lauren| sáne = 2023-jıl 9-fevral | bet = James Cameron is really the one sketching naked Rose in 'Titanic'| url = https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-fevral | jumıs = EW.com| til = en| arxivsáne = 2024-jıl 4-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240204145304/https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/| url-status = live}}</ref>. Kemeron bul saxnanıń artında basım hám erkinlik bar dep esapladı: «Siz bunıń ol ushın ne mánis ańlatatuǵının, ol sezip atırǵan erkinlikti bilesiz. Usı sebepli bul biraz quwanıshlı,» dedi ol.<ref name=":3" /><ref name="www.industrycentral.net" /> Súwret sızıw saxnası Di Kaprio hám Uinslettiń birinshi birgeliktegi saxnası edi. «Bul arnawlı jobalastırılmaǵan edi, biraq men onı bunnan da jaqsıraq jobalastıra almas edim. Olarda qandayda bir tartınıw, energiya hám ekileniw bar,» dedi Kemeron. «Olar birge repeticiya ótkergen edi, biraq hesh nárse túsirmegen edi. Eger meniń tańlawım bolǵanda, men onı túsiriliwdiń orta bólegine qoyıwdı maqul kórer edim.» Kemeron ózi hám komandası «túsiriletuǵın nárselerdi izlep júrdi» dedi, óytkeni úlken dekoraciya «aylar dawamında tayar bolmadı, sonlıqtan biz túsire alatuǵın hárbir nárseni toltırıwǵa háreket ettik.» Kemeron aqırǵı saxnanıń jaqsı shıqqanın ayttı.<ref name="www.industrycentral.net" /> Túsiriliw processi awır tájiriybe boldı, ol «Kemeronnıń Gollivudtaǵı eń qorqınıshlı adam» degen ataǵın bekkemledi. Ol «kompromisske barmaytuǵın, qattı talap qoyatuǵın perfekcionist» hám «300 decibelli baqırǵısh, házirgi zaman Kapitan Blayı, megafon hám raciya menen 49 metrlik kranda adamlardıń betine súzip keletuǵın» adam sıpatında tanıldı. Túsiriliw waqtında Uinslet shıntaǵınıń súyegin sındırıp aldı hám keme batırılatuǵın 64 million litrli suw rezervuarında batıp ketiwden qorqtı. «Geyde men onnan shınında da qorqatuǵın edim. Djimniń ashıwı siz oylaǵannan da jaman,» dedi ol. «'Qudaydıń ǵarǵısı ursın!' dep baqıratuǵın edi ol biyshara komanda aǵzasına, 'Bul men qálemegen nárseniń dál ózi!'» Bill Pakston Kemeronnıń jumıs etikasın burınǵı tájiriybesinen biletuǵın edi hám bılay dedi: «Túsiriliw maydanında kóp adam bar edi. Djim júrekler menen aqıllardı jeńip alıwǵa waqtı bar adamlardan emes.»<ref name="entertainment.timesonline.co.uk">{{cite news|first=Christopher|last=Godwin|title=James Cameron: From Titanic to Avatar|work=[[The Times]]|date=November 8, 2008|access-date=January 9, 2010|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|location=London|archive-url=https://archive.today/20110916020751/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|archive-date=September 16, 2011}}</ref> Komanda Kemeronnıń jawız alter egosı bar dep oylap, onı «Mij» dep atadı.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Sınǵa juwap retinde Kemeron bılay dedi: «Film islew - bul urıs. Biznes penen estetika arasındaǵı úlken sawash.»<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Film ústinde 800 den aslam komanda aǵzası jumıs isledi. 1996-jılı 9-avgustta, Kanadada «Akademik Mstislav Keldısh» syomkası waqtında, belgisiz bir adam, komanda aǵzası bolıwı múmkin dep gúman etilgen, Kemeron hám basqalar bir keshte Dartmut, Nova Shotlandiyada ishken sorpaǵa dissociativ narkotik qosıp jibergen<ref name="www.ew.com" /><ref name="PCP">{{cite magazine|url=https://www.ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming|title=PCP-laced chowder derails ''Titanic'' filming|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=September 13, 1996|access-date=December 3, 2015|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202633/https://ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming/|url-status=live}}</ref>. Bul 50 den aslam adamnıń emlewxanaǵa túsiwine sebep boldı<ref name="PCP"/> Pakston hám Kemeron sorpanı iship, emlewxanaǵa bardı, biraq Pakston ketiwdi sheshti hám Kemeronǵa bılay dedi: «Djim, men bul jerde qalmayman, bul jerde tolıq tártipsizlik. Men... túsiriliw maydanına qaytıp barıp, bir korobka pivo ishejaqpan.»<ref>{{Web deregi | sáne = 2015-jıl 17-iyun | bet = A case of beer? Bill Paxton reveals his remedy for 'Titanic's' PCP-laced chowder| url = https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-mart | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240311051144/https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html| url-status = live}}</ref>. «Adamlar tolıq esinen ayırılıp, awnap atır edi. Ayırımları sızıqlar hám psixodelikalıq nárselerdi kórip atırǵanın ayttı,» dedi aktyor Lyuis Abernati<ref name="www.ew.com" /> Kemeron narkotik tolıq tásir etpesten aldın qusıwǵa úlgerdi. Abernati onıń kórinisinen qattı tańqaldı. «Bir kózi tolıǵı menen qızıl, Terminatordıń kózi sıyaqlı. Qarashıǵı bar, kózdiń aǵı joq, qıp-qızıl. Ekinshi kózi bolsa, ol tórt jasınan baslap jelim iyiskelep kiyatırǵanday kórindi.»<ref name="www.ew.com" /><ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Nova Shotlandiya Densawlıq saqlaw departamenti 27-avgustta sorpada náshebentlik zat bar ekenin tastıyıqladı, al Galifaks aymaqlıq policiya xızmeti kelesi kúni jınayatlıq tergew baslanǵanın járiyaladı. Tergew 1999-jıldıń fevral ayında jabıldı.[80] Uwlandırıwdı ámelge asırǵan adam hesh qashan tabılmadı.<ref name="return">{{cite news | author=Andrew Gumbel | url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | title=Lights, cameras, blockbuster: The return of James Cameron | work=[[The Independent]] | date=January 11, 2007 | access-date=February 5, 2008 | location=London | archive-date=January 27, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127013103/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | url-status=live }}</ref>. Túsiriliw kestesi 138 kúnge mólsherlengen edi, biraq 160 kúnge sozıldı (túsiriliw rásmiy túrde 1997-jıldıń 23-martında juwmaqlandı)<ref name="filmingdate" /> Kóp aktyorlar, sonıń ishinde Uinslet te, suwıq suwda saatlap turǵannan keyin ayazlaw, gripp yamasa búyrek infekciyaları menen awırdı. Aqırında, ol Kemeron menen jáne islesiwdi tek «kóp aqsha» tabıw shárti menen ǵana qáleytuǵının ayttı.<ref name="return" /> Bir neshe adam túsiriliwden ketti, úsh kaskadyor súyeklerin sındırdı, biraq Ekran Aktyorları Gildiyası tergewden keyin túsiriliw maydanında hesh qanday qáwipli jaǵday joq ekenin anıqladı.<ref name="return" /> Bunnan tısqarı, Di Kaprio túsiriliw barısında ózin qáwip astında sezgen waqıt bolmaǵanın ayttı.<ref>{{Web deregi | bet = Leonardo DiCaprio Interviewed by Joe Leydon for "Titanic"| url = http://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU| baspaxana = YouTube| sáne = 2008-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-avgust | arxivsáne = 2016-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160427162610/https://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU| url-status = live}}</ref>. Kemeron qızǵın miynet etikasına isendi hám óz syomka maydanların basqarıw usılı ushın hesh qashan keshirim soramadı, biraq ol mınanı moyınladı: {{blockquote|«Men talapshańman hám komandama da talapshańman. Áskeriy usılda bolıwǵa kelsek, mıńlaǵan qosımsha aktyorlar menen islesiwde, úlken logistikada hám adamlardıń qáwipsizligin támiyinlewde bunıń bir elementi bar dep oylayman. Kóp sanlı adamlar menen islesiwde ádewir qatań metodologiya bolıwı kerek dep esaplayman.»<ref name="return" />}} «Titanik» filmin túsiriw qárejetleri kóbeyip, aqırında 200 million dollarǵa jetti<ref name="Garrett (2007)">{{cite news|first=Diane |last=Garrett |title=Big-budget bang-ups. |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=April 20, 2007 |access-date=November 16, 2009 |url=https://variety.com/2007/more/news/big-budget-bang-ups-1117963551/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240524185201/https://www.webcitation.org/5lLRXg73q?url=http://www.variety.com/article/VR1117963551.html%3Fcategoryid=1019&cs=1 |archive-date=May 24, 2024}}</ref><ref name="Sandler & Studlar 1999">{{cite book |last1=Wyatt |first1=Justin |last2=Vlesmas |first2=Katherine |year=1999 |chapter=The Drama of Recoupment: On the Mass Media Negotiation of Titanic |editor=Kevin S. Sandler |editor2=Gaylyn Studlar |editor2-link=Gaylyn Studlar |title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster |pages=[https://books.google.com/books?id=q1Q8PlAnosQC&pg=PA29 29]–45}}</ref><ref name="Welkos (1998)">{{cite news|first=Robert W. |last=Welkos |title=The $200-Million Lesson of 'Titanic' |work=[[Los Angeles Times]] |date=February 11, 1998 |access-date=December 12, 2009 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-feb-11-ca-17727-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015183327/http://articles.latimes.com/1998/feb/11/entertainment/ca-17727 |archive-date=October 15, 2012}}</ref>, bul ekran waqtınıń hár minutı ushın 1 million dollardan sál kóbirek edi<ref>{{cite news |last=Marshall |first=Sarah |url=https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |title=The Insane True Story Of How "Titanic" Got Made |work=[[BuzzFeed]] |date=December 17, 2017 |access-date=December 27, 2017 |archive-date=December 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226230549/https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |url-status=live }}</ref>. Fox basshıları uwayımlap, úsh saatlıq filmnen bir saatlıq anıq qısqartıwlardı usındı. Olar uzaq waqıtlı filmler kórsetiwler sanın azaytıp, tabıstı kemeytedi dep pikir bildirdi, uzaq epopeyalar rejissyorlarǵa [[Oskar sıylıǵı|Oskar]] alıwǵa kóbirek járdem bergeni menen. Kemeron bas tarttı hám Fox ke bılay dedi: «Filmimdi qısqartqıńız kele me? Onda meni jumıstan bosatıwıńız kerek! Meni jumıstan bosatqıńız kele me? Onda meni óltiriwińiz kerek!»<ref name="www.ew.com" /> Basshılar jańadan baslaǵısı kelmedi, óytkeni bul pútkil investiciyanıń joǵalıwına alıp keler edi. Basshılar dáslep Kemeronnıń paydadan óz úlesinen bas tartıw usınısın bos wáde dep esaplap qabıl etpedi, óytkeni olar payda bolıwı shamalı dep boljadı<ref name="www.ew.com" /> Ósip baratırǵan qárejetlerdi uwayımlaǵan Fox filmdi birgelikte qarjılandırıw ushın sherik studiya tabıwdı qáledi. Fox dáslep [[Universal Pictures]] ke ótinish bildirdi, sebebi olar Kemeronnıń «Haqıyqıy ótirik» (1994) filminiń xalıqaralıq tarqatıw huqıqların óndiris qárejetleri kóbeye baslaǵanda alǵan edi; biraq Universal bas tarttı. Onıń ornına, Fox hám [[Paramount Pictures]] 1996-jıldıń may ayında Mel Gibsonnıń «Márt júrek» (1995) filmin tarqatıwda tabısqa eriskennen keyin birigip, aqırında filmdi birgelikte qarjılandırıwǵa hám tarqatıw huqıqların bólisiwge kelisti.<ref name=":0">{{Cite news |last=Bart |first=Peter |date=December 15, 2022 |title=Peter Bart: James Cameron's 'Avatar' Movies Represent Titanic Commitment In A Changing World |work=Deadline.com |url=https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |access-date=December 28, 2022 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229033828/https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |url-status=live }}</ref>. 135 million dollar investiciyasın qaytarıw maqsetinde, Fox filmniń ishki bazardaǵı huqıqların Paramount ke sattı, onıń ornına Paramount Fox ke óndiris ushın qosımsha 65 million dollar berdi, al xalıqaralıq huqıqlardı ózinde saqlap qaldı; biraq Fox bunnan keyingi hár qanday byudjet asıp ketiwleri ushın juwapker bolıwdı dawam etti, sonday-aq Paramount penen kelisimniń bir bólegi sıpatında film tiykarında satılǵan hár qanday tovarlardan túsken paydanı tolıq saqlap qaldı<ref>{{Web deregi | last1 = Brew| first1 = Simon| bet = Titanic, and how Paramount Pictures got an incredible deal on the world's biggest film| url = https://filmstories.co.uk/features/titanic-and-how-paramount-pictures-got-an-incredible-deal-on-the-worlds-biggest-film/| jumıs = Film Stories| sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Feinberg |first=Scott |date=March 9, 2023 |title=An Oral History of the Epic 'Titanic' Oscars at 25 |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |access-date=March 18, 2023 |archive-date=March 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317223819/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |url-status=live }}</ref>. Kemeron óz úlesinen bas tartıwdı quramalı dep túsindirdi. «... qısqasha aytqanda, film T2 hám «Haqıyqıy ótirik» ke salıstırǵanda proporcional túrde ádewir qımbatqa tústi. Bul filmlerdiń dáslepki byudjeti jeti yaki segiz procentke kóbeydi. «Titanik»tiń de dáslepki byudjeti úlken edi, biraq ol jáne de kóbirek ósti,» dedi ol. «Prodyuser hám rejissyor sıpatında, men cheklerdi jazıp atırǵan studiya aldında juwapkermen, sonlıqtan men olar ushın juwapkershilikti azayttım. Men bunı eki márte isledim. Olar meni buǵan májbúrlemedi; olar meniń bul isime quwanıshlı edi.»<ref name="www.industrycentral.net" /> Filmniń tabıslı prokat júrisi barısında Fox tiń basshısı Uilyam Mexanik bılay dep pikir bildirdi: «Djim Kemeron bizge qımbat jaman film yaki jáne de qımbat potencial jaqsı film alıwımız múmkinligin ayttı. Biz óz sheshimimizdi qabıl ettik. Hám eń jaqsı tańlawdı ámelge asırdıq.»<ref>{{Cite news |last=Weinraub |first=Bernard |date=1998-02-02 |title='Titanic' is turning out to be a success on the scale of its doomed subject. |url=https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |access-date=2024-02-06 |work=[[The New York Times]] | til =en-US |issn=0362-4331 |archive-date=February 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206053341/https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |url-status=live }}</ref> 2024-jıl iyul ayında, Kemeron «Titanik» islenip atırǵan waqıtta «studiyanıń basımın kóbirek kótergen» adam haqıyqatında birge-prodyuser Djon Landau ekenligin ayttı.[88] Kemeronnıń aytıwınsha, Landau «meniń basımdaǵı filmdi islewim ushın waqıt hám resurslardı támiyinlew ushın barlıq kúshin jumsadı.»<ref name="cameronspeaksonlandau">{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/|title=James Cameron, Leonardo DiCaprio, Kate Winslet and More Remember Jon Landau: "He Gave Everyone a Sense of Purpose and Belonging"|first=Carly|last=Thomas|publisher=The Hollywood Reporter|date=July 8, 2024|accessdate=July 8, 2024}}</ref> == Post-óndiris == === Effektler === Kemeron arnawlı effektlerdiń shegarasın keńeytiwdi qáledi hám «The Abyss» hám «Terminator 2: Judgment Day» filmlerinde baslaǵan cifrlı texnologiyalar boyınsha rawajlanıwlardı dawam ettiriw ushın Digital Domain hám Pacific Data Images kompaniyaların jumısqa tarttı. Burınǵı «Titanik» haqqındaǵı kóplegen filmlerde suw áste-aqırın túsirilgen bolıp, bul tolıq isenimli kórinbegen edi<ref name="unreality">Marsh and Kirkland, pp. 147–154</ref>. Kemeron óz komandasın kemeniń 45 fut uzınlıqtaǵı (14 m) miniatyurasın «White Star Line ushın reklama islep atırǵanday» túsiriwge shaqırdı<ref>Marsh and Kirkland, p. 65</ref>. Keyin cifrlı suw hám tútin qosıldı, sonday-aq qozǵalıstı qarmaw saxnasında túsirilgen qosımsha aktyorlar da qosıldı. Vizual effektler boyınsha supervayzer Rob Legato cifrlı qosımsha aktyorlar hám kaskadyorlar ushın kóplegen aktyorlardıń, sonıń ishinde óziniń hám balalarınıń betlerin skanerledi. Sonday-aq, qayta-qayta bóliniwi múmkin bolǵan kemeniń 65 fut uzınlıqtaǵı (20 m) quyrıq bóliminiń modeli bar edi, bul suwda qollanılǵan jalǵız miniatyura edi.<ref name="unreality" /> Kemeniń mashina bólimlerindegi saxnalar ushın, SS Jeremiah O'Brien kemesiniń mashinalarınıń kórinisleri miniatyura tiykarǵı ramkalar menen birgelikte montajlandı, al aktyorlar jasıl ekran aldında túsirildi. Qarjını únemlew maqsetinde, birinshi klass salonı aktyorlardıń artındaǵı jasıl ekran fonına qosılǵan miniatyura dekoraciya boldı. Keyinirek, salonnıń miniatyurası bólmeniń qıyrawın kórsetiw ushın ezildi hám birinshi klass dáliziniń masshtablı modeli kamera sırtqa qaray panorama islep atırǵanda suw aǵımları menen toltırıldı. Batıw intererleri ushın 5,000,000 AQSH gallonı (19,000,000 L) sıyımlılıǵı bar jabıq rezervuar qollanıldı, onda pútkil dekoraciya suwǵa qıysaytılıwı múmkin edi. Úlken teksheni batırıw ushın, dekoraciya rezervuarǵa túsirilgende oǵan 90,000 AQSH gallonı (340,000 L) suw quyıldı. Kútilmegende, sarqırama teksheni polat arqalı bekkemlengen tiykarınan julıp aldı, biraq hesh kim jaraqatlanbadı. Titaniktiń 744 fut uzınlıqtaǵı (227 m) sırtqı kórinisiniń birinshi yarımı rezervuarǵa túsirildi, biraq kemeniń eń awır bólegi bolǵanlıqtan, ol suwǵa qarsı amortizator sıpatında háreket etti; dekoraciyanı suwǵa túsiriw ushın, Kemeron dekoraciyanıń kóp bólegin bosattı hám hátte ayırım promenad aynaların ózi sındırdı. Awqatlanıw zalın suwǵa batırǵannan keyin, házirgi waqıtta Lovettiń ROV qurılmasınıń keme sınıqları arasında júriwin túsiriwge úsh kún jumsaldı<ref name="heart" /> Muzlaǵan Atlantikadaǵı batıwdan keyingi saxnalar 350,000 AQSH gallonı (1,300,000 L) sıyımlılıǵı bar rezervuarda túsirildi,<ref name="water">Marsh and Kirkland, pp. 161–168</ref>. onda muzlaǵan deneler suw tiygende kristallanatuǵın untaqtan zattı aktyorlarǵa jaǵıw arqalı jaratıldı, al shash hám kiyimlerge aq mum jaǵıldı.<ref name="blueprint" /> Kulminaciyalıq saxna, yaǵnıy keme batıwdan aldın bóliniwi hám Atlantika okeanı túbine aqırǵı qulawın kórsetetuǵın saxna, tolıq ólshemli qıysayǵan dekoraciya, 150 qosımsha aktyor hám 100 tryuk orınlawshını talap etti. Kemeron aldıńǵı Titanik filmlerinde laynerdiń aqırǵı qulawın suw astına ádewir sıpayı sırǵanaw sıpatında sáwlelendirgeni ushın sınǵa aldı. Ol «bunı haqıyqatında bolǵan qorqınıshlı hám tártipsiz waqıya sıpatında kórsetiwdi qáledi»<ref name="www.media-awareness.ca" /> Bul izbe-izlilikti ámelge asırıwda, adamlar barǵan sayın qıysayıp baratırǵan palubadan qulap, júzlegen futqa tómen túsip, jolda tosıqlar hám vintlerge urılıwı kerek edi. Tryuk orınlawshılar menen bul izbe-izlikti bir neshe márte túsiriw háreketi ayırım kishi jaraqatlarǵa alıp keldi, hám Kemeron qáwipli tryuklerdi toqtattı. Nátiyjesinde, «qáwipli qulawlar ushın kompyuterde dóretilgen adamlardı paydalanıw» arqalı qáwip-qáter minimumǵa túsirildi.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Effektlerdi jaratıw ushın [[Linux]] tiykarındaǵı operaciyalıq sistema qollanıldı.<ref>{{Web deregi | familiya = Strauss| at = Daryll| sáne = 1998-jıl 1-fevral | bet = Linux Helps Bring Titanic to Life| url = https://www.linuxjournal.com/article/2494| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210301001437/https://www.linuxjournal.com/article/2494| arxivsáne = 2021-jıl 1-mart | jumıs = [[Linux Journal]]| citata = Linux fulfilled the task very well. It handled every job we threw at it. During our testing phase, we used its ability to emulate Digital UNIX applications to benchmark standard applications and show that its performance would meet our needs. The flexibility of the existing devices and available source code gave Linux a definitive advantage.}}</ref>. === Montaj === Kemeronnıń aytıwınsha, Titanik waqıyasınıń ayırım tárepleri film tayarlanıwdan aldın hám keyin áhmiyetli bolıp kóringen, biraq film rawajlanǵan sayın olardıń áhmiyeti kemeygen. Ol SS Kaliforniyan kemesin filmge kirgizbedi. Bul keme Titanik batqan túni oǵan jaqın jerde bolǵan, biraq radiosın óshirip qoyǵan, Titanik ekipajınıń SOS shaqırıwların esitpegen hám olardıń qáwip-qáter signallarına juwap bermegen edi. Kemeronnıń aytıwınsha, Kaliforniyan haqqındaǵı saxna alıp taslandı, «sebebi ol tamashagóy dıqqatın sol dáwirge qayta buradı. Eger Titanik belgili bir mániste dúnyanıń aqırı ushın kúshli metafora, mikrokosm bolsa, onda sol dúnya óz-ózine jetkilikli bolıwı kerek.» Ol bunıń «kópshilikke arnalǵan film islewge kelisim» emes, al «filmniń emocional haqıyqatlıǵın jaratıw ushın pát beriw» ekenin ayttı.<ref name="www.industrycentral.net" /> Birinshi montaj barısında, Kemeron filmniń aqırın ózgertti. Dáslepki versiyada, Brok hám Lizzi keme artında turǵan qartayǵan Rozanı kórip, onıń ózin-ózi óltirmekshi bolıp atırǵanınan qorqadı. Roza «Okean júregi» gáwharın hámme waqıt ózinde saqlaǵanın, biraq onı hesh qashan satpaǵanın, Kaldıń aqshasısız óz betinshe jasaǵanın ashıp aytadı. Ol Brokqa gáwhardı uslap kóriwge ruqsat beredi, biraq oǵan ómirdiń bahası joq ekenin aytıp, gáwhardı okeanǵa ılaqtıradı. Ǵáziyneniń qádirsiz ekenin túsingen Brok óz aqmaqlıǵına kúledi. Montaj bólmesinde, Kemeron bul waqıtqa kelip tamashagóy Brok Lovettke qızıǵıwshılıǵın joytqan boladı dep sheship, bul saxnanı alıp tasladı, sonlıqtan Roza gáwhardı suwǵa taslaǵanda jalǵız boladı. Ol jáne de Titaniktiń batıwınan keyin tamashagóydiń qayǵılı keypiyatın buzǵısı kelmedi. Birinshi sınaq kórsetiwinde qollanılǵan versiyada Djek penen Roza suw basqan awqatlanıw zalınan qashıp shıqqannan keyin Djek penen Lavdjoy arasında tóbeles boladı. Bul saxna filmge kóbirek qızıǵıwshılıq qosıw ushın jazılǵan edi, hám onda Kal óziniń xızmetshisi Lavdjoyǵa eger ol «Okean júregin» Djek penen Rozadan alıp kele alsa, onı oǵan beriwdi usınıs etedi. Lavdjoy batıp baratırǵan birinshi klass awqatlanıw bólmesinde olardıń izinen quwadı. Djek oǵan hújim etip, onıń basın áynekke uradı; usı sebepli keyinirek filmde Lavdjoydıń jaraqatı bar. Sınaq tamashagóyleri baylıq ushın óz ómirin qáwip astına qoyıw haqıyqıy emes bolar edi dep ayttı, hám Kemeron bunı usı sebepke baylanıslı, sonıń menen birge waqıt hám ritm sebepleri boyınsha alıp tasladı. Kóp basqa saxnalar da usıǵan uqsas sebepler menen alıp taslandı. === Okean júregi === Okean júreginiń dizaynı ushın, Londonda jaylasqan Asprey & Garrard zergerleri filmde rekvizit sıpatında qollanılatuǵın Eduard dáwiri stilindegi halqanı (monshaq) jasaw ushın aq altınǵa ornatılǵan kubik cirkoniylerdi paydalandı. Studiya úsh varianttı jobalastırdı hám islep shıǵardı, olar júdá uqsas, biraq ózgeshe hám ayrıqsha xarakterge iye edi. Olardıń ekewi filmde qollanıldı, al úshinshisi film shıqqannan keyin paydalanılmay qaldı. Úsh halqa ádette túpnusqa rekvizit, Dj. Piterman halqası hám Asprey halqası dep belgili. Úshinshi hám aqırǵı dizayn filmde qollanılmadı. Filmniń tabıslı bolıwınan keyin, Asprey & Garrard kompaniyasına dáslepki dizayndı qollanıp haqıyqıy Okean júregi halqasın jasaw tapsırıldı. Nátiyjede 103 gáwhar menen qorshalǵan, platinaǵa ornatılǵan 171 karatlı (34.2 g) júrek tárizli Ceylon sapfiri jasaldı. Bul dizaynda júrekti esletiw ushın ástelik penen kesilgen, almurt tárizli úlkenirek Ceylon sapfiri qollanıldı. Bul halqanıń shınjırı da dóńgelek, almurt hám markiz kesimli aq gáwharlardıń aralaspasınan ibarat edi. Ildirgish te júrek kesimli aq gáwhardı óz ishine aldı, oǵan jáne bir dóńgelek kesimli gáwhar bekitilgen bolıp, ol óz gezeginde tóńkerilgen almurt tárizli gáwharǵa bekitilgen, sońınan tiykarǵı tastıń qapasına jalǵanǵan edi. Halqa Beverli-Xillzdegi Sotbis aukcion úyine Diana, Uels xanzadasınıń estelik fondı hám Qubla Kaliforniyanıń AIJS járdemi paydasına ótkerilgen aukcionda tapsırıldı. Ol Asprey kompaniyasınıń belgisiz klientine<ref>{{cite news|title=Heart of the Matter|last=Van Der Voort|first=Jane|date=February 11, 2001|work=The Toronto Sun}}</ref> 1.4 million dollarǵa (2023-jılda 2.62 million dollarǵa teń) satıldı, kelisim boyınsha Dion onı eki kúnnen keyin 1998-jılǵı Oskar sıylıǵın tapsırıw saltanatında taǵıwı kerek edi. Sol waqıttan baslap, bul halqa jámiyetshilikke kórsetiw ushın jetkilikli bolmadı. == Saundtrek == Kemeron «Titanik» filmin irlandiyalı jańa dáwir muzıkantı Enyanıń shıǵarmaların tıńlap jazdı<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|title=Soundtrack to 'Titanic' Rises to No. 1|work=Los Angeles Times|access-date=June 17, 2019| til =en-US|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021073533/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|url-status=live}}</ref>. Enya filmge muzıka jazıwdan bas tartqannan keyin<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|title=Ireland's Enya on How Life by the Sea Influenced Her Music|work=The Wall Street Journal|access-date=June 17, 2019| til =en-US|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025817/https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|url-status=live}}</ref>, Kemeron Djeyms Xornerdi tańladı. Olar «Bóten planetalılar» filmi ústinde islegende kelispewshilikler sebepli arası uzaqlasqan edi'',''<ref>{{Cite news|url=https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|title='He was a good friend, and he was very funny': Hollywood director James Cameron on working with Titanic, Avatar and Aliens composer James Horner|work=Royal Albert Hall|access-date=June 17, 2019| til =en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020205231/https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|url-status=live}}</ref> biraq «Titanik» olardıń Xornerdiń qaytıs bolıwına shekem dawam etken tabıslı birge islesiwin bekkemledi<ref>{{Cite news|url=https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|title=James Cameron Remembers Working With James Horner|work=Vulture|access-date=June 17, 2019| til =en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020040100/https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|url-status=live}}</ref>. Film dawamında esitiletuǵın vokal ushın Xorner norvegiyalı qosıqshı Sissel Kyurkebyonı, kóbinese «Sissel» dep tanılǵan qosıqshını tańladı. Xorner Sisseldi onıń «Innerst i sjelen» albomınan biletuǵın edi hám ásirese onıń «Eg veit i himmerik ei borg» («Men aspanda bir qorǵan bar ekenin bilemen») qosıǵın aytıwın unatatuǵın edi. Ol Sisseldi tańlawdan aldın shama menen 30 qosıqshını sınap kórdi<ref name="online.wsj.com">{{cite news|first=Earle|last=Hitchner|title=In Titanic's Wake: A Voice to Remember . . .|work=[[The Wall Street Journal]]|date=March 12, 1998|access-date=January 8, 2010|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB889672431117893500?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB889672431117893500.html|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043521/https://www.wsj.com/articles/SB889672431117893500|url-status=live}}</ref>. Xorner juwmaqlawshı teması «My Heart Will Go On» dı Uill Djennings penen birge jasırın túrde jazdı, óytkeni Kemeron filmde qosıqlardıń bolıwın qálemegen edi<ref name="Parisi">Parisi, p. 195</ref>. Selin Dion kúyewi Rene Anjelildiń úgit-násiyatı menen demo jazıp beriwge kelisti. Xorner Kemeronǵa qosıqtı kórsetiw ushın onıń keypiyatı jaqsı bolǵan waqıttı kútti. Qosıqtı bir neshe márte tıńlaǵannan soń, Kemeron maqullaǵanın bildirdi, biraq «filmniń aqırında kommerciyalıq jolǵa tústi» dep sınǵa alınıwınan qáweterlendi.<ref name="Parisi" /> Kemeron jáne de tınıshsızlanǵan studiya basshıların tınıshlandırıwdı qáledi hám «onıń filminen shıqqan xit qosıq filmniń pitkeriliwine kepillik beriwde tek unamlı faktor bola alatuǵının» túsindi.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Saundtrek 1998-jıldıń eń kóp satılǵan albomı boldı, onıń satılıwı 27 millionnan aslam == Shıǵarılıwı == === Dáslepki kórsetiliw === «Titanik» filminiń distribuciyası Paramount Pictures hám 20th Century Fox arasında bólistirildi; Paramount AQSH hám Kanadadaǵı distribuciyanı, al Fox xalıqaralıq shıǵarılıwdı óz moynına aldı<ref name=":0" /> Eki studiya da Kemeronnıń filmdi 1997-jıl 2-iyulda shıǵarıwǵa úlgeriwin kútken edi.<ref>{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=Hollywood Braces for Likely Delay Of 'Titanic'|url=https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|access-date=February 8, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 21, 1997|archive-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216221259/https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|url-status=live}}</ref>. Film usı sánede «jazǵı máwsimniń paydalı bilet satılıwlarınan paydalanıw ushın, sebebi blokbaster filmler ádette usı waqıtta jaqsıraq nátiyje kórsetedi» dep shıǵarılıwı kerek edi<ref name="www.media-awareness.ca" /> Aprel ayında Kemeron filmniń arnawlı effektleriniń júdá quramalı ekenin hám filmdi sol sánede shıǵarıw múmkin emesligin ayttı.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Studiyalar filmdi iyul ayınıń aqırına yamasa avgust ayınıń birinshi háptesine keshiktiriwdi oylastırdı, biraq 25-iyulda shıǵarılıwı kerek bolǵan «Air Force One» filminiń aktyorı Xarrison Ford, Paramount kompaniyasına (onıń tabıslı «Indiana Djons» hám «Djek Rayan» franshizaların islep shıǵarǵan) eger olar «Titanik»ti onıń filmine jaqın waqıtta shıǵarsa, olar menen qaytıp islespeytuǵının bildirgen dep xabar etiledi.<ref>{{Web deregi | familiya = Drudge| at = Matt| sáne = 1997-jıl 21-may | bet = Drudge: Harrison Ford Holds Up the Titanic| url = https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyul | jumıs = wired.com| arxivsáne = 2023-jıl 9-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230709060046/https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/| url-status = live}}</ref>. 1997-jıldıń 29-mayında Paramount filmniń shıǵarılıw sánesin 1997-jıldıń 19-dekabrine qaldırdı<ref name=":2">{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=As Problems Delay 'Titanic,' Hollywood Sighs in Relief|url=https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|access-date=April 30, 2023|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 29, 1997|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212081342/https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|url-status=live}}</ref>. Filmniń jańa shıǵarılıw sánesi «Tomorrow Never Dies» hám «Mouse Hunt» filmleri menen bólisiletuǵın boldı.<ref>{{cite news |last=Hewitt |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |title=A crop of holiday movies |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106202553/https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |date=December 12, 1997 |access-date=November 6, 2024 |archive-date=November 6, 2024 |page=72 |work=Knight-Ridder Newspapers |publisher=[[Syracuse Herald-Journal]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> «Bul filmniń ózi ápiwayı sátsizlik ekeni haqqındaǵı boljawlardı kúsheytti.» 14-iyulda Minneapoliste ótkerilgen aldın ala kórsetiliw «unamlı pikirler payda etti» hám «internettegi gúrrińler [film] haqqında kóbirek jaǵımlı sóz tarqalıwına sebepshi boldı». Usınıń nátiyjesinde mediada kóbirek unamlı jaqtan járiyalanıwǵa alıp keldi.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Kemeron filmniń dúnya júzilik premerasın Los-Andjeleste ótkeriwden bas tarttı<ref name=":1" /> Paramount Kemeronnıń sheshimi menen kelispedi, biraq Fox kelisip, 1997-jıldıń 1-noyabrinde Tokio Xalıqaralıq Kino festivalında premeranı ótkerdi,<ref>{{cite news|title=Big in Japan: ''Titanic''{{'s}} premiere|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|date=November 14, 1997|archive-date=April 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418021537/http://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> onda reakciya «The New York Times» gazetası tárepinen «salqın» dep táriyiplendi.<ref>{{cite news|last=Strom|first=Stephanie|title=Arts Abroad; Harrison Ford's Not in 'Titanic'? Well, No Matter!|url=https://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=November 4, 1997|archive-date=February 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211113547/http://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|url-status=live}}</ref>. AQSHta unamlı pikirler payda bola basladı; rásmiy Gollivud premerası 1997-jıldıń 14-dekabrinde bolıp ótti, onda «ashılıwǵa qatnasqan iri kino juldızları film haqqında dúnya júzi mediasına qızǵınlıq penen maqtanısh sózlerin ayttı».<ref name="www.media-awareness.ca" /> == Kassalıq tabıs == 2012, 2017 hám 2023-jıllardaǵı qayta shıǵarılıwlardan túsken tabıslardı qosqanda, «Titanik» Arqa Amerikada 674.3 million dollar hám basqa ellerde 1.583 milliard dollar tabıs taptı, ulıwma dúnya júzi boyınsha 2.257 milliard dollar boldı.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |title=It's a Titanic hit |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822192638/https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |date=February 25, 1998 |access-date=August 22, 2022 |archive-date=August 22, 2022 |page=37 |publisher=[[The Tampa Tribune]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> Ol 1998-jılı «Yurskiy dáwir parkin» (1993) artta qaldırıp, dúnya júzindegi eń kóp tabıs tapqan film boldı<ref name="newsday">{{cite news|title=Cameron does it again as 'Avatar' surpasses 'Titanic'|work=[[Newsday]]|date=February 3, 2010|access-date=October 26, 2010|url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023000450/https://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|url-status=live}}</ref>. Film on eki jıl dawamında bul orındı saqlap turdı, 2010-jılı Kemeron tárepinen jazılǵan hám rejissyorlıq etilgen «Avatar» (2009) onı ozıp ketpegenshe. Ol jigirma bes jıl dawamında Paramount kompaniyasınıń AQSHta eń kóp tabıs tapqan filmi bolıp turdı, 2022-jılı «Top Gun: Maverick» onı bul orınnan túsirmegenshe<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 27, 2022 |title='Top Gun: Maverick' Passes 'Titanic' as Seventh-Highest Grossing Release in Domestic Box Office History |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2022/film/box-office/top-gun-maverick-titanic-box-office-record-1235330544/ |access-date=October 12, 2022 }}</ref> 1998-jıldıń 1-martında<ref>{{cite book|author=Paula Parisi|title=Titanic and the Making of James Cameron|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-1-55704-364-1|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|access-date=October 29, 2020|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125221531/https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|url-status=live}}</ref> ol dúnya júzi boyınsha 1 milliard dollardan kóbirek tabıs tapqan birinshi film boldı<ref>{{cite news|title=Titanic sinks competitors without a trace|work=BBC News|date=February 25, 1998|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|access-date=February 19, 2007|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111025643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|url-status=live}}</ref>, al 2012-jıldıń 13-15-aprel háptesinde - túpnusqa kemeniń batıwınıń bir ásirliginde, «Titanik» óziniń 3D qayta shıǵarılıwı waqtında 2 milliard dollar shegarasınan ótken ekinshi film boldı<ref>{{cite news|title=Titanic becomes second ever film to take $2&nbsp;billion|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html|access-date=April 16, 2012|date=April 16, 2012|location=London|archive-date=April 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416223817/http://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html}}</ref>. Box Office Mojo biletlerdiń bahasınıń inflyaciyasın esapqa alǵanda, «Titanik»tiń Arqa Amerikada hámme waqıtlardaǵı besinshi eń kóp tabıs tapqan film ekenin boljaydı<ref>{{Web deregi | qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-iyun | url = https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm| bet = All Time Box Office Adjusted for Ticket Price Inflation| jumıs = Box Office Mojo| arxivsáne = 2019-jıl 7-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190407023310/https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm| url-status = live}}</ref>. Sonday-aq, sayt filmniń dáslepki teatr kórsetiliwi waqtında AQSHta 128 millionnan aslam bilet satılǵanın boljaydı<ref>{{Web deregi | qaralǵan sáne = 2016-jıl 31-may | url = https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm| bet = Titanic (1997)| jumıs = Box Office Mojo| arxivsáne = 2019-jıl 29-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190629115730/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm| url-status = live}}</ref>. «Titanik» Hindstanda tabısqa erisken birinshi shet tilindegi film boldı, bul el dúnyadaǵı eń úlken kino kóriwshi auditoriyaǵa iye ekenin aytadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html| bet = Why 'Titanic' Conquered the World; New Delhi| sáne = 1998-jıl 28-aprel | familiya = Burns| at = John F.| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-may | jumıs = [[New York Times]]| arxivsáne = 2018-jıl 21-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180521030224/https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html| url-status = live}}</ref>. Hindistan Times gazetasınıń esabatı boyınsha, bunıń sebebi filmniń kópshilik Bollivud filmleri menen uqsaslıqları hám ortaq temalarǵa iye bolıwında<ref>{{Web deregi | url = https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html| bet = To Titanic, the most Bollywood Hollywood movie ever made| sáne = 2017-jıl 24-dekabr | familiya = Sharma| at = Sanjukta| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-may | jumıs = [[Hindustan Times]]| arxivsáne = 2020-jıl 1-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201201043734/https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html| url-status = live}}</ref>. === Dáslepki kinoteatr kórsetiliwi === «Titanik» 1997-jıldıń 19-dekabr juma kúni Arqa Amerikada kórsetile baslaǵannan keyin turaqlı kóriwshiler sanına iye boldı. Sol hápteniń aqırına kelip, teatrlar biletlerdi tolıq satıp boldı. Film ashılıw kúni 8,658,814 dollar hám ashılıw háptesinde 2,674 teatrdan 28,638,131 dollar tabıs taptı, ortasha hárbir orın ushın shama menen 10,710 dollar bolıp, kassada birinshi orındı iyeledi, «Tıshqan awlaw», «Qıshqırıw 2» hám «Erteń hesh qashan kelmeydi» filmlerinen aldıda boldı. Ol Rojdestvo kúni eń joqarı tabıs tapqan «Áke 3» filminiń rekordın buzıp ótip, ulıwma 9.2 million dollar jıynadı. Ekinshi háptesinde film 35.6 million dollar tabıs taptı, bul «Qıshqırıw 2» filminiń rekordın buzıp, dekabr ayındaǵı eń úlken hápte aqırı tabısı boldı<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Jeff |url=https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |title='Scream 2' losing its voice at box office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613024916/https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |date=December 30, 1997 |access-date=June 13, 2022 |archive-date=June 13, 2022 |page=8 |work=Associated Press Writer |publisher=[[Lebanon Daily News|The Daily News]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. Jańa jıl kúnine kelip, «Titanik» 120 million dollardan aslamıraq tabıs taptı, onıń ataqlılıǵı arttı hám kinoteatrlar biletlerdi tolıq satıwdı dawam etti. Bar-joǵı 44 kún ishinde ol mámleketlik kassada 300 million dollar belgisine jaqınlasqan eń tez film boldı, burınǵı rekord iyesi «Yura dáwiri parkı» filminiń 67 kúnlik kórsetkishin artta qaldırdı<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |title=Titanic passes $300 million |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407171627/https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |date=February 2, 1998 |access-date=April 7, 2022 |archive-date=April 7, 2022 |page=8 |publisher=[[North Adams Transcript]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. «Titanik» bul rekordtı 1999-jılǵa shekem saqlap turdı, sońınan onı «Juldızlı urıslar: I bólim – Qarańǵı qáwip» filmi buzıp ótti<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |title='Phantom Menace' pulls another fast one |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328165058/https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |date=June 20, 1999 |access-date=March 28, 2022 |archive-date=March 28, 2022 |page=33 |publisher=[[Quad-City Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. Bunnan tısqarı, film 66 kún ishinde 400 million dollar belgisine jetti, bul sol waqıtta eń tez kórsetkish edi, bul rekord 2002-jılı «Órmekshi adam» filmi tárepinen qaytalandı<ref>{{Web deregi | sáne = 2002-jıl 8-iyul | bet = 'Spider-Man' Ties 'Titanic' $400 Million Record| url = https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220312204639/https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/| arxivsáne = 2022-jıl 12-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-mart | jumıs = [[Box Office Mojo]]}}</ref>. Eki film de bul kórsetkishti 2004-jılı «Shrek 2» filmi olardı ozıp ketkenshe saqlap turdı<ref>{{Cite news |last=Hernandez |first=Greg |date=July 3, 2004 |title='Shrek 2' setting box office marks |page=41 |work=The Los Angeles Daily News |publisher=[[Casper Star-Tribune]] |url=https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |url-status=live |access-date=March 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328174500/https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |archive-date=March 28, 2022 |via=[[Newspapers.com]]}} {{Open access}}</ref>. «Titanik»tiń eń kóp tabıs tapqan kúni 1998-jıldıń 14-fevral shembi kúni boldı, bul kúni ol 13,048,711 dollar taptı, bul Arqa Amerikadaǵı premerasınan segiz hápteden aslam waqıt ótkennen keyin edi<ref>{{Web deregi | bet = Titanic (1997) – Daily Box Office Results| jumıs = [[Box Office Mojo]]| url = https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=titanic.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124110513/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Titanic (1997) – Weekend Box Office Results| jumıs = [[Box Office Mojo]]| url = https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=titanic.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 18-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201018120301/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/weekend/| url-status = live}}</ref>. 14-martta ol «Juldızlı urıslar» filmin ozıp, Arqa Amerikada hámme waqıtlardaǵı eń kóp tabıs tapqan film boldı<ref>{{Web deregi | sáne = 1998-jıl 16-mart | bet = 'Titanic' Refuses to Sink, Passes 'Star Wars' as Top Moneymaker| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-yanvar | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117190451/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html| url-status = live}}</ref>. Ol Arqa Amerikada qatar 15 hápte dawamında birinshi orındı iyeledi, bul hár qanday film ushın rekord edi<ref name="BOxofficemojo.com">{{Web deregi | bet = BEST RANKING MOVIES by Weekend Rank, 1982–present| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = https://boxofficemojo.com/alltime/weekends/bestranked.htm?page=WKNDSCAT1&p=.htm| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124115906/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_opening_holiday_weekends/| url-status = live}}</ref>. 1998-jıldıń aprel ayına kelip, filmniń birinshi ornın «Kosmosta joǵalǵanlar» filmi iyeledi, «Titanik» ekinshi orınǵa tústi<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ |title='Titanic' had lost its space |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819132405/https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ | sáne =April 8, 1998 |access-date=August 19, 2022 |archive-date=August 19, 2022 |page=44 |publisher=[[The Philadelphia Inquirer]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. Film Arqa Amerika kinoteatrlarında derlik 10 ay kórsetilip, aqırında 1998-jıldıń 1-oktyabr piyshembi kúni jabıldı, juwmaqlawshı mámleketlik tabısı 600,788,188 dollardı quradı<ref>{{Web deregi | bet = Titanic (1997) – Release Summary| jumıs = [[Box Office Mojo]]| url = https://boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 7-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190707114915/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm| url-status = live}}</ref>, bul 2023-jılǵı 1140.3 million dollarǵa teń. Arqa Amerikadan tısqarı, film óziniń Arqa Amerikadaǵı tabısınan eki ese kóbirek, yaǵnıy 1,242,413,080 dollar tabıs taptı<ref>{{Web deregi | bet = Titanic (1997) – Overseas Total| jumıs = [[Box Office Mojo]]| url = https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=00&id=titanic.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 18-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201018120316/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4195045893/| url-status = live}}</ref> hám dáslepki teatr kórsetiliwinen dúnya júzi boyınsha ulıwma 1,843,201,268 dollar jıynadı<ref>{{cite news |title=The Billion Dollar film club |work=[[The Daily Telegraph]] | sáne =August 1, 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |access-date=April 16, 2012 |location=London |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043625/https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |url-status=live }}</ref>. === Kommerciyalıq analiz === «Titanik» filmi shıǵarılmastan aldın, kóplegen kino sınshıları filmniń kassada áhmiyetli dárejede sátsizlikke ushıraytuǵının boljadı, ásirese ol sol waqıtta hámme waqıtlardaǵı eń qımbat film bolǵanlıǵı sebepli<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /><ref name="Bbc.co.uk">{{cite news | first=Jason | last=Davis | title=Love story that won the heart of the Academy: The love story that stole the world's hearts | work=BBC News | access-date=September 11, 2007 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | date=March 24, 1998 | archive-date=December 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043739/http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | url-status=live }}</ref><ref name="www.guardian.co.uk">{{cite news|first=David|last=Thomson|title=Titanic achievement at the box office|work=[[The Guardian]]|date=December 10, 2007|access-date=January 8, 2010|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|location=London|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043744/https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|url-status=live}}</ref><ref name="www.dvdactive.com">{{Web deregi | at = Benjamin| familiya = Willcock| bet = Benjamin Willcock takes a look at the long-awaited special edition of Titanic| baspaxana = dvdactive.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html| arxivsáne = 2008-jıl 10-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081010114337/http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html}}</ref>. 1997-jıldıń gúzinde baspasózge kórsetilgende, «bul úlken qáweterler menen boldı», sebebi «kórsetiwlerge juwapker adamlar óz jumıslarınan ayırılıw aldında turǵanın sezdi - aqırında eki studiya birlesip islengen usı úlken awır júk bolǵan súwret sebepli».<ref name="www.guardian.co.uk" /> Kemeron da syomka barısında bir waqıtta «apatqa qaray ketip baratırman» dep oylaǵan edi. «Biz «Titanik»tiń sońǵı altı ayın studiyanıń 100 million dollar joǵaltatuǵının tolıq bilip islegen edik. Bul anıq edi,» dedi ol.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Film shıǵarılıw waqtı jaqınlasqanda, «Kemeronǵa onıń menmenligi hám háddinen tıs ısırapgershiligi dep qabıl etilgen nárse ushın ayrıqsha kek penen hújim etildi». Los Angeles Times gazetasınıń kino sınshısı «Kemeronnıń shennen tıs maqtanıshı bul joybardı batırıwǵa jaqın keldi» hám film «eski Gollivud romantikalarınıń góne, tolıǵı menen kóshirilgen versiyası» ekenin jazdı.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Film úlken jetiskenlikke eriskende, onıń kassadaǵı kórsetkishleri burın bolmaǵan dárejede joqarı boldı, bul tamashagóylerdiń sezimlerin ózine tartqan muhabbat tariyxı ekenligi menen túsindirildi<ref name="Bbc.co.uk" /> Film ekranlarǵa shıqqannan on hápte keyin de 3,200 ekranda kórsetilip atırǵan edi,<ref name="www.guardian.co.uk" /> al on bes hápte dawamında reytinglerde birinshi orındı iyelep, toǵızınshı háptesinde ulıwma satılıwı 43% ke ósti. Ol birinshi 10 hápte sońında hár háptede 20 million dollardan artıq tabıs taptı,<ref name="www.mtv.com">{{cite news|first=Eric|last=Ditzian|title=Will 'Avatar' Top James Cameron's 'Titanic' Box-Office Record?|publisher=MTV| sáne =January 4, 2010|access-date=January 8, 2010|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1628991/story.jhtml|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043754/http://www.mtv.com/news/movies/|url-status=dead}}</ref>. al 14 hápteden keyin de jumıs kúnleri 1 million dollardan artıq tabıs alıp keldi<ref name="www.guardian.co.uk" /> 20th Century Fox kompaniyasınıń bahalawı boyınsha, besinshi háptege kelip amerikalı jas qızlardıń jeti procenti «Titanik»ti eki márte kórgen.<ref name="busch19980306">{{cite magazine | url=https://ew.com/article/1998/03/06/leonardo-dicaprio-robbed-titanic-nomination/ | title=Was Leonardo Robbed? | magazine=Entertainment Weekly | date=March 6, 1998 | access-date=November 23, 2013 | author=Busch, Anita M. | archive-date=November 9, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141109162757/http://www.ew.com/ew/article/0,,282088,00.html | url-status=live }}</ref>. Filmdi bir neshe márte kórgen hám keyin «Leo-maniya»ǵa sebep bolǵan jas qızlar filmniń eń joqarı kassalıq rekordqa jetiwine tiykarǵı sebepshi boldı dep esaplansa da<ref name="www.people.com">{{cite news|first=Anne-Marie|last=O'Neill|title=Riding the Wave|work=[[People (American magazine)|People]]|date=January 26, 1998|access-date=January 8, 2010|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20124329,00.html|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120500/https://people.com/archive/cover-story-riding-the-wave-vol-49-no-3/|url-status=live}}</ref>, basqa esabatlarda filmniń tabısı awızdan-awızǵa tarqalǵan jaqsı pikirler hám muhabbat tariyxı menen jańa texnologiyalı arnawlı effektlerdiń birlesiwi sebepli qayta-qayta kóriwge bolatuǵınlıǵı menen baylanıstırıladı<ref name="www.mtv.com" /><ref name="www.rottentomatoes.com">{{Cite Rotten Tomatoes|title=Titanic (1997)|id=titanic|type=m|access-date=March 20, 2024}}</ref>. The Hollywood Reporter baspasınıń bahalawı boyınsha, ulıwma 487 million dollarlıq óndiris hám reklama qárejetlerinen soń, film 1.4 milliard dollar taza payda alıp keldi, al qosımsha dereklerden keyin házirgi waqıtta payda 4 milliard dollarǵa shekem jetti<ref name="THRprofit">{{Web deregi | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-aprel | url = https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879| bet = What Is the Most Profitable Movie Ever?| jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| sáne = 2020-jıl 18-yanvar | avtor = Stephen Galloway| arxivsáne = 2020-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201116040628/https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879| url-status = live}}</ref>. «Titanik»tiń erlerge tásiri de ayrıqsha atap ótilgen<ref name="MSNBC">{{cite news|first=Ian|last=Hodder|title=Sniff, sniff{{nbsp}}... 7 movies that make guys cry|publisher=[[NBC News]]|date=March 6, 2007|access-date=January 8, 2010|url=http://www.today.com/id/17474383/|archive-date=April 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419193835/http://www.today.com/id/17474383/|url-status=live}}</ref><ref name="Finlo Rohrer">{{cite news|last=Rohrer|first=Finlo|title=A new type of tear-jerker|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|date=July 16, 2010|access-date=August 5, 2010|quote=Over the years misty eyes have been generated by the death of Bambi's mother, the killing of the kestrel in Kes, the ending of Titanic, or Jenny's death in Love Story.|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043822/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|url-status=live}}</ref><ref name="Meslow">{{cite magazine|first=Scott|last=Meslow|title=Boys Can Love 'Titanic,' Too|magazine=[[The Atlantic]]|date=April 6, 2012|access-date=October 22, 2015|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043825/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|url-status=live}}</ref>. Ol erlerdi jılatatuǵın filmlerdiń biri dep esaplanadı<ref name="MSNBC" /><ref name="Finlo Rohrer" /> MSNBC telekanalınıń jurnalisti Yan Xodder erler Djektiń sayaxatshılıq ruwxın hám Rozanı jeńip alıwǵa umtılǵan háreketlerin jaqsı kóretuǵının, bul olardıń Djekke emocionallıq baylanısın kúsheytetuǵının aytadı.<ref name="MSNBC" /> Filmniń erlerdi jılata alıw qábileti 2009-jılǵı «Zombieland» filminde qısqa parodiya etilgen, onda Tallaxassi (Vudi Xarrelson) personajı óziniń jas ulınıń ólimin eske túsirip: «Men «Titanik»ten beri bunday jılamaǵan edim» dep aytadı.<ref name="Www.mtv.com">{{cite news|first=Kurt|last=Loder|author-link=Kurt Loder|title=Woody Harrelson brings the laughs in a high-spirited monster mow-down.|website=[[MTV]]|date=October 2, 2009|access-date=December 6, 2010|url=http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043828/http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|url-status=dead}}</ref>, The Atlantic jurnalınıń jurnalisti Skott Meslow bılay dedi: «Titanik» dáslep qorǵawǵa mútáj emes sıyaqlı kórinse de, onıń tabısın esapqa alǵanda, onı sınǵa alıwshılar tárepinen «15 jasar qızlar ushın» film dep esaplanadı. Ol «Titanik»ti jas qızlar ushın azıq dep biykarlaw filmniń jetiskenligin esapqa almaw boladı dep pikir bildirdi: «Bul úlken, 3 saattan aslamıraq dawam etetuǵın tariyxıy romantikalıq drama hámme ushın film - sonıń ishinde jas jigitler ushın da». Meslow, 18 jastan kishi erkekler arasında filmniń joqarı bahalanıwına qaramastan, «Temir adam» sıyaqlı jas jigitlerge baǵdarlanǵan filmler menen birdey reytingke iye bolsa da, ullarǵa hám erkeklerge «Titanik»ti unatıwın moyınlaw ádettegidey emes ekenin ayttı. Ol óziniń de bala waqtında filmdi jasırın unatıp, ashıq túrde biykarlaǵanın moyınladı. «Bul elementlerdiń jıyındısı - tariyx, romantika, háreket - «Titanik»ti pútkil dúnya júzindegi hár qıylı jastaǵı tamashagóyler ushın qarsılıq kórsetiwge bolmaytuǵın usınıs etti (hám etiwdi dawam etpekte)», - dedi ol. «Titanik»tiń kemshilikleri bar, biraq onıń miyrasın esapqa alǵanda, ol óziniń ortasha abırayınan jaqsıraq. Bul 15 jasar qızlar ushın ájayıp film, biraq bul onıń basqalar ushın da ájayıp film emes degendi ańlatpaydı».<ref name="Meslow" /> Filmdegi citatalar onıń keń tarqalıwına járdem berdi. «Titanik»tiń «Men dúnyanıń patshasıman!» degen belgili sózi kino industriyasındaǵı eń kóp qollanılatuǵın citatalardıń birine aylandı<ref name="WWW.afi.com">{{Web deregi | bet = AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Movie Quotes| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716070844/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul }}</ref><ref name="www.cnn.com">{{Web deregi | at = A| familiya = Pawlowski| bet = You talkin' to me? Film quotes stir passion| jumıs = [[CNN]]| sáne = 2009-jıl 9-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-yanvar | url = http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 1-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201201043908/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html| url-status = live}}</ref>. Adamlardıń jámiyetlik jaǵdaylarda filmlerden citata keltiriwdi ne ushın unatatuǵının izertlegen Kanzas mámleketlik universitetiniń psixologiya professorı Richard Xarristiń aytıwınsha, kúndelikli sóylesiwde film citataların qollanıw házil aytıwǵa uqsaydı hám basqalar menen birlik payda etiwdiń bir usılı bolıp tabıladı. «Adamlar bunı ózlerin jaqsı seziw ushın, basqalardı kúldiriw ushın, ózlerin kúldiriw ushın isleydi», - dedi ol.<ref name="www.cnn.com" /> Kemeron filmniń tabısın tájiriybeni bólisiwden ádewir payda alǵanı menen túsindirdi. «Adamlar kinoteatrda kúshli tásir alǵanda, onı bólisiwdi qáleydi. Olar dosların alıp kelip, olardıń da lázzetleniwin qáleydi,» dedi ol. «Olar bul nárseniń ómirinde bolıwǵa arzıytuǵın xabardı jetkeriwshi adam bolıwdı qáleydi. «Titanik» usılayınsha islegen.»<ref name="cnn.com">{{Web deregi | at = Jason| familiya = Carroll| bet = CNN's Jason Carroll interviews director James Cameron about his new film "Avatar." (Video.)| jumıs = [[CNN]]| sáne = 2009-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-dekabr | url = http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091128125635/http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html| arxivsáne = 2009-jıl 28-noyabr }}</ref> Media Xabardarlıq Tarmaǵı bılay dedi: «Ádette, blokbaster kino filmin qayta kóriw dárejesi shama menen 5% boladı. «Titanik» ushın qayta kóriw dárejesi 20% ten astı.»<ref name="www.media-awareness.ca" /> Kassalıq túsimler «filmniń uzaqlıǵı 3 saat 14 minut bolǵanlıqtan, ádettegi filmniń kúnine 4 ret kórsetiliwine salıstırǵanda, kúnine tek 3 ret kórsetiliwi múmkin ekenin esapqa alǵanda jáne de tásirli» boldı. Buǵan juwap retinde «kóplegen kinoteatrlar túngi kórsetiwlerdi basladı hám tańǵı 3:30 ǵa shekem tolı zallarǵa iye boldı».<ref name="www.media-awareness.ca" /> «Titanik» kassalıq túsim rekordın 12 jıl dawamında saqlap turdı<ref name="www.slate.com">{{Web deregi | at = Josh| familiya = Levin| bet = Here Come the Cats With Human Boobs. Is Avatar destined to flop?| jumıs = [[Slate (magazine)|Slate]]| sáne = 2009-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-dekabr | url = http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html| arxivsáne = 2018-jıl 3-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181003011526/http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html| url-status = live}}</ref>. Kemeronnıń kelesi filmi «Avatar» onıń dúnya júzilik túsimin asıp ótiwge haqıyqıy múmkinshiligi bar birinshi film dep esaplandı<ref name="www.marketwatch.com">{{Web deregi | at = Russ| familiya = Britt| bet = Can Cameron break his own box-office record? 'Avatar' unprecedented in staying power, international sales| jumıs = [[MarketWatch]]| sáne = 2010-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-yanvar | url = http://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04| arxivsáne = 2020-jıl 31-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201031113341/https://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04| url-status = live}}</ref><ref name="moviesblog.mtv.com">{{cite news|first=Brian|last=Jacks|title=EXCLUSIVE: James Cameron Says 'Avatar' Will Beat 'Titanic' To Become Biggest Of All Time|website=[[MTV]]|date=January 16, 2010|access-date=January 17, 2010|url=http://moviesblog.mtv.com/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|archive-date=January 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122224239/http://www.mtv.com/news/movies/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|url-status=dead}}</ref> hám 2010-jılı bunı iske asırdı<ref name="newsday" /> Filmniń ne ushın «Titanik»ti tabıslı túrde qáwip astına qoyıwǵa qábiletli bolǵanı haqqında hár qıylı túsindiriwler berildi. Birewi, «Titanik» paydasınıń úshten eki bólegi sırtqı ellerde tabılǵan edi, al «Avatar» da usınday joldı quwdı ... «Avatar» dúnya júzi boyınsha 106 bazarda kórsetildi hám hámmesinde 1-orındı iyeledi» hám «Rossiya sıyaqlı bazarlarda, qay jerde «Titanik» 1997 hám 1998-jıllarda ortasha túsim kórgen bolsa, búgingi kúnde júdá aktiv bolıp tabıladı» hám «burınǵıǵa qaraǵanda kóbirek ekranlar hám kino kóriwshiler» bar.<ref name="www.newsweek.com">{{cite news|first=Sarah|last=Ball|title=How 'Avatar' Can Beat 'Titanic'|work=[[Newsweek]]|date=January 6, 2010|access-date=January 9, 2010|url=http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126184858/http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|url-status=live}}</ref>. Box Office Mojo prezidenti Brendon Grey, «Avatar» «Titanik»tiń payda rekordın jeńip ótiwi múmkin bolsa da, filmniń kóriwshiler sanı boyınsha «Titanik»ten asıp ketiwi shamalı ekenin ayttı. «1990-jıllardıń aqırında bilet bahaları shama menen 3 dollarǵa arzanıraq edi.»<ref name="www.marketwatch.com" /> 2009-jıldıń dekabr ayında Kemeron bılay degen edi: «Titanik»ti óz ornınan túsiriwge urınıw real emes dep oylayman. Sońǵı bir neshe jıl ishinde biraz jaqsı filmler shıqtı. «Titanik» ápiwayı qanday da bir júrekti jibitken edi.»<ref name="www.mtv.com" /> 2010-jıldıń yanvar ayındaǵı intervyude, «Avatar»dıń kórsetkishlerin boljaw ańsatlasqan waqıtta, ol bul máselege basqasha qaradı: «Bul boladı. Bul tek waqıt máselesi».<ref name="moviesblog.mtv.com" /> Avtor Aleksandra Keller, «Titanik»tiń tabısın analizlegende, ilimpazlar filmniń ataqlılıǵı «házirgi zaman mádeniyatına, tariyx haqqındaǵı túsiniklerge, tutınıwshılıq hám globallasıw úlgilerine, sonday-aq 1990-jıllardaǵı úlken film waqıyalarınan ádette kútiletuǵın elementlerge – ájayıp ekran kórinislerine, keń kólemli háreketlerge hám siyrek ushırasatuǵın tartımlı personajlar menen epikalıq dramaǵa» baylanıslı ekenin moyınlay aladı dep ayttı<ref name="Keller">{{cite book|first=Alexandra|last=Keller|title=James Cameron|publisher=[[Routledge]]|location=London, England|isbn=978-1-134-70021-9|year=2014|pages=73–76|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416105119/http://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref>. == Sın pikirler == === Dáslepki === «Titanik» film sınshıları tárepinen kóbinese jaqsı pikirler aldı, hám tamashagóy hám ilimpazlar tárepinen de unamlı bahalandı, olar filmniń mádeniy, tariyxıy hám siyasiy tásirleri haqqında pikir bildirdi<ref name="Keller" /><ref name="Rosenstone">{{cite book|author=Robert A. Rosenstone|title=Lights, Camera, History: Portraying the Past in Film|publisher=[[Texas A&M University Press]]|isbn=978-1-60344-503-0|year=2007|pages=115–117|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416110345/http://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|url-status=live}}</ref><ref name="Kidder">{{cite book|author1=David S. Kidder|author2=Noah D. Oppenheim|title=The Intellectual Devotional Modern Culture: Revive Your Mind, Complete Your Education, and Converse Confidently with the Culturati|publisher=[[Rodale, Inc.]]|isbn=978-1-60529-793-4|year=2008|page=361|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416125243/http://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|url-status=live}}</ref>. Rotten Tomatoes sın-pikir jıynawshı veb-saytında, film 255 pikir tiykarında 88% maqullaw reytingine iye, ortasha bahası 10 nan 8,1 boldı. Sayttıń sınshılar juwmaǵında bılay delingen: «Bul Djeyms Kemeron ushın tolıq derlik jeńis, ol tańqalarlıq vizual effektler menen eski melodramanıń bas aylandırarlı aralaspasın usınadı»<ref name="www.rottentomatoes.com"/> Metacritic saytı 35 sınshınıń pikirleri tiykarında 100 den 75 salmaqlı ortasha ball berip, filmniń «ulıwma unamlı pikirlerge» iye ekenligin xabarlaydı.<ref>{{cite Metacritic |title=Titanic (1997) |id=titanic |type=movie |access-date=February 15, 2021}}</ref>. CinemaScore tárepinen sorawnama alıp barılǵan tamashagóy filmge siyrek ushırasatuǵın «A+» bahasın berdi, bul 1982-jıldan 2011-jılǵa shekemgi xızmet tariyxında 60-tan az film alǵan baha<ref name="CinemaScore">{{Web deregi | at = Pamela| familiya = McClintock| bet = Why CinemaScore Matters for Box Office| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/| jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| sáne = 2011-jıl 19-avgust | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210719145918/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/| arxivsáne = 2021-jıl 19-iyul | url-status = live}}</ref>. Filmniń ulıwma dizaynına baylanıslı Rodjer Ebert bılay dedi: «Ol minsiz islengen, aqıllı qurılǵan, kúshli oynalǵan hám tartımlı ... Bunday filmlerdi islew tek qıyın emes, al jaqsı islew derlik múmkin emes.» Ol «texnikalıq qıyınshılıqlardıń» «sonshelli qorqınıshlı ekenligin, rejissyorlardıń drama hám tariyxtı da proporciyaǵa alıp kele alıwı tańqalarlı» dep atap ótti hám «ózin hám waqıya, hám qayǵılı saga isendirgenin» ayttı<ref>{{cite news|last=Ebert|first=Roger|title=Titanic Movie Review & Film Summary (1997)|url=https://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|website=Ebert Digital LLC|date=December 19, 1997|access-date=December 7, 2006|author-link=Roger Ebert|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125018/http://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|url-status=live}}</ref>. Ol bunı 1997-jıldaǵı óziniń toǵızınshı eń jaqsı filmi dep atadı<ref>{{cite episode|title=The Best Films of 1997|date=January 3, 1998|series=Siskel & Ebert|season=12|number=18}}</ref>. «Siskel & Ebert» telebaǵdarlamasında film «eki bas barmaq» aldı hám kemeniń batıwın qayta jaratıwdaǵı dálligi ushın maqtaldı; Ebert filmdi «ullı Gollivud eposı» hám «kútiwge ılayıqlı» dep súwretledi, al Djin Siskel Leonardo Di Kaprionı «tartımlı» dep taptı<ref name="bventertainment.go.com">{{cite episode|url=http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|title=Titanic (1997) Review|series=Siskel & Ebert|date=December 6, 1997|season=12|number=14|website=YouTube|access-date=February 11, 2014|archive-date=June 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630074928/http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|url-status=live}}</ref>. Djeyms Berardinelli bılay dedi: «Detallarda minsiz, biraq kólemi hám maqseti boyınsha keń, «Titanik» siyrek ushırasatuǵın epikalıq kino waqıyası bolıp tabıladı. Siz «Titanik»ti tek kórip qoymaysız, onı basıńızdan ótkeresiz.»<ref name="www.reelviews">{{Web deregi | at = James| familiya = Berardinelli| bet = A Film Review by James Berardinelli| baspaxana = ReelViews| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181116091024/http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html| url-status = live}}</ref> Ol bunı 1997-jıldaǵı óziniń ekinshi eń jaqsı filmi dep atadı<ref name="Www.reelviews">{{Web deregi | at = James| familiya = Berardinelli| bet = James Berardinelli Top 10 of 1997| baspaxana = ReelViews| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181116093546/http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html| url-status = live}}</ref>. Boxoffice Magazine jurnalınıń Djozef Makbraydı bılay dep juwmaqladı: «Titanikti házirgi waqıtqa shekem islengen eń ullı apat filmi dep súwretlew onı kemsitiw bolar edi. Djeyms Kemeronnıń 1912-jılı «batpaytuǵın» laynerdiń batıwın qayta jaratıwı - Gollivudtan shıqqan eń úlken hám salmaqlı xalıq oyın-zawıq dóretpeleriniń biri.»<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> Filmniń romantikalıq hám emocional tárepleri de birdey maqtaldı. Urban Cinefile saytınıń Endryu L. Urban bılay dedi: «Siz «Titanik»ten shıqqanda byudjet yamasa dawamlılıq haqqında emes, al onıń úlken emocional kúshi haqqında sóyleysiz, ol kemeniń óziniń mashinalarınday úlken, onıń gigant vintlerindey júregińizge kiriwge bel buwǵan hám onı háreketke keltiretuǵın muhabbat tariyxınday uzaq dawam etetuǵın.»<ref name="WWW.rottentomatoes.com">{{Web deregi | at = Jeff| familiya = Giles| bet = Total Recall: James Cameron Movies. We take a look at the career of the visionary director of Avatar| jumıs = [[Rotten Tomatoes]]| sáne = 2009-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = https://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies| arxivsáne = 2009-jıl 24-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091224104453/http://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies| url-status = live}}</ref> Entertainment Weekly jurnalınıń Ouen Gleyberman filmdi bılay súwretledi: «Bul romantikalıq hálektiń saltanatlı hám qorqınıshlı kórinisi. Scenarist-rejissyor Djeyms Kemeron XX ásirdiń basındaǵı anıqlawshı apattı sonshelli tazalanǵan árman hám qorqınısh penen adamgershilik masshtabta qayta saxnalastırdı, ol xalıq kinosınıń eń tereń qatlamlarına tiyedi.»<ref name="rogerebert.suntimes.com">{{cite news|title=Titanic (1997) Critical Debates |work=[[Chicago Sun-Times]] |access-date=January 19, 2010 |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000101/CRITICALDEBATE/40308080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311072339/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20000101%2FCRITICALDEBATE%2F40308080 |archive-date=March 11, 2013 }}</ref> The New York Times gazetasınıń Djanet Maslin bılay dep pikir bildirdi: «Kemeronnıń ájayıp «Titanik»i on jıllıqlar dawamında birinshi ret «Samal menen ketken» filmi menen salıstırıwǵa shaqırǵan tamasha.»<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> Radio Times radiosınıń Edrian Terner oǵan bes juldızdan tórtin berip, bılay dedi: «Kemeronnıń scenariyi Klark Geybl hám Viven Lidi 80 minut dawamında uslap tura almaǵan bolar edi, biraq sonda da, ol hám onıń sıyqırlı aktyorlar toparı sol eski studiya jıltırlıǵın úsh saat dawamında janlandıradı. «Titanik» - sezimlerge saltanatlı hújim, sońǵı saatta tolıǵı menen sol waqıttaǵı qorqınısh hám muzlatıwshı, paralizlewshi qorqınıshtı súwretleydi. Hám ayırım kadrlar bar, mısalı, puw shıǵarıp turǵan kemeniń qasınan albatrostay aylanıp ótiw, sonda siz Kemeronnıń bunıń bárinen lázzetlenip atırǵanın sezesiz.»<ref>{{Web deregi | url = https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/| bet = Titanic| jumıs = Radio Times| at = Adrian| familiya = Turner| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 20-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211120054235/https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/| url-status = live}}</ref> «Titanik» jetiskenlikke eriskeni menen, keri pikirlerge de ushıradı. Ayırım sınshılar kórneklilik tárepi ájayıp bolǵanı menen, syujet hám dialoglar hálsiz ekenin ayttı<ref name="Kidder" /> Time jurnalınıń Richard Korliss tiykarınan unamsız pikir jazıp, qızıqlı emocional elementlerdiń joqlıǵın sınǵa aldı.<ref>{{cite magazine |first=Richard |last=Corliss |author-link=Richard Corliss |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,987509,00.html |title=Down, Down to a Watery Grave | sáne =December 8, 1997 |access-date=July 22, 2008 |archive-date=September 29, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929015522/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,987509,00.html |url-status=live }}</ref>. Los-Andjeles Times gazetasında Kennet Turannıń pikiri ayrıqsha ótkir boldı. Ol emocional elementlerdi biykarlap, bılay dedi: «Shınında da kóz jasın keltiretuǵını - Kemeronnıń usınday film jazıw onıń qolınan keletuǵınına iseniwi. Bul onıń qolınan kelmeydi, hátte jaqın da kelmeydi.»<ref>{{cite news |last=Turan |first=Kenneth |title='Titanic' Sinks Again (Spectacularly) |newspaper=Los Angeles Times |date=December 19, 1997 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |access-date=September 15, 2019 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072503/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |url-status=live }}</ref> Ol keyinirek filmniń «Oskar» sıylıqların alıwınıń jalǵız sebebi onıń prokattaǵı tabısı ekenin ayttı<ref>Lubin, pp. 8–9</ref>. The San Francisco Examiner gazetasınıń Barbara Shulgasser «Titanik»ke tórt juldızdan bir juldız berip, dosınıń mına sózlerin keltirdi: «Bul isenip bolmaytuǵın dárejede jaman jazılǵan scenariyde eki [bas qaharman] bir-birin atı menen ataǵan waqıtlardıń sanı, scenariyde aktyorlarǵa aytıw ushın bunnan da qızıqlıraq nárseniń joqlıǵınıń kórsetkishi edi.»<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php |title=Talk about disasters |work=The San Francisco Examiner |last=Shulgasser |first=Barbara|date=December 19, 1997 |access-date=February 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019054324/http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php|archive-date=October 19, 2013}}</ref> === Keyingi kózqaras === /Film saytınıń Dalin Rowelliniń aytıwınsha, «Uzaq dawam etiw waqtı haqqında shaǵımlar, ayırım personajlardıń júzip júrgen mebel bóleklerine ańsat sıyıwı múmkin ekenligi haqqındaǵı pikirler hám onıń melodramalıq tábiyatı haqqındaǵı háziller menen, «Titanik» házirgi zaman sınlarına jat emes»<ref name="rowell">{{Web deregi | url = https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/| bet = Every James Cameron Film Ranked From Worst To Best| jumıs = [[/Film]]| at = Dalin| familiya = Rowell| sáne = 2021-jıl 28-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027075000/https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/| url-status = live}}</ref>. 2002-jılı kinorejissyor Robert Altman onı «ómirimde kórgen eń jaman jumıs» dep atadı<ref>{{cite news|last=Friedman|first=Roger|title=Altman: Titanic Worst Movie Ever|publisher=[[Fox News Channel]]|date=March 23, 2002|url=https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|access-date=December 2, 2008|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072506/https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|url-status=live}}</ref>. Usıǵan uqsas, francuz Jańa tolqın rejissyorı hám burınǵı Cahiers du Cinema redaktorı Jak Rivett 1998-jılı Frederik Bonno menen bolǵan intervyuda onı «qaldıq» dep atadı hám ásirese Uinslettiń oyının qattı sınǵa aldı, onı «kóriwge bolmaytuǵın, uzaq waqıttan beri ekranda payda bolǵan eń salaq qız» dep atadı<ref>{{Web deregi | last1 = Bonnaud| first1 = Frédéric| bet = The Captive Lover – An Interview with Jacques Rivette| url = https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/| jumıs = Senses of Cinema| sáne = 2004-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-avgust | arxivsáne = 2022-jıl 18-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220818042449/https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/| url-status = live}}</ref>. 2003-jılı film «Eń jaqsı film juwmaqları» sorawnamasında birinshi orındı iyeledi<ref>{{cite news | title = Titanic voted 'best' film ending | work = BBC News | date = October 15, 2003 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3194176.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317035318/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3194176.stm | url-status = live }}</ref>, biraq sol waqıtta Film 2003 sorawnamasında «hámme waqıtlardaǵı eń jaman film» sıpatında da birinshi orındı iyeledi<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sinks in worst film poll | work = BBC News | date = November 5, 2003 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 2, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302082215/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | url-status = live }}</ref>. 2012-jılı «Titanik» jolawshılarınıń ómiri haqqındaǵı izertlewinde tariyxshı Richard Devenport-Xayns bılay dedi: «Kemeronnıń filmi bay amerikalılar hám bilimli inglislerdi jamanladı, olardıń sezimlerin basıwın, jaqsı kiyiniwin, ádep-ikramlı minez-qulqın hám grammatikalıq tárbiyasın qaraladı, al jarlı irlandlar hám sawatsızlardı romantikalıq qaharmanlar etip kórsetti»<ref>{{cite book|last=Davenport-Hines|first=Richard|title=Titanic Lives: Migrants and Millionaires, Conmen and Crew|url=https://archive.org/details/titaniclivesmigr0000dave|year=2012|publisher=HarperCollins|location=UK}}</ref>. Britaniya film jurnalı Empire filmge bergen bes juldızlı eń joqarı bahasın hám qızǵın pikirin, keyingi basılımda tórt juldızǵa hám onsha unamlı emes pikirge túsirdi. Bul óz oqıwshılarınıń talǵamlarına juwap beriw ushın islendi, óytkeni olar film átirapındaǵı tolqınlanıwdan hám onıń ıqlasbentleriniń háreketlerinen, mısalı, bir neshe márte kóriwge barǵanlardan ózlerin uzaqlastırıwdı qáledi<ref>{{cite journal |doi=10.5204/mcj.2423 |doi-access=free |last=Stephenson |first=John-Paul |date=October 2005 |title=Reviewing Symbolic Capital |journal=M/C Journal |volume=8 |issue=5 |url=http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |access-date=September 11, 2009 |archive-date=October 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007172335/http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |url-status=live | issn = 1441-2616 }}</ref>. Bunnan tısqarı, filmge bolǵan unamlı hám unamsız parodiyalar hám basqa da usınday háziller kóbeyip, internette tarqaldı, bul kóbinese film haqqında hár qıylı pikirdegi ıqlasbentlerdiń qızǵın juwapların payda etti<ref>{{cite news | title = Clash of the Titanic | url = http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | access-date = October 14, 2007 | archive-date = October 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071017020427/http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | url-status = live }}</ref>. DVDActive saytınıń Bendjamin Uillkoki filmge qarsı reakciyanı yaki oǵan bolǵan kúshli jekkóriwshilikti túsinbedi. «Meni shınında da ashıwlandıratuǵın nárse...» dedi ol, «filmdi jaqsı kóretuǵınlarǵa jaman hújim etetuǵınlar». Uillkok bılay dedi: «Meniń, álbette, «Titanik»ti unatpaytuǵınlarǵa qarsı hesh nársem joq, biraq sizdi usı ushın kishkene hám ayanıshlı sezindiretuǵın az sanlı adamlar (olar bar, iseniń maǵan) meniń túsiniwimnen hám kewil bóliwimnen anaǵurlım uzaq».<ref name="www.dvdactive.com" /> 1998-jılı Kemeron unamsız reakciyalarǵa, ásirese Kennet Turannıń sınına juwap berip, bılay dep jazdı: «Titanik» - adamlardı jıltıraq ajiotaj benen ózine tartıp, keyin olardı kóshege aldanǵan hám aldawǵa túsken sezim menen shıǵarıp taslaytuǵın film emes. Olar qayta-qayta kelip, ómirinen 3 saat 14 minut alatuǵın tájiriybeni qaytalawǵa hám basqalardı da ózleri menen birge alıp keliwge, sezimlerin bólisiw ushın qaytıp kelmekte». Kemeron hámme jastaǵı (8 jastan 80 jasqa shekem) hám hár qıylı ortalıqtan shıqqan adamlar onı kórip, «ózleriniń tiykarǵı adamgershiligin bayram etip atırǵanın» atap ótti. Ol scenariydi shın kewilden hám ashıq dep táriyipledi hám onıń aldınnan «adam tájiriybesi menen sezimleriniń máńgi - hám biziń tiykarǵı emocionallıq dúzilisimizdi sáwlelendirgeni ushın tanıs bolǵan universal nárselerdi» óz ishine alǵanın ayttı hám filmniń usı jol menen arxetipler menen islesiw arqalı jetiskenlikke erise alǵanın ayttı. Ol onı jaǵımpazlıq dep esaplamadı. «Turan arxetipti ezbe dep qátelesedi,» dedi ol. «Men onıń eń jaqsı scenariyler tek adam tájiriybesiniń shegarasın izertleytuǵın yamasa ózleriniń hazilkesh hám ayıplı dialogların biziń maqtawımız ushın sheberlik penen aylandıratuǵınlar degen pikirine qosılmayman»<ref name="Los Angeles Times">{{cite news|title=He's Mad as Hell at Turan. James Cameron Gets the Last Word on Our Critic's 'Titanic'|newspaper=Los Angeles Times|date=March 28, 1998|access-date=February 22, 2010|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-28-ca-33428-story.html|archive-date=March 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326202354/http://articles.latimes.com/1998/mar/28/entertainment/ca-33428|url-status=live}}</ref>. 2000-jılı BBC telekanalınıń wákili Almar Xaflidason bılay dep jazdı: «Djeyms Kemeronnıń 'Titanik' filmi pitpesten-aq sınshılar pıshaqların qayray basladı. XX ásirdiń eń qımbat kinokartinasına aylanıwına alıp kelgen shıǵınlardıń ósiwi hám ataqlı juldızları joq aktyorlar quramı filmdi shıǵarılmastan burın-aq sátsizlikke ushıratadı dep oylanıldı. Biraq kassalıq tabıs hám tamashagóy bahası Kemeronnıń haq ekenin hám kóp sınshılardıń qáte ekenin dálilledi». Ol jáne bılay dep qostı: «Ullı kemeniń batıwı hesh kimge sır emes, biraq kópler ushın onıń kólemi hám tragediyası kútilgennen de asıp tústi» hám «filmniń úsh saattan aslamıraq dawam etetuǵının esapqa alǵanda, Kemeron tárepinen ámelge asırılǵan haqıyqıy tásirli oyın-zawıq jetiskenligi boldı»<ref>{{Web deregi | bet = Titanic (1997)| url = https://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml| baspaxana = BBC| familiya = Haflidason| at = Almar| sáne = August 2007 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 26-dekabr | arxivsáne = 2009-jıl 2-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090102212402/http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml| url-status = live}}</ref>. Empire jurnalı aqırında filmge bergen dáslepki bes juldızlı bahasın qayta tiklep, bılay dep pikir bildirdi: «Bul planetadaǵı eń súyikli film ekenligi anıq bolǵan waqıtta Djeyms Kemeronnıń 'Titanik' filmin sınǵa alıw ádetke aylanǵanına hayran qalıwdıń keregi joq»<ref>{{Web deregi | familiya = Smith| at = Adam| bet = Review of Titanic| sáne = January 2000 | url = https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/| baspaxana = Bauer Consumer Media| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 19-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191219074005/https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/| url-status = live}}</ref>. 2017-jılı, filmniń shıǵarılǵanına 20 jıl tolıwı múnásibeti menen, AQSH Kongress kitapxanası tárepinen «mádeniy, tariyxıy yamasa estetikalıq áhmiyetke iye» sıpatında saqlaw ushın AQSH Milliy film reestrine kirgizildi<ref name="NFR">{{Cite news |title=2017 National Film Registry Is More Than a 'Field of Dreams' |url=https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213180919/https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |archive-date=December 13, 2017 |access-date=December 13, 2017 |work=The Library of Congress | til =en}}</ref>. Sol jılı Kemeron National Geographic telekanalınıń «Titanik: Djeyms Kemeron menen 20 jıldan keyin» baǵdarlaması ushın filmniń dálligin qayta kórip shıqtı<ref>{{Web deregi | bet = Titanic: 20 Years Later With James Cameron| url = https://www.disneyplus.com/movies/titanic-20-years-later-with-james-cameron/133QEwnfPqw5| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = www.disneyplus.com}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = 9 things we learned from 'Titanic: 20 Years Later With James Cameron'| url = https://ew.com/tv/2017/11/26/titanic-20-years-later-james-cameron-what-we-learned/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = EW.com| til = en}}</ref>. Filmniń shıńı jıllar dawamında kóp tartıslardı payda etti: Djek penen Rozanıń ekewi de qalqıp turǵan esikke sıyıp, aman qalıwı múmkin be edi degen másele film haqqında eń kóp talqılanǵan táreplerdiń birine aylandı<ref>{{Cite magazine | sáne =2019-07-16 |title=A Timeline of the 'Could Jack Have Fit on the Titanic Door' Debate |url=https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |access-date=2024-03-23 |magazine=TIME | til =en |archive-date=March 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323041635/https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |url-status=live}}</ref>. Filmniń 20 jıllıǵında Kemeron «20 jıldan keyin bul máseleni talqılawımız biraz aqmaqlıq» dep aytqan bolsa da<ref>{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=2017-11-26 |title=James Cameron on Titanic's Legacy, the Avatar Sequels' Progress, and the Impact of a Fox Studio Sale |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |access-date=2025-01-18 |magazine=Vanity Fair | til =en-US}}</ref>, 2023-jılı filmniń 25 jıllıǵı ushın izertlew alıp bardı. Bul izertlew National Geographic kanalınıń jańalanǵan retrospektivasınıń bir bólegi sıpatında efirge shıqtı hám bul múmkin, biraq itimal emes ekenligin hám kóp ózgeriwshilerge baylanıslı ekenligin kórsetti<ref>{{Web deregi | bet = Watch James Cameron recreate 'Titanic' floating door scene to see if Jack fit with Rose| url = https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240323041635/https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/| arxivsáne = 2024-jıl 23-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart | jumıs = EW.com| til = en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=1jXHFEy-ibc |title=Titanic: 25 Years Later with James Cameron (Full Episode) {{!}} SPECIAL | sáne =2023-03-05 |last=National Geographic |access-date=2025-01-18 |via=YouTube}}</ref>. Bunnan aldın 2012-jılı MythBusters tárepinen sınaq ótkerilgen edi<nowiki/>[[MythBusters|.]]<ref>{{Web deregi | bet = James Cameron conducted forensic analysis to prove Jack's 'Titanic' death: 'He needed to die'| url = https://ew.com/movies/james-cameron-titanic-jack-death-forensic-analysis/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = EW.com| til = en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=JVgkvaDHmto |title=Titanic Survival Results {{!}} MythBusters | sáne =2012-10-16 |last=Discovery |access-date=2025-01-18 |via=YouTube}}</ref> Film Empire sorawnamasında hám keyinirek kino industriyası wákilleri arasında ótkerilgen sorawnamada 100 eń jaqsı film dizimine kirgizildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/| bet = The 100 Greatest Movies| sáne = 2018-jıl 20-mart | jumıs = Empire| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2018-jıl 13-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181013202030/https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447| bet = Vertigo – Hollywood's 100 Favorite Films| jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| sáne = 2014-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425060530/https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447| url-status = live}}</ref>. 2021-jılı /Film saytınıń wákili Dalin Rowell onı Kemeronnıń karerasındaǵı úshinshi eń jaqsı film dep atadı. Ol «bul onıń eń jaqsı filmleriniń biri, óytkeni ol barlıq qıyınshılıqlardı jeńip ótti» dep ayttı hám onı «haqıyqattan da ájayıp jetiskenlik - úlken byudjetine qaramastan, kishipeyil, shın júrekten islengen orayǵa iye» dep esapladı. Ol jáne bılay dep qostı: «Internet oǵan qarsı jiberetuǵın barlıq házillerge qaramastan, 'Titanik' Kemeronnıń ózi eleslete alatuǵın hárbir nárseni ámelge asıra alatuǵının kórsetedi».<ref name="rowell" /> 2024-jılı Looper onı «Barlıq dáwirlerdegi 50 eń jaqsı PG-13 filmi» diziminde 44-orınǵa qoydı hám bılay dep jazdı: {{blockquote|Kemeronnıń jańa texnologiyalıq arnawlı effektler járdeminde jaratılǵan batırıp jiberiwshi kórinisi, kóriwshilerdi Titaniktiń saltanatına hám onıń aqırǵı saatlarınıń júrek ezetuǵın xaosına qaytadan alıp baradı. Filmniń ullılıǵı hám onıń qayǵılı waqıyası, syujet qurıw hám vizual effektlerdiń shegarasın keńeytti, keleshektegi iri byudjetli filmler ushın jol ashtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.looper.com/806086/best-pg-13-movies-of-all-time-ranked/| bet = 50 Best PG-13 Movies Of All Time Ranked| jumıs = Looper| sáne = 2024-jıl 3-oktyabr }}</ref>.}} == Xoshametler == [[Altın Globus]] sıylıqlarında, Titanik Eń jaqsı dramalıq film, Eń jaqsı rejissyor, Eń jaqsı original saz hám Eń jaqsı original qosıq nominaciyalarında jeńiske eristi<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sweeps Golden Globes | work = BBC News | date = January 19, 1998 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = December 1, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201201044101/http://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | url-status = live }}</ref>. [[Kate Winslet|Uinslet]] hám Styuart ta nominaciyaǵa usınıldı<ref>{{cite news | title = Nominations for the 55th Golden Globe Awards | publisher = BBC | date = January 17, 1998 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/47182.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109141238/http://news.bbc.co.uk/2/hi/47182.stm | url-status = live }}</ref>. 70-Oskar sıylıqları saltanatında, Titanik on tórt Oskar nominaciyasına iye boldı, bul 1950-jılı Djozef L. Mankevichtiń «Hawa haqqında barlıǵı» filmi ornatqan rekordtı qaytaladı<ref>{{cite news | title = Can Anything Stop the Raising of Titanic on March 23? | work = The New York Observer | date=February 22, 1998 | url = http://www.observer.com/node/40199 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725153001/http://www.observer.com/node/40199 | archive-date = July 25, 2008| access-date=December 1, 2010}}</ref> hám onnan on birin uttı: Eń jaqsı sáwlelendiriw (Titanik haqqındaǵı ekinshi film, 1933-jılǵı «Kavalkada»dan keyin bul sıylıqtı alǵan), Eń jaqsı rejissyor, Eń jaqsı kórkem bezeliw, Eń jaqsı operatorlıq jumıs, Eń jaqsı vizual effektler, Eń jaqsı montaj, Eń jaqsı kostyum dizaynı, Eń jaqsı ses (Geri Ridstrom, Tom Djonson, Geri Sammers, Mark Ulano), Eń jaqsı ses effektleri montajı, Eń jaqsı original dramalıq saz, Eń jaqsı original qosıq<ref name="Oscars1998">{{Web deregi | url = http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html| bet = The 70th Academy Awards (1998) Nominees and Winners| qaralǵan sáne = 2011-jıl 19-noyabr | baspaxana = Academy of Motion Picture Arts and Sciences| arxivsáne = 2014-jıl 1-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141001073921/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html| url-status = live}}</ref>. Uinslet, Styuart hám grim sheberleri nominaciyaǵa usınıldı, biraq «Jaqsıraq bolıwı múmkin emes» filmindegi Xelen Xant, «L.A. Qupıya» filmindegi Kim Beysindjer hám «Qara kostyumdegi adamlar» filmlerine jeńildi<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ |title='Titanic' ties Oscar record with 11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173143/https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ | sáne =March 24, 1998 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |publisher=[[Daily Press (Virginia)|Daily Press]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref><ref>{{cite news |last=Garner |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |title=A 'Titanic' winner |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506152141/https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |date=March 24, 1998 |access-date=May 6, 2023 |archive-date=May 6, 2023 |page=17 |work=Gannett News Service |publisher=[[Iowa City Press-Citizen]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. Titanik on bir Oskar sıylıǵın alǵan ekinshi film boldı, «Ben-Xur»dan (1959) keyin''.''<ref>{{Web deregi | bet = 'Titanic' vs. 'Ben-Hur'| jumıs = [[The New York Times]]| sáne = 1998-jıl 27-mart | url = https://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160308064304/http://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html| arxivsáne = 2016-jıl 8-mart | url-status = live| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-mart }}</ref> «Saqıynalar áwladınıń qaytıwı: Patshanıń qaytıwı» 2004-jılı bul rekordtı qaytaladı<ref>{{cite news |last=Germain |first=David |url=https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |title='Rings' ties record with its 11 Oscars |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173100/https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |date=March 1, 2004 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |work=The Associated Press |publisher=[[Corpus Christi Caller-Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref>. 2017-jılı «La-La Lend» eń kóp Oskar nominaciyasına iye bolıw rekordın qaytaladı<ref>{{Cite news |last=Lang |first=Brent |date=January 14, 2017 |title=Oscars: 'La La Land' Scores Record 14 Nominations |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |access-date=August 28, 2022 |archive-date=August 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829135017/https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |url-status=live }}</ref>. Titanik 1997-jılǵı [[Oskar sıylıǵı|Oskar]] sıylıǵın Eń jaqsı original qosıq nominaciyasında, sonday-aq tórt Gremmi sıylıǵın Jıldıń jazbası, Jıldıń qosıǵı, Kino yamasa televidenie ushın arnawlı jazılǵan eń jaqsı qosıq hám Eń jaqsı pop vokal atqarıwshı hayal nominaciyalarında jeńip aldı<ref name="www.grammy.org">{{Web deregi | bet = Past Winners Search – 1998 – 41st Annual Grammy Awards| baspaxana = The Recording Academy| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-fevral | url = http://www.grammy.com/nominees/search?year=1998| arxivsáne = 2020-jıl 25-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201125060943/https://www.grammy.com/grammys/awards?year=1998| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = 41st Annual GRAMMY Awards| url = http://www.grammy.com/awards/41st-annual-grammy-awards| baspaxana = The Recording Academy| qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 9-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201109141332/https://www.grammy.com/grammys/awards/41st-annual-grammy-awards-1998| url-status = live}}</ref>. Saundtrek barlıq waqıtlardaǵı eń kóp satılǵan tiykarınan orkestrlik saundtrek boldı, AQSHta on altı hápte dawamında birinshi orındı iyelep turdı hám tek AQSHtıń ózinde on bir millionnan aslam versiya satılǵanı ushın gáwhar mártebesin aldı<ref>{{Web deregi | url = http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070626051113/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS| arxivsáne = 2007-jıl 26-iyun | bet = Gold & Platinum – July&nbsp;28, 2009| baspaxana = Recording Industry Association of America| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-iyul }}</ref>. Sonday-aq, ol 1998-jılı AQSHtaǵı eń kóp satılǵan albom boldı<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208083930/http://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-date=February 8, 2008 |magazine=Billboard |title=The Billboard 200: 1998}}</ref>. «Júregim dawam etedi» qosıǵı Kino yaki televidenie ushın arnawlı jazılǵan eń jaqsı qosıq nominaciyasında Gremmi sıylıǵın uttı. Titanik AQSHtan tısqarı da hár qıylı sıylıqlardı jeńip aldı, sonıń ishinde Yaponiya kinoakademiyası sıylıqlarında Jıldıń eń jaqsı shet el filmi nominaciyasın uttı<ref>{{Web deregi | url = https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998| bet = Awards of the Japanese Academy 1998| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-aprel | baspaxana = [[Mubi (streaming service)|MUBI]]| arxivsáne = 2021-jıl 11-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210411013124/https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998| url-status = live}}</ref>. Nátiyjesinde, ol pútkil dúnya boyınsha hár qıylı sıylıq beriwshi shólkemlerden toqsanǵa jaqın sıylıq aldı hám qosımsha qırıq jeti nominaciyaǵa iye boldı. Filmniń islep shıǵarılıwı haqqındaǵı kitap bir neshe hápte dawamında The New York Times bestsellerler diziminiń joqarǵı ornın iyeledi, «bunday baylanıslı kitaptıń usınday mártebege eriskeni birinshi márte edi».<ref name="www.media-awareness.ca" /> Titanik Amerika Film Institutınıń sıylıqlı «100 jıl...» seriyasında altı márte payda boldı. {| class="wikitable" |- style="background:#e0e0e0;" ! | AFI-diń 100 jıl ... 100 ! | Orın ! | Derek ! | Eskertiwler |- style="background:#f9f9f9;" ! Tolqınlanıw ! 25 !<ref name="www.afi.com">{{Web deregi | bet = AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Thrills| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121119133158/http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 19-noyabr }}</ref> | 2001-jılı dúzilgen Amerika kinosındaǵı eń qızıqlı 100 filmniń dizimi. |- style="background:#f9f9f9;" ! Íshqı-muhabbat ! 37 !<ref name="Www.afi.com">{{Web deregi | bet = AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Passions| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716072352/http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul }}</ref> | 2002-jılı dúzilgen Amerika kinosındaǵı eń jaqsı 100 muhabbat tariyxınıń dizimi. |- style="background:#f9f9f9;" ! Qosıqlar ! 14 !<ref name="WWw.afi.com">{{Web deregi | bet = AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Songs| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716072059/http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul }}</ref> | 2004-jılı dúzilgen Amerika kinosındaǵı eń jaqsı 100 qosıqtıń dizimi. Titanik Selin Dionnıń «Júregim dawam etedi» qosıǵı menen 14-orındı iyeledi. |- style="background:#f9f9f9;" ! Kino citataları ! 100 !<ref name="WWW.afi.com" /> | 2005-jılı dúzilgen Amerika kinosındaǵı eń jaqsı 100 kino citatasınıń dizimi. Titanik Djek Dousonnıń «Men dúnyanıń patshasıman!» degen uranı menen 100-orındı iyeledi. |- style="background:#f9f9f9;" ! Filmler ! 83 !<ref name="WWW.Afi.com">{{Web deregi | bet = AFI's official PDF of the 1998 and 2007 rankings (registration required)| baspaxana = American Film Institute| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110721205639/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301| arxivsáne = 2011-jıl 21-iyul }}</ref> | 1997-jılǵı ótkerilgen ásirdiń eń jaqsı 100 filmi diziminiń 2007-jılǵı (10 jıllıq) basılımı. Dáslepki dizim shıqqanda Titanik qatnasıwǵa ılayıqlı emes edi. |- style="background:#f9f9f9;" ! AFI-diń 10 Top 10 ! 6 !<ref name="WWW.AFi.com">{{Web deregi | bet = AFI's Top Ten Epic| baspaxana = [[American Film Institute]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-yanvar | url = http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716071851/http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul }}</ref> | 2008-jılǵı sorawnama on hár qıylı janrdaǵı eń jaqsı on filmnen ibarat edi. Titanik altınshı eń jaqsı epikalıq film sıpatında orın aldı. |} == Úy mediası == Titanik 1998-jıldıń 1-sentyabrinde dúnya júzi boyınsha keń ekranlı hám pan hámde skan formatlarında VHS-te shıǵarıldı<ref name="www.amazon.com">Titanic [VHS] (1997). {{ISBN|0-7921-5171-2}}</ref>. Bul shıǵarılıwda eki bólek kasseta bar, sebebi film eki bólimge bólingen<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/article/newsday-suffolk-edition-sinking-feelin/157130171/ |title=Sinking Feeling of Love | sáne =September 4, 1998 |access-date=October 15, 2024 |page=151 |publisher=[[Newsday (Suffolk Edition)]] |via=[[Newspapers.com]] }}</ref>. Filmniń úy video shıǵarılıwın reklamalaw ushın 50 million dollardan aslam qarjı jumsaldı<ref>{{Web deregi | at = Adam| familiya = Sandler| url = https://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669| arxivurl = https://web.archive.org/web/19980610030915/http://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669| bet = 'Titanic' sets sale| magazine = [[Variety (magazine)|Variety]]| arxivsáne = 1998-jıl 10-iyun | sáne = 1998-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-oktyabr }}</ref>. Eki VHS formatı da montajlanǵan film lentası hám filmnen altı litografiya basılımı menen sıylıq qutısı túrinde satıwǵa shıqtı. Dáslepki 3 ayda film Arqa Amerikada 25 million dana satılıp, ulıwma satılıw qunı 500 million dollarǵa jetti hám «Ǵárezsizlik kúni» filmin artta qaldırıp, eń kóp satılǵan haqıyqıy waqıyalar tiykarındaǵı video boldı<ref name="VHS">{{cite magazine|title='Titanic' tide tumbles o'seas video records|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 11, 1999|page=7|first=Marc|last=Graser}}</ref>. Sol waqıtta ol dúnya júzi boyınsha 58 million dana satılıp, «Arıslan patsha» filmin ozıp ótti hám dúnya júzilik ulıwma tabısı 995 million dollarǵa jetti<ref name="VHS" /> 2005-jıldıń mart ayına kelip, film 8 million DVD hám 59 million VHS danasın sattı.<ref>{{Web deregi | at = Jessica| familiya = Wolf| url = http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050318182746/http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290| bet = Titanic' Resurfaces for Special Edition DVD| jumıs = [[Hive4media.com]]| arxivsáne = 2005-jıl 18-mart | sáne = 2005-jıl 16-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-sentyabr | url-status = live}}</ref>. Birlesken Patshalıqta film shıqqan birinshi kúni 1,1 million dana satılıp, eldiń eń tez satılatuǵın úy video shıǵarılıwı boldı. Bul rekord 2002-jıldıń may ayında «Garri Potter hám sıyqırshılıq tası» filmi birinshi kúni 1,2 million úy video danasın satqanǵa shekem saqlanıp turdı<ref>{{Cite news |date=May 13, 2002 |title=Potter breaks another UK record |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1984071.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154618/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1984071.stm |url-status=live }}</ref>. Film jáne de Birlesken Patshalıqtaǵı eń tez satılatuǵın DVD sıpatında 2008-jılı «Mamma Mia!» filmi onı ozǵanǵa shekem qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.screendaily.com/mamma-mia-the-movie-is-fastest-selling-uk-dvd-ever/4042138.article| bet = Mamma Mia! - The Movie is fastest selling UK DVD ever}}</ref>. Shıqqannan keyingi birinshi hápte ishinde Titanik tez arada «Tolıq monti» filmin ozıp ótip, ulıwma 1,8 million úy video danasın sattı<ref>{{Cite news | sáne =October 26, 1998 |title=Titanic steams past video sales record |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154455/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |url-status=live }}</ref>. NBC AQSH televidenie kórsetiw huqıqların 30 million dollarǵa satıp aldı, bul júdá arzan baha dep esaplandı.<ref name="VHS" /> DVD versiyası 1999-jıldıń 31-avgustında shıǵarıldı, bul bir disklik keń ekranlı (anamorflı emes) basılım bolıp, onda teatr treylerinen basqa qosımsha funkciyalar joq edi. Kemeron sol waqıtta keyinirek qosımsha funkciyaları bar arnawlı basılımdı shıǵarıwdı jobalastırıp atırǵanın bildirdi. Bul reliz 1999-jıl hám 2000-jıldıń basında eń kóp satılǵan DVD boldı hám bir million dana satılǵan birinshi DVD boldı<ref name="www.usatoday.com">{{cite news|first=Thomas K|last=Arnold|title=Special editions go full steam ahead|work=[[USA Today]]|date=March 28, 2005|access-date=January 19, 2010|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102914/https://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|url-status=live}}</ref>. Sol waqıtta AQSHtaǵı barlıq úylerdiń 5 procentinen kemireginde ǵana DVD pleer bar edi. «Biz dáslepki Titanik DVDsin shıǵarǵanda, industriya ádewir kishi edi hám qosımsha funkciyalar házirgi standart dárejesinde emes edi,» - dedi filmniń DVD kórsetkishlerin jáne de tásirli etken [[Paramount Pictures|Paramount]] kompaniyasınıń ishki úy [[oyın-zawıq]] bóliminiń prezidenti Migan Berrouz.<ref name="www.usatoday.com" /> «Titanik» 2005-jıldıń 25-oktyabrinde qayta DVD formatında shıǵarıldı, sol waqıtta AQSH hám Kanadada úsh diskli Arnawlı Kollekcioner Basılımı satıwǵa qoyıldı. Bul basılımda filmniń jańadan qálpine keltirilgen kóshiriwi, 6.1 DTS-ES Discrete qorshaǵan ses miksı hám hár qıylı arnawlı funkciyalar bar edi. PAL aymaqlarında eki diskli hám tórt diskli variantlar shıǵarıldı, olar sáykes túrde Arnawlı Basılım hám Lyuks Kollekcioner Basılımı dep ataldı. Olar Ullı Britaniyada 2005-jıldıń 7-noyabrinde satıwǵa shıqtı. Filmniń sheklengen 5 diskli toplamı, Lyuks Sheklengen Basılım degen at penen, tek Ullı Britaniyada 10,000 dana etip shıǵarıldı. Besinshi diskte Kemeronnıń «Túpsizliktiń elesleri» hújjetli filmi bar, onı Walt Disney Pictures tarqatqan edi. «Túpsizliktiń elesleri»niń jeke shıǵarılımında eki disk bolsa da, toplamǵa tek birinshi disk kirgizilgen<ref name="www.dvdactive.com" /> 2007-jılı, filmniń onınshı jıllıǵına, DVD formatında 10-jıllıq Basılımı shıǵarıldı, ol 2005-jılǵı úsh diskli toplamnıń birinshi eki diskinen ibarat bolıp, film hám sol disklerdegi arnawlı funkciyalardı óz ishine aladı.<ref>Rich, Jamie S. (December 26, 2007). [https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ "Titanic - 10th Anniversary Edition."] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201109141427/https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ |date=November 9, 2020 }} ''DVDTalk.com''. Retrieved December 3, 2020.</ref>. Film Paramount Home Entertainment tárepinen 2012-jıldıń 10-sentyabrinde Blu-ray hám Blu-ray 3D formatlarında shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.the-numbers.com/movie/Titanic#tab=video-sales| bet = Titanic (1997) – Financial Information| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 1-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201201044247/https://www.the-numbers.com/movie/Titanic-(1997)#tab=video-sales| url-status = live}}</ref>. Filmniń 3D prezentaciyası eki diskke bólingen hám THX-sertifikatlanǵan. Basqa disktegi arnawlı funkciyalar 2005-jılǵı Arnawlı Kollekcioner Basılımı DVD-sindegi kóp funkciyalardı, sonday-aq «Titanik haqqında oylanıwlar» hám «Titanik: Djeyms Kemeron menen aqırǵı sóz» dep atalǵan eki jańa hújjetli filmdi óz ishine aldı<ref>{{Web deregi | bet = Titanic Blu-ray, Blu-ray 3D, and DVD Press Release - DVDizzy.com| url = https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html| jumıs = DVDizzy.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-avgust | sáne = 2012-jıl 1-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 23-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220823135907/https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html| url-status = live}}</ref>. Sońǵısı 2012-jıldıń 9-aprelinde National Geographic kanalında kórsetildi hám Kemeron tárepinen atqarıwshı prodyuserlik etildi<ref>{{Web deregi | bet = National Geographic Channel's Titanic: The Final Word with James Cameron Makes Ratings Splash Leading to 100th Anniversary of Titanic's Sinking| url = https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html| jumıs = PR Newswire| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-avgust | til = en| sáne = 2012-jıl 9-aprel | arxivsáne = 2022-jıl 23-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220823142657/https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html| url-status = live}}</ref>. Filmniń 4K versiyası 2023-jıldıń 5-dekabrinde hám cifrlı, hám Ultra HD Blu-ray formatlarında shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Faulkner| at = Cameron| sáne = 2023-jıl 16-oktyabr | bet = The prettiest version of Titanic is coming on Dec. 5| url = https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr | jumıs = Polygon| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231105111212/https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Nash| at = Anthony| sáne = 2023-jıl 17-oktyabr | bet = Titanic 4K Blu-ray Release Date Set, Limited Edition Box Set Announced| url = https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr | jumıs = ComingSoon.net - Movie Trailers, TV & Streaming News, and More| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231105111213/https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Hunt| at = Bill| sáne = 2023-jıl 4-mart | bet = It's official: Paramount sets James Cameron's TITANIC (1997) for 4K Ultra HD & 4K Collector's Edition on 12/5!| url = https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr | jumıs = thedigitalbits.com| til = en-gb| arxivsáne = 2023-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231105112715/https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archer |first=John |date=November 15, 2023 |title=Disney Reveals Full Details Of 'Aliens', 'The Abyss', 'True Lies' And 'Titanic' 4K Blu-Ray Releases |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |access-date=November 16, 2023 |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116052037/https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |url-status=live }}</ref>. Burın 2023-jıldıń aprel ayında AQSHta Amazon Prime Video striming xızmetinde bolǵannan keyin, film 2023-jıldıń iyul ayında, Titan suw astı kemesiniń apatınan keyin kóp ótpey Netflix-te payda boldı<ref>{{Web deregi | bet = New Amazon Prime Video Shows and Movies (April 2023)| url = https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-and-movies-april-2023/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = TVGuide.com| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Hibberd| at = James| sáne = 2023-jıl 26-iyun | bet = 'Titanic' Returning to Netflix, Some Say Too Soon After Titan Sub Tragedy| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/titanic-returning-netflix-critics-titan-tragedy-1235523949/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US}}</ref>. Film 2023-jıldıń oktyabr ayında Paramount+ xızmetinde<ref>{{Web deregi | familiya = Richard| at = Nate| sáne = 2023-jıl 28-sentyabr | bet = What's New on Paramount+ in October 2023| url = https://collider.com/new-on-paramount-plus-october-2023/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = Collider| til = en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.paramountplus.com/movies/video/GjggIcNk2C1sYQ_JG6j5LoKa7hxsQOzw/ |title=Watch Titanic Full Movie Online - Try for Free | til =en |access-date=2025-01-18 |via=www.paramountplus.com}}</ref>, al 2024-jıldıń aprel ayınan baslap belgili bir dáwir dawamında Prime Video-da jetkilikli boldı<ref>{{Web deregi | bet = New Amazon Prime Video and Freevee Shows and Movies in April 2024| url = https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-movies-april-2024/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = TVGuide.com| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Larryg| sáne = 2024-jıl 1-iyun | bet = Expiring Titles on Amazon Prime: Expiring Titles June 2024 - July 2024| url = https://expiringtitlesonamazonprime.blogspot.com/2024/06/expiring-titles-june-2024.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = Expiring Titles on Amazon Prime}}</ref>. Filmniń 2025-jıldıń fevral ayında Hulu-ǵa keletuǵını járiyalandı<ref>{{Web deregi | familiya = Khosla| at = Proma| sáne = 2025-jıl 16-yanvar | bet = Everything Coming to Hulu and Disney in February 2025| url = https://www.indiewire.com/features/general/whats-coming-hulu-and-disney-february-2025-1235085826/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = IndieWire| til = en-US}}</ref>. Ol 2023-jıldıń iyun ayında biypul reklama menen qollap-quwatlanatuǵın Pluto TV striming xızmetinde jetkilikli boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Spangler| at = Todd| sáne = 2023-jıl 1-iyun | bet = Pluto TV Adding 200-Plus Free Movies This Summer, Including Indiana Jones and Mission: Impossible Films, 'Titanic,' 'Forrest Gump' and More| url = https://variety.com/2023/digital/news/pluto-tv-free-streaming-movies-indiana-jones-mission-impossible-titanic-1235630197/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-yanvar | jumıs = Variety| til = en-US}}</ref>. == Qayta shıǵarılıw == === 3D túrlendiriw === 2012-jılǵı 3D qayta shıǵarılıwı originaldı 4K tınıqlıqqa qayta islew hám stereoskopiyalıq 3D formatına túrlendiriw (aylandırıw) arqalı islendi. Titanik 3D versiyasın islep shıǵarıwǵa, 4K restavraciyasın qosqanda, 60 hápte hám 18 million dollar ketti<ref>{{cite news|title=Coming in 60 weeks: 'Titanic' in 3D version|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|access-date=March 27, 2012|newspaper=The Times of India|date=October 30, 2011|archive-date=May 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508062013/http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|url-status=live}}</ref>. 3D túrlendiriwin Stereo D kompaniyası ámelge asırdı<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | work=The New York Times | title=Inside the 3-D Conversion of 'Titanic' | date=March 30, 2012 | access-date=February 20, 2017 | archive-date=August 6, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170806140243/http://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | url-status=live }}</ref>. Process barısında islengen jańa 4K masterden cifrlı 2D hám 2D IMAX versiyaları da alındı<ref>{{Web deregi | familiya = Douglas| at = Edward| sáne = 2011-jıl 12-oktyabr | bet = A Preview of James Cameron's Titanic 3D Rerelease| baspaxana = [[ComingSoon.net]] ([[CraveOnline]])| url = https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-noyabr | arxivsáne = 2011-jıl 20-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111120090226/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123| url-status = live}}</ref>. Qayta shıǵarılıw ushın tolıǵı menen qayta islengen jalǵız saxna - 1912-jıldıń 15-aprel tańında teńizde Rozanıń túngi aspanǵa qarawı boldı. Bul saxna Arqa Atlantika okeanındaǵı 1912-jıldıń aprel ayındaǵı orınǵa sáykes dúzetilgen, Qus jolın qosqanda, túngi aspandaǵı juldızlar jaylasıwınıń dál kórinisi menen almastırıldı. Bul ózgeris astrofizik Nil deGrass Taysonnıń real emes juldızlar jaylasıwın sınǵa alıwı sebepli islendi. Ol Kemeronǵa aspannıń dúzetilgen kórinisin jiberiwge kelisti, bul jańa saxnanıń tiykarı boldı<ref name="DN">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=April 2, 2012 |title='Titanic' Accuracy Tightened by Neil deGrassee Tyson |work=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm |access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140430034527/http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm|archive-date=April 30, 2014}}</ref>. [[Fayl:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|left|thumb|Paranal observatoriyasınan alınǵan mına súwrettegidey, Qus jolınıń dál kórinisi Rozanıń teńizde aysız túngi aspanǵa qarawın almastırıw ushın qollanıldı. Kórinis 1912-jıldıń 15-aprel kúni saat 4:20 de Arqa Atlantikadaǵı jaǵdayǵa sáykeslestirildi.]] Titaniktiń 3D versiyasınıń premerası 2012-jıldıń 27-martında Londondaǵı Korollik Albert zalında Djeyms Kemeron hám [[Kate Winslet|Keyt Uinslettiń]] qatnasıwında ótkerildi<ref>{{cite news|title=Titanic: Kate Winslet and James Cameron at 3D premiere|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|access-date=February 11, 2014|work=BBC News|date=March 28, 2012|archive-date=April 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410160125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Kate Winslet, James Cameron at Titanic 3D premiere|url=https://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|access-date=February 11, 2014|work=[[Yahoo! News]]|date=March 27, 2012|archive-date=March 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302012851/http://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|url-status=live}}</ref>, hám 2012-jıldıń 4-aprelinde keń kólemde prokatqa shıqtı, bul Titaniktiń óziniń birinshi sayaxatına shıǵıwınıń júz jıllıǵınan altı kún burın edi<ref name="official site">{{Web deregi | bet = Titanic Official Movie Site| baspaxana = Paramount Pictures| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-fevral | url = http://www.titanicmovie.com/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120210233040/http://www.titanicmovie.com/| arxivsáne = 2012-jıl 10-fevral }}</ref><ref name="April 4">{{cite magazine |last=Semigran |first=Aly |title='Titanic' in 3-D gets earlier release date | sáne =February 8, 2012 |url=https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |magazine=[[Entertainment Weekly]] |access-date=December 18, 2019 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219050025/https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721133852/http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-date=July 21, 2011|title=Paramount Pictures, Twentieth Century Fox and Lightstorm Entertainment to Set Sail Again with James Cameron's Oscar-Winning "Titanic" with a Worldwide 3D Re-release on April 6, 2012|publisher=Paramount Pictures|date=May 19, 2011|access-date=May 19, 2011}}</ref>. Rolling Stone film sınshısı Piter Travers qayta shıǵarılǵan filmge 4 ten 3+1⁄2 juldız berip, onı «haqıyqattan da hayran qalarlıq» dep túsindirdi. Ol bılay dedi: «3D Titanikti kúsheytedi. Siz sol jerdesiz. Kino waqıt kapsulasında óz ornın tabatuǵın epopeyaǵa burınǵıdan da kóbirek tartılıp qalasız.»<ref>{{cite magazine|last=Travers|first=Peter|title=Movie Reviews – Titanic 3D|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=April 6, 2012|date=April 5, 2012|archive-date=February 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073515/https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|url-status=live}}</ref> Entertainment Weekly ushın jazǵan Ouen Gleyberman filmge A bahasın berdi. Ol bılay dep jazdı: «Bir ret, 3D filmdegi vizuallıq kórinisler qarańǵı yamasa alaǵada etpeydi. Olar sezilerli dárejede anıq hám janlı kórinedi.»<ref>{{cite magazine|last=Gleiberman|first=Owen|title=Titanic 3D Review|url=https://ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=April 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414203210/http://www.ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d|url-status=live}}</ref> 1997-jılı qattı sın pikirin bildirgen Time jurnalınıń Richard Korlissi sol pikirinde qaldı: «Meniń reakciyam derlik birdey boldı: geyde hayran qaldırǵan, kóbinese suwǵa batqan.» 3D effektlerine baylanıslı ol bılay dep atap ótti: «3D ge dıqqat penen ótkeriw ayırım máwritlerge kólem hám tásir arnaydı ... [biraq] hárbir saxnanıń aldıńǵı hám artqı planın ajıratıw arqalı konvertorlar vizual maydandı organikalıq emes, al diskret dárejelerge bólip taslaǵan.»<ref>{{cite magazine|last=Corliss|first=Richard|title=Titanic, TIME and Me|url=https://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191147/http://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|url-status=live}}</ref> The Washington Post gazetası ushın Enn Xornadey ózinen «filmniń gumanizm hám tamasha kórinisi sıyaqlı eki mánisi Kemeronnıń 3D túrlendiriwi menen kúsheytilgen be?» dep sorap, oǵan «Yaq» dep juwap berdi. Ol jáne bılay dep qostı: «3D túrlendiriwi jaqınlıq bolıwı kerek jerde uzaqlıq payda etedi, kadrlaw hám kompoziciyada ájayıp máwritlerdi aytpaǵanda.»<ref>{{cite news|last=Hornaday|first=Ann|title='Titanic 3-D' review |url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/titanic-3d-movie-review/2012/04/05/gIQAfaezxS_story.html |newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305202515/http://www.washingtonpost.com/gog/movies/titanic-3d,1208575.html|archive-date=March 5, 2016}}</ref> Film Arqa Amerikada qayta kórsetilgen birinshi kúni (túngi aldın ala kórsetiwlerdi qosqanda) shama menen 4.7 million dollar tabıs taptı hám hápte aqırında 17.3 million dollar tabıs etip, «Ashlıq oyınları» hám «Amerikalı jıynalıs» filmlerinen keyin úshinshi orındı iyeledi<ref>{{cite magazine|last=Young|first=John|title='Titanic 3D' leaves port with $4.4&nbsp;million on Wednesday, so was the 3-D conversion worth it?|date=April 5, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening/|access-date=April 8, 2012|archive-date=October 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022092534/http://www.ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm| bet = Weekend Report: 'Hunger Games' Three-peats, Passes $300 Million Over Easter| at = Ray| familiya = Subers| sáne = 2012-jıl 8-aprel | jumıs = [[Box Office Mojo]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 19-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120419040021/http://boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm| url-status = live}}</ref>. Arqa Amerikadan tısqarı ol 35.2 million dollar tabıs keltirip, ekinshi orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm| bet = Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Can't Stop 'Wrath'| at = Ray| familiya = Subers| sáne = 2012-jıl 10-aprel | jumıs = [[Box Office Mojo]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120414025947/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm| url-status = live}}</ref>, al kelesi hápte aqırında óz kórsetkishin jaqsılap, 98.9 million dollar menen kassanı basqardı<ref name="second_weekend">{{Web deregi | bet = Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Opens to Record-Setting $67 Million in China| url = https://boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-aprel | jumıs = [[Box Office Mojo]]| sáne = 2012-jıl 16-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 19-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120419012124/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm| url-status = live}}</ref>. Qıtay onıń eń tabıslı aymaǵı bolıp shıqtı, onda ol ashılıw kúni 11.6 million dollar<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm| bet = 'Titanic 3D' Has Huge Opening Day in China| at = Ray| familiya = Subers| sáne = 2012-jıl 10-aprel | jumıs = [[Box Office Mojo]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120414025953/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm| url-status = live}}</ref>, al ashılıw háptesinde rekordlı 67 million dollar tabıs alıp keldi hám usı processte dáslepki teatr kórsetiwiniń pútkil dawamında tapqanınan kóbirek aqsha taptı.<ref name="second_weekend" /> Qayta shıǵarılǵan versiya dúnya júzi boyınsha 343.4 million dollar tabıs keltirdi, onıń 145 million dolları Qıtaydan, al 57.8 million dolları Kanada hám Amerika Qurama Shtatlarınan keldi<ref>{{Web deregi | bet = Titanic 3D (2012) – International Box Office results| jumıs = [[Box Office Mojo]]| url = https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-may | arxivsáne = 2014-jıl 9-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141109084054/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm| url-status = live}}</ref>. Dúnya júzilik kassası 350 million dollarǵa jaqın bolǵan «Titanik» filminiń 3D qayta shıǵarılıwı «Arıslan patsha», «Juldızlı urıslar» hám «Avatar» filmlerinen aldında turıp, házirgi waqıtqa shekem eń kóp tabıs keltirgen qayta shıǵarılǵan film bolıp qalmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/| bet = Titanic 2012 3D Release| jumıs = Box Office Mojo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 11-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200411132731/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/| url-status = live}}</ref>. Filmniń 3D versiyası saylanǵan xalıqaralıq aymaqlarda 4DX formatında da shıǵarıldı, bul kóriwshilerge film atmosferasın qozǵalıs, samal, duman, jaqtılandırıw hám iyis tiykarındaǵı arnawlı effektler arqalı seziwge múmkinshilik beredi<ref>{{cite news|last=Gilchrist|first=Todd|title='Titanic' Fans Get to Go Down with the Ship in '4DX' – The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|access-date=October 28, 2013|newspaper=The Hollywood Reporter| sáne =April 4, 2012|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802090101/https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Keegan|first=Rebecca|title='Titanic 4DX': Foreign audiences to smell, feel ship's sinking.|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|access-date=October 28, 2013|newspaper=Los Angeles Times|date=April 4, 2012|archive-date=January 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119075408/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release|title=TITANIC to be Re-released in 4DX™|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|access-date=October 28, 2013|agency=PR Newswire|date=April 3, 2012|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195706/http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|url-status=live}}</ref>. === 20 jıllıǵı === Filmniń 20 jıllıǵına arnalıp, «Titanik» 2017-jıldıń 1-dekabrinen baslap bir hápte dawamında kinoteatrlarda Dolby Vision formatında (2D hám 3D versiyalarında) qayta kórsetildi<ref>{{cite news|last=Evans|first=Greg|title=James Cameron's 'Titanic' Floats Again in 2D & 3D December Rerelease|url=https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=November 18, 2017|date=November 15, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220452/https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|url-status=live}}</ref>. === 25 jıllıǵı === «Titanik» 2023-jıldıń 10-fevralında filmniń 25 jıllıǵı qarsańında AQSHta [[Paramount Pictures|Paramount]] tárepinen, al xalıqaralıq dárejede Walt Disney Studios Motion Pictures tárepinen ([[20th Century Studios]] hám Buena Vista International belgileri arqalı) qayta restavraciyalanǵan 3D 4K HDR renderinde, joqarı kadr jiyiligi menen kinoteatrlarda qayta kórsetildi. Bul versiyada xalıqaralıq kóshirmeler 20th Century logotipin studiyanıń házirgi ataması menen jańalaydı, bul Disney kompaniyasınıń 2019-jılı studiyanı satıp alıwınıń nátiyjesi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Tartaglione| at = Nancy| url = https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/| bet = 'Titanic': Remastered Version Set For Theatrical Release In Time For Valentine's Day 2023| jumıs = Deadline Hollywood| sáne = 2022-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 23-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220623002938/https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/| url-status = live}}</ref>. == ''Titanic Live'' == Titanik Live - bul Xornerdiń dáslepki muzıkasınıń 130 adamnan ibarat orkestr, xor hám kelt muzıkantları tárepinen film kórsetiliwi menen birge orınlanǵan janlı koncerti boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/| bet = Titanic Live – The Event| jumıs = Titanic Live| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-dekabr | arxivsáne = 2016-jıl 18-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161218210146/http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/| url-status = live}}</ref>. 2015-jıldıń aprel ayında Titanik Live premerası Londondaǵı Korollik Albert zalında ótkerildi, bul jerde 2012-jılǵı 3D qayta shıǵarılıwınıń da premerası bolǵan edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/| bet = Titanic Live sets sail for the Royal Albert Hall| last1 = Palmer| first1 = Jason| sáne = 2016-jıl 12-iyul | jumıs = Entertainment Focus| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-dekabr | arxivsáne = 2018-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181116064843/https://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/| url-status = live}}</ref>. == Basqa media == * 1998-jılı «Djeyms Kemeronnıń Titanik Izertlewshisi» atlı rásmiy baylanıslı kompyuter oyını shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/| bet = James Cameron's Titanic Explorer| avtor = Lisa Schwarzbaum| jumıs = GeekyHobbies| sáne = 1998-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-may | arxivsáne = 2023-jıl 1-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230501075255/https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/| url-status = live}}</ref>. Bul bilimlendiriw oyını keme qurılısınıń tariyxın, birinshi sayaxatın hám batıwın, sonday-aq keme qaldıqlarınıń tabılıwı hám izertleniwin qamtıdı. Oyınǵa filmnen alıp taslanǵan kórinisler hám film dekoraciyalarınıń keń kólemli 360 graduslı video materialları kirgizilgen<ref>{{Web deregi | url = https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html| bet = James Cameron's Titanic Explorer| jumıs = The New York Times| sáne = 1999-jıl 8-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-may | arxivsáne = 2023-jıl 1-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230501075255/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html| url-status = live}}</ref>. * 2020-jılı Spin Master Games tárepinen film tiykarında «Titanik: Oyın» atlı stol oyını shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/| bet = Titanic (2020) Board Game| avtor = Eric Mortensen| jumıs = GeekyHobbies| sáne = 2021-jıl 3-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210807203234/https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/| url-status = live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kino álemi]] 8dun72dd0gnvau7lmvw0wiiiyrbdtbi 0 22551 266107 266019 2026-08-17T19:24:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266107 wikitext text/x-wiki [[Fayl:GalvesLocherbach_-_Low_resolution.gif|alt=Computer simulation|oñğa|nobaý|Kompyuter simulyaciyası, tiykarǵı kros-esaplaw metodologiyalarınıń biri]] '''Esaplaw texnikası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Computing'') ‒ bul [[Kompyuter|esaplaw mashinaların]] talap etetuǵın, olardan payda kóretuǵın yamasa olardı jaratıwǵa baǵdarlanǵan hár qanday maqsetli iskerlik<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://dl.acm.org/ccs| bet = Computing Classification System| jumıs = Digital Library| baspaxana = Association for Computing Machinery}}</ref>. Ol [[algoritm]]lik processlerdi úyreniw hám tájiriybe ótkeriwdi, sonday-aq [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] hám [[programmalıq támiynat]]tı islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Esaplawdıń ilimiy, injenerlik, matematikalıq, texnologiyalıq hám sociallıq aspektleri bar. Tiykarǵı esaplaw pánlerine [[kompyuter injiniring]], [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]], maǵlıwmat ilimi, [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injiniringi]] kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://ceric.ca/wpdm-package/computing-careers-disciplines-a-quick-guide-for-prospective-students-and-career-advisors/| bet = Computing Careers & Disciplines: A Quick Guide for Prospective Students and Career Advisors (2nd edition, ©2020)| sáne = 2020-jıl 17-yanvar | til = en-US| jumıs = CERIC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-iyul }}</ref>. Esaplaw texnikası termini sanaw hám esaplaw menen de [[sinonim]] bolıp tabıladı. Burınǵı waqıtlarda ol mexanikalıq esaplaw mashinaları tárepinen orınlanǵan háreketlerge, al onnan da burın, adam esaplawshılarına baylanıslı qollanılatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = http://mason.gmu.edu/~montecin/computer-hist-web.htm| bet = The History of Computing| jumıs = mason.gmu.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-aprel }}</ref>. [[Fayl:ENIAC-changing_a_tube.jpg|alt=Early vacuum tube Turing complete computer|oñğa|nobaý|ENIAC, dáslepki programmalanatuǵın ulıwma maqsetli elektronlı cifrlı kompyuter]] == Tariyxı == Esaplaw tariyxı esaplaw apparatlıq támiynatınıń tariyxınan uzaǵıraq hám kestelerdiń járdemisiz yamasa járdemi menen qálem hám qaǵaz (yamasa por hám taqta) ushın arnalǵan usıllardıń tariyxın óz ishine aladı. Esaplaw sanlardı kórsetiw menen tıǵız baylanıslı, degen menen esaplaw ushın zárúr bolǵan matematikalıq túsinikler [[Sanaq sisteması|sanaq sistemalarınan]] burın da bar edi. Esaplawda qollanıw ushın belgili bolǵan eń dáslepki ásbap — bul [[Abakus|abak]], hám onıń Vavilonda b.e.sh. shama menen 2700 hám 2300-jıllar aralıǵında oylap tabılǵan dep esaplanadı. Zamanagóy konstrukciyadaǵı abaklar búgingi kúnde de esaplaw ásbapları retinde qollanıladı. Esaplawda cifrlı elektronikanı qollanıw boyınsha dáslepki jazılǵan usınıs — C. E. Wynn-Williams tárepinen jazılǵan "Fizikalıq qubılıslardı joqarı tezlikte avtomat sanaw ushın tiratronlardı qollanıw" atlı 1931-jıldaǵı maqala<ref>{{Citation |last=Wynn-Williams |first=C. E. |title=The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena | sáne =2 July 1931 |work=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=132 |issue=819 |pages=295–310 |bibcode=1931RSPSA.132..295W |doi=10.1098/rspa.1931.0102 |author-link=C. E. Wynn-Williams}}</ref>. Keyin Klod Shwnnonnıń 1938-jılǵı "Rele hám kommutaciya sxemalarınıń simvollıq analizi" maqalası elektronikanı Bul algebralıq operaciyaları ushın qollanıw ideyasın kirgizdi. Maydan effekti tranzistorı túsinigi 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınıldı. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs-da Uilyam Shokli jetekshiligi basshılıǵında islep, 1947-jılı birinshi jumıs isleytuǵın [[tranzistor]], noqat-kontakt tranzistorın qurdı<ref name="Lee">{{Cite book|last=Lee|first=Thomas H.|title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits|date=2003}}</ref><ref name="Puers">{{Cite book|last=Puers|first=Robert|title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes|date=2017}}</ref>. 1953-jılı Manchester Universiteti birinshi tranzistorlı kompyuter, Manchester Baby-di isledi<ref>{{Citation |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |pages=34–35 |year=1998 |edition=2 |place=Swindon |publisher=The British Computer Society}}</ref>. Biraq, dáslepki baylanıs tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar edi hám olardı ǵalabalı túrde óndiriw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen shekledi<ref name="Moskowitz">{{Cite book|last=Moskowitz|first=Sanford L.|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|pages=165–167}}</ref>. 1957-jılı Frosh hám Derik Bell Labs-ta birinshi kremniy dioksid maydan effekti tranzistorların islep shıǵara aldı, bul drenaj hám deregi bette jaqın bolǵan birinshi tranzistorlar edi. Keyin komanda 1960-jılı Bell Labs-ta jumıs isleytuǵın MOSFET-ti kórsetti<ref>{{Cite book|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007}}</ref>. MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integrallanǵan sxemalardı qurıw múmkinshiligin berdi<ref name="computerhistory-transistor">{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| bet = Who Invented the Transistor?| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref>, bul kompyuter revolyuciyası<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs| sáne =2013|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7}}</ref> yamasa mikrokompyuter revolyuciyası[4] dep atalatuǵın nátiyjege alıp keldi<ref>{{Cite book|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|date=1994|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ}}</ref>. == Kompyuter == Kompyuter — bul [[kompyuter programması]] dep atalatuǵın kórsetpeler (instrukciyalar) jıynaǵına sáykes maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın mashina<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/computer| bet = Definition of computer| til = en| jumıs = PCMAG| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Programmanıń kompyuter kórsetpelerdi orınlaw ushın tikkeley paydalana alatuǵın orınlanatuǵın forması bar. Sol programmanıń adam oqıytuǵın [[derek kodı]] forması [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] [[algoritm]] dep atalatuǵın adımlar izbe-izligin úyreniw hám islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = http://theconversation.com/what-is-an-algorithm-how-computers-know-what-to-do-with-data-146665| bet = What is an algorithm? How computers know what to do with data| avtor = Denny| at = Jory| sáne = 2020-jıl 16-oktyabr | til = en-US| jumıs = The Conversation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Instrukciyalar hár túrli kompyuterlerde orınlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, dereklik instrukciyalardıń bir jıynaǵı [[Oraylıq processor|CPU]] tipine muwapıq [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] aylandırıladı<ref>{{Citation |last=Butterfield |first=Andrew |title=computer | sáne =21 January 2016 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199688975.001.0001/acref-9780199688975-e-936 |work=A Dictionary of Computer Science |editor-last=Butterfield |editor-first=Andrew |access-date=5 February 2024 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/acref/9780199688975.001.0001 |isbn=978-0-19-968897-5 |last2=Ngondi |first2=Gerard Ekembe NgondiGerard Ekembe |last3=Kerr |first3=Anne |editor2-last=Ngondi |editor2-first=Gerard Ekembe |editor3-last=Kerr |editor3-first=Anne}}</ref>. Orınlaw procesi kompyuter programmasındaǵı kórsetpelerdi ámelge asıradı. Kórsetpeler kompyuter tárepinen orınlanatuǵın esaplawlardı bildiredi. Olar orınlawshı mashinada ápiwayı háreketler izbe-izligin iske qosadı. Bul háreketler kórsetpelerdiń semantikasına sáykes nátiyjelerdi payda etedi. === Kompyuter apparatlıq támiynatı === [[Kompyuter apparatlıq támiynatı]] [[oraylıq processor]] blogı, yad hám [[kirgiziw/shıǵarıw]] menen birge, kompyuterdiń fizikalıq bóleklerin óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zhppfcw/revision/2| bet = Common CPU components — The CPU — Eduqas — GCSE Computer Science Revision — Eduqas — BBC Bitesize| jumıs = www.bbc.co.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Esaplaw logikası hám [[kompyuter arxitekturası]] kompyuter apparatlıq támiynatı tarawındaǵı tiykarǵı temalar bolıp tabıladı<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|title=Computational logic: its origins and applications}}</ref><ref name="ReferenceA"/>. === Kompyuter programmalıq támiynatı === Kompyuter programmalıq támiynatı, yamasa tek [[programmalıq támiynat]] ‒ bul kompyuter programmaları hám baylanıslı maǵlıwmatlardıń jıynaǵı bolıp, kompyuterge kórsetpeler beredi. Programmalıq támiynat kompyuterdiń yadında saqlanǵan bir yamasa birneshe kompyuter programmalarına hám maǵlıwmatlarǵa tiyisli. Bul programmalar, proceduralar, algoritmler, sonday-aq maǵlıwmatlardı qayta islew sistemasınıń jumısına baylanıslı bolǵan hújjetler toplamı. Programmalıq támiynat ózi ámelge asıratuǵın [[Kompyuter programması|programmanıń]] funkciyasın orınlaydı, ya kompyuter apparatlıq támiynatına tikkeley kórsetpeler berip, ya bolmasa programmalıq támiynattıń basqa bólegine kirgiziw retinde xızmet etedi. Bul termin eski [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] (fizikalıq qurılmalardı ańlatatuǵın) termini menen salıstırıw ushın oylap tabılǵan. Apparatlıq támiynattan ayırmashılıǵı, programmalıq támiynat materiallıq emes<ref>{{Web deregi | url = http://www.wordreference.com/definition/software| bet = Wordreference.com: WordNet 2.0| baspaxana = Princeton University, Princeton, NJ| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-avgust }}</ref>. Programmalıq támiynat geyde tek ámeliy programmalıq támiynatın ańlatatuǵın tar mániste qollanıladı. ==== Sistemalı programmalıq támiynat ==== Sistemalı programmalıq támiynat yamasa sistemalar programmalıq támiynatı ‒ bul kompyuter apparatlıq támiynatın basqarıw hám baqlaw, sonday-aq qollanba programmalıq támiynatın iske túsiriw ushın platforma beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı. Sistemalı programmalıq támiynatqa [[operaciyalıq sistema]]lar, utilita programmalıq támiynatı, qurılma drayverleri, ayna sistemaları hám mikroprogramma kiredi. Jiyi qollanılatuǵın rawajlandırıw quralları, mısalı, [[kompilyator]]lar, baylanıstırıwshılar hám qáte tabıwshılar (debaggerler) sistema programmalıq támiynatı sıpatında klassifikaciyalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/system-software| bet = system software| avtor = Rouse| at = Margaret| sáne = March 2019 | jumıs = WhatIs.com| baspaxana = TechTarget}}</ref>. Sistemalı programmalıq támiynat hám aralıq programma kompyuterdiń imkaniyatların basqaradı hám integraciyalaydı, biraq qollanba programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, ádette olardı paydalanıwshıǵa payda keltiretuǵın wazıypalardı orınlawda tikkeley qollanbaydı. ==== Qollanba (ámeliy) programmalıq támiynat ==== Qollanba programmalıq támiynatı, sonday-aq qollanba yamasa qosımsha dep te ataladı, paydalanıwshıǵa belgili bir wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. Mısalı kárxana programmalıq támiynatı, buxgalteriya esabı programmalıq támiynatı, ofis paketleri, grafikalıq programmalıq támiynat hám media pleerler kiredi. Kóplegen qollanba programmaları tiykarınan hújjetler menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://web.pdx.edu/~stipakb/download/PA550/BasicComputerTerms.htm| bet = Basic Computer Terms| jumıs = web.pdx.edu| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-aprel }}</ref>. Qosımshalar kompyuter hám onıń sistema programmalıq támiynatı menen birge beriliwi múmkin yamasa bólek shıǵarılıwı múmkin. Ayırım paydalanıwshılar berilgen qosımshalar menen qanaatlanadı hám qosımsha programmalardı ornatıwǵa mútáj emes. Sistema programmalıq támiynatı apparatlıq támiynattı basqaradı hám qollanbaǵa xızmet etedi, al qollanba óz gezeginde paydalanıwshıǵa xızmet etedi. Qollanba programmalıq támiynatı belgili bir esaplaw platformasınıń yamasa sistema programmalıq támiynatınıń kúshin belgili bir maqsetke qollanadı. [[Microsoft Office]] sıyaqlı ayırım qosımshalar bir neshe hár qıylı platformalar ushın bir neshe versiyada islep shıǵıladı; basqalarınıń talapları tarlaw hám ádette olar jumıs isleytuǵın platforma boyınsha ataladı. Mısalı, [[Microsoft Windows|Windows]] ushın geografiya qosımshası yamasa bilimlendiriw ushın [[Android]] qosımshası ya bolmasa Linux oyın qosımshası<ref>{{Cite journal|title=The Fibreculture Journal : 25 {{!}} FCJ-181 There's a History for That: Apps and Mundane Software as Commodity|journal=The Fibreculture Journal|issue=FCJ-181|url=https://twentyfive.fibreculturejournal.org/fcj-181-theres-a-history-for-that-apps-and-mundane-software-as-commodity/|access-date=5 February 2024| til =en-US|last1=Morris (Aff1)|first1=Jeremy Wade|last2=Elkins (Aff1)|first2=Evan}}</ref>. === Kompyuter tarmaǵı === Kompyuter tarmaǵı, kóbinese ápiwayı túrde tarmaq dep ataladı, resurslar hám informaciyanı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın baylanıs kanalları arqalı bir-birine baylanısqan apparatlıq komponentler hám kompyuterler jıynaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| bet = Computer network definition| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120121061919/http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| arxivsáne = 2012-jıl 21-yanvar }}</ref>. Eger bir qurılmadaǵı keminde bir process alıstaǵı qurılmada jaylasqan keminde bir processke maǵlıwmat jibere alsa yamasa ala alsa, bul eki qurılma tarmaqta dep esaplanadı. Tarmaqlar maǵlıwmatlardı tasıw ushın qollanılatuǵın ortalıq, paydalanılǵan baylanıs protokolı, masshtabı, topologiyası hám shólkemlestiriw kólemi sıyaqlı keń kólemli ózgesheliklerge qaray klassifikaciyalanıwı múmkin. Baylanıs protokolları kompyuter tarmaǵında informaciya almasıw ushın qaǵıydalar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı hám tarmaq programmalastırıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi. Keń belgili baylanıs protokollarınıń biri — Ethernet, lokal tarmaqlarda keń tarqalǵan apparatlıq hám baylanıs qatlamı standartı. Basqa keń tarqalǵan protokol — Internet Protokolları Toplamı, ol intertarmaqlastırıw, yaǵnıy bir neshe tarmaqlar arasında maǵlıwmat almasıw, xost-xost maǵlıwmat uzatıw hám qollanbaǵa tiyisli maǵlıwmat jiberiw formatları ushın protokollar toplamın anıqlaydı<ref>{{Web deregi | bet = TCP/IP: What is TCP/IP and How Does it Work?| url = https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/TCP-IP| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = Networking| til = en}}</ref>. Kompyuter tarmaǵı geyde elektr injeneriyası, telekommunikaciyalar, [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] yamasa [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasınıń]] bir tarmaǵı dep qaraladı, sebebi ol usı tarawlardıń teoriyalıq hám ámeliy qollanılıwına tiykarlanǵan<ref>Dhavaleswarapu, Ratna. (2019). [https://www.researchgate.net/publication/338211242_The_Pallid_Image_of_Globalization_in_Kiran_Desai's_The_Inheritance_of_Loss The Pallid Image of Globalization in Kiran Desai's The Inheritance of Loss]. Retrieved 19 April 2024.</ref>. ==== Internet ==== Internet ‒ bul milliardlaǵan paydalanıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın standart Internet Protokolları Toplamın (TCP/IP) paydalanatuǵın óz-ara baylanısqan kompyuter tarmaqlarınıń global sisteması. Oǵan lokal hám global kólemdegi millionlaǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqları kiredi. Bul tarmaqlar elektronlıq, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń toplamı menen baylanısqan. Internet informaciyalıq resurslar hám xızmetlerdiń keń kólemin, mısalı, [[World Wide Web]]-tiń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetlerin hám elektron pochtanı qollap-quwatlawshı infrastrukturanı óz ishine aladı<ref name="Britannica Internet">{{Web deregi | bet = Internet {{!}} Description, History, Uses & Facts| url = https://www.britannica.com/technology/Internet| jumıs = Encyclopedia Britannica| sáne = 2024-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-iyun }}</ref>. === Programmalastırıw === [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıw]] yamasa baǵdarlamalastırıw ‒ bul kompyuter programmalarınıń [[derek kodı]]n hám hújjetlestiriwin jazıw, sınaw, qátelerdi sazlaw hám saqlaw procesi. Bul derek kodı programmalastırıw tilinde jazıladı, ol tábiyiy tillerge qaraǵanda kóbirek sheklewshi, biraq kompyuter tárepinen ańsat awdarılatuǵın jasalma til bolıp tabıladı. Programmalastırıw mashinadan qálegen minez-qulıqtı (qáliplestiriwdi) shaqırıw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | familiya = McGee| at = Vanesha| sáne = 2023-jıl 8-noyabr | bet = What is Coding and What Is It Used For?| url = https://www.computerscience.org/resources/what-is-coding-used-for/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-iyun | jumıs = ComputerScience.org}}</ref>. Joqarı sapalı derek kodtı jazıw ushın hám kompyuter ilimi tarawın, hám qollanba paydalanılatuǵın tarawdı biliw talap etiledi. Sonlıqtan, eń joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynat kóbinese rawajlanıwdıń hár qıylı tarawlarında qánigelesken taraw ekspertleri komandası tárepinen islep shıǵıladı<ref>{{Cite book |date=1995 |editor-last=Nagl |editor-first=Manfred |url=http://dx.doi.org/10.1007/3-540-60618-1 |series=Lecture Notes in Computer Science |doi=10.1007/3-540-60618-1 |issn=0302-9743 |title=Graph-Theoretic Concepts in Computer Science |volume=1017 |isbn=978-3-540-60618-5 }}</ref>. Degen menen, baǵdarlamashı (programmist) termini xakerden baslap ashıq kodlı baǵdarlamaǵa úles qosıwshıǵa hám kásiplik baǵdarlamashıǵa shekem hár qıylı sapalı programmalarǵa qollanılıwı múmkin. Sonday-aq, bir baǵdarlamashınıń ózi jańa áhmiyetli qollanbanı iske qosıw ushın koncepciyanıń dálilin jaratıwǵa kerek bolǵan kompyuter programmalastırıwdıń kópshilik bólegin yamasa hámmesin islewi de múmkin<ref>{{Cite journal |last=Parsons |first=June |date=2022 |title=New Perspectives Computer Concepts Comprehensive {{!}} 21st Edition |journal=Cengage |volume=21st edition |isbn=9780357674819}}</ref>. ==== Baǵdarlamashı ==== [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]], kompyuter programmisti yamasa koder ‒ bul kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın jazatuǵın adam. Baǵdarlamashı termini kompyuter programmalastırıwdıń bir tarawınıń qánigesi yamasa kóp túrli baǵdarlamalıq támiynat ushın kod jazatuǵın ulıwma qánigege qatnaslı bolıwı múmkin. Programmalastırıwǵa formal usıldı ámelge asıratuǵın yamasa qollaytuǵın adam baǵdarlamashı-analitik dep te atalıwı múmkin. Baǵdarlamashınıń tiykarǵı kompyuter tili ([[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Lisp, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám t.b.) kóbinese joqarıdaǵı atamalardıń aldına qosıladı, al veb ortalıqta isleytuǵınlar óz lawazımlarınıń aldına Veb sózin qosadı. Baǵdarlamashı termini baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵarıwshı, baǵdarlamalıq támiynat injeneri, kompyuter ilimpazı yamasa baǵdarlamalıq támiynat analizshisine qatnaslı bolıwı múmkin. Biraq, bul kásiplerdiń wákilleri ádette programmalastırıwdan tısqarı basqa da baǵdarlamalıq támiynat injenerligi kónlikpelerine iye boladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 23-yanvar | bet = 5 Skills Developers Need Beyond Writing Code| url = https://news.codecademy.com/5-skills-developers-need-beyond-writing-code/}}</ref>. === Kompyuter sanaatı === Kompyuter sanaatı kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın islep shıǵarıw, kompyuter apparatlıq támiynatın hám kompyuter tarmaq infrastrukturaların proektlestiriw, kompyuter komponentlerin óndiriw hám informaciyalıq texnologiyalar xızmetlerin, sonıń ishinde sistema administraciyası hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi usınıw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardan ibarat<ref>{{Cite journal |last=Bresnahan |first=Timothy F. |last2=Greenstein |first2=Shane |date=March 1999 |title=Technological Competition and the Structure of the Computer Industry |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6451.00088 |journal=The Journal of Industrial Economics | til =en |volume=47 |issue=1 |pages=1–40 |doi=10.1111/1467-6451.00088 |issn=0022-1821}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat sanaatı baǵdarlamalıq támiynattı islep shıǵarıw, onı saqlaw hám járiyalaw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardı óz ishine aladı. Bul sanaat jáne de oqıtıw, hújjetlestiriw hám másláhát beriw sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat xızmetlerin de óz ishine aladı. == Kompyuter iliminiń tarmaqları == === Kompyuter injeneriyası === [[Kompyuter injiniring|Kompyuter injeneriyası]] yamasa kompyuter injiniringi ‒ bul kompyuter [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq]] támiynatın islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan elektr injeneriyası hám kompyuter iliminiń bir neshe tarawların biriktiretuǵın pán<ref>{{Cite book | author1 = IEEE Computer Society | author-link = IEEE Computer Society | author2 = ACM | author-link2 = Association for Computing Machinery | title = Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering | url = http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | access-date = 17 December 2012 | date = 12 December 2004 | page = iii | quote = Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination ofboth electronic engineering (EE) and computer science (CS). | archive-date = 12 June 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | url-status = dead }}</ref>. Kompyuter injenerleri ádette tek baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası yamasa elektronika injeneriyası emes, al elektronika injeneriyası (yamasa elektr injeneriyası), baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw hám apparatlıq-baǵdarlamalıq integraciya boyınsha tálim aladı. Kompyuter injenerleri ayırım [[mikroprocessor]]lar, [[jeke kompyuter]]ler hám superkompyuterlerdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem kompyuter texnologiyalarınıń kóplegen apparatlıq hám baǵdarlamalıq aspektleri menen shuǵıllanadı. Injeneriyanıń bul tarawı tek óz tarawı sheńberinde apparatlıq támiynattı proektlestiriwdi ǵana emes, sonday-aq apparatlıq támiynat penen onıń islew ortası arasındaǵı óz-ara tásirlerdi de óz ishine aladı.<ref>{{Web deregi | familiya = Trinity College Dublin| url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, "Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work, but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes and the air bags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems & how they interact.</ref> === Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası === [[Programmalıq injiniring|Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] yamasa programmalıq injiniring ‒ bul baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw, rawajlandırıw, paydalanıw hám texnikalıq xızmet kórsetiwge sistemalı, tártipli hám san jaǵınan bahalanatuǵın usıldı qollanıw, sonday-aq usı usıllardı úyreniw<ref name="BoDu04">{{cite book|pages =1| first1= Alain| last1=Abran| first2=James W.| last2=Moore| first3=Pierre| last3=Bourque| first4=Robert| last4=Dupuis| first5=Leonard L.| last5=Tripp| title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| year=2004| publisher=IEEE| isbn=978-0-7695-2330-9}}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = ACM| jıl = 2006| url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110617053818/http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite book | last = Laplante | first = Phillip | title = What Every Engineer Should Know about Software Engineering | publisher = CRC | location = Boca Raton | year = 2007 | isbn = 978-0-8493-7228-5 | url = https://books.google.com/books?id=pFHYk0KWAEgC&q=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&pg=PA1 | access-date = 21 January 2011 }}</ref>. Yaǵnıy, injeneriyanı baǵdarlamalıq támiynatqa qollanıw. Bul — máseleni sheshiw ushın túsiniklerdi paydalanıp, sheshimdi oylap tabıw, modellestiriw hám keńeytiw. Bul atamanıń birinshi márte qollanılıwı 1968-jılǵı NATO Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası konferenciyasında bolǵan hám sol waqıtta orın alǵan baǵdarlamalıq támiynat daǵdarısı haqqında oylanıwǵa túrtki bolıwı názerde tutılǵan.<ref>{{cite book| last=Sommerville| first=Ian| title=Software Engineering| edition=7| url=https://books.google.com/books?id=PqsWaBkFh1wC| access-date=10 January 2013 | year=2008| publisher=Pearson Education| isbn=978-81-7758-530-8| page=26}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | familiya = Randell| at = Brian| avtorsilteme = Brian Randell| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term ''software engineering'' as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref> Keń qollanılatuǵın hám ulıwmalıq mániske iye bolǵan "baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw" termini injenerlik paradigmanı tolıq qamtıp almaydı. Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasınıń injenerlik pán sıpatında ulıwma qabıl etilgen túsinikleri Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası bilimler jıynaǵı boyınsha qollanbada (SWEBOK) anıqlanǵan. SWEBOK xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen ISO/IEC TR 19759:2015 standartına aylanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=33897| id = ISO/IEC TR 19759:2015| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-may | bet = Software Engineering — Guide to the software engineering body of knowledge (SWEBOK)| baspaxana = International Organization for Standardization}}</ref>. === Kompyuter ilimi === Kompyuter ilimi yamasa esaplaw ilimi (qısqartılǵan túrde CS yamasa Comp Sci) ‒ esaplawlar hám onıń qollanılıwlarına ilimiy hám ámeliy kózqaras. Kompyuter ilimi boyınsha qánige esaplaw teoriyası hám esaplaw sistemaların proektlestiriw tarawında qánigelesedi<ref>{{Web deregi | url = http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=computer%20scientist| bet = WordNet Search — 3.1| baspaxana = Wordnetweb.princeton.edu| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-may }}</ref>. Onıń tarawları kompyuter sistemalarında ámelge asırıw hám qollanıw ushın ámeliy usıllar hám pútkilley teoriyalıq tarawlarǵa bóliniwi múmkin. Ayırımları, mısalı, esaplaw mashqalalarınıń tiykarǵı qásiyetlerin úyrenetuǵın esaplaw quramallıǵı teoriyası júdá abstrakt bolsa, al basqaları, mısalı, kompyuter grafikası haqıyqıy dúnyadaǵı qollanılıwlarǵa itibar qaratadı. Basqaları esaplawlardı ámelge asırıwdaǵı mashqalalarǵa dıqqat awdaradı. Mısalı, programmalastırıw tili teoriyası esaplawlardı táriyiplew usılların úyrense, kompyuter programmalastırıwdı úyreniw programmalastırıw tillerin hám quramalı sistemalardı qollanıwdı izertleydi. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawı kompyuterler hám esaplawlardı adamlar ushın paydalı, qolaylı hám ulıwma ashıq aydın etiwdegi mashqalalarǵa itibar qaratadı.<ref>{{Web deregi | bet = The Interaction Design Foundation — What is Human-Computer Interaction (HCI)?| url = https://www.interaction-design.org/literature/topics/human-computer-interaction}}</ref> === Maǵlıwmatlar ilimi === Maǵlıwmatlar ilimi ‒ bul ilimiy hám esaplaw quralların qollanıp, maǵlıwmatlardıń kólemi hám qoljetimliliginiń artıwı menen baylanıslı bolǵan maǵlıwmatlardan informaciya hám túsiniklerdi alıw tarawı<ref>{{Cite journal |last=Dhar |first=Vasant | sáne =2013 |title=Data science and prediction |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2500499 |journal=Communications of the ACM | til =en |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |doi=10.1145/2500499 |issn=0001-0782}}</ref>. Data mining, big data, statistika, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[tereń oqıtıw]] — bulardıń hámmesi maǵlıwmatlar ilimi menen baylanıslı<ref>{{Cite journal |last=Cao |first=Longbing |date=31 May 2018 |title=Data Science: A Comprehensive Overview |journal=ACM Computing Surveys | til =en |volume=50 |issue=3 |pages=1–42 |doi=10.1145/3076253 |s2cid=207595944 |issn=0360-0300|doi-access=free |arxiv=2007.03606 }}</ref>. === Informaciyalıq sistemalar === [[Informaciyalıq sistema]]lar (IS) ‒ bul adamlar hám shólkemler maǵlıwmatlardı jıynaw, filtrlew, islew, jaratıw hám tarqatıw ushın paydalanatuǵın qural-úskeneler hám programmalıq támiyinlewdiń (informaciyalıq texnologiyalardı qarań) bir-birin tolıqtırıwshı tarmaqların úyreniw<ref>{{Web deregi | url = http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| bet = Definition of Application Landscape| sáne = 2009-jıl 21-yanvar | baspaxana = Software Engineering for Business Information Systems (sebis)| qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110305011857/http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| arxivsáne = 2011-jıl 5-mart }}</ref><ref>{{cite journal |last=Denning |first=Peter |date=July 1999 |title=COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE |journal=Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition) |quote=The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines}}</ref><ref>{{cite book|last1=Jessup|first1=Leonard M.|first2=Joseph S.|last2=Valacich|date=2008|title=Information Systems Today|edition=3rd|publisher= Pearson Publishing|pages = –, 416}}</ref>. ACM (Association for Computing Machinery) niń Esaplaw kareraları IS nı bılay táriyipleydi: {{Blockquote| "IS [dáreje] baǵdarlamalarınıń kópshiligi biznes mekteplerinde jaylasqan; biraq, olar basqarıw informaciyalıq sistemaları, kompyuter informaciyalıq sistemaları yamasa biznes informaciyalıq sistemaları sıyaqlı hár qıylı atamalarǵa iye bolıwı múmkin. Barlıq IS dárejeleri biznes hám esaplaw temaların birgelikte úyretedi, biraq texnikalıq hám shólkemlestiriw máseleleri arasındaǵı basımlıq baǵdarlamalar arasında ózgerip turadı. Mısalı, baǵdarlamalar talap etiletuǵın programmalastırıw muǵdarı boyınsha ádewir ayırmashılıq qıladı."<ref>{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| bet = Computing Degrees & Careers " Information Systems| baspaxana = Association for Computing Machinery| qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180706021730/http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| arxivsáne = 2018-jıl 6-iyul | url-status = dead}}</ref> }} IS izertlewi biznes hám kompyuter ilimin baylanıstıradı, informaciya hám esaplawdıń teoriyalıq tiykarların qollanıp, kompyuter ilimi tarawı sheńberinde hár qıylı biznes modellerin hám olarǵa baylanıslı algoritmlik processlerdi úyrenedi<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Timothy |last2=Geist |first2=Robert |last3=Matzko |first3=Sarah |last4=Westall |first4=James | sáne =March 2004 |title=τ'εχνη: A First Step |journal=Technical Symposium on Computer Science Education |pages=125–129 |isbn= 1-58113-798-2 |quote=In 1999, Clemson University established a (graduate) degree program that bridges the arts and the sciences... All students in the program are required to complete graduate level work in both the arts and computer science}}</ref><ref>{{cite journal |last=Khazanchi |first=Deepak |author2=Bjorn Erik Munkvold |date=Summer 2000 |title=Is information system a science? an inquiry into the nature of the information systems discipline |journal=ACM SIGMIS Database |volume=31 |issue=3 |pages=24–42 |issn=0095-0033 |doi=10.1145/381823.381834 |s2cid=52847480 |quote=From this we have concluded that IS is a science, i.e., a scientific discipline in contrast to purportedly non-scientific fields|doi-access=free }}</ref><ref>{{Web deregi | citata = Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects| bet = Bachelor of Information Sciences (Computer Science)| sáne = 2006-jıl 24-fevral | url = http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| jumıs = Massey University| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060619125916/http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyun }}</ref>. Kompyuter Informaciyalıq Sistemaları (CIS) tarawı kompyuterlerdi hám algoritmlik processlerdi, sonıń ishinde olardıń principlerin, programmalıq hám apparatlıq dizaynın, qollanılıwların hám jámiyetke tásirin úyrenedi<ref>{{cite journal |last=Polack |first=Jennifer |date=December 2009 |title=Planning a CIS Education Within a CS Framework |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=25 |issue=2 |pages=100–106 |issn= 1937-4771}}</ref><ref>{{cite journal |last=Hayes |first=Helen |author2=Onkar Sharma |date=February 2003 |title=A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=18 |issue=3 |pages=217–227 |issn=1937-4771 |quote=In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach}}</ref>, al IS bolsa dizaynǵa qaraǵanda funkcionallıqqa kóbirek itibar beredi<ref name="Freeman_Hart_2004">{{cite journal |last1=Freeman |first1=Peter |last2=Hart |first2=David |date=August 2004 |title=A Science of Design for Software-Intensive Systems |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_2004-08_47_8/page/19 |doi-access=free |s2cid-access=free |journal=Communications of the ACM |volume=47 |issue=8 |pages=19–21 |issn= 0001-0782 |quote=Computer science and engineering needs an intellectually rigorous, analytical, teachable design process to ensure development of systems we all can live with ... Though the other components' connections to the software and their role in the overall design of the system are critical, the core consideration for a software-intensive system is the software itself, and other approaches to systematizing design have yet to solve the "software problem"—which won't be solved until software design is understood scientifically. |doi=10.1145/1012037.1012054|s2cid=14331332 }}</ref>. === Informaciyalıq texnologiya === [[Informaciyalıq texnologiya]] (IT) ‒ bul kompyuterler hám telekommunikaciya quralların maǵlıwmatlardı saqlaw, qayta tabıw, jiberiw hám qayta islew ushın qollanıw bolıp, [31] kóbinese biznes yamasa basqa kárxana kontekstinde islenedi<ref>{{Web deregi | url = http://foldoc.org/information+technology| bet = Free on-line dictionary of computing (FOLDOC)| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130415234011/http://foldoc.org/Information+Technology| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | url-status = dead}}</ref>. Bul atama ádette kompyuterler hám kompyuter tarmaqlarınıń sinonimi retinde qollanıladı, biraq sonday-aq televidenie hám telefonlar sıyaqlı basqa informaciya tarqatıw texnologiyaların da óz ishine aladı. Bir neshe sanaat tarawları informaciyalıq texnologiya menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter apparatlıq támiynatı, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya quralları, elektron sawda hám kompyuter xızmetleri bar.<ref name="DMC"> {{citation |last1=Chandler |first1=Daniel |last2=Munday |first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication | sáne =January 2011 |edition=first |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956875-8 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t326.e1343 |access-date=1 August 2012}} {{subscription required}} </ref><ref name="Ralston2000">On the later more broad application of the term IT, Keary comments- "In its original application 'information technology' was appropriate to describe the convergence of technologies with application in the broad field of data storage, retrieval, processing, and dissemination. This useful conceptual term has since been converted to what purports to be concrete use, but without the reinforcement of definition...the term IT lacks substance when applied to the name of any function, discipline, or position." {{cite book|author=Anthony Ralston|title=Encyclopedia of computer science|url=https://books.google.com/books?id=yQ9LAQAAIAAJ|access-date=12 May 2013|year=2000|publisher=Nature Pub. Group|isbn=978-1-56159-248-7}}.</ref> == Izertlew hám payda bolıp atırǵan texnologiyalar == DNK tiykarındaǵı esaplaw hám kvantlıq esaplaw hám apparatlıq, hám programmalıq támiynat ushın aktiv izertlew tarawları bolıp tabıladı, mısalı, kvantlıq algoritmlerdi islep shıǵıw. Keleshek texnologiyalar ushın potencial infrastruktura fotolitografiya ústindegi DNK origamisin<ref>{{cite journal | last1 = Kershner | first1 = Ryan J. | last2 = Bozano | first2 = Luisa D. | last3 = Micheel | first3 = Christine M. | last4 = Hung | first4 = Albert M. | last5 = Fornof | first5 = Ann R. | last6 = Cha | first6 = Jennifer N. | last7 = Rettner | first7 = Charles T. | last8 = Bersani | first8 = Marco | last9 = Frommer | first9 = Jane | last10 = Rothemund | first10 = Paul W. K. | last11 = Wallraff | first11 = Gregory M. | year = 2009 | title = Placement and orientation of individual DNA shapes on lithographically patterned surfaces | journal = [[Nature Nanotechnology]] | volume = 4| issue = 9| pages = 557–561| doi = 10.1038/nnano.2009.220 | pmid = 19734926 | bibcode = 2009NatNa...4..557K | citeseerx = 10.1.1.212.9767 }} [http://www.nature.com/nnano/journal/vaop/ncurrent/extref/nnano.2009.220-s1.pdf supplementary information: DNA origami on photolithography]</ref> hám ion tutqıshları arasında informaciya almasıw ushın kvantlıq antennalardı.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature09800 | volume=471 | title=Trapped-ion antennae for the transmission of quantum information | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-10_471_7337/page/200 | year=2011 | journal=Nature | pages=200–203 | last1 = Harlander | first1 = M.| issue = 7337 | pmid = 21346764 | arxiv = 1011.3639 | bibcode = 2011Natur.471..200H | s2cid = 4388493 }} *{{cite press release |date=26 February 2011 |title=Atomic antennas transmit quantum information across a microchip |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110223133444.htm}}</ref> óz ishine aladı. 2011-jılǵa kelip, izertlewshiler 14 kubitti qamtıp alǵan edi.<ref>{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.130506 | volume=106 | title=14-Qubit Entanglement: Creation and Coherence | year=2011 | journal=Physical Review Letters | last1 = Monz | first1 = Thomas| issue=13 | pmid=21517367 | arxiv=1009.6126 | bibcode=2011PhRvL.106m0506M | page=130506 | s2cid=8155660 }} </ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nanowerk.com/news/newsid=20823.php| bet = World record: Calculations with 14 quantum bits| jumıs = www.nanowerk.com}}</ref> Tez cifrlı sxemalar, sonıń ishinde Djozefson tutasıwlarına hám tez bir flyukslı kvantlıq texnologiyaǵa tiykarlanǵan sxemalar, nanomasshtablı asaótkizgishlerdiń ashılıwı menen ámelge asırılıwǵa jaqınlasıp atır<ref>Saw-Wai Hla et al., ''Nature Nanotechnology'' 31 March 2010 [http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/ "World's smallest superconductor discovered"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100528133148/http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/| sáne =28 May 2010}}. Four pairs of certain molecules have been shown to form a nanoscale superconductor, at a dimension of 0.87 [[nanometer]]s. Access date 31 March 2010</ref>. Optikalıq talshıq hám fotonlıq (optikalıq) qurılmalar, burınnan berli uzaq aralıqlarǵa maǵlıwmat jetkeriw ushın qollanılıp kelgen, házir maǵlıwmat orayları tárepinen CPU hám yarım ótkizgishli yad komponentleri menen birge qollanıla baslandı. Bul RAM di CPU dan optikalıq baylanıslar arqalı ajıratıwǵa múmkinshilik beredi<ref>[http://www.technologyreview.com/computing/25924/?a=f Tom Simonite, "Computing at the speed of light", ''Technology Review'' Wed., August 4, 2010] [[MIT]]</ref>. IBM elektronlıq hám optikalıq informaciyanı bir chipte qayta isleytuǵın integraciyalanǵan sxema dúzdi. Bul CMOS-integraciyalanǵan nanofotonika (CINP) dep ataladı<ref>[http://www.extremetech.com/computing/142881-ibm-creates-first-cheap-commercially-viable-silicon-nanophotonic-chip Sebastian Anthony (Dec 10,2012), "IBM creates first commercially viable silicon nanophotonic chip"], accessdate=2012-12-10</ref>. Optikalıq baylanıslardıń bir artıqmashılıǵı — burın belgili bir túrdegi sistema-chip (SoC) talap etetuǵın tiykarǵı platalar endi burınǵı arnawlı yad hám tarmaq kontrollerlerin tiykarǵı platalardan shıǵarıp, olardı stellajǵa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul artqı taxta baylanısların hám hár qıylı SoC túrleri ushın tiykarǵı platalardı standartlastırıwǵa múmkinshilik beredi, bul bolsa CPU lardı óz waqtında jańalawǵa imkaniyat jaratadı<ref>[https://www.zdnet.com/article/open-compute-does-the-data-center-have-an-open-future/ Open Compute: Does the data center have an open future?] accessdate=2013-08-11</ref>. Izertlewdiń jáne bir tarawı ‒ spintronika. Spintronika qızıw payda etpesten esaplaw quwatı hám saqlaw múmkinshiligin bere aladı<ref>{{Cite news|date=8 August 2007|title=Putting electronics in a spin| til =en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6935638.stm|access-date=23 November 2020}}</ref>. Fotonika hám spintronikanı birgelikte qollanatuǵın gibrid chipler boyınsha da ayırım izertlewler alıp barılmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| bet = Merging spintronics with photonics| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190906155347/https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 6-sentyabr | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lalieu|first1=M. L. M.|last2=Lavrijsen|first2=R.|last3=Koopmans|first3=B.| sáne =10 January 2019|title=Integrating all-optical switching with spintronics|url= |journal=Nature Communications| til =en|volume=10|issue=1|pages=110|doi=10.1038/s41467-018-08062-4|pmid=30631067|pmc=6328538|arxiv=1809.02347|bibcode=2019NatCo..10..110L|issn=2041-1723}}</ref>. Sonday-aq, plazmonika, fotonika hám elektronikanı birgelikte qollanıw boyınsha da izertlewler dawam etpekte<ref>{{Cite journal|last1=Farmakidis|first1=Nikolaos|last2=Youngblood|first2=Nathan|last3=Li|first3=Xuan|last4=Tan|first4=James|last5=Swett|first5=Jacob L.|last6=Cheng|first6=Zengguang|last7=Wright|first7=C. David|last8=Pernice|first8=Wolfram H. P.|last9=Bhaskaran|first9=Harish|date=1 November 2019|title=Plasmonic nanogap enhanced phase-change devices with dual electrical-optical functionality|url= |journal=Science Advances| til =en|volume=5|issue=11|pages=eaaw2687|doi=10.1126/sciadv.aaw2687|pmid=31819898|pmc=6884412|arxiv=1811.07651|bibcode=2019SciA....5.2687F|issn=2375-2548}}</ref>. === Bultlı esaplaw === Bult esaplawları ‒ bul esaplaw resursların, mısalı serverler yamasa qollanbalardı, usı resurslardıń iyesi menen aqırǵı paydalanıwshı arasında óz-ara tásir etiwdi talap etpesten paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın model. Ol ádette xızmet sıpatında usınıladı, bul onı usınılatuǵın funkcionallıqqa baylanıslı Xızmet sıpatındaǵı Baǵdarlamalıq támiyinlew, Xızmet sıpatındaǵı Platformalar hám Xızmet sıpatındaǵı Infrastruktura mısalına aylandıradı. Tiykarǵı ózgesheliklerine talap boyınsha kiriw, keń tarmaqlı kiriw hám tez masshtablaw múmkinshiligi kiredi<ref>{{Cite news|url=http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=The NIST Definition of Cloud Computing|date=September 2011|work=U.S. Department of Commerce}}</ref>. Bul jeke paydalanıwshılarǵa yamasa kishi bizneske masshtab ekonomiyasınan payda alıwǵa múmkinshilik beredi. Bul tarawdaǵı qızıǵıwshılıq tuwdırǵan bir baǵdar — onıń energiya nátiyjeliligin qollaw potencialı. Mıńlaǵan jeke mashinalar ornına bir mashinada esaplawdıń mıńlaǵan instanciyalarınıń orın alıwına múmkinshilik beriw energiyanı únemlewge járdem beriwi múmkin. Bul jáne de millionlaǵan úyler hám keńseler ornına bir server fermasın jańartılatuǵın energiya deregi menen támiyinlew jeterli bolǵanlıqtan, jańartılatuǵın energiya deregine ótiwdi de ańsatlastırıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Berl|first1=A.|last2=Gelenbe|first2=E.|last3=Girolamo|first3=M. Di|last4=Giuliani|first4=G.|last5=Meer|first5=H. De|last6=Dang|first6=M. Q.|last7=Pentikousis|first7=K.|date=September 2010|title=Energy-Efficient Cloud Computing|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8130358|journal=The Computer Journal|volume=53|issue=7|pages=1045–1051|doi=10.1093/comjnl/bxp080|issn=1460-2067}}</ref>. Biraq, bul oraylastırılǵan esaplaw modeli bir qatar mashqalalardı, ásirese qáwipsizlik hám jeke turmıs sırın saqlaw máselelerin keltirip shıǵaradı. Házirgi nızamshılıq paydalanıwshılardı kompaniyalardıń óz serverlerinde olardıń maǵlıwmatların nadurıs paydalanıwınan jetkilikli dárejede qorǵamaydı. Bul bult esaplawları hám texnologiya kompaniyaları boyınsha onnan keyingi nızamshılıq tártiplestiriwler ushın potencialdıń bar ekenligin kórsetedi<ref>{{Cite journal|last=Kaufman|first=L. M.|date=July 2009|title=Data Security in the World of Cloud Computing|journal=IEEE Security Privacy|volume=7|issue=4|pages=61–64|doi=10.1109/MSP.2009.87|s2cid=16233643|issn=1558-4046}}</ref>. === Kvantlıq esaplaw === Kvantlıq esaplaw ‒ kompyuter ilimi, informaciya teoriyası hám kvant fizikası pánlerin birlestiretuǵın izertlew tarawı. Informaciyanıń fizikanıń bir bólegi retindegi ideyası salıstırmalı túrde jańa bolsa da, informaciya teoriyası menen kvant mexanikası arasında kúshli baylanıs bar ekenligi kórinip tur<ref>{{Cite journal|last=Steane|first=Andrew|date=1 February 1998|title=Quantum computing|journal=Reports on Progress in Physics| til =en|volume=61|issue=2|pages=117–173|doi=10.1088/0034-4885/61/2/002|issn=0034-4885|bibcode=1998RPPh...61..117S|arxiv=quant-ph/9708022|s2cid=119473861}}</ref>. Dástúrli esaplaw birler hám nóllerden ibarat binar sistemada isleytuǵın bolsa, kvantlıq esaplaw kubitlerdi paydalanadı. Kubitler superpoziciyada, yaǵnıy bir hám nól halatlarınıń ekewinde de bir waqıtta bolıw uqıplılıǵına iye. Solay etip, kubittiń mánisi 1 menen 0 arasında emes, al ólshengen waqtına baylanıslı ózgeredi. Kubitlerdiń bul qásiyeti kvant shırmalısıwı dep ataladı hám kvant kompyuterleriniń úlken kólemli esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beretuǵın kvantlıq esaplawdıń tiykarǵı ideyası bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Horodecki|first1=Ryszard|last2=Horodecki|first2=Paweł|last3=Horodecki|first3=Michał|last4=Horodecki|first4=Karol|date=17 June 2009|title=Quantum entanglement|journal=Reviews of Modern Physics|volume=81|issue=2|pages=865–942|doi=10.1103/RevModPhys.81.865|bibcode=2009RvMP...81..865H|arxiv=quant-ph/0702225|s2cid=59577352}}</ref>. Kvantlıq esaplaw kóbinese ilimiy izertlewlerde, dástúrli kompyuterler zárúr esaplawlardı orınlaw ushın jetkilikli esaplaw quwatına iye bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, molekulalıq modellestiriwde qollanıladı. Iri molekulalar hám olardıń reakciyaları dástúrli kompyuterler esaplawı ushın júdá quramalı, biraq kvant kompyuterleriniń esaplaw quwatı usınday esaplawlardı orınlaw ushın qural bola aladı<ref>{{Cite journal |title= Quantum Computing for Molecular Biology*|journal=ChemBioChem |date=3 July 2023 |volume=24 |issue=13 |doi=10.1002/cbic.202300120 |url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.202300120 |last1=Baiardi |first1=Alberto |last2=Christandl |first2=Matthias |last3=Reiher |first3=Markus |pages=e202300120 |pmid=37151197 |arxiv=2212.12220 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] frxs2hjfab4hvhh8l4d10upibxmnt6s 266242 266107 2026-08-18T00:21:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266242 wikitext text/x-wiki [[Fayl:GalvesLocherbach_-_Low_resolution.gif|alt=Computer simulation|oñğa|nobaý|Kompyuter simulyaciyası, tiykarǵı kros-esaplaw metodologiyalarınıń biri]] '''Esaplaw texnikası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Computing'') ‒ bul [[Kompyuter|esaplaw mashinaların]] talap etetuǵın, olardan payda kóretuǵın yamasa olardı jaratıwǵa baǵdarlanǵan hár qanday maqsetli iskerlik<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://dl.acm.org/ccs| bet = Computing Classification System| jumıs = Digital Library| baspaxana = Association for Computing Machinery}}</ref>. Ol [[algoritm]]lik processlerdi úyreniw hám tájiriybe ótkeriwdi, sonday-aq [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] hám [[programmalıq támiynat]]tı islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Esaplawdıń ilimiy, injenerlik, matematikalıq, texnologiyalıq hám sociallıq aspektleri bar. Tiykarǵı esaplaw pánlerine [[kompyuter injiniring]], [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]], maǵlıwmat ilimi, [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injiniringi]] kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://ceric.ca/wpdm-package/computing-careers-disciplines-a-quick-guide-for-prospective-students-and-career-advisors/| bet = Computing Careers & Disciplines: A Quick Guide for Prospective Students and Career Advisors (2nd edition, ©2020)| sáne = 2020-jıl 17-yanvar | til = en-US| jumıs = CERIC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-iyul }}</ref>. Esaplaw texnikası termini sanaw hám esaplaw menen de [[sinonim]] bolıp tabıladı. Burınǵı waqıtlarda ol mexanikalıq esaplaw mashinaları tárepinen orınlanǵan háreketlerge, al onnan da burın, adam esaplawshılarına baylanıslı qollanılatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = http://mason.gmu.edu/~montecin/computer-hist-web.htm| bet = The History of Computing| jumıs = mason.gmu.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-aprel }}</ref>. [[Fayl:ENIAC-changing_a_tube.jpg|alt=Early vacuum tube Turing complete computer|oñğa|nobaý|ENIAC, dáslepki programmalanatuǵın ulıwma maqsetli elektronlı cifrlı kompyuter]] == Tariyxı == Esaplaw tariyxı esaplaw apparatlıq támiynatınıń tariyxınan uzaǵıraq hám kestelerdiń járdemisiz yamasa járdemi menen qálem hám qaǵaz (yamasa por hám taqta) ushın arnalǵan usıllardıń tariyxın óz ishine aladı. Esaplaw sanlardı kórsetiw menen tıǵız baylanıslı, degen menen esaplaw ushın zárúr bolǵan matematikalıq túsinikler [[Sanaq sisteması|sanaq sistemalarınan]] burın da bar edi. Esaplawda qollanıw ushın belgili bolǵan eń dáslepki ásbap — bul [[Abakus|abak]], hám onıń Vavilonda b.e.sh. shama menen 2700 hám 2300-jıllar aralıǵında oylap tabılǵan dep esaplanadı. Zamanagóy konstrukciyadaǵı abaklar búgingi kúnde de esaplaw ásbapları retinde qollanıladı. Esaplawda cifrlı elektronikanı qollanıw boyınsha dáslepki jazılǵan usınıs — C. E. Wynn-Williams tárepinen jazılǵan "Fizikalıq qubılıslardı joqarı tezlikte avtomat sanaw ushın tiratronlardı qollanıw" atlı 1931-jıldaǵı maqala<ref>{{Citation |last=Wynn-Williams |first=C. E. |title=The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena | sáne =2 July 1931 |work=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=132 |issue=819 |pages=295–310 |bibcode=1931RSPSA.132..295W |doi=10.1098/rspa.1931.0102 |author-link=C. E. Wynn-Williams}}</ref>. Keyin Klod Shwnnonnıń 1938-jılǵı "Rele hám kommutaciya sxemalarınıń simvollıq analizi" maqalası elektronikanı Bul algebralıq operaciyaları ushın qollanıw ideyasın kirgizdi. Maydan effekti tranzistorı túsinigi 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınıldı. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs-da Uilyam Shokli jetekshiligi basshılıǵında islep, 1947-jılı birinshi jumıs isleytuǵın [[tranzistor]], noqat-kontakt tranzistorın qurdı<ref name="Lee">{{Cite book|last=Lee|first=Thomas H.|title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits|date=2003}}</ref><ref name="Puers">{{Cite book|last=Puers|first=Robert|title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes|date=2017}}</ref>. 1953-jılı Manchester Universiteti birinshi tranzistorlı kompyuter, Manchester Baby-di isledi<ref>{{Citation |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |pages=34–35 |year=1998 |edition=2 |place=Swindon |publisher=The British Computer Society}}</ref>. Biraq, dáslepki baylanıs tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar edi hám olardı ǵalabalı túrde óndiriw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen shekledi<ref name="Moskowitz">{{Cite book|last=Moskowitz|first=Sanford L.|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|pages=165–167}}</ref>. 1957-jılı Frosh hám Derik Bell Labs-ta birinshi kremniy dioksid maydan effekti tranzistorların islep shıǵara aldı, bul drenaj hám deregi bette jaqın bolǵan birinshi tranzistorlar edi. Keyin komanda 1960-jılı Bell Labs-ta jumıs isleytuǵın MOSFET-ti kórsetti<ref>{{Cite book|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007}}</ref>. MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integrallanǵan sxemalardı qurıw múmkinshiligin berdi<ref name="computerhistory-transistor">{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| bet = Who Invented the Transistor?| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref>, bul kompyuter revolyuciyası<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs| sáne =2013|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7}}</ref> yamasa mikrokompyuter revolyuciyası[4] dep atalatuǵın nátiyjege alıp keldi<ref>{{Cite book|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|date=1994|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ}}</ref>. == Kompyuter == Kompyuter — bul [[kompyuter programması]] dep atalatuǵın kórsetpeler (instrukciyalar) jıynaǵına sáykes maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın mashina<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/computer| bet = Definition of computer| til = en| jumıs = PCMAG| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Programmanıń kompyuter kórsetpelerdi orınlaw ushın tikkeley paydalana alatuǵın orınlanatuǵın forması bar. Sol programmanıń adam oqıytuǵın [[derek kodı]] forması [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] [[algoritm]] dep atalatuǵın adımlar izbe-izligin úyreniw hám islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = http://theconversation.com/what-is-an-algorithm-how-computers-know-what-to-do-with-data-146665| bet = What is an algorithm? How computers know what to do with data| avtor = Denny| at = Jory| sáne = 2020-jıl 16-oktyabr | til = en-US| jumıs = The Conversation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Instrukciyalar hár túrli kompyuterlerde orınlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, dereklik instrukciyalardıń bir jıynaǵı [[Oraylıq processor|CPU]] tipine muwapıq [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] aylandırıladı<ref>{{Citation |last=Butterfield |first=Andrew |title=computer | sáne =21 January 2016 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199688975.001.0001/acref-9780199688975-e-936 |work=A Dictionary of Computer Science |editor-last=Butterfield |editor-first=Andrew |access-date=5 February 2024 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/acref/9780199688975.001.0001 |isbn=978-0-19-968897-5 |last2=Ngondi |first2=Gerard Ekembe NgondiGerard Ekembe |last3=Kerr |first3=Anne |editor2-last=Ngondi |editor2-first=Gerard Ekembe |editor3-last=Kerr |editor3-first=Anne}}</ref>. Orınlaw procesi kompyuter programmasındaǵı kórsetpelerdi ámelge asıradı. Kórsetpeler kompyuter tárepinen orınlanatuǵın esaplawlardı bildiredi. Olar orınlawshı mashinada ápiwayı háreketler izbe-izligin iske qosadı. Bul háreketler kórsetpelerdiń semantikasına sáykes nátiyjelerdi payda etedi. === Kompyuter apparatlıq támiynatı === [[Kompyuter apparatlıq támiynatı]] [[oraylıq processor]] blogı, yad hám [[kirgiziw/shıǵarıw]] menen birge, kompyuterdiń fizikalıq bóleklerin óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zhppfcw/revision/2| bet = Common CPU components — The CPU — Eduqas — GCSE Computer Science Revision — Eduqas — BBC Bitesize| jumıs = www.bbc.co.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Esaplaw logikası hám [[kompyuter arxitekturası]] kompyuter apparatlıq támiynatı tarawındaǵı tiykarǵı temalar bolıp tabıladı<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|title=Computational logic: its origins and applications}}</ref><ref name="ReferenceA"/>. === Kompyuter programmalıq támiynatı === Kompyuter programmalıq támiynatı, yamasa tek [[programmalıq támiynat]] ‒ bul kompyuter programmaları hám baylanıslı maǵlıwmatlardıń jıynaǵı bolıp, kompyuterge kórsetpeler beredi. Programmalıq támiynat kompyuterdiń yadında saqlanǵan bir yamasa birneshe kompyuter programmalarına hám maǵlıwmatlarǵa tiyisli. Bul programmalar, proceduralar, algoritmler, sonday-aq maǵlıwmatlardı qayta islew sistemasınıń jumısına baylanıslı bolǵan hújjetler toplamı. Programmalıq támiynat ózi ámelge asıratuǵın [[Kompyuter programması|programmanıń]] funkciyasın orınlaydı, ya kompyuter apparatlıq támiynatına tikkeley kórsetpeler berip, ya bolmasa programmalıq támiynattıń basqa bólegine kirgiziw retinde xızmet etedi. Bul termin eski [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] (fizikalıq qurılmalardı ańlatatuǵın) termini menen salıstırıw ushın oylap tabılǵan. Apparatlıq támiynattan ayırmashılıǵı, programmalıq támiynat materiallıq emes<ref>{{Web deregi | url = http://www.wordreference.com/definition/software| bet = Wordreference.com: WordNet 2.0| baspaxana = Princeton University, Princeton, NJ| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-avgust }}</ref>. Programmalıq támiynat geyde tek ámeliy programmalıq támiynatın ańlatatuǵın tar mániste qollanıladı. ==== Sistemalı programmalıq támiynat ==== Sistemalı programmalıq támiynat yamasa sistemalar programmalıq támiynatı ‒ bul kompyuter apparatlıq támiynatın basqarıw hám baqlaw, sonday-aq qollanba programmalıq támiynatın iske túsiriw ushın platforma beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı. Sistemalı programmalıq támiynatqa [[operaciyalıq sistema]]lar, utilita programmalıq támiynatı, qurılma drayverleri, ayna sistemaları hám mikroprogramma kiredi. Jiyi qollanılatuǵın rawajlandırıw quralları, mısalı, [[kompilyator]]lar, baylanıstırıwshılar hám qáte tabıwshılar (debaggerler) sistema programmalıq támiynatı sıpatında klassifikaciyalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/system-software| bet = system software| avtor = Rouse| at = Margaret| sáne = March 2019 | jumıs = WhatIs.com| baspaxana = TechTarget}}</ref>. Sistemalı programmalıq támiynat hám aralıq programma kompyuterdiń imkaniyatların basqaradı hám integraciyalaydı, biraq qollanba programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, ádette olardı paydalanıwshıǵa payda keltiretuǵın wazıypalardı orınlawda tikkeley qollanbaydı. ==== Qollanba (ámeliy) programmalıq támiynat ==== Qollanba programmalıq támiynatı, sonday-aq qollanba yamasa qosımsha dep te ataladı, paydalanıwshıǵa belgili bir wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. Mısalı kárxana programmalıq támiynatı, buxgalteriya esabı programmalıq támiynatı, ofis paketleri, grafikalıq programmalıq támiynat hám media pleerler kiredi. Kóplegen qollanba programmaları tiykarınan hújjetler menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://web.pdx.edu/~stipakb/download/PA550/BasicComputerTerms.htm| bet = Basic Computer Terms| jumıs = web.pdx.edu| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-aprel }}</ref>. Qosımshalar kompyuter hám onıń sistema programmalıq támiynatı menen birge beriliwi múmkin yamasa bólek shıǵarılıwı múmkin. Ayırım paydalanıwshılar berilgen qosımshalar menen qanaatlanadı hám qosımsha programmalardı ornatıwǵa mútáj emes. Sistema programmalıq támiynatı apparatlıq támiynattı basqaradı hám qollanbaǵa xızmet etedi, al qollanba óz gezeginde paydalanıwshıǵa xızmet etedi. Qollanba programmalıq támiynatı belgili bir esaplaw platformasınıń yamasa sistema programmalıq támiynatınıń kúshin belgili bir maqsetke qollanadı. [[Microsoft Office]] sıyaqlı ayırım qosımshalar bir neshe hár qıylı platformalar ushın bir neshe versiyada islep shıǵıladı; basqalarınıń talapları tarlaw hám ádette olar jumıs isleytuǵın platforma boyınsha ataladı. Mısalı, [[Microsoft Windows|Windows]] ushın geografiya qosımshası yamasa bilimlendiriw ushın [[Android]] qosımshası ya bolmasa Linux oyın qosımshası<ref>{{Cite journal|title=The Fibreculture Journal : 25 {{!}} FCJ-181 There's a History for That: Apps and Mundane Software as Commodity|journal=The Fibreculture Journal|issue=FCJ-181|url=https://twentyfive.fibreculturejournal.org/fcj-181-theres-a-history-for-that-apps-and-mundane-software-as-commodity/|access-date=5 February 2024| til =en-US|last1=Morris (Aff1)|first1=Jeremy Wade|last2=Elkins (Aff1)|first2=Evan}}</ref>. === Kompyuter tarmaǵı === Kompyuter tarmaǵı, kóbinese ápiwayı túrde tarmaq dep ataladı, resurslar hám informaciyanı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın baylanıs kanalları arqalı bir-birine baylanısqan apparatlıq komponentler hám kompyuterler jıynaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| bet = Computer network definition| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120121061919/http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| arxivsáne = 2012-jıl 21-yanvar }}</ref>. Eger bir qurılmadaǵı keminde bir process alıstaǵı qurılmada jaylasqan keminde bir processke maǵlıwmat jibere alsa yamasa ala alsa, bul eki qurılma tarmaqta dep esaplanadı. Tarmaqlar maǵlıwmatlardı tasıw ushın qollanılatuǵın ortalıq, paydalanılǵan baylanıs protokolı, masshtabı, topologiyası hám shólkemlestiriw kólemi sıyaqlı keń kólemli ózgesheliklerge qaray klassifikaciyalanıwı múmkin. Baylanıs protokolları kompyuter tarmaǵında informaciya almasıw ushın qaǵıydalar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı hám tarmaq programmalastırıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi. Keń belgili baylanıs protokollarınıń biri — Ethernet, lokal tarmaqlarda keń tarqalǵan apparatlıq hám baylanıs qatlamı standartı. Basqa keń tarqalǵan protokol — Internet Protokolları Toplamı, ol intertarmaqlastırıw, yaǵnıy bir neshe tarmaqlar arasında maǵlıwmat almasıw, xost-xost maǵlıwmat uzatıw hám qollanbaǵa tiyisli maǵlıwmat jiberiw formatları ushın protokollar toplamın anıqlaydı<ref>{{Web deregi | bet = TCP/IP: What is TCP/IP and How Does it Work?| url = https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/TCP-IP| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = Networking| til = en}}</ref>. Kompyuter tarmaǵı geyde elektr injeneriyası, telekommunikaciyalar, [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] yamasa [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasınıń]] bir tarmaǵı dep qaraladı, sebebi ol usı tarawlardıń teoriyalıq hám ámeliy qollanılıwına tiykarlanǵan<ref>Dhavaleswarapu, Ratna. (2019). [https://www.researchgate.net/publication/338211242_The_Pallid_Image_of_Globalization_in_Kiran_Desai's_The_Inheritance_of_Loss The Pallid Image of Globalization in Kiran Desai's The Inheritance of Loss]. Retrieved 19 April 2024.</ref>. ==== Internet ==== Internet ‒ bul milliardlaǵan paydalanıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın standart Internet Protokolları Toplamın (TCP/IP) paydalanatuǵın óz-ara baylanısqan kompyuter tarmaqlarınıń global sisteması. Oǵan lokal hám global kólemdegi millionlaǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqları kiredi. Bul tarmaqlar elektronlıq, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń toplamı menen baylanısqan. Internet informaciyalıq resurslar hám xızmetlerdiń keń kólemin, mısalı, [[World Wide Web]]-tiń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetlerin hám elektron pochtanı qollap-quwatlawshı infrastrukturanı óz ishine aladı<ref name="Britannica Internet">{{Web deregi | bet = Internet {{!}} Description, History, Uses & Facts| url = https://www.britannica.com/technology/Internet| jumıs = Encyclopedia Britannica| sáne = 2024-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-iyun }}</ref>. === Programmalastırıw === [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıw]] yamasa baǵdarlamalastırıw ‒ bul kompyuter programmalarınıń [[derek kodı]]n hám hújjetlestiriwin jazıw, sınaw, qátelerdi sazlaw hám saqlaw procesi. Bul derek kodı programmalastırıw tilinde jazıladı, ol tábiyiy tillerge qaraǵanda kóbirek sheklewshi, biraq kompyuter tárepinen ańsat awdarılatuǵın jasalma til bolıp tabıladı. Programmalastırıw mashinadan qálegen minez-qulıqtı (qáliplestiriwdi) shaqırıw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | familiya = McGee| at = Vanesha| sáne = 2023-jıl 8-noyabr | bet = What is Coding and What Is It Used For?| url = https://www.computerscience.org/resources/what-is-coding-used-for/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-iyun | jumıs = ComputerScience.org}}</ref>. Joqarı sapalı derek kodtı jazıw ushın hám kompyuter ilimi tarawın, hám qollanba paydalanılatuǵın tarawdı biliw talap etiledi. Sonlıqtan, eń joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynat kóbinese rawajlanıwdıń hár qıylı tarawlarında qánigelesken taraw ekspertleri komandası tárepinen islep shıǵıladı<ref>{{Cite book |date=1995 |editor-last=Nagl |editor-first=Manfred |url=http://dx.doi.org/10.1007/3-540-60618-1 |series=Lecture Notes in Computer Science |doi=10.1007/3-540-60618-1 |issn=0302-9743 |title=Graph-Theoretic Concepts in Computer Science |volume=1017 |isbn=978-3-540-60618-5 }}</ref>. Degen menen, baǵdarlamashı (programmist) termini xakerden baslap ashıq kodlı baǵdarlamaǵa úles qosıwshıǵa hám kásiplik baǵdarlamashıǵa shekem hár qıylı sapalı programmalarǵa qollanılıwı múmkin. Sonday-aq, bir baǵdarlamashınıń ózi jańa áhmiyetli qollanbanı iske qosıw ushın koncepciyanıń dálilin jaratıwǵa kerek bolǵan kompyuter programmalastırıwdıń kópshilik bólegin yamasa hámmesin islewi de múmkin<ref>{{Cite journal |last=Parsons |first=June |date=2022 |title=New Perspectives Computer Concepts Comprehensive {{!}} 21st Edition |journal=Cengage |volume=21st edition |isbn=9780357674819}}</ref>. ==== Baǵdarlamashı ==== [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]], kompyuter programmisti yamasa koder ‒ bul kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın jazatuǵın adam. Baǵdarlamashı termini kompyuter programmalastırıwdıń bir tarawınıń qánigesi yamasa kóp túrli baǵdarlamalıq támiynat ushın kod jazatuǵın ulıwma qánigege qatnaslı bolıwı múmkin. Programmalastırıwǵa formal usıldı ámelge asıratuǵın yamasa qollaytuǵın adam baǵdarlamashı-analitik dep te atalıwı múmkin. Baǵdarlamashınıń tiykarǵı kompyuter tili ([[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Lisp, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám t.b.) kóbinese joqarıdaǵı atamalardıń aldına qosıladı, al veb ortalıqta isleytuǵınlar óz lawazımlarınıń aldına Veb sózin qosadı. Baǵdarlamashı termini baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵarıwshı, baǵdarlamalıq támiynat injeneri, kompyuter ilimpazı yamasa baǵdarlamalıq támiynat analizshisine qatnaslı bolıwı múmkin. Biraq, bul kásiplerdiń wákilleri ádette programmalastırıwdan tısqarı basqa da baǵdarlamalıq támiynat injenerligi kónlikpelerine iye boladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 23-yanvar | bet = 5 Skills Developers Need Beyond Writing Code| url = https://news.codecademy.com/5-skills-developers-need-beyond-writing-code/}}</ref>. === Kompyuter sanaatı === Kompyuter sanaatı kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın islep shıǵarıw, kompyuter apparatlıq támiynatın hám kompyuter tarmaq infrastrukturaların proektlestiriw, kompyuter komponentlerin óndiriw hám informaciyalıq texnologiyalar xızmetlerin, sonıń ishinde sistema administraciyası hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi usınıw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardan ibarat<ref>{{Cite journal |last=Bresnahan |first=Timothy F. |last2=Greenstein |first2=Shane |date=March 1999 |title=Technological Competition and the Structure of the Computer Industry |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6451.00088 |journal=The Journal of Industrial Economics | til =en |volume=47 |issue=1 |pages=1–40 |doi=10.1111/1467-6451.00088 |issn=0022-1821}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat sanaatı baǵdarlamalıq támiynattı islep shıǵarıw, onı saqlaw hám járiyalaw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardı óz ishine aladı. Bul sanaat jáne de oqıtıw, hújjetlestiriw hám másláhát beriw sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat xızmetlerin de óz ishine aladı. == Kompyuter iliminiń tarmaqları == === Kompyuter injeneriyası === [[Kompyuter injiniring|Kompyuter injeneriyası]] yamasa kompyuter injiniringi ‒ bul kompyuter [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq]] támiynatın islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan elektr injeneriyası hám kompyuter iliminiń bir neshe tarawların biriktiretuǵın pán<ref>{{Cite book | author1 = IEEE Computer Society | author-link = IEEE Computer Society | author2 = ACM | author-link2 = Association for Computing Machinery | title = Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering | url = http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | access-date = 17 December 2012 | date = 12 December 2004 | page = iii | quote = Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination ofboth electronic engineering (EE) and computer science (CS). | archive-date = 12 June 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | url-status = dead }}</ref>. Kompyuter injenerleri ádette tek baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası yamasa elektronika injeneriyası emes, al elektronika injeneriyası (yamasa elektr injeneriyası), baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw hám apparatlıq-baǵdarlamalıq integraciya boyınsha tálim aladı. Kompyuter injenerleri ayırım [[mikroprocessor]]lar, [[jeke kompyuter]]ler hám superkompyuterlerdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem kompyuter texnologiyalarınıń kóplegen apparatlıq hám baǵdarlamalıq aspektleri menen shuǵıllanadı. Injeneriyanıń bul tarawı tek óz tarawı sheńberinde apparatlıq támiynattı proektlestiriwdi ǵana emes, sonday-aq apparatlıq támiynat penen onıń islew ortası arasındaǵı óz-ara tásirlerdi de óz ishine aladı.<ref>{{Web deregi | familiya = Trinity College Dublin| url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, "Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work, but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes and the air bags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems & how they interact.</ref> === Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası === [[Programmalıq injiniring|Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] yamasa programmalıq injiniring ‒ bul baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw, rawajlandırıw, paydalanıw hám texnikalıq xızmet kórsetiwge sistemalı, tártipli hám san jaǵınan bahalanatuǵın usıldı qollanıw, sonday-aq usı usıllardı úyreniw<ref name="BoDu04">{{cite book|pages =1| first1= Alain| last1=Abran| first2=James W.| last2=Moore| first3=Pierre| last3=Bourque| first4=Robert| last4=Dupuis| first5=Leonard L.| last5=Tripp| title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| year=2004| publisher=IEEE| isbn=978-0-7695-2330-9}}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = ACM| jıl = 2006| url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110617053818/http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite book | last = Laplante | first = Phillip | title = What Every Engineer Should Know about Software Engineering | publisher = CRC | location = Boca Raton | year = 2007 | isbn = 978-0-8493-7228-5 | url = https://books.google.com/books?id=pFHYk0KWAEgC&q=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&pg=PA1 | access-date = 21 January 2011 }}</ref>. Yaǵnıy, injeneriyanı baǵdarlamalıq támiynatqa qollanıw. Bul — máseleni sheshiw ushın túsiniklerdi paydalanıp, sheshimdi oylap tabıw, modellestiriw hám keńeytiw. Bul atamanıń birinshi márte qollanılıwı 1968-jılǵı NATO Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası konferenciyasında bolǵan hám sol waqıtta orın alǵan baǵdarlamalıq támiynat daǵdarısı haqqında oylanıwǵa túrtki bolıwı názerde tutılǵan.<ref>{{cite book| last=Sommerville| first=Ian| title=Software Engineering| edition=7| url=https://books.google.com/books?id=PqsWaBkFh1wC| access-date=10 January 2013 | year=2008| publisher=Pearson Education| isbn=978-81-7758-530-8| page=26}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | familiya = Randell| at = Brian| avtorsilteme = Brian Randell| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term ''software engineering'' as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref> Keń qollanılatuǵın hám ulıwmalıq mániske iye bolǵan "baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw" termini injenerlik paradigmanı tolıq qamtıp almaydı. Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasınıń injenerlik pán sıpatında ulıwma qabıl etilgen túsinikleri Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası bilimler jıynaǵı boyınsha qollanbada (SWEBOK) anıqlanǵan. SWEBOK xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen ISO/IEC TR 19759:2015 standartına aylanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=33897| id = ISO/IEC TR 19759:2015| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-may | bet = Software Engineering — Guide to the software engineering body of knowledge (SWEBOK)| baspaxana = International Organization for Standardization}}</ref>. === Kompyuter ilimi === Kompyuter ilimi yamasa esaplaw ilimi (qısqartılǵan túrde CS yamasa Comp Sci) ‒ esaplawlar hám onıń qollanılıwlarına ilimiy hám ámeliy kózqaras. Kompyuter ilimi boyınsha qánige esaplaw teoriyası hám esaplaw sistemaların proektlestiriw tarawında qánigelesedi<ref>{{Web deregi | url = http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=computer%20scientist| bet = WordNet Search — 3.1| baspaxana = Wordnetweb.princeton.edu| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-may }}</ref>. Onıń tarawları kompyuter sistemalarında ámelge asırıw hám qollanıw ushın ámeliy usıllar hám pútkilley teoriyalıq tarawlarǵa bóliniwi múmkin. Ayırımları, mısalı, esaplaw mashqalalarınıń tiykarǵı qásiyetlerin úyrenetuǵın esaplaw quramallıǵı teoriyası júdá abstrakt bolsa, al basqaları, mısalı, kompyuter grafikası haqıyqıy dúnyadaǵı qollanılıwlarǵa itibar qaratadı. Basqaları esaplawlardı ámelge asırıwdaǵı mashqalalarǵa dıqqat awdaradı. Mısalı, programmalastırıw tili teoriyası esaplawlardı táriyiplew usılların úyrense, kompyuter programmalastırıwdı úyreniw programmalastırıw tillerin hám quramalı sistemalardı qollanıwdı izertleydi. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawı kompyuterler hám esaplawlardı adamlar ushın paydalı, qolaylı hám ulıwma ashıq aydın etiwdegi mashqalalarǵa itibar qaratadı.<ref>{{Web deregi | bet = The Interaction Design Foundation — What is Human-Computer Interaction (HCI)?| url = https://www.interaction-design.org/literature/topics/human-computer-interaction}}</ref> === Maǵlıwmatlar ilimi === Maǵlıwmatlar ilimi ‒ bul ilimiy hám esaplaw quralların qollanıp, maǵlıwmatlardıń kólemi hám qoljetimliliginiń artıwı menen baylanıslı bolǵan maǵlıwmatlardan informaciya hám túsiniklerdi alıw tarawı<ref>{{Cite journal |last=Dhar |first=Vasant | sáne =2013 |title=Data science and prediction |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2500499 |journal=Communications of the ACM | til =en |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |doi=10.1145/2500499 |issn=0001-0782}}</ref>. Data mining, big data, statistika, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[tereń oqıtıw]] — bulardıń hámmesi maǵlıwmatlar ilimi menen baylanıslı<ref>{{Cite journal |last=Cao |first=Longbing |date=31 May 2018 |title=Data Science: A Comprehensive Overview |journal=ACM Computing Surveys | til =en |volume=50 |issue=3 |pages=1–42 |doi=10.1145/3076253 |s2cid=207595944 |issn=0360-0300|doi-access=free |arxiv=2007.03606 }}</ref>. === Informaciyalıq sistemalar === [[Informaciyalıq sistema]]lar (IS) ‒ bul adamlar hám shólkemler maǵlıwmatlardı jıynaw, filtrlew, islew, jaratıw hám tarqatıw ushın paydalanatuǵın qural-úskeneler hám programmalıq támiyinlewdiń (informaciyalıq texnologiyalardı qarań) bir-birin tolıqtırıwshı tarmaqların úyreniw<ref>{{Web deregi | url = http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| bet = Definition of Application Landscape| sáne = 2009-jıl 21-yanvar | baspaxana = Software Engineering for Business Information Systems (sebis)| qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110305011857/http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| arxivsáne = 2011-jıl 5-mart }}</ref><ref>{{cite journal |last=Denning |first=Peter |date=July 1999 |title=COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE |journal=Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition) |quote=The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines}}</ref><ref>{{cite book|last1=Jessup|first1=Leonard M.|first2=Joseph S.|last2=Valacich|date=2008|title=Information Systems Today|url=https://archive.org/details/informationsyste0000jess|edition=3rd|publisher= Pearson Publishing|pages = –, 416}}</ref>. ACM (Association for Computing Machinery) niń Esaplaw kareraları IS nı bılay táriyipleydi: {{Blockquote| "IS [dáreje] baǵdarlamalarınıń kópshiligi biznes mekteplerinde jaylasqan; biraq, olar basqarıw informaciyalıq sistemaları, kompyuter informaciyalıq sistemaları yamasa biznes informaciyalıq sistemaları sıyaqlı hár qıylı atamalarǵa iye bolıwı múmkin. Barlıq IS dárejeleri biznes hám esaplaw temaların birgelikte úyretedi, biraq texnikalıq hám shólkemlestiriw máseleleri arasındaǵı basımlıq baǵdarlamalar arasında ózgerip turadı. Mısalı, baǵdarlamalar talap etiletuǵın programmalastırıw muǵdarı boyınsha ádewir ayırmashılıq qıladı."<ref>{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| bet = Computing Degrees & Careers " Information Systems| baspaxana = Association for Computing Machinery| qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180706021730/http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| arxivsáne = 2018-jıl 6-iyul | url-status = dead}}</ref> }} IS izertlewi biznes hám kompyuter ilimin baylanıstıradı, informaciya hám esaplawdıń teoriyalıq tiykarların qollanıp, kompyuter ilimi tarawı sheńberinde hár qıylı biznes modellerin hám olarǵa baylanıslı algoritmlik processlerdi úyrenedi<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Timothy |last2=Geist |first2=Robert |last3=Matzko |first3=Sarah |last4=Westall |first4=James | sáne =March 2004 |title=τ'εχνη: A First Step |journal=Technical Symposium on Computer Science Education |pages=125–129 |isbn= 1-58113-798-2 |quote=In 1999, Clemson University established a (graduate) degree program that bridges the arts and the sciences... All students in the program are required to complete graduate level work in both the arts and computer science}}</ref><ref>{{cite journal |last=Khazanchi |first=Deepak |author2=Bjorn Erik Munkvold |date=Summer 2000 |title=Is information system a science? an inquiry into the nature of the information systems discipline |journal=ACM SIGMIS Database |volume=31 |issue=3 |pages=24–42 |issn=0095-0033 |doi=10.1145/381823.381834 |s2cid=52847480 |quote=From this we have concluded that IS is a science, i.e., a scientific discipline in contrast to purportedly non-scientific fields|doi-access=free }}</ref><ref>{{Web deregi | citata = Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects| bet = Bachelor of Information Sciences (Computer Science)| sáne = 2006-jıl 24-fevral | url = http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| jumıs = Massey University| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060619125916/http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyun }}</ref>. Kompyuter Informaciyalıq Sistemaları (CIS) tarawı kompyuterlerdi hám algoritmlik processlerdi, sonıń ishinde olardıń principlerin, programmalıq hám apparatlıq dizaynın, qollanılıwların hám jámiyetke tásirin úyrenedi<ref>{{cite journal |last=Polack |first=Jennifer |date=December 2009 |title=Planning a CIS Education Within a CS Framework |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=25 |issue=2 |pages=100–106 |issn= 1937-4771}}</ref><ref>{{cite journal |last=Hayes |first=Helen |author2=Onkar Sharma |date=February 2003 |title=A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=18 |issue=3 |pages=217–227 |issn=1937-4771 |quote=In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach}}</ref>, al IS bolsa dizaynǵa qaraǵanda funkcionallıqqa kóbirek itibar beredi<ref name="Freeman_Hart_2004">{{cite journal |last1=Freeman |first1=Peter |last2=Hart |first2=David |date=August 2004 |title=A Science of Design for Software-Intensive Systems |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_2004-08_47_8/page/19 |doi-access=free |s2cid-access=free |journal=Communications of the ACM |volume=47 |issue=8 |pages=19–21 |issn= 0001-0782 |quote=Computer science and engineering needs an intellectually rigorous, analytical, teachable design process to ensure development of systems we all can live with ... Though the other components' connections to the software and their role in the overall design of the system are critical, the core consideration for a software-intensive system is the software itself, and other approaches to systematizing design have yet to solve the "software problem"—which won't be solved until software design is understood scientifically. |doi=10.1145/1012037.1012054|s2cid=14331332 }}</ref>. === Informaciyalıq texnologiya === [[Informaciyalıq texnologiya]] (IT) ‒ bul kompyuterler hám telekommunikaciya quralların maǵlıwmatlardı saqlaw, qayta tabıw, jiberiw hám qayta islew ushın qollanıw bolıp, [31] kóbinese biznes yamasa basqa kárxana kontekstinde islenedi<ref>{{Web deregi | url = http://foldoc.org/information+technology| bet = Free on-line dictionary of computing (FOLDOC)| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130415234011/http://foldoc.org/Information+Technology| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | url-status = dead}}</ref>. Bul atama ádette kompyuterler hám kompyuter tarmaqlarınıń sinonimi retinde qollanıladı, biraq sonday-aq televidenie hám telefonlar sıyaqlı basqa informaciya tarqatıw texnologiyaların da óz ishine aladı. Bir neshe sanaat tarawları informaciyalıq texnologiya menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter apparatlıq támiynatı, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya quralları, elektron sawda hám kompyuter xızmetleri bar.<ref name="DMC"> {{citation |last1=Chandler |first1=Daniel |last2=Munday |first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication | sáne =January 2011 |edition=first |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956875-8 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t326.e1343 |access-date=1 August 2012}} {{subscription required}} </ref><ref name="Ralston2000">On the later more broad application of the term IT, Keary comments- "In its original application 'information technology' was appropriate to describe the convergence of technologies with application in the broad field of data storage, retrieval, processing, and dissemination. This useful conceptual term has since been converted to what purports to be concrete use, but without the reinforcement of definition...the term IT lacks substance when applied to the name of any function, discipline, or position." {{cite book|author=Anthony Ralston|title=Encyclopedia of computer science|url=https://books.google.com/books?id=yQ9LAQAAIAAJ|access-date=12 May 2013|year=2000|publisher=Nature Pub. Group|isbn=978-1-56159-248-7}}.</ref> == Izertlew hám payda bolıp atırǵan texnologiyalar == DNK tiykarındaǵı esaplaw hám kvantlıq esaplaw hám apparatlıq, hám programmalıq támiynat ushın aktiv izertlew tarawları bolıp tabıladı, mısalı, kvantlıq algoritmlerdi islep shıǵıw. Keleshek texnologiyalar ushın potencial infrastruktura fotolitografiya ústindegi DNK origamisin<ref>{{cite journal | last1 = Kershner | first1 = Ryan J. | last2 = Bozano | first2 = Luisa D. | last3 = Micheel | first3 = Christine M. | last4 = Hung | first4 = Albert M. | last5 = Fornof | first5 = Ann R. | last6 = Cha | first6 = Jennifer N. | last7 = Rettner | first7 = Charles T. | last8 = Bersani | first8 = Marco | last9 = Frommer | first9 = Jane | last10 = Rothemund | first10 = Paul W. K. | last11 = Wallraff | first11 = Gregory M. | year = 2009 | title = Placement and orientation of individual DNA shapes on lithographically patterned surfaces | journal = [[Nature Nanotechnology]] | volume = 4| issue = 9| pages = 557–561| doi = 10.1038/nnano.2009.220 | pmid = 19734926 | bibcode = 2009NatNa...4..557K | citeseerx = 10.1.1.212.9767 }} [http://www.nature.com/nnano/journal/vaop/ncurrent/extref/nnano.2009.220-s1.pdf supplementary information: DNA origami on photolithography]</ref> hám ion tutqıshları arasında informaciya almasıw ushın kvantlıq antennalardı.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature09800 | volume=471 | title=Trapped-ion antennae for the transmission of quantum information | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-10_471_7337/page/200 | year=2011 | journal=Nature | pages=200–203 | last1 = Harlander | first1 = M.| issue = 7337 | pmid = 21346764 | arxiv = 1011.3639 | bibcode = 2011Natur.471..200H | s2cid = 4388493 }} *{{cite press release |date=26 February 2011 |title=Atomic antennas transmit quantum information across a microchip |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110223133444.htm}}</ref> óz ishine aladı. 2011-jılǵa kelip, izertlewshiler 14 kubitti qamtıp alǵan edi.<ref>{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.130506 | volume=106 | title=14-Qubit Entanglement: Creation and Coherence | year=2011 | journal=Physical Review Letters | last1 = Monz | first1 = Thomas| issue=13 | pmid=21517367 | arxiv=1009.6126 | bibcode=2011PhRvL.106m0506M | page=130506 | s2cid=8155660 }} </ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nanowerk.com/news/newsid=20823.php| bet = World record: Calculations with 14 quantum bits| jumıs = www.nanowerk.com}}</ref> Tez cifrlı sxemalar, sonıń ishinde Djozefson tutasıwlarına hám tez bir flyukslı kvantlıq texnologiyaǵa tiykarlanǵan sxemalar, nanomasshtablı asaótkizgishlerdiń ashılıwı menen ámelge asırılıwǵa jaqınlasıp atır<ref>Saw-Wai Hla et al., ''Nature Nanotechnology'' 31 March 2010 [http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/ "World's smallest superconductor discovered"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100528133148/http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/| sáne =28 May 2010}}. Four pairs of certain molecules have been shown to form a nanoscale superconductor, at a dimension of 0.87 [[nanometer]]s. Access date 31 March 2010</ref>. Optikalıq talshıq hám fotonlıq (optikalıq) qurılmalar, burınnan berli uzaq aralıqlarǵa maǵlıwmat jetkeriw ushın qollanılıp kelgen, házir maǵlıwmat orayları tárepinen CPU hám yarım ótkizgishli yad komponentleri menen birge qollanıla baslandı. Bul RAM di CPU dan optikalıq baylanıslar arqalı ajıratıwǵa múmkinshilik beredi<ref>[http://www.technologyreview.com/computing/25924/?a=f Tom Simonite, "Computing at the speed of light", ''Technology Review'' Wed., August 4, 2010] [[MIT]]</ref>. IBM elektronlıq hám optikalıq informaciyanı bir chipte qayta isleytuǵın integraciyalanǵan sxema dúzdi. Bul CMOS-integraciyalanǵan nanofotonika (CINP) dep ataladı<ref>[http://www.extremetech.com/computing/142881-ibm-creates-first-cheap-commercially-viable-silicon-nanophotonic-chip Sebastian Anthony (Dec 10,2012), "IBM creates first commercially viable silicon nanophotonic chip"], accessdate=2012-12-10</ref>. Optikalıq baylanıslardıń bir artıqmashılıǵı — burın belgili bir túrdegi sistema-chip (SoC) talap etetuǵın tiykarǵı platalar endi burınǵı arnawlı yad hám tarmaq kontrollerlerin tiykarǵı platalardan shıǵarıp, olardı stellajǵa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul artqı taxta baylanısların hám hár qıylı SoC túrleri ushın tiykarǵı platalardı standartlastırıwǵa múmkinshilik beredi, bul bolsa CPU lardı óz waqtında jańalawǵa imkaniyat jaratadı<ref>[https://www.zdnet.com/article/open-compute-does-the-data-center-have-an-open-future/ Open Compute: Does the data center have an open future?] accessdate=2013-08-11</ref>. Izertlewdiń jáne bir tarawı ‒ spintronika. Spintronika qızıw payda etpesten esaplaw quwatı hám saqlaw múmkinshiligin bere aladı<ref>{{Cite news|date=8 August 2007|title=Putting electronics in a spin| til =en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6935638.stm|access-date=23 November 2020}}</ref>. Fotonika hám spintronikanı birgelikte qollanatuǵın gibrid chipler boyınsha da ayırım izertlewler alıp barılmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| bet = Merging spintronics with photonics| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190906155347/https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 6-sentyabr | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lalieu|first1=M. L. M.|last2=Lavrijsen|first2=R.|last3=Koopmans|first3=B.| sáne =10 January 2019|title=Integrating all-optical switching with spintronics|url= |journal=Nature Communications| til =en|volume=10|issue=1|pages=110|doi=10.1038/s41467-018-08062-4|pmid=30631067|pmc=6328538|arxiv=1809.02347|bibcode=2019NatCo..10..110L|issn=2041-1723}}</ref>. Sonday-aq, plazmonika, fotonika hám elektronikanı birgelikte qollanıw boyınsha da izertlewler dawam etpekte<ref>{{Cite journal|last1=Farmakidis|first1=Nikolaos|last2=Youngblood|first2=Nathan|last3=Li|first3=Xuan|last4=Tan|first4=James|last5=Swett|first5=Jacob L.|last6=Cheng|first6=Zengguang|last7=Wright|first7=C. David|last8=Pernice|first8=Wolfram H. P.|last9=Bhaskaran|first9=Harish|date=1 November 2019|title=Plasmonic nanogap enhanced phase-change devices with dual electrical-optical functionality|url= |journal=Science Advances| til =en|volume=5|issue=11|pages=eaaw2687|doi=10.1126/sciadv.aaw2687|pmid=31819898|pmc=6884412|arxiv=1811.07651|bibcode=2019SciA....5.2687F|issn=2375-2548}}</ref>. === Bultlı esaplaw === Bult esaplawları ‒ bul esaplaw resursların, mısalı serverler yamasa qollanbalardı, usı resurslardıń iyesi menen aqırǵı paydalanıwshı arasında óz-ara tásir etiwdi talap etpesten paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın model. Ol ádette xızmet sıpatında usınıladı, bul onı usınılatuǵın funkcionallıqqa baylanıslı Xızmet sıpatındaǵı Baǵdarlamalıq támiyinlew, Xızmet sıpatındaǵı Platformalar hám Xızmet sıpatındaǵı Infrastruktura mısalına aylandıradı. Tiykarǵı ózgesheliklerine talap boyınsha kiriw, keń tarmaqlı kiriw hám tez masshtablaw múmkinshiligi kiredi<ref>{{Cite news|url=http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=The NIST Definition of Cloud Computing|date=September 2011|work=U.S. Department of Commerce}}</ref>. Bul jeke paydalanıwshılarǵa yamasa kishi bizneske masshtab ekonomiyasınan payda alıwǵa múmkinshilik beredi. Bul tarawdaǵı qızıǵıwshılıq tuwdırǵan bir baǵdar — onıń energiya nátiyjeliligin qollaw potencialı. Mıńlaǵan jeke mashinalar ornına bir mashinada esaplawdıń mıńlaǵan instanciyalarınıń orın alıwına múmkinshilik beriw energiyanı únemlewge járdem beriwi múmkin. Bul jáne de millionlaǵan úyler hám keńseler ornına bir server fermasın jańartılatuǵın energiya deregi menen támiyinlew jeterli bolǵanlıqtan, jańartılatuǵın energiya deregine ótiwdi de ańsatlastırıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Berl|first1=A.|last2=Gelenbe|first2=E.|last3=Girolamo|first3=M. Di|last4=Giuliani|first4=G.|last5=Meer|first5=H. De|last6=Dang|first6=M. Q.|last7=Pentikousis|first7=K.|date=September 2010|title=Energy-Efficient Cloud Computing|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8130358|journal=The Computer Journal|volume=53|issue=7|pages=1045–1051|doi=10.1093/comjnl/bxp080|issn=1460-2067}}</ref>. Biraq, bul oraylastırılǵan esaplaw modeli bir qatar mashqalalardı, ásirese qáwipsizlik hám jeke turmıs sırın saqlaw máselelerin keltirip shıǵaradı. Házirgi nızamshılıq paydalanıwshılardı kompaniyalardıń óz serverlerinde olardıń maǵlıwmatların nadurıs paydalanıwınan jetkilikli dárejede qorǵamaydı. Bul bult esaplawları hám texnologiya kompaniyaları boyınsha onnan keyingi nızamshılıq tártiplestiriwler ushın potencialdıń bar ekenligin kórsetedi<ref>{{Cite journal|last=Kaufman|first=L. M.|date=July 2009|title=Data Security in the World of Cloud Computing|journal=IEEE Security Privacy|volume=7|issue=4|pages=61–64|doi=10.1109/MSP.2009.87|s2cid=16233643|issn=1558-4046}}</ref>. === Kvantlıq esaplaw === Kvantlıq esaplaw ‒ kompyuter ilimi, informaciya teoriyası hám kvant fizikası pánlerin birlestiretuǵın izertlew tarawı. Informaciyanıń fizikanıń bir bólegi retindegi ideyası salıstırmalı túrde jańa bolsa da, informaciya teoriyası menen kvant mexanikası arasında kúshli baylanıs bar ekenligi kórinip tur<ref>{{Cite journal|last=Steane|first=Andrew|date=1 February 1998|title=Quantum computing|journal=Reports on Progress in Physics| til =en|volume=61|issue=2|pages=117–173|doi=10.1088/0034-4885/61/2/002|issn=0034-4885|bibcode=1998RPPh...61..117S|arxiv=quant-ph/9708022|s2cid=119473861}}</ref>. Dástúrli esaplaw birler hám nóllerden ibarat binar sistemada isleytuǵın bolsa, kvantlıq esaplaw kubitlerdi paydalanadı. Kubitler superpoziciyada, yaǵnıy bir hám nól halatlarınıń ekewinde de bir waqıtta bolıw uqıplılıǵına iye. Solay etip, kubittiń mánisi 1 menen 0 arasında emes, al ólshengen waqtına baylanıslı ózgeredi. Kubitlerdiń bul qásiyeti kvant shırmalısıwı dep ataladı hám kvant kompyuterleriniń úlken kólemli esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beretuǵın kvantlıq esaplawdıń tiykarǵı ideyası bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Horodecki|first1=Ryszard|last2=Horodecki|first2=Paweł|last3=Horodecki|first3=Michał|last4=Horodecki|first4=Karol|date=17 June 2009|title=Quantum entanglement|journal=Reviews of Modern Physics|volume=81|issue=2|pages=865–942|doi=10.1103/RevModPhys.81.865|bibcode=2009RvMP...81..865H|arxiv=quant-ph/0702225|s2cid=59577352}}</ref>. Kvantlıq esaplaw kóbinese ilimiy izertlewlerde, dástúrli kompyuterler zárúr esaplawlardı orınlaw ushın jetkilikli esaplaw quwatına iye bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, molekulalıq modellestiriwde qollanıladı. Iri molekulalar hám olardıń reakciyaları dástúrli kompyuterler esaplawı ushın júdá quramalı, biraq kvant kompyuterleriniń esaplaw quwatı usınday esaplawlardı orınlaw ushın qural bola aladı<ref>{{Cite journal |title= Quantum Computing for Molecular Biology*|journal=ChemBioChem |date=3 July 2023 |volume=24 |issue=13 |doi=10.1002/cbic.202300120 |url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.202300120 |last1=Baiardi |first1=Alberto |last2=Christandl |first2=Matthias |last3=Reiher |first3=Markus |pages=e202300120 |pmid=37151197 |arxiv=2212.12220 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] 6lp9za6cdm7za2zfdzqjsobz970l3ds 0 22738 266199 213588 2026-08-17T23:42:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266199 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Original_message.jpg|nobaý|Logikalıq signal retinde de belgili bolǵan binar signal – eki ayırmashılıq dárejege iye cifrlı signal bolıp tabıladı.]] '''Cifrlı signal''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''digital signal'') ‒ bul maǵlıwmattı diskret mánislerdiń izbe-izligi retinde kórsetetuǵın signal; berilgen waqıtta ol eń kóbi menen shekli sandaǵı mánislerdiń tek birewin ǵana qabıllay aladı<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1eO7kLWUmYIC&q=digital+signal+logic&pg=PA4|title=Digital Design with CPLD Applications and VHDL|author=Robert K. Dueck|year=2005|publisher=Thomson/Delmar Learning|isbn=1401840302|quote=A digital representation can have only specific discrete values}}</ref><ref>{{Cite book|title=Digital Signal Processing|url=https://books.google.com/books?id=H_5SAAAAMAAJ|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=9780131873742|author=Proakis}}</ref>. Bul analog signalınan ózgeshelenedi, ol úziliksiz mánislerdi ańlatadı; berilgen waqıtta ol mánislerdiń úziliksiz diapazonında haqıyqıy sandı kórsetedi. Ápiwayı cifrlı signallar informaciyanı analog dárejeleriniń diskret diapazonlarında kórsetedi. Bir diapazondaǵı barlıq dárejeler birdey informaciya jaǵdayın ańlatadı. Kópshilik cifrlı sxemalarda, signal eki múmkin bolǵan durıs mániske iye bola aladı; bul '''binar signal''' yamasa '''logikalıq signal''' dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.chegg.com/homework-help/definitions/digital-signal-4| bet = Digital Signal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304120620/http://www.chegg.com/homework-help/definitions/digital-signal-4| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-avgust }}</ref>. Olar eki kernew diapazonı arqalı kórsetiledi: birewi etalon mánisine jaqın (ádette jer yamasa nol volt dep ataladı), al ekinshisi támiyinlew kernewine jaqın mánis. Olar Buldıń domenindegi nol hám bir (yamasa jalǵan hám haqıyqat) eki mánisine sáykes keledi, sonlıqtan berilgen waqıtta binar signal bir [[bit]] (binar sandı) kórsetedi. Bul diskretlestiriw sebepli, analog signal dárejelerindegi salıstırmalı túrde kishi ózgerisler diskret qabıqtan shıqpaydı, hám nátiyjede signal jaǵdayın seziw sxeması tárepinen esapqa alınbaydı. Nátiyjede, cifrlı signallar shawqımǵa qarsı turıwǵa qábiletli; elektron shawqım, eger ol júdá úlken bolmasa, cifrlı sxemalarǵa tásir etpeydi, al shawqım bárqulla analog signallarınıń jumısın belgili bir dárejede tómenletedi<ref name="Horowitz">{{Cite book|author=Horowitz|title=The Art Of Electronics, 2nd Ed.|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=xp2nuQAACAAJ&q=digital+analog+noise&pg=PA471|isbn=0521370957}}</ref>. Eki dárejeden artıq jaǵdaylarǵa iye cifrlı signallar geyde qollanıladı; bunday signallardı qollanatuǵın sxema kóp mánisli logika dep ataladı. Mısalı, úsh múmkin jaǵdaydı qabıllay alatuǵın signallar úsh mánisli logika dep ataladı. Cifrlı signalda, informaciyanı kórsetetuǵın fizikalıq shama ózgermeli elektr toǵı yamasa kernewi, optikalıq yamasa basqa [[Elektromagnetizm|elektromagnitlik]] maydannıń intensivligi, fazası yamasa polyarizaciyası, akustikalıq basım, magnitlik saqlaw ortalıǵınıń magnitlengenligi hám t.b bolıwı múmkin. Cifrlı signallar barlıq cifrlı elektronikada, atap aytqanda, esaplaw quralları hám maǵlıwmat jiberiwde qollanıladı. [[Fayl:Digital-signal-noise.svg|nobaý|Qabıllanǵan cifrlı signal sanlarǵa tásir etpesten shawqım hám buzılıwlardan zıyan kóriwi múmkin.]] == Anıqlamalar == Cifrlı signal termini hár qıylı kontekstlerde óz-ara baylanıslı anıqlamalarǵa iye. === Cifrlı elektronikada === [[Fayl:5PAMlevels.png|nobaý|Bes dárejeli PAM cifrlı signalı]] Cifrlı elektronikada, cifrlı signal ‒ bul impuls amplitudası modulyaciyalanǵan signal, yaǵnıy belgilengen keńliktegi elektr impulsleri yamasa jaqtılıq impulsleri izbe-izligi, olardıń hárbiri amplitudanıń diskret sandaǵı dárejeleriniń birewin iyeleydi<ref>{{Cite book|author=B. SOMANATHAN NAIR|title=Digital electronics and logic design|isbn=9788120319561|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|quote=Digital signals are fixed-width pulses, which occupy only one of two levels of amplitude.}}</ref><ref>{{Cite book|author=Joseph Migga Kizza|isbn=9780387204734|publisher=Springer Science & Business Media|title=Computer Network Security|year=2005|url=https://archive.org/details/computernetworks0000kizz_m2d0}}</ref>. Ózgeshe jaǵday ‒ bul logikalıq signal yamasa binar signal, ol tómen hám joqarı signal dárejeleri arasında ózgeredi. Cifrlı sxemalardaǵı impuls dizbekleri ádette metal-oksid-yarım ótkizgish dalalıq-effektli tranzistor (MOSFET) qurılmaları arqalı payda etiledi, olardıń tez qosılıw-óshiriw elektron ajıraw tezligi hám úlken masshtabtaǵı integraciya (LSI) múmkinshiligi sebepli<ref>{{Cite book|title=2000 Solved Problems in Digital Electronics| sáne =2005|publisher=[[Tata McGraw-Hill Education]]|isbn=978-0-07-058831-8|page=151|url=https://books.google.com/books?id=N6FDii6_nSEC&pg=PA151}}</ref>. Oǵan qarama-qarsı, bipolyar tutasıw tranzistorları sinus tolqınlarına uqsas analog signalların ásterek payda etedi. === Signallardı qayta islewde === [[Fayl:Digital.signal.discret.svg|nobaý|Signallardı qayta islewde, cifrlı signal ‒ bul waqıt hám amplituda boyınsha diskret bolǵan abstrakciya, yaǵnıy ol tek belgili waqıt máwritlerinde ǵana bar.]] Cifrlı signallardı qayta islewde, cifrlı signal ‒ bul fizikalıq signaldıń úlgilengen hám kvantlanǵan kórinisi. Cifrlı signal ‒ bul waqıt hám amplituda boyınsha diskret bolǵan abstrakciya. Signaldıń mánisi tek regulyar waqıt intervallarında bar, sebebi kelesi cifrlı qayta islewler ushın tek úlgilengen sol máwritlerde sáykes fizikalıq signaldıń mánisleri áhmiyetli. Cifrlı signal ‒ bul shekli mánisler jıynaǵınan alınǵan kodlar izbe-izligi<ref name="Khanna">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vf2qXAbn58oC&q=%22a+digital+signal+is+a%22&pg=PA3|title=Digital Signal Processing|date=2009|page=3|publisher=S. Chand|isbn=9788121930956}}</ref>. Cifrlı signal fizikalıq túrde impuls-kod modulyaciya (PCM) signalı túrinde saqlanıwı, qayta isleniwi yamasa jiberiliwi múmkin. === Baylanısta === [[Fayl:Frequenzumtastung.jpg|nobaý|Jiyilikti almastırıw (FSK) signalı eki tolqın forması arasında gezekten almasıp turadı hám ótkiziw sızıǵı arqalı tarqatıwǵa múmkinshilik beredi. Bul cifrlı maǵlıwmatlardı jiberiw quralı sıpatında qaraladı.]] [[Fayl:AMI-code.png|nobaý|Tiykarǵı sızıqta paydalanılatuǵın AMI kodlanǵan cifrlı signal (sızıq kodlawı)]] Cifrlı baylanısta, cifrlı signal ‒ bul bit aǵımın kórsetetuǵın, diskret sandaǵı tolqın formaları arasında almasıp turatuǵın úziliksiz-waqıt fizikalıq signalı. Tolqın formasınıń forması jiberiw sxemasına baylanıslı, ol tiykarǵı sızıq jiberiwge múmkinshilik beretuǵın sızıq kodlaw sxeması; yamasa uzın sımlar arqalı yamasa sheklengen radio jiyilik sızıǵı arqalı ótkiziw sızıǵın jiberiwge múmkinshilik beretuǵın cifrlı modulyaciya sxeması bolıwı múmkin. Bunday tasıwshı-modulyaciyalanǵan sinus tolqını cifrlı baylanıs hám maǵlıwmat jiberiw ádebiyatında cifrlı signal sıpatında qaraladı, biraq elektronika hám kompyuter tarmaqlarında analog signalına aylandırılǵan bit aǵımı retinde qaraladı. Baylanısta, interferenciya derekleri ádette bar, hám shawqım kóbinese áhmiyetli másele bolıp tabıladı. Interferenciya tásirleri ádettegidey interferenciyalıq signallardı múmkinshiligi bolǵansha filtrlew hám maǵlıwmat artıqlıǵın qollanıw arqalı minimumǵa túsiriledi. Baylanıs ushın cifrlı signallardıń tiykarǵı artıqmashlıqları kóbinese shawqımǵa qarsı turıwǵa qábiletliligi hám kóp jaǵdaylarda, mısalı audio hám video maǵlıwmatlar menen, baylanıs mediasında talap etiletuǵın ótkiziw sızıǵın ádewir azaytıw ushın maǵlıwmatlardı qısıw múmkinshiligi retinde qaraladı. == Logikalıq kernew dárejeleri == [[Fayl:S_Digital.svg|sürmeli|Logikalıq signal tolqın forması: (1) tómen dáreje, (2) joqarı dáreje, (3) kóteriliw jiyegi, hám (4) tómen túsiw jiyegi.]] Bul eki jaǵdaydı Buldıń mánisin (0 hám 1, yamasa tómen hám joqarı, yamasa jalǵan hám haqıyqat) kórsetetuǵın almasıp turatuǵın tolqın forması tek eki múmkin bolǵan san retinde túsindirilgende cifrlı signal yamasa logikalıq signal yamasa binar signal dep ataladı. Eki jaǵday ádette elektr qásiyetiniń qanday da bir ólshemi arqalı kórsetiledi: Kernew eń jiyi qollanıladı, biraq geybir logikalıq toparlarda [[Elektr togı|tok]] ta qollanıladı. Hárbir logikalıq topar ushın kernewlerdiń eki diapazonı anıqlanǵan, olar jiyi jaǵdayda bir-birine tuwrı tutaspaydı. Signal tómen diapazonda bolǵanda tómen, al joqarı diapazonda bolǵanda joqarı, al eki diapazon arasında minez-qulıq mánis hár qıylı dárwaza tipleri arasında ózgeriwi múmkin. Saatlıq signal - bul kóplegen cifrlı sxemalardı sinxronlastırıw ushın qollanılatuǵın arnawlı cifrlı signal. Kórsetilgen súwretti saatlıq signaldıń tolqın forması dep qarawǵa boladı. Logikalıq ózgerisler ya kóteriliw jiyegi, ya tómen túsiw jiyegi arqalı háreketke keltiriledi. Kóteriliw jiyegi - bul tómen kernewden (diagrammadaǵı 1-dáreje) joqarı kernewge (2-dáreje) ótiw. Tómen túsiw jiyegi - bul joqarı kernewden tómen kernewge ótiw. Cifrlı sxemanıń júdá ápiwayılastırılǵan hám ideallastırılǵan modelinde, bul ótiwlerdiń dárhal bolıwın qálewimizge qaramastan, haqıyqıy dúnyadaǵı hesh bir sxema taza rezistivli emes, sonlıqtan hesh bir sxema kernew dárejelerin birden ózgerte almaydı. Yaǵnıy, qısqa, shekli ótiw waqıtı dawamında shıǵıs kiristi durıs kórsetpewi múmkin, hám logikalıq joqarı yamasa tómen kernewlerdiń hesh qaysısına sáykes kelmeydi. == Modulyaciya == Cifrlı signaldı jaratıw ushın, analog signalı onı jaratıw ushın basqarıw signalı menen modulyaciyalanıwı kerek. Eń ápiwayı modulyaciya, unipolyar kodlawdıń bir túri, DC signalın tek ǵana qosıp-óshirip, joqarı kernewler '1'di, al tómen kernewler '0'di kórsetedi. Cifrlı radio sxemalarında bir yamasa bir neshe tasıwshı tolqınlar jiberiwge jaramlı cifrlı signaldı jaratıw ushın basqarıw signalı arqalı amplituda, jiyilik yamasa faza boyınsha modulyaciyalanadı. Telefon sımları arqalı Asimmetrik Cifrlı Abonent Liniyası (ADSL) tiykarınan binar logikanı qollanbaydı; ayırım tasıwshılar ushın cifrlı signallar ayırım kanaldıń Shennon sıyımlılıǵına baylanıslı hár túrli mánisli logikalar menen modulyaciyalanadı. == Saatlıq taktlaw == [[Fayl:FF_Tsetup_Thold_Toutput.svg|nobaý|Saatlıq taktlanǵan trigger arqalı cifrlı signallardı saatlıq taktlaw]] Cifrlı signallar signaldı trigger arqalı ótkiziw jolı menen regulyar intervallarda saatlıq signal tárepinen úlgileniwi múmkin. Bul islengende, kiris saatlıq shetinde hám sol waqıttan signal ólshenedi. Keyin signal kelesi saatqa shekem turaqlı saqlanadı. Bul process sinxronlı logikanıń tiykarı bolıp tabıladı. Asinxronlı logika da bar, ol bir saatlıq signaldı qollanbaydı, hám ádette tezirek isleydi, hám az quwat jumsawı múmkin, biraq proektlestiriw ádewir qıyınıraq. == Derekler == [[Kategoriya:Telekommunikaciya]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ olr2rhp3i5s2y85439ia81fn6xpvh5v 0 22740 266341 213589 2026-08-18T01:42:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266341 wikitext text/x-wiki '''Kompyuter tarmaǵı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''computer network'') ‒ bul tarmaq túyinlerinde jaylasqan yamasa olar tárepinen beriletuǵın resurslardı bólisetuǵın [[Kompyuter|kompyuterler]] toplamı. Kompyuterler óz-ara baylanısıw ushın [[Cifrlı signal|cifrlı]] baylanıslar arqalı ulıwma baylanıs protokolların qollanadı. Bul baylanıslar fizikalıq sımlı, optikalıq hám sımsız radio-jiyilik usıllarına tiykarlanǵan telekommunikaciya tarmaq texnologiyalarınan quralǵan, olar túrli tarmaq topologiyalarında jaylastırılıwı múmkin. Kompyuter tarmaǵınıń túyinleri [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdi]], serverlerdi, tarmaq apparatlıq támiynatın yamasa basqa arnawlı yamasa ulıwma maqsetli xostlardı óz ishine alıwı múmkin. Olar tarmaq adresleri menen anıqlanadı hám xost atlarına iye bolıwı múmkin. Xost atları túyinler ushın este qalatuǵın belgiler xızmetin atqaradı hám dáslepki tayınlawdan keyin siyrek ózgertiledi. Tarmaq adresleri [[IP|Internet Protokolı]] sıyaqlı baylanıs protokolları arqalı túyinlerdi tabıw hám anıqlaw ushın xızmet etedi. Kompyuter tarmaqları signallardı tasıw ushın qollanılatuǵın jiberiw ortalıǵı, ótkiziw sızıǵı keńligi, tarmaq trafigin shólkemlestiriw ushın baylanıs protokolları, tarmaq ólshemi, topologiya, trafikti basqarıw mexanizmleri hám shólkemlik maqsetler sıyaqlı kóp kriteriyler boyınsha klassifikaciyalanıwı múmkin. Kompyuter tarmaqları [[World Wide Web|Dúnya júzilik Tor tarmaǵına]] kiriw, cifrlı video hám audio, qollanba hám saqlaw serverlerin, [[Printеr|printerler]] hám faks mashinaların birge qollanıw, hám elektron pochta hám operativ xabar almasıw qollanbaların qollanıw sıyaqlı kóplegen qollanbalar hám xızmetlerdi qollaydı. == Tariyxı == Kompyuter tarmaqları teoriyalıq hám ámeliy qollanıwı menen baylanıslı pánlerge tiykarlanǵanlıqtan, onı [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyası]] hám telekommunikaciya tarawı dep qarawǵa boladı. Kompyuter tarmaǵı keń kólemdegi texnologiyalıq rawajlanıwlar hám tariyxıy áhmiyetli waqıyalar tásirinde qáliplesti. * 1950-jıllardıń aqırında, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] áskeriy Yarım-Avtomatlastırılǵan Jer ústi Átirapı (SAGE) [[radar]] sisteması ushın Bell 101 modemi qollanılıp kompyuterler tarmaǵı qurıldı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RBC2nY1rp5MC&dq=semi+automatic+ground+environment+network&pg=PA399|title=Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century|year=2008|editor-last=Sterling|publisher=[[ABC-Clio]]|isbn=978-1-85109-737-1|page=399}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KOY9EAAAQBAJ&dq=semi+automatic+ground+environment+network&pg=PA87|title=A New History of Modern Computing|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0262542906}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZITpBQAAQBAJ&q=semi+automatic+ground+environment|title=AN/FSQ-7: the computer that shaped the Cold War|publisher=[[De Gruyter]]|isbn=978-3-486-85670-5}}</ref>. Bul AT&T Korporaciyası tárepinen 1958-jılı shıǵarılǵan, kompyuterler ushın birinshi kommerciyalıq modem edi. Modem [[Cifrlı maǵlıwmatlar|cifrlı maǵlıwmatlardı]] ádettegi kondiciyasız telefon liniyaları arqalı sekundına 110 bit (bit/s) tezlikte jiberiwge múmkinshilik berdi. * 1959-jılı, Kristofer Strachi Birlesken Korollikte waqıt-bólisiw ushın patent ótinishin berdi hám Djon Makkarti MIT universitetinde paydalanıwshı baǵdarlamalarınıń waqıt-bólisiwin ámelge asırıw boyınsha birinshi joybardı basladı<ref name="ctsspg3">{{Cite book|url=http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf|title=The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]|publisher=MIT Press|year=1963|isbn=978-0-262-03008-3}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://history.computer.org/pioneers/strachey.html| bet = Computer Pioneers - Christopher Strachey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190515062531/https://history.computer.org/pioneers/strachey.html| arxivsáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = history.computer.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://jmc.stanford.edu/computing-science/timesharing.html| bet = Reminiscences on the Theory of Time-Sharing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200428094453/http://jmc.stanford.edu/computing-science/timesharing.html| arxivsáne = 2020-jıl 28-aprel | jumıs = jmc.stanford.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/technology/computer| bet = Computer - Time-sharing and minicomputers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150102192452/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/130429/computer/216032/Invention-of-the-modern-computer| arxivsáne = 2015-jıl 2-yanvar | til = en| jumıs = Encyclopedia Britannica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-yanvar }}</ref>. Sol jılı Strachi bul koncepciyanı Parijde ótkerilgen dáslepki YUNESKO Informaciyanı qayta islew konferenciyasında J. K. R. Liklayderge tapsırdı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/howwebwasbornsto00gill|title=How the Web was Born: The Story of the World Wide Web|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-286207-5}}</ref>. Makkarti eń dáslepki úsh waqıt-bólisiw sistemaların jaratıwda áhmiyetli rol oynadı (1961-jılı Úylesimli Waqıt-Bólisiw Sisteması, 1962-jılı BBN Waqıt-Bólisiw Sisteması hám 1963-jılı Dartmut Waqıt-Bólisiw Sisteması). * 1959-jılı, Anatoliy Kitov Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq Komitetine esaplaw orayları tarmaǵı tiykarında Sovet áskeriy kúshlerin hám Sovet ekonomikasın basqarıwdı qayta shólkemlestiriw boyınsha tolıq joba usındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computer-museum.ru/english/galglory_en/Kitov.htm| bet = Kitov Anatoliy Ivanovich. Russian Virtual Computer Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230204143509/https://www.computer-museum.ru/english/galglory_en/Kitov.htm| arxivsáne = 2023-jıl 4-fevral | avtor = Kitova| at = O| jumıs = computer-museum.ru| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-oktyabr }}</ref>. Kitovtıń usınısı qabıl etilmedi, keyinirek 1962-jılǵı OGAS ekonomikanı basqarıw tarmaǵı joybarı da qabıl etilmedi<ref>{{Cite book|isbn=978-0262034180|title=How Not to Network a Nation: The Uneasy History of the Soviet Internet|year=2016|url=https://archive.org/details/hownottonetworkn0000pete|publisher=MIT Press}}</ref>. * 1960-jılı, kommerciyalıq aviakompaniyalardıń rezervaciyalaw sisteması semi-avtomatik biznes izertlew ortalıǵı (SABRE) eki baylanısqan bas kompyuter menen onlayn rejimge ótti. * 1963-jılı, J. K. R. Liklayder keńse kásipleslerine "Intergalaktikalıq Kompyuter Tarmaǵı" koncepciyasın talqılap, memorandum jiberdi, bul kompyuter tarmaǵı kompyuter paydalanıwshıları arasında ulıwma baylanıslardı múmkin etiwge arnalǵan edi. * 1965-jılı, Western Electric kommutaciya strukturasında kompyuter basqarıwın ámelge asırǵan, keń qollanılatuǵın birinshi telefon ajıratqıshın engizdi. * 1960-jıllar dawamında<ref name=":17">{{Cite journal|title=The beginnings of packet switching: some underlying concepts|url=http://web.cs.ucla.edu/~lixia/papers/Baran2002.pdf}}</ref><ref name=":23">{{Cite journal|title=The evolution of packet switching|url=http://www.ece.ucf.edu/~yuksem/teaching/nae/reading/1978-roberts.pdf}}</ref>, Pol Baran hám Donald Devis tarmaq arqalı kompyuterler arasında maǵlıwmatlar almasıwı ushın paketli almasıw koncepciyasın ǵárezsiz túrde oylap taptı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4V9koAEACAAJ&pg=PA245|title=The Innovators: How a Group of Hackers, Geniuses, and Geeks Created the Digital Revolution|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781476708690}}</ref><ref name=":232">{{Cite journal|title=The evolution of packet switching|url=https://www.ece.ucf.edu/~yuksem/teaching/nae/reading/1978-roberts.pdf}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.invent.org/inductees/paul-baran| bet = NIHF Inductee Paul Baran, Who Invented Packet Switching| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220212204116/https://www.invent.org/inductees/paul-baran| arxivsáne = 2022-jıl 12-fevral | baspaxana = National Inventors Hall of Fame| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.invent.org/inductees/donald-watts-davies| bet = NIHF Inductee Donald Davies, Who Invented Packet Switching| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220212204117/https://www.invent.org/inductees/donald-watts-davies| arxivsáne = 2022-jıl 12-fevral | baspaxana = National Inventors Hall of Fame| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>. Barannıń jumısı tarqatılǵan tarmaq arqalı xabar bloklarınıń adaptiv marshrutlawın qamtıdı, biraq onda baǵdarlamalıq almasıwshılarǵa iye marshrutizatorlar da, tarmaqtıń ózi emes, al paydalanıwshılar isenimlilikti támiyinleytuǵın ideya da joq edi<ref>{{Cite journal|title=On Distributed Communications Networks|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/1088883}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Principles and lessons in packet communications|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/1455412}}</ref><ref name="Pelkey6.1a">{{Cite book|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications 1968–1988}}</ref><ref name=":5a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eRnBEAAAQBAJ&pg=PT285|title=The Dream Machine|publisher=Stripe Press|isbn=978-1-953953-36-0}}</ref>. Devistiń ierarxiyalıq tarmaq dizaynı joqarı tezlikli marshrutizatorlardı, baylanıs protokolların hám ushınan-ushına principiniń mazmunın óz ishine aldı<ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&q=packet+switch|title=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995|publisher=National Museum of Science and Industry|isbn=978-0-901805-94-2}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryoffu0000naug/page/292/mode/2up|title=A Brief History of the Future|publisher=Phoenix|isbn=9780753810934|page=292}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|title=Data Communications at the National Physical Laboratory (1965-1975)|url=https://archive.org/details/DataCommunicationsAtTheNationalPhysicalLaboratory}}</ref>. NPL tarmaǵı, Milliy Fizikalıq Laboratoriyada (Birlesken Korollik) jergilikli tarmaq, 1968-69-jıllarda 768 kbit/s tutasıwların qollanıp koncepciyanıń ámelge asırılıwında jol ashtı<ref>{{Cite news|title=Internet pioneers airbrushed from history|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/jun/25/internet-pioneers-airbrushed-from-history}}</ref>. Barannıń da, Devistiń de oylap tabıwları kompyuter tarmaqlarınıń rawajlanıwına tásir etken áhmiyetli úlesler boldı<ref name=":16">{{Cite news|title=The real story of how the Internet became so vulnerable|url=http://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal|title=The Evolution of Packet Switching|url=http://www.ismlab.usf.edu/dcom/Ch10_Roberts_EvolutionPacketSwitching_IEEE_1978.pdf}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|title=Transforming computer technology: information processing for the Pentagon, 1962-1986|year=1996|url=https://archive.org/details/transformingcomp0000norb|publisher=Johns Hopkins Univ. Press|isbn=978-0-8018-5152-0}} Prominently cites Baran and Davies as sources of inspiration.</ref>. * 1969-jılı, ARPANETtiń birinshi tórt noqatı Kaliforniya Universiteti Los-Andjeleste, Stenford Izertlew Institutı, Kaliforniya Universiteti Santa-Barbarada hám Yuta Universitetinde 50 kbit/s tezliktegi baylanıslar menen biriktirildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm| bet = Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080308120314/https://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm| arxivsáne = 2008-jıl 8-mart | avtor = Chris Sutton| baspaxana = [[UCLA]]}}</ref>. Tiykarınan Bob Kan tárepinen proektlestirilgen, tarmaqtıń marshrutizaciyası, aǵım basqarıwı, baǵdarlamalıq támiynatı hám tarmaq basqarıwı Bolt Beranek hám Nyuman kompaniyasında islewshi IMP komandası tárepinen jaratıldı<ref name=":2322">{{Cite journal|title=The evolution of packet switching|url=http://www.ece.ucf.edu/~yuksem/teaching/nae/reading/1978-roberts.pdf}}</ref><ref name="F.E. Froehlich, A. Kent2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gaRBTHdUKmgC&pg=PA344|title=The Froehlich/Kent Encyclopedia of Telecommunications: Volume 1 - Access Charges in the U.S.A. to Basics of Digital Communications|publisher=CRC Press|isbn=0824729005|page=344}}</ref>. 1970-jıllardıń basında, Leonard Kleynrok paket almasıw tarmaqlarınıń jumısın modellestiriw boyınsha matematikalıq jumıslardı ámelge asırdı, bul ARPANETtiń rawajlanıwına tiykar boldı<ref name=":4">{{Cite book|url=https://archive.org/details/computernetworks00davi/page/86/mode/2up?q=kleinrock+kleinrock%27s|title=Computer networks and their protocols|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-99750-4}}</ref>. 1970-jıllardıń aqırında student Faruk Kamun menen birge ierarxiyalıq marshrutizaciya boyınsha teoriyalıq jumısları búgingi kúnde de Internettiń jumısı ushın áhmiyetli bolıp qalmaqta<ref name=":52">{{Cite book|url=https://archive.org/details/computernetworks00davi/page/110/mode/2up?q=%22kleinrock+and+kamoun%22|title=Computer networks and their protocols|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-99750-4}}</ref><ref>{{Cite book|title=Proceedings of the 2009 workshop on Re-architecting the internet|publisher=Association for Computing Machinery|isbn=978-1-60558-749-3}}</ref>. * 1972-jılı, kommerciyalıq xızmetler birinshi ret Evropada eksperimental jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqlarında engizildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res05.htm#f| bet = The Origins of Packet Switching| avtor = Derek Barber| jumıs = Computer Resurrection Issue 5| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-iyun | citata = The Spanish, dark horses, were the first people to have a public network. They'd got a bank network which they craftily turned into a public network overnight, and beat everybody to the post.}}</ref>. * 1973-jılı, Lui Puzin basshılıǵındaǵı francuz CYCLADES tarmaǵı maǵlıwmatlardıń isenimli jetkeriliwin tarmaqtıń oraylastırılǵan xızmeti emes, al xostlardıń juwapkershiligine qoyǵan birinshi tarmaq boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.itif.org/files/2009-designed-for-change.pdf| bet = Designed for Change: End-to-End Arguments, Internet Innovation, and the Net Neutrality Debate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190829092926/http://www.itif.org/files/2009-designed-for-change.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 29-avgust | avtor = Bennett| at = Richard| sáne = September 2009 | baspaxana = Information Technology and Innovation Foundation| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-sentyabr }}</ref>. * 1973-jılı, Peter Kirshteyn [[London]] Universitet Kolledjinde (UCL) tarmaq aralıq baylanıslardı ámelge asırdı, ARPANETti Britaniya akademiyalıq tarmaqlarına baylanıstırıp, birinshi xalıqaralıq geterogen kompyuter tarmaǵın jarattı<ref name="Early experiences with the Arpanet">{{Cite journal|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The early history of packet switching in the UK}}</ref>. * 1973-jılı, Robert Metkalf Xerox PARC-ta Ethernet haqqında rásmiy xattı jazdı, bul tarmaq sisteması 1960-jıllarda Norman Abramson hám Gavayi Universitetindegi sherikleri tárepinen jaratılǵan Aloxa tarmaǵına tiykarlanǵan edi. Metkalf, Djon Shox, Yogen Dalal, Ed Taft hám Batler Lempson menen birge tarmaq aralıq baylanıs ushın PARC Universal Packet-ti de jarattı<ref name=":7">{{Citation |last=Taylor |first=Bob |title=Oral History of Robert (Bob) W. Taylor | sáne =October 11, 2008 |url=http://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702015-05-01-acc.pdf |work=Computer History Museum Archive |volume=CHM Reference number: X5059.2009 |page=28}}</ref>. * 1974-jılı, Vint Serf hám Bob Kan ózleriniń tarmaq aralıq baylanıs boyınsha seminar maqalasın, "A Protocol for Packet Network Intercommunication"dı járiyaladı''<ref name=":0">{{Cite journal|title=A Protocol for Packet Network Intercommunication|url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf}}</ref>.'' Sol jılı keyinirek, Serf, Yogen Dalal hám Karl Sanshayn birinshi Transmission Control Protocol (TCP) specifikaciyasın jazdı, "Internet" sózin tarmaq aralıq baylanıs ushın qısqartpa sıpatında qollanıp. * 1976-jılı iyul ayında, Robert Metkalf hám Devid Boggs "Ethernet: Distributed Packet Switching for Local Computer Networks"<ref>{{Cite journal|title=Ethernet: Distributed Packet Switching for Local Computer Networks}}</ref> maqalasın járiyaladı hám 1977 hám 1978-jıllarda alınǵan bir neshe patentler boyınsha birge islesti. * Evropa, [[Arqa Amerika]] hám Yaponiyada jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqları 1970-jıllardıń aqırlarında X.25-ti qollanıwdı basladı hám X.75 arqalı biriktirildi. Bul tiykarǵı infrastruktura 1980-jıllarda TCP/IP tarmaqların keńeytiw ushın qollanıldı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jh1pORpfvrQC&pg=PA148|title=The Unpredictable Certainty: White Papers|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-17414-5}}</ref>. * 1976-jılı, Datapoint Korporaciyasınıń Djon Merfisi ARCNET-ti jarattı, bul saqlaw qurılmaların bólisiw ushın birinshi qollanılǵan token ótkiziw tarmaǵı edi. * 1977-jılı, birinshi uzaq aralıqlı optikalıq talshıqlı tarmaq GTE tárepinen Kaliforniyadaǵı Long-Bichte engizildi. * 1979-jılı, Robert Metkalf Ethernet-ti ashıq standart etiwge umtıldı<ref name="Spurgeon 2000">{{Cite book|title=Ethernet The Definitive Guide|url=https://archive.org/details/ethernetdefiniti0000spur|year=2000|publisher=O'Reilly & Associates|isbn=1-56592-660-9}}</ref>. * 1980-jılı, Ethernet dáslepki 2.94 Mbit/s protokolınan Ron Kreyn, Bob Garner, Roy Ogus<ref>{{Web deregi | url = https://www.wband.com/2013/05/introduction-to-ethernet-technologies/| bet = Introduction to Ethernet Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180410072256/https://www.wband.com/2013/05/introduction-to-ethernet-technologies/| arxivsáne = 2018-jıl 10-aprel | til = en-US| jumıs = www.wband.com| baspaxana = WideBand Products| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-aprel }}</ref>, hám Yogen Dalal tárepinen jaratılǵan 10 Mbit/s protokolına jańalandı<ref name="Pelkey-Dalal">{{Cite book|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications, 1968-1988}}</ref>. * 1995-jılı, Ethernet ushın ótkiziw tezligi 10 Mbit/s-ten 100 Mbit/s-ke kóbeytildi. 1998-jılǵa kelip, Ethernet 1 Gbit/s ótkiziw tezligin qolladı. Keyinirek, 400 Gbit/s-ke shekem joqarı tezlikler qosıldı (2018-jılǵa shekem). Ethernet masshtabınıń ósiriw onıń úziliksiz qollanılıwına úles qosqan faktor boldı.<ref name="Spurgeon 2000" /> == Qollanıwı == Kompyuter tarmaqları paydalanıwshılardıń bir-biri menen elektron pochta, tez xabar almasıw, onlayn sáwbet, dawıslı hám video qońırawlar hám video konferenciyalar sıyaqlı hár túrli elektron usıllar arqalı baylanısıwın jaqsılaydı. Tarmaqlar sonday-aq esaplaw resursların bólisiwge múmkinshilik beredi. Mısalı, paydalanıwshı hújjetti bólisilgen printerde basıp shıǵara aladı yamasa bólisilgen saqlaw qurılmalarınan paydalana aladı. Bunnan tısqarı, tarmaqlar fayllar hám informaciyanı bólisiwge múmkinshilik beredi, ruqsat etilgen paydalanıwshılarǵa basqa kompyuterlerde saqlanǵan maǵlıwmatlarǵa kiriw imkaniyatın beredi. Bólistirilgen esaplaw tapsırmalardı birgelikte orınlaw ushın tarmaqtaǵı bir neshe kompyuterlerdiń resurslarınan paydalanadı. == Tarmaq paketi == [[Fayl:Network_packet.jpg|nobaý|Tarmaq paketi]] Kópshilik zamanagóy kompyuter tarmaqları paket rejimindegi uzatıwǵa tiykarlanǵan protokollardan paydalanadı. Tarmaq paketi - bul paketli kommutaciyalanǵan tarmaq arqalı tasılatuǵın formatlanǵan [[maǵlıwmat]] birligi. Paketler eki túrli maǵlıwmattan ibarat: basqarıw informaciyası hám paydalanıwshı maǵlıwmatları (paydalı júk). Basqarıw informaciyası tarmaqqa paydalanıwshı maǵlıwmatların jetkeriw ushın kerek bolǵan maǵlıwmatlardı beredi, mısalı, derek hám mánzil tarmaq adresleri, qátelerdi anıqlaw kodları hám izbe-izlik informaciyası. Ádette, basqarıw informaciyası paket basları hám sońǵı bólimlerinde, al paydalı júk maǵlıwmatları olardıń arasında jaylasadı. Paketler menen uzatıw ortalıǵınıń ótkiziw qábileti, tarmaq shınjırlı kommutaciyalanǵan bolǵanǵa qaraǵanda paydalanıwshılar arasında jaqsıraq bólistiriledi. Bir paydalanıwshı paketlerdi jibermey atırǵanda, baylanıs basqa paydalanıwshılardıń paketleri menen toltırılıwı múmkin, sonlıqtan qárejet bólistiriledi hám baylanıs artıq júklenbese, salıstırma túrde az tásir etedi. Kóbinese pakettiń tarmaq arqalı ótiwi kerek bolǵan jolı dárhal qoljetimli bolmaydı. Bunday jaǵdayda paket gezekke qoyıladı hám baylanıs bos bolǵansha kútedi. Paketli tarmaqlardıń fizikalıq baylanıs texnologiyaları ádette paketlerdiń ólshemin belgili bir maksimal uzatıw birligine (MTU) shekleydi. Uzınıraq xabar uzatılıwdan aldın bóleklerge bóliniwi múmkin hám paketler kelgennen keyin, olar dáslepki xabardı qayta qurıw ushın biriktiriledi. == Tarmaq topologiyası == [[Fayl:NetworkTopologies.svg|oñğa|nobaý|Keń tarqalǵan tarmaq topologiyaları]] Tarmaq túyinleri hám baylanıslarınıń fizikalıq yamasa geografiyalıq jaylasıwı ádette tarmaqqa salıstırmalı túrde az tásir etedi, biraq tarmaqtıń óz-ara baylanıslarınıń topologiyası onıń ótkiziw uqıplılıǵı hám isenimliligine aytarlıqtay tásir etiwi múmkin. Avtobus yamasa juldız tarmaqları sıyaqlı kóplegen texnologiyalarda bir jerde payda bolǵan qátelik pútkil tarmaqtıń islewden toqtawına alıp keliwi múmkin. Ulıwma alǵanda, qansha kóp óz-ara baylanıs bolsa, tarmaq sonshelli bekkem boladı; biraq onı ornatıw qımbatıraq boladı. Sonlıqtan, kópshilik tarmaq diagrammaları olardıń tarmaq topologiyası boyınsha dúziledi, bul tarmaq xostlarınıń logikalıq óz-ara baylanıslarınıń kartası bolıp tabıladı. Keń tarqalǵan topologiyalar: * Avtobus tarmaǵı: barlıq túyinler ulıwma ortalıqqa usı ortalıq boylap qosılǵan. Bul dáslepki Ethernet te qollanılǵan jobalaw bolıp, 10BASE5 hám 10BASE2 dep atalǵan. Bul ele de maǵlıwmatlardı baylanıstırıw qatlamında keń tarqalǵan topologiya bolıp esaplanadı, degen menen házirgi fizikalıq qatlam variantları onıń ornına noqat-noqat baylanısların paydalanıp, juldız yamasa terek pishimin payda etedi. * Juldız tarmaǵı: barlıq túyinler arnawlı oraylıq túyinge qosılǵan. Bul kishkene kommutaciyalanǵan Ethernet LAN da tabılatuǵın tipik jobalaw bolıp, onda hárbir klient oraylıq tarmaq kommutatorına qosıladı, hám logikalıq jaqtan sımsız LAN da, onda hárbir sımsız klient oraylıq sımsız kiriw noqatına baylanısadı. * Saqıyna tarmaǵı: hárbir túyin óziniń shep hám oń qońsı túyinine qosılǵan, solay etip barlıq túyinler baylanısqan hám hárbir túyin basqa hárbir túyinge shepke yamasa ońǵa qaray túyinlerden ótiw arqalı jetiwi múmkin. Token ring tarmaqları hám Fiber Distributed Data Interface (FDDI) usınday topologiyanı paydalanǵan. * Tor tarmaǵı: hárbir túyin qálegen sanlı qońsılarǵa usınday jol menen qosılǵan, nátiyjede hár qanday túyinnen basqa hár qanday túyinge keminde bir ótiw jolı bar boladı. * Tolıq baylanısqan tarmaq: hárbir túyin tarmaqtaǵı basqa hárbir túyinge qosılǵan. * Terek tarmaǵı: túyinler ierarxiyalıq túrde jaylastırılǵan. Bul bir neshe kommutatorları bar hám artıqsha tor baylanısları joq úlkenirek Ethernet tarmaǵı ushın tábiyiy topologiya. Tarmaqtaǵı túyinlerdiń fizikalıq jaylasıwı tarmaq topologiyasın sáwlelendirmewi múmkin. Mısalı, FDDI menen tarmaq topologiyası saqıyna bolıp tabıladı, biraq fizikalıq topologiya kóbinese juldız boladı, sebebi barlıq qońsılas baylanıslar oraylıq fizikalıq orın arqalı júrgiziliwi múmkin. Degen menen, fizikalıq jaylasıw tolıq áhmiyetsiz emes, óytkeni ulıwma kanallar hám úskeneler jaylasqan orınlar órt, elektr energiyasınıń óshiriliwi hám suw basıw sıyaqlı máseleler sebepli birden-bir qátelik noqatların kórsetiwi múmkin. === Qabatlaw tarmaǵı === [[Fayl:Network_Overlay_merged.svg|nobaý|Qabatlaw tarmaqtıń úlgisi]] Qabatlaw tarmaq - bul basqa tarmaqtıń ústine qurılǵan virtual tarmaq. Qabatlaw tarmaqtaǵı túyinler virtual yamasa logikalıq baylanıslar arqalı qosılǵan. Hárbir baylanıs tiykarǵı tarmaqtaǵı bir neshe fizikalıq baylanıslar arqalı ótetuǵın jolǵa sáykes keledi. Qabatlaw tarmaqtıń topologiyası tiykarǵı tarmaqtıń topologiyasınan ózgeshe bolıwı múmkin (hám kóbinese ózgeshe boladı). Mısalı, kóplegen teń qatnasıwshı tarmaqlar qabatlaw tarmaqlar bolıp tabıladı. Olar [[Internet|Internettiń]] ústinde jumıs isleytuǵın virtual baylanıslar sistemasınıń túyinleri retinde shólkemlestirilgen<ref name="over">{{Citation |last=D. Andersen |title=Resilient Overlay Networks | sáne =October 2001 |url=http://nms.lcs.mit.edu/papers/ron-sosp2001.html |access-date=2011-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124125227/http://nms.lcs.mit.edu/papers/ron-sosp2001.html |url-status=live |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |archive-date=2011-11-24 |last2=H. Balakrishnan |last3=M. Kaashoek |last4=R. Morris |author-link4=Robert Tappan Morris}}</ref>. Qabatlaw tarmaqlar tarmaq dúziwdiń dáslepki kúnlerinen beri qollanılıp kelgen, hátte maǵlıwmat tarmaqları rawajlanbastan burın, kompyuterler modemler arqalı telefon liniyaları menen baylanısqan waqıtta da qollanılǵan. Qabatlaw tarmaǵınıń eń áhmiyetli mısalı - Internettiń ózi. Internet dáslep telefon tarmaǵınıń ústine qurılǵan qabatlaw tarmaq sıpatında payda boldı. Hátte búgingi kúnde de, hárbir Internet túyini basqa qálegen túyin menen hár túrli topologiya hám texnologiyalarǵa iye bolǵan tiykarǵı subtarmaqlar toǵı arqalı baylanısa aladı. Adres sheshiw hám marshrutizaciya - tolıq baylanısqan IP qabatlaw tarmaǵın onıń tiykarǵı tarmaǵına sáykeslestiriwge múmkinshilik beretuǵın qurallar bolıp tabıladı. Qabatlaw tarmaǵınıń jáne bir mısalı - bul tarmaqtaǵı túyinlerge giltlerdi sáykeslestiretuǵın bólistirilgen xesh kestesi. Bul jaǵdayda, tiykarǵı tarmaq - IP tarmaǵı, al qabatlaw tarmaq - giltler menen indekslengen keste (ámelde karta). Qabatlaw tarmaqlar, sonday-aq, Internet marshrutizaciyasın jaqsılaw usılı sıpatında usınılǵan, mısalı, xızmet sapası kepillikleri arqalı joqarı sapalı aǵımlı medianı ámelge asırıw ushın. IntServ, DiffServ hám IP kóp noqatlı tarqatıw sıyaqlı aldıńǵı usınıslar keń qabıl etilmedi, sebebi olar tarmaqtaǵı barlıq marshrutizatorlardı ózgertiwdi talap etedi. Ekinshi tárepten, qabatlaw tarmaǵı Internet xızmet kórsetiwshileriniń járdemisiz, qabatlaw protokol baǵdarlamalıq támiynatın iske túsiretuǵın aqırǵı xostlarda áste-aqırın engiziliwi múmkin. Qabatlaw tarmaǵı eki qabatlaw túyin arasındaǵı tiykarǵı tarmaqta paketlerdiń qalay baǵdarlanıwın qadaǵalay almaydı, biraq ol, mısalı, xabar óz mánziline jetpesten aldın ótetuǵın qabatlaw túyinler izbe-izligin basqara aladı. Mısalı, Akamai Technologies isenimli, nátiyjeli kontent jetkiziwdi (kóp noqatlı tarqatıwdıń bir túri) támiyinleytuǵın qabatlaw tarmaqtı basqaradı. Ilimiy izertlewler aqırǵı sistema kóp noqatlı tarqatıwın<ref>{{Web deregi | url = https://esm.cs.cmu.edu/| bet = End System Multicast| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050221110350/https://esm.cs.cmu.edu/| arxivsáne = 2005-jıl 21-fevral | jumıs = project web site| baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2013-jıl 25-may }}</ref>, bekkem baǵdarlawdı hám xızmet sapasın úyreniwdi óz ishine aladı. == Tarmaq baylanısları == Kompyuter tarmaǵın payda etiw ushın qurılmalardı baylanıstırıwda qollanılatuǵın uzatıw ortalıqları (ádebiyatlarda kóbinese fizikalıq ortalıq dep ataladı) elektr kabeli, optikalıq talshıq hám bos keńislikti óz ishine aladı. OSI modelinde ortalıqtı basqarıw ushın baǵdarlamalıq támiynat 1 hám 2-qatlamlarda ‒ fizikalıq qatlam hám maǵlıwmat baylanısı qatlamında anıqlanǵan. Lokal tarmaq (LAN) texnologiyasında mıs hám talshıqlı ortalıqlardı paydalanatuǵın keń tarqalǵan topar ulıwma Ethernet dep ataladı. Ethernet arqalı tarmaqlanǵan qurılmalar arasında baylanıstı támiyinleytuǵın ortalıq hám protokol standartları IEEE 802.3 tárepinen belgilengen. Sımsız LAN standartları radio tolqınların paydalanadı, basqaları uzatıw ortalıǵı sıpatında infraqızıl signallardı qollanadı. Elektr tarmaǵı arqalı baylanıs maǵlıwmatlardı uzatıw ushın imarattıń elektr kabelin paydalanadı. === Sımlı === [[Fayl:Fibreoptic.jpg|alt=Bundle of glass threads with light emitting from the ends|nobaý|Optikalıq talshıqlı kabeller jaqtını bir kompyuterden/tarmaq túyininen ekinshisine jiberiw ushın qollanıladı.]] Kompyuter tarmaqlarında tómendegi sımlı texnologiya klassları qollanıladı. * Koaksial kabeli kabelli televidenie sistemaları, keńse imaratları hám basqa jumıs orınlarında lokal tarmaqlar ushın keń qollanıladı. Jiberiw tezligi sekundına 200 million bitten 500 million bitten aslamǵa shekem jetedi. * ITU-T G.hn texnologiyası bar úy sımların (koaksial kabeli, telefon sızıqları hám elektr sızıqları) paydalanıp joqarı tezlikli lokal tarmaq dúzedi. * Buralǵan jup kabeli sımlı Ethernet hám basqa standartlar ushın qollanıladı. Ol ádette dawıs hám maǵlıwmat jiberiw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan 4 jup mıs kabelinen ibarat. Eki sımnıń birge burılıp qollanılıwı kross-tásir hám elektromagnit indukciyasın azaytıwǵa járdem beredi. Uzatıw tezligi sekundına 2 megabitten 10 gigabitke shekem. Burılǵan jup kabeli eki túrde boladı: qorǵalmaǵan burılǵan jup (UTP) hám qorǵalǵan burılǵan jup (STP). Hárbir túr hár qıylı jaǵdaylarda qollanıw ushın dúzilgen bir neshe kategoriya reytinginde keledi. [[Fayl:World_map_of_submarine_cables.png|alt=World map with red and blue lines|nobaý|2007-jılǵı dúnya júzi boyınsha suw astı optikalıq talshıqlı telekommunikaciya kabellerin kórsetetuǵın karta.]] * Optikalıq talshıq - bul shiyshe talshıq. Ol lazerler hám optikalıq kúsheytkishler arqalı maǵlıwmattı kórsetetuǵın jaqtı impulsların alıp júredi. Optikalıq talshıqlardıń metall sımlarǵa salıstırǵanda ayırım artıqmashlıqları - júdá tómen jiberiw joǵaltıwı hám elektr tásirine qarsı turıwı. Tıǵız tolqın bóliw multipleksorlawın qollanıp, optikalıq talshıqlar jaqtınıń hár qıylı tolqın uzınlıqlarında bir waqıtta bir neshe maǵlıwmat aǵımların alıp júre aladı, bul maǵlıwmatlardıń jiberiw tezligin sekundına trillionlaǵan bitke shekem kóbeytedi. Optikalıq talshıqlar júdá joqarı maǵlıwmat tezliklerin alıp júretuǵın uzın kabel jolları ushın qollanılıwı múmkin hám kontinentlerdi baylanıstırıw ushın suw astı kommunikaciya kabelleri ushın qollanıladı. Eki tiykarǵı optikalıq talshıq túri bar: bir rejimli optikalıq talshıq (SMF) hám kóp rejimli optikalıq talshıq (MMF). Bir rejimli talshıqtıń artıqmashlıǵı - kogerent signaldı onlaǵan yamasa hátte júz kilometrge shekem saqlay alıwı. Kóp rejimli talshıq terminalǵa jalǵaw arzanıraq, biraq maǵlıwmat tezligi hám kabel dárejesine baylanıslı bir neshe júz yamasa tek bir neshe on metr menen sheklengen<ref name="1961- 2012">{{Cite book|title=CompTIA Network+ exam guide : (Exam N10-005)|last=Meyers|first=Mike| sáne =2012|publisher=McGraw-Hill|isbn=9780071789226|edition=5th|location=New York|oclc=748332969}}</ref>. === Sımsız === [[Fayl:Wireless_network.jpg|alt=Black laptop with the router in the background|oñğa|nobaý|Kompyuterler kóbinese sımsız baylanıslar arqalı tarmaqlarǵa qosıladı.]] Tarmaq baylanısları radio yamasa basqa elektromagnit baylanıs quralları arqalı sımsız ornatılıwı múmkin. * Jer ústi mikrotolqınları – Jer ústi mikrotolqınlı baylanıs jer betindegi jiberiwshiler hám qabıllawshılardı qollanadı, olar sputnik tabaqlarına uqsaydı. Jer ústi mikrotolqınları tómen gigagerc diapazonında bolıp, barlıq baylanıslardı kóz kóriwine shekleydi. Retranslyaciya stanciyaları shama menen 64 km (40 milya) aralıqta jaylasqan. * Baylanıs sputnikleri – Sputnikler de mikrotolqınlar arqalı baylanısadı. Sputnikler kosmosta, ádette ekvatordan 35,400 km (22,000 milya) biyiklikte geosinxron orbitada jaylasqan. Bul Jer orbitasında aylanıwshı sistemalar dawıs, maǵlıwmat hám televidenie signalların qabıllaw hám retranslyaciya qılıw imkaniyatına iye. * Uyalı tarmaqlar bir neshe radio baylanıs texnologiyaların qollanadı. Bul sistemalar qamtılǵan aymaqtı bir neshe geografiyalıq aymaqlarǵa bóledi. Hárbir aymaq tómen quwatlı qabıllawshı-jiberiwshi menen támiyinlengen. * Radio hám keń spektrli texnologiyalar – Sımsız lokal tarmaqlar (LAN) cifrlı uyalı baylanısqa uqsas joqarı jiyilikli radio texnologiyasın qollanadı. Sımsız LANlar sheklengen aymaqta bir neshe qurılmalar arasında baylanıstı támiyinlew ushın keń spektrli texnologiyanı qollanadı. IEEE 802.11 standartı Wi-Fi dep atalatuǵın ashıq standartlı sımsız radiotolqınlı texnologiyanıń keń tarqalǵan túrin anıqlaydı. * Erkin keńisliktegi optikalıq baylanıs kórinetuǵın yamasa kórinbeytuǵın jaqtılıqtı baylanıs ushın qollanadı. Kópshilik jaǵdaylarda, kóz kóriwi boyınsha tarqalıw qollanıladı, bul baylanısıwshı qurılmalardıń fizikalıq jaylasıwın shekleydi. * Internetti planetalar aralıq ólshemlerge radio tolqınlar hám optikalıq qurallar arqalı keńeytiw, Planetalar aralıq Internet<ref>{{Citation |last=A. Hooke |title=Interplanetary Internet |date=September 2000 |url=https://www.ipnsig.org/reports/ISART9-2000.pdf |access-date=2011-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113053223/https://www.ipnsig.org/reports/ISART9-2000.pdf |url-status=dead |publisher=Third Annual International Symposium on Advanced Radio Technologies |archive-date=2012-01-13}}</ref>. * IP over Avian Carriers (Quslar arqalı IP) kúlkili 1 aprel kommentariyler sorawı sıpatında shıǵarılǵan . Ol 2001-jılı haqıyqıy turmısta ámelge asırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.blug.linux.no/rfc1149| bet = Bergen Linux User Group's CPIP Implementation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140215072548/http://www.blug.linux.no/rfc1149/| arxivsáne = 2014-jıl 15-fevral | baspaxana = Blug.linux.no| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-mart }}</ref>. Sońǵı eki jaǵdayda úlken aylanıp ótiw keshigiw waqtı bar, bul eki tárepleme baylanıstı ásteletedi, biraq úlken kólemdegi informaciyanı jiberiwge kesent etpeydi (olar joqarı ótkiziw qábiletine iye bolıwı múmkin). == Tarmaq túyinleri == Fizikalıq tarqatıw ortalarınan tısqarı, tarmaqlar qosımsha tiykarǵı sistema qurılıs bloklarınnan qurıladı, mısalı, tarmaq interfeys kontrollerleri, repiterler, xablar, kópirler, kommutatorlar, marshrutizatorlar, modemler hám brandmauerler. Hár qanday belgili úskene kóplegen qurılıs blokların óz ishine aladı hám sonıń menen birge bir neshe funkciyalardı orınlay aladı. === Tarmaq interfeysleri === [[Fayl: ForeRunnerLE 25 ATM Network Interface (1).jpg|thumb|right|alt=A network interface circuit with a port for ATM|Qosımsha karta formasındaǵı ATM tarmaq interfeysi. Kóp tarmaq interfeysleri ornatılǵan.]] Tarmaq interfeys kontrolleri (NIC) kompyuterdi tarmaq ortasına jalǵaytuǵın hám tómen dárejedegi tarmaq informaciyasın islew qábiletine iye kompyuter apparatlıq támiynatı bolıp tabıladı. Mısalı, NIC kabeldi jalǵaw ushın konnektorǵa yamasa sımsız tarqatıw hám qabıllaw ushın antennaǵa hám baylanıslı sxemaǵa iye bolıwı múmkin. Ethernet tarmaqlarında hárbir NIC-te unikal Mediaǵa Kirsiw Kontrolı (MAC) adresi bar‒ádette kontrollerdiń turaqlı yadında saqlanadı. Tarmaq qurılmaları arasında adres qáteleriniń aldın alıw ushın Elektr hám Elektronika Injenerleri Institutı (IEEE) MAC adresi unikallıǵın saqlaydı hám basqaradı. Ethernet MAC adresiniń ólshemi altı oktet. Eń áhmiyetli úsh oktet NIC islep shıǵarıwshıların anıqlaw ushın rezervlestirilgen. Bul islep shıǵarıwshılar, tek ózlerine berilgen prefikslerdi paydalanıp, olar islep shıǵarǵan hárbir Ethernet interfeysiniń eń az áhmiyetli úsh oktetin unikal túrde beredi. === Repiterler hám xablar === Repiter‒tarmaq signalın qabıllawshı, onı kereksiz shawqımlardan tazalawshı hám qayta jańalawshı elektronlıq qurılma. Signal joqarı quwat dárejesinde yamasa tosıqtıń ekinshi tárepine qayta beriledi, sonıń menen birge signal degradaciyasız uzaǵıraq aralıqlardı qamtıp aladı. Kóp oralǵan jup Ethernet konfiguraciyalarında, 100 metrden uzaǵıraq júrgen kabel ushın repiterler talap etiledi. Optikalıq talshıqlar menen, repiterler onlaǵan hátte júzlegen kilometr aralıqta bolıwı múmkin. Repiterler OSI modeliniń fizikalıq qabatında isleydi, biraq signaldı qayta jańalaw ushın ele de az waqıt talap etedi. Bul tarmaq ónimdarlıǵına tásir etetuǵın hám durıs funkciyaǵa tásir etetuǵın tarqalıw keshigiwin keltirip shıǵarıwı múmkin. Sonıń nátiyjesinde, kóp tarmaq arxitekturaları tarmaqta paydalanılatuǵın repiterler sanın shekleydi, mısalı, Ethernet 5-4-3 qaǵıydası. Kóp portlı Ethernet repiteri Ethernet xabı retinde belgili. Tarmaq signalların qayta jańalaw hám tarqatıwdan tısqarı, repiter xabı tarmaq ushın soǵılısıwdı anıqlawǵa hám qáte izolyaciyasına járdem beredi. LANlardaǵı xablar hám repiterler zamanagóy tarmaq kommutatorları menen kóp jaǵdayda gónergen. === Kópirler hám kommutatorlar === Tarmaq kópirleri hám tarmaq kommutatorları xabtan túpkilikli ayırmashılıǵı, olar tek baylanısqa qatnasqan portlarǵa freymlerdi jiberedi, al xab barlıq portlarǵa jiberedi. Kópirlerde tek eki port bar, biraq kommutatordı kóp portlı kópir dep oylawǵa boladı. Kommutatorlarda ádette kóp portlar boladı, bul qurılmalar ushın juldız tárizli topologiyanı hám qosımsha kommutatorlardı kaskadlawdı jeńillestiredi. Kópirler hám kommutatorlar OSI modeliniń maǵlıwmat baylanıs qabatında (2-qabat) isleydi hám bir jergilikli tarmaqtı qurastırıw ushın eki yamasa onnan da kóp tarmaq segmentleri arasında trafikti kópirleydi. Ekewi de hárbir freymdegi maqsetli MAC adresine tiykarlanıp portlar arasında maǵlıwmat kadrların jiberetuǵın qurılmalar. Olar qabıl etilgen kadrlardıń derek adreslerin tekseriw arqalı fizikalıq portlardıń MAC adresleri menen baylanısın úyrenedi hám kerek bolǵanda ǵana freymlerdi jiberedi. Eger belgisiz maqsetli MAC baǵdarlanǵan bolsa, qurılma derek ushınan basqa barlıq portlarǵa talaptı tarqatadı hám juwaptan jaylasıwdı anıqlaydı. Kópirler hám kommutatorlar tarmaqtıń soǵılısıw domenin bóledi, biraq bir tarqatıw domenin saqlaydı. Kópirlew hám kommutaciya arqalı tarmaq segmentlew úlken, tıǵız tarmaqtı kishirek, nátiyjeli tarmaqlardıń agregaciyasına bóliwge járdem beredi. === Marshrutizatorlar === [[Fayl:Adsl connections.jpg|thumb|right|Ádettegi úy yamasa kishi ofis marshrutizatorı ADSL telefon liniyası hám Ethernet tarmaq kabel baylanısların kórsetedi.]] Marshrutizator‒pakette qosılǵan adreslew yamasa marshrutlaw informaciyasın islew arqalı tarmaqlar arasında paketlerdi jiberetuǵın tarmaq aralıq qurılma. Marshrutlaw informaciyası kóbinese marshrutlaw kestesi menen birge qayta isleniledi. Marshrutizator paketlerdi qayda jiberiw kerekligin anıqlaw ushın óz marshrutlaw kestesin paydalanadı hám júdá úlken tarmaqlar ushın nátiyjesiz bolǵan paketlerdi tarqatıwdı talap etpeydi. === Modemler === Modemler (modulyator-demodulyator) cifrlı tarmaq trafigi ushın baslanǵısh túrde islep shıǵarılmaǵan sım arqalı yamasa sımsız tarmaq túyinlerin jalǵaw ushın paydalanıladı. Bunı islew ushın bir yamasa onnan da kóp tasıwshı signallar beriw ushın talap etiletuǵın qásiyetlerdi beriw ushın islep shıǵarılǵan analog signalın islep shıǵarıw ushın cifrlı signal menen modulyaciyalanadı. Dáslepki modemler standartlı dawıs telefon liniyası arqalı jiberilgen audio signalların modulyaciyaladı. Modemler házirgi waqıtta da cifrlı abonentlik liniya texnologiyasın paydalanıp telefon liniyaları ushın hám DOCSIS texnologiyasın paydalanıp kabel televidenie sistemaları ushın keńnen paydalanıladı. === Brandmauerler === [[Fayl:Gateway firewall.svg|thumb|Bul jeke tarmaqtı jámiyetlik tarmaqtan bólip turatuǵın brandmauerdiń súwreti]] Brandmauer‒tarmaq qáwipsizligin hám kiriw qaǵıydaların basqarıw ushın tarmaq qurılması yamasa baǵdarlamalıq támiynat. Brandmauerler qáwipsiz ishki tarmaqlar hám Internet sıyaqlı potencial qáwipsiz sırtqı tarmaqlar arasındaǵı baylanıslarǵa ornatıladı. Brandmauerler ádette tanılmaǵan dereklerden kiriw sorawların qabıl etpew ushın, al tanılǵanlarınan ámellerge ruqsat beriw ushın konfiguraciyalanadı. Brandmauerlerdiń tarmaq qáwipsizligindegi áhmiyetli roli kiberhújimlerdiń turaqlı ósiwi menen parallel túrde ósedi. == Baylanıs protokolları == [[Fayl:Internet layering.svg|250px|thumb|alt=Protocols in relation to the Internet layering scheme.|TCP/IP modeli hám onıń modeldiń túrli qatlamlarında paydalanılatuǵın keń taralǵan protokollar menen baylanısı]] [[Fayl:Message flows and Routing.svg|250px|thumb|alt=When a router is present, message flows go down through protocol layers, across to the router, up the stack inside the router, and back down again and is sent on to the final destination where it climbs back up the stack|Marshrutizator bar bolǵanda, xabar aǵımları protokol qatlamları arqalı tómenge, marshrutizatorǵa ótip, marshrutizator ishindegi stek arqalı joqarıǵa kóteriledi hám qaytadan tómenge túsip, stek arqalı qaytadan joqarıǵa kóteriletuǵın aqırǵı maqsetke jiberiledi.Marshrutizator (R) bar bolǵanda TCP/IP modeliniń tórt qatlamındaǵı eki qurılma (A-B) arasındaǵı xabar aǵımları. Qızıl aǵımlar nátiyjeli baylanıs jolları, qara jollar haqıyqıy tarmaq baylanısları arqalı.]] Baylanıs protokolı‒tarmaq arqalı informaciya almasıw ushın qaǵıydalar jıynaǵı. Baylanıs protokollarınıń túrli qásiyetleri bar. Olar baylanısqa baǵdarlanǵan yamasa baylanıssız bolıwı múmkin, olar sxema rejimi yamasa paket kommutaciyasın paydalanıwı múmkin hám olar ierarxiyalıq adreslew yamasa tegis adreslewdi paydalanıwı múmkin. Kóbinese OSI modeline muwapıq qurılǵan protokol stekinde baylanıs funkciyaları protokol qatlamlarına bólinedi, onda hárbir qatlam tómengi qatlamnıń xızmetlerinen paydalanadı, eń tómengi qatlam media arqalı informaciya jiberetuǵın apparatlıq támiynattı basqaradı. Protokol qatlamlastırıwdı paydalanıw kompyuter tarmaqlaǵı tarawında keń taralǵan. Protokol stekiniń áhmiyetli mısalı‒paydalanıwshı veb-sayttı kórip shıqqanda sımsız marshrutizator hám úy paydalanıwshısınıń jeke kompyuteri arasında paydalanılatuǵın IEEE 802.11 (Wi-Fi protokolı) arqalı IP (Internet protokolları) arqalı TCP arqalı isleytuǵın HTTP (Dúnya júzilik tor protokolı). Kóp baylanıs protokolları bar, olardıń bir neshewi tómende súwretlengen. === Keń taralǵan protokollar === ==== Internet protokollar jıynaǵı ==== TCP/IP dep te atalatuǵın Internet protokollar jıynaǵı barlıq zamanagóy tarmaqtıń tiykarı bolıp tabıladı. Ol Internet protokolın (IP) paydalanıp, datagramma beriw arqalı tuwma isenimsiz tarmaq arqalı baylanıssız hám baylanısqa baǵdarlanǵan xızmetlerdi usınadı. Onıń tiykarında protokol jıynaǵı Internet protokol Versiyası 4 (IPv4) hám keńeytilgen adreslew qábiletine iye protokoldıń kelesi áwladı IPv6 ushın adreslew, identifikaciyalaw hám marshrutlaw specifikaciyaların anıqlaydı. Internet protokollar jıynaǵı Internet ushın protokollardıń anıqlawshı jıynaǵı bolıp tabıladı. ==== IEEE 802 ==== IEEE 802‒lokal tarmaqlar hám metropoliya tarmaqları menen shuǵıllanatuǵın IEEE standartlarınıń shańaraǵı. Tolıq IEEE 802 protokol jıynaǵı tarmaqlastırıw qábiletleriniń túrli jıynaǵın usınadı. Protokollar tegis adreslew sxemasına iye. Olar kóbinese OSI modeliniń 1 hám 2-qatlamlarında isleydi. Mısalı, MAC kópirlew (IEEE 802.1D) Spanning Tree protokolın paydalanıp Ethernet paketlerin marshrutlaw menen shuǵıllanadı. IEEE 802.1Q VLANlardı súwretleydi, al IEEE 802.1X VLANlarda paydalanılatuǵın autentifikaciya mexanizmleriniń tiykarın qurastıratuǵın portqa tiykarlanǵan tarmaq kiriwin basqarıw protokolın anıqlaydı (biraq ol WLANlarda da tabıladı)‒bul paydalanıwshı "sımsız kiriw giltin" kirgiziwi kerek bolǵanda úy paydalanıwshısı kóretuǵın nárse. ===== Ethernet ===== Ethernet‒sımlı LANlarda paydalanılatuǵın texnologiyalar shańaraǵı. Ol Elektr hám Elektronika Injenerleri Institutı tárepinen jariyalanǵan IEEE 802.3 dep atalatuǵın standartlar jıynaǵı menen súwretlengen. ===== Sımsız LAN ===== IEEE 802.11 standartlarına tiykarlanǵan sımsız LAN, sonday-aq keńnen WLAN yamasa WiFi retinde belgili, búgingi kúnde úy paydalanıwshıları ushın IEEE 802 protokol shańaraǵınıń eń belgili aǵzası bolıwı múmkin. IEEE 802.11 sımlı Ethernet menen kóp qásiyetlerdi bólisedi. ==== SONET/SDH ==== Sinxron optikalıq tarmaqlastırıw (SONET) hám Sinxron Cifrlı Ierarxiya (SDH)‒lazerlerdi paydalanıp optikalıq talshıq arqalı bir neshe cifrlı bit aǵımların jiberetuǵın standartlastırılǵan multiplekslew protokolları. Olar baslanǵısh túrde túrli dereklerden sxema rejimindegi baylanıslardı tasıw ushın, tiykarınan sxema kommutaciyalı cifrlı telefoniyanı qollap-quwatlaw ushın islep shıǵarılǵan. Biraq, onıń protokol neytraliteti hám transportqa baǵdarlanǵan qásiyetleri sebepli, SONET/SDH Asinxron Beriw Rejimi (ATM) kadrların tasıw ushın da anıq tańlaw boldı. ==== Asinxron uzatıw rejimi ==== Asinxron uzatıw rejimi (ATM)‒telekommunikaciya tarmaqları ushın kommutaciya texnikası. Ol asinxron waqıt bóliw multiplekslewin paydalanadı hám maǵlıwmatlardı kishi, belgilengen ólshemli yacheykalarǵa kodlaydı. Bul ózgermeli ólshemli paketler yamasa kadrlardı paydalanatuǵın Internet protokollar jıynaǵı yamasa Ethernet sıyaqlı basqa protokollardan ayırmashılıǵı bar. ATM sxema hám paket kommutaciyalı tarmaqlastırıw menen uqsaslıqlarǵa iye. Bul onı ádettegi joqarı ótkermeli maǵlıwmat trafigin de, dawıs hám video sıyaqlı real waqıttaǵı, tómen keshigiwli mazmundı da islewi kerek bolǵan tarmaq ushın jaqsı tańlaw etedi. ATM haqıyqıy maǵlıwmat almasıw baslanbastan aldın eki aqırǵı punkt arasında virtual sxema ornatılıwı kerek bolǵan baylanısqa baǵdarlanǵan modeldi paydalanadı. ATM ele de Internet xızmet kórsetiwshi provayder menen úy paydalanıwshısı arasındaǵı baylanıs bolǵan aqırǵı milde rol oynaydı. ==== Uyalı baylanıs standartlar ==== Bir qatar túrli cifrlı uyalı baylanıs standartlar bar, sonıń ishinde: Mobil Baylanıs Ushın Global Sistema (GSM), Ulıwma Paket Radio Xızmeti (GPRS), cdmaOne, CDMA2000, Evolyuciya-Maǵlıwmat Optimizaciyalanǵan (EV-DO), GSM Evolyuciyası Ushın Keńeytilgen Maǵlıwmat Reytleri (EDGE), Universal Mobil Telekommunikaciya Sisteması (UMTS), Cifrlı Keńeytilgen Sımsız Telekommunikaciyalar (DECT), Cifrlı AMPS (IS-136/TDMA) hám Integraciyalanǵan Cifrlı Keńeytilgen Tarmaq (iDEN). === Marshrutlaw === [[Fayl:XO classroom network.jpg|thumbnail|Marshrutlaw informaciyanıń ótiwi ushın tarmaq arqalı jaqsı jollardı esaplaydı. Mısalı, 1-túyinnen 6-túyinge eń jaqsı jollar 1-8-7-6, 1-8-10-6 yamasa 1-9-10-6 bolıwı múmkin, óytkeni olar eń qısqa jollar.]] Marshrutlaw‒tarmaq trafigin tasıw ushın tarmaq jolların tańlaw processi. Marshrutlaw sxema kommutaciyalı tarmaqlar hám paket kommutaciyalı tarmaqlar sıyaqlı kóp túrdegi tarmaqlar ushın orınlanadı. Paket kommutaciyalı tarmaqlarda marshrutlaw protokolları aralıq túyinler arqalı paket jiberiwdi basqaradı. Aralıq túyinler ádette marshrutizatorlar, kópirler, shlyuzler, brandmauerler yamasa kommutatorlar sıyaqlı tarmaq apparatlıq támiynatı qurılmaları bolıp tabıladı. Ulıwma maqsetli kompyuterler de paketlerdi jiberiwi hám marshrutlawdı orınlawı múmkin, biraq olarda arnawlı apparatlıq támiynat joq bolǵanlıqtan, sheklengen ónimdarlıqtı usınıwı múmkin. Marshrutlaw processi túrli tarmaq maqsetlerine jollardıń jazıwın saqlaytuǵın marshrutlaw kesteleri tiykarında jiberiwdi basqaradı. Kóp marshrutlaw algoritmleri bir waqıtta tek bir tarmaq jolın paydalanadı. Kóp joldı marshrutlaw texnikaları bir neshe alternativ jollardı paydalanıwǵa imkaniyat beredi. Marshrutlaw tarmaq adresleri strukturalanǵan hám uqsas adresler tarmaq ishinde jaqınlıqtı bildiredi degen boljamında kópirlewden ózgesheleniwi múmkin. Strukturalanǵan adresler bir marshrutlaw kestesi jazıwına qurılmalar toparına joldı bildiriwge múmkinshilik beredi. Úlken tarmaqlarda marshrutizatorlar tárepinen paydalanılatuǵın strukturalanǵan adreslew kópirlew tárepinen paydalanılatuǵın strukturalanbaǵan adreslewden artıq ónimdarlıqqa iye. Internette strukturalanǵan IP adresleri paydalanıladı. Ethernet hám uqsas lokal tarmaqlarda kópirlew ushın strukturalanbaǵan MAC adresleri paydalanıladı. == Geografiyalıq masshtab == Tarmaqlar fizikalıq sıyımlılıq, shólkemlestiriw maqseti, paydalanıwshı avtorizaciyası, kiriw huqıqları hám basqalar sıyaqlı kóp qásiyetler yamasa ózgeshelikler menen táriyipleniwi múmkin. Basqa ayırım klassifikaciya usılı fizikalıq keńeytiw yamasa geografiyalıq masshtab bolıp tabıladı. === Nanomasshtablı tarmaq === Nanomasshtablı tarmaq xabar tasıwshılardı qosqanda, nanomasshtabta ámelge asırılǵan tiykarǵı komponentlerge iye hám makromasshtablı baylanıs mexanizmlerinen ózgeshelenetuǵın fizikalıq principlerden paydalanadı. Nanomasshtablı baylanıs biologiyalıq sistemalarda tabılatuǵın sıyaqlı júdá kishi sensorlar hám atqarıwshılarǵa baylanıstı keńeytedi hám basqa baylanıs texnikaları ushın júdá qatal bolıwı múmkin bolǵan ortalarda islewge umtıladı<ref>{{cite book |title=Nanoscale Communication Networks |last=Bush |first=S. F. |isbn=978-1-60807-003-9 |publisher=Artech House |year=2010 }}</ref>. === Jeke aymaq tarmaǵı === Jeke aymaq tarmaǵı (PAN)‒bir adamǵa jaqın kompyuterler hám túrli informaciyalıq texnologiya qurılmalar arasındaǵı baylanıs ushın paydalanılatuǵın kompyuter tarmaǵı. PANda paydalanılatuǵın qurılmalardıń ayırım mısalları‒jeke kompyuterler, printerler, faks mashinaları, telefonlar, PDAlar, skanerler hám video oyın konsolleri. PAN sımlı hám sımsız qurılmalardı óz ishine alıwı múmkin. PANnıń jetiwi ádette 10 metrge shekem sozıladı<ref>{{Web deregi | url = https://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html| bet = personal area network (PAN)| avtor = Margaret Rouse| jumıs = TechTarget| qaralǵan sáne = 2011-jıl 29-yanvar | arxivsáne = 2023-jıl 4-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230204143532/https://www.techtarget.com/searchmobilecomputing/definition/personal-area-network| url-status = live}}</ref>. Sımlı PAN ádette USB hám FireWire baylanısları menen qurıladı, al Bluetooth hám infraqızıl baylanıs sıyaqlı texnologiyalar ádette sımsız PANdı qurastıradı. === Lokal tarmaq === Jergilikli aymaq tarmaǵı (LAN)‒úy, mektep, ofis imaratı yamasa jaqın jaylasqan imaratlar toparı sıyaqlı sheklengen geografiyalıq aymaqtaǵı kompyuterler hám qurılmalardı jalǵaytuǵın tarmaq. Sımlı LANlar kóbinese Ethernet texnologiyasına tiykarlanǵan. ITU-T G.hn sıyaqlı basqa tarmaq texnologiyaları da koaksial kabelleri, telefon liniyaları hám elektr liniyaları sıyaqlı bar bolǵan sımlardı paydalanıp sımlı LANdı jaratıw usılın usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx| bet = New global standard for fully networked home| baspaxana = [[ITU]]| jumıs = ITU-T Newslog| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | sáne = 2008-jıl 12-dekabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090221090736/https://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx| arxivsáne = 2009-jıl 21-fevral }}</ref>. LANdı marshrutizatordı paydalanıp keń aymaq tarmaǵına (WAN) jalǵawǵa boladı. WANnan ózgeshelenio, LANnıń anıqlawshı ózgesheliklerine joqarı maǵlıwmat beriw reytі, sheklengen geografiyalıq aralıq hám baylanıstı támiyinlew ushın ijaraǵa alınǵan liniyalarǵa isenimniń joqlıǵı kiredi. Házirgi Ethernet yamasa basqa IEEE 802.3 LAN texnologiyaları 2010-jılı IEEE tárepinen standartlastırılǵan 100 Gbit/s-qa shekem hám odan da asıp ketetuǵın maǵlıwmat beriw reytіnde isleydi<ref>{{Web deregi | jumıs = IEEE 802.3 ETHERNET WORKING GROUP| url = https://www.ieee802.org/3/ba/| bet = IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | arxivsáne = 2011-jıl 20-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111120020900/http://www.ieee802.org/3/ba/| url-status = live}}</ref>. === Úy aymaq tarmaǵı === Úy aymaq tarmaǵı (HAN)‒ádette úyde jaylastırılǵan cifrlı qurılmalar, ádette bir neshe jeke kompyuterler hám printerler hám mobil esaplaw qurılmaları sıyaqlı aksessuarlar arasındaǵı baylanıs ushın paydalanılatuǵın turaq jay LANı. Áhmiyetli funkciya‒kóbinese kabel Internet kiriwi yamasa cifrlı abonentlik liniyası (DSL) provayderi arqalı keń sızıq xızmeti bolǵan Internet kiriwin bólisiw. === Saqlaw aymaǵı tarmaǵı === Saqlaw aymaǵı tarmaǵı (SAN)‒konsolidaciyalanǵan, blok dárejedegi maǵlıwmat saqlawǵa kiriwdi támiyinleytuǵın arnawlı tarmaq. SANlar tiykarınan disk massivleri, lenta kitapxanaları hám optikalıq djukbokslar sıyaqlı saqlaw qurılmaların serverlerge kiriw múmkin etiw ushın paydalanıladı, sonıń menen birge saqlaw operaciyalıq sistemaǵa jergilikli jalǵanǵan qurılmalar sıyaqlı kórinedi. SAN ádette basqa qurılmalar tárepinen jergilikli aymaq tarmaǵı arqalı kiriw múmkin bolmaǵan saqlaw qurılmalarınıń óz tarmaǵına iye. SANlardıń qımbatlıǵı hám qıyınlıǵı 2000-jıllardıń basında kárxana hám kishi-orta biznes ortalıqlarında keńnen qabıl etiliwge imkaniyat beretuǵın dárejelerge tústi. === Kampus aymaǵı tarmaǵı === Kampus aymaǵı tarmaǵı (CAN)‒sheklengen geografiyalıq aymaqtaǵı LANlardıń ózara baylanısınan quraladı. Tarmaqlastırıw úskenesi (kommutatorlar, marshrutizatorlar) hám beriw ortaları (optikalıq talshıq, Cat5 kabelleri hám t.b.) derlik tolıǵı menen kampus ijarashısı yamasa iyesine (kárxana, universitet, húkimet hám t.b.) tiyisli. Mısalı, universitet kampus tarmaǵı akademiyalıq kolledjler yamasa bólimlerdi, kitapxananı hám studentler turaq jayların jalǵaw ushın kampus imaratlarınıń túrliligin jalǵawı múmkin. === Tiykarǵı tarmaq === Tiykarǵı tarmaq‒túrli LANlar yamasa kishi tarmaqlar arasında informaciya almasıw ushın jol támiyinleytuǵın kompyuter tarmaǵı infrastrukturasınıń bir bólegi. Tiykarǵı tarmaq bir imarattıń ishindegi, túrli imaratlar arqalı yamasa keń aymaq arqalı túrli tarmaqlardı birlestiriwi múmkin. Tarmaq tiykarǵı tarmaǵın islep shıǵarıwda tarmaq ónimdarlıǵı hám tarmaq tıǵızlıǵı esapqa alınıwı kerek bolǵan kritikalıq faktorlar bolıp tabıladı. Ádette, tiykarǵı tarmaqtıń sıyımlılıǵı oǵan jalǵanǵan jeke tarmaqlardıń sıyımlılıǵınan úlken. Mısalı, úlken kompaniya dúnya júzinde jaylasqan bólimlerdi jalǵaw ushın tiykarǵı tarmaqtı ámelge asırıwı múmkin. Bólim tarmaqların birlestiretuǵın úskene tarmaq tiykarǵı tarmaǵın qurastıradı. Tiykarǵı tarmaqtıń basqa mısalı‒keń aymaq tarmaqları (WANlar), metro, regionallıq, milliy hám trans okean tarmaqları arasındaǵı maǵlıwmattıń úlken bólegin tasıwshı optikalıq talshıq kabeli hám optikalıq tarmaqlastırıwdıń úlken, global sisteması bolǵan Internet tiykarǵı tarmaǵı. === Metropoliya aymaǵı tarmaǵı === Metropoliya aymaǵı tarmaǵı (MAN)‒metropoliya aymaǵı ólshemindegi geografiyalıq regiondaǵı kompyuter resursları menen paydalanıwshılardı ózara jalǵaytuǵın úlken kompyuter tarmaǵı. === Keń aymaq tarmaǵı === Keń aymaq tarmaǵı (WAN)‒qala, mámleket sıyaqlı úlken geografiyalıq aymaqtı qamtıp alatuǵın yamasa hátte kontinentler aralıq aralıqlardı qamtıp alatuǵın kompyuter tarmaǵı. WAN telefon liniyaları, kabeller hám hawa tolqınları sıyaqlı kóp túrdegi medianı birlestiretuǵın baylanıs kanalın paydalanadı. WAN kóbinese telefon kompaniyaları sıyaqlı keń taralǵan tasıwshılar tárepinen támiyinlengen beriw obektlerinen paydalanadı. WAN texnologiyaları ádette OSI modeliniń tómengi úsh qatlamında isleydi: fizikalıq qatlam, maǵlıwmat baylanıs qatlamı hám tarmaq qatlamı. === Kárxana jeke tarmaǵı === Kárxana jeke tarmaǵı‒bir shólkem óz ofis jayların (mısalı, islep shıǵarıw orınları, bas ofisler, alıs ofisler, dúkanlar) ózara jalǵaw ushın quratuǵın tarmaq, sonıń menen birge olar kompyuter resursların bólisiwi múmkin. === Virtual jeke tarmaq === Virtual jeke tarmaq (VPN)‒túyinler arasındaǵı baylanıslardıń ayırımları fizikalıq sımlar ornına qanday da bir úlken tarmaqta (mısalı, Internette) ashıq baylanıslar yamasa virtual sxemalar arqalı alıp barılatuǵın qabatlastırılǵan tarmaq. Virtual tarmaqtıń maǵlıwmat baylanıs qatlam protokolları úlken tarmaq arqalı tunnellengen dep aytıladı. Keń taralǵan qosımsha‒qoljetimli Internet arqalı qáwipsiz baylanıs, biraq VPN autentifikaciya yamasa mazmun shifrlaw sıyaqlı anıq qáwipsizlik ózgesheliklerine iye bolıwı shárt emes. Mısalı, VPNlar kúshli qáwipsizlik ózgesheliklerine iye bolǵan tiykarǵı tarmaq arqalı túrli paydalanıwshı jámiyetleriniń trafigin bóliw ushın paydalanılıwı múmkin. VPN eń jaqsı háreket ónimdarlıǵına iye bolıwı múmkin yamasa VPN klienti hám VPN xızmet kórsetiwshi provayderi arasında anıqlanǵan xızmet dárejesi kelisimine (SLA) iye bolıwı múmkin. === Global aymaq tarmaǵı === Global aymaq tarmaǵı (GAN)‒sımsız LANlardıń, sputnik qamtıw aymaqlarınıń hám t.b. erkin sanı arqalı mobil paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanılatuǵın tarmaq. Mobil baylanıstaǵı tiykarǵı qıyınshılıq‒bir jergilikli qamtıw aymaǵınan kelesige baylanıstı tapsırıw. IEEE 802 joybarında bul jer ústi sımsız LANlardıń izbizligin óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://grouper.ieee.org/groups/802/20/| jumıs = IEEE 802.20 — Mobile Broadband Wireless Access (MBWA)| bet = IEEE 802.20 Mission and Project Scope| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr }}</ref>. == Shólkemlestiriw kólemi == Tarmaqlar ádette olarǵa iyelik etetuǵın shólkemler tárepinen basqarıladı. Jeke kárxana tarmaqları intranetler hám ekstranetler kombinaciyasın paydalanıwı múmkin. Olar sonday-aq bir iyesi bolmaǵan hám derlik sheksiz global baylanıstı ruqsat etetuǵın Internetke tarmaq kiriwin támiyinlewi múmkin. === Intranet === Intranet‒bir basqarıwshı subekttiń basqarıwındaǵı tarmaqlar jıynaǵı. Intranet ádette Internet protokolın hám veb-brauzerler hám fayl beriw qosımshaları sıyaqlı IP-ge tiykarlanǵan qurallardı paydalanadı. Basqarıwshı subekt intranetti paydalanıwdı óz ruqsat etilgen paydalanıwshıları menen shekleydi. Kóbinese intranet‒shólkemniń ishki LANı. Úlken intranette ádette paydalanıwshılarǵa shólkem informaciyasın támiyinlew ushın keminde bir veb-server boladı. === Ekstranet === Ekstranet‒bir shólkemniń basqarıw basqarıwındaǵı, biraq belgili sırtqı tarmaqqa sheklengen baylanıstı qollap-quwatlaytuǵın tarmaq. Mısalı, shólkem óz biznes sherikleri yamasa klientleri menen maǵlıwmatlardı bólisiw ushın óz intranetiniń ayırım aspektlerine kiriwdi támiyinlewi múmkin. Bul basqa subektler qáwipsizlik kózqarasınan isenimli bolıwı shárt emes. Ekstranetke tarmaq baylanısı kóbinese, biraq bárqulla emes, WAN texnologiyası arqalı ámelge asırıladı. === Internet === [[Fayl:Internet map 1024.jpg|thumb|right|2005-jılǵı maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan Internettiń bólek kartası<ref>{{Web deregi | url = https://www.opte.org/maps/| bet = Maps| jumıs = The Opto Project| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050115092114/https://www.opte.org/maps/| arxivsáne = 2005-jıl 15-yanvar | url-status = dead}}</ref>. Hárbir sızıq eki túyin arasında sızıladı, eki IP adresin bildiredi. Sızıqlardıń uzınlıǵı sol eki túyin arasındaǵı keshigiwdi kórsetedi.]] Internet tarmaǵı‒joqarı qatlamlı tarmaq protokolların paydalanıp bir kompyuter tarmaǵın qurastırıw ushın kóp túrdegi kompyuter tarmaqlarınıń baylanısı hám olardı marshrutizatorlar arqalı birlestiriw. [[Internet]]‒internet tarmaǵınıń eń úlken mısalı. Bul ózara baylanısqan mámleketlik, akademiyalıq, korporativ, jámiyetlik hám jeke kompyuter tarmaqlarınıń global sisteması. Ol Internet protokollar jıynaǵınıń tarmaq texnologiyalarına tiykarlanǵan. Bul Amerika Qurama Shtatları Qorǵanıw Ministrliginiń DARPAsı tárepinen islep shıǵarılǵan Advanced Research Projects Agency Network (ARPANET) tiń dawamshısı. [[World Wide Web|Internet Dúnya júzilik tordı]] (WWW), zatlar internetin, video beriwdi hám keń informaciya xızmetlerine imkaniyat beriw ushın mıs baylanısı hám optikalıq tarmaq tiykarǵı tarmaǵın paydalanadı. Internettegi qatnasıwshılar Internet protokollar jıynaǵı hám Internet tayınlaǵan sanlar organı hám adres reestrleri tárepinen basqarılatuǵın IP adreslew sisteması menen sáykes keletuǵın júzlegen jazılǵan hám kóbinese standartlastırılǵan protokollardıń túrli usıllarınan paydalanadı. Xızmet kórsetiwshi provayderler hám úlken kárxanalar Border Gateway Protocol (BGP) arqalı óz adres keńislikleriniń jetiwi haqqında informaciya almasadı, artıqsha dúnya júzilik jiberiw jolları torın shólkemlestiredi. === Darknet === Darknet‒ádette Internette isleytuǵın, tek arnawlı baǵdarlamalıq támiynat arqalı kiriw múmkin bolǵan qabatlasqan tarmaq. Bul baylanıslar tek isenimli qatarlar arasında‒geyde dostar (F2F)<ref>{{Cite journal | last1 = Mansfield-Devine | first1 = Steve | title = Darknets | doi = 10.1016/S1361-3723(09)70150-2 | journal = Computer Fraud & Security | volume = 2009 | issue = 12 | pages = 4–6 | sáne =December 2009 }}</ref>dep ataladı‒standart emes protokollar hám portlar arqalı isleniletuǵın anonimlestiriwshi tarmaq. Darknetler basqa tarqatılǵan qatarlıq tarmaqlarınan ózgeshelenedi, sebebi bólisiw anonim (yaǵnıy, IP adresleri ashıq túrde bólisilmeydi)<ref name=Wood>{{cite journal |last=Wood |first=Jessica |title=The Darknet: A Digital Copyright Revolution |journal=Richmond Journal of Law and Technology |year=2010 |volume=16 |issue=4 |url=https://jolt.richmond.edu/v16i4/article14.pdf |access-date=2011-10-25 |archive-date=2012-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415112930/http://jolt.richmond.edu/v16i4/article14.pdf |url-status=live }}</ref>. == Tarmaq xızmeti == Tarmaq xızmetleri‒tarmaq aǵzaları yamasa paydalanıwshıları ushın qanday da bir funkciyanı támiyinlew yamasa tarmaqtıń ózine islewge járdem beriw ushın kompyuter tarmaǵındaǵı serverlerde jaylastırılǵan qosımshalar. [[World Wide Web|Dúnya júzilik tor]], elektron pochta, basıp shıǵarıw hám tarmaq faylı bólisiw keń belgili tarmaq xızmetleriniń mısalları bolıp tabıladı. Domen Atı Sisteması (DNS) sıyaqlı tarmaq xızmetleri IP hám MAC adresleri ushın atlar beredi (adamlar 210.121.67.18 sıyaqlı sanlarǵa qaraǵanda nm.lan sıyaqlı atlardı jaqsıraq este saqlaydı), hám tarmaqtaǵı úskenede jaramlı IP adresi bar ekenligin támiyinlew ushın Dinamikalıq Xost Konfiguraciya Protokolı (DHCP)<ref>{{cite book |last1=Peterson |first1=L.L. |last2=Davie |first2=B.S. |year=2011 |url=https://books.google.com/books?id=BvaFreun1W8C&pg=PA372 |title=Computer Networks: A Systems Approach |page=372 |edition=5th |publisher=Elsevier |isbn=978-0-1238-5060-7}}</ref>. Xızmetler ádette sol tarmaq xızmetiniń klientleri hám serverleri arasındaǵı xabarlardıń formatın hám izbe izligin anıqlaytuǵın xızmet protokolına tiykarlanǵan. == Tarmaq ónimdarlıǵı == === Ótkiziw keńligi === Bit/s-taǵı ótkiziw keńligi ámelge asırılǵan ótkermelilik yamasa jaqsı ótkermelilikke sáykes keletuǵın, yaǵnıy baylanıs jolı arqalı tabıslı maǵlıwmat beriwdiń ortasha reytіne iyelengen ótkiziw keńligin bildiriwi múmkin. Ótkermelilik ótkiziw keńligin formalastırıw, ótkiziw keńligin basqarıw, ótkiziw keńligin sheklew, ótkiziw keńligi shegi hám ótkiziw keńligin bóliw (mısalı, ótkiziw keńligin bóliw protokolı hám dinamikalıq ótkiziw keńligin bóliwdi paydalanıp) sıyaqlı processler tárepinen tásir etiledi. === Tarmaq keshigiwi === Tarmaq keshigiwi‒telekommunikaciya tarmaǵınıń konstrukciyası hám ónimdarlıǵınıń ózgesheligi. Ol maǵlıwmat bitiniń bir baylanıs aqırǵı punktinen ekinshisine tarmaq arqalı ótiw keshigiwin kórsetedi. Keshigiw baylanıs jasaytuǵın aqırǵı punktlerdiń belgili jubınıń jaylasıwına baylanıslı az ǵana ayırmashılıq etiwi múmkin. Injenerler ádette eń joqarı hám ortasha keshigiwdi esaplaydı hám olar keshigiwdi bir neshe komponentke bóledi, olardıń qosındısı tolıq keshigiw bolıp tabıladı: * Islew keshigiwi‒marshrutizatordıń paket basın islewge ketetuǵın waqıt * Gezekke qoyıw keshigiwi‒pakettiń marshrutlaw gezeklerinde ketetuǵın waqıt * Jetkiziw keshigiwi‒paket bitlerin baylanısqa iyteriwge ketetuǵın waqıt * Tarqalıw keshigiwi‒signaldıń media arqalı tarqalıw waqıtı Baylanıs arqalı paketti izbe-iz jiberiwge ketetuǵın waqıt sebepli signallar tárepinen belgili bir eń az keshigiw dárejesi júz beredi. Bul keshigiw tarmaq tıǵızlıǵı sebepli keshigiwdiń ózgeriwsheń dárejeleri menen keńeytiledi. IP tarmaǵınıń keshigiwleri mikrosekundtan keminde júzlegen millisekundqa shekem bolıwı múmkin. === Ónimdarlıq kórsetkishleri === Ádette ónimdarlıqqa tásir etetuǵın parametrlerge ótkermelilik, djitter, bit qáteleriniń tezligi hám keshigiw kiredi. Sxema kommutaciyalı tarmaqlarda tarmaq ónimdarlıǵı xızmet dárejesi menen sinonim bolıp tabıladı. Kerі qaytarılǵan qońırawlardıń sanı awır trafik júklemeleri astında tarmaqtıń qanshelli jaqsı islep atırǵanınıń ólshemi bolıp tabıladı<ref>{{cite book |url=https://www.com.dtu.dk/teletraffic/handbook/telenook.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070111015452/https://oldwww.com.dtu.dk/teletraffic/handbook/telenook.pdf |archive-date=2007-01-11 |author=ITU-D Study Group 2 |date=June 2006 |title=Teletraffic Engineering Handbook}}</ref>. Ónimdarlıq ólshemleriniń basqa túrlerine shawqım hám jańǵırıq dárejesi kiriwi múmkin. Asinxron tasıw rejimi (ATM) tarmaǵında ónimdarlıq liniya tezligi, xızmet sapası (QoS), maǵlıwmat ótkermeliligi, baylanıs waqıtı, turaqlılıq, texnologiya, modulyaciya texnikası hám modem jaqsılanıwları menen ólshenedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.telecommagazine.com/| url-status = dead| bet = Telecommunications Magazine Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110208160737/http://telecommagazine.com/| arxivsáne = 2011-jıl 8-fevral | sáne = January 2003 }}</ref>. Tarmaqtıń ónimdarlıǵın ólshewdiń kóp usılları bar, sebebi hárbir tarmaq tábiyatta hám konstrukciyada hár túrli. Ónimdarlıq ólshengennen góre modellengen de bolıwı múmkin. Mısalı, sxema kommutaciyalı tarmaqta gezekke qoyıw ónimdarlıǵın modellestiriw ushın kóbinese jaǵday ótiw diagrammaları paydalanıladı. Tarmaq jobalawshısı tarmaqtıń hárbir jaǵdayda qanshelli islep atırǵanın analizlew ushın bul diagrammalardı paydalanadı, tarmaqtıń optimal túrde islep shıǵarılǵanın támiyinleydi<ref>{{Web deregi | url = https://cne.gmu.edu/modules/os_perf/std.t.html| bet = State Transition Diagrams| qaralǵan sáne = 2003-jıl 13-iyul | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20031015010139/https://cne.gmu.edu/modules/os_perf/std.t.html| arxivsáne = 2003-jıl 15-oktyabr }}</ref>. === Tarmaq tıǵızlıǵı === Tarmaq tıǵızlıǵı baylanıs yamasa túyin onıń tezliginen úlken maǵlıwmat júklemesine ushıraǵanda payda boladı, nátiyjede onıń xızmet sapasınıń jamanlasıwına alıp keledi. Tarmaqlar tıǵız bolǵanda hám gezekler júdá tolıp ketkende paketler taslanıwı kerek hám qatnasıwshılar isenimli baylanıstı saqlaw ushın qayta beriwge iseniwi kerek. Tıǵızlıqtıń ádettegi tásirlerine gezekke qoyıw keshigiwi, paket joǵaltıwı yamasa jańa baylanıslardıń tosılıwı kiredi. Bul eki sońǵısınıń nátiyjesi‒usınılǵan júklemeniń inkrementli ósiwi ya tarmaq ótkermeliliginiń az ǵana ósiwine yamasa tarmaq ótkermeliliginiń potencial tómenlewine alıp keledi. Paket joǵaltıwın kompensaciyalaw ushın agressiv qayta beriwlerdi paydalanatuǵın tarmaq protokolları baslanǵısh júk ádette tarmaq tıǵızlıǵın keltirip shıǵarmaytuǵın dárejege tómenlegennen keyin de sistemalardı tarmaq tıǵızlıǵı jaǵdayında saqlawǵa umtıladı. Sonıń menen birge, bul protokollardı paydalanatuǵın tarmaqlar birdey júk dárejesinde eki turaqlı jaǵdaydı kórsetiwi múmkin. Tómen ótkermelilikke iye turaqlı jaǵday tıǵızlıq qulawı dep ataladı. Zamanagóy tarmaqlar tıǵızlıq qulawınan awlaq bolıwǵa háreket etiw ushın tarmaq tıǵız bolǵanda aqırǵı punktler ádette tómenleytuǵın yamasa geyde hátte tolıq beriwdi toqtatatuǵın tıǵızlıqtı basqarıw, tıǵızlıqtan awlaq bolıw hám trafik basqarıw texnikaların paydalanadı. Arnawlı texnikalarǵa 802.11's CSMA/CA hám baslanǵısh Ethernet sıyaqlı protokollardaǵı eksponencial artqa qaytıw, TCP-de aynanı qısqartıw hám marshrutizatorlar sıyaqlı qurılmalardaǵı ádil gezekke qoyıw kiredi. Tarmaq tıǵızlıǵınıń unamsız tásirlerinen awlaq bolıwdıń basqa usılı‒tańlap alınǵan trafikke tıǵızlıqtı aylanıp ótiwge ruqsat beretuǵın xızmet sapasınıń prioritet sxemaların ámelge asırıw. Prioritet sxemaları óz-ózinen tarmaq tıǵızlıǵın sheshpeydi, biraq olar kritikalıq xızmetler ushın tıǵızlıqtıń tásirlerin jeńilletiwge járdem beredi. Tarmaq tıǵızlıǵınan awlaq bolıwdıń úshinshi usılı‒belgili aǵımlarǵa tarmaq resursların anıq bóliw. Bunıń bir mısalı‒ITU-T G.hn úy tarmaqlastırıw standartındaǵı Dawlasıwsız tasıw imkanlarınan (CFTXOPs) paydalanıw. Internet ushın <nowiki>RFC 2914</nowiki> tıǵızlıqtı basqarıw máselesin eń detallı túrde sheshedi. === Tarmaq turaqlılıǵı === Tarmaq turaqlılıǵı‒"qátelerge hám ádettegi islewge qıyınshılıqlarǵa qaramastan, qabıl etiletuǵın xızmet dárejesin támiyinlew hám saqlaw qábileti"<ref>{{Web deregi | url = https://resilinets.org/definitions.html#Resilience| baspaxana = ResiliNets Research Initiative| bet = Definitions: Resilience| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | arxivsáne = 2020-jıl 6-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201106133722/https://resilinets.org/definitions.html#Resilience| url-status = live}}</ref> == Qáwipsizlik == Kompyuter tarmaqları sonday-aq qáwipsizlik xakerleri tárepinen tarmaqqa jalǵanǵan qurılmalarda kompyuter virusların yamasa kompyuter qurtların jaylastırıw yamasa bul qurılmalardıń xızmetten bas tartıw hújimı arqalı tarmaqqa kiriwine tosqınlıq etiw ushın paydalanıladı. === Tarmaq qáwipsizligi === Tarmaq Qáwipsizligi kompyuter tarmaǵına hám onıń tarmaq arqalı kiriw múmkin bolǵan resurslarına ruqsatsız kiriwdi, durıs paydalanbawdı, modifikaciyalawdı yamasa bas tartıwdı tosqınlıq etiw hám qadaǵalaw ushın tarmaq administratorı tárepinen qabıl etilgen qaǵıydalar hám siyasatlardan ibarat<ref>{{cite book | doi = 10.1007/978-3-540-30176-9_41 | last = Simmonds | first = A |author2=Sandilands, P |author3=van Ekert, L| title = Applied Computing | chapter = An Ontology for Network Security Attacks | s2cid = 2204780 | volume = 3285 | pages = 317–323 | year = 2004 | series = Lecture Notes in Computer Science | isbn = 978-3-540-23659-7 }}</ref>. Tarmaq qáwipsizligi kúndelikli operaciyalar hám biznes, húkimet agentlikleri hám jeke adamlar arasındaǵı baylanıslardı qáwipsizlendiriw ushın ashıq hám jeke kompyuter tarmaqlarınıń hár túrliliginde paydalanıladı. === Tarmaq qadaǵalawı === Tarmaq qadaǵalawı‒Internet sıyaqlı kompyuter tarmaqları arqalı berilip atırǵan maǵlıwmatlardı qadaǵalaw. Qadaǵalaw kóbinese jasırın túrde isleniledi hám húkimetler, korporaciyalar, jınayatshıl shólkemler yamasa jeke adamlar tárepinen yamasa olardıń talabı boyınsha isleniwi múmkin. Ol nızamlı yamasa nızamlı bolmawı múmkin hám sudtan yamasa basqa ǵárezsiz agentlikten ruqsat talap etiwi yamasa etpewi múmkin. Kompyuter hám tarmaq qadaǵalaw baǵdarlamaları búgingi kúnde keń tarqalǵan hám derlik barlıq Internet trafigi nızamsız háreketke belgiler ushın qadaǵalanıwı múmkin yamasa potencial túrde qadaǵalanadı. Qadaǵalaw sociallıq basqarıwdı saqlaw, qáwiplerdi anıqlaw hám qadaǵalaw hám jınayatshıl háreketti tosqınlıq etiw yamasa tergew ushın húkimetler hám huqıq qorǵaw organdarı ushın júdá paydalı. Total Information Awareness baǵdarlaması sıyaqlı baǵdarlamalardıń payda bolıwı, joqarı tezlikli qadaǵalaw kompyuterleri hám biometriyalıq baǵdarlamalıq támiynat sıyaqlı texnologiyalar hám Law Enforcement Act ushın Baylanıs Járdemi sıyaqlı nızamlar menen húkimetler endi puqaralardıń háreketlerin qadaǵalawdıń burın bolmaǵan qábiletine iye<ref name="us-surveillance-soc">{{Web deregi | url = https://www.aclu.org/other/us-turning-surveillance-society| bet = Is the U.S. Turning Into a Surveillance Society?| baspaxana = American Civil Liberties Union| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-mart | arxivsáne = 2017-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170314094152/https://www.aclu.org/other/us-turning-surveillance-society| url-status = live}}</ref>. Biraq, Reporters Without Borders, Electronic Frontier Foundation hám American Civil Liberties Union sıyaqlı kóp puqaralıq huqıqları hám jeke ómir toparları puqaralardı qadaǵalawdıń kúsheyiwi siyasıy hám jeke erkinlikleri sheklengen ǵalabalıq qadaǵalaw jámiyetine alıp keliwi múmkin degen qáweterlerin bildirdi. Bunday qorqınıshlar Hepting v. AT&T sıyaqlı sud processlerine alıp keldi<ref name="us-surveillance-soc" /><ref name="bigger-monster">{{Web deregi | author1 = Jay Stanley| author2 = Barry Steinhardt| url = https://www.aclu.org/FilesPDFs/aclu_report_bigger_monster_weaker_chains.pdf| bet = Bigger Monster, Weaker Chains: The Growth of an American Surveillance Society| sáne = January 2003 | baspaxana = American Civil Liberties Union| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-mart | arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr | arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.aclu.org/FilesPDFs/aclu_report_bigger_monster_weaker_chains.pdf| url-status = live}}</ref>. Xaktivistler toparı Anonymous ózi "qatal qadaǵalaw" dep esaplaytuǵın nársege narazılıq retinde húkimet veb-saytlarına xakerlik etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/blog/security/anonymous-hacks-uk-government-sites-over-draconian-surveillance/11412| bet = Anonymous hacks UK government sites over 'draconian surveillance'| avtor = Emil Protalinski| jumıs = ZDNet| sáne = 2012-jıl 7-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-mart | arxivsáne = 2013-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130403054106/http://www.zdnet.com/blog/security/anonymous-hacks-uk-government-sites-over-draconian-surveillance/11412| url-status = dead}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2012/apr/20/hacktivists-battle-internet| bet = Hacktivists in the frontline battle for the internet| avtor = James Ball| jumıs = The Guardian| sáne = 2012-jıl 20-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-iyun | avtorsilteme = James Ball (journalist)| arxivsáne = 2018-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180314103619/https://www.theguardian.com/technology/2012/apr/20/hacktivists-battle-internet| url-status = live}}</ref>. === Aqırǵı punktten sońına shekem shifrlaw === Aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlaw (E2EE)‒eki baylanıs islewshi tárep arasında tasılatuǵın maǵlıwmatlardı úzilmegen qorǵawdıń cifrlı baylanıs paradigması. Ol tek maqsetli alıwshı onı deshifrley alatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlawshı derek tárepti óz ishine aladı, úsh tárepke baylanıssız. Aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlaw Internet xızmet kórsetiwshi provayderler yamasa qosımsha xızmet kórsetiwshi provayderler sıyaqlı dáldallardıń baylanıslardı oqıwına yamasa ózgertiwine tosqınlıq etedi. Aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlaw ádette jasırınlıqtı da, pútkillikti de qorǵaydı. Aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlawdıń mısallarına veb-trafik ushın HTTPS, elektron pochta ushın PGP, tez xabarlasıw ushın OTR, telefoniya ushın ZRTP hám radio ushın TETRA kiredi. Ádettegi serverge tiykarlanǵan baylanıs sistemaları aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlawdı óz ishine almaydı. Bul sistemalar tek baylanıs qılıwshı tárepler arasında emes, al klientler menen serverler arasındaǵı baylanıslardı qorǵawǵa kepillik bere aladı. E2EE emes sistemalardıń mısalları‒Google Talk, Yahoo Messenger, [[Facebook]] hám Dropbox. Aqırǵı punktten aqırǵı punktke shifrlaw paradigması baylanıstıń aqırǵı punktlerindegi qáwiplerdi, mısalı, klientlerdiń texnikalıq paydalanıwı, sapasız tosınnan san generatorları yamasa aqıllı saqlaw sıyaqlı qáwiplerdi tikkeley sheshpeydi. E2EE sonday-aq aqırǵı punktlerdiń identifikaciyaları hám jiberilgen xabarlardıń waqıtları hám sanı sıyaqlı nárselerge baylanıslı bolǵan trafik analizin sheshpeydi. === SSL/TLS === 1990-jıllardıń ortalarında Dúnya júzilik torda elektron kommerciyanıń engiziliwi hám tez ósiwi autentifikaciya hám shifrlawdıń qanday da bir formasınıń kerek ekenligin anıq kórsetti. Netscape jańa standartqa birinshi urınıs etti. Ol waqıtta ústemlik etiwshi veb-brauzer Netscape Navigator edi. Netscape qáwipsiz soket qatlamı (SSL) dep atalatuǵın standarttı jarattı. SSL sertifikatlı serverdi talap etedi. Klient SSL-qáwipsizlendirilgen serverge kiriwdi soraǵanda, server klientke sertifikattıń kóshirmesin jiberedi. SSL klienti bul sertifikattı tekseredі (barlıq veb-brauzerler aldın ala júklengen túbir sertifikatlarınıń tolıq tizimi menen keledi) hám eger sertifikat tekserilse, server autentifikaciyalanadı hám klient sessiyada paydalanıw ushın simmetriyalıq giltti kelisedi. Sessiya endi SSL serveri hám SSL klienti arasında júdá qáwipsiz shifrlanǵan tonnelde. == Tarmaqlardıń kórinisleri == Paydalanıwshılar hám tarmaq administratorları ádette óz tarmaqlarınıń hár túrli kórinislerine iye. Paydalanıwshılar jumıs toparınan printerlerdi hám ayırım serverlerdi bólisiwi múmkin, bul ádette olardıń bir geografiyalıq jaylasıwda ekenligin hám bir LANda ekenligin bildiredi, al tarmaq administratorı sol tarmaqtıń islep turıwın támiyinlewge juwapker. Qızıǵıwshılıq jámiyeti jergilikli aymaqta bolıw baylanısına az iye hám serverler jıynaǵın bólisetuǵın hám múmkin teńleslik texnologiyaları arqalı baylanısatuǵın erkin jaylasqan paydalanıwshılar jıynaǵı retinde oylanılıwı kerek. Tarmaq administratorları tarmaqlardı fizikalıq hám logikalıq kózqaraslardan kóre aladı. Fizikalıq kózqaras geografiyalıq jaylasıwlardı, fizikalıq kabellerdi hám beriw ortaları arqalı ózara baylanısatuǵın tarmaq elementlerin (mısalı, marshrutizatorlar, kópirler hám qosımsha qatlamı shlyuzleri) óz ishine aladı. TCP/IP arxitekturasında kishi tarmaqlar dep atalatuǵın logikalıq tarmaqlar bir yamasa onnan da kóp beriw ortalarına kartalanadı. Mısalı, imaratlar kampusındaǵı keń taralǵan ámeliyat‒VLANlardı paydalanıp hárbir imarattaǵı LAN kabelleri jıynaǵın ulıwma kishi tarmaq sıyaqlı kórsetiw. Paydalanıwshılar hám administratorlar tarmaqtıń isenim hám kólem ózgesheliklerinen túrli dárejelerde xabardar. Taǵı da TCP/IP arxitekturalıq terminologiyasın paydalanıp, intranet‒ádette kárxana tárepinen jeke basqarıw astındaǵı qızıǵıwshılıq jámiyeti hám tek ruqsat etilgen paydalanıwshılar (mısalı, xızmetkerler) tárepinen kiriw múmkin.[86] Intranetler Internetke jalǵanıwı shárt emes, biraq ádette sheklengen baylanısqa iye. Ekstranet‒intranetten tısqarı paydalanıwshılarǵa (mısalı, biznes sherikleri, klientler) qáwipsiz baylanısqa ruqsat beretuǵın intranettiń keńeytiliwi. Rásmiy emes túrde, Internet‒Internet Xızmet Kórsetiwshi Provayderler (ISP) arqalı ózara baylanısqan paydalanıwshılar, kárxanalar hám mazmun támiyinlewshiler jıynaǵı. Injenerlik kózqarasınan, Internet‒dizimnen ótken IP adres keńisligin bólisetuǵın hám Border Gateway Protocoldı paydalanıp sol IP adresleriniń jetiwi haqqında informaciya almasatuǵın kishi tarmaqlar hám kishi tarmaqlardıń agregatları jıynaǵı. Ádette, serverlerdiń adam oqıy alatuǵın atları paydalanıwshılarǵa kórinbeytuǵın túrde Domen Atı Sistemasınıń (DNS) katalog funkciyası arqalı IP adreslerine awdarıladı. Internet arqalı biznesten-bizneske, biznes-tutınıwshıǵa hám tutınıwshı-tutınıwshıǵa baylanıs bolıwı múmkin. Aqsha yamasa sezimtal informaciya almasılǵanda, baylanıslar baylanıs qáwipsizligi mexanizminiń qanday da bir forması arqalı qorǵalıwı múmkin. Intranetler hám ekstranetler qáwipsiz VPN texnologiyasın paydalanıp ulıwma Internet paydalanıwshıları hám administratorları tárepinen kiriwsiz Internetke qáwipsiz túrde qosılıwı múmkin. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ d5zsao23824ptyh15fzisxpmb6fb5c8 0 22774 266310 265222 2026-08-18T01:22:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266310 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]] '''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı. Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı<ref name="pan">{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}</ref><ref name="Kaner2">{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}</ref>. Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me? Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin. Programmalıq támiynattı testlew "piramida" usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}</ref><ref>{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}</ref>. == Ekonomika == 2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}</ref>. Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı. == Tariyxı == Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi<ref name="Myers 1979">{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}</ref>. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da ("Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday."<ref name="Myers 1979" />), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi. == Maqsetler == Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı. === Qátelerdi tabıw === Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi<ref name="IEEEglossary">{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}</ref>.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi. Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı. Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin. === Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew === Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin<ref name="kolawa">{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}</ref>.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin. === Kodtı qamtıw === Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. <ref>{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref> Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin. Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin. == Kategoriyalar == Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin<ref>{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew === Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli. === Dárejeler === Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin<ref name="Computer.org">{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}</ref><ref name="BourqueSWEBOK14-4">{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}</ref><ref name="DooleySoftware11">{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}</ref><ref name="WiegersCreating13">{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}</ref>. ==== Birlik testlew ==== Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı. ==== Integraciya testlewi ==== Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri. ==== Sistema testlewi ==== Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew. === Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew === Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı<ref name="GrahamFoundations08">{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}</ref><ref name="OberkampfVerif10">{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}</ref>. Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.<ref name="GrahamFoundations08" /><ref name="OberkampfVerif10" /> Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}</ref>. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı. === Izleniw testlewi === Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin "testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili" dep anıqlaydı. === Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew === Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}</ref>) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew<ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}</ref>) soǵan baylanıslı boladı. === Qara/aq qutı === Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin<ref name="LimayeSoftware09">{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}</ref><ref name="SalehSoftware09">{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}</ref>. ==== Aq qutı testlewi ==== [[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]] Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /> Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT). Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.<ref name="AmmannIntro16" /> Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin. Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi<ref name="SalehSoftware09" /><ref name="EverettSoftware07">{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}</ref>: * API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew * Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin) * Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw * Mutaciya testlew usılları * Statikalıq testlew usılları Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi<ref name="CornettCode96">{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}</ref>. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="CornettCode96" /><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>: :* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi. :* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi. :* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi. 100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin<ref>As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function <syntaxhighlight lang="C" inline="">int f(int x){return x*x-6*x+8;}</syntaxhighlight> consists of only one statement. All tests against a specification <syntaxhighlight lang="C" inline="">f(x)>=0</syntaxhighlight> will succeed, except if <syntaxhighlight lang="C" inline="">x=3</syntaxhighlight> happens to be chosen.</ref>. ==== Qara qutı testi ==== [[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]] Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes<ref name="Patton">{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}</ref>. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /><ref name="BlackPragmatic11" /> Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen "birdey" yaki "birdey emes" ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}</ref>. Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.<ref name="AmmannIntro16" /> '''Komponent interfeysin testlew''' Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan<ref name="MathurFound11-63">{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}</ref>. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="Clapp">{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}</ref><ref name="Mathur">{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}</ref>. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar "xabar paketleri" dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.<ref name="Clapp" /> Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı. ===== Vizual testlew ===== Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}</ref>. Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı. Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı. Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin<ref name="LewisSoftware16">{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}</ref>. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.<ref name="LewisSoftware16" /> Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.<ref name="LewisSoftware16" /> ==== Kúlreń qutı testlewi ==== Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese "derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa" ekewine de imkániyatqa iye boladı<ref name="RansomeCore13">{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.<ref name="RansomeCore13" /> Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın "qara qutıdan" anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi. Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı<ref name="ref4">{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul "erkin ayırmashılıq" biraz joq boldı<ref name="AmmannIntro16">{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}</ref>. === Ornatıw testlewi === Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin. === Úylesimlilik testlewi === Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin. === Tútin hám sana testlewi === Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı. Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin. === Regressiya testlewi === Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}</ref>, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi. Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin. === Qabıl etiw testlewi === Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı<ref name="BorbaTesting10">{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&pg=PA13}}</ref><ref name="ClappSoftware95">{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}</ref>. Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.<ref name=":0" /> * Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT) * Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT) * Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi * Alfa hám beta testlewi Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı. OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi. Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek<ref>{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}</ref>. Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.<ref name=":0" /> === Alfa testlewi === Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}</ref>. === Beta testlewi === Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}</ref>. === Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew === Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler "paydalanıwshı bunı isley ala ma" yamasa "bul funkciya isley me" degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı. Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı. === Úziliksiz testlew === Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı<ref name="essential">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref><ref name="stickym">{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}</ref>. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi<ref name="shift">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref>. === Destruktiv testlewi === Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar. === Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew === Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin. Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi. Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı. Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı. === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr. === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları: * Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew * Shrift ólshemi * Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler * Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti. ==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ==== * 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam * 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw * Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI) == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] by1xfhck9nf785snd2mfn2cp5trzy9z 0 22820 266326 213622 2026-08-18T01:33:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266326 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat arxitekturası''' yamasa '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Software architecture'') ‒ bul [[Programmalıq támiynat sisteması|baǵdarlamalıq támiynat sistemasın]] analizlew ushın kerekli strukturalar jıynaǵı hám usınday strukturalar menen [[Sistema|sistemalardı]] jaratıw ilimi. Hárbir struktura [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] elementlerin, olardıń arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq elementler menen baylanıslardıń qásiyetlerin óz ishine aladı<ref name="DSA2">{{Cite book|last=Clements|first=Paul|title=Documenting Software Architectures: Views and Beyond, Second Edition|url=https://archive.org/details/documentingsoftw0000unse_h7n8|author2=Felix Bachmann|author3=Len Bass|author4=David Garlan|author5=James Ivers|publisher=Addison-Wesley|year=2010|isbn=978-0-321-55268-6|location=Boston|language=en-US}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası - bul imarattıń arxitekturasına uqsas metafora<ref name="PERRY1992">{{Cite journal|last1=Perry|first1=D. E.|last2=Wolf|first2=A. L.|doi=10.1145/141874.141884|title=Foundations for the study of software architecture|journal=[[ACM SIGSOFT Software Engineering Notes]]|volume=17|issue=4|pages=40|year=1992|url=http://users.ece.utexas.edu/~perry/work/papers/swa-sen.pdf}}</ref>. Ol sistema hám rawajlandırıw proekti ushın sızılma retinde xızmet etedi, onı proekt basqarıwı keyinirek komandalar hám qatnasıwshı adamlar orınlawı kerek bolǵan tapsırmalardı anıqlaw ushın paydalana aladı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - ámelge asırılǵannan keyin ózgertiw qımbatqa túsetuǵın tiykarǵı strukturalıq qararlar haqqında. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturalıq tańlawlar baǵdarlamanı dizaynlewdegi múmkinshiliklerden ayırım strukturalıq opciyalardı óz ishine aladı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasında eki tiykarǵı nızam bar<ref>{{Cite book|title=Head First Software Architecture|publisher=O'Reilly Media|year=2024|isbn=978-1098134358}}</ref><ref name="O'Reilly Media">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>: # Hárbir nárse - bul sawdalasıw # "Nege" degen soraw "qalay" degen sorawdan áhmiyetlirek "Arxitekturalıq kata" - bul talaplarǵa sáykes keletuǵın arxitekturalıq sheshimdi jaratıw ushın qollanılatuǵın komandalıq jumıs. Hárbir komanda arxitekturalıq xarakteristikalardı (funkcional emes talaplardı) anıqlap, prioritetleydi, sońınan komponentlerdi modellestiredi. Komanda arxitekturanı jetkilikli dárejede modellestiriw ushın iykemli metod C4 Modelin qollana aladı. Arxitekturalıq komponentler arasındaǵı sinxronlı kommunikaciya olardı baylanıstıradı hám olar birdey arxitekturalıq xarakteristikalarǵa iye bolıwı kerek. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturanı hújjetlestiriw mápli tárepler arasındaǵı kommunikaciyanı jeńillestiredi, joqarı dárejeli dizayn haqqındaǵı dáslepki qararlardı saqlaydı hám dizayn komponentlerin proektler arasında qayta qollanıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="SAP2">{{Cite book|title=Software Architecture in Practice, Third Edition|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0000bass|publisher=Addison-Wesley|year=2012|isbn=978-0-321-81573-6}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturanı dizaynlew ádette baǵdarlamalıq támiynat qollanba dizaynı menen birge qoyıladı. Qollanba dizaynı kerekli funkcionaldı (sistema usınatuǵın xızmetlerdi) qollaytuǵın processler hám maǵlıwmatlardı dizaynlewge itibar bergende, baǵdarlamalıq támiynat arxitektura dizaynı qollanba funkcionallıǵın ámelge asırıw hám orınlaw múmkin bolǵan infrastrukturanı dizaynlewge tiykarlanadı, usılayınsha funkcionallıq sistemanıń funkcional emes talaplarına juwap beretuǵın tárizde támiyinlenedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturaları eki tiykarǵı túrge bóliniwi múmkin: monolit hám tarqatılǵan (bólistirilgen) arxitektura, olardıń hárbiri óz sub-kategoriyalarına iye. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası waqıt ótiwi menen quramalasıwǵa beyim. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektorları arxitekturanı úziliksiz tekserip turıw ushın "fitnes funkciyaların" paydalanıwı kerek. [[Fayl:Software_Architecture_Activities.jpg|nobaý|Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasınıń jumısları]] == Kólem == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturalarınıń kólemi boyınsha pikirler hár qıylı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/architecture/start/glossary/definition-form.cfm| bet = How do you define Software Architecture?| avtor = SEI| jıl = 2006| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr }}</ref>: * '''Makroskopiyalıq sistema strukturası:''' bul arxitekturaǵa esaplaw komponentleriniń jıynaǵınan ibarat baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń joqarı dárejedegi abstrakciyası sıpatında qaraydı, bul komponentler arasındaǵı óz-ara tásirdi súwretleytuǵın baylanıstırıwshılar menen birge<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf| bet = An Introduction to Software Architecture| avtor = Garlan & Shaw| jıl = 1994| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. * '''Áhmiyetli nárseler''' - ne bolsa da: bul baǵdarlamalıq támiynat arxitektorları sistemaǵa hám onıń qatnasıwshılarına joqarı tásir etetuǵın sheshimlerge itibar qaratıwı kerekligin ańlatadı<ref name="FOWL2003">{{Cite journal|author=Fowler|title=Design – Who needs an architect?|year=2003}}</ref>. * '''Sistemanı onıń ortalıǵında túsiniw ushın tiykarǵı nárseler''' * '''Adamlar ózgeriwi qıyın dep qabıl etetuǵın nárseler''': arxitekturanı proektlestiriw baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń ómirlik ciklınıń basında ámelge asırılǵanlıǵı sebepli, arxitektor "birinshi ret durıs bolıwı kerek" bolǵan sheshimlerge itibar qaratıwı kerek. Bul oy-pikirge eriskennen keyin, arxitekturalıq dizayn máseleleri olardıń qaytarılmawı jeńilgennen keyin arxitekturalıq bolmawı múmkin. * '''Arxitekturalıq dizayn sheshimleriniń jıynaǵı:''' baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tek ǵana modeller yamasa strukturalar jıynaǵı emes, al bul belgili strukturalarǵa alıp keletuǵın sheshimlerdi hám olardıń artındaǵı tiykarlardı óz ishine alıwı kerek<ref name="jansen05">{{Cite book|author=Jansen|title=5th Working IEEE/IFIP Conference on Software Architecture (WICSA'05)|year=2005}}</ref>. Bul túsinik baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimin basqarıwǵa baylanıslı áhmiyetli izertlewlerge alıp keldi<ref name="AKM">{{Cite book|title=Software Architecture Knowledge Management|author=Ali Babar|year=2009}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası menen dizayn hám talaplar injeneriyası arasında anıq ayırmashılıq joq (tómendegi Baylanıslı tarawlarǵa qarań). Olardıń hámmesi joqarı dárejeli niyetlerden tómen dárejeli detallarǵa deyin "niyetlilik shınjırınıń" bir bólegi bolıp tabıladı<ref name="FAIRBANKS2010">{{Cite book|author=George Fairbanks|title=Just Enough Software Architecture|url=https://archive.org/details/justenoughsoftwa0000fair|year=2010|publisher=Marshall & Brainerd}}</ref>. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası stili menen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgisi == '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgisi''' sistema dárejesindegi qaytalanıwshı máselege qayta paydalanılatuǵın, dálillengen sheshimdi ańlatadı, sistemanıń ulıwma strukturasına, komponentlerdiń óz-ara tásirine hám sapa atributlarına baylanıslı máselelerdi sheshedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgileri baǵdarlamalıq támiynat dizayn úlgilerine qaraǵanda joqarı dárejeli abstrakciyada jumıs isleydi, keńirek sistema dárejesindegi qıyınshılıqlardı sheshedi. Bul úlgiler ádette sistema dárejesindegi máselelerge tásir etse de, arxitekturalıq úlgiler menen arxitekturalıq stiller arasındaǵı ayırmashılıq geyde anıq emes bolıwı múmkin. Mısallarǵa Circuit Breaker kiredi. <ref name="O'Reilly Media2">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|year=2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}</ref> '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası stili''' ulıwma sistema shólkemlestiriliwin belgileytuǵın joqarı dárejeli strukturalıq shólkemlestiriliwdi bildiredi, komponentlerdiń qalay shólkemlestirilgenin, olardıń qalay óz-ara tásir etetuǵının hám bul óz-ara tásirlerge qoyılatuǵın sheklewlerdi belgileydi. Arxitektura stilleri ádette komponent hám baylanıstırıwshı túrleriniń sózligin, sonday-aq sistemanıń qásiyetlerin túsindiriw ushın semantikalıq modellerdi óz ishine aladı. Bul stiller sistema shólkemlestiriliwiniń eń qopal dárejesin bildiredi. Mısallarǵa Qatlamlı Arxitektura, Mikroservisler hám Waqıyalar menen basqarılatuǵın Arxitektura kiredi. == Anti-úlgiler == Tómendegi arxitekturalıq anti-úlgiler arxitektorlar qararlar qabıl etkende payda bolıwı múmkin. Bul anti-úlgiler kóbinese progressiv izbe-izlikke boysınadı, onda birewin sheshiw basqasınıń payda bolıwına alıp keliwi múmkin. * Arxitektor nadurıs tańlaw qorqınıshı sebepli arxitekturalıq qararlardı keshiktiriwi yamasa onnan qashıwı múmkin. Bunı sheshiw ushın rawajlandırıw komandası menen úziliksiz hám jaqın birge islesiw kóbinese zárúr, arxitekturalıq tańlawlar olardıń keri baylanısı tiykarında retlenedi. Sonıń menen birge, qararlar ádette "eń sońǵı juwapkerli máwritte" qabıl etiledi, bul qarardı tiykarlaw hám tastıyıqlaw ushın jetkilikli informaciya bar ekenligin támiyinleydi, sonda da analiz paralichine alıp keliwi hám komandanıń progressine kesent etiwi múmkin bolǵan kereksiz keshigiwlerden saqlanadı. * Basqa anti-úlgi arxitekturalıq qararlar umıtılǵanda, hújjetlestirilmegende yamasa túsinilmegende payda bolıwı múmkin, bul sheshimsiz qaytalanıwshı talqılawlarǵa alıp keledi. Bul kóbinese arxitekturalıq qararlardı xabarlaw ushın elektron pochta qollanılǵanda júz beredi. Bul qıyınshılıqlardı sheshiw ushın, arxitektorlar ádette arxitekturalıq qarardıń bir ǵana jazbasında (ádette Arxitektura Qararı Jazbası) texnikalıq hám biznes tiykarların (kóbinese qun, paydalanıwshı qanaatlanıwı hám bazarǵa shıǵıw waqtı menen baylanıslı) beredi. Bul jazba viki sıyaqlı ashıq repozitoriyde saqlanıwı múmkin. Elektron pochta arqalı kommunikaciya ózgeristiń tábiyatı hám kontekstine itibar qaratadı hám tek qatnaslı mápli táreplerge baǵdarlanǵan, oraylastırılǵan jazbaǵa sіlteme menen birge. Bul bárqulla bir ǵana jańalanǵan haqıyqat deregi bar ekenligin támiyinleydi. Sonıń menen birge, eger arxitekturalıq qarar haqıyqıy biznes baha usınbasa, yamasa eger biznes baha biznes mápli tárepler menen durıs kelispese, onı qayta qaraw kerek bolıwı múmkin. == Xarakteristikaları == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tómendegilerdi kórsetedi: '''Mápli táreplerdiń kóp sanlılıǵı:''' baǵdarlamalıq támiynat sistemaları biznes menedjerler, iyeleri, paydalanıwshılar hám operatorlar sıyaqlı hár qıylı mápli táreplerge xızmet kórsetiwi kerek. Bul mápli táreplerdiń hámmesi sistemaǵa baylanıslı óz máselelerine iye. Bul máselelerdi teń salmaqlastırıw hám olardıń sheshilgenligin kórsetіw sistemanı proektlestiriwdiń bir bólegi bolıp tabıladı. Bul arxitekturanıń keń túrdegi máseleler hám mápli tárepler menen islesiwdi óz ishine alatuǵının hám kóp tarawlı tábiyatqa iye ekenligin ańlatadı. '''Máselelerdi bóliw:''' arxitektorlardıń komplekslikti azaytıw ushın ornatılǵan usılı dizayndı basqaratuǵın máselelerdi bóliw bolıp tabıladı. Arxitekturalıq hújjetlestiriw barlıq mápli tárepler máseleleriniń hár qıylı mápli tárepler máseleleri menen baylanıslı ayırım kózqaraslardan arxitekturanı modellestiriw hám súwretlew arqalı sheshilgenligin kórsetedi<ref name="ISO42010">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=50508| bet = ISO/IEC/IEEE 42010:2011 Systems and software engineering – Architecture description| avtor = ISO/IEC/IEEE| jıl = 2011| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr }}</ref>. Bul ayırım súwretlewler arxitekturalıq kózqaraslar dep ataladı (mısal ushın 4+1 arxitekturalıq kózqaras modeline qarań). '''Sapa menen basqarılıw:''' klassikalıq baǵdarlamalıq támiynat dizayn usılları (mısal ushın Jackson Structured Programming) talap etiletuǵın funkcionallılıq hám sistema arqalı maǵlıwmatlar aǵımı menen basqarıldı, biraq házirgi túsinik: baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası onıń qátelerge shıdamlılıǵı, artqa muwapıqlıǵı, keńeytiw múmkinshiligi, isenimliligi, saqlaw múmkinshiligi, ashıqlıǵı, qáwipsizligi, paydalanıwǵa qolaylılıǵı hám basqa sonday -ilities sıyaqlı sapa atributları menen tıǵız baylanıslı. Mápli tárepler máseleleri kóbinese bul sapa atributlarına talaplarǵa aylanadı, olar hár qıylı túrde funkcional bolmaǵan talaplar, qosımsha funkcional talaplar, minez-qulıq talapları yamasa sapa atributları talapları dep ataladı. '''Qaytalanıwshı stiller:''' imarat arxitekturası sıyaqlı, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası ilimi qaytalanıwshı máselelerdi sheshiw ushın standart usıllardı islep shıqtı. Bul "standart usıllar" hár qıylı abstrakciya dárejelerinde hár qıylı atlar menen ataladı. Qaytalanıwshı sheshimler ushın keń tarqalǵan terminler arxitekturalıq stil, taktika, anıqlamalıq arxitektura hám arxitekturalıq úlgi bolıp tabıladı<ref name="REFARCHPRIMER">{{Web deregi | url = http://www.gaudisite.nl/ReferenceArchitecturePrimerPaper.pdf| bet = A Reference Architecture Primer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111219235909/http://www.gaudisite.nl/ReferenceArchitecturePrimerPaper.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 19-dekabr | avtor = Muller| at = Gerrit| sáne = 2007-jıl 20-avgust | jumıs = Gaudi site| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-noyabr }}</ref><ref name="REFARCHCLASS">{{Cite book|title=2009 Joint Working IEEE/IFIP Conference on Software Architecture & European Conference on Software Architecture|publisher=IEEE|year=2009|isbn=978-1-4244-4984-2}}</ref>. '''Konceptual pútinlik:''' Fred Bruks tárepinen 1975-jılǵı "Miflik Adam-Ay" kitabında kirgizilgen termin, baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası onıń ne islewi kerekligi hám onı qalay islewi kerekligi haqqında ulıwma kózqarastı bildiredi degen ideyanı bildiredi. Bul kózqaras onıń ámelge asırılıwınan bóliniwi kerek. Arxitektor "kózqarastıń saqlawshısı" roline iye bolıp, sistemaǵa qosımshalardıń arxitekturaǵa sáykes keliwin támiyinleydi, sonıń menen konceptual pútinlikti saqlaydı<ref name="BROOKS">{{Cite book|title=The Mythical Man-Month – Essays on Software Engineering|year=1975|url=https://archive.org/details/mythicalmanmonth00broo|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-201-00650-6}}</ref>. '''Kognitivlik sheklewler:''' kompyuter baǵdarlamashısı Melvin Konvey tárepinen 1967-jılǵı maqalada birinshi ret baqlanǵan baqlaw, sistemalardı proektlestiretuǵın shólkemler bul shólkemlerdiń baylanıs strukturalarınıń kóshirmeleri bolǵan dizaynlardı islep shıǵarıwǵa sheklengen<ref>{{Web deregi | url = http://www.melconway.com/Home/Conways_Law.html| bet = Conway's Law| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190929004831/http://www.melconway.com/Home/Conways_Law.html| arxivsáne = 2019-jıl 29-sentyabr | avtor = Conway| at = Melvin| jumıs = Mel Conway's Home Page| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref>. Fred Bruks onı "Miflik Adam-Ay" da maqalaǵa hám ideyaǵa silteme etkende, onı Konveydıń nızamı dep atap, keń auditoriyaǵa tanıstırdı. == Ilham == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - bul quramalı sistemanıń "intellektual túrde túsiniwge bolatuǵın" abstrakciyası. Bul abstrakciya bir qatar paydalardı usınadı: * Ol sistema qurılmastan burın baǵdarlamalıq támiynat sistemaları qatnasın analizlew ushın tiykar beredi. Keleshektegi baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń haqıyqatında onı qurmastan turıp, mápli táreplerdiń mútájliklerin qanaatlandıratuǵının tekseriw múmkinshiligi ádewir qarjı únemlewdi hám táwekeldi azaytıwdı ańlatadı. Usınday analizlerdi ámelge asırıw ushın, ATAM sıyaqlı yamasa baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń vizual kórinisin jaratıw arqalı bir qatar texnikalar islep shıǵılǵan. * Ol elementler hám qararlardı qayta qollanıw ushın tiykar beredi. Tolıq baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası yamasa onıń bólimleri, mısalı, ayırım arxitekturalıq strategiyalar hám qararlar, mápli tárepler uqsas sapa atributların yamasa funkcionallıqtı talap etetuǵın bir neshe sistemalar arasında qayta qollanılıwı múmkin, bul dizayn qarjıların únemleydi hám dizayn qáteleri táwekelin azaytadı. * Ol sistemanıń rawajlanıwına, ornalastırılıwına hám saqlaw ómirine tásir etetuǵın erte dizayn qararların qollaydı. Erte, joqarı-tásirli qararlardı durıs alıw keste hám byudjet asıp ketiwleriniń aldın alıw ushın áhmiyetli. * Ol mápli tárepler menen kommunikaciyanı jeńillestiredi, olardıń mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıratuǵın sistemaǵa járdem beredi. Mápli táreplerdiń kóz-qarasınan quramalı sistemalar haqqında kommunikaciya olarǵa ózleri aytqan talaplardıń nátiyjelerin hám olarǵa tiykarlanǵan dizayn qararların túsiniwge járdem beredi. Arxitektura sistema ámelge asırılmastan burın dizayn qararları haqqında xabarlasıw múmkinshiligin beredi, sol waqıtta olar ele salıstırmalı túrde ańsat beyimlesiwi múmkin. * Ol táwekeldi basqarıwǵa járdem beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası táwekeldi hám sátsizlik múmkinshiligin azaytıwǵa járdem beredi. * Ol qarjı shıǵınların azaytıwǵa múmkinshilik beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - bul quramalı IT proektlerinde táwekel hám qarjı shıǵınların basqarıw quralı bolıp tabıladı<ref name="RCDA">{{Cite journal|last1=Poort|first1=Eltjo|last2=van Vliet|first2=Hans| sáne =September 2012|title=RCDA: Architecting as a risk- and cost management discipline|url=https://zenodo.org/record/896159}}</ref>. == Tariyxı == Baǵdarlamalıq támiynat dizayn menen (puqaralıq) arxitektura arasındaǵı salıstırıw dáslep 1960-jıllardıń aqırında keltirilgen<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| bet = Software Engineering: Report of a conference sponsored by the NATO Science Committee, Garmisch, Germany, 7–11 Oct. 1968| arxivurl = https://web.archive.org/web/20030607182458/http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| arxivsáne = 2003-jıl 7-iyun | jıl = 1969| baspaxana = NATO, Scientific Affairs Division| qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-noyabr }}</ref>, biraq "baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası" termini 1990-jıllarǵa deyin keń tarqalǵan qollanıwǵa iye bolmadı. [[Informatika|Kompyuter ilimi]] tarawı óziniń payda bolıwınan baslap quramalılıq penen baylanıslı mashqalalarǵa ushıraǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.uwaterloo.ca/~shallit/Courses/134/history.html| bet = A Very Brief History of Computer Science| avtor = University of Waterloo| jıl = 2006| qaralǵan sáne = 2006-jıl 23-sentyabr }}</ref>. Erterektegi quramalılıq mashqalaları baǵdarlamashılar tárepinen durıs [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] tańlaw, [[Algoritm|algoritmlerdi]] rawajlandırıw hám tiyisli tarawlardıń bóliniwi koncepciyasın qollanıw arqalı sheshilgen. "Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası" termini tarawda salıstırmalı túrde jańa bolsa da, tarawdıń tiykarǵı principleri 1980-jıllardıń ortasınan baslap [[Programmalıq injiniring|baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] jetekshileri tárepinen tosınnan qollanılǵan. Sistemanıń baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın túsirip alıw hám túsindiriwdiń erte háreketleri anıq emes hám tártipsiz edi, kóbinese qutılar hám sızıqlar diagrammaları toplamı menen xarakterlengen. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektura koncepciyası sıpatında óziniń kelip shıǵıwın 1968-jılı Edsger Dijkstra hám 1970-jıllardıń basında Devid Parnas izertlewlerinen aladı. Bul ilimpazlar baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń strukturası áhmiyetli ekenligin hám strukturanı durıs alıw kritikalıq ekenligin ayrıqsha atap ótti. 1990-jıllar dawamında tarawdıń tiykarǵı aspektlerin anıqlaw hám kodifikaciyalaw ushın birlesken háreket boldı, izertlew jumısı arxitekturalıq stiller (úlgiler), arxitektura súwretlew tilleri, arxitektura hújjetleri hám formal metodlarǵa tiykarlandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf| bet = An Introduction to Software Architecture| avtor = Garlan & Shaw| jıl = 1994| qaralǵan sáne = 2006-jıl 25-sentyabr }}</ref>. Izertlew institutları baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın taraw sıpatında alǵa ilgeriletiwde kórnekli rol oynadı. Karnegi Mellon universitetiniń Meri Shou hám Devid Garlan 1996-jılı "Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası: Payda bolıwshı taraw boyınsha perspektivalar" atlı kitap jazdı, ol komponentler, baylanıstırıwshılar hám stiller sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat arxitektura koncepciyaların ilgeriletti. Kaliforniya universiteti, Irvaynnıń Baǵdarlamalıq támiynat izertlewler institutınıń baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın izertlewlerindegi háreketleri tiykarınan arxitekturalıq stiller, arxitektura súwretlew tilleri hám dinamikalıq arxitekturalarǵa baǵdarlanǵan. IEEE 1471-2000, "Baǵdarlamalıq támiynat-intensiv sistemalardıń arxitekturasın súwretlewi ushın usınıs etilgen ámeliyat", baǵdarlamalıq támiynat arxitektura tarawındaǵı birinshi formal standart boldı. Ol 2007-jılı ISO tárepinen ISO/IEC 42010:2007 sıpatında qabıl etildi. 2011-jıldıń noyabrinde, IEEE 1471-2000 ISO/IEC/IEEE 42010:2011, "Sistemalar hám baǵdarlamalıq támiynat injeneriya – Arxitektura súwretlewi" (IEEE hám ISO tárepinen birgelikte baspadan shıǵarılǵan) tárepinen almastırıldı. IEEE 1471-de baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası "baǵdarlamalıq támiynat-intensiv sistemalar" arxitekturası haqqında bolsa, "baǵdarlama pútin sistema sıpatında dizayn, qurılıs, ornalastırıw hám evolyuciyaǵa áhmiyetli tásirler qosatuǵın hár qanday sistema" dep anıqlanǵan, 2011-jılǵı basılım tek apparatlıq támiynat hám baǵdarlamalıq támiynattı ǵana emes, sonday-aq "adamlar, processler, proceduralar, obektler, materiallar hám tábiyiy túrde júz beretuǵın obektlerdi" de óz ishine alatuǵın ISO/IEC 15288 hám ISO/IEC 12207 sistema anıqlamaların kirgiziw arqalı bir adım alǵa jıljıydı. Bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası, kárxana arxitekturası hám sheshim arxitekturası arasındaǵı qatnasın sáwlelendiredi. == Arxitektura jumısları == Arxitekturalıq sheshimler qabıl etiw jetkilikli tiyisli maǵlıwmatlardı jıynawdı, sheshim ushın tiykarlardı beriwdi, sheshimdi hám onıń tiykarların hújjetlestiriwdi hám onı tiyisli qatnasıwshı táreplerge nátiyjeli túrde jetkeriwdi óz ishine aladı. Arxitekturalıq xarakteristikalardı (yaǵnıy funkcional bolmaǵan talaplardı) biznes talapları menen sáykeslestiriw baǵdarlamalıq támiynat arxitektorınıń juwapkershiligi bolıp tabıladı. Mısal ushın: * Joqarı klient qanaatlanıwına iye bolıw sistemada ashıqlıq, qátelerge shıdamlılıq, qáwipsizlik, tekseriwge qolaylılıq, qálpine keltiriwge qolaylılıq, iykemlilik hám ónimdarlıqtı talap etedi. * Birlesiw hám satıp alıw (M&A) keńeytiw múmkinshiligin, masshtablaw múmkinshiligin, beyimlesiw múmkinshiligin hám óz-ara islesiw múmkinshiligin talap etedi. * Sheklengen byudjet hám waqıt ámelge asırıw múmkinshiligin hám ápiwayılıqtı talap etedi. * Bazarǵa tez shıǵıw waqıtı saqlaw múmkinshiligin, tekseriwge qolaylılıqtı hám jaylastırıw múmkinshiligin talap etedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizaynında tórt tiykarǵı jumıs bar<ref name="hofmeister07">{{Cite journal|title=A general model of software architecture design derived from five industrial approaches|year=2007}}</ref>. Bul tiykarǵı arxitektura jumısları iterativ túrde hám dáslepki baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw ómirlik ciklınıń hár qıylı basqıshlarında, sonday-aq sistemanıń evolyuciyası dawamında orınlanadı. '''Arxitekturalıq analiz''' - bul usınılǵan sistema jumıs isleytuǵın ortalıqtı túsiniw hám sistema ushın talaplardı anıqlaw processi. Analiz jumısına kiris yamasa talaplar qatnasıwshı táreplerdiń hár qanday sanınan keliwi múmkin hám tómendegi elementlerdi óz ishine aladı: * sistema operativ bolǵanda ne isleydi (funkcional talaplar) * sistema runtime funkcional bolmaǵan talaplardı qanshelli jaqsı orınlaydı, mısal ushın ISO/IEC 25010:2011 standartında belgilengen isenimlilik, operativlik, ónimdarlıq nátiyjeliligi, qáwipsizlik, muwapıqlıq<ref name="ISO25010">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=35733| bet = ISO/IEC 25010:2011 Systems and software engineering – Systems and software Quality Requirements and Evaluation (SQuaRE) – System and software quality models| avtor = ISO/IEC| jıl = 2011| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-oktyabr }}</ref> * ISO 25010:2011 standartında belgilengen saqlaw múmkinshiligi hám ótkermelilik sıyaqlı funkcional bolmaǵan talaplardıń rawajlandırıw waqıtı * yuridikalıq, sociallıq, finanslıq, básekileslik hám texnologiyalıq máseleler sıyaqlı waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin bolǵan sistemanıń biznes talapları hám ortalıq kontekstleri<ref>{{Cite book|author=Osterwalder and Pigneur|title=Value Creation from E-Business Models|year=2004}}</ref> Analiz jumısınıń shıǵısları baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturasına ólshenetuǵın tásir etetuǵın talaplar bolıp tabıladı, olar arxitekturalıq áhmiyetli talaplar dep ataladı<ref name="ASR_Chen">{{Cite journal|doi=10.1109/MS.2012.174|title=Characterizing Architecturally Significant Requirements|journal=IEEE Software|volume=30|issue=2|pages=38–45|year=2013|last1=Chen|first1=Lianping|last2=Ali Babar|first2=Muhammad|last3=Nuseibeh|first3=Bashar}}</ref>. '''Arxitekturalıq sintez''' yamasa dizayn - bul arxitekturanı jaratıw processi. Analiz tárepinen anıqlanǵan arxitekturalıq áhmiyetli talaplar, dizaynnıń házirgi jaǵdayı hám hár qanday bahalaw jumıslarınıń nátiyjeleri esapqa alınıp, dizayn jaratıladı hám jetilistiriledi. '''Arxitekturanı bahalaw''' - bul házirgi dizayn yamasa onıń bir bólegi analiz dawamında alınǵan talaplardı qanshelli jaqsı qanaatlandıratuǵının anıqlaw processi. Bahalaw arxitektor dizayn sheshimin qarastırǵanda, dizaynnıń bir bólegi tamamlanǵannan keyin, aqırǵı dizayn tamamlanǵannan keyin yamasa sistema qurılǵannan keyin ámelge asıwı múmkin. Bar baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın bahalaw usıllarınıń ayırımlarına Arxitekturalıq Sawdalasıw Analizi Usılı (ATAM) hám TARA kiredi<ref name="woods2012">{{Cite journal|last1=Woods|first1=E.|title=Industrial architectural assessment using TARA|doi=10.1016/j.jss.2012.04.055|journal=Journal of Systems and Software|volume=85|issue=9|pages=2034–2047|year=2012}}</ref>. Usıllardı salıstırıw ushın ramkalar SARA Esabatı<ref name="SARA">{{Web deregi | url = https://pkruchten.files.wordpress.com/2011/09/sarav1.pdf| bet = Software Architecture Review and Assessment (SARA) Report| avtor = Obbink| at = H.| sáne = 2002-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-noyabr }}</ref> hám Arxitekturalıq Kózden Ótkeriwler: Ámeliyat hám Tájiriybe[3] sıyaqlı sheńberlerde talqılanadı<ref>{{Cite journal|last1=Maranzano|first1=J. F.|last2=Rozsypal|first2=S. A.|last3=Zimmerman|first3=G. H.|doi=10.1109/MS.2005.28|title=Architecture Reviews: Practice and Experience|journal=IEEE Software|volume=22|issue=2|pages=34|year=2005}}</ref>. '''Arxitektura evolyuciyası''' - bul talaplar hám ortadaǵı ózgerislerge sáykes keliw ushın bar baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın saqlaw hám beyimlestiriw processi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń fundamental strukturasın támiyinlegenligi sebepli, onıń evolyuciyası hám saqlanıwı onıń fundamental strukturasına zárúr túrde tásir etedi. Sonıń menen birge, arxitektura evolyuciyası jańa funkcionallılıqtı qosıw, sonday-aq bar funkcionallılıqtı hám sistema minez-qulqın saqlaw menen baylanıslı. Arxitektura kritikalıq qollap-quwatlawshı jumıslardı talap etedi. Bul qollap-quwatlawshı jumıslar tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası processi dawamında qáliplesedi. Olar bilimdi basqarıw hám baylanıs, dizayn oy-pikir hám sheshim qabıl etiw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı. === Arxitekturanı qollap-quwatlawshı jumıslar === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın qollap-quwatlawshı jumıslar tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası jumısları dawamında ámelge asırıladı. Bul qollap-quwatlawshı jumıslar baǵdarlamalıq támiynat arxitektorına analiz, sintez, bahalaw hám evolyuciyanı ámelge asırıwǵa járdem beredi. Mısal ushın, arxitektor analiz basqıshında bilim jıynawı, sheshimler qabıl etiwi hám hújjetlestiriwi kerek. * '''Bilimdi basqarıw hám baylanıs''' - bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın proektlestiriw ushın áhmiyetli bolǵan bilimdi izertlew hám basqarıw ámeli. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektorı izolyaciyada jumıs islemeydi. Olar hár qıylı qatnasıwshı táreplerden kirisler, funkcional hám funkcional bolmaǵan talaplar hám dizayn kontekstlerin aladı; hám mápli táreplerge shıǵıslar beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimi kóbinese sessiz bolıp tabıladı hám mápli táreplerdiń baslarında saqlanadı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimin basqarıw jumısı bilimdi tabıw, jetkeriw hám saqlaw haqqında. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizayn máseleleri quramalı hám óz-ara baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli, dizayn negizlerindegi bilim jetispewshiligi durıs emes baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizaynına alıp keliwi múmkin<ref name="Kruchten 2008">{{Cite journal|author=Kruchten|year=2008|title=What do software architects really do?}}</ref><ref name="SAKM">{{Cite book|author=Babar|title=Software Architecture Knowledge Management:Theory and Practice (eds.), First Edition|year=2009}}</ref>. Bilimdi basqarıw hám baylanıs jumıslarınıń mısallarına dizayn úlgilerin izlew, prototip islew, tájiriybeli baǵdarlamashılar hám arxitektorlardan soraw, uqsas sistemalardıń dizaynların bahalaw, basqa dizaynerler hám mápli tárepler menen bilim bólisiw hám viki betinde tájiriybeni hújjetlestiriw kiredi. * '''Dizayn pikirlewi hám sheshim qabıl etiw''' - bul dizayn sheshimlerin bahalaw jumısı. Bul jumıs barlıq úsh tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası jumısları ushın fundamental bolıp tabıladı. Ol sheshim kontekstlerin jıynaw hám baylanıstırıwdı, dizayn sheshim máselelerin formulalastırıwdı, sheshim variantların tabıwdı hám sheshim qabıl etiwden aldın sawdalasıwlardı bahalawdı talap etedi. Bul process áhmiyetli arxitekturalıq talaplar hám baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası sheshimlerin, sonday-aq baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası analizi, sintezi hám bahalawın bahalaw dawamında hár qıylı sheshim dárejelerinde qáliplesedi. Pikirlew jumıslarınıń mısallarına talap yamasa dizaynnıń sapa atributlarına tásirlerin túsiniw, dizayn payda etiwi múmkin bolǵan máselelerdi soraw, múmkin bolǵan sheshim variantların bahalaw hám sheshimler arasındaǵı sawdalasıwlardı bahalaw kiredi. * '''Hújjetlestiriw''' - bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası processi dawamında jaratılǵan dizayndı jazıw ámeli. Sistema dizaynı kóbinese sistemanıń kod strukturasın kórsetetuǵın statikalıq kózqarastı, orınlaw dawamında sistemanıń háreketlerin kórsetetuǵın dinamikalıq kózqarastı hám sistemanıń orınlaw ushın apparatlıq támiynatqa qalay jaylastırılǵanın kórsetetuǵın jaylastırıw kózqarasın óz ishine alatuǵın bir neshe kózqaraslar arqalı súwretlenedi. Kruxtenniń 4+1 kózqarası baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın hújjetlestiriw ushın keńnen paydalanılatuǵın kózqaraslardıń súwretleniwin usınadı<ref name="Kru95">{{Cite journal|author=Kruchten|year=1995|url=http://www.cs.ubc.ca/~gregor/teaching/papers/4+1view-architecture.pdf|title=Architectural Blueprints – The '4+1' View Model of Software Architecture}}</ref>; Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturaların hújjetlestiriw: Kózqaraslar hám onnan tıs kózqarastı súwretlew ishinde paydalanılıwı múmkin bolǵan notaciyalardıń túrleriniń súwretleniwleri bar. Hújjetlestiriw jumıslarınıń mısallarına specifikaciya jazıw, sistema dizayn modelin jazıw, dizayn tiykarların hújjetlestiriw, kózqarastı islep shıǵarıw, kózqaraslardı hújjetlestiriw kiredi. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizayn strategiyaları == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tábiyiy túrde anıq emeslikler menen islesedi hám arxitekturalıq komponentlerdiń kólemi sistemanıń nátiyjelerine, unamlı hám unamsız táreplerge áhmiyetli tásir etiwi múmkin. Nil Ford hám Mark Richards komponentlerdi anıqlaw hám durıs kólemlestiriw qıyınshılıǵın sheshiw ushın iterativ usıldı usınadı. Bul usıl komandalar sistema minez-qulqı hám talapların taǵı da nyuanslastırılǵan túsinigin rawajlandırǵan sayın turaqlı jetilistiriwge itibar qaratadı. Usıl ádette bir neshe basqıshları bolǵan cikldı óz ishine aladı: * Joqarı dárejeli bólistiriw strategiyası ornatıladı, kóbinese texnikalıq yamasa domenge tiykarlanǵan sıpatında kategoriyalanadı. "Kvantalar" dep atalatuǵın eń kishi mánili jaylastırılatuǵın birlik ushın basshılıqlar belgilenedi. Bul fundamental sheshimler erte qabıl etilse de, zárúr bolǵan jaǵdayda cikldiń keyingi bóleginde qayta kórip shıǵılıwı múmkin. * Ornatılǵan strategiyaǵa tiykarlanıp dáslepki komponentler anıqlanadı. * Talaplar anıqlanǵan komponentlerge bekitiledi. * Hárbir komponenttiń rolleri hám juwapkershilikleri anıqlıqtı támiyinlew hám qabatlanıwdı azaytıw ushın analizlenedi. * Masshtablaw múmkinshiligi, qátelerge shıdamlılıq hám saqlaw múmkinshiligi sıyaqlı arxitekturalıq xarakteristikalar bahalanadı. * Komponentler rawajlandırıw komandalarınıń pikirine tiykarlanıp qayta strukturalanıwı múmkin. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası temaları == === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası hám iykemli rawajlandırıw === Sonday-aq, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası, ásirese iykemli baǵdarlamalıq támiynat rawajlandırıwın qollap-quwatlawshılar arasında, aldın ala dım kóp úlken dizaynǵa alıp keledi degen máseleler bar. Aldın ala dizayn hám iykemlilik sawdalasıwların teń salmaqlastırıw ushın bir qatar usıllar islep shıǵarıldı<ref name="Boehm2004">{{Cite book|title=Balancing Agility and Discipline|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|last1=Boehm|first1=Barry|last2=Turner|first2=Richard|year=2004|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-321-18612-6}}</ref>, sonıń ishinde "jetkilikli dárejede" arxitekturalıq tiykarlar qoyılatuǵın "Tiykarlar" basqıshın talap etetuǵın iykemli DSDM usılı. IEEE Baǵdarlamalıq támiynatı iykemlilik penen arxitektura arasındaǵı óz-ara tásirge arnalǵan arnawlı shıǵarılıwın usındı. === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası waqıt ótiwi menen baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń niyetlengen hám ámelge asırılǵan arxitekturası arasındaǵı basqıshpa-basqısh ayırmashılıqtı ańlatadı<ref name="Ruiyin2022">{{Cite journal|last1=Li|first1=Ruiyin|last2=Liang|first2=Peng|last3=Soliman|first3=Mohamed|last4=Avgeriou|first4=Paris|doi=10.1002/smr.2423|title=Understanding software architecture erosion: A systematic mapping study|journal=[[Journal of Software: Evolution and Process]]|volume=34|issue=3|pages=e2423|year=2022|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/smr.2423}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası fenomeni birinshi ret 1992-jılı Perri hám Volf tárepinen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasınıń anıqlaması menen birge jarıqqa shıǵarıldı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw ómirlik ciklınıń hárbir basqıshında qáliplesiwi múmkin hám rawajlandırıw tezligine hám xızmet kórsetiw qımbatına hár qıylı tásir etedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası arxitekturalıq buzıwlar, texnikalıq qarızdıń jıynalıwı hám bilimniń puwlanıwı sıyaqlı hár qıylı sebeplerge baylanıslı qáliplesedi<ref name="Ruiyin2021">{{Cite book|last1=Li|first1=Ruiyin|last2=Liang|first2=Peng|last3=Soliman|first3=Mohamed|last4=Avgeriou|first4=Paris|doi=10.1109/icpc52881.2021.00037|title=The 29th IEEE/ACM International Conference on Program Comprehension (ICPC)|chapter=Understanding architecture erosion: The practitioners' perceptive|pages=311–322|year=2021|isbn=978-1-6654-1403-6|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9463012}}</ref>. Arxitektura eroziyasınıń belgili bir jaǵdayı Mozilla Veb brauzeriniń sátsizligi bolıp tabıladı<ref>van Gurp, J. and Bosch, J.: 2002, Design erosion: Problems and causes, Journal of Systems and Software 61(2), 105–119.</ref>. Mozilla - bul Netscape tárepinen jaratılǵan qosımsha, ol turaqlı ózgerisler sebepli saqlaw qıyınlasatuǵın kompleksli kod bazasına iye. Dáslepki jaman dizayn hám ósip atırǵan arxitektura eroziyası sebepli Netscape qımbat qayta islewlerdiń hám joybar keshiktiriwleriniń aldın alıw ushın proaktiv arxitekturanı basqarıwdıń áhmiyetliligin kórsetip, Mozilla Veb brauzerin qayta rawajlandırıwǵa eki jıl jumsadı. Arxitektura eroziyası baǵdarlamalıq támiynat ónimdarlıǵın tómenletiwi, evolyuciyalıq qımbatlardı áhmiyetli túrde arttırıwı hám baǵdarlamalıq támiynat sapasın jamanlastırıwı múmkin. Arxitektura eroziyasın anıqlaw ushın hár qıylı usıllar hám qurallar usınıldı. Bul usıllar tiykarınan tórt kategoriyaǵa bólinedi: muwapıqlıqqa tiykarlanǵan, evolyuciyaǵa tiykarlanǵan, kemshilikke tiykarlanǵan hám sheshimge tiykarlanǵan usıllar. Mısal ushın, avtomatlastırılǵan arxitektura muwapıqlıq tekseriwleri, statikalıq kod analiz quralları hám refaktoring usılları eroziyanı erte anıqlawǵa hám azaytıwǵa járdem beredi. Sonıń menen birge, arxitektura eroziyasın sheshiw ushın paydalanılatuǵın ilajlar eki tiykarǵı túrdi óz ishine aladı: aldın alıw hám emlew ilajları. Aldın alıw sharalarına arxitekturalıq qaǵıydalardı orınlaw, turaqlı kodtı kórip shıǵıwları hám avtomatlastırılǵan testlew kiredi, al emlew sharalarına refaktoring, qayta proektlestiriw hám hújjetlestiriw jańalanıwları kiredi. === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın tiklew === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın qálpine keltiriw (yamasa qayta qurıw, yamasa kerisinshe injeneriya) onıń ámelge asırılıwı hám hújjetlestiriliwin qosıp, bar maǵlıwmatlardan baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturasın anıqlaw usılların, texnikaların hám processlerin óz ishine aladı. Arxitekturanı tiklew kóbinese gónergen yamasa eskirgen hújjetlestiriw hám arxitektura eroziyası jaǵdayında xabarlanǵan sheshimler qabıl etiw ushın zárúr bolıp tabıladı: niyetlengen arxitekturadan ayırılıp atırǵan ámelge asırıw hám xızmet kórsetiw sheshimleri. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın statikalıq baǵdarlama analizi sıpatında qálpine keltiriw ámeliyatları bar. Bul baǵdarlamalıq támiynat intellekti ámeliyatı menen qamtılǵan temalardıń bir bólegi bolıp tabıladı. == Baylanıslı tarawlar == === Dizayn === Arxitektura - bul dizayn, biraq barlıq dizayn arxitekturalıq emes. Ámeliyatta arxitektor baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası (arxitekturalıq dizayn) hám detallı dizayn (arxitekturalıq bolmaǵan dizayn) arasındaǵı sızıqtı sızatuǵın adam bolıp tabıladı. Barlıq jaǵdaylarǵa sáykes keletuǵın qaǵıydalar yamasa basshılıqlar joq bolǵanı menen, ayırmashılıqtı formalastırıw urınıwları bolǵan. Niyet/Jergiliklilik Gipotezasına muwapıq, arxitekturalıq hám detallı dizayn arasındaǵı ayırmashılıq Jergiliklilik Kriteriyi menen anıqlanadı<ref name="edenkazman">{{Web deregi | url = http://www.eden-study.org/articles/2003/icse03.pdf| bet = Architecture Design Implementation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070928035606/http://eden-study.org/articles/2003/icse03.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 28-sentyabr | avtor = Amnon H. Eden| jıl = 2003}}</ref>, oǵan muwapıq baǵdarlamalıq támiynat dizaynı haqqındaǵı bildiriw, eger onı qanaatlandıratuǵın baǵdarlama onı qanaatlandırmaytuǵın baǵdarlamaǵa keńeytiliwi múmkin bolsa, jergilikli emes (arxitekturalıq) bolıp tabıladı. Mısalı ushın, klient-server stili arxitekturalıq (strategiyalıq) bolıp tabıladı, sebebi bul principke qurılǵan baǵdarlama klient-server bolmaǵan baǵdarlamaǵa keńeytiliwi múmkin - mısalı ushın, bir dárejeli túyinlerin qosıw arqalı. === Talaplar injeneriyası === Talaplar injeneriyası hám baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bir-birin tolıqtırıwshı usıllar sıpatında kóriniwi múmkin: baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası "sheshim maydanı" yamasa "qalay" baǵdarlanǵanda, talaplar injeneriyası "másele maydanı" yamasa "ne"ge baǵdarlanadı<ref name="shekaran94">{{Cite book|last1=C. Shekaran|last2=D. Garlan|title=Proceedings of IEEE International Conference on Requirements Engineering|year=1994|isbn=978-0-8186-5480-0}}</ref>. Talaplar injeneriyası talaplardı anıqlawdı, sóylesiwdi, specifikaciyalawdı, tastıyıqlawdı, hújjetlestiriwdi hám basqarıwdı talap etedi. Talaplar injeneriyası da, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası da mápli tárepler máseleleri, talapları hám tilekleri átirapında aylanadı. Talaplar injeneriyası menen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası arasında áhmiyetli qabatlanıw bar, mısal ushın "kirisler (maqsetler, sheklewler hám t.b.) ádette jaman anıqlanadı hám arxitektura payda bola baslaǵanda ǵana tabıladı yamasa jaqsıraq túsiniledi" hám "arxitekturalıq máselelerdiń kópshiligi sistemaǵa talaplar sıpatında bildirilse de, olar sonday-aq májbúriy dizayn sheshimlerin óz ishine alıwı múmkin" degen bes óndirislik baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası usılların izertlew menen dálillenedi. Qısqasha aytqanda, talap etiletuǵın minez-qulıq sheshim arxitekturasına tásir etedi, ol óz gezeginde jańa talaplardı kirgiziwi múmkin<ref name="boer09">{{Cite journal|last1=Remco C. de Boer, [[Hans van Vliet]]|title=On the similarity between requirements and architecture|year=2009}}</ref>. Twin Peaks modeli<ref name="twinpeaks">{{Cite journal|last1=Bashar Nuseibeh|title=Weaving together requirements and architectures|year=2001}}</ref> sıyaqlı usıllar talaplar menen arxitektura arasındaǵı sinergetikalıq baylanıstı paydalanıwdı maqset etedi. === "Arxitektura"nıń basqa túrleri === ; Kompyuter arxitekturası : [[Kompyuter arxitekturası]] kompyuter sistemasınıń ishki strukturasına, [[Oraylıq processor|CPU]] – yamasa processor – shina hám [[Kompyuter yadı|yad]] sıyaqlı birge isleytuǵın apparatlıq komponentlerge baǵdarlanadı. ; Serversiz arxitektura : Serversiz arxitektura - bul kóbinese serversiz dep túsiniletuǵın bultlı esaplaw paradigması. Ol tiykarınan serverdi basqarıw juwapkershiligin baǵdarlamashılardan bult xızmetleri provayderlerine jıljıtadı. Bul bizneslerge fizikalıq serverdi basqarıw zárúrligin saplastırıp, bult infrastrukturasında ózleriniń artqı kodların isletiwge imkaniyat beredi. Serversiz arxitekturanıń waqıyalar menen basqarılatuǵın usılı talap boyınsha orınlanatuǵın kishi, wazıypaǵa tiyisli funkciyalarǵa súyenedi. Bul funkciyalar Funkciya xızmet sıpatında (FaaS) dep ataladı hám tólew-bara-bara esaplasıw modeli hám qosımsha talabına tiykarlanıp dinamikalıq resurs masshtablaw arqalı qımbat nátiyjeliligin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://dashdevs.com/blog/how-to-use-serverless-architecture/| bet = How to Use Serverless Architecture {{!}} DashDevs| avtor = Company| at = DashDevs {{!}} FinTech Software Development| til = en| jumıs = How to Use Serverless Architecture {{!}} DashDevs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-avgust }}</ref>. ; Sistemalar arxitekturası : Sistemalar arxitekturası termini dáslep [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatı]] da, [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatı]] da bar [[Sistema|sistemalardıń]] arxitekturasına qollanılǵan. Sistemalar arxitekturası tárepinen sheshiletuǵın tiykarǵı másele tolıq, durıs isleytuǵın qurılmada baǵdarlamalıq támiynat hám apparatlıq támiynattıń integraciyası bolıp tabıladı. Basqa keń taralǵan – taǵı da keńirek – mánide termin texnikalıq, sociotexnikalıq yamasa sociallıq tábiyatta bolıwı múmkin bolǵan hár qanday kompleksli sistemanıń arxitekturasına qollanıladı. ; Kárxana arxitekturası : Kárxana arxitekturasınıń maqseti "biznes kózqarası hám strategiyasın nátiyjeli kárxanaǵa awdarıw" bolıp tabıladı. TOGAF hám Zachman Ramkası sıyaqlı kárxana arxitekturası sheńberleri ádette hár qıylı kárxana arxitekturası qatlamlarınan ózgeshelenedi. Terminologiya strukturadan ramkaǵa ózgerip tursa da, kóbinese biznes qatlamı, qosımsha (yamasa [[Informaciya túsinigi|informaciya]]) qatlamı hám [[texnologiya]] qatlamı arasındaǵı ayırmashılıqtı óz ishine aladı. Kárxana arxitekturası basqalar menen bir qatarda bul qatlamlar arasındaǵı sáykeslikti, ádette joqarıdan tómen usılda sheshedi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ixqt57k3buzrmkfn9r6rrxjl74op0sz 0 22828 266173 213624 2026-08-17T23:08:33Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266173 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringde]], proektlerdi basqarıwda hám biznes proceslerinde '''anti-pattern''' yamasa '''anti shártli úlgi''' ‒ bul qaytalanıp turatuǵın máselege beriletuǵın ádettegi juwap bolıp, ol ádette nátiyjesiz hám júdá qarama-qarsı nátiyjege alıp keliw qáwpin tuwdıradı. Bul termin 1995-jılı kompyuter [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashısı]] Endryu Kyonig tárepinen oylap tabılǵan hám "Design Patterns" kitabınan ilhamlanǵan (bul kitap [[Kompyuter programması|programma]] islep shıǵıwda avtorlar júdá isenimli hám nátiyjeli dep esaplaǵan bir qatar dizayn úlgilerin atap ótedi) hám birinshi ret onıń "Journal of Object-Oriented Programming" jurnalındaǵı maqalasında járiyalanǵan. 1996-jılı Maykl Ekroyd tárepinen "Object World West Conference" konferenciyasında usınılǵan qosımsha maqala da anti-patternler hújjetlestirilgen. Biraq, 1998-jılı "AntiPatternler" kitabı bul ideyanı keń en jaydı hám onıń kólemin baǵdarlamalıq támiynat dizaynı tarawınan tısqarı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası hám proektlerdi basqarıwdı qosıw ushın keńeytti.{{Sfn|Neill|Laplante|DeFranco|2011|p=4}} Basqa avtorlar onı ekologiyalıq, shólkemlestiriw hám mádeniy anti-patternlerdi qamtıw ushın bunnan da keńeytti. == Anıqlama == "Dizayn patternleri" avtorlarına muwapıq, jaman ádet, jaman ámeliyat yamasa jaman ideyadan anti-patterndi ajıratatuǵın eki tiykarǵı element bar: # Anti-pattern bul máselege tiyisli hám nátiyjeli juwap bolıp kóringenіne qaramastan, jaqsıdan góre kóbirek jaman aqıbetleri bar keń taralǵan process, struktura yamasa háreket patterni. # Anti-pattern sheshiwge umtılıp atırǵan máselege basqa sheshim bar. Bul sheshim hujjetlestirilgen, qaytalanıwshı hám anti-pattern nátiyjesiz bolǵan jerde nátiyjeli ekenligi dálillengen. Ádette qollanılatuǵın nárseniń qollanbası úlgilerge uqsas "úsh qaǵıyda" bolıp tabıladı: anti-shártli úlgi bolıw ushın, ol keminde úsh ret bolǵanlıǵı gúwa bolıwı kerek. == Qollanıwlar == Anti-úlgilerdi hújjetlestiriw másele keńisligin analizlew hám ekspert bilimlerin qamtıp alıwdıń nátiyjeli usılı bolıwı múmkin. Geypara anti-úlgi sıpatlamaları tek úlginiń jaǵımsız aqıbetlerin hújjetlestirse de, jaqsı anti-úlgi hújjetlestiriwi sonday-aq alternativa yamasa anti-úlgini jaqsılaw usılın usınıs etedi. == Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası anti-úlgileri == Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasında anti-úlgilerge úlken ılay tobı (dizaynnıń joqlıǵı), quday obekti (bir klass [[Kompyuter programması|baǵdarlamadaǵı]] barlıq basqarıwdı qolǵa aladı, basqarıw bir neshe klasslar arasında bólistirilmeydi), sıyqırlı sanlar (túsindirilmegen mánisi bar unikal mánisler yamasa atalǵan turaqlı menen almastırılıwı múmkin bolǵan bir neshe ret payda bolıwlar) hám poltergeystler (basqa klasslardaǵı metodlardı shaqırıw ushın ǵana bar bolǵan qısqa múddetli basqarıwshı klasslar) kiredi. === Úlken ılay tobı === Bul bayqalatuǵın arxitekturası joq [[Programmalıq támiynat sisteması|baǵdarlamalıq támiynat sistemasın]] kórsetedi. Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası tárepinen qaraǵanda qálewsiz bolsa da, bunday sistemalar biznes basımlıqları, baǵdarlamashılardıń almasıwı hám kod entropiyası sebepli ámeliyatta jiyi ushırasadı. Bul termin Brayan Fut hám Djozef Yoderdiń 1997-jılǵı ataması boyınsha ataqlı bolǵan maqalasında payda boldı, ol termindi bılay anıqlaydı: Úlken ılay tobı - tártipsiz qurılǵan, jayılǵan, qolaysız, izolentalar hám baylaw sımları, spagetti-kodlar toǵaylıǵı. Bunday sistemalarda retlenbegen ósiw hám qaytalanǵan, qolaylı jóneltiwlerdiń ayqın belgileri bar. Maǵlıwmatlar sistemanıń alıs elementleri arasında ashıq bólisedi, kóbinese barlıq zárúr maǵlıwmatlar globallıq yamasa qaytalanǵan dárejege jetedi. Sistemanıń ulıwma strukturası hesh qashan jaqsı anıqlanbaǵan bolıwı múmkin. Eger ol bolǵan bolsa, ol tanıp bolmaytuǵın dárejede gónergen bolıwı múmkin. Arxitekturalıq sezimtallıqtıń bir bólegine iye baǵdarlamashılar bul ılaylardan qashadı. Tek arxitektura haqqında qayǵırmaytuǵınlar hám, múmkin bul islemeytuǵın bógetlerdegi tesiklerdi jamawdıń kúndelikli jumısınıń inerciyasına qolaylı bolǵanlar ǵana bunday sistemalarda jumıs islewge kelisedi. Fut hám Yoder Brayan Marikke bul arxitektura túri ushın "Úlken ılay tobı" terminin oylap tapqan dep esaplaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.laputan.org/mud/mud.html#BigBallOfMud| bet = Big Ball of Mud| avtor = Foote| at = Brian| sáne = 1999-jıl 26-iyun | jumıs = laputan.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-aprel }}</ref>. == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite journal|title=Patterns and Antipatterns|journal=Journal of Object-Oriented Programming| sáne =March–April 1995|first=Andrew|last=Koenig|volume=8|issue=1|pages=46–48}} ** Later re-printed in: {{Cite book|last=Rising, Linda|title=The patterns handbook: techniques, strategies, and applications}}<cite class="citation book cs1" id="CITEREFRising,_Linda1998">[https://books.google.com/books?id=HBAuixGMYWEC&q=0-521-64818-1&pg=PT1 ''The patterns handbook: techniques, strategies, and applications'']. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. p.&nbsp;387. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>0-521-64818-1</bdi></nowiki>. <q>An antipattern is just like a pattern, except that instead of a solution it gives something that looks superficially like a solution, but isn't one.</q></cite> * {{Cite book|last=Laplante|first=Phillip A.|title=Antipatterns: Identification, Refactoring and Management|year=2006|url=https://archive.org/details/antipatternsiden0000lapl_t5c2}} * {{Cite book|last=Brown|first=William J.|title=Anti-Patterns in Project Management}} * {{Cite journal|journal=Journal of Systems and Software|volume=83|issue=1|date=January 2010|pages=52&ndash;59|title=Software project management anti-patterns}} == Derekler == * [http://c2.com/cgi/wiki?AntiPattern Anti-pattern] at WikiWikiWeb [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] cb5uzxnhrda91y5cbtpbk1rs4xc172x 0 22838 266321 213627 2026-08-18T01:30:33Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266321 wikitext text/x-wiki '''Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Architecturally significant requirements'') ‒ bul kompyuter sistemasınıń [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasına]] ólshenetuǵın tásir kórsetetuǵın talaplar<ref name="ASR_Chen">{{Cite journal|doi=10.1109/MS.2012.174|title=Characterizing Architecturally Significant Requirements|journal=IEEE Software|volume=30|issue=2|pages=38–45|year=2013|last1=Chen|first1=Lianping|last2=Ali Babar|first2=Muhammad|last3=Nuseibeh|first3=Bashar}}</ref>. Bul baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat talapların óz ishine alıwı múmkin. Olar sistema arxitekturasına ólshenetuǵın hám anıqlanatuǵın jollar menen tásir etetuǵın talaplardıń bir bólegi bolıp tabıladı. == Funkcional emes talaplar hám sapa atributları menen baylanısı == Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar 2016-jılǵa shekem áhmiyetli túsinik sıpatında tan alınbaǵan edi. Arxitektura haqqında sóz etkende, kóbinese funkcional emes talaplar yamasa sapa atributları terminleri qollanıladı<ref name="ASR_LB">{{Cite book|last1=Bass|first1=Len|last2=Clements|first2=Paul|date=2003|title=Software Architecture in Practice|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0002bass|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0321154958}}</ref>. Biraq, jaqında ótkerilgen empirikalıq izertlewler kórsetkenindey, [[Programmalıq támiynat sisteması|baǵdarlamalıq támiynat sisteması]] ushın barlıq funkcional emes talaplar onıń arxitekturasına tásir etpeydi, al funkcional talaplar da onıń arxitekturasına tásir etiwi múmkin. Bul izertlew [[Programmalıq támiynat arxitekturası|baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın]] talqılaǵanda qaysı baǵdarlamalıq támiynat talaplarınıń arxitekturalıq áhmiyetke iye ekenligin hám olardıń funkcional ekenligin ajıratıp kórsetiwdiń áhmiyetli ekenligin kórsetedi. == Ózgeshelikleri == Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar tómendegi aspektler menen sıpatlanıwı múmkin. === Sıpatlawshı ózgeshelikler === Arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı anıqlaw hám túsindiriw kóbinese qıyın, olar anıq emes túrde aytılıwǵa beyim, dáslep itibarsız qaldırılıwǵa beyim, basqa talaplar ishinde jasırın bolıwǵa beyim, hám subektiv, ózgermeli hám jaǵdayǵa baylanıslı boladı. Basqa talaplar da usı sıpatlawshı ózgesheliklerdi kórsetiwi múmkin. Biraq, arxitekturalıq áhmiyetli talaplardıń áhmiyetliligi usı kórinislerdi ayrıqsha hám qıyın etedi. === Kórsetkishler === Keń tásirge iye, kompromiss noqatların baǵdarǵa alatuǵın, qatań (sheklewshi, shegaralawshı, kelisiwge kelmeytuǵın), tiykarǵı boljamlardı buzatuǵın yamasa ámelge asırıwı qıyın bolǵan talap arxitekturalıq áhmiyetke iye bolıwı itimal. Ádebiyatlarda keltirilgen arxitekturalıq áhmiyetliliktiń kórsetkishleri: * Talap joqarı biznes qunlılıǵı hám/yamasa texnikalıq qáwip penen baylanıslı. * Talap ayrıqsha tásirli mápli táreptiń qızıǵıwshılıǵı bolıp tabıladı. * Talap óziniń birinshi ret payda bolǵan sıpatına iye, mısalı, arxitekturadaǵı bar komponentlerdiń hesh qaysısınıń juwapkershiligi onı qamtımaydı. * Talap rawajlanıp atırǵan arxitektura tárepinen álleqashan qanaatlandırılǵan xızmet sapası/xızmet kórsetiw kelisimi sıpatlamalarınan ózgeshe boladı. * Talap uqsas kontekstte aldıńǵı joybarda byudjetten asıp ketiwge yamasa klienttiń narazılıǵına sebep bolǵan. OpenUP<ref>{{Web deregi | url = http://epf.eclipse.org/wikis/openup/core.tech.common.extend_supp/guidances/concepts/arch_significant_requirements_1EE5D757.html| bet = Concept: Architecturally Significant Requirements| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161017101618/http://epf.eclipse.org/wikis/openup/core.tech.common.extend_supp/guidances/concepts/arch_significant_requirements_1EE5D757.html| arxivsáne = 2016-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-avgust }}</ref> hám Piter Ils<ref>{{Web deregi | url = https://www.researchgate.net/profile/Peter-Eeles-2| bet = Peter Eeles on ResearchGate}}</ref> bir neshe maqala hám prezentaciyalarda arxitekturalıq áhmiyetlilik ushın qosımsha kriteriylerdi talqılaydı. 2020-jılı Evropa Programmalıq támiynat Arxitekturası konferenciyasında arxitekturalıq áhmiyetliliktiń jeti kriteriyi qaraldı: biznes qunlılıǵı/qáwip, mápli tárep qızıǵıwshılıǵı, sapa dárejesi, sırtqı ǵárezlilikler, kese-kesip ótiwshilik, birinshi ret payda bolǵanlıq hám ótken joybarlardaǵı mashqalalar deregi. Bul kriteriyler "Arxitekturalıq áhmiyetlilik testi"nde sıpatlanǵan. === Evristika === Eger talap [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] sapa atributların belgilese, onıń tiykarǵı ózgesheliklerine tiyisli bolsa, oǵan sheklewler qoysa yamasa ol isleytuǵın ortalıqtı anıqlasa, ol arxitekturalıq áhmiyetke iye bolıwı itimal. Arxitekturalıq áhmiyetliliktiń qosımsha kriteriyleri ushın [[programmalıq támiynat arxitekturası]] boyınsha dizayn hám arxitektura arasındaǵı talqılawdı kóriń. == Anıqlaw == Barlıq funkcional emes talaplar hám sapa atributları sıyaqlı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/reports/95tr021.pdf| bet = Quality Attributes}}</ref>, arxitekturalıq áhmiyetli talaplar SMART principi boyınsha anıqlanıwı kerek. Sapa atributınıń scenariyleri SMART principindegi S (anıq) hám M (ólshenetuǵın) kriteriylerine erisiwdiń bir usılı. Programmalıq támiynat injeneriya institutı bul jumıs ushın Sapa atributı seminarların usınıs etedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/architecture/tools/establish/qaw.cfm| bet = The SEI Quality Attribute Workshop}}</ref>. Arxitekturanı analizlew hám dizaynlawdı jeńil hám iykemli saqlaw usınıs etilgen; belgili qollanıw janrları hám texnologiya tarawları ushın sapa atributları terekleri usınday kózqaraslardı qollap-quwatlay aladı.<ref name="10.1109/MS.2015.65"> {{Cite journal|title=Lightweight and Flexible: Emerging Trends in Software Architecture from the SATURN Conferences|last1=Keeling|first1=Michael}}</ref> Anıqlanǵan arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı hám basqa da arxitekturalıq artefaktlardı maqsetli auditoriya (ásirese biznes mápli tárepler) ushın túsinikli belgilew hám til menen jetkeriw áhmiyetli.<ref name="ieeeswi2"> {{Cite journal|doi=10.1109/MS.2016.67|title=Why They Just Don't Get It: Communicating about Architecture with Business Stakeholders|journal=IEEE Software|volume=33|issue=3|pages=13–19|year=2016|last1=Schulenklopper|first1=Jochem}}</ref> == Tásir == Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar programmalıq támiynat dizaynında [[Arxitekturalıq sheshim|arxitekturalıq sheshimlerdi]] qabıl etiw hám tiykarlaw ushın qollanıladı; eger olar durıs orınlanbasa, texnikalıq qarızdıń jıynalıwına alıp keledi. Mısalı, qáwipsizlik hám sáykeslik talapların orınlamaw sistemanı hám processti tastıyıqlaw auditlerin qıyınlastıradı hám audit nátiyjeleriniń qáwpin arttıradı. Sistema sapasınıń atributların (sonıń ishinde arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı) sheshiw boyınsha úlgili keńesler ádebiyatlarda bar<ref>{{Web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/en-us/library/bb402962.aspx| bet = Implementing System-Quality Attributes}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] g5ituk0mbghhrv35zrk4dj7otww1c8h 0 22897 266176 213662 2026-08-17T23:11:08Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266176 wikitext text/x-wiki '''Atributqa tiykarlanǵan dizayn'''<ref>{{Web deregi | url = http://resources.sei.cmu.edu/library/asset-view.cfm?assetID=8147| bet = Attribute-Driven Design (ADD), Version 2.0| avtor = Wojcik| at = Rob| sáne = November 2006 | baspaxana = [[Software Engineering Institute|SEI]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/architecture/tools/define/add.cfm| bet = Attribute-Driven Design Method| baspaxana = [[Software Engineering Institute|SEI]]}}</ref> (sonday-aq ADD yamasa Atributqa tiykarlanǵan dizayn metodı dep te ataladı) ‒ bul [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] sapa atributların esapqa alatuǵın [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] jaratıw metodologiyası. Burın ol Arxitekturaǵa tiykarlanǵan dizayn metodı (yamasa ABD) degen ataması menen belgili edi, biraq sawda belgisi máselelerine baylanıslı 2001-jıl dógereginde atı Atributqa tiykarlanǵan dizaynǵa ózgertildi<ref>{{Web deregi | url = https://dl.acm.org/doi/abs/10.5555/381473.381623| bet = Introduction to the Attribute Driven Design Method| avtor = Bachmann| at = Felix| jıl = 2001| betler = 745–746| baspaxana = [[IEEE]]}}</ref>. == Atributqa tiykarlanǵan dizayn metodı == "Ámeliyatta programmalıq támiynat arxitekturası"<ref>{{Cite book|first1=Len|last1=Bass|first2=Paul|last2=Clements|first3=Rick|last3=Kazman|year=2013|title=Software Architecture in Practice|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0000bass|edition=third|chapter=Chapter 17|publisher=Pearson|isbn=978-0-321-81573-6}}</ref> kitabında avtorlar ADD di hárbir iteraciyada arxitektorǵa tómendegi adımlardı orınlawǵa járdem beretuǵın iteraciyalıq metod sıpatında táriyipleydi: * Dizayn islenetuǵın sistemanıń bir bólegin tańlaw. * Tańlanǵan bólek ushın arxitekturalıq jaqtan áhmiyetli barlıq talaplardı jıynaw. Bul usı basqıshta arxitekturaǵa tásir etiwi múmkin bolǵan barlıq sapa atributları hám biznes maqsetlerin tańlawdı ańlatadı. * Tańlanǵan arxitekturalıq jaqtan áhmiyetli talaplarǵa juwap beretuǵın tańlanǵan bólek ushın arxitektura jaratıw hám bul dizayndı sınaw. === Talap etiletuǵın kiris maǵlıwmatları === ADD ti tabıslı baslaw ushın tómendegi resurslar álleqashan ashıq bolıwı kerek: * funkcionallıq talaplar * sapa talapları * sheklewler Álbette, bul talaplardıń hámmesi tamamlanǵansha kúte almaymız, óytkeni bul biraz waqıt alıwı múmkin. ADD processi ASR lerdiń (arxitekturalıq jaqtan áhmiyetli talaplar, yaǵnıy joqarıda keltirilgen úsh resurs) bir toplamı qoljetimli bolǵanda baslanıwı múmkin. === Process adımları === # Dizayn islenetuǵın sistemanıń bir elementin tańlaw #* Ele dizayn islenbegen sistemanıń bir elementin tańlań. Birinshi iteraciyada bul sistemanıń ózi boladı. Keyinirek, bir neshe element arasınan tańlaw kerek boladı. Bul tańlaw xızmetkerlerdiń qoljetimliligi, kiris resurslarınıń qoljetimliligi, qáwiplerdi azaytıw hám t.b. tiykarında islenedi. Eger sizde bunday sheklewler bolmasa, keńlik-dáslepki strategiyanı qollanıw usınıladı. # Tańlanǵan element ushın arxitekturalıq jaqtan áhmiyetli talaplardı (ASR) anıqlaw #* Tańlanǵan element ushın eń áhmiyetli ASR lerdi anıqlań. Dizaynıńız eń áhmiyetli ASR lerdi sáwlelendiretuǵınına isenim payda etiw ushın bul talaplarǵa basımlıq beriwińiz kerek. # Tańlanǵan element ushın dizayn sheshimin jaratıw #* Bul adım ADD tiń júregi bolıp esaplanadı, óytkeni arxitektura usı adımda jaratıladı. Siz jaratqan arxitektura tańlanǵan ASRlerdi sáwlelendiriwi kerek. Bunı arxitekturalıq úlgiler yamasa taktikalardı paydalanıw arqalı isley alasız. Kóbinese bir neshe taktika hám ASRler arasında kelisimge keliwińiz kerek boladı. # Qalǵan talaplardı inventarizaciyalaw hám kelesi iteraciya ushın kiris maǵlıwmatlardı tańlaw #* Dizimge alınǵan ASRlerge qarap shıǵıń hám olardıń házirgi dizaynıńız benen orınlanǵanın-orınlanbaǵanın tekseriń. Hárbir ASR ushın onıń qanaatlandırılǵanın, balalardıń birewine tapsırılǵanın, balalar arasında bólistirilgenin yamasa qanaatlandırılmaytuǵının tekseriwińiz kerek. Sońǵı jaǵdayda arxitekturańızdı ózgertiwińiz kerek boladı. # Barlıq ASRler qanaatlandırılǵansha 1-4 adımlardı qaytalań #* Qaytalań! === Shıǵarıw === Arxitekturalıq kórinislerdiń eskizler toplamı, tolıq detallastırılǵan arxitektura emes. == ADD 3.0 == Sońǵı jılları ADD platformaǵa tiyisli dizayndı, mısalı, dizayn koncepciyası katalogları arqalı texnologiya hám freymvork tańlawların qosıw ushın hám [[Arxitekturalıq sheshim|arxitekturalıq sheshimlerdi]] qabıl etiw hám hújjetlestiriwge pát beriw ushın anaǵurlım jańalandı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] mkwgh1og5ea8zzs3y7hvxe7uzuur5qm 0 22908 266069 146284 2026-08-17T14:54:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266069 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıwda]], '''kogeziya''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''cohesion'') ‒ modul ishindegi elementlerdiń bir-birine qanshelli tiyisli ekenin ańlatadı. Bir mániste, bul klasstıń metodları menen maǵlıwmatları arasındaǵı baylanıstıń kúshin hám sol klass xızmet etetuǵın birlestiriwshi maqset yamasa koncepciyanı ólsheydi. Basqa mániste, bul klasstıń metodları menen maǵlıwmatları arasındaǵı baylanıstıń kúshin ólsheydi.<ref name="Yourdon_1979"/> Kogeziya - bul tártiplik ólshew túri hám ádette "joqarı kogeziya" yamasa "tómen kogeziya" dep táriyiplenedi. Joqarı kogeziyalı moduller ádette maqul kóriledi, óytkeni joqarı kogeziya bekkemlik, isenimlilik, qayta qollanıwǵa jaramlılıq hám túsiniklilik sıyaqlı bir qansha qálegen programmalıq támiynat qásiyetleri menen baylanıslı. Kerisinshe, tómen kogeziya texnikalıq xızmet kórsetiwdiń, testlewdiń, qayta qollanıwdıń yamasa túsiniwdiń qıyınlıǵı sıyaqlı qálemegen qásiyetler menen baylanıslı. Kogeziya kóbinese baylanıs penen salıstırıladı. Joqarı kogeziya kóbinese bos baylanıs penen baylanıslı boladı, hám kerisinshe. Baylanıs hám kogeziyanıń programmalıq ólshemleri 1960-jıllardıń aqırında Larri Konstantin tárepinen Strukturalıq Dizaynnıń bir bólegi retinde oylap tabılǵan, texnikalıq xızmet kórsetiw hám ózgertiw shıǵınların azaytatuǵın "jaqsı" programmalastırıw ámeliyatlarınıń ózgesheliklerine tiykarlanǵan. Strukturalıq Dizayn, kogeziya hám baylanıs Stivens, Mayers hám Konstantinniń (1974) maqalasında hám Yordon hám Konstantinniń (1979) kitabında járiyalanǵan. Sońǵı ekewi keyin [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyasında]] standart terminlerge aylandı.<ref name="Ingeno_2018"/><ref name="Stevens_1974"/><ref name="Yourdon_1979"/> == Joqarı kogeziya == [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda]], eger klasska xızmet etetuǵın metodlar kóp tárepleri boyınsha uqsas bolsa, klass joqarı kogeziyaǵa iye dep esaplanadı. Joqarı kogeziyalı sistemada, kodtıń oqıwǵa jaramlılıǵı hám qayta qollanıwǵa jaramlılıǵı artadı, al quramalılıq basqarılatuǵın dárejede saqlanadı.<ref name="Marsic_2012"/> [[Fayl:CouplingVsCohesion.svg|nobaý|Kogeziya]] Kogeziya tómendegi jaǵdaylarda artadı: * Klassta jaylasqan, onıń metodları arqalı kiriletuǵın funkcionallıqlar kóp ulıwmalıqqa iye bolsa. * Metodlar úlken kólemli yamasa baylanıssız maǵlıwmatlar toplamlarınan qashıp, az sanlı baylanıslı háreketlerdi orınlaydı. * Baylanıslı metodlar bir dereklik faylda yamasa basqasha toplanǵan; mısalı, ayırım fayllarda, biraq bir qosımsha direktoriya/papkada. Joqarı kogeziyanıń (yamasa "kúshli kogeziyanıń") artıqmashlıqları: * Az operaciyalar menen moduldiń quramalılıǵın azaytıw. * Sistemanıń texnikalıq xızmet kórsetiwge jaramlılıǵın arttırıw, sebebi tarawdaǵı logikalıq ózgerisler az sanlı modullerge tásir etedi, hám bir moduldegi ózgerisler basqa modullerde az ózgerislerdi talap etedi. * Moduldiń qayta qollanıwǵa jaramlılıǵın arttırıw, sebebi baǵdarlamashılar modul tárepinen usınılǵan kogeziyalı operaciyalar toplamı arasınan ózlerine kerekli komponentti ańsatıraq tabadı. Principte, modul tek bir ǵana atomlıq elementten ibarat bolıp - mısalı, tek bir funkciyaǵa iye bolıp - quramalı kogeziyaǵa iye bola alsa da, ámelde quramalı wazıypalardı bir ǵana ápiwayı element penen ańlatıw múmkin emes. Solay etip, bir elementli modulde wazıypanı orınlaw ushın ya júdá quramalı, yamasa júdá tar hám sonlıqtan basqa moduller menen tıǵız baylanısqan element bar. Demek, kogeziya hám blok quramalılıǵı, hám baylanıs arasında teńsalmaqlastırılǵan. == Kogeziya túrleri == Kogeziya sapalıq ólshem bolıp, derek kodı rubrika járdeminde izertlenip, klassifikaciya anıqlanadı. Kogeziya túrleri, eń jamanınan eń jaqsısına qaray, tómendegishe: ; Tosınnan kogeziya (eń jamanı) : Tosınnan kogeziya - moduldiń bólimleri qálegen túrde toplanǵan jaǵday. Bólimler arasındaǵı jalǵız baylanıs - olardıń birge toplanǵanı (mısalı, "Utilitalar" klassı). Mısal: :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hár funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* r(x) = 5x + 3 funkciyasınıń implementaciyası Funkciyalardı bul túrde toplawdıń hesh qanday ayrıqsha sebebi joq, sonlıqtan moduldiń Tosınnan Kogeziyaǵa iye ekenligi aytıladı. */ r(x) = a(x) + b(x) a(x) = 2x + 1 b(x) = 3x + 2 } </syntaxhighlight> ; Logikalıq kogeziya : Logikalıq kogeziya - moduldiń bólimleri tábiyatı boyınsha hár túrli bolsa da, logikalıq jaqtan bir nárseni islew ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, barlıq [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám klaviatura kirgiziwin basqarıw proceduraların toplaw yamasa MVC úlgisinde barlıq modellerdi, kórinislerdi hám basqarıwshılardı ayırım papkalarda jámlestiriw). ; Waqıtlıq kogeziya : Waqıtlıq kogeziya - moduldiń bólimleri olardıń qayta islenetuǵın waqtına qaray gruppalastırılǵan jaǵday. Bólimler baǵdarlama orınlanıwınıń belgili bir waqtında qayta islenedi (mısalı, qátelik júz bergennen keyin shaqırılatuǵın, ashıq fayllardı jabatuǵın, qátelik jurnalın jaratıwshı hám paydalanıwshıǵa xabar beretuǵın funkciya). ; Proceduralıq kogeziya : Proceduralıq kogeziya - moduldiń bólimleri bárhama belgili bir orınlanıw izbe-izligin gózlegeni ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, fayl ruqsatnamaların tekseretuǵın, sońınan fayldı ashatuǵın funkciya). ; Kommunikaciyalıq/informaciyalıq kogeziya : Kommunikaciyalıq kogeziya - moduldiń bólimleri bir maǵlıwmat ústinde islegeni ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, informaciyanıń bir jazbası ústinde isleytuǵın modul). ; Izbe-iz kogeziya : Izbe-iz kogeziya - moduldiń bólimleri konveyer sıyaqlı bir bólimniń shıǵısı ekinshi bólimniń kirisine aylanǵanı ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, fayldan maǵlıwmat oqıytuǵın hám sol maǵlıwmattı qayta isleytuǵın funkciya). ; Funkcionallıq kogeziya (eń jaqsısı) : Funkcionallıq kogeziya - moduldiń bólimleri hámmesi moduldiń bir anıq belgilengen wazıypasın orınlawǵa úles qosqanı ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, XML qatarınıń leksikalıq analizi). Mısalı: :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hárbir funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* Arifmetikalıq ámellerdiń ámelge asırılıwı Bul modul funkcionallıq kogeziyaǵa iye dep esaplanadı, sebebi onda ápiwayı arifmetikalıq ámellerdi gruppalastırıw maqseti bar. */ a(x, y) = x + y b(x, y) = x * y } B Moduli { /* B Moduli: r(x) = 5x + 3 ni ámelge asıradı Bul modul atomlıq kogeziyaǵa iye dep aytıwǵa boladı. Pútkil sistema (A hám B Modulleri bólimler sıpatında) funkcionallıq kogeziyaǵa iye dep te aytıwǵa boladı, sebebi onıń bólimleriniń ekewi de ózine tán ayrıqsha maqsetlerge iye. */ r(x) = [A Moduli].a([A Moduli].b(5, x), 3) } </syntaxhighlight> ; Ájayıp kogeziya (atomlıq) : Mısal. :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hárbir funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* r(x) = 2x + 1 + 3x + 2 niń ámelge asırılıwı Bul ájayıp kogeziyaǵa iye dep esaplanadı, sebebi onı bunnan artıq qısqartıw múmkin emes. */ r(x) = 2x + 1 + 3x + 2 } </syntaxhighlight> Kogeziya dárejelendiriw túrindegi shkala bolsa da, bul dárejeler kogeziyanıń turaqlı jaqsılanıwın kórsetpeydi. Larri Konstantin, Edvard Yordon hám Stiv Makkonnelldiń izertlewleri kórsetkenindey, kogeziyanıń birinshi eki túri tómen sapalı, kommunikaciyalıq hám izbe-iz kogeziya júdá jaqsı, al funkcionallıq kogeziya bolsa eń joqarı sapalı bolıp esaplanadı.<ref name="McConnell"/> == Derekler == {{reflist|refs= <ref name="Ingeno_2018">{{cite book |author-last=Ingeno |author-first=Joseph |title=Software Architect's Handbook |publisher=[[Packt Publishing]] |date=2018 |pages=175 |isbn=978-178862406-0}}</ref> <ref name="Stevens_1974">{{Cite journal |doi=10.1147/sj.132.0115 |title=Structured design |url=https://archive.org/details/sim_ibm-systems-journal_1974_13_2/page/115 |journal=[[IBM Systems Journal]] |volume=13 |issue=2 |pages=115–139 |date=June 1974 |author-last1=Stevens |author-first1=Wayne P. |author-link1=Wayne Stevens (software engineer) |author-last2=Myers |author-first2=Glenford J. |author-link2=Glenford J. Myers |author-last3=Constantine |author-first3=Larry LeRoy |author-link3=Larry LeRoy Constantine}}</ref> <ref name="Yourdon_1979">{{Cite book |title=Structured Design: Fundamentals of a Discipline of Computer Program and Systems Design |author-last1=Yourdon |author-first1=Edward |author-link1=Edward Yourdon |author-last2=Constantine |author-first2=Larry LeRoy |author-link2=Larry LeRoy Constantine |date=1979 |orig-year=1975 |publisher=Yourdon Press |isbn=978-0-13-854471-3 |bibcode=1979sdfd.book.....Y}}</ref> <ref name="Marsic_2012">{{cite book |author-last=Marsic |author-first=Ivan |date=2012 |title=Software Engineering |publisher=[[Rutgers University]]}}</ref> <ref name="McConnell">{{cite book |author-first=Steve |author-last=McConnell |author-link=Steve McConnell |title=Code Complete |title-link=Code Complete |edition=2 |date=June 2004 |orig-year=1993 |isbn=978-0-7356-1967-8 |pages=[https://archive.org/details/codecomplete0000mcco/page/168 168-171] |publisher=Pearson Education }}</ref> }} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] jac2q49f3p0zoq7bbwsdi1yewupeagz 266181 266069 2026-08-17T23:19:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266181 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıwda]], '''kogeziya''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''cohesion'') ‒ modul ishindegi elementlerdiń bir-birine qanshelli tiyisli ekenin ańlatadı. Bir mániste, bul klasstıń metodları menen maǵlıwmatları arasındaǵı baylanıstıń kúshin hám sol klass xızmet etetuǵın birlestiriwshi maqset yamasa koncepciyanı ólsheydi. Basqa mániste, bul klasstıń metodları menen maǵlıwmatları arasındaǵı baylanıstıń kúshin ólsheydi.<ref name="Yourdon_1979"/> Kogeziya - bul tártiplik ólshew túri hám ádette "joqarı kogeziya" yamasa "tómen kogeziya" dep táriyiplenedi. Joqarı kogeziyalı moduller ádette maqul kóriledi, óytkeni joqarı kogeziya bekkemlik, isenimlilik, qayta qollanıwǵa jaramlılıq hám túsiniklilik sıyaqlı bir qansha qálegen programmalıq támiynat qásiyetleri menen baylanıslı. Kerisinshe, tómen kogeziya texnikalıq xızmet kórsetiwdiń, testlewdiń, qayta qollanıwdıń yamasa túsiniwdiń qıyınlıǵı sıyaqlı qálemegen qásiyetler menen baylanıslı. Kogeziya kóbinese baylanıs penen salıstırıladı. Joqarı kogeziya kóbinese bos baylanıs penen baylanıslı boladı, hám kerisinshe. Baylanıs hám kogeziyanıń programmalıq ólshemleri 1960-jıllardıń aqırında Larri Konstantin tárepinen Strukturalıq Dizaynnıń bir bólegi retinde oylap tabılǵan, texnikalıq xızmet kórsetiw hám ózgertiw shıǵınların azaytatuǵın "jaqsı" programmalastırıw ámeliyatlarınıń ózgesheliklerine tiykarlanǵan. Strukturalıq Dizayn, kogeziya hám baylanıs Stivens, Mayers hám Konstantinniń (1974) maqalasında hám Yordon hám Konstantinniń (1979) kitabında járiyalanǵan. Sońǵı ekewi keyin [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyasında]] standart terminlerge aylandı.<ref name="Ingeno_2018"/><ref name="Stevens_1974"/><ref name="Yourdon_1979"/> == Joqarı kogeziya == [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda]], eger klasska xızmet etetuǵın metodlar kóp tárepleri boyınsha uqsas bolsa, klass joqarı kogeziyaǵa iye dep esaplanadı. Joqarı kogeziyalı sistemada, kodtıń oqıwǵa jaramlılıǵı hám qayta qollanıwǵa jaramlılıǵı artadı, al quramalılıq basqarılatuǵın dárejede saqlanadı.<ref name="Marsic_2012"/> [[Fayl:CouplingVsCohesion.svg|nobaý|Kogeziya]] Kogeziya tómendegi jaǵdaylarda artadı: * Klassta jaylasqan, onıń metodları arqalı kiriletuǵın funkcionallıqlar kóp ulıwmalıqqa iye bolsa. * Metodlar úlken kólemli yamasa baylanıssız maǵlıwmatlar toplamlarınan qashıp, az sanlı baylanıslı háreketlerdi orınlaydı. * Baylanıslı metodlar bir dereklik faylda yamasa basqasha toplanǵan; mısalı, ayırım fayllarda, biraq bir qosımsha direktoriya/papkada. Joqarı kogeziyanıń (yamasa "kúshli kogeziyanıń") artıqmashlıqları: * Az operaciyalar menen moduldiń quramalılıǵın azaytıw. * Sistemanıń texnikalıq xızmet kórsetiwge jaramlılıǵın arttırıw, sebebi tarawdaǵı logikalıq ózgerisler az sanlı modullerge tásir etedi, hám bir moduldegi ózgerisler basqa modullerde az ózgerislerdi talap etedi. * Moduldiń qayta qollanıwǵa jaramlılıǵın arttırıw, sebebi baǵdarlamashılar modul tárepinen usınılǵan kogeziyalı operaciyalar toplamı arasınan ózlerine kerekli komponentti ańsatıraq tabadı. Principte, modul tek bir ǵana atomlıq elementten ibarat bolıp - mısalı, tek bir funkciyaǵa iye bolıp - quramalı kogeziyaǵa iye bola alsa da, ámelde quramalı wazıypalardı bir ǵana ápiwayı element penen ańlatıw múmkin emes. Solay etip, bir elementli modulde wazıypanı orınlaw ushın ya júdá quramalı, yamasa júdá tar hám sonlıqtan basqa moduller menen tıǵız baylanısqan element bar. Demek, kogeziya hám blok quramalılıǵı, hám baylanıs arasında teńsalmaqlastırılǵan. == Kogeziya túrleri == Kogeziya sapalıq ólshem bolıp, derek kodı rubrika járdeminde izertlenip, klassifikaciya anıqlanadı. Kogeziya túrleri, eń jamanınan eń jaqsısına qaray, tómendegishe: ; Tosınnan kogeziya (eń jamanı) : Tosınnan kogeziya - moduldiń bólimleri qálegen túrde toplanǵan jaǵday. Bólimler arasındaǵı jalǵız baylanıs - olardıń birge toplanǵanı (mısalı, "Utilitalar" klassı). Mısal: :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hár funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* r(x) = 5x + 3 funkciyasınıń implementaciyası Funkciyalardı bul túrde toplawdıń hesh qanday ayrıqsha sebebi joq, sonlıqtan moduldiń Tosınnan Kogeziyaǵa iye ekenligi aytıladı. */ r(x) = a(x) + b(x) a(x) = 2x + 1 b(x) = 3x + 2 } </syntaxhighlight> ; Logikalıq kogeziya : Logikalıq kogeziya - moduldiń bólimleri tábiyatı boyınsha hár túrli bolsa da, logikalıq jaqtan bir nárseni islew ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, barlıq [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám klaviatura kirgiziwin basqarıw proceduraların toplaw yamasa MVC úlgisinde barlıq modellerdi, kórinislerdi hám basqarıwshılardı ayırım papkalarda jámlestiriw). ; Waqıtlıq kogeziya : Waqıtlıq kogeziya - moduldiń bólimleri olardıń qayta islenetuǵın waqtına qaray gruppalastırılǵan jaǵday. Bólimler baǵdarlama orınlanıwınıń belgili bir waqtında qayta islenedi (mısalı, qátelik júz bergennen keyin shaqırılatuǵın, ashıq fayllardı jabatuǵın, qátelik jurnalın jaratıwshı hám paydalanıwshıǵa xabar beretuǵın funkciya). ; Proceduralıq kogeziya : Proceduralıq kogeziya - moduldiń bólimleri bárhama belgili bir orınlanıw izbe-izligin gózlegeni ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, fayl ruqsatnamaların tekseretuǵın, sońınan fayldı ashatuǵın funkciya). ; Kommunikaciyalıq/informaciyalıq kogeziya : Kommunikaciyalıq kogeziya - moduldiń bólimleri bir maǵlıwmat ústinde islegeni ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, informaciyanıń bir jazbası ústinde isleytuǵın modul). ; Izbe-iz kogeziya : Izbe-iz kogeziya - moduldiń bólimleri konveyer sıyaqlı bir bólimniń shıǵısı ekinshi bólimniń kirisine aylanǵanı ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, fayldan maǵlıwmat oqıytuǵın hám sol maǵlıwmattı qayta isleytuǵın funkciya). ; Funkcionallıq kogeziya (eń jaqsısı) : Funkcionallıq kogeziya - moduldiń bólimleri hámmesi moduldiń bir anıq belgilengen wazıypasın orınlawǵa úles qosqanı ushın gruppalastırılǵan jaǵday (mısalı, XML qatarınıń leksikalıq analizi). Mısalı: :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hárbir funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* Arifmetikalıq ámellerdiń ámelge asırılıwı Bul modul funkcionallıq kogeziyaǵa iye dep esaplanadı, sebebi onda ápiwayı arifmetikalıq ámellerdi gruppalastırıw maqseti bar. */ a(x, y) = x + y b(x, y) = x * y } B Moduli { /* B Moduli: r(x) = 5x + 3 ni ámelge asıradı Bul modul atomlıq kogeziyaǵa iye dep aytıwǵa boladı. Pútkil sistema (A hám B Modulleri bólimler sıpatında) funkcionallıq kogeziyaǵa iye dep te aytıwǵa boladı, sebebi onıń bólimleriniń ekewi de ózine tán ayrıqsha maqsetlerge iye. */ r(x) = [A Moduli].a([A Moduli].b(5, x), 3) } </syntaxhighlight> ; Ájayıp kogeziya (atomlıq) : Mısal. :: <syntaxhighlight lang="c">/* Toparlar: Funkciya anıqlamaları Bólimler: Hárbir funkciyadaǵı terminler */ A Moduli { /* r(x) = 2x + 1 + 3x + 2 niń ámelge asırılıwı Bul ájayıp kogeziyaǵa iye dep esaplanadı, sebebi onı bunnan artıq qısqartıw múmkin emes. */ r(x) = 2x + 1 + 3x + 2 } </syntaxhighlight> Kogeziya dárejelendiriw túrindegi shkala bolsa da, bul dárejeler kogeziyanıń turaqlı jaqsılanıwın kórsetpeydi. Larri Konstantin, Edvard Yordon hám Stiv Makkonnelldiń izertlewleri kórsetkenindey, kogeziyanıń birinshi eki túri tómen sapalı, kommunikaciyalıq hám izbe-iz kogeziya júdá jaqsı, al funkcionallıq kogeziya bolsa eń joqarı sapalı bolıp esaplanadı.<ref name="McConnell"/> == Derekler == {{reflist|refs= <ref name="Ingeno_2018">{{cite book |author-last=Ingeno |author-first=Joseph |title=Software Architect's Handbook |publisher=[[Packt Publishing]] |date=2018 |pages=175 |isbn=978-178862406-0}}</ref> <ref name="Stevens_1974">{{Cite journal |doi=10.1147/sj.132.0115 |title=Structured design |url=https://archive.org/details/sim_ibm-systems-journal_1974_13_2/page/115 |journal=[[IBM Systems Journal]] |volume=13 |issue=2 |pages=115–139 |date=June 1974 |author-last1=Stevens |author-first1=Wayne P. |author-link1=Wayne Stevens (software engineer) |author-last2=Myers |author-first2=Glenford J. |author-link2=Glenford J. Myers |author-last3=Constantine |author-first3=Larry LeRoy |author-link3=Larry LeRoy Constantine}}</ref> <ref name="Yourdon_1979">{{Cite book |title=Structured Design: Fundamentals of a Discipline of Computer Program and Systems Design |url=https://archive.org/details/structureddesign0000your |author-last1=Yourdon |author-first1=Edward |author-link1=Edward Yourdon |author-last2=Constantine |author-first2=Larry LeRoy |author-link2=Larry LeRoy Constantine |date=1979 |orig-year=1975 |publisher=Yourdon Press |isbn=978-0-13-854471-3 |bibcode=1979sdfd.book.....Y}}</ref> <ref name="Marsic_2012">{{cite book |author-last=Marsic |author-first=Ivan |date=2012 |title=Software Engineering |publisher=[[Rutgers University]]}}</ref> <ref name="McConnell">{{cite book |author-first=Steve |author-last=McConnell |author-link=Steve McConnell |title=Code Complete |title-link=Code Complete |edition=2 |date=June 2004 |orig-year=1993 |isbn=978-0-7356-1967-8 |pages=[https://archive.org/details/codecomplete0000mcco/page/168 168-171] |publisher=Pearson Education }}</ref> }} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] 6jnj1o45s6juknpb7pworifymmy5uv8 0 22912 266113 213669 2026-08-17T19:40:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266113 wikitext text/x-wiki '''Bilimlerdi kórsetiw (BK)''' informaciyanı strukturalı túrde modellestiriw arqalı onı bilimge tiykarlanǵan sistemalarda formal túrde bilim retinde kórsetiwge umtıladı. Al '''bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw (BKP, BK&P,''' yamasa '''BK²)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Knowledge representation and reasoning'') ‒ bilimlerdi túsiniw, pikir júrgiziw hám interpretaciya qılıwǵa da umtıladı. BKP [[jasalma intellekt]] (JI) tarawında keń qollanıladı, onıń maqseti dúnya haqqındaǵı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kompyuter sisteması medicinalıq diagnoz qoyıw yamasa tábiyiy tilde dialog qurıw sıyaqlı quramalı wazıypalardı sheshiw ushın qollana alatuǵın formada kórsetiw bolıp tabıladı. BK adamlardıń máselelerdi qalay sheshetuǵını hám bilimlerdi qalay kórsetetuǵını haqqındaǵı psixologiya tarawınıń tabısların<ref>{{Cite book|first1=Roger|last1=Schank|first2=Robert|last2=Abelson|title=Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry Into Human Knowledge Structures|date=1977|publisher=Lawrence Erlbaum Associates, Inc.}}</ref> óz ishine aladı, bul quramalı sistemalardı jobalastırıw hám qurıwdı ańsatlastıratuǵın formalizmlerdi islep shıǵıw ushın qollanıladı. BKP sonday-aq hár qıylı pikir júrgiziw túrlerin avtomatlastırıw ushın logika tarawınıń tabısların da óz ishine aladı. Bilimlerdi kórsetiw formalizmlerine mısallar: sózlikler, tezaurus, semantikalıq tarmaqlar, aksioma sistemaları, freymler, qaǵıydalar, logikalıq baǵdarlamalar hám [[Ontologiya|ontologiyalar]]. Avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinalarına mısallar: inferenciya mashinaları, teorema dálillewshiler, model generatorları hám klassifikatorlar. == Tariyxı == Kompyuterlestirilgen bilimlerdi kórsetiw boyınsha dáslepki jumıslar 1959-jılı Allen Nyuell hám Gerbert A. Saymon tárepinen islep shıǵılǵan Ulıwma Másele Sheshiwshi (UMSH) sisteması hám sol jılı Djon Makkarti usınǵan Keńesshi sıyaqlı ulıwma másele sheshiwshilerge baǵdarlanǵan edi. UMSH jobalastırıw hám bóliw ushın maǵlıwmatlar strukturaların óz ishine alǵan. Sistema maqsetten baslanar edi. Keyin bul maqsetti kishi maqsetlerge bólip, hárbir kishi maqsetke erisiw ushın strategiyalar dúziwge kiriser edi. Al Keńesshi bolsa, ulıwma aqıl-oydı kórsetiw ushın predikat esaplawın qollanıwdı usındı. Jasalma intellektte (JI) bilimlerdi kórsetiwdiń dáslepki usıllarınıń kópshiligi házirgi bilim graflarına uqsas graf kórsetiwleri hám semantikalıq tarmaqlardı qollanǵan. Bunday usıllarda másele sheshiw A* izlew algoritmindegi sıyaqlı grafta júriw<ref>{{Cite journal|last1=Doran|first1=J. E.|last2=Michie|first2=D.|date=1966-09-20|title=Experiments with the Graph Traverser program|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|volume=294|issue=1437|pages=235–259|doi=10.1098/rspa.1966.0205|bibcode=1966RSPSA.294..235D}}</ref> yamasa jol tabıw formasında bolǵan. Tipik qollanıwlar robottıń joba dúziwi hám oyın oynawın óz ishine alǵan. Basqa izertlewshiler matematikanı formallastırıw hám matematikalıq teoremalardı avtomatlastırılǵan dálillew ushın matematikalıq logikanı qollanıwdan ruwxlanıp, birinshi tártipli logika ushın avtomatlastırılǵan teorema dálillewshilerdi rawajlandırıwǵa itibar qarattı. Bul baǵdarda úlken adım Djon Alan Robinson tárepinen rezolyuciya usılınıń islep shıǵılıwı boldı. Usı waqıtta, Djon Makkarti hám Pet Xeys sebep hám nátiyje nızamları haqqında ulıwma aqıl-oy bilimlerin logikalıq kórsetiw ushın jaǵday esaplawın rawajlandırdı. Óz gezeginde, Kordell Grin jaǵday esaplawına rezolyuciyanı qollanıw arqalı robottıń joba dúziwin qalay ámelge asırıwdı kórsetti. Ol jáne de rezolyuciyanı sorawlarǵa juwap beriw hám avtomatlastırılǵan [[programmalastırıw]] ushın qalay qollanıwdı kórsetti. Soǵan qarama-qarsı, Massachusets Texnologiya Institutı (MTI) izertlewshileri rezolyuciyanıń birdey dálillew procedurası paradigmasın biykarlap, onıń ornına bilimlerdi proceduralıq jaylastırıwdı jaqladı. Logikalıq kórsetiwlerdi qollanıw menen proceduralıq kórsetiwlerdi qollanıw arasındaǵı payda bolǵan qarama-qarsılıq 1970-jıllardıń basında [[logikalıq programmalastırıw]] hám Prolog tiliniń rawajlanıwı menen sheshildi, bunda Xorn formulaların maqsetti azaytıw proceduraları retinde qaraw ushın SLD rezolyuciyası qollanıldı. [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdıń]] dáslepki rawajlanıwı kóbinese Evropa qubılısı boldı. Arqa Amerikada, Ed Feygenbaum hám Frederik Xeys-Rot sıyaqlı [[jasalma intellekt]] izertlewshileri ulıwma maqsetli pikir júrgiziw ornına taraw-specifikalıq bilimlerdi kórsetiwdi jaqladı<ref>{{Cite book|doi=10.1145/324634.325168|chapter=The limitation of logic|title=Proceedings of the 1986 ACM fourteenth annual conference on Computer science - CSC '86|date=1986|last1=Kowalski|first1=Robert|pages=7–13|isbn=0-89791-177-6}}</ref>. Bul háreketler psixologiyadaǵı kognitiv revolyuciyaǵa hám 1970-80-jıllarda ekspert sistemaları, óndiris sistemaları, freym tilleri hám t.b. menen nátiyjelengen bilimlerdi kórsetiwge baǵdarlanǵan jasalma intellekt dáwirine alıp keldi. Ulıwma másele sheshiwshiler ornına, jasalma intellekt medicinalıq diagnoz qoyıw sıyaqlı belgili bir wazıypada adam qábiletine sáykes keletuǵın ekspert sistemalarına itibarın qarattı<ref>{{Cite journal|last1=Nilsson|first1=Nils|title=Eye on the Prize|journal=[[AI Magazine]]|date=1995|volume=16}}</ref>. '''Ekspert sistemaları''' bizge búgingi kúnde de qollanılıp atırǵan terminologiyanı berdi, onda jasalma intellekt sistemaları bilimler bazasına (másele tarawı haqqında faktler hám qaǵıydalardı óz ishine aladı) hám pikir júrgiziw mashinasına (máselelerdi sheshiw hám sorawlarǵa juwap beriw ushın bilimler bazasındaǵı bilimlerdi qollanadı) bólinedi. Bul dáslepki sistemalarda bilimler bazasındaǵı faktler ádettegidey tegis strukturaǵa iye bolıp, tiykarınan qaǵıydalar tárepinen qollanılatuǵın ózgeriwshilerdiń mánisleri haqqında tastıyıqlawlardan ibarat edi<ref>{{Cite book|last1=Hayes-Roth|first1=Frederick|title=Building Expert Systems|first2=Donald|last2=Waterman}}</ref>. Sol waqıtta, Marvin Minskiy 1970-jıllardıń ortasında freym koncepciyasın rawajlandırdı. Freym obekt klassına uqsas: Ol dúnyadaǵı nárselerdi, máselelerdi hám potencial sheshimlerdi súwretleytuǵın kategoriyanıń abstrakt táriypi bolıp tabıladı. Freymler dáslep adam menen óz-ara tásir etiwge baǵdarlanǵan sistemalarda qollanıldı, mısalı, tábiyiy tildi túsiniw hám restoranda awqat buyırtpa beriw sıyaqlı túrli standart kútiwler bar bolǵan jámiyetlik jaǵdaylardı túsiniw ushın. Bul freymler izlew keńisligin tarıltıp, sistemaǵa dinamikalıq jaǵdaylarǵa sáykes juwaplardı tańlawǵa múmkinshilik berdi. Freym jámiyetleri hám qaǵıydaǵa tiykarlanǵan izertlewshiler óz kózqaraslarınıń bir-birin tolıqtıratuǵının ańlawına kóp waqıt ketpedi. Freymler haqıyqıy dúnyanı súwretlew ushın jaqsı edi, olar klasslar, subklasslar, slotlar (maǵlıwmat mánisleri) hám múmkin bolǵan mánislerge qoyılatuǵın túrli sheklewler túrinde táriyplendi. Qaǵıydalar medicinalıq diagnoz qoyıw processi sıyaqlı quramalı logikanı súwretlew hám paydalanıw ushın jaqsı edi. Freymler menen qaǵıydalardı birgelikte qollanatuǵın integraciyalanǵan sistemalar islep shıǵıldı. Olardıń eń kúshli hám belgilileriniń biri Intellicorp kompaniyasınıń 1983-jılǵı Knowledge Engineering Environment (KEE) edi. KEE alǵa hám artqa baylanıslı tolıq qaǵıyda mashinasına iye edi. Onıń jáne de triggerleri, slotları (maǵlıwmat mánisleri), miyras alıw hám xabar jiberiw múmkinshilikleri bar freymge tiykarlanǵan tolıq bilimler bazası bar edi. Xabar jiberiw obektke baǵdarlanǵan jámiyetten kelip shıqqan bolsa da, jasalma intellekt izertlewshileri onı KEE sıyaqlı ortalıqlarda hám Symbolics, Xerox hám Texas Instruments kompaniyalarınıń Lisp mashinaları ushın operaciyalıq sistemalarında tez qabıl etti<ref>{{Cite journal|last=Mettrey|first=William|title=An Assessment of Tools for Building Large Knowledge-Based Systems|journal=AI Magazine|year=1987|volume=8|issue=4|url=http://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/viewArticle/625|access-date=2013-12-24}}</ref>. Freymlerdi, qaǵıydalardı hám [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı]] biriktiriw kóbinese túrli izertlew joybarlarınan payda bolǵan KEE hám Symbolics sıyaqlı kommerciyalıq kárxanalar tárepinen ámelge asırıldı. Sol waqıtta, kommerciyalıq baǵdarǵa iye bolmaǵan hám matematikalıq logika hám avtomatlastırılǵan teorema dálillew tiykarında júrgizilgen basqa da izertlew baǵdarı bar edi. Bul izertlewdegi eń tásirli tillerdiń biri 80-jıllardıń ortasındaǵı KL-ONE tili edi. KL-ONE qatań semantikaǵa iye, Is-A qatnası sıyaqlı túsinikler ushın formal anıqlamaları bar freym tili edi. KL-ONE hám onnan tásirlengen Loom sıyaqlı tiller EGER-ONDA qaǵıydalarına emes, al formal logikaǵa tiykarlanǵan avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinasına iye edi. Bul pikir júrgiziwshi klassifikator dep ataladı. Klassifikator deklaraciyalardı analizlep, jańa tastıyıqlawlardı keltirip shıǵara aladı, mısalı, klasstıń formal túrde kórsetilmegen basqa klasstıń subklassı yamasa superklassı ekenin qayta anıqlay aladı. Usılayınsha, klassifikator bar bilimler bazasınan jańa faktlerdi keltirip shıǵaratuǵın pikir júrgiziw mashinası retinde isley aladı. Klassifikator jáne de bilimler bazasınıń (KL-ONE tilleri jaǵdayında Ontologiya dep te ataladı) izbe-izligin tekseriwdi támiyinley aladı<ref>{{Cite journal|date=June 1991}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiw izertlewiniń jáne bir tarawı ápiwayı pikir júrgiziw máselesi edi. Insannıń tábiyiy tilinde isley alatuǵın [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinattı]] jaratıwǵa urınıwdan alınǵan dáslepki túsiniklerdiń biri - insanlar únemli túrde haqıyqıy dúnya haqqında keń bilim tiykarına súyenedi, bunı biz ápiwayı nárse dep esaplaymız, biraq jasalma agent ushın bul hesh te anıq emes, mısalı, ápiwayı fizikanıń tiykarǵı principleri, sebep-nátiyje baylanısları, niyetler hám t.b. Mısal retinde freym máselesin keltiriwge boladı: waqıyaǵa tiykarlanǵan logikada zattıń sırtqı kúsh tásir etpegenshe bir waqıttan ekinshi waqıtqa shekem óz ornın saqlap qalatuǵının kórsetetuǵın aksiomalar bolıwı kerek. Tábiyǵıy tildi qollanıp insanlar menen sóylese alatuǵın hám dúnya haqqındaǵı tiykarǵı pikirler menen sorawlardı qayta isley alatuǵın haqıyqıy jasalma intellekt agentin jaratıw ushın usınday bilimlerdi kórsetiw áhmiyetli. McCarthy hám Hayes'tiń jaǵdaylar esaplawınan tısqarı, bul máseleni sheshiwge baǵıshlanǵan eń ullı joybarlardıń biri Dag Lenattıń Cyc joybarı edi. Cyc óziniń Freym tilin dúzdi hám kóplegen analitikler usı tilde ápiwayı pikir júrgiziwdiń túrli tarawların hújjetlestirdi. Cyc'te jazılǵan bilimlerge waqıt, sebep-nátiyje baylanısları, fizika, niyetler hám basqa da kóplegen ápiwayı modeller kiredi<ref>{{Cite book|last1=Lenat|first1=Doug|title=Building Large Knowledge-Based Systems: Representation and Inference in the Cyc Project|last2=R. V. Guha|date=January 1990}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiwdiń baslaw noqatı - bul 1985-jılı Brayan S. Smit tárepinen birinshi ret formallastırılǵan bilimlerdi kórsetiw gipotezası<ref>{{Cite book|last=Smith|first=Brian C.|title=Readings in Knowledge Representation|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=[https://archive.org/details/readingsinknowle00brac/page/31 31–40]|editor=Ronald Brachman and Hector J. Levesque|chapter=Prologue to Reflections and Semantics in a Procedural Language}}</ref>:<blockquote>Mexanikalıq túrde ámelge asırılǵan hár qanday aqıllı process strukturalıq komponentlerden turadı, olar a) bizler sırtqı baqlawshılar retinde tábiyiy túrde ulıwma process kórsetetuǵın bilimniń propoziciyalıq bayanlamasın kórsetedi dep esaplaymız, hám b) usınday sırtqı semantikalıq máni beriwden ǵárezsiz, sol bilimdi kórsetetuǵın minez-qulıqtı payda etiwde formal, biraq sebepli hám áhmiyetli rol oynaydı.</blockquote>Bilimlerdi kórsetiw izertlewleriniń eń aktiv tarawlarınıń biri - bul Semantikalıq Internet. Semantikalıq [[Internet]] házirgi Internetke semantika (máni) qatlamın qosıwǵa umtıladı. Veb-saytlar hám betlerdi gilt sózler arqalı indekslew ornına, Semantikalıq Internet túsiniklerdiń úlken ontologiyaların jaratadı. Túsinik boyınsha izlew dástúrli tek tekst boyınsha izlewge qaraǵanda kóbirek nátiyjeli boladı. Freym tilleri hám avtomatlastırılǵan klassifikaciya keleshektegi Semantikalıq Internet kórinisinde úlken rol oynaydı. Avtomatlastırılǵan klassifikaciya [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] úziliksiz rawajlanıp atırǵan bilimler tarmaǵında tártip ornatıw ushın texnologiya beredi. Statikalıq hám tez ózgeriw uqıplılıǵına iye emes ontologiyalardı anıqlaw Internetke tiykarlanǵan sistemalar ushın júdá sheklewshi bolar edi. Klassifikator texnologiyası Internettiń dinamikalıq ortalıǵı menen islesiw uqıplılıǵın támiyinleydi. Jaqında Qorǵanıw boyınsha aldıńǵı izertlew joybarları agentligi (DARPA) tárepinen tiykarınan qarjılandırılǵan joybarlar freym tillerin hám klassifikatorlardı XML tiykarındaǵı belgilew tilleri menen biriktirdi. Resurslardı súwretlew freymvorki (RDF) klasslar, subklasslar hám obektlerdiń qásiyetlerin anıqlawdıń tiykarǵı múmkinshiligin beredi. Veb Ontologiya Tili (OWL) qosımsha semantika dárejelerin támiyinleydi hám klassifikaciya mashinaları menen integraciyanı ámelge asıradı<ref name="Berners-Lee 34–43">{{Cite journal|last1=Berners-Lee|first1=Tim|first2=James|last2=Hendler|title=The Semantic Web – A new form of Web content that is meaningful to computers will unleash a revolution of new possibilities|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2001-05_284_5/page/34|journal=[[Scientific American]]|date=May 17, 2001|doi=10.1038/scientificamerican0501-34|volume=284|issue=5|pages=34–43}}</ref><ref name="w3_org">{{Web deregi | url = http://www.w3.org/2001/sw/BestPractices/SE/ODSD/| bet = A Semantic Web Primer for Object-Oriented Software Developers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180106172902/http://www.w3.org/2001/sw/BestPractices/SE/ODSD/| arxivsáne = 2018-jıl 6-yanvar | avtor = Knublauch| at = Holger| sáne = 2006-jıl 9-mart | baspaxana = [[W3C]]| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-iyul }}</ref>. == Sholıw == Bilimlerdi kórsetiw - [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] bir tarawı bolıp, ol dúnya haqqındaǵı '''informaciyanı''' qamtıp alatuǵın hám quramalı máselelerdi sheshiw ushın qollanılatuǵın kompyuter kórsetiwlerin jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bilimlerdi kórsetiwdiń tiykarǵı sebebi - ádettegi proceduralıq kod quramalı máselelerdi sheshiw ushın eń jaqsı formalizm emes. Bilimlerdi kórsetiw quramalı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinattı]] proceduralıq kodqa qaraǵanda ańsat anıqlaw hám saqlawǵa múmkinshilik beredi hám '''ekspert sistemalarında''' qollanılıwı múmkin. Mısalı, ekspertler menen [[Derek kodı|kod]] ornına biznes qaǵıydaları haqqında sóylesiw [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] arasındaǵı semantikalıq ayırmashılıqtı azaytadı hám quramalı [[Sistema|sistemalardı]] rawajlandırıwdı ámeliyatqa engizedi. Bilimlerdi kórsetiw avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw menen tıǵız baylanıslı, óytkeni bilimlerdi anıq kórsetiwdiń tiykarǵı maqsetleriniń biri - usı bilimler haqqında oylaw, juwmaqlar shıǵarıw, jańa bilimlerdi tastıyıqlaw hám t.b. Derlik barlıq bilimlerdi kórsetiw tillerinde sistemanıń bir bólegi retinde pikir júrgiziw yamasa juwmaq shıǵarıw mashinası bar<ref>{{Cite book|last1=Hayes-Roth|first1=Frederick|pages=[https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd/page/6 6–7]|title=Building Expert Systems|year=1983|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-201-10686-2|first2=Donald|last2=Waterman|first3=Douglas|last3=Lenat|url=https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd/page/6}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiw formalizmlerin jobalastırıwdaǵı tiykarǵı balanslastırıw - ekspressivlik penen qolaylılıq arasında. Birinshi tártipli logika (BTL), óziniń joqarı ekspressivlik kúshi hám matematikanıń kóp bólimin formalizaciyalaw qábileti menen, bilimlerdi kórsetiw tilleriniń ekspressivligin salıstırıw ushın standart bolıp esaplanadı. Atap ótiw orınlı, BTL-dıń óz aldına bilimlerdi kórsetiw formalizmi retinde eki kemshiligi bar: qollanıwdıń qolaylılıǵı hám ámelge asırıwdıń nátiyjeliligi. Birinshi gezekte, onıń joqarı ekspressivlik kúshi sebepli, BTL bir informaciyanı kóp usıllar menen kórsetiwge múmkinshilik beredi, bul paydalanıwshılar ushın bilimlerdi quramalı, matematikalıq baǵdarlanǵan usıllar menen formalizaciyalawdı yamasa hátte túsiniwdi qıyınlastırıwı múmkin. Ekinshiden, onıń quramalı dálillew proceduraları sebepli, paydalanıwshılar ushın quramalı dáliller hám túsindiriwlerdi túsiniw qıyın bolıwı múmkin, al ámelge asırıwlar ushın nátiyjeli bolıw qıyın bolıwı múmkin. Nátiyjede, sheklewsiz BTL kóp baǵdarlamashılar ushın qorqınıshlı bolıwı múmkin. 1970-jıllardaǵı [[jasalma intellekt]] izertlewleriniń tiykarǵı ashılıwlarınıń biri - BTL-dıń tolıq ekspressivlik kúshine iye bolmaǵan tiller de BTL-ǵa jaqın ekspressivlik kúshti bere aladı, biraq ortasha [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] hám [[kompyuter]] ushın túsiniwge ańsatıraq bolıwı múmkin. [[Maǵlıwmatlar bazası|Maǵlıwmatlar bazasınan]] semantikalıq tarmaqlarǵa hám óndiris sistemalarına shekem bolǵan jasalma intellekttiń dáslepki bilimlerdi kórsetiw formalizmleriniń kópshiligin ekspressivlik kúshti kórsetiwdiń tábiyiyligi hám nátiyjeliligi menen qalay teńlestiriw haqqında hár qıylı jobalaw sheshimlerin qabıl etiw retinde qarawǵa boladı<ref>{{Cite book|last1=Levesque|first1=Hector|title=Readings in Knowledge Representation|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|first2=Ronald|last2=Brachman}}</ref>. Ásirese, bul teńlestiriw háreketi qaǵıydaǵa tiykarlanǵan ekspert sistemalarında EGER-ONDA qaǵıydaların rawajlandırıw ushın túrtki bolıwshı motivaciya boldı. Usınday teńlestiriw háreketi [[Logikalıq programmalastırıw|logikalıq programmalastırıwdı]] (LP) hám [[Prolog]] logikalıq programmalastırıw tilin rawajlandırıw ushın da ilhamlanıw boldı. Logikalıq programmalar qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sintaksiske iye, onı óndiris qaǵıydalarınıń EGER-ONDA sintaksisi menen ańsat shatastırıw múmkin. Biraq logikalıq programmalar anıq belgilengen logikalıq semantikaǵa iye, al óndiris sistemaları onday emes. Logikalıq programmalastırıwdıń eń dáslepki forması BTL-dıń Xorn klauzaları ishki jıynaǵına tiykarlanǵan. Biraq keyingi LP keńeytiwleri ádettegi pikir júrgiziw ushın sátsizlik qaǵıydasın monotonlı emes logika retinde kirgizdi. Nátiyjede payda bolǵan LP-nıń keńeytilgen semantikası Xorn klauzaları hám BTL-dıń standart semantikasınıń variaciyası bolıp, maǵlıwmatlar bazası semantikasınıń bir túri bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|first1=Stuart J.|last1=Russell|author1-link=Stuart J. Russell|first2=Peter.|last2=Norvig|author2-link=Peter Norvig|title=[[Artificial Intelligence: A Modern Approach]]|year=2021|edition=4th|isbn=978-0134610993|lccn=20190474|publisher=Pearson|location=Hoboken|page=282}}</ref>. Bul óz ishine unikal atama boljamın hám jabıq dúnya boljamınıń bir túrin aladı. Bul boljamlardı BTL-dıń standart semantikasın paydalanıp anıq túrde aytıw hám olar haqqında pikir júrgiziw ádewir qıyın. Bul tema boyınsha 1993-jılǵı áhmiyetli maqalasında MTI-den Rendall Devis bilimlerdi kórsetiw strukturasın analizlew ushın bes ayrıqsha roldi belgilep berdi<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Davis|first1=Randall|first2=Howard|last2=Shrobe|first3=Peter|last3=Szolovits|title=What Is a Knowledge Representation?|pages=17–33|url=http://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/view/1029/947}}</ref>: * "Bilimlerdi kórsetiw (BK) eń tiykarǵısı - bul surogat, nárseniń óziniń ornına qollanılatuǵın almastırıwshı bolıp, subektke háreket etiwdiń ornına oylaw arqalı nátiyjelerdi anıqlawǵa múmkinshilik beredi," yaǵnıy "dúnyada háreket etiwdiń ornına ol haqqında pikir júrgiziw arqalı". * "Bul ontologiyalıq mіnnetlemeler toplamı", yaǵnıy "mınaday sorawǵa juwap: Dúnya haqqında qanday terminler menen oylawım kerek?" * "Bul aqıllı pikir júrgiziwdiń fragmentar teoriyası bolıp, úsh komponent arqalı ańlatıladı: (i) kórsetiwdiń aqıllı pikir júrgiziw haqqındaǵı tiykarǵı túsinigi; (ii) kórsetiw ruqsat etetuǵın juwmaqlar toplamı; hám (iii) ol usınıs etetuǵın juwmaqlar toplamı." * "Bul pragmatikalıq jaqtan nátiyjeli esaplawlar ushın ortalıq", yaǵnıy "oylaw ámelge asırılatuǵın esaplaw ortalıǵı. Bul pragmatikalıq nátiyjelilikke qosılǵan bir úles - kórsetiwdiń informaciyanı shólkemlestiriw ushın baǵdar beriwi" hám sonıń arqalı "usınıs etilgen juwmaqlardı shıǵarıwdı ańsatlastırıw." * "Bul adamnıń ózin ańlatıwı ushın ortalıq", yaǵnıy "dúnya haqqında sóz etiwimiz ushın til." Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw Semantikalıq Internet ushın tiykarǵı imkaniyat beretuǵın texnologiya bolıp tabıladı. Avtomatik klassifikaciyalaw menen Freym modeline tiykarlanǵan tiller házirgi Internettiń ústine semantika qatlamın qosadı. Búgingi kúnde ádettegidey tekst qatarları arqalı izlewdiń ornına, logikalıq sorawlardı anıqlaw hám usı sorawlarǵa sáykes keletuǵın betlerdi tabıw múmkin boladı. Bul sistemalardaǵı avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw komponenti klassifikator dep atalatuǵın mexanizm bolıp tabıladı. Klassifikatorlar qaǵıydalardıń ornına bilimler bazasındaǵı qosılıw qatnaslarına itibar beredi. Klassifikator jańa klasslerdi shıǵarıp, jańa informaciya payda bolǵanda ontologiyanı dinamikalıq túrde ózgerte aladı. Bul qábilet Internettiń úziliksiz ózgerip turatuǵın hám rawajlanıp baratırǵan informaciyalıq keńisligi ushın ideal bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.isi.edu/isd/LOOM/papers/macgregor/Loom_Retrospective.html| bet = Retrospective on Loom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131025063241/http://www.isi.edu/isd/LOOM/papers/macgregor/Loom_Retrospective.html| arxivsáne = 2013-jıl 25-oktyabr | avtor = Macgregor| at = Robert| sáne = 1999-jıl 13-avgust | jumıs = isi.edu| baspaxana = Information Sciences Institute| qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-dekabr }}</ref>. Semantikalıq Internet bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw koncepciyaların XML tiykarındaǵı belgilew tilleri menen biriktiredi. Resurslardı Súwretlew Strukturası (RDF) Internette bilimge tiykarlanǵan obektlerdi Is-A qatnasları hám obekt qásiyetleri sıyaqlı tiykarǵı ózgeshelikler menen anıqlawdıń tiykarǵı imkaniyatların beredi. Internet Ontologiya Tili (OWL) qosımsha semantikanı qosadı hám avtomatik klassifikaciyalaw pikir júrgiziwshileri menen integraciyalanadı. == Ózgeshelikleri == 1985-jılı Ron Braxman bilimlerdi kórsetiwdiń tiykarǵı máselelerin tómendegishe kategoriyalarǵa bóldi<ref>{{Cite book|last1=Brachman|first1=Ron|year=1985|title=Readings in Knowledge Representation|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=XVI–XVII|chapter=Introduction|url=https://archive.org/details/readingsinknowle00brac}}</ref>: * Primitivler. Bilimlerdi kórsetiw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı struktura qanday? Semantikalıq torawlar bilimlerdi kórsetiwdiń dáslepki primitivleriniń biri boldı. Sonıń menen birge, ulıwma tez izlew ushın [[maǵlıwmatlar strukturası]] hám [[Algoritm|algoritmler]] de qollanıldı. Bul tarawda [[Informatika|kompyuter ilimindegi]] maǵlıwmatlar strukturası hám algoritmler izertlewleri menen kúshli baylanıs bar. Dáslepki sistemalarda, lyambda esaplawlarına tiykarlanǵan Lisp programmalastırıw tili kóbinese funkcional bilimlerdi kórsetiwdiń bir túri retinde qollanıldı. Freymler hám Qaǵıydalar kelesi túrdegi primitivler boldı. Freym tilleriniń freym maǵlıwmatlarına sheklewlerdi ańlatıw hám ámelge asırıw ushın túrli mexanizmleri bar edi. Freymlerdegi barlıq maǵlıwmatlar slotlarda saqlanadı. Slotlar mánis-qatnas modellestiriwindegi qatnaslarǵa hám obektke baǵdarlanǵan modellestiriwdegi obekt qásiyetlerine uqsas. Primitivler ushın jáne bir usıl - Birinshi Tártipli Logikaǵa (FOL) tiykarlanǵan tillerdi anıqlaw. Eń belgili mısal - Prolog, biraq kóplegen arnawlı teorema dálillew ortalıqları da bar. Bul ortalıqlar logikalıq modellerdi tastıyıqlay aladı hám bar modellerden jańa teoriyalardı keltirip shıǵara aladı. Tiykarınan olar logikanıń modeldi analizlew processin avtomatlastıradı. Teorema dálillew texnologiyasınıń [[programmalıq injiniring]] tarawlarında ayırım ámeliy qollanıwları boldı. Mısalı, baǵdarlamanıń formal logikalıq specifikaciyaǵa qatań túrde sáykes keletuǵının dálillew múmkin. * Meta-kórsetiw. Bul kompyuter iliminde refleksiya máselesi dep te belgili. Bul formalizmniń óz jaǵdayı haqqında informaciyaǵa iye bolıw uqıplılıǵın ańlatadı. Oǵan mısal retinde Smalltalk hám CLOS tillerindegi meta-obekt protokolın keltiriwge boladı, ol baǵdarlamashılarǵa orınlanıw waqtında klass obektlerine kiriw múmkinshiligin beredi hám hátte orınlanıw waqtında bilimler bazasınıń strukturasın dinamikalıq túrde qayta anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Meta-kórsetiw bilimlerdi kórsetiw tiliniń ózi sol tilde ańlatılǵanın bildiredi. Mısalı, kópshilik freymge tiykarlanǵan ortalıqlarda barlıq freymler freym klassınıń mısalları boladı. Bul klass obektin orınlanıw waqtında tekseriwge boladı, sonda obekt óziniń ishki strukturasın yaki modeldiń basqa bólimleriniń strukturasın túsinip hám hátte ózgerte aladı. Qaǵıydaǵa tiykarlanǵan ortalıqlarda, qaǵıydalar da ádette qaǵıyda klasslarınıń mısalları bolǵan. Qaǵıydalar ushın meta-protokoldıń bir bólimi qaǵıydalardı iske túsiriw prioritetin belgileytuǵın meta-qaǵıydalar edi. * Tolıq emeslik. Dástúrli logika [[matematika]] dúnyasına qaraǵanda haqıyqıy dúnya menen islesiw ushın qosımsha aksiomalar hám sheklewlerdi talap etedi. Sonday-aq, kóbinese pikirge isenim dárejesin baylanıstırıw paydalı boladı, yaǵnıy tek ǵana "[[Sokrat]] adam" demey, al "Sokrat 50% isenim menen adam" dep aytıw. Bul ekspert sistemaları izertlewleriniń dáslepki innovaciyalarınıń biri bolıp, keyin ayırım kommerciyalıq qurallarǵa kóshti, qaǵıydalar hám juwmaqlar menen anıqlıq faktorların baylanıstırıw múmkinshiligi payda boldı. Bul tarawdaǵı keyingi izertlewler anıq emes logika dep ataladı<ref>{{Cite journal|last1=Bih|first1=Joseph|title=Paradigm Shift: An Introduction to Fuzzy Logic|pages=6–21|year=2006|url=http://www.cse.unr.edu/~bebis/CS365/Papers/FuzzyLogic.pdf}}</ref>. * Anıqlamalar hám universallar vs faktler hám únsiz kelisimler. Universallar dúnya haqqında ulıwma pikirler, mısalı "Barlıq adamlar unamsıǵa júdá". Faktler universallardıń anıq mısalları, mısalı "Sokrat adam, sonlıqtan ol unamsızǵa júdá". Logikalıq termin retinde anıqlamalar hám universallar ulıwma kvantifikaciya haqqında, al faktler hám únsiz kelisimler ekzistencial kvantifikaciya haqqında. Bilimlerdi kórsetiwdiń barlıq formaları bul aspekt penen islesiwi kerek hám kópshiligi bunı kóplik teoriyasınıń qanday da bir variantı menen isleydi, universallardı kóplikler hám ishki kóplikler retinde, al anıqlamalardı usı kópliklerdiń elementleri retinde modellestiredi. * Monoton emes pikir júrgiziw. Monoton emes pikir júrgiziw túrli gipotezalıq pikir júrgiziw túrlerine múmkinshilik beredi. Sistema tastıyıqlanǵan faktlerdi olardı aqlaw ushın qollanılǵan qaǵıydalar hám faktler menen baylanıstıradı hám usı faktler ózgergende ǵárezli bilimlerdi de jańalaydı. Qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sistemalarda bul qábilet haqıyqattı saqlaw sisteması dep ataladı<ref>{{Cite journal|last1=Zlatarva|first1=Nellie|title=Truth Maintenance Systems and their Application for Verifying Expert System Knowledge Bases|year=1992|pages=67–110}}</ref>. * Ańlatıw jetkilikliligi. Braxman hám kópshilik jasalma intellekt izertlewshileri ańlatıw jetkilikliligin ólshew ushın qollanatuǵın standart ádette Birinshi Tártipli Logika (BTL) bolıp tabıladı. Teoriyalıq sheklewler BTL-di tolıq ámelge asırıwdıń ámeliy emes ekenligin ańlatadı. Izertlewshiler ózleriniń kórsetiwi qanshelli ańlatıwshı (tolıq BTL ańlatıw kúshiniń qansha bólegin) bolıwın maqset etkenligi haqqında anıq bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last1=Levesque|first1=Hector|title=Readings in Knowledge Representation|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=[https://archive.org/details/readingsinknowle00brac/page/41 41–70]|chapter=A Fundamental Tradeoff in Knowledge Representation and Reasoning}}</ref>. * Pikir júrgiziw nátiyjeliligi. Bul sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı nátiyjeliligine qatnaslı: Bilimler bazasınıń jańalanıw hám pikir júrgiziwshiniń jańa nátiyjelerdi aqılǵa muwapıq waqıt ishinde rawajlandırıw qábileti. Bir tárepten, bul ańlatıw jeterliliginiń qarama-qarsı tárepi. Ulıwma alǵanda, kórsetiw qanshelli kúshli bolsa, onıń ańlatıw jetkilikliligi sonshelli joqarı boladı, biraq onıń avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinası sonshelli az nátiyjeli boladı. Nátiyjelilik kóbinese másele boldı, ásirese bilimlerdi kórsetiw texnologiyasınıń dáslepki qollanılıwlarında. Olar ádette Lisp sıyaqlı interpretaciyalanǵan ortalıqlarda ámelge asırılatuǵın edi, bul sol waqıttaǵı dástúriy platformalarǵa salıstırǵanda áste edi. == Ontologiya injeneriyası == Bilimge tiykarlanǵan sistemalardıń dáslepki jıllarında bilimler bazaları júdá kishi edi. Haqıyqıy máselelerdi sheshiwge arnalǵan, koncepciyanı dálillew emes, al bilimler bazaları anıq belgilengen máselelerge dıqqat awdarıwı kerek edi. Mısalı, ulıwma medicinalıq diagnoz emes, al belgili bir túrdegi kesellerdi medicinalıq diagnozlaw. Bilimge tiykarlanǵan texnologiya keńeygen sayın, úlkenirek bilimler bazalarına hám bir-biri menen baylanısa alatuǵın hám integraciyalana alatuǵın modulli bilimler bazalarına bolǵan zárúrlik ayqın boldı. Bul ontologiya injeneriyası pániniń payda bolıwına alıp keldi, bir neshe joybarlar tárepinen qollanıla alatuǵın úlken bilimler bazaların joybarlaw hám qurıw. Bul tarawdaǵı aldıńǵı izertlew joybarlarınıń biri Cyc joybarı edi. Cyc tek ǵana ekspert bilimin emes, al ulıwma aqıl bilimin de óz ishine alatuǵın úlken enciklopediyalıq bilimler bazasın qurıw háreketi edi. Jasalma intellekt agentin joybarlawda adamlar ápiwayı túrde ózinen-ózi túsinikli dep esaplaytuǵın ulıwma aqıl bilimin kórsetiw, tábiyiy til arqalı adamlar menen óz-ara tásir ete alatuǵın jasalma intellektti islew ushın áhmiyetli ekenligi tez ańlandı. Cyc usı máseleni sheshiwge baǵdarlanǵan edi. Olar anıqlaǵan til CycL dep belgili boldı. CycL-den keyin bir qatar ontologiya tilleri islep shıǵıldı. Olardıń kópshiligi deklarativlik tiller bolıp, ya freym tilleri, ya bolmasa birinshi tártipli logikaǵa tiykarlanǵan. Modullik - belgili bir tarawlar hám másele keńislikleri átirapında shegaralardı anıqlaw uqıplılıǵı - bul tiller ushın áhmiyetli, sebebi Tom Gruberdiń aytıwınsha, "Hárbir ontologiya - bul kelisim, ortaq maqsetti bólisiwshi adamlar arasındaǵı jámiyetlik kelisim". Hár qanday ulıwma maqsetli ontologiyanı múmkin emes qılatuǵın básekiles hám hár qıylı kóz-qaraslar bárqulla bar. Ulıwma maqsetli ontologiya hár qanday tarawda qollanıwǵa jaramlı bolıwı kerek hám bilimniń túrli tarawları birlestiriliwi kerek. Hár túrli wazıypa tarawları ushın ontologiyalardı qurıw boyınsha uzaq tariyxqa iye jumıslar bar, mısalı, suyıqlıqlar ushın ontologiya, elektron sxemalardı kórsetiwde keń qollanılatuǵın jıynaqlanǵan element modeli, sonday-aq waqıt, isenim hám hátte programmalastırıwdıń ózi ushın ontologiyalar. Bulardıń hárbiri dúnyanıń bir bólegin kóriwdiń bir usılın usınıs etedi. Mısalı, jıynaqlanǵan element modeli bizge sxemalardı komponentler hám olardıń arasındaǵı baylanıslar túrinde oylawdı, signallardıń baylanıslar boylap dárhal aǵıp ótiwin usınıs etedi. Bul paydalı kóz-qaras, biraq jalǵız múmkin bolǵan kóz-qaras emes. Eger bizge qurılmadaǵı elektrodinamikaǵa itibar beriw kerek bolsa, basqa ontologiya payda boladı: Bul jerde signallar shekli tezlikte tarqaladı hám burın bir komponent sıpatında qaralǵan obekt (mısalı, qarsılıq) endi elektromagnit tolqını aǵıp ótetuǵın keńeytilgen ortalıq retinde qaralıwı múmkin. Álbette, ontologiyalar hár qıylı tiller hám belgilewlerde jazılıwı múmkin (mısalı, logika, LISP hám t.b.); áhmiyetli informaciya bul tildiń forması emes, al onıń mazmunı, yaǵnıy dúnyanı oylawdıń bir usılı sıpatında usınılǵan túsinikler toplamı. Ápiwayı etip aytqanda, áhmiyetli bólegi - bul baylanıslar hám komponentler sıyaqlı túsinikler, olardı predikatlar yaki LISP konstrukciyaları túrinde jazıw tańlawı emes. Bir yamasa basqa ontologiyanı tańlaw arqalı islengen minnetleme qoldaǵı wazıypaǵa aytarlıqtay ózgeshe kóz-qarastı payda etiwi múmkin. Bir qurılmanıń jıynaqlanǵan element kóz-qarasın tańlaw menen elektrodinamikalıq kóz-qarasın tańlaw arasındaǵı ayırmashılıqtı qarań. Ekinshi mısal retinde, qaǵıydalar tiykarında qaralǵan medicinalıq diagnoz (mısalı, MYCIN) freymler tiykarında qaralǵan sol wazıypadan (mısalı, INTERNIST) aytarlıqtay ózgeshe kórinedi. MYCIN medicinalıq dúnyanı simptomdı kesellik penen baylanıstıratuǵın empirikalıq baylanıslardan quralǵan dep kórse, INTERNIST prototipler, atap aytqanda prototiplik kesellikler toplamın kóredi, olar qoldaǵı jaǵday menen salıstırılıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ghr4f71tndpemmdk8fkf1w4gu4grccv 266329 266113 2026-08-18T01:36:38Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266329 wikitext text/x-wiki '''Bilimlerdi kórsetiw (BK)''' informaciyanı strukturalı túrde modellestiriw arqalı onı bilimge tiykarlanǵan sistemalarda formal túrde bilim retinde kórsetiwge umtıladı. Al '''bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw (BKP, BK&P,''' yamasa '''BK²)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Knowledge representation and reasoning'') ‒ bilimlerdi túsiniw, pikir júrgiziw hám interpretaciya qılıwǵa da umtıladı. BKP [[jasalma intellekt]] (JI) tarawında keń qollanıladı, onıń maqseti dúnya haqqındaǵı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kompyuter sisteması medicinalıq diagnoz qoyıw yamasa tábiyiy tilde dialog qurıw sıyaqlı quramalı wazıypalardı sheshiw ushın qollana alatuǵın formada kórsetiw bolıp tabıladı. BK adamlardıń máselelerdi qalay sheshetuǵını hám bilimlerdi qalay kórsetetuǵını haqqındaǵı psixologiya tarawınıń tabısların<ref>{{Cite book|first1=Roger|last1=Schank|first2=Robert|last2=Abelson|title=Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry Into Human Knowledge Structures|url=https://archive.org/details/scriptsplansgoal0000scha|date=1977|publisher=Lawrence Erlbaum Associates, Inc.}}</ref> óz ishine aladı, bul quramalı sistemalardı jobalastırıw hám qurıwdı ańsatlastıratuǵın formalizmlerdi islep shıǵıw ushın qollanıladı. BKP sonday-aq hár qıylı pikir júrgiziw túrlerin avtomatlastırıw ushın logika tarawınıń tabısların da óz ishine aladı. Bilimlerdi kórsetiw formalizmlerine mısallar: sózlikler, tezaurus, semantikalıq tarmaqlar, aksioma sistemaları, freymler, qaǵıydalar, logikalıq baǵdarlamalar hám [[Ontologiya|ontologiyalar]]. Avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinalarına mısallar: inferenciya mashinaları, teorema dálillewshiler, model generatorları hám klassifikatorlar. == Tariyxı == Kompyuterlestirilgen bilimlerdi kórsetiw boyınsha dáslepki jumıslar 1959-jılı Allen Nyuell hám Gerbert A. Saymon tárepinen islep shıǵılǵan Ulıwma Másele Sheshiwshi (UMSH) sisteması hám sol jılı Djon Makkarti usınǵan Keńesshi sıyaqlı ulıwma másele sheshiwshilerge baǵdarlanǵan edi. UMSH jobalastırıw hám bóliw ushın maǵlıwmatlar strukturaların óz ishine alǵan. Sistema maqsetten baslanar edi. Keyin bul maqsetti kishi maqsetlerge bólip, hárbir kishi maqsetke erisiw ushın strategiyalar dúziwge kiriser edi. Al Keńesshi bolsa, ulıwma aqıl-oydı kórsetiw ushın predikat esaplawın qollanıwdı usındı. Jasalma intellektte (JI) bilimlerdi kórsetiwdiń dáslepki usıllarınıń kópshiligi házirgi bilim graflarına uqsas graf kórsetiwleri hám semantikalıq tarmaqlardı qollanǵan. Bunday usıllarda másele sheshiw A* izlew algoritmindegi sıyaqlı grafta júriw<ref>{{Cite journal|last1=Doran|first1=J. E.|last2=Michie|first2=D.|date=1966-09-20|title=Experiments with the Graph Traverser program|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|volume=294|issue=1437|pages=235–259|doi=10.1098/rspa.1966.0205|bibcode=1966RSPSA.294..235D}}</ref> yamasa jol tabıw formasında bolǵan. Tipik qollanıwlar robottıń joba dúziwi hám oyın oynawın óz ishine alǵan. Basqa izertlewshiler matematikanı formallastırıw hám matematikalıq teoremalardı avtomatlastırılǵan dálillew ushın matematikalıq logikanı qollanıwdan ruwxlanıp, birinshi tártipli logika ushın avtomatlastırılǵan teorema dálillewshilerdi rawajlandırıwǵa itibar qarattı. Bul baǵdarda úlken adım Djon Alan Robinson tárepinen rezolyuciya usılınıń islep shıǵılıwı boldı. Usı waqıtta, Djon Makkarti hám Pet Xeys sebep hám nátiyje nızamları haqqında ulıwma aqıl-oy bilimlerin logikalıq kórsetiw ushın jaǵday esaplawın rawajlandırdı. Óz gezeginde, Kordell Grin jaǵday esaplawına rezolyuciyanı qollanıw arqalı robottıń joba dúziwin qalay ámelge asırıwdı kórsetti. Ol jáne de rezolyuciyanı sorawlarǵa juwap beriw hám avtomatlastırılǵan [[programmalastırıw]] ushın qalay qollanıwdı kórsetti. Soǵan qarama-qarsı, Massachusets Texnologiya Institutı (MTI) izertlewshileri rezolyuciyanıń birdey dálillew procedurası paradigmasın biykarlap, onıń ornına bilimlerdi proceduralıq jaylastırıwdı jaqladı. Logikalıq kórsetiwlerdi qollanıw menen proceduralıq kórsetiwlerdi qollanıw arasındaǵı payda bolǵan qarama-qarsılıq 1970-jıllardıń basında [[logikalıq programmalastırıw]] hám Prolog tiliniń rawajlanıwı menen sheshildi, bunda Xorn formulaların maqsetti azaytıw proceduraları retinde qaraw ushın SLD rezolyuciyası qollanıldı. [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdıń]] dáslepki rawajlanıwı kóbinese Evropa qubılısı boldı. Arqa Amerikada, Ed Feygenbaum hám Frederik Xeys-Rot sıyaqlı [[jasalma intellekt]] izertlewshileri ulıwma maqsetli pikir júrgiziw ornına taraw-specifikalıq bilimlerdi kórsetiwdi jaqladı<ref>{{Cite book|doi=10.1145/324634.325168|chapter=The limitation of logic|title=Proceedings of the 1986 ACM fourteenth annual conference on Computer science - CSC '86|url=https://archive.org/details/1986acmfourteent0000unse|date=1986|last1=Kowalski|first1=Robert|pages=[https://archive.org/details/1986acmfourteent0000unse/page/7 7]–13|isbn=0-89791-177-6}}</ref>. Bul háreketler psixologiyadaǵı kognitiv revolyuciyaǵa hám 1970-80-jıllarda ekspert sistemaları, óndiris sistemaları, freym tilleri hám t.b. menen nátiyjelengen bilimlerdi kórsetiwge baǵdarlanǵan jasalma intellekt dáwirine alıp keldi. Ulıwma másele sheshiwshiler ornına, jasalma intellekt medicinalıq diagnoz qoyıw sıyaqlı belgili bir wazıypada adam qábiletine sáykes keletuǵın ekspert sistemalarına itibarın qarattı<ref>{{Cite journal|last1=Nilsson|first1=Nils|title=Eye on the Prize|journal=[[AI Magazine]]|date=1995|volume=16}}</ref>. '''Ekspert sistemaları''' bizge búgingi kúnde de qollanılıp atırǵan terminologiyanı berdi, onda jasalma intellekt sistemaları bilimler bazasına (másele tarawı haqqında faktler hám qaǵıydalardı óz ishine aladı) hám pikir júrgiziw mashinasına (máselelerdi sheshiw hám sorawlarǵa juwap beriw ushın bilimler bazasındaǵı bilimlerdi qollanadı) bólinedi. Bul dáslepki sistemalarda bilimler bazasındaǵı faktler ádettegidey tegis strukturaǵa iye bolıp, tiykarınan qaǵıydalar tárepinen qollanılatuǵın ózgeriwshilerdiń mánisleri haqqında tastıyıqlawlardan ibarat edi<ref>{{Cite book|last1=Hayes-Roth|first1=Frederick|title=Building Expert Systems|year=1983|url=https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd|first2=Donald|last2=Waterman}}</ref>. Sol waqıtta, Marvin Minskiy 1970-jıllardıń ortasında freym koncepciyasın rawajlandırdı. Freym obekt klassına uqsas: Ol dúnyadaǵı nárselerdi, máselelerdi hám potencial sheshimlerdi súwretleytuǵın kategoriyanıń abstrakt táriypi bolıp tabıladı. Freymler dáslep adam menen óz-ara tásir etiwge baǵdarlanǵan sistemalarda qollanıldı, mısalı, tábiyiy tildi túsiniw hám restoranda awqat buyırtpa beriw sıyaqlı túrli standart kútiwler bar bolǵan jámiyetlik jaǵdaylardı túsiniw ushın. Bul freymler izlew keńisligin tarıltıp, sistemaǵa dinamikalıq jaǵdaylarǵa sáykes juwaplardı tańlawǵa múmkinshilik berdi. Freym jámiyetleri hám qaǵıydaǵa tiykarlanǵan izertlewshiler óz kózqaraslarınıń bir-birin tolıqtıratuǵının ańlawına kóp waqıt ketpedi. Freymler haqıyqıy dúnyanı súwretlew ushın jaqsı edi, olar klasslar, subklasslar, slotlar (maǵlıwmat mánisleri) hám múmkin bolǵan mánislerge qoyılatuǵın túrli sheklewler túrinde táriyplendi. Qaǵıydalar medicinalıq diagnoz qoyıw processi sıyaqlı quramalı logikanı súwretlew hám paydalanıw ushın jaqsı edi. Freymler menen qaǵıydalardı birgelikte qollanatuǵın integraciyalanǵan sistemalar islep shıǵıldı. Olardıń eń kúshli hám belgilileriniń biri Intellicorp kompaniyasınıń 1983-jılǵı Knowledge Engineering Environment (KEE) edi. KEE alǵa hám artqa baylanıslı tolıq qaǵıyda mashinasına iye edi. Onıń jáne de triggerleri, slotları (maǵlıwmat mánisleri), miyras alıw hám xabar jiberiw múmkinshilikleri bar freymge tiykarlanǵan tolıq bilimler bazası bar edi. Xabar jiberiw obektke baǵdarlanǵan jámiyetten kelip shıqqan bolsa da, jasalma intellekt izertlewshileri onı KEE sıyaqlı ortalıqlarda hám Symbolics, Xerox hám Texas Instruments kompaniyalarınıń Lisp mashinaları ushın operaciyalıq sistemalarında tez qabıl etti<ref>{{Cite journal|last=Mettrey|first=William|title=An Assessment of Tools for Building Large Knowledge-Based Systems|journal=AI Magazine|year=1987|volume=8|issue=4|url=http://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/viewArticle/625|access-date=2013-12-24}}</ref>. Freymlerdi, qaǵıydalardı hám [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı]] biriktiriw kóbinese túrli izertlew joybarlarınan payda bolǵan KEE hám Symbolics sıyaqlı kommerciyalıq kárxanalar tárepinen ámelge asırıldı. Sol waqıtta, kommerciyalıq baǵdarǵa iye bolmaǵan hám matematikalıq logika hám avtomatlastırılǵan teorema dálillew tiykarında júrgizilgen basqa da izertlew baǵdarı bar edi. Bul izertlewdegi eń tásirli tillerdiń biri 80-jıllardıń ortasındaǵı KL-ONE tili edi. KL-ONE qatań semantikaǵa iye, Is-A qatnası sıyaqlı túsinikler ushın formal anıqlamaları bar freym tili edi. KL-ONE hám onnan tásirlengen Loom sıyaqlı tiller EGER-ONDA qaǵıydalarına emes, al formal logikaǵa tiykarlanǵan avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinasına iye edi. Bul pikir júrgiziwshi klassifikator dep ataladı. Klassifikator deklaraciyalardı analizlep, jańa tastıyıqlawlardı keltirip shıǵara aladı, mısalı, klasstıń formal túrde kórsetilmegen basqa klasstıń subklassı yamasa superklassı ekenin qayta anıqlay aladı. Usılayınsha, klassifikator bar bilimler bazasınan jańa faktlerdi keltirip shıǵaratuǵın pikir júrgiziw mashinası retinde isley aladı. Klassifikator jáne de bilimler bazasınıń (KL-ONE tilleri jaǵdayında Ontologiya dep te ataladı) izbe-izligin tekseriwdi támiyinley aladı<ref>{{Cite journal|date=June 1991}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiw izertlewiniń jáne bir tarawı ápiwayı pikir júrgiziw máselesi edi. Insannıń tábiyiy tilinde isley alatuǵın [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinattı]] jaratıwǵa urınıwdan alınǵan dáslepki túsiniklerdiń biri - insanlar únemli túrde haqıyqıy dúnya haqqında keń bilim tiykarına súyenedi, bunı biz ápiwayı nárse dep esaplaymız, biraq jasalma agent ushın bul hesh te anıq emes, mısalı, ápiwayı fizikanıń tiykarǵı principleri, sebep-nátiyje baylanısları, niyetler hám t.b. Mısal retinde freym máselesin keltiriwge boladı: waqıyaǵa tiykarlanǵan logikada zattıń sırtqı kúsh tásir etpegenshe bir waqıttan ekinshi waqıtqa shekem óz ornın saqlap qalatuǵının kórsetetuǵın aksiomalar bolıwı kerek. Tábiyǵıy tildi qollanıp insanlar menen sóylese alatuǵın hám dúnya haqqındaǵı tiykarǵı pikirler menen sorawlardı qayta isley alatuǵın haqıyqıy jasalma intellekt agentin jaratıw ushın usınday bilimlerdi kórsetiw áhmiyetli. McCarthy hám Hayes'tiń jaǵdaylar esaplawınan tısqarı, bul máseleni sheshiwge baǵıshlanǵan eń ullı joybarlardıń biri Dag Lenattıń Cyc joybarı edi. Cyc óziniń Freym tilin dúzdi hám kóplegen analitikler usı tilde ápiwayı pikir júrgiziwdiń túrli tarawların hújjetlestirdi. Cyc'te jazılǵan bilimlerge waqıt, sebep-nátiyje baylanısları, fizika, niyetler hám basqa da kóplegen ápiwayı modeller kiredi<ref>{{Cite book|last1=Lenat|first1=Doug|title=Building Large Knowledge-Based Systems: Representation and Inference in the Cyc Project|url=https://archive.org/details/buildinglargekno0000lena|last2=R. V. Guha|date=January 1990}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiwdiń baslaw noqatı - bul 1985-jılı Brayan S. Smit tárepinen birinshi ret formallastırılǵan bilimlerdi kórsetiw gipotezası<ref>{{Cite book|last=Smith|first=Brian C.|title=Readings in Knowledge Representation|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=[https://archive.org/details/readingsinknowle00brac/page/31 31–40]|editor=Ronald Brachman and Hector J. Levesque|chapter=Prologue to Reflections and Semantics in a Procedural Language}}</ref>:<blockquote>Mexanikalıq túrde ámelge asırılǵan hár qanday aqıllı process strukturalıq komponentlerden turadı, olar a) bizler sırtqı baqlawshılar retinde tábiyiy túrde ulıwma process kórsetetuǵın bilimniń propoziciyalıq bayanlamasın kórsetedi dep esaplaymız, hám b) usınday sırtqı semantikalıq máni beriwden ǵárezsiz, sol bilimdi kórsetetuǵın minez-qulıqtı payda etiwde formal, biraq sebepli hám áhmiyetli rol oynaydı.</blockquote>Bilimlerdi kórsetiw izertlewleriniń eń aktiv tarawlarınıń biri - bul Semantikalıq Internet. Semantikalıq [[Internet]] házirgi Internetke semantika (máni) qatlamın qosıwǵa umtıladı. Veb-saytlar hám betlerdi gilt sózler arqalı indekslew ornına, Semantikalıq Internet túsiniklerdiń úlken ontologiyaların jaratadı. Túsinik boyınsha izlew dástúrli tek tekst boyınsha izlewge qaraǵanda kóbirek nátiyjeli boladı. Freym tilleri hám avtomatlastırılǵan klassifikaciya keleshektegi Semantikalıq Internet kórinisinde úlken rol oynaydı. Avtomatlastırılǵan klassifikaciya [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] úziliksiz rawajlanıp atırǵan bilimler tarmaǵında tártip ornatıw ushın texnologiya beredi. Statikalıq hám tez ózgeriw uqıplılıǵına iye emes ontologiyalardı anıqlaw Internetke tiykarlanǵan sistemalar ushın júdá sheklewshi bolar edi. Klassifikator texnologiyası Internettiń dinamikalıq ortalıǵı menen islesiw uqıplılıǵın támiyinleydi. Jaqında Qorǵanıw boyınsha aldıńǵı izertlew joybarları agentligi (DARPA) tárepinen tiykarınan qarjılandırılǵan joybarlar freym tillerin hám klassifikatorlardı XML tiykarındaǵı belgilew tilleri menen biriktirdi. Resurslardı súwretlew freymvorki (RDF) klasslar, subklasslar hám obektlerdiń qásiyetlerin anıqlawdıń tiykarǵı múmkinshiligin beredi. Veb Ontologiya Tili (OWL) qosımsha semantika dárejelerin támiyinleydi hám klassifikaciya mashinaları menen integraciyanı ámelge asıradı<ref name="Berners-Lee 34–43">{{Cite journal|last1=Berners-Lee|first1=Tim|first2=James|last2=Hendler|title=The Semantic Web – A new form of Web content that is meaningful to computers will unleash a revolution of new possibilities|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2001-05_284_5/page/34|journal=[[Scientific American]]|date=May 17, 2001|doi=10.1038/scientificamerican0501-34|volume=284|issue=5|pages=34–43}}</ref><ref name="w3_org">{{Web deregi | url = http://www.w3.org/2001/sw/BestPractices/SE/ODSD/| bet = A Semantic Web Primer for Object-Oriented Software Developers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180106172902/http://www.w3.org/2001/sw/BestPractices/SE/ODSD/| arxivsáne = 2018-jıl 6-yanvar | avtor = Knublauch| at = Holger| sáne = 2006-jıl 9-mart | baspaxana = [[W3C]]| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-iyul }}</ref>. == Sholıw == Bilimlerdi kórsetiw - [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] bir tarawı bolıp, ol dúnya haqqındaǵı '''informaciyanı''' qamtıp alatuǵın hám quramalı máselelerdi sheshiw ushın qollanılatuǵın kompyuter kórsetiwlerin jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bilimlerdi kórsetiwdiń tiykarǵı sebebi - ádettegi proceduralıq kod quramalı máselelerdi sheshiw ushın eń jaqsı formalizm emes. Bilimlerdi kórsetiw quramalı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinattı]] proceduralıq kodqa qaraǵanda ańsat anıqlaw hám saqlawǵa múmkinshilik beredi hám '''ekspert sistemalarında''' qollanılıwı múmkin. Mısalı, ekspertler menen [[Derek kodı|kod]] ornına biznes qaǵıydaları haqqında sóylesiw [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] arasındaǵı semantikalıq ayırmashılıqtı azaytadı hám quramalı [[Sistema|sistemalardı]] rawajlandırıwdı ámeliyatqa engizedi. Bilimlerdi kórsetiw avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw menen tıǵız baylanıslı, óytkeni bilimlerdi anıq kórsetiwdiń tiykarǵı maqsetleriniń biri - usı bilimler haqqında oylaw, juwmaqlar shıǵarıw, jańa bilimlerdi tastıyıqlaw hám t.b. Derlik barlıq bilimlerdi kórsetiw tillerinde sistemanıń bir bólegi retinde pikir júrgiziw yamasa juwmaq shıǵarıw mashinası bar<ref>{{Cite book|last1=Hayes-Roth|first1=Frederick|pages=[https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd/page/6 6–7]|title=Building Expert Systems|year=1983|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-201-10686-2|first2=Donald|last2=Waterman|first3=Douglas|last3=Lenat|url=https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd/page/6}}</ref>. Bilimlerdi kórsetiw formalizmlerin jobalastırıwdaǵı tiykarǵı balanslastırıw - ekspressivlik penen qolaylılıq arasında. Birinshi tártipli logika (BTL), óziniń joqarı ekspressivlik kúshi hám matematikanıń kóp bólimin formalizaciyalaw qábileti menen, bilimlerdi kórsetiw tilleriniń ekspressivligin salıstırıw ushın standart bolıp esaplanadı. Atap ótiw orınlı, BTL-dıń óz aldına bilimlerdi kórsetiw formalizmi retinde eki kemshiligi bar: qollanıwdıń qolaylılıǵı hám ámelge asırıwdıń nátiyjeliligi. Birinshi gezekte, onıń joqarı ekspressivlik kúshi sebepli, BTL bir informaciyanı kóp usıllar menen kórsetiwge múmkinshilik beredi, bul paydalanıwshılar ushın bilimlerdi quramalı, matematikalıq baǵdarlanǵan usıllar menen formalizaciyalawdı yamasa hátte túsiniwdi qıyınlastırıwı múmkin. Ekinshiden, onıń quramalı dálillew proceduraları sebepli, paydalanıwshılar ushın quramalı dáliller hám túsindiriwlerdi túsiniw qıyın bolıwı múmkin, al ámelge asırıwlar ushın nátiyjeli bolıw qıyın bolıwı múmkin. Nátiyjede, sheklewsiz BTL kóp baǵdarlamashılar ushın qorqınıshlı bolıwı múmkin. 1970-jıllardaǵı [[jasalma intellekt]] izertlewleriniń tiykarǵı ashılıwlarınıń biri - BTL-dıń tolıq ekspressivlik kúshine iye bolmaǵan tiller de BTL-ǵa jaqın ekspressivlik kúshti bere aladı, biraq ortasha [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] hám [[kompyuter]] ushın túsiniwge ańsatıraq bolıwı múmkin. [[Maǵlıwmatlar bazası|Maǵlıwmatlar bazasınan]] semantikalıq tarmaqlarǵa hám óndiris sistemalarına shekem bolǵan jasalma intellekttiń dáslepki bilimlerdi kórsetiw formalizmleriniń kópshiligin ekspressivlik kúshti kórsetiwdiń tábiyiyligi hám nátiyjeliligi menen qalay teńlestiriw haqqında hár qıylı jobalaw sheshimlerin qabıl etiw retinde qarawǵa boladı<ref>{{Cite book|last1=Levesque|first1=Hector|title=Readings in Knowledge Representation|url=https://archive.org/details/readingsinknowle00brac|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|first2=Ronald|last2=Brachman}}</ref>. Ásirese, bul teńlestiriw háreketi qaǵıydaǵa tiykarlanǵan ekspert sistemalarında EGER-ONDA qaǵıydaların rawajlandırıw ushın túrtki bolıwshı motivaciya boldı. Usınday teńlestiriw háreketi [[Logikalıq programmalastırıw|logikalıq programmalastırıwdı]] (LP) hám [[Prolog]] logikalıq programmalastırıw tilin rawajlandırıw ushın da ilhamlanıw boldı. Logikalıq programmalar qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sintaksiske iye, onı óndiris qaǵıydalarınıń EGER-ONDA sintaksisi menen ańsat shatastırıw múmkin. Biraq logikalıq programmalar anıq belgilengen logikalıq semantikaǵa iye, al óndiris sistemaları onday emes. Logikalıq programmalastırıwdıń eń dáslepki forması BTL-dıń Xorn klauzaları ishki jıynaǵına tiykarlanǵan. Biraq keyingi LP keńeytiwleri ádettegi pikir júrgiziw ushın sátsizlik qaǵıydasın monotonlı emes logika retinde kirgizdi. Nátiyjede payda bolǵan LP-nıń keńeytilgen semantikası Xorn klauzaları hám BTL-dıń standart semantikasınıń variaciyası bolıp, maǵlıwmatlar bazası semantikasınıń bir túri bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|first1=Stuart J.|last1=Russell|author1-link=Stuart J. Russell|first2=Peter.|last2=Norvig|author2-link=Peter Norvig|title=[[Artificial Intelligence: A Modern Approach]]|year=2021|edition=4th|isbn=978-0134610993|lccn=20190474|publisher=Pearson|location=Hoboken|page=282}}</ref>. Bul óz ishine unikal atama boljamın hám jabıq dúnya boljamınıń bir túrin aladı. Bul boljamlardı BTL-dıń standart semantikasın paydalanıp anıq túrde aytıw hám olar haqqında pikir júrgiziw ádewir qıyın. Bul tema boyınsha 1993-jılǵı áhmiyetli maqalasında MTI-den Rendall Devis bilimlerdi kórsetiw strukturasın analizlew ushın bes ayrıqsha roldi belgilep berdi<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Davis|first1=Randall|first2=Howard|last2=Shrobe|first3=Peter|last3=Szolovits|title=What Is a Knowledge Representation?|pages=17–33|url=http://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/view/1029/947}}</ref>: * "Bilimlerdi kórsetiw (BK) eń tiykarǵısı - bul surogat, nárseniń óziniń ornına qollanılatuǵın almastırıwshı bolıp, subektke háreket etiwdiń ornına oylaw arqalı nátiyjelerdi anıqlawǵa múmkinshilik beredi," yaǵnıy "dúnyada háreket etiwdiń ornına ol haqqında pikir júrgiziw arqalı". * "Bul ontologiyalıq mіnnetlemeler toplamı", yaǵnıy "mınaday sorawǵa juwap: Dúnya haqqında qanday terminler menen oylawım kerek?" * "Bul aqıllı pikir júrgiziwdiń fragmentar teoriyası bolıp, úsh komponent arqalı ańlatıladı: (i) kórsetiwdiń aqıllı pikir júrgiziw haqqındaǵı tiykarǵı túsinigi; (ii) kórsetiw ruqsat etetuǵın juwmaqlar toplamı; hám (iii) ol usınıs etetuǵın juwmaqlar toplamı." * "Bul pragmatikalıq jaqtan nátiyjeli esaplawlar ushın ortalıq", yaǵnıy "oylaw ámelge asırılatuǵın esaplaw ortalıǵı. Bul pragmatikalıq nátiyjelilikke qosılǵan bir úles - kórsetiwdiń informaciyanı shólkemlestiriw ushın baǵdar beriwi" hám sonıń arqalı "usınıs etilgen juwmaqlardı shıǵarıwdı ańsatlastırıw." * "Bul adamnıń ózin ańlatıwı ushın ortalıq", yaǵnıy "dúnya haqqında sóz etiwimiz ushın til." Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw Semantikalıq Internet ushın tiykarǵı imkaniyat beretuǵın texnologiya bolıp tabıladı. Avtomatik klassifikaciyalaw menen Freym modeline tiykarlanǵan tiller házirgi Internettiń ústine semantika qatlamın qosadı. Búgingi kúnde ádettegidey tekst qatarları arqalı izlewdiń ornına, logikalıq sorawlardı anıqlaw hám usı sorawlarǵa sáykes keletuǵın betlerdi tabıw múmkin boladı. Bul sistemalardaǵı avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw komponenti klassifikator dep atalatuǵın mexanizm bolıp tabıladı. Klassifikatorlar qaǵıydalardıń ornına bilimler bazasındaǵı qosılıw qatnaslarına itibar beredi. Klassifikator jańa klasslerdi shıǵarıp, jańa informaciya payda bolǵanda ontologiyanı dinamikalıq túrde ózgerte aladı. Bul qábilet Internettiń úziliksiz ózgerip turatuǵın hám rawajlanıp baratırǵan informaciyalıq keńisligi ushın ideal bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.isi.edu/isd/LOOM/papers/macgregor/Loom_Retrospective.html| bet = Retrospective on Loom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131025063241/http://www.isi.edu/isd/LOOM/papers/macgregor/Loom_Retrospective.html| arxivsáne = 2013-jıl 25-oktyabr | avtor = Macgregor| at = Robert| sáne = 1999-jıl 13-avgust | jumıs = isi.edu| baspaxana = Information Sciences Institute| qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-dekabr }}</ref>. Semantikalıq Internet bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw koncepciyaların XML tiykarındaǵı belgilew tilleri menen biriktiredi. Resurslardı Súwretlew Strukturası (RDF) Internette bilimge tiykarlanǵan obektlerdi Is-A qatnasları hám obekt qásiyetleri sıyaqlı tiykarǵı ózgeshelikler menen anıqlawdıń tiykarǵı imkaniyatların beredi. Internet Ontologiya Tili (OWL) qosımsha semantikanı qosadı hám avtomatik klassifikaciyalaw pikir júrgiziwshileri menen integraciyalanadı. == Ózgeshelikleri == 1985-jılı Ron Braxman bilimlerdi kórsetiwdiń tiykarǵı máselelerin tómendegishe kategoriyalarǵa bóldi<ref>{{Cite book|last1=Brachman|first1=Ron|year=1985|title=Readings in Knowledge Representation|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=XVI–XVII|chapter=Introduction|url=https://archive.org/details/readingsinknowle00brac}}</ref>: * Primitivler. Bilimlerdi kórsetiw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı struktura qanday? Semantikalıq torawlar bilimlerdi kórsetiwdiń dáslepki primitivleriniń biri boldı. Sonıń menen birge, ulıwma tez izlew ushın [[maǵlıwmatlar strukturası]] hám [[Algoritm|algoritmler]] de qollanıldı. Bul tarawda [[Informatika|kompyuter ilimindegi]] maǵlıwmatlar strukturası hám algoritmler izertlewleri menen kúshli baylanıs bar. Dáslepki sistemalarda, lyambda esaplawlarına tiykarlanǵan Lisp programmalastırıw tili kóbinese funkcional bilimlerdi kórsetiwdiń bir túri retinde qollanıldı. Freymler hám Qaǵıydalar kelesi túrdegi primitivler boldı. Freym tilleriniń freym maǵlıwmatlarına sheklewlerdi ańlatıw hám ámelge asırıw ushın túrli mexanizmleri bar edi. Freymlerdegi barlıq maǵlıwmatlar slotlarda saqlanadı. Slotlar mánis-qatnas modellestiriwindegi qatnaslarǵa hám obektke baǵdarlanǵan modellestiriwdegi obekt qásiyetlerine uqsas. Primitivler ushın jáne bir usıl - Birinshi Tártipli Logikaǵa (FOL) tiykarlanǵan tillerdi anıqlaw. Eń belgili mısal - Prolog, biraq kóplegen arnawlı teorema dálillew ortalıqları da bar. Bul ortalıqlar logikalıq modellerdi tastıyıqlay aladı hám bar modellerden jańa teoriyalardı keltirip shıǵara aladı. Tiykarınan olar logikanıń modeldi analizlew processin avtomatlastıradı. Teorema dálillew texnologiyasınıń [[programmalıq injiniring]] tarawlarında ayırım ámeliy qollanıwları boldı. Mısalı, baǵdarlamanıń formal logikalıq specifikaciyaǵa qatań túrde sáykes keletuǵının dálillew múmkin. * Meta-kórsetiw. Bul kompyuter iliminde refleksiya máselesi dep te belgili. Bul formalizmniń óz jaǵdayı haqqında informaciyaǵa iye bolıw uqıplılıǵın ańlatadı. Oǵan mısal retinde Smalltalk hám CLOS tillerindegi meta-obekt protokolın keltiriwge boladı, ol baǵdarlamashılarǵa orınlanıw waqtında klass obektlerine kiriw múmkinshiligin beredi hám hátte orınlanıw waqtında bilimler bazasınıń strukturasın dinamikalıq túrde qayta anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Meta-kórsetiw bilimlerdi kórsetiw tiliniń ózi sol tilde ańlatılǵanın bildiredi. Mısalı, kópshilik freymge tiykarlanǵan ortalıqlarda barlıq freymler freym klassınıń mısalları boladı. Bul klass obektin orınlanıw waqtında tekseriwge boladı, sonda obekt óziniń ishki strukturasın yaki modeldiń basqa bólimleriniń strukturasın túsinip hám hátte ózgerte aladı. Qaǵıydaǵa tiykarlanǵan ortalıqlarda, qaǵıydalar da ádette qaǵıyda klasslarınıń mısalları bolǵan. Qaǵıydalar ushın meta-protokoldıń bir bólimi qaǵıydalardı iske túsiriw prioritetin belgileytuǵın meta-qaǵıydalar edi. * Tolıq emeslik. Dástúrli logika [[matematika]] dúnyasına qaraǵanda haqıyqıy dúnya menen islesiw ushın qosımsha aksiomalar hám sheklewlerdi talap etedi. Sonday-aq, kóbinese pikirge isenim dárejesin baylanıstırıw paydalı boladı, yaǵnıy tek ǵana "[[Sokrat]] adam" demey, al "Sokrat 50% isenim menen adam" dep aytıw. Bul ekspert sistemaları izertlewleriniń dáslepki innovaciyalarınıń biri bolıp, keyin ayırım kommerciyalıq qurallarǵa kóshti, qaǵıydalar hám juwmaqlar menen anıqlıq faktorların baylanıstırıw múmkinshiligi payda boldı. Bul tarawdaǵı keyingi izertlewler anıq emes logika dep ataladı<ref>{{Cite journal|last1=Bih|first1=Joseph|title=Paradigm Shift: An Introduction to Fuzzy Logic|pages=6–21|year=2006|url=http://www.cse.unr.edu/~bebis/CS365/Papers/FuzzyLogic.pdf}}</ref>. * Anıqlamalar hám universallar vs faktler hám únsiz kelisimler. Universallar dúnya haqqında ulıwma pikirler, mısalı "Barlıq adamlar unamsıǵa júdá". Faktler universallardıń anıq mısalları, mısalı "Sokrat adam, sonlıqtan ol unamsızǵa júdá". Logikalıq termin retinde anıqlamalar hám universallar ulıwma kvantifikaciya haqqında, al faktler hám únsiz kelisimler ekzistencial kvantifikaciya haqqında. Bilimlerdi kórsetiwdiń barlıq formaları bul aspekt penen islesiwi kerek hám kópshiligi bunı kóplik teoriyasınıń qanday da bir variantı menen isleydi, universallardı kóplikler hám ishki kóplikler retinde, al anıqlamalardı usı kópliklerdiń elementleri retinde modellestiredi. * Monoton emes pikir júrgiziw. Monoton emes pikir júrgiziw túrli gipotezalıq pikir júrgiziw túrlerine múmkinshilik beredi. Sistema tastıyıqlanǵan faktlerdi olardı aqlaw ushın qollanılǵan qaǵıydalar hám faktler menen baylanıstıradı hám usı faktler ózgergende ǵárezli bilimlerdi de jańalaydı. Qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sistemalarda bul qábilet haqıyqattı saqlaw sisteması dep ataladı<ref>{{Cite journal|last1=Zlatarva|first1=Nellie|title=Truth Maintenance Systems and their Application for Verifying Expert System Knowledge Bases|year=1992|pages=67–110}}</ref>. * Ańlatıw jetkilikliligi. Braxman hám kópshilik jasalma intellekt izertlewshileri ańlatıw jetkilikliligin ólshew ushın qollanatuǵın standart ádette Birinshi Tártipli Logika (BTL) bolıp tabıladı. Teoriyalıq sheklewler BTL-di tolıq ámelge asırıwdıń ámeliy emes ekenligin ańlatadı. Izertlewshiler ózleriniń kórsetiwi qanshelli ańlatıwshı (tolıq BTL ańlatıw kúshiniń qansha bólegin) bolıwın maqset etkenligi haqqında anıq bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last1=Levesque|first1=Hector|title=Readings in Knowledge Representation|year=1985|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-934613-01-9|pages=[https://archive.org/details/readingsinknowle00brac/page/41 41–70]|chapter=A Fundamental Tradeoff in Knowledge Representation and Reasoning}}</ref>. * Pikir júrgiziw nátiyjeliligi. Bul sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı nátiyjeliligine qatnaslı: Bilimler bazasınıń jańalanıw hám pikir júrgiziwshiniń jańa nátiyjelerdi aqılǵa muwapıq waqıt ishinde rawajlandırıw qábileti. Bir tárepten, bul ańlatıw jeterliliginiń qarama-qarsı tárepi. Ulıwma alǵanda, kórsetiw qanshelli kúshli bolsa, onıń ańlatıw jetkilikliligi sonshelli joqarı boladı, biraq onıń avtomatlastırılǵan pikir júrgiziw mashinası sonshelli az nátiyjeli boladı. Nátiyjelilik kóbinese másele boldı, ásirese bilimlerdi kórsetiw texnologiyasınıń dáslepki qollanılıwlarında. Olar ádette Lisp sıyaqlı interpretaciyalanǵan ortalıqlarda ámelge asırılatuǵın edi, bul sol waqıttaǵı dástúriy platformalarǵa salıstırǵanda áste edi. == Ontologiya injeneriyası == Bilimge tiykarlanǵan sistemalardıń dáslepki jıllarında bilimler bazaları júdá kishi edi. Haqıyqıy máselelerdi sheshiwge arnalǵan, koncepciyanı dálillew emes, al bilimler bazaları anıq belgilengen máselelerge dıqqat awdarıwı kerek edi. Mısalı, ulıwma medicinalıq diagnoz emes, al belgili bir túrdegi kesellerdi medicinalıq diagnozlaw. Bilimge tiykarlanǵan texnologiya keńeygen sayın, úlkenirek bilimler bazalarına hám bir-biri menen baylanısa alatuǵın hám integraciyalana alatuǵın modulli bilimler bazalarına bolǵan zárúrlik ayqın boldı. Bul ontologiya injeneriyası pániniń payda bolıwına alıp keldi, bir neshe joybarlar tárepinen qollanıla alatuǵın úlken bilimler bazaların joybarlaw hám qurıw. Bul tarawdaǵı aldıńǵı izertlew joybarlarınıń biri Cyc joybarı edi. Cyc tek ǵana ekspert bilimin emes, al ulıwma aqıl bilimin de óz ishine alatuǵın úlken enciklopediyalıq bilimler bazasın qurıw háreketi edi. Jasalma intellekt agentin joybarlawda adamlar ápiwayı túrde ózinen-ózi túsinikli dep esaplaytuǵın ulıwma aqıl bilimin kórsetiw, tábiyiy til arqalı adamlar menen óz-ara tásir ete alatuǵın jasalma intellektti islew ushın áhmiyetli ekenligi tez ańlandı. Cyc usı máseleni sheshiwge baǵdarlanǵan edi. Olar anıqlaǵan til CycL dep belgili boldı. CycL-den keyin bir qatar ontologiya tilleri islep shıǵıldı. Olardıń kópshiligi deklarativlik tiller bolıp, ya freym tilleri, ya bolmasa birinshi tártipli logikaǵa tiykarlanǵan. Modullik - belgili bir tarawlar hám másele keńislikleri átirapında shegaralardı anıqlaw uqıplılıǵı - bul tiller ushın áhmiyetli, sebebi Tom Gruberdiń aytıwınsha, "Hárbir ontologiya - bul kelisim, ortaq maqsetti bólisiwshi adamlar arasındaǵı jámiyetlik kelisim". Hár qanday ulıwma maqsetli ontologiyanı múmkin emes qılatuǵın básekiles hám hár qıylı kóz-qaraslar bárqulla bar. Ulıwma maqsetli ontologiya hár qanday tarawda qollanıwǵa jaramlı bolıwı kerek hám bilimniń túrli tarawları birlestiriliwi kerek. Hár túrli wazıypa tarawları ushın ontologiyalardı qurıw boyınsha uzaq tariyxqa iye jumıslar bar, mısalı, suyıqlıqlar ushın ontologiya, elektron sxemalardı kórsetiwde keń qollanılatuǵın jıynaqlanǵan element modeli, sonday-aq waqıt, isenim hám hátte programmalastırıwdıń ózi ushın ontologiyalar. Bulardıń hárbiri dúnyanıń bir bólegin kóriwdiń bir usılın usınıs etedi. Mısalı, jıynaqlanǵan element modeli bizge sxemalardı komponentler hám olardıń arasındaǵı baylanıslar túrinde oylawdı, signallardıń baylanıslar boylap dárhal aǵıp ótiwin usınıs etedi. Bul paydalı kóz-qaras, biraq jalǵız múmkin bolǵan kóz-qaras emes. Eger bizge qurılmadaǵı elektrodinamikaǵa itibar beriw kerek bolsa, basqa ontologiya payda boladı: Bul jerde signallar shekli tezlikte tarqaladı hám burın bir komponent sıpatında qaralǵan obekt (mısalı, qarsılıq) endi elektromagnit tolqını aǵıp ótetuǵın keńeytilgen ortalıq retinde qaralıwı múmkin. Álbette, ontologiyalar hár qıylı tiller hám belgilewlerde jazılıwı múmkin (mısalı, logika, LISP hám t.b.); áhmiyetli informaciya bul tildiń forması emes, al onıń mazmunı, yaǵnıy dúnyanı oylawdıń bir usılı sıpatında usınılǵan túsinikler toplamı. Ápiwayı etip aytqanda, áhmiyetli bólegi - bul baylanıslar hám komponentler sıyaqlı túsinikler, olardı predikatlar yaki LISP konstrukciyaları túrinde jazıw tańlawı emes. Bir yamasa basqa ontologiyanı tańlaw arqalı islengen minnetleme qoldaǵı wazıypaǵa aytarlıqtay ózgeshe kóz-qarastı payda etiwi múmkin. Bir qurılmanıń jıynaqlanǵan element kóz-qarasın tańlaw menen elektrodinamikalıq kóz-qarasın tańlaw arasındaǵı ayırmashılıqtı qarań. Ekinshi mısal retinde, qaǵıydalar tiykarında qaralǵan medicinalıq diagnoz (mısalı, MYCIN) freymler tiykarında qaralǵan sol wazıypadan (mısalı, INTERNIST) aytarlıqtay ózgeshe kórinedi. MYCIN medicinalıq dúnyanı simptomdı kesellik penen baylanıstıratuǵın empirikalıq baylanıslardan quralǵan dep kórse, INTERNIST prototipler, atap aytqanda prototiplik kesellikler toplamın kóredi, olar qoldaǵı jaǵday menen salıstırılıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ i2juvainhp3bioqvhav3c552qiadq8l 0 22928 266220 213670 2026-08-17T23:57:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266220 wikitext text/x-wiki [[Fayl:UML_diagram_of_composition_over_inheritance.svg|oñğa|nobaý|444x444 nükte|Bul diagramma haywannıń ushıw hám dawıs shıǵarıw minez-qulqın miyrasxorlıq boyınsha kompoziciya dizayn principin qollanıp, qalay iykemli jobalawǵa bolatuǵının kórsetedi<ref name="FHDPs">{{Cite book|last1=Freeman|first1=Eric|last2=Robson|first2=Elisabeth|last3=Sierra|first3=Kathy|last4=Bates|first4=Bert|year=2004|title=Head First Design Patterns|url=https://archive.org/details/headfirstdesignp00free_633|page=[https://archive.org/details/headfirstdesignp00free_633/page/n57 23]|publisher=O'Reilly|isbn=978-0-596-00712-6}}</ref>.]] [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda]] (OBP) '''miyrasxorlıq boyınsha kompoziciya''' (yamasa '''kompoziciyalıq qayta paydalanıw principi''') ‒ klasslardıń tiykarǵı yamasa ata-analıq klasstan miyras alıwdıń ornına, polimorflıq minez-qulıq hám kodtı qayta paydalanıwdı olardıń kompoziciyası arqalı (qálegen funkcionallıqtı ámelge asıratuǵın basqa klasslardıń mısalların óz ishine alıw arqalı) jaqlawı kerek degen princip<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4pjbgVHzomsC&q=composite+reuse+principle&pg=PA17|title=Java Design - Objects, UML, and Process: 1.1.5 Composite Reuse Principle (CRP)|first=Kirk|last=Knoernschild|year=2002|publisher=Addison-Wesley Inc.|isbn=9780201750447|accessdate=2012-05-29}}</ref>. Ideal jaǵdayda barlıq qayta paydalanıw bar bolǵan komponentlerdi jıynaw arqalı ámelge asırılıwı múmkin, biraq ámelde jańaların jaratıw ushın kóbinese miyras alıw kerek boladı. Sonlıqtan, miyras alıw hám obekt kompoziciyası ádette birge isleydi, bul "Dizayn úlgileri" (1994) kitabında talqılanǵan.<ref>{{Cite book|isbn=0-201-63361-2|title=[[Design Patterns|Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software]]|last=Gamma|first=Erich|year=1994|publisher=[[Addison-Wesley]]}} </ref> == Tiykarlar == Miyrasxorlıq boyınsha kompoziciyanıń ámelge asırılıwı ádette sistemada bolıwı kerek bolǵan minez-qulıqlardı kórsetetuǵın hár qıylı interfeyslerdi jaratıwdan baslanadı. Interfeysler polimorflıq minez-qulıqtı jeńillestire aladı. Anıqlanǵan interfeyslerdi ámelge asıratuǵın klasslar dúziledi hám kerek bolǵanda biznes taraw klasslarına qosıladı. Solay etip, sistema minez-qulıqları miyras alıwsız ámelge asırıladı. Haqıyqatında, biznes taraw klassları hesh qanday miyras alıwsız tiykarǵı klasslar bolıwı múmkin. Sistema minez-qulıqlarınıń alternativ ámelge asırılıwı qálegen minez-qulıq interfeysin ámelge asıratuǵın basqa klasstı beriw arqalı orınlanadı. Interfeyske silteme saqlaytuǵın klass interfeystiń ámelge asırılıwların qollay aladı - bul tańlaw orınlanıw waqtına shekem keyinge qaldırılıwı múmkin. == Mısal == === Miyras alıw === [[C++]] tilindegi mısal tómendegishe:<syntaxhighlight lang="cpp"> class Obekt { public: virtual void jańala() { // hesh nárse islemeydi } virtual void sızıw() { // hesh nárse islemeydi } virtual void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) { // hesh nárse islemeydi } }; class Kórinetuǵın : public Obekt { Model* model; public: virtual void sızıw() override { // usı obekttiń ornında modeldi sızıw ushın kod } }; class Qattı : public Obekt { public: virtual void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) override { // basqa obektler menen soqlıǵısıwdı tekseriw hám oǵan juwap beriw ushın kod } }; class Jıljıwshı : public Obekt { public: virtual void jańala() override { // usı obekttiń ornın jańalaw ushın kod } }; </syntaxhighlight>Keyin, mınaday konkret klasslardıń bar ekenin kóz aldıńızǵa keltiriń: * class Oyınshı - ol Qattı, Jıljıwshı hám Kórinetuǵın * class Bult - ol Jıljıwshı hám Kórinetuǵın, biraq Qattı emes * class Imarat - ol Qattı hám Kórinetuǵın, biraq Jıljıwshı emes * class Duzaq - ol Qattı, biraq Kórinetuǵın da, Jıljıwshı da emes Esińizde bolsın, kóp miyrasxorlıq dıqqat penen ámelge asırılmasa qáwipli bolıwı múmkin, sebebi ol romb máselesine alıp keliwi múmkin. Bunıń bir sheshimi - hárbir kerekli kombinaciya ushın KórinetuǵınHámQattı, KórinetuǵınHámJıljıwshı, KórinetuǵınHámQattıHámJıljıwshı hám t.b. sıyaqlı klasslar jaratıw bolıp tabıladı; biraq, bul kóp muǵdarda qaytalanatuǵın kodqa alıp keledi. C++ kóp miyrasxorlıqtıń romb máselesin sheshiw ushın virtual miyrasxorlıqtı qollanadı. === Kompoziciya hám interfeysler === Bul bólimdegi [[C++]] mısalları kod qayta paydalanıw hám polimorfizmge erisiw ushın kompoziciya hám interfeyslerdi qollanıw principin kórsetedi. C++ tilinde interfeyslerdi járiyalaw ushın arnawlı gilt sóz bolmaǵanlıqtan, tómendegi C++ mısalı taza abstrakt tiykarǵı klasstan miyras alıwdı qollanadı. Kópshilik maqsetler ushın, bul funkcional jaqtan [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]<ref name="Bloch">{{Cite book|title="Effective Java: Programming Language Guide"|last=Bloch|first=Joshua|publisher=Addison-Wesley|edition=third|isbn=978-0134685991|year=2018}}</ref>: 87  hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]<ref name="Price">{{Cite book|last=Price|first=Mark J.|title=C# 8.0 and .NET Core 3.0 – Modern Cross-Platform Development: Build Applications with C#, .NET Core, Entity Framework Core, ASP.NET Core, and ML.NET Using Visual Studio Code|publisher=Packt|isbn=978-1-098-12195-2}}</ref>.: 144  sıyaqlı basqa tillerde berilgen interfeyslerge uqsas. VisibilityDelegate dep atalatuǵın abstrakt klass kirgiziń, onıń NotVisible hám Visible degen subklassları bar, ol obektti sızıw usılın támiyinleydi:<syntaxhighlight lang="cpp"> class KórinisligiWákil { public: virtual void sızıw() = 0; }; class Kórinbeytuǵın : public KórinisligiWákil { public: virtual void sızıw() override { // hesh nárse islemeydi } }; class Kórinetuǵın : public KórinisligiWákil { public: virtual void sızıw() override { // bul obekttiń poziciyasında modeldi sızıw ushın kod } }; </syntaxhighlight>JańalawWákil dep atalatuǵın abstrakt klasstı kirgiziń, onıń Qozǵalmaytuǵın hám Qozǵalatuǵın degen subklassları bar, bul obektti jıljıtıw usılın támiyinleydi:<syntaxhighlight lang="cpp">class JańalawWákil { public: virtual void jańalaw() = 0; }; class Qozǵalmaytuǵın : public JańalawWákil { public: virtual void jańalaw() override { // hesh nárse islemeydi } }; class Qozǵalatuǵın : public JańalawWákil { public: virtual void jańalaw() override { // bul obekttiń poziciyasın jańalaw ushın kod } }; </syntaxhighlight>SoqlıǵısıwWákil dep atalatuǵın abstrakt klasstı kirgiziń, onıń Qattı emes hám Qattı degen subklassları bar, bul obekt penen soqlıǵısıw usılın támiyinleydi:<syntaxhighlight lang="cpp">class SoqlıǵısıwWákil { public: virtual void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) = 0; }; class QattıEmes : public SoqlıǵısıwWákil { public: virtual void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) override { // hesh nárse islemeydi } }; class Qattı : public SoqlıǵısıwWákil { public: virtual void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) override { // basqa obektler menen soqlıǵısıwdı tekseriw hám oǵan juwap beriw ushın kod } }; </syntaxhighlight>Aqırında, Obekt dep atalatuǵın klasstı kirgiziń, onıń kóriniwin basqarıw ushın (KóriniwWákil qollanıp), qozǵalıwshılıǵın basqarıw ushın (JańalawWákil qollanıp) hám qattılıǵın basqarıw ushın (SoqlıǵısıwWákil qollanıp) aǵzaları bar. Bul klassta óz aǵzalarına tapsırma beretuǵın metodlar bar, mısalı, jańalaw() ápiwayı túrde JańalawWákil ústindegi metodtı shaqıradı:<syntaxhighlight lang="cpp"> class Obekt { KóriniwWákil* _k; JańalawWákil* _j; SoqlıǵısıwWákil* _s; public: Obekt(KóriniwWákil* k, JańalawWákil* j, SoqlıǵısıwWákil* s) : _k(k) , _j(j) , _s(s) {} void jańalaw() { _j->jańalaw(); } void sızıw() { _k->sızıw(); } void soqlıǵısıw(Obekt obektler[]) { _s->soqlıǵısıw(obektler); } }; </syntaxhighlight>Sonnan keyin anıq klaslar tómendegishe boladı:<syntaxhighlight lang="cpp">class Oyınshı : public Obekt { public: Oyınshı() : Obekt(new Kórinetuǵın(), new Jıljıtılatuǵın(), new Qattı()) {} // ... }; class Tútin : public Obekt { public: Tútin() : Obekt(new Kórinetuǵın(), new Jıljıtılatuǵın(), new QattıEmes()) {} // ... }; </syntaxhighlight> == Artıqmashılıqları == Miyrasxorlıq boyınsha kompoziciyaǵa artıqmashılıq beriw - bul dizaynǵa joqarı qolaylılıq beretuǵın dizayn principi. Biznes-domen klasların túrli komponentlerden dúziw, olardıń arasındaǵı ulıwmalıqtı tabıwǵa hám shańaraq teregin jaratıwǵa urınıwǵa qaraǵanda tábiyiyirek. Mısalı, akselerator pedalı menen rul dóńgeleginiń ulıwma qásiyetleri júdá az, biraq ekewi de avtomobildiń áhmiyetli komponentleri bolıp tabıladı. Olardıń ne isley alatuǵını hám avtomobilge qanday payda keltire alatuǵını ańsat anıqlanadı. Sonday-aq, kompoziciya shańaraq aǵzalarınıń ózgesheliklerine beyim bolmaǵanlıǵı sebepli, uzaq múddetli perspektivada turaqlıraq biznes-domendi támiyinleydi. Basqasha aytqanda, obekttiń ne ekenligin (is-a) keńeytiwden góre, onıń ne isley alatuǵının (has-a) qurastırıw jaqsıraq. Dáslepki dizayn, sistema obektleriniń háreketlerin bólek interfeyslerde anıqlaw arqalı ápiwayılastırıladı, biznes-domen klasları arasında háreketlerdi miyrasxorlıq arqalı bólistiriw ushın ierarxiyalıq qatnas jaratıwdıń ornına. Bul kózqaras keleshektegi talaplardıń ózgerislerine ańsat beyimlesedi, al miyrasxorlıq modelinde bunday ózgerisler biznes-domen klaslarınıń tolıq qayta dúziliwin talap eter edi. Bunnan tısqarı, bul kózqaras bir neshe áwlad klasların óz ishine alǵan miyrasxorlıqqa tiykarlanǵan modeldegi salıstırmalı túrde kishi ózgerisler menen baylanıslı máselelerden qashadı. Kompoziciya qatnası kóbirek iykemli, sebebi ol orınlanıw waqtında ózgertiliwi múmkin, al subtiplew qatnasları statikalıq bolıp, kóplegen tillerde qayta kompilyaciyanı talap etedi. Ayırım tiller, ásirese [[Go (programmalastırıw tili)|Go]]<ref>{{Web deregi | url = https://commandcenter.blogspot.com/2012/06/less-is-exponentially-more.html| bet = Less is exponentially more| avtor = Pike| at = Rob| sáne = 2012-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-oktyabr }}</ref> hám Rust<ref>{{Web deregi | url = https://doc.rust-lang.org/stable/book/ch17-01-what-is-oo.html#inheritance-as-a-type-system-and-as-code-sharing| bet = Characteristics of Object-Oriented Languages - The Rust Programming Language| jumıs = doc.rust-lang.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-oktyabr }}</ref>, tek tip kompoziciyasın qollanadı. == Kemshilikleri == Miyrasxorlıqtıń ornına kompoziciyanı qollanıwdıń bir ulıwma kemshiligi - ayırım komponentler tárepinen beriletuǵın metodlar tuwındı tipte ámelge asırılıwı kerek bolıwı múmkin, hátte olar tek jiberiletuǵın metodlar bolsa da (bul kópshilik programmalastırıw tillerinde durıs, biraq hámmesinde emes; § Kemshiliklerden qashıw bólimin qarań). Kerisinshe, miyrasxorlıq tiykarǵı klasstıń barlıq metodların tuwındı klassta qayta ámelge asırıwdı talap etpeydi. Kerisinshe, tuwındı klass tek tiykarǵı klass metodlarınan ózgeshe háreketke iye metodlardı ámelge asırıwı (biykarlawı) kerek. Eger tiykarǵı klass kóp sanlı ádettegi háreketti támiyinleytuǵın metodlardı óz ishine alsa hám olardıń tek bir neshewi tuwındı klassta biykarlanıwı kerek bolsa, bul júdá az programmalastırıw miynetin talap etiwi múmkin. Mısalı, tómendegi [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] kodında, Employee tiykarǵı klassınıń ózgeriwshileri hám metodları HourlyEmployee hám SalariedEmployee tuwındı subklassları tárepinen miyras etip alınadı. Tek Pay() metodı hárbir tuwındı subklass tárepinen ámelge asırılıwı (arnawlı etiliwi) kerek. Basqa metodlar tiykarǵı klasstıń ózi tárepinen ámelge asırıladı hám onıń barlıq tuwındı subklassları tárepinen bólisiledi; olardı subklass anıqlamalarında qayta ámelge asırıw (biykarlaw) yamasa hátte esletiw kerek emes. [[Fayl:UML_class_Employee.svg|UML class Employee.svg]]<syntaxhighlight lang="csharp"> // Tiykarǵı klass public abstract class Xızmetker { // Qásiyetler protected string Atı { get; set; } protected int ID { get; set; } protected decimal TólemStavkası { get; set; } protected int IslegenSaatlar { get; } // Házirgi tólem dáwiri ushın tólemdi alıw public abstract decimal Tólem(); } // Tuwındı subklass public class SaatlıqXızmetker : Xızmetker { // Házirgi tólem dáwiri ushın tólemdi alıw public override decimal Tólem() { // Islengen waqıt saatlarda return IslegenSaatlar * TólemStavkası; } } // Tuwındı subklass public class AylıǵıXızmetker : Xızmetker { // Házirgi tólem dáwiri ushın tólemdi alıw public override decimal Tólem() { // Tólem stavkası saatlıq emes, al jıllıq maosh return IslegenSaatlar * TólemStavkası / 2087; } } </syntaxhighlight> === Kemshiliklerdi boldırmaw === Bul kemshilikten treytler, miksinler, (tip) jaylastırıw yamasa protokol keńeytiwlerin qollanıw arqalı boldırmawǵa boladı. Ayırım tiller onı jeńilletiw ushın arnawlı qurallar usınadı: * [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] 8.0 versiyasınan baslap interfeys aǵzasına deneni anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın standart interfeys metodların usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/dotnet/csharp/whats-new/csharp-8#default-interface-methods| bet = What's new in C# 8.0| jumıs = Microsoft Docs| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-fevral }}</ref>.: 28–29 <ref name="Skeet">{{Cite book|last1=Skeet|first1=Jon|title=C# in Depth|year=2014|url=https://archive.org/details/cindepth0000skee| sáne =23 March 2019}}</ref>: 38 <ref name="Albahari">{{Cite book|last1=Albahari|first1=Joseph|title=C# 10 in a Nutshell|date=2022}}</ref>: 466–468  * D tiptiń ishinde anıq "alias this" deklaraciyasın usınadı, ol basqa jaylastırılǵan tiptiń hárbir metodı hám aǵzasın alǵa jibere aladı<ref>{{Web deregi | url = https://dlang.org/spec/class.html#alias-this| bet = Alias This| jumıs = D Language Reference| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-iyun }}</ref>. * [[Dart (programmalastırıw tili)|Dart]] bólisiwge bolatuǵın standart ámelge asırıwları bar miksinlerdi usınadı. * [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] tipin jaylastırıw metodlardı alǵa jiberiw zárúrligin saplastıradı<ref>{{Web deregi | url = https://golang.org/doc/effective_go.html#embedding| bet = ''(Type)'' Embedding| jumıs = The Go Programming Language Documentation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-may }}</ref>. * [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] 8-versiyasınan baslap standart interfeys metodların usınadı. Project Lombok wákillik beriw maydannıń barlıq metodlarınıń atları hám tiplerin kóshirip alıw hám saqlaw ornına, maydanda @Delegate annotaciyasın qollanıw arqalı wákillikti qollaydı. * Julia makrosları metodlardı alǵa jiberiw ushın qollanılıwı múmkin. Lazy.jl<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/MikeInnes/Lazy.jl| bet = MikeInnes/Lazy.jl| jumıs = [[GitHub]]}}</ref> hám TypedDelegation.jl sıyaqlı bir neshe ámelge asırıwlar bar<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/JeffreySarnoff/TypedDelegation.jl| bet = JeffreySarnoff/TypedDelegation.jl| jumıs = [[GitHub]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://discourse.julialang.org/t/method-forwarding-macro/23355| bet = Method forwarding macro| sáne = 2019-jıl 20-aprel | til = en| jumıs = JuliaLang| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-avgust }}</ref>. * [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]] til [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisine]] wákillik úlgisin kirgizgen<ref>{{Web deregi | url = https://kotlinlang.org/docs/reference/delegated-properties.html| bet = Delegated Properties| jumıs = Kotlin Reference| baspaxana = JetBrains| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-iyul }}</ref>. * [[PHP]] 5.4 versiyasınan baslap treytlerdi qollaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.php.net/manual/en/language.oop5.traits.php| bet = PHP: Traits| jumıs = www.php.net| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-fevral }}</ref>. * Raku metodlardı alǵa jiberiwdi ańsatlastırıw ushın handles treytin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.raku.org/language/typesystem#index-entry-handles_trait-handles| bet = Type system| jumıs = docs.raku.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-avgust }}</ref>. * Rust standart ámelge asırıwları bar treytlerdi usınadı. * Scala (3-versiyadan baslap) obekttiń tańlanǵan aǵzaları ushın laqaplardı anıqlaw ushın "export" bólimin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.scala-lang.org/scala3/reference/other-new-features/export.html| bet = Export Clauses| jumıs = Scala Documentation| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-oktyabr }}</ref>. * [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] keńeytiwleri ayırım tip ámelge asırıwınıń ishinde emes, al protokoldıń ózinde protokoldıń standart ámelge asırılıwın anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://docs.swift.org/swift-book/LanguageGuide/Protocols.html| bet = Protocols| jumıs = The Swift Programming Language| baspaxana = Apple Inc| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-iyul }}</ref>. == Empirikalıq izertlewler == 2013-jılı 93 ashıq kodlı Java baǵdarlamasına (hár qıylı kólemdegi) júrgizilgen izertlew mınalardı anıqladı: Miyrasxorlıqtı kompoziciya menen almastırıw ushın úlken múmkinshilik joq bolsa da (...), bul múmkinshilik áhmiyetli (miyrasxorlıqtı qollanıwdıń ortasha 2% tek ishki qayta qollanıw ushın, al qosımsha 22% tek sırtqı yamasa ishki qayta qollanıw ushın). Biziń nátiyjelerimiz miyrasxorlıqtıń qáte qollanılıwına baylanıslı táshiwish etiwge sebep joq ekenin kórsetedi (hesh bolmaǵanda ashıq kodlı Java baǵdarlamalarında), biraq olar kompoziciyaǵa qarsı miyrasxorlıqtı qollanıw máselesin alǵa shıǵaradı. Eger kompoziciyanı qollanıwǵa bolatuǵın jaǵdayda miyrasxorlıqtı qollanıw menen baylanıslı áhmiyetli shıǵınlar bar bolsa, onda biziń nátiyjelerimiz bazı bir táshiwishleniwge sebep bar ekenin kórsetedi. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ifcg6y9ix95nwf8pffulh1brhntu4g8 0 23028 266225 145585 2026-08-18T00:00:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266225 wikitext text/x-wiki Sistemalıq injeneriya, [[programmalıq injiniring]] hám [[Informatika|kompyuter iliminde]], '''funkciya modeli''' ({{lang-en|function model}}) yamasa '''funkcionallıq model''' ‒ modellestirilgen [[sistema]] yamasa predmet tarawındaǵı funkciyalardıń (aktivlikler, háreketler, processler, operaciyalar) strukturalıq kórinisi bolıp tabıladı<ref name="ITL93">[http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef02.doc FIPS Publication 183] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090227122140/http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef02.doc |date=2009-02-27 }} released of IDEFØ December 1993 by the Computer Systems Laboratory of the National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref>. [[Fayl:IDEF_Diagram_Example.jpg|nobaý|360x360 nükte|IDEF0 bildiriwinde "Ońlanıwshı awısıq bóleklerdi saqlaw" processiniń funkciya modeliniń mısalı.]] Funkciya modeli, aktivlik modeli yamasa process modeli sıyaqlı, belgilengen shegaradaǵı kárxanalıq funkciyanıń grafikalıq kórinisi bolıp tabıladı. Funkciya modeliniń maqsetleri - funkciyalar hám processlerdi táriyiplew, informaciya talapların tabıwǵa járdem beriw, imkaniyatlardı anıqlawǵa járdem beriw hám ónim hám xızmet qunın anıqlaw ushın tiykar jaratıw<ref name="rmsc-1995">[https://www.archives.gov/era/pdf/rmsc-19951006-dod-rm-function-and-information-models.pdf Reader's Guide to IDEF0 Function Models]. Accessed 27 Nov 2008.</ref>. == Tariyxı == Sistemalıq injeneriya hám baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası tarawındaǵı funkciya modeli 1950-1960-jıllarda payda boldı, biraq shólkemlik aktivliktiń funkcionallıq modellestiriwiniń kelip shıǵıwı XIX ásirdiń aqırına barıp taqaladı<ref name="BBG02">Ben B. Graham (2002). ''Detail Process Charting''. p.2.</ref>.<ref>{{Cite journal | last =Schlager | first =J. | title =Systems engineering: key to modern development | journal =IRE Transactions | volume =EM-3 | pages =64–66 |date=July 1956 | doi =10.1109/IRET-EM.1956.5007383 | issue =3 | s2cid =51635376 }}</ref> XIX ásirdiń aqırında biznes aktivliklerin, háreketlerdi, processlerdi yamasa operaciyalardı sáwlelendiretuǵın birinshi diagrammalar payda boldı, al XX ásirdiń birinshi yarımında biznes process aktivliklerin hújjetlestiriw ushın birinshi strukturalıq metodlar payda boldı. Bunday metodlardıń biri - aǵım process diagramması, Amerika Mexanikalıq Injenerler Jámiyeti (ASME) aǵzalarına 1921-jılı Frenk Gilbret tárepinen "Process Diagrammaları—Eń Jaqsı Joldı Tabıwdıń Birinshi Adımları" dep atalǵan prezentaciya menen tanıstırıldı. Gilbrettiń quralları tez arada industrial injeneriya oqıw baǵdarlamalarına kirgizildi. Sistemalıq injeneriya tarawınıń payda bolıwı 1940-jıllarda Bell Telephone Laboratories kompaniyasınan baslanadı<ref>{{Cite journal|author=Schlager|title=Systems engineering: key to modern development}}</ref>. Sistemanıń ulıwma qásiyetlerin anıqlaw hám manipulyaciyalaw zárúrligi, quramalı injenerlik proektlerde bóleklerdiń qásiyetleriniń jıynaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye bolıwı múmkin, hár qıylı sanaat tarawlarınıń bul tártipti qollanıwına túrtki boldı<ref>{{Cite book|author=Arthur D. Hall|title=A Methodology for Systems Engineering|url=https://archive.org/details/methodologyforsy0000hall|publisher=Van Nostrand Reinhold|isbn=0-442-03046-0|year=1962}}</ref>.<ref>{{Cite book | author =Arthur D. Hall | author-link =Arthur D. Hall | title =A Methodology for Systems Engineering | url =https://archive.org/details/methodologyforsy0000hall | publisher =Van Nostrand Reinhold | isbn =0-442-03046-0 | year =1962 }}</ref> Bul tarawda funkciya modelin anıqlaǵan birinshi injenerlerdiń biri Britaniyalı injener Uilyam Gosling boldı<ref>[[William Gosling (engineer)|William Gosling]] (1962) ''The design of engineering systems''. p. 23</ref>. Óziniń "Injenerlik sistemalardı proektlestiriw" (1962, b. 25) miynetinde ol bılay dep ayttı: : ''Funkcionallıq model paydalı bolıwı ushın eki maqsetke erisiwi kerek. Ol ótkiziw qábileti sıpatlamasınıń mexanikasın támiyinlewi kerek, bul birinshi hám sońǵı ótkiziw qábileti jaǵdayların, hám múmkin aralıq halatlardıń ayırımların tolıq anıqlawǵa qábiletli. Sonday-aq, ol hár qanday kiris maǵlıwmattı, bul mexanika terminlerinde durıs táriyiplengen, nátiyjeni payda etiw ushın qollanıwǵa bolatuǵın qanday da bir qural usınıwı kerek, bul nátiyje haqıyqıy sistemanıń qarastırılǵan kiris maǵlıwmatı ushın beretuǵın nátiyjeniń birdey durıs táriypi bolıp tabıladı. Sonday-aq, atap ótiw kerek, funkcionallıq model isley alatuǵın, biraq barlıq funkcionallıq modeller ushın zárúr emes eki nárse bar. Bunday sistema sistemanıń kiris hám shıǵıs noqatlarınan basqa ótkiziw qábiletin sıpatlawı múmkin, biraq bul minnetli emes, hám ol hárbir elementtiń ótkiziw qábileti boyınsha alıp baratuǵın operaciyasınıń sıpatlamasın da óz ishine alıwı múmkin, biraq bul da minnetli emes.''<ref>Tim Weilkiens (2008). ''Systems Engineering with SysML/UML: Modeling, Analysis, Design''. Page 287.</ref><ref>[[Harold Chestnut]] (1967). ''Systems Engineering Methods''. Page 254.</ref><ref name="TD03">Thomas Dufresne & James Martin (2003). [https://web.archive.org/web/20061220024049/http://mason.gmu.edu/~tdufresn/paper.doc "Process Modeling for E-Business"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061220024049/http://mason.gmu.edu/~tdufresn/paper.doc |date=December 20, 2006 }}. INFS 770 Methods for Information Systems Engineering: Knowledge Management and E-Business. Spring 2003</ref> Dáslepki jaqsı anıqlanǵan funkciya modelleriniń biri, 1950-jıllarda qorǵanıw tarawı menen baylanıslı TRW Incorporated tárepinen islep shıǵılǵan funkcionallıq aǵım blok diagramması (FFBD) boldı. 1960-jıllarda [[NASA]] onı kosmoslıq sistemalar hám ushıw missiyalarındaǵı waqıyalardıń waqıt izbe-izligin kórsetiw ushın paydalandı. Ol jáne de keń túrde klassikalıq sistemalıq injeneriyada sistema funkciyalarınıń orınlanıw tártibin kórsetiw ushın qollanıladı. == Funkcionallıq modellestiriw máseleleri == === Funkcionallıq perspektiva === Sistemalıq injeneriya hám [[Programmalıq injiniring|baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasında]] funkciya modeli funkcionallıq modellestiriw perspektivası menen jaratıladı. Funkcionallıq perspektiva biznes processlerin modellestiriwdegi múmkin bolǵan perspektivalardıń biri, basqa perspektivalar mısalı minez-qulıq, shólkemlestiriw yamasa informaciyalıq bolıwı múmkin<ref>[http://users.jyu.fi/~jpt/ME2000/Me14/sld004.htm Process perspectives]. In: ''Metamodeling and method engineering'', Minna Koskinen, 2000.</ref>. Funkcionallıq modellestiriw perspektivası dinamikalıq processti táriyiplewge tiykarlanadı. Bul modellestiriw perspektivasındaǵı tiykarǵı túsinik - process, bul funkciya, transformaciya, aktivlik, háreket, tapsırma hám t.b. bolıwı múmkin. Bul perspektivanı qollanatuǵın modellestiriw tiliniń belgili mısalı - maǵlıwmat aǵımı diagrammaları. Perspektiva processti sıpatlaw ushın tórt simvoldı qollanadı, olar: * Process: Kirgiziw maǵlıwmattan shıǵarıw maǵlıwmatqa transformaciyanı kórsetedi. * Saqlaw: Maǵlıwmat jıynaw yamasa qanday da bir material. * Aǵım: Processtegi maǵlıwmat yamasa materialdıń háreketi. * Sırtqı mazmun: Modellestirilgen sistemadan sırtqı, biraq onıń menen baylanısadı. Endi, bul simvollar menen process bul simvollardıń tarmaǵı retinde kórsetiliwi múmkin. Bul bóleklengen process DFD, maǵlıwmat aǵımı diagramması bolıp tabıladı. [[Fayl:Fo2ufg823rhf832hfdorfg.JPG|nobaý|Sistemalı analizdegi funkcionallıq bóleklew mısalı.]] Dinamikalıq Kárxana Modellestiriwde Basqarıw modeli, Funkciya Modeli, Process modeli hám Shólkemlestiriw modeli arasında bóliniw ámelge asırıladı. === Funkcional dekompoziciya === Funkcional dekompoziciya keń mániste funkcionallıq qatnastı onıń quramlas bóleklerine ajıratıw processin ańlatadı, bunday usıl menen dáslepki funkciya ol bóleklerden funkciya kompoziciyası arqalı qayta qurılıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, bul dekompoziciya processi quramlas komponentlerdiń tiykarın túsiniw maqsetinde yamasa global funkciyanıń qısılǵan kórinisin alıw maqsetinde ámelge asırıladı, bul tapsırma tek quramlas processler belgili bir modullik dárejesine iye bolǵan jaǵdayda ǵana múmkin boladı. Funkcional dekompoziciya [[Programmalastırıw|kompyuter programmalastırıwında]] ayrıqsha orınǵa iye, onda tiykarǵı maqset processlerdi múmkin bolǵansha modullestiriw bolıp tabıladı. Mısalı, kitapxana basqarıw sisteması inventar moduli, oqıwshı haqqındaǵı informaciya moduli hám tólem bahalaw moduli sıyaqlı bóleklerge bóliniwi múmkin. Kompyuter programmalastırıwdıń dáslepki on jıllıqlarında bul ayırım ataqlı praktikler tárepinen "podprogrammalastırıw óneri" dep atalǵan. Injenerlik sistemalardıń funkcionallıq dekompoziciyası injenerlik sistemalardı analizlew ushın qollanılatuǵın metod. Tiykarǵı ideya - sistemanı blok diagrammasınıń hárbir blogı táriypinde "hám" yamasa "yamasa" sózlerin qollanbay táriyiplenetuǵınday etip bóliwge urınıw. Bul jumıs sistemanıń hárbir bóleginiń taza funkciyaǵa iye bolıwın májbúrleydi. Sistema taza funkciyalardan quralǵanda, olar qayta qollanılıwı yamasa almastırılıwı múmkin. Ádettegi tárep nátiyje - bloklar arasındaǵı interfeysler ápiwayı hám ulıwmalıq bola baslaydı. Interfeysler ádette ápiwayılasatuǵın bolǵanlıqtan, taza funkciyanı baylanıslı, uqsas funkciya menen almastırıw ańsatıraq boladı. == Funkcional modellestiriw metodları == Funkcionallıq kózqaras kóplegen diagrammalıq texnikalar hám modellestiriw belgilewlerinde keńeytilgen. Bul bólim xronologiyalıq tártipte áhmiyetli texnikalardıń ulıwma sholıwın beredi. === Funkciya blok diagramması === [[Fayl:Functional_block_diagram_of_the_attitude_control_and_maneuvering_electronics_system.jpg|nobaý|320x320 nükte|Gemini kosmos kemesiniń poziciyanı basqarıw hám manevrlew elektronika sistemasınıń funkciya blok diagramması. 1962-jıl iyun.]] Funkcionallıq blok diagramması - [[sistema]] funkciyaları hám óz-ara baylanısların táriyipleytuǵın blok diagramması. Funkcionallıq blok diagramması tómendegilerdi sáwlelendire aladı<ref>James Perozzo (1994) ''The complete guide to electronics troubleshooting''. p. 72</ref>: * Bloklar menen sáwlelendirilgen sistema funkciyaları * Sızıqlar menen sáwlelendirilgen blok kiriwi, hám * 9 funkciya arasındaǵı qatnaslar * Funkcionallıq izbe-izlikler hám material hám/yamasa signallar ushın jollar<ref>William H. Von Alven (1964) ''Reliability engineering'' explains: "Functional block diagrams show functional sequences and signal paths, and items which are wired in parallel are drawn in parallel" (p. 286)</ref> Blok diagramması arnawlı qásiyetlerdi kórsetiw ushın qosımsha sxemalıq simvollardı qollanıwı múmkin. Arnawlı funkciya blok diagramması - klassikalıq funkcionallıq aǵım blok diagramması, hám programmalastırılatuǵın logikalıq kontrollerlerdi proektlestiriwde qollanılatuǵın Funkciya Blok Diagramması (FBD). === Funkcional aǵım blok diagramması === [[Fayl:Functional_Flow_Block_Diagram_Format.jpg|nobaý|320x320 nükte|Funkcional aǵım blok diagrammasınıń formatı.]] Funkcionallıq aǵım blok diagramması (FFBD) - [[Sistema|sistemanıń]] funkcionallıq aǵımınıń kóp qabatlı, waqıt-izbe-izlik boyınsha, basqıshpa-basqısh diagramması. Bul diagramma 1950-jıllarda rawajlandırılǵan hám klassikalıq sistemalıq injeneriyada keń qollanıladı. Funkcionallıq aǵım blok diagramması sonday-aq Funkcionallıq Aǵım Diagramması, funkcionallıq blok diagramması, hám funkcionallıq aǵım dep te ataladı<ref name="SEF01">[http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf ''Systems Engineering Fundamentals.''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070927203501/http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf |date=September 27, 2007 }} Defense Acquisition University Press, 2001</ref><ref name="faa.gov">The first version of this article is completely based on the [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/operations/sysengsaf/seman/SEM3.1/Section%204.4.pdf NAS SYSTEM ENGINEERING MANUAL SECTION] 4.4 VERSION 3.1 06/06/06.</ref><ref name="FAA08">[http://www.hf.faa.gov/webtraining/Usability/u17_tools2.htm Task Analysis Tools Used Throughout Development]. FAA 2008. Retrieved 25 Sept 2008.</ref>. Funkcionallıq aǵım blok diagrammaları (FFBD) ádette [[Sistema|sistemalar]] ushın tolıq, basqıshpa-basqısh operaciyalıq hám qollaw izbe-izliklerin anıqlaydı, biraq olar sonday-aq sistemalardı rawajlandırıw hám óndiriw processlerin anıqlaw ushın da nátiyjeli qollanıladı. Baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw processleri de FFBDlerdi keńnen qollanadı. Sistema kontekstinde, funkcionallıq aǵım basqıshları apparatlıq támiynat, [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]], tulǵa (jeke adam), obektler hám/yamasa proceduralardıń kombinaciyaların óz ishine alıwı múmkin. FFBD metodında, funkciyalar olardıń orınlanıwınıń logikalıq tártibi boyınsha shólkemlestirilgen hám sáwlelendirilgen. Hárbir funkciya basqa funkciyalardıń orınlanıwı hám juwmaqlanıwına qatnası boyınsha logikalıq qatnası tiykarında kórsetiledi. Funkciya atı menen belgilengen uzel hárbir funkciyanı sáwlelendiredi. Shepten ońǵa qaray baǵıtlar funkciyalardıń orınlanıw tártibin kórsetedi. Logikalıq simvollar funkciyalardıń izbe-iz yamasa parallel orınlanıwın sáwlelendiredi<ref name="FAA06">FAA (2006). [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/operations/sysengsaf/seman/SEM3.1/Section%204.4.pdf NAS SYSTEM ENGINEERING MANUAL SECTION] 4.4 VERSION 3.1 06/06/06.</ref>. === HIPO hám IPO === [[Fayl:IPO-S_Model.gif|solğa|nobaý|180x180 nükte|Keńeytilgen IPO Modeli.]] HIPO - ierarxiyalıq kirgiziw process shıǵarıw - sistemalardıń modullerin ierarxiya túrinde sáwlelendiriw hám hárbir moduldi hújjetlestiriw ushın 1970-jıllardaǵı kóp tarqalǵan sistemalıq analiz dizayn járdemshisi hám hújjetlestiriw texnikası<ref>IBM Corporation (1974).''HIPO—A Design Aid and Documentation Technique'', Publication Number GC20-1851, IBM Corporation, White Plains, NY, 1974.</ref><ref name="Sandia92">Sandia National Laboratories (1992). [https://web.archive.org/web/20090825000913/http://www.prod.sandia.gov/cgi-bin/techlib/access-control.pl/1985/852348.pdf Sandia Software Guidelines Volume 5 Tools, Techniques, and Methodologies] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090825000913/http://www.prod.sandia.gov/cgi-bin/techlib/access-control.pl/1985/852348.pdf |date=2009-08-25 }} SANDIA REPORTS 85–2348qUC–32</ref>. Ol avtomatlastırılǵan ushırasıwdı demonstraciyalaw ushın ekspert sistemasınıń talapların rawajlandırıw, dizayndı qurıw hám implementaciyanı qollaw ushın qollanıldı. Keyin dizayn hám implementaciya metodı sebepli tekseriw sistemalı túrde alıp barıldı. Sistemanıń ulıwma dizaynı HIPO diagrammaları yamasa struktura diagrammaları qollanıp hújjetlestiriledi. Struktura diagramması shólkemlestiriw diagrammasına uqsas kóriniste, biraq qosımsha detallardı kórsetiw ushın modifikaciyalanǵan. Struktura diagrammaları bir neshe túrdegi informaciyanı kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin, biraq eń kóp yamasa [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] yamasa kod strukturaların diagrammalaw ushın qollanıladı. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 7d2uotgn5hlpmm4g63iyvj8uy2ut4dx 0 23215 266135 213742 2026-08-17T20:47:44Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266135 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Object-Oriented_Model.svg|nobaý|320x320 nükte|Obyektke baǵdarlanǵan modeldiń úlgisi]] '''Obyekt maǵlıwmatlar bazası''' yamasa '''obyektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası''' ‒ bul informaciyanı [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda]] qollanılatuǵın obyektler formasında kórsetiletuǵın [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması]]. Obyekt [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarınıń]] kestege baǵdarlanǵan relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınan ayırmashılıǵı bar. Úshinshi túri, obyekt-relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları, eki tásirdiń gibridi bolıp tabıladı. Obyekt maǵlıwmatlar bazaları 1980-jıllardıń basınan berli qarastırılıp kelmekte. == Sholıw == Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (OODBMSs) yaki ODBMS (Obekt Maǵlıwmatlar Bazasın Basqarıw Sisteması) dep te ataladı, maǵlıwmatlar bazası imkaniyatların [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] tili imkaniyatları menen birlestiredi. OODBMSs obektke baǵdarlanǵan baǵdarlamashılarǵa ónimdi islep shıǵarıwǵa, olardı obektler retinde saqlawǵa hám OODBMS ishinde jańa obektlerdi jaratıw ushın bar obektlerdi kóshiriwge yaki ózgertiwge múmkinshilik beredi. Maǵlıwmatlar bazasın programmalastırıw tili menen integraciyalanǵanlıqtan, baǵdarlamashı bir ortalıqta turaqlılıqtı saqlay aladı, óytkeni OODBMS hám programmalastırıw tili ekiwi de birdey kórsetiw modelin qollanadı. Relyaciyalıq DBMS proektleri, salıstırıw ushın, maǵlıwmatlar bazası modeli hám qosımsha arasında anıq bóliniwdi saqlaydı. Intranetler hám ekstranetlerdi engiziw menen veb-texnologiyasınıń qollanılıwı artqan sayın, kompaniyalardıń ózleriniń kompleks maǵlıwmatların kórsetiw ushın OODBMSs-qa qızıǵıwshılıǵı artadı. Maǵlıwmatlardı obektler sıpatında saqlaw ushın arnawlı islep shıǵarılǵan DBMS-ti qollanıw multimedia prezentaciyasına baǵdarlanǵan kompaniyalarǵa yaki [[kompyuter]] járdeminde proektlestiriw (CAD) -dı qollanatuǵın shólkemlerge artıqmashılıq beredi.[1] Ayırım obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları Delphi, Ruby, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[JavaScript]], Perl, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], Visual Basic [[.NET]], [[C++]], Objective-C hám Smalltalk sıyaqlı [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] menen jaqsı jumıs islew ushın islep shıǵarılǵan; JADE sıyaqlı basqalarınıń óz programmalastırıw tilleri bar. OODBMSs obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri menen birdey modeldi qollanadı. == Tariyxı == Obekt maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları 1970-jıllardıń basınan ortalarına shekem grafikalıq strukturalı obektler ushın ishki maǵlıwmatlar bazasın basqarıwdı qollap-quwatlaw boyınsha izertlewlerden kelip shıqqan. "Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası sisteması" termini birinshi ret 1985-jıllardıń shamasında payda boldı. Kórnekli izertlew proektlerine Encore-Ob/Server (Braun universiteti), EXODUS (Viskonsin-Medison universiteti), IRIS (Hewlett-Packard), ODE (Bell Labs), ORION (Mikroelektronika hám Kompyuter texnologiyası korporaciyası yaki MCC), Vodak (GMD-IPSI) hám Zeitgeist (Texas Instruments) kirdi. ORION proekti basqa hár qanday háreketlerge qaraǵanda kóbirek basılıp shıǵarılǵan maqalalarǵa iye boldı. MCC-dan Von Kim MIT Press tárepinen basılıp shıǵarılǵan kitapta sol maqalalardıń eń jaqsısın jıynadı. Dáslepki kommerciyalıq ónimlerge [[GemStone/S|Gemstone]] (Servio Logic, atı GemStone Systems dep ózgertilgen), Gbase (Graphael) hám Vbase (Ontologic) kirdi. 1980-jıllardıń aqırınan 1990-jıllardıń ortalarına shekem bazarǵa qosımsha kommerciyalıq ónimler kirdi. Olarǵa ITASCA (Itasca Systems), Jasmine (Fujitsu, Computer Associates tárepinen marketinglengen), Matisse (Matisse Software), Objectivity/DB (Objectivity, Inc.), ObjectStore (Progress Software, eXcelon-nan alınǵan, ol dáslep Object Design, Incorporated bolǵan), ONTOS (Ontos, Inc., Ontologic-ten atı ózgertilgen), O₂ (O₂ TTechnology, bir neshe kompaniyalar menen birlestirilgen, Informix tárepinen alınǵan, ol óz gezeginde [[IBM]] tárepinen alınǵan), POET (házіr Poet Software-dı satıp alǵan Versant-tan FastObjects), Versant Object Database (Versant Corporation), VOSS (Logic Arts) hám JADE (Jade Software Corporation) kirdi. Bul ónimlerdiń ayırımları bazarda qalıp, InterSystems Cache sıyaqlı jańa ashıq kodlı hám kommerciyalıq ónimler qosıldı. Obekt maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tillerine turaqlılıq koncepciyasın qostı. Dáslepki kommerciyalıq ónimler túrli tiller menen integraciyalanǵan: [[GemStone/S|GemStone]] (Smalltalk), Gbase (LISP), Vbase (COP) hám VOSS (Smalltalk ushın Virtual Obekt Saqlaw Sisteması). 1990-jıllardıń kóplegen bóleginde [[C++]] kommerciyalıq obekt maǵlıwmatlar bazasın basqarıw bazarında ústemlik etti. Satıwshılar 1990-jıllardıń aqırında [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]-nı hám jaqında [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]-tı qostı. 2004-jıldan baslap, obekt maǵlıwmatlar bazaları [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] obekt maǵlıwmatlar bazaları keńnen ashıq bolıp, qollanıwǵa ańsat bolǵan ekinshi ósiw dáwirin kórdi, óytkeni olar Smalltalk, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] yaki [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] sıyaqlı [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|OBP]] tillerinde tolıq jazılǵan, Versant-tıń db4o (db4objects), Obsidian Dynamics-tan DTS/S1 hám Perst (McObject) sıyaqlılar eki ashıq kodlı hám kommerciyalıq licenziyalar negizinde bar. == Xronologiya == * 1966 ** MUMPS * 1979 ** InterSystems M * 1980 ** TORNADO – CAD/CAM ushın obekt maǵlıwmatlar bazası<ref>{{Cite journal|last1=Ulfsby|title=TORNADO: a DBMS for CAD/CAM systems|url=https://archive.org/details/sim_computer-aided-design_1981-07_13_4/page/193|journal=[[Computer-Aided Design Journal|Computer-Aided Design]]|date=July 1981|volume=13|issue=4|pages=193–197|doi=10.1016/0010-4485(81)90140-8}}</ref> * 1982 ** Gemstone (Servio Logic retinde) toplam teoriyalıq model maǵlıwmatlar bazası mashinasın qurıwdı basladı. * 1985 – Obekt Maǵlıwmatlar Bazası termini birinshi ret engizildi * 1986 ** Servio Logic (Gemstone Systems) Gemstone 1.0 ónimin shıǵardı * 1988 ** Object Design, Incorporated dúzildi, ObjectStore-dı islep shıǵarıw baslandı ** Versant Corporation (Object Sciences Corp sıpatında) baslandı ** Objectivity, Inc. dúzildi * 1990-jıllardıń basları ** Servio Logic atın Gemstone Systems dep ózgertedi ** Gemstone (Smalltalk)-([[C++]])-([[Java (programmalastırıw tili)|Java]]) ** GBase (LISP) ** VBase (O2- ONTOS – INFORMIX) ** Objectivity/DB * 1990-jıllardıń ortaları ** InterSystems Caché ** Versant Object Database ** ODABA ** ZODB ** Poet ** JADE ** Matisse ** Illustra Informix * 2000-jıllar ** lambda-DB: Leonidas Fegaras, Chandrasekar Srinivasan, Arvind Rajendran, Devid Mayer tárepinen ODMG-ge tiykarlanǵan Obektke Baǵdarlanǵan DBMS ** db4o proekti Karl Rozenberger tárepinen baslandı ** ObjectDB * 2001 [[IBM]] Informix-tı satıp aladı * 2003 odbpp ashıq túrde shıǵarıldı * 2004 db4o db4objects, Inc. sıpatında kommerciyalıq túrde iske qosıldı. * 2008 db4o Versant Corporation tárepinen satıp alındı * 2010 VMware GemStone-dı satıp aladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.vmware.com/company/news/releases/spring-gemstone.html| bet = SpringSource to Acquire Gemstone Systems Data Management Technology| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140808042307/http://www.vmware.com/company/news/releases/spring-gemstone.html| arxivsáne = 2014-jıl 8-avgust | sáne = 2010-jıl 6-may | baspaxana = WMware| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-avgust }}</ref> * 2011 db4o-nı islep shıǵarıw toqtatıldı. * 2012 Wakanda ashıq kodlı hám kommerciyalıq licenziyalar menen birinshi óndirislik versiyalar * 2012 Actian Versant Corporation-dı satıp aladı * 2013 GemTalk Systems VMware-dan Gemstone ónimlerin satıp aladı<ref name="gemtalk1">{{Web deregi | url = http://www.prweb.com/releases/gemtalksystems/acquires-gemstone-s/prweb10652596.htm| bet = GemTalk Systems Acquires GemStone/S Products from VMware| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140810224807/http://www.prweb.com/releases/gemtalksystems/acquires-gemstone-s/prweb10652596.htm| arxivsáne = 2014-jıl 10-avgust | avtor = GemTalk Systems| sáne = 2013-jıl 2-may | baspaxana = PRWeb| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-avgust }}</ref> * 2014 db4o-nıń kommerciyalıq usınısı Actian (Versant-tı satıp alǵan) tárepinen rásmiy túrde toqtatıldı<ref>{{Web deregi | url = http://supportservices-old.actian.com/versant/default.html| bet = restructuring our Versant Community Website}}</ref> * 2014 Realm<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2016/11/Realm-database-nodejs| bet = Realm Releases Object Database for Node.js| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170202043544/https://www.infoq.com/news/2016/11/Realm-database-nodejs| arxivsáne = 2017-jıl 2-fevral | jumıs = InfoQ}}</ref> * 2017 ObjectBox<ref>{{Web deregi | url = https://db-engines.com/en/ranking/object+oriented+dbms| bet = Object Database Ranking on DB-Engines| avtor = DB-Engines| jumıs = DB-Engines| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may }}</ref> == Obekt maǵlıwmatlar bazaların qabıl etiw == Turaqlı programmalastırıwǵa tiykarlanǵan obekt maǵlıwmatlar bazaları injenerlik hám keńislikli maǵlıwmatlar bazaları, telekommunikaciyalar hám joqarı energiya fizikası<ref>{{Web deregi | url = https://www.service-architecture.com/articles/object-oriented-databases/stanford-linear-accelerator.html| bet = Stanford Linear Accelerator (SLAC)}}</ref> hám molekulyar [[biologiya]] sıyaqlı ilimiy tarawlar sıyaqlı qosımsha tarawlarında ózine tán orınǵa iye boldı. Obekt maǵlıwmatlar bazalarınıń basqa toparı qurılmalar, paketlengen baǵdarlamalıq támiynat hám real waqıt sistemalarında ornatılǵan qollanıwǵa itibar qaratadı. == Texnikalıq ózgeshelikler == Kópshilik obekt maǵlıwmatlar bazaları deklarativ programmalastırıw tásilin qollanıp, obektlerdi tabıwǵa múmkinshilik beretuǵın soraw tiliniń bir túrin usınadı. Obekt soraw tilleri tarawında hám soraw hám navigaciya interfeyslerin integraciyalawda ónimler arasındaǵı eń úlken ayırmashılıqlar tabıladı. ODMG Obekt Soraw Tili, OQL menen standartlastırıwǵa urınıs etti. Maǵlıwmatlarǵa kiriw tezirek bolıwı múmkin, óytkeni obekt kórsetkishlerge erisiw arqalı izlewsiz tikkeley alınıwı múmkin. Ónimler arasındaǵı basqa ózgeriw tarawı maǵlıwmatlar bazasınıń sxemasınıń anıqlanıw usılında boladı. Biraq, ulıwma ózgeshelik - programmalastırıw tili hám maǵlıwmatlar bazası sxeması birdey tip anıqlamaların qollanadı. Multimedia qosımshaları jeńillestiriledi, sebebi maǵlıwmatlar menen baylanıslı klass metodları onıń durıs túsindiriliwi ushın juwapkershilikte boladı. Kópshilik obekt maǵlıwmatlar bazaları, mısalı Gemstone yaki VOSS, versiyalastırıwdı qollap-quwatlaydı. Obekt onıń barlıq versiyalarınıń toplamı sıpatında kóriniwi múmkin. Sonday-aq, obekt versiyaları óziniń huqıqındaǵı obektler sıpatında qaralıwı múmkin. Geybir obekt maǵlıwmatlar bazaları aktiv maǵlıwmatlar bazalarınıń tiykarı bolǵan triggerler hám sheklewler ushın sistemalı qollap-quwatlawdı támiyinleydi. Bir element haqqında úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı talap etetuǵın tarawlarda bunday maǵlıwmatlar bazasınıń nátiyjeliligi de úlken dárejede jaqsılanadı. Mısalı, bank mákemesi paydalanıwshınıń akkaunt informaciyaların alıp, olarǵa tranzakciyalar, akkaunt informaciyaları jazbaları sıyaqlı keń kólemli maǵlıwmatlardı nátiyjeli túrde támiyinley aladı. == Standartlar == Obekt Maǵlıwmatlardı Basqarıw Toparı obekt maǵlıwmatlar bazası hám obekt-relyaciyalıq kartalaw satıwshılarınıń, akademiyalıq jámiyet aǵzalarınıń hám qızıǵıwshılıq bildirgen táreplerdiń konsorciumı boldı. Onıń maqseti maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında obektlerdi saqlaytuǵın portativ qosımshalarǵa múmkinshilik beretuǵın specifikaciyalar toplamın jaratıw boldı. Ol óziniń specifikaciyasınıń bir neshe versiyasın járiyaladı. Sońǵı relizi ODMG 3.0 boldı. 2001-jılǵa kelip, úlken obekt maǵlıwmatlar bazası hám obekt-relyaciyalıq kartalaw satıwshılarınıń kópshiligi ODMG Java Til Baylanısına sáykes keletuǵının málimledi. Specifikaciyanıń basqa komponentlerine sáykeslik aralas boldı. 2001-jılı ODMG Java Til Baylanısı Java Maǵlıwmatlar Obektleri specifikaciyasınıń tiykarı sıpatında Java Jámiyet Processine usınıldı. ODMG aǵza kompaniyaları keyin óz kúshlerin Java Maǵlıwmatlar Obektleri specifikaciyasına itibar qaratıwǵa sheshim qabılladı. Nátiyjede, ODMG 2001-jılı tarqalıp ketti. Kóplegen obekt maǵlıwmatlar bazası ideyaları SQL:1999 standartına sińdirildi hám obekt-relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası ónimlerinde hár qıylı dárejede iske asırıldı. 2005-jılı Kuk, Ray hám Rozenberger qosımsha obektke-baǵdarlanǵan soraw API-lerin engiziw boyınsha barlıq standartlastırıw háreketlerin toqtatıwdı, al onıń ornına OO programmalastırıw tiliniń ózin, yaǵnıy Java hám .NET-ti sorawlardı ańlatıw ushın qollanıwdı usınıs etti. Nátiyjede, Native Queries (Tuwma Sorawlar) payda boldı. Usıǵan uqsas, Microsoft 2005-jıldıń sentyabr ayında Language Integrated Query (LINQ) hám onıń implementaciyası DLINQ-ti járiyaladı, bul olardıń [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám VB.NET 9 programmalastırıw tilleri menen jaqın, til-integraciyalanǵan maǵlıwmatlar bazası soraw múmkinshiliklerin támiyinlew ushın islendi. 2006-jıldıń fevral ayında, Object Management Group (OMG) ODMG 3.0 specifikaciyası tiykarında jańa specifikaciyalardı islep shıǵıw huqıǵı berilgenin hám Object Database Technology Working Group (ODBT WG) qurılǵanın járiyaladı. ODBT WG obekt maǵlıwmatlar bazası texnologiyasındaǵı jetiskenliklerdi (mısalı, replikaciya), maǵlıwmat basqarıwın (mısalı, keńislikli indekslew) hám maǵlıwmat formatların (mısalı, XML) óz ishine alatuǵın standartlar toplamın jaratıwdı hám obekt maǵlıwmatlar bazaları qabıl etilip atırǵan tarawlardı (mısalı, real waqıt sistemaları) qollap-quwatlaytuǵın jańa ózgesheliklerdi bul standartlarǵa kirgiziwdi jobalastırǵan edi. ODBT WG jumısı 2008-jıldıń aqırındaǵı ekonomikalıq qıyınshılıqlardan keyin, bul iste qatnasqan ODB jetkerip beriwshileri óz resursların basqa tarawlarǵa baǵdarlawǵa qarar qılǵanda, 2009-jıldıń mart ayında toqtatıldı. 2007-jıldıń yanvar ayında World Wide Web Consortium XQuery tiline aqırǵı usınıs statusın berdi. XQuery maǵlıwmat modeli retinde XML-di qollanadı. Dáslep obekt maǵlıwmatlar bazaları ushın islep shıǵılǵan ayırım ideyalar XQuery-ge óz jolın taptı, biraq XQuery óz tabiyatında obektke-baǵdarlanǵan emes. XML-diń keń tarqalǵanlıǵı sebepli, XQuery mexanizmleri relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasında qolaylı saqlaw ushın júdá quramalı yaki ózgermeli bolǵan maǵlıwmatlardı saqlaw quralı retinde obekt maǵlıwmatlar bazaları menen básekilesedi. XQuery sonday-aq, Obektke-Baǵdarlanǵan sistemalar tárepinen berilgen inkapsulyaciya ózgesheliklerin támiyinleytuǵın modullerdiń jazılıwına múmkinshilik beredi. XQuery v1 hám XPath v2 hám onnan keyingi versiyaları kúshli bolıp, hám ashıq kodlı hám jeńil (FOSS) baǵdarlamalarda<ref>{{Web deregi | url = https://basex.org/basex/xquery/| bet = BaseX XQuery Processor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231216035330/https://basex.org/basex/xquery/| arxivsáne = 2023-jıl 16-dekabr | jumıs = basex.org}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://exist-db.org/exist/apps/doc/xquery| bet = XQuery in eXist-db| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231202052435/https://exist-db.org/exist/apps/doc/xquery| arxivsáne = 2023-jıl 2-dekabr | jumıs = exist-db.org}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.saxonica.com/html/documentation/using-xquery/index.html| bet = Saxon - Using XQuery| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200923004515/https://www.saxonica.com/html/documentation/using-xquery/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-sentyabr | jumıs = www.saxonica.com}}</ref>, sonday-aq kommerciyalıq sistemalarda jetkilikli. Olar úyreniw hám qollanıw ushın ańsat hám júdá kúshli hám tez. Olar relyaciyalıq emes hám XQuery SQL tiykarında islenbegennen (geybir XQuery-di jobalastırǵan adamlar SQL-di de birge-oylap tapqan bolsa da). Biraq olar programmalastırıw mánisinde obektke-baǵdarlanǵan da emes: XQuery inkapsulyaciyanı jasırıw, implicit jiberiliw hám klasslar hám metodlar menen qollanbaydı. XQuery maǵlıwmatlar bazaları ulıwma almasıw formatı sıpatında XML hám JSON-dı qollanadı, biraq basqa formatlar da qollanıladı. 2000-jıllardıń basınan baslap [[JSON]], baǵdarlamashılar maǵlıwmat formatın basqaratuǵın qollanbalarda jámiyetlik qabıl etiw hám keń tarqalıwǵa erisken. JSONiq, JSON ushın XQuery-diń soraw-analogı (XQuery-diń tiykarǵı ańlatpaları hám operaciyaların bólisip), maǵlıwmatqa-baǵdarlanǵan informaciya ushın JSON hám XML formatlarınıń funkcionallıq ekvivalentligin kórsetti. Bul kontekstte, OODBMS qollap-quwatlawshılarınıń tiykarǵı strategiyası JSON-dı óz maǵlıwmatlar bazalarına beyimlestiriw (onı ishki maǵlıwmat túri sıpatında qollanıw) boldı. 2016-jıldıń yanvar ayında, PostgreSQL 9.5 relizi<ref>{{Web deregi | url = https://www.postgresql.org/docs/current/static/functions-json.html| bet = PostgreSQL: Documentation: 10: 9.15. JSON Functions and Operators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160518071030/http://www.postgresql.org/docs/current/static/functions-json.html| arxivsáne = 2016-jıl 18-may | jumıs = www.postgresql.org}}</ref> menen birge birinshi FOSS OODBMS barlıq tiykarǵı relyaciyalıq hám relyaciyalıq emes manipulyaciyalar ushın funkciyalar hám operaciyalardıń tolıq toplamı menen nátiyjeli JSON ishki maǵlıwmat túrin (JSONB) usınıs etti. == RDBMS-ler menen salıstırıw == Obekt maǵlıwmatlar bazası quramalı maǵlıwmatlardı hám maǵlıwmatlar arasındaǵı qatnaslardı relyaciyalıq qatarlar hám baǵanalarǵa sáykeslestirmesten, tikkeley saqlaydı, hám bul olardı júdá quramalı maǵlıwmatlar menen isleytuǵın qollanbalar ushın qolaylı etedi<ref>{{Cite journal|title=So what the Hell is ODBMS?}}</ref>. Obektler kópten-kópke qatnaslarǵa iye hám kórsetkishler járdeminde kiriliwi múmkin. Kórsetkishler qatnaslardı ornatıw ushın obektlerge baylanıstırıladı. OODBMS-tiń jáne bir paydası - pútkil sistemaǵa tásir etpesten kishi proceduralıq ayırmashılıqlar menen programmastırılıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 9i28cnr0shpkufmldgpws8uiqbgaki5 0 23279 266110 213746 2026-08-17T19:28:27Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266110 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=27}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=55–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi | last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum| sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=73|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi | last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi | bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne}}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi | bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways}}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=38}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=25}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=5–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] jspin840j6ohgfohtvtkh6dvulokci8 266238 266110 2026-08-18T00:15:17Z InternetArchiveBot 9299 Add 8 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266238 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi | last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi | last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi | bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne}}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi | bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways}}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 88to7dqeoblep8ms831d5stlbo5a9t6 0 23393 266221 213748 2026-08-17T23:58:05Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266221 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006.jpg|nobaý|Everesttiń arqa tárepi Arqa baza lageri jolınan kórinisi]] [[Fayl:Mount_Everest_morning.jpg|nobaý|Qubladan Everest hám Lxotse (Nepal): birinshi planda Tamserku, Kangtega hám Ama Dablam.]] '''Everest tawı''', jergilikli ''Sagarmatha'' yamasa ''Qomolangma'' atı menen belgili bolıp, Jer sharındaǵı teńiz qáddinen joqarıda, [[Gimalay tawları|Gimalay taw]]larınıń [[Mahalangur Gimal]] kishi dizbeginde jaylasqan. [[Qıtay]]-[[Nepal]] shegarası onıń joqarı noqatı arqalı ótedi. Onıń biyikligi (qardıń biyikligi) 8,848.86 m (29,031 fut 8,1⁄2 in) aqırǵı márte 2020-jılı [[Qıtay]] hám [[Nepal]] húkimetleri tárepinen ornatılǵan<ref name="LiveScience">{{Web deregi | url = https://www.livescience.com/tallest-mountain-on-earth| bet = Is Mount Everest really the tallest mountain on Earth? It depends how you measure height.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211226121526/https://www.livescience.com/tallest-mountain-on-earth| arxivsáne = 2021-jıl 26-dekabr | avtor = Joe Phelan| sáne = 2022-jıl 28-oktyabr | jumıs = livescience.com| baspaxana = Future US, Inc.| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel | citata = Researchers have measured Mount Everest many times over the past few decades, but the latest assessment, announced in November 2021, puts it at 29,031.69 feet (8,848.86 meters), which is almost 5.5 miles (8.8 kilometers) tall.}}</ref>. Everest tawı kóplegen alpinistlerdi, sonıń ishinde, júdá tájiriybeli alpinistlerdi ózine tartadı. Shıńǵa shıǵıwdıń eki tiykarǵı jolı bar, olardıń biri [[Nepal]]da qubla-shıǵıstan (standart jol dep ataladı) hám ekinshisi [[Tibet]]te arqadan keledi. Standart jónelis boyınsha kóteriliwde úlken texnikalıq qıyınshılıqlardı keltirip shıǵarmasa da, Everestte biyiklik keselligi, hawa-rayı hám samal, sonday-aq, qar kóshiwi hám [[Xumbu muzlıǵı]]nıń qáwip-qáterleri bar. 2024-jıldıń may ayı jaǵdayına bola, Everestte 340 adam qaytıs bolǵan. Tawda 200 den aslam ólik qalıp ketken, olar qáwipli shárayat bolǵanı sebepli alıp shıǵılmaǵan<ref name="Climber News">{{Web deregi | url = https://www.climbernews.com/how-many-dead-bodies-are-on-mount-everest/| bet = How Many Dead Bodies Are On Mount Everest?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241005160805/https://www.climbernews.com/how-many-dead-bodies-are-on-mount-everest/| arxivsáne = 2024-jıl 5-oktyabr | sáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = climbernews.com| baspaxana = Climber News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel | citata = "As of November 2022, 310 people have died while attempting to climb Mount Everest."}}</ref><ref name="Nuwer">{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/future/article/20151008-the-graveyard-in-the-clouds-everests-200-dead-bodies| bet = Death in the clouds: The problem with Everest's 200+ bodies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241005160807/https://www.bbc.com/future/article/20151008-the-graveyard-in-the-clouds-everests-200-dead-bodies| arxivsáne = 2024-jıl 5-oktyabr | avtor = Rachel Nuwer| avtorsilteme = Rachel Nuwer| sáne = 2015-jıl 8-oktyabr | baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel | citata = }}</ref>. [[Alpinist]]ler Everest tawı biyikliginiń tek bir bólegine kóteriledi, sebebi tawdıń tolıq biyikligi teńiz qáddine jaqın bolǵan geoidtan ólshenedi. Everest tawınıń shıńına eń jaqın teńiz [[Bengal qoltıǵı]] bolıp, onnan derlik 700 km uzaqlıqta jaylasqan. Everesttiń pútkil biyikligine shıǵıwdı shama menen usı jaǵalıqtan baslaw kerek. Bunı 1990-jılı Tim Makartni-Sneyptiń komandası orınlaǵan. Alpinistler, ádette, 5000 m den joqarı tayanısh lagerlerinen kóteriliwdi baslaydı. Bul lagerlerdiń astınan kóterilgen biyiklik muǵdarı hár qıylı. [[Tibet]] tárepinde bolsa kópshilik alpinistler tikkeley Arqa baza lagerine baradı. [[Nepal]] tárepinde alpinistler ádette Katmanduǵa, keyin [[Lukla]]ǵa ushıp baradı hám Qubla baza lagerine baradı. Lukladan shıńǵa shekem bolsa 6000 m ge shamalas biyiklikke kóteriledi. Everesttiń shıńına shıǵıw boyınsha dáslepki esapqa alınǵan háreketler britaniyalı alpinistler tárepinen ámelge asırılǵan. [[Nepal]] sol waqıtta shet ellilerdiń mámleketke kiriwine jol qoymaǵanı ushın [[inglisler]] [[Tibet]] tárepinen arqa taw jolında birneshe márte háreket etip kórdi. 1921-jılı inglisler tárepinen birinshi razvedka [[ekspediciya]]sı Arqa Kolda 7000 m ge jetken. Onnan keyin 1922-jılı ekspediciya arqa taw dizbeginiń marshrutın 8320 m ge jetkerip, insan birinshi márte 8000 m den joqarıǵa kóterildi. 1924-jılǵı ekspediciya nátiyjesinde Everestte házirgi kúnge shekemgi eń úlken sırlardan biri júzege keldi: [[George Mallory]] hám [[Andrew Irvin]] 8-iyun kúni sońǵı márte shıńǵa shıǵıwǵa urındı, biraq qaytıp kelmegen. Sonnan keyin olar birinshi bolıp shıńǵa shıqtı ma yamasa shıqpadı ma degen tartıslarǵa sebep boldı. [[Tenzing Norgay]] hám [[Edmund Hillari]] 1953-jılı qubla-shıǵıs taw dizbegi arqalı Everestke birinshi márte hújjetli kóteriliwdi ámelge asırdı. Norgay ótken jılı 1952-jılı Shveycariya ekspediciyasınıń aǵzası sıpatında 8595 m biyiklikke kóteriliwge erisken. [[Wang Fuchjou]], [[Gonpo]] hám [[Qu Yinhua]]lardan ibarat [[Qıtay]] alpinistleri komandası 1960-jılı 25-mayda arqa taw dizbeginen birinshi márte joqarıǵa kóterildi. == Atı == [[Fayl:"Papers_relating_to_the_Himalaya_and_Mount_Everest"_in_Proceedings_of_the_Royal_Geographical_Society_of_London,_Vol._I_(1857),_p._346.jpg|nobaý|"Everest tawı" ataması birinshi márte 1856-jıldaǵı usı shıǵıp sóylewde usınılǵan, keyin ala 1857-jılı járiyalanǵan. Onda taw birinshi márte dúnyadaǵı eń biyik taw ekenligi tastıyıqlanǵan.]] Everest tawınıń nepal/sanskrit tilindegi atı Sagarmatxa (IAST transkripsiyası) yamasa ''Sagar-Matha''<ref name="Sagar-Matha: Nepal3">{{Web deregi | bet = Sagar-Matha: Nepal| url = http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel | jumıs = Geographical Names| arxivsáne = 2022-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220326070315/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal| url-status = live}}</ref> (सगर-माथा<ref>{{Web deregi | url = http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal| bet = Sagar-Matha: Nepal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220326070315/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal| arxivsáne = 2022-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel | websayt = Geographical Names| url-status = live}}</ref> (सगर-माथा, [sʌɡʌrmatha], lit. "aspan qudayı<ref name="Krakauer-199732">{{cite book|last1=Krakauer|first1=Jon|title=Into Thin Air: A Personal Account of the Mt. Everest Disaster|year=1997|url=https://archive.org/details/intothinairperso00krakrich| sáne =1997|publisher=Villard|isbn=978-0-679-45752-7|location=New York}}</ref><ref name="Unsworth58432">{{cite book|last=Unsworth|first=Walt|title=Everest – The Mountaineering History|url=https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271|publisher=Bâton Wicks|year=2000|isbn=978-1-898573-40-1|edition=3rd|page=[https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271/page/584 584]}}</ref>"), "úlken kók aspandaǵı bas" mánisin bildiredi, सगर (sagar), yaǵnıy "aspan" hám माथा (māthā), yaǵnıy "bas" sózlerinen alınǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.harappa.com/engr/darjeeling.html#everest| bet = Mt. Everest 1857| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071226022726/http://www.harappa.com/engr/darjeeling.html| arxivsáne = 2007-jıl 26-dekabr | baspaxana = harappa.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 23-yanvar }}</ref>. === Basqa atları === [[Fayl:Gaurisankar_1890.jpg|nobaý|1890-jilǵi grafikada Gimalay tawları, Gaurisankar (Everest tawı) uzaqtan kórsetilgen]] * "XV shıńı" (waqtınshalıq, Britaniya imperatorlıq sorastırıwı tárepinen berilgen<ref name="everest_bwp70">{{Cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite news|title=India and China}}</ref><ref name="rgs1857">{{Cite journal|title=Papers relating to the Himalaya and Mount Everest|pages=345–351}}</ref>) * "Deodungha"<ref name="five">{{Web deregi | url = http://www.historyextra.com/facts/5-facts-about%E2%80%A6-mount-everest| bet = 5 Everest facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160406051156/http://www.historyextra.com/facts/5-facts-about%E2%80%A6-mount-everest| arxivsáne = 2016-jıl 6-aprel | baspaxana = historyextra.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-iyun }}</ref> (eski Darjeeling) * "Gauri Shankar", "Gaurishankar", yamasa "Gaurisankar" (nadurıs jazıw; shama menen 1900-jılǵa shekem anda-sanda qollanılǵan. Házirgi waqıtta bul atama 30 milya (48 kilometr) uzaqlıqtaǵı basqa shıń ushın qollanıladı<ref name="Ahluwalia1978">{{Cite book|title=Faces of Everest|url=https://archive.org/details/facesofeverest0000ahlu_j1v4|year=1978|publisher=Vikas Publishing House|isbn=978-0-7069-0563-2}}</ref>) === Hawa-rayınıń ózgerisi === [[Nepal]]dan shıqqan Everest ekspediciyaları ushın bazalıq lager tez siyreklesip hám turaqsızlanıp atırǵan [[Xumbu muzlıǵı]] janında jaylasqan. Klimat ózgeriwi sebepli bul jer alpinistler ushın qáwipsiz emes. [[Nepal]] húkimeti tárepinen Everest aymaǵında alpinizmdi rawajlandırıw hám qadaǵalaw boyınsha dúzilgen komitet usınıs etkenindey, [[Nepal]] turizm basqarmasınıń bas direktorı [[Taranath Adhikari]] tayanısh lagerdi tómenirek biyiklikke kóshiriw rejeleri bar ekenin ayttı. Bul alpinistler ushın tiykarǵı lager hám 1-lager arasındaǵı aralıqtıń uzaǵıraq bolıwın bildiredi. Biraq, házirgi tayanısh lageri ele paydalı hám úsh-tórt jıl dawamında óz wazıypasın atqarıwı múmkin. Kóshiw 2024-jılǵa shekem hárbir lawazımlı shaxs ushın ámelge asıwı múmkin<ref>{{Cite news| sáne =17 June 2022|title=Nepal to move Everest base camp from melting glacier| til =en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-61828753|access-date=17 June 2022}}</ref>. {{Portal|Mountains|China|Nepal}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Tibettegi turistlik dıqqatqa ılayıq orınlar]] [[Kategoriya:Nepaldaǵı turistlik dıqqatqa ılayıq orınlar]] [[Kategoriya:Tibet tawları]] [[Kategoriya:Koshi wálayatı tawları]] [[Kategoriya:Alpinistlik apatshılıqlar]] [[Kategoriya:Everest tawı]] [[Kategoriya:Aziya xalıq aralıq tawları]] [[Kategoriya:Mámleketlerdiń eń joqarı noqatlar]] acmd9ioim1mw5y5ckegualxp472988c 0 23672 266285 213758 2026-08-18T01:00:51Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266285 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ogg_vorbis_libs_and_application_dia.svg|oñğa|nobaý|277x277 nükte|Ogg Vorbis faylın oynatıw ushın libvorbisfile kitapxanasın paydalanatuǵın qosımshanıń illyustraciyası]] [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''kitapxana''' ‒ bul [[Kompyuter programması|kompyuter programmasın]] ámelge asırıw ushın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] barısında paydalanılatuǵın resurslar jıynaǵı. Ádette, kitapxana [[Kompilyator|kompilyaciyalanǵan]] funkciyalar hám klasslardan ibarat orınlanıwshı koddan boladı, yamasa [[Derek kodı|derek kodınıń]] jıynaǵı bolıwı múmkin. Resurs kitapxanası súwretler hám [[tekst]] sıyaqlı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] óz ishine alıwı múmkin. Kitapxananı óz aldına islewshi bir neshe tutınıwshılar (programmalar hám basqa kitapxanalar) paydalanıwı múmkin. Bul ádette tek sol programma tárepinen paydalanılıwı múmkin bolǵan programmada anıqlanǵan resurslardan ayırmashılıǵı bar. Tutınıwshı kitapxana resursın paydalanǵanda, onı ózi ámelge asırıwdıń zárúrligisiz kitapxananıń qunlılıǵına iye boladı. Kitapxanalar [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] modulli túrde qayta paydalanıwǵa járdem beredi. Kitapxanalar basqa kitapxanalardı paydalanıwı múmkin, bul programmada kitapxanalar ierarxiyasın payda etedi. Kitapxananı paydalanatuǵın kodtı jazǵanda, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] tek onı qalay paydalanıwdı biliwi kerek - onıń ishki táreplerin emes. Mısalı, programma quramalı sistema shaqırıwın abstrakciyalaytuǵın kitapxanadan paydalanıwı múmkin, solay etip baǵdarlamashı sistema funkciyasınıń qıyınshılıqların úyreniwge waqıt jumsamay-aq sistema ózgesheligin paydalana aladı. == Tariyxı == Kompyuter kitapxanası ideyası Charlz Bebbidj tárepinen jaratılǵan birinshi kompyuterlerge barıp taqaladı. 1888-jılǵı onıń Analitikalıq mashinası haqqındaǵı maqalada kompyuter operaciyalarınıń sanlı [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw]] maǵlıwmatlarınan ayırım kartalarǵa tesip jazılıwı múmkinligi usınılǵan edi. Eger bul operaciyalıq perfokartalar qayta paydalanıw ushın saqlansa, onda "áste-aqırın mashinanıń óziniń kitapxanası payda bolar edi"<ref>{{Cite journal|url=https://www.fourmilab.ch/babbage/hpb.html|first=H. P.|last=Babbage|journal=Proceedings of the British Association|date=September 12, 1888|location=Bath|title=The Analytical Engine}}</ref> [[Fayl:FirstCodeLibrary-ESDAC-ThePreparationOfProgramsForAnElectronicDigitalComputer-1951.jpg|nobaý|EDSAC kompyuteri ushın kishi programmalar kitapxanasın óz ishine alǵan tesilgen lenta oramları bar fayl shkafınıń janında islep atırǵan hayal.]] 1947-jılı Goldstayn hám fon Neyman sol waqıtta ele iske túspegen erte kompyuterlerdiń biri IAS mashinası ústindegi jumısları ushın kishi programmalardıń "kitapxanasın" jaratıwdıń paydalı bolatuǵının boljaǵan<ref>{{Cite book|last=Goldstine|first=Herman H.|url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400820139|title=The Computer from Pascal to von Neumann|date=2008-12-31|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-2013-9|location=Princeton|doi=10.1515/9781400820139}}</ref>. Olar hárbir sım qayta paydalanılatuǵın kompyuter kodın saqlaytuǵın magnitli sım jazbalarınıń fizikalıq kitapxanasın kóz aldına keltirgen Fon Neymannan ilhamlanǵan Uilks hám onıń komandası EDSACtı qurdı. Tesik lentalı fayl shkafı bul kompyuter ushın kishi programmalar kitapxanasın saqlaǵan. EDSAC ushın programmalar tiykarǵı programmadan hám kishi programmalar kitapxanasınan kóshirilgen kishi programmalar izbe-izliginen turatuǵın edi<ref>{{cite journal|last1=Campbell-Kelly|first1=Martin|date=September 2011|title=In Praise of 'Wilkes, Wheeler, and Gill'|url=https://cacm.acm.org/magazines/2011/9/122802-in-praise-of-wilkes-wheeler-and-gill/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=54|issue=9|pages=25–27|doi=10.1145/1995376.1995386|s2cid=20261972}}</ref>. 1951-jılı komanda programmalastırıw boyınsha birinshi sabaqlıqtı járiyaladı, "Elektronlı cifrlı kompyuter ushın programmalardı tayarlaw" dep atalǵan bul kitapta kitapxananıń dóretiliwi hám maqseti tolıq bayanlanǵan<ref>{{cite book|last1=Wilkes|first1=Maurice|last2=Wheeler|first2=David|last3=Gill|first3=Stanley|author-link1=Maurice Wilkes|author-link2=David Wheeler (computer scientist)|author-link3=Stanley Gill|date=1951|title=The Preparation of Programs for an Electronic Digital Computer|oclc=641145988|url=https://archive.org/details/programsforelect00wilk/page/80/mode/2up?q=library|location=|publisher=Addison-Wesley|pages=45, 80–91, 100|isbn=}}</ref>. COBOL 1959-jılı "kitapxana sisteması ushın dáslepki múmkinshiliklerdi" óz ishine alǵan<ref name="Wexelblat_1981_247">{{Cite book|last=Wexelblat|first=Richard|title=History of Programming Languages|publisher=Academic Press (A subsidiary of [[Harcourt Brace]])|year=1981|series=ACM Monograph Series|isbn=0-12-745040-8|page=[https://archive.org/details/historyofprogram0000hist/page/274 274]|url=https://archive.org/details/historyofprogram0000hist/page/274}}</ref>, biraq Jan Sammet olardı keyin "jetkiliksiz kitapxana múmkinshilikleri" dep táriyiplegen. Zamanagóy kitapxana koncepciyasına taǵı bir úlken úles qosqan [[Fortran|FORTRAN]] tiliniń kishi programma innovaciyası boldı. [[Fortran|FORTRAN]] kishi programmaları bir-birinen ǵárezsiz kompilyaciya etiliwi múmkin, biraq kompilyatorda baylanıstırıwshı joq edi. Sonlıqtan, Fortran-90 da moduller engizilgenge shekem, FORTRAN kishi programmaları arasında tip tekseriwi múmkin emes edi<ref name="Wilson_Clark_1988_126">{{Cite book|last1=Wilson|first1=Leslie B.|last2=Clark|first2=Robert G.|title=Comparative Programming Languages|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000unse|publisher=Addison-Wesley|year=1988|isbn=0-201-18483-4|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000unse/page/126 126]}}</ref>. 1960-jıllardıń ortasına kelip, assemblerler ushın kóshiriw hám makro kitapxanaları keń tarqalǵan edi. IBM System/360 dıń keń qollanılıwı menen baslanıp, basqa da tekst elementlerin, mısalı, sistema parametrlerin óz ishine alǵan kitapxanalar da keń tarqaldı. IBM nıń OS/360 hám onıń izinen kelgen sistemalarında bul bólingen maǵlıwmatlar toplamı dep ataladı. Birinshi [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili]] Simula 1965-jılı islep shıǵılıp, óziniń kompilyatorı arqalı kitapxanalarǵa klasslar qosıwdı qollap-quwatladı. == Baylanıstırıw == Baylanıstırıw (yamasa biriktiriw) procesi konfiguraciyalanǵan kitapxanalar qatarı izlenip, simvollar (yamasa sіltemeler) dep atalatuǵın sіltemelerdi sheshedi. Eger baylanıstırıwshı (yamasa biriktiriwshi) simvoldı tappasa, onda ol sátsiz boladı, biraq bir neshe sáykeslikler sátsizlikke alıp keliwi de, kelmewi de múmkin. Statikalıq baylanıstırıw - bul dúziw waqtında baylanıstırıw bolıp, onda kitapxana orınlanıwshı kodı programmaǵa kirgiziledi. Dinamikalıq baylanıstırıw - bul orınlanıw waqtında baylanıstırıw; ol dinamikalıq baylanıs kitapxanasına (DBK) orınlanıw waqtında baylanıstırıwdı qollap-quwatlaytuǵın informaciya menen programmanı dúziwdi óz ishine aladı. Dinamikalıq baylanıstırıw ushın úylesimli DBK faylı orınlanıw waqtında programma ushın qoljetimli bolıwı kerek, al statikalıq baylanıstırıw ushın programma óz aldına jumıs isleydi. Aqıllı baylanıstırıw, baylanıstırıw processinde paydalanılmaytuǵın kodtı alıp taslaytuǵın qurıw quralı tárepinen orınlanadı. Mısalı, tek pútin sanlar menen arifmetikalıq ámellerdi orınlaytuǵın yamasa hesh qanday arifmetikalıq ámellerdi orınlamaytuǵın programma qalqıwshı útirli kitapxana proceduraların alıp taslay aladı. Bul kishirek programma fayl ólshemine hám kemeytilgen yad paydalanıwına alıp keliwi múmkin. == Orın almastırıw == Programma yamasa kitapxana modulindegi ayırım sіltemeler barlıq kod hám kitapxanalar aqırǵı statikalıq mánzillerge tayınlanǵanǵa shekem sheshilmeytuǵın salıstırmalı yamasa simvollıq formada saqlanadı. Orın almastırıw (qayta jaylastırıw) - bul usı sіltemelerdi dúzetiw procesi bolıp, ol ya baylanıstırıwshı, ya júklewshi tárepinen orınlanadı. Ulıwma alǵanda, qayta jaylastırıw ayırım kitapxanalardıń ózlerine orınlanıwı múmkin emes, sebebi yadtaǵı mánziller olardı paydalanatuǵın programmaǵa hám olar menen biriktirilgen basqa kitapxanalarǵa baylanıslı túrde ózgeriwi múmkin. Poziciyaǵa ǵárezsiz kod absolyut mánzillerge sіltemelerden qashadı hám sonlıqtan qayta jaylastırıwdı talap etpeydi. == Kategoriyalar == === Orınlanıwshı === Orınlanıwshı kitapxana [[Derek kodı|derek kodtan]] [[Mashina kodı|mashina kodına]] yamasa baytkod sıyaqlı aralıq formaǵa aylandırılǵan kodtan ibarat. Baylanıstırıwshı hárbir sіltemeni obekt jaylasqan mánzil menen baylanıstırıw arqalı kitapxana obektlerin paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, C tilinde kitapxana funkciyası C tiliniń ádettegi funkciya shaqırıw [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisi]] hám semantikası arqalı shaqırıladı. Variant - bul operaciyalıq sistema tárepinen júklene almaytuǵın, biraq baylanıstırıwshı tárepinen oqıla alatuǵın formadaǵı kompilyaciyalanǵan kodtı (IBM nomenklaturasında obekt kodı) óz ishine alatuǵın kitapxana. === Statikalıq === Statikalıq kitapxana - bul qurıw waqtında baylanıstırıwshı (yamasa baylanıstırıwdı orınlaytuǵın qurıw quralı) tárepinen programmaǵa baylanıstırılatuǵın orınlanıwshı kitapxana<ref name="Static Libraries">{{Web deregi | url = http://tldp.org/HOWTO/Program-Library-HOWTO/static-libraries.html| bet = Static Libraries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130703011904/http://tldp.org/HOWTO/Program-Library-HOWTO/static-libraries.html| arxivsáne = 2013-jıl 3-iyul | baspaxana = TLDP| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-oktyabr }}</ref>. Bul process hám nátiyjedegi óz aldına fayl programmanıń statikalıq qurılısı dep ataladı. Eger virtual yad paydalanılsa hám adres keńisligi jaylasıwın randomizaciyalaw talap etilmese, statikalıq qurılıs qosımsha qayta jaylastırıwdı talap etpewi múmkin. Statikalıq kitapxana geyde Unix sıyaqlı sistemalarda arxiv dep te ataladı. === Dinamikalıq === Dinamikalıq kitapxana programma orınlanǵanda - ya júklew waqtında, ya orınlanıw waqtında baylanıstırıladı. Dinamikalıq kitapxana statikalıq kitapxanadan keyin qosımsha programmalıq támiynattı jaylastırıw iykemliligin qollap-quwatlaw ushın oylap tabılǵan. === Derek === Derek kitapxanası derek kodtan turadı; kompilyaciyalanǵan kod emes. === Bólisilgen === Bólisilgen kitapxana - bul bir neshe [[Kompyuter programması|kompyuter programmaları]] yamasa basqa kitapxanalar tárepinen orınlanıw waqtında paydalanılıwǵa arnalǵan orınlanıwshı kodtı óz ishine alatuǵın kitapxana. Bunda kodtıń tek bir versiyası yadta saqlanadı hám ol kodtı paydalanatuǵın barlıq programmalar tárepinen bólisiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.cornell.edu/courses/cs414/2001FA/sharedlib.pdf| bet = Shared Libraries in SunOS| betler = 1,3}}</ref>. === Obekt === Búgingi kúnde ulıwma eski texnologiya bolsa da, obekt kitapxanası [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) ushın resurslardı usınadı, al tarqatılǵan obekt bolsa alıstan obekt kitapxanası bolıp tabıladı. Mısallar: COM/DCOM, SOM/DSOM, DOE, PDO hám hár qıylı CORBA tiykarındaǵı sistemalar. Obekt kitapxanası texnologiyası OBP keń tarqalǵan waqıtta rawajlandı, óytkeni OBP orınlanıw waqtındaǵı baylanıstırıwı zamanagóy kitapxanalar bermeytuǵın informaciyanı talap etetuǵını anıq boldı. Ishindegi kodtıń atları hám kiriw noqatlarınan tısqarı, miyras alıw sebepli, OBP baylanıstırıwı sonday-aq ǵárezlilikler dizimin de talap etedi - sebebi metodtıń tolıq anıqlaması hár túrli jerlerde bolıwı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, bul bir kitapxananıń basqa kitapxana xızmetlerin talap etiwin kórsetiwden kóbirek nárseni talap etedi. OBP-da kitapxanalardıń ózleri kompilyaciya waqtında belgili bolmawı hám sistemadan sistemaǵa ózgeriwi múmkin. Alıstan obekt texnologiyası kóp qatlamlı programmalardı qollap-quwatlaw ushın parallel túrde rawajlandırıldı. Bunda [[paydalanıwshı interfeysi]] qollanbası [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterde]] (JK) jumıs islep, maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew sıyaqlı úlken yamasa orta ólshemli kompyuterlerdiń xızmetlerinen paydalanadı. Mısalı, JK-degi programma alıstan proceduranı shaqırıw (RPC) arqalı orta ólshemli kompyuterge xabarlar jiberip, salıstırmalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵınan salıstırmalı kishi úlgilerdi alıwı múmkin. Buǵan juwap retinde tarqatılǵan obekt texnologiyası rawajlandırıldı. === Klass === Klass kitapxanası obektlerdi jaratıw ushın paydalanılatuǵın klasslardan ibarat. Mısalı, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]-da klasslar JAR fayllarında saqlanadı hám obektler orınlanıw waqtında klasslardan jaratıladı. Biraq, Smalltalk-te klass kitapxanası ortalıqtıń tolıq jaǵdayın, klasslar hám barlıq instanciyalanǵan obektlerdi óz ishine alatuǵın sistema súwretiniń baslawı bolıp esaplanadı. Kópshilik klass kitapxanaları paket repozitoriyinde saqlanadı (mısalı, Java ushın Maven Central). Klient kodı sırtqı kitapxanalarǵa ǵárezliliklerdi qurılıs konfiguraciya fayllarında anıq kórsetedi (mısalı, Java-da Maven Pom). === Uzaqtaǵı === Alıstaǵı kitapxana basqa kompyuterde jumıs isleydi hám onıń resurslarına tarmaq arqalı alıstan proceduranı shaqırıw (RPC) járdeminde kiriliwi múmkin. Bul tarqatılǵan arxitektura hárbir paydalanıwshı sistemada kitapxananı ornatıw hám onı qollap-quwatlawdı minimallastırıwǵa hám versiyanıń birdeyligin támiyinlewge múmkinshilik beredi. Áhmiyetli kemshiligi - hárbir kitapxananı shaqırıw jergilikli kitapxanaǵa qaraǵanda anaǵurlım kóbirek qosımsha júkleme talap etedi. === Orınlanıw waqtı === Orınlanıw waqtı kitapxanası programma ushın ashıq bolǵan orınlanıw waqtı ortalıǵına kiriwdi támiyinleydi – qabıllawshı platformaǵa ılayıqlastırılǵan. === Til standartı === Kóplegen zamanagóy [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] til ortalıǵı ushın tiykarǵı funkcionallıqtı támiyinleytuǵın standart kitapxanasın belgileydi. === Kod generaciyası === Kod generaciya kitapxanası [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] ushın bayt kodın jaratıw yamasa transformaciyalaw ushın joqarı dárejeli API-ge iye. Olar aspekt-baǵdarlı programmalastırıw, ayırım maǵlıwmatlarǵa kiriw freymvorkleri hám testlew ushın dinamikalıq proksi obektlerin jaratıw ushın qollanıladı. Olar maydanǵa kiriwdi toqtatıw ushın da paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://sourceforge.net/projects/cglib/| bet = Code Generation Library| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100112154306/http://sourceforge.net/projects/cglib/| arxivsáne = 2010-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[Source Forge]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-mart | citata = Byte Code Generation Library is high level API to generate and transform JAVA byte code. It is used by AOP, testing, data access frameworks to generate dynamic proxy objects and intercept field access.}}</ref>. == Fayl atları == === Unix-ke uqsas === Kópshilik házirgi Unix sıyaqlı sistemalarda, kitapxana faylları <code>/lib, /usr/lib</code> hám <code>/usr/local/lib</code> sıyaqlı kataloglarda saqlanadı. Fayl atı ádette lib penen baslanadı hám statikalıq kitapxana (arxiv) ushın <code>.a</code> menen, yamasa bólisilgen obekt (dinamikalıq baylanısqan kitapxana) ushın <code>.so</code> menen tamamlanadı. Mısalı, <code>libfoo.a</code> hám <code>libfoo.so</code>. Kóbinese, simvollıq baylanıs faylları kitapxananıń versiyaların basqarıw ushın qollanıladı, versiyasız atalǵan baylanıs faylın versiyası bar faylǵa baylanıstırıw arqalı. Mısalı, <code>libfoo.so.2 foo</code> kitapxanasınıń 2-versiyası bolıwı múmkin, al <code>libfoo.so</code> dep atalǵan baylanıs faylı sol faylǵa versiyadan ǵárezsiz atama beredi, programmalar usıǵan baylanısadı. Baylanıs faylı 3-versiyaǵa (<code>libfoo.so.3</code>) silteme beriwi ushın ózgertiliwi múmkin, sonda qollanıwshı programmalar programmanı ózgertpesten 3-versiyanı paydalanadı. <code>.la</code> keńeytpesi bar fayllar - bul libtool arxivleri; sistema tárepinen paydalanılmaydı. === macOS === macOS sisteması statikalıq kitapxana konvenciyaların BSD-den miyras etip alǵan, kitapxana .a faylında saqlanadı. Ol dinamikalıq kitapxanalar ushın .so yamasa <code>.dylib</code> di paydalanadı. Biraq, macOS daǵı kópshilik kitapxanalar kitapxananıń kerekli faylları menen metamaǵlıwmatların qamtıytuǵın "buńkerler" dep atalatuǵın arnawlı kataloglarǵa jaylastırılǵan "freymvorklerden" turadı. Mısalı, <code>Abc</code> dep atalǵan freymvork Abc.framework dep atalǵan buńkerde iske asırıladı, bunda <code>Abc.framework/Abc</code> ya dinamikalıq baylanısqan kitapxana faylı, ya bolmasa <code>Abc.framework/Versions/Current/Abc</code> daǵı dinamikalıq baylanısqan kitapxana faylına simvollıq baylanıs boladı. === Windows === Kóbinese, [[Microsoft Windows|Windows]] dinamikalıq baylanıs kitapxanası (DLL) <code>.dll</code> fayl keńeytpesine iye boladı, biraq geyde ulıwma mazmundı kórsetiw ushın basqa keńeytpeler de qollanıladı, mısalı, OLE kitapxanası ushın <code>.ocx</code>. <code>.lib</code> faylı ya statikalıq kitapxana bolıwı múmkin, ya bolmasa baylanıslı DLL di paydalanatuǵın qosımshanı qurıw ushın kerek bolǵan informaciyanı óz ishine alıwı múmkin. Sońǵı jaǵdayda, baylanıslı DLL faylı orınlanıw waqtında bar bolıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ cfjdh2vw7z1cpzsyotw21bs0hhnk1nt 0 23762 266122 213762 2026-08-17T19:59:23Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266122 wikitext text/x-wiki '''Veb-islep shıǵıw''' ‒ bul [[Internet]] ([[World Wide Web|Dúnya júzilik tor]]) yamasa intranet (jeke tarmaq) ushın [[Websayt|veb-sayt]] islep shıǵıw boyınsha baylanıslı jumıs<ref name="Techopedia.com">{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/23889/web-development| bet = What is Web Development? - Definition from Techopedia| til = en| jumıs = Techopedia.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}</ref>. Veb-islep shıǵıw ápiwayı bir statikalıq tekst betin islep shıǵıwdan baslap quramalı veb-qosımshalar, elektron biznes hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetlerin islep shıǵıwǵa shekem bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw ádette qamtıytuǵın wazıypalardıń tolıǵıraq dizimi veb-injeneriya, veb-dizayn, veb-kontent islep shıǵıw, klient penen baylanıs, klient tárep/server tárepti skript jazıw, [[veb-server]] hám tarmaq qáwipsizligin konfiguraciyalaw hám elektron sawda islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Veb-qánigeler arasında "veb-islep shıǵıw" ádette veb-saytlardı qurıwdıń tiykarǵı dizaynnan tıs aspektlerine qatnaslı boladı: belgilew hám [[Programmalastırıw|kodlaw]]<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=Jennifer|title=Web Design: Introductory|publisher=Cengage Learning|year=2017|pages=27}}</ref>. Veb-islep shıǵıw kontentti basqarıw sistemaların (CMS) qollanıwı múmkin, bul kontentke ózgerisler kirgiziwdi ańsatlastıradı hám tiykarǵı texnikalıq kónlikpeler menen de paydalanadı. Úlken shólkemler hám biznesler ushın, veb-islep shıǵıw toparları júzlegen adamnan ([[Veb baǵdarlamashı|veb-baǵdarlamashılardan]]) ibarat bolıwı hám veb-saytlardı islep shıǵıwda [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile metodologiyaları]] sıyaqlı standart usıllardı qollanıwı múmkin. Kishirek shólkemlerge tek bir turaqlı yamasa kelisim tiykarında isleytuǵın islep shıǵıwshı, ya bolmasa grafikalıq dizayner yamasa [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] texnigi sıyaqlı baylanıslı lawazımlarǵa qosımsha tapsırma beriw kerek bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw belgilengen bólimniń tarawı bolıwdıń ornına bólimler arasındaǵı birgeliktegi háreket bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıwshınıń úsh túri bar: aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwshı, artqı tárep (back-end) islep shıǵıwshı hám tolıq stek (full-stack) islep shıǵıwshı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vvd6DwAAQBAJ|title=The Full Stack Developer: Your Essential Guide to the Everyday Skills Expected of a Modern Full Stack Web Developer| sáne =2018-11-19}}</ref>. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwshılar paydalanıwshı brauzerinde isleytuǵın háreket hám kórinisler ushın juwapker, al artqı tárep islep shıǵıwshılar serverler menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/advisor/education/front-end-vs-back-end-developer| bet = Discover The Difference Between Front-End Vs. Back-End Developer – Forbes Advisor| sáne = 2023-jıl 30-may | til = en| jumıs = forbes.com}}</ref>. Vebtiń kommerciyalastırılıwınan baslap, bul taraw rawajlandı hám házirgi waqıtta eń kóp qollanılatuǵın texnologiyalardıń birine aylandı. == Dúnya júzilik Internet hám veb-islep shıǵıwdıń evolyuciyası == === Kelip shıǵıwı/ Veb 1.0 === Tim Berners-Li 1989-jılı CERN-de [[World Wide Web|Dúnya júzilik Internetti]] jarattı<ref>{{Web deregi | url = https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web| bet = A short history of the Web| sáne = 2023-jıl 4-dekabr | til = en| jumıs = CERN| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Internetti islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı maqset akademiyalıq mákemeler hám hár túrli global shólkemlerdiń avtomatlastırılǵan informaciya almasıw talapların qanaatlandırıw boldı. Nátiyjede, 1993-jılı [[HTML]] islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.washington.edu/accesscomputing/webd2/student/unit1/module3/html_history.html#:~:text=The%20first%20version%20of%20HTML,official%20standard%20in%20December%201999.| bet = WebD2: A Brief History of HTML| jumıs = www.washington.edu| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Veb 1.0 - birinshi paradigma bolıp, onda paydalanıwshılar tek materiallardı kóre alatuǵın hám az muǵdarda informaciya bere alatuǵın edi<ref name="Soni-2023">{{Cite journal| sáne =September 2023|title=Evolution Of Web Technologies in Recent Years|url=https://www.jetir.org/papers/JETIR2309347.pdf}}</ref>. Veb 1.0 tiykarǵı protokolları HTTP, HTML hám URI boldı<ref name="Jazayeri-2007">{{Cite book|title=Future of Software Engineering (FOSE '07)|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4221621|date=2007}}</ref>. === Veb 2.0 === O'Reilly vice-prezidenti Deyl Dogerti tárepinen 2004-jılı Media Live konferenciyasında keń taralǵan Veb 2.0 termini interaktivlikke pát bergen internet paydalanıwındaǵı ózgerislerdi belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://www.paulgraham.com/web20.html| bet = Web 2.0| jumıs = www.paulgraham.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://computer.howstuffworks.com/web-20.htm| bet = How Web 2.0 Works| sáne = 2007-jıl 28-dekabr | til = en-us| jumıs = HowStuffWorks| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Veb 2.0 paydalanıwshılardıń kóbirek qatnasıwı hám kommunikaciyasın kirgizdi. Ol Veb 1.0 diń statikalıq, tek oqıw tábiyatınan rawajlanıp, qatnasıw hám kommunikaciya ushın integraciyalanǵan tarmaqqa aylandı. Ol kóbinese paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan, oqıw-jazıw onlayn tarmaǵı dep ataladı. Veb 2.0 ortalıqlarında paydalanıwshılar muzıka, fayllar, súwretler hám filmler jaratıw sıyaqlı bólisiw iskerliklerin qollaytuǵın platformaǵa iye<ref>{{Web deregi | url = https://history-computer.com/web-2-0/| bet = Web 2.0 Explained: Everything You Need To Know| avtor = Hall| at = Heather| sáne = 2022-jıl 1-may | til = en-US| jumıs = History-Computer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Veb 2.0 arxitekturası kóbinese "internettiń bel omırtqası" dep esaplanadı, óz aldına islewshi platformalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|onlayn maǵlıwmatlar bazalarınan]] informaciya aǵımın ruqsat etiw ushın standartlastırılǵan XML (Keńeytilgen Belgilew Tili) teglerin qollanadı. === Veb 3.0 === Veb 3.0, internettiń úshinshi hám házirgi versiyası, 2014-jılı tanıstırıldı. Koncepciya internetti tolıq qayta dizaynlawdı kóz aldına keltiredi. Tiykarǵı ózgesheliklerine metamaǵlıwmatlardı integraciyalaw, anıq informaciyanı jetkiziw hám paydalanıwshılardıń qálew, tariyx hám qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanǵan jaqsılanǵan tájiriybeleri kiredi. Veb 3.0 internetti dástúrli izlew mashinalarına qaraǵanda kóbirek funkcionallıq beriwshi úlken, shólkemlestirilgen maǵlıwmatlar bazasına aylandırıwǵa umtıladı. Paydalanıwshılar óz qálewlerine tiykarlanıp navigaciyanı qolaylastıra aladı, hám tiykarǵı ideyalar maǵlıwmat dereklerin anıqlaw, olardı nátiyjelilik ushın baylanıstırıw hám paydalanıwshı profillerin jaratıwdı óz ishine aladı. Bul versiya geyde Semantikalıq Veb dep te ataladı<ref>{{Citation |last=Du |first=Xiaofeng |title=Semantic Service Description Framework for Address | sáne =2009 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-0-387-78578-3_35 |work=Information Systems Development |pages=1033–1045 |editor-last=Barry |editor-first=Chris |access-date=2023-11-30 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/978-0-387-78578-3_35 |isbn=978-0-387-78577-6 |last2=Song |first2=William |last3=Munro |first3=Malcolm |editor2-last=Lang |editor2-first=Michael |editor3-last=Wojtkowski |editor3-first=Wita |editor4-last=Conboy |editor4-first=Kieran}}</ref>. === Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń evolyuciyası === Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń jolı internettiń dáslepki kúnlerinde ápiwayı [[HTML]] betlerinen baslandı. Waqıt ótiwi menen rawajlanıwlar stil ushın [[CSS]] hám interaktivlik ushın [[JavaScript]] qosıwǵa alıp keldi. Bul evolyuciya statikalıq veb-saytlardı dinamikalıq hám juwap beriwshi platformalarǵa aylandırdı, búgingi kúnde kompleksli hám funkciyası bay veb-qosımshalar ushın tiykar jarattı. * Statikalıq HTML Betleri (1990-jıllar) * [[CSS]] Kirgiziw (1990-jıllardıń aqırı)<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/Style/CSS20/| bet = 20 Years of CSS| sáne = 2016-jıl 17-dekabr | jumıs = W3C| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref> * [[JavaScript]] hám Dinamikalıq HTML (1990-jıllar - 2000-jıllardıń bası)<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3schools.com/js/js_history.asp| bet = JavaScript History| til = en-US| jumıs = www.w3schools.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://ifj.edu.pl/private/krawczyk/php/intro-history.html| bet = A brief history of PHP| jumıs = ifj.edu.pl| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref> * [[Ajax (programmalastırıw)|AJAX]] (1998) * Kontentti basqarıw sistemalarınıń (CMS) rawajlanıwı (2000-jıllardıń ortası) * Mobil veb (2000-jıllardıń aqırı - 2010-jıllar) * Bir betli qosımshalar (SPAs) hám aldıńǵı bet freymvorkları (2010-jıllar) * Server tárepindegi JavaScript (2010-jıllar) * Mikroservisler hám API-basqarılatuǵın islep shıǵıw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * Progressiv veb-qollanbalar (PWAs) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * JAMstack Arxitekturası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * WebAssembly (Wasm) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * Serversiz esaplaw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * [[Jasalma intellekt|JI]] hám [[mashinalıq oqıtıw]] integraciyası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) Keleshektegi veb-islep shıǵıw brauzer texnologiyası, Veb internet infrastrukturası, protokol standartları, programmalıq támiynat injeneriya metodları hám qollanba tendenciyalarındaǵı alǵa ilgerlewler menen basqarıladı. == Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli == Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli veb-saytlar hám veb-qosımshalardı qurıwdaǵı basqıshlardı belgilep beretuǵın metod. Ol strukturalanǵan tásir etiwdi támiyinlep, islep shıǵıw processi dawamında optimal nátiyjelerge erisiwdi támiyinleydi. Ádettegi Veb-islep shıǵıw processin 7 basqıshqa bóliwge boladı. === Tallaw === Debra Xoukraft hám Djon Kerrol veb-islep shıǵıw procesin izbe-iz basqıshlarǵa bóliw metodologiyasın usındı. Olar analizdiń hár túrli aspektlerin atap ótti<ref name="Howcroft-2000">{{Cite journal|last1=Howcroft|first1=Debra|last2=Carroll|first2=John| sáne =2000|title=A proposed methodology for web development.|journal=Ecis 2000 Proceedings|url=https://aisel.aisnet.org/ecis2000/73/}}</ref>. Birinshi faza veb-strategiya islep shıǵıw hám veb-sayttıń óz maqsetlerine nátiyjeli erise alatuǵın analizlewdi óz ishine aladı. Keyl hám basqalardıń izertlewi<ref>{{Cite journal|last1=Keil|first1=Mark|last2=Cule|first2=Paul E.|last3=Lyytinen|first3=Kalle|last4=Schmidt|first4=Roy C.|date=November 1998|title=A framework for identifying software project risks|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1998-11_41_11/page/n85|journal=Communications of the ACM|volume=41|issue=11|pages=76–83|doi=10.1145/287831.287843|issn=0001-0782}}</ref> programmalıq támiynat proektleriniń sátsizlikke ushırawınıń tiykarǵı sebeplerin joqarı basqarıw boyınsha juwapkershiliklerdiń joqlıǵı hám sistema talapların qáte túsiniw dep anıqlaydı. Bul qáwiplerdi azaytıw ushın, Birinshi Faza strategiyalıq maqset hám wazıypalardı belgileydi, olardı orınlaw ushın sistema dizaynın jaratadı. Veb qatnasın ornatıw haqqındaǵı sheshim ideal boyınsha shólkemniń korporativ informaciya strategiyasına sáykes keliwi kerek. Analiz fazasın 3 basqıshqa bóliwge boladı: * Veb-strategiyanı islep shıǵıw * Maqsetlerdi anıqlaw * Obektiv analiz Bul faza dawamında, aldın anıqlanǵan maqsetler hám bar resurslar olardıń orınlanıw múmkinshiligin anıqlaw ushın analizden ótedi. Bul analiz tómendegishe altı wazıypaǵa bólinedi: * '''Texnologiya analizi''': Sayttı dúziw, xosting etiw hám qollap-quwatlaw ushın zárúr bolǵan barlıq texnologiyalıq komponentler hám qurallardı anıqlaw. * '''Informaciya analizi''': Paydalanıwshıǵa kerekli informaciyanı anıqlaw, meyli ol statikalıq (veb beti) yamasa dinamikalıq (maǵlıwmatlar bazası serverinen "real waqıtta" alınatuǵın) bolsın. * '''Kónlikpeler analizi''': Joybardı tolıq tamamlaw ushın kerekli hár túrli kónlikpeler toplamın anıqlaw. * '''Paydalanıwshı analizi''': Sayttıń barlıq mólsherlengen paydalanıwshıların anıqlaw, paydalanıwshılar hám olar qollanatuǵın texnologiyalardıń hár qıylılıǵı sebepli bul process quramalıraq. * '''Qarjı analizi''': Sayt islep shıǵıw qárejetin bahalaw yamasa aldın anıqlanǵan byudjet sheńberinde nege erisiw múmkin ekenin bahalaw. * '''Qáwip analizi''': Sayttı islep shıǵıwǵa baylanıslı hár qanday úlken qáwiplerdi izertlew. Bul analizden keyin, maqsetlerdiń anıǵıraq toplamı hújjetlestiriledi. Házirgi waqıtta orınlanıwı múmkin bolmaǵan maqsetler Tilekler Dizimine jazıladı, ol Maqsetler Hújjetiniń bir bólegin quraydı. Bul hújjetlestiriw metodologiyanıń keyingi cikli dawamında iterativlik procestiń ajıralmas bólegi boladı. === Jobalastırıw: sayt kartası hám sımlı ramka === [[Veb baǵdarlamashı|Veb-baǵdarlamashılar]] ushın joba dúziwge qatnasıw hám optimal arxitekturanı anıqlaw hám freymvorklardı tańlaw áhmiyetli. Qosımsha, islep shıǵıwshılar/keńesshiler veb-sayttı qollap-quwatlawǵa baylanıslı ulıwma iyelik etiw qárejetin túsindiriwde rol oynaydı, bul dáslepki islep shıǵıw qárejetlerinen asıp ketiwi múmkin. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Sayt kartasın jaratıw * Sımlı ramka jaratıw * Texnologiyalıq stek === Dizayn hám jaylastırıw === Analiz fazasınan keyin, islep shıǵıw procesi maqsetler hújjeti menen basqarılatuǵın dizayn fazasına ótedi. Veb-saytlardıń izbe-iz ósiwin hám jaqsı dizayn arxitekturasınıń potencial jetispewshiligin moyınlap, metodologiya sayttıń ómir dawamında ózgerisler hám qosımshalardı esapqa alıw ushın iteraciyanı óz ishine aladı. Informaciya Dizaynı hám [[Grafik dizayn|Grafikalıq Dizaynǵa]] bólingen dizayn fazası, veb-sayt strukturasın, maǵlıwmatlar bazasınıń [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] hám CGI skriptlerin detallı súwretleytuǵın tolıq Dizayn Hújjetine alıp keledi.* Keyingi basqısh, dizayndı testlew, dizayndaǵı qarama-qarsılıqlardı yamasa kemshiliklerdi anıqlaw ushın erte, tómen qárejetli testlewge baǵdarlanǵan. Bul veb-sayt dizaynın birinshi úsh basqıshta belgilengen maqset hám wazıypalar menen salıstırıwdı óz ishine aladı. Birinshi hám Ekinshi fazalar Maqsetler Hújjetindegi maqsetlerdiń dizaynǵa sáykes keliwin támiynlew ushın qayta qaralatuǵın interaktiv cikl bolıp tabıladı. Alıp taslanǵan hár qanday maqsetler keleshekte qarap shıǵıw ushın Tilekler Dizimine qosıladı. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Betlerdi jaylastırıw * Qayta qarap shıǵıw * Tastıyıqlaw === Kontent jaratıw === Veb-sayt vizual jaqtan qanshelli tartımlı bolsa da, klientler menen jaqsı baylanıs áhmiyetli. Kontent óndirisiniń tiykarǵı maqseti - kompaniyańız haqqında tiyisli informaciyanı qızıqlı hám ańsat túsinikli túrde beriw arqalı [[paydalanıwshı interfeysi]] arqalı kommunikaciya kanalın jaratıw. Buǵan tómendegiler kiredi: * Tartımlı háreketke shaqırıwlardı islep shıǵıw * Dóretiwshilik temalar jaratıw * Oqıwǵa qolaylı kontentti formatlaw * Qatar boyınsha redaktorlawdı ámelge asırıw * Sayt islep shıǵıw barısı dawamında tekstti jańalaw Kontent óndirisi basqıshı siziń veb-saytıńızdıń yamasa veb-qosımshańızdıń brending hám marketingin ornatıwda áhmiyetli bolıp tabıladı. Ol tásirli hám inandırıwshı kontent arqalı siziń onlayn qatnasıńızdıń maqseti hám wazıypaların anıqlaw ushın platforma sıpatında xızmet etedi. === Islep shıǵıw === Bul áhmiyetli basqıshta, veb-sayt onıń tiykarǵı maqsetin esapqa alıp qurıladı, tolıq isleytuǵın sayttı ornatıwdı támiyinlew ushın barlıq grafikalıq komponentlerge úlken itibar beriledi. Procedura bas bettiń islep shıǵıwı menen baslanadı, onnan keyin ishki betlerdiń jaratılıwı menen dawam etedi. Ásirese sayttıń navigaciyalıq strukturası jetilistirilip atır. Bul islep shıǵıw fazası dawamında Kontentti Basqarıw Sisteması, interaktiv baylanıs formaları hám satıp alıw sebetleri sıyaqlı tiykarǵı funkcionallıqlar aktivlestiriledi. Kodlaw procesi sayttıń barlıq programmalıq támiynatın jaratıwdı hám onı sáykes [[Web server|Veb serverlerine]] ornatıwdı óz ishine aladı. Bul Veb serverge jaylastırıw sıyaqlı ápiwayı nárselerden baslap [[maǵlıwmatlar bazası]] baylanısların ornatıw sıyaqlı quramalıraq wazıypalarǵa shekem bolıwı múmkin. === Testlew, qayta kóriw hám iske qosıw === Hár qanday veb proektte testlew basqıshı júdá quramalı hám qıyın. Veb qosımshalar kóbinese hár qıylı texnologiyalıq ortalıqlarda isleytuǵın hár túrli hám kóbinese belgisiz paydalanıwshılar ushın jobalanǵanlıqtan, olardıń quramalılıǵı [[Informaciyalıq sistema|dástúrli Informaciyalıq Sistemalardan]] (IS) asıp ketedi. Maksimal qamtıw hám nátiyjelilikti támiyinlew ushın veb-sayt hár qıylı kontekstler hám texnologiyalarda sınalıwı kerek. Dizaynerden aqırǵı maqullawdı alǵannan keyin veb-sayt jetkeriw basqıshına ótedi. Iske qosılıwǵa tayarlıǵın támiyinlew ushın sapanı támiyinlew toparı funkcionallıq, úylesimlilik hám ónimdarlıq boyınsha qatań testler ótkeredi. Integraciya, stress, masshtablılıq, júkleme, ajıratımlılıq hám brauzerler arasındaǵı úylesimlilik sıyaqlı qosımsha testler ótkeriledi. Maqullaw berilgennen keyin, veb-sayt FTP arqalı serverge jiberiledi, usınıń menen islep shıǵıw processi juwmaqlanadı. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Joǵalǵan baylanıslardı testlew * Kod teksergishlerdi qollanıw * [[Veb-brauzer|Brauzerdi]] tekseriw === Texnikalıq xızmet kórsetiw hám jańalaw === Veb-islep shıǵıw processi ornalastırıwdan tısqarı, ornalastırıwdan keyingi hár qıylı wazıypalardı óz ishine aladı. Mısalı, veb-saytlar kóbinese úziliksiz texnikalıq xızmet kórsetiwde boladı, hár kúni jańa nárseler júklenedi. Sayttıń kólemi úlkeygen sayın texnikalıq xızmet kórsetiw qárejetleri de anaǵurlım artadı. Veb-sayttaǵı mazmunnıń dálligi júdá áhmiyetli bolıp, hám informaciya, hám baylanıslardıń, ásirese sırtqı baylanıslardıń jańalanǵanın tekseriw ushın úziliksiz baqlawdı talap etedi. Paydalanıwshılardıń pikirlerine juwap retinde dúzetiwler kirgiziledi, hám veb-sayttıń uzaq múddetli nátiyjeliligin saqlaw ushın úziliksiz qollaw hám texnikalıq xızmet kórsetiw háreketleri ámelge asırıladı. == Dástúrli islep shıǵıw metodologiyaları == Debra Xowkraft hám Djon Kerroll ózleriniń izertlew maqalasında bir neshe dástúrli veb-islep shıǵıw metodologiyaların talqıladı: * '''Sarqırama''' (Waterfall): Sarqırama metodologiyası izbe-iz adımlardan ibarat bolıp, hár basqısh arasında minimal qaytalanıwlar menen islep shıǵıw processin sheshedi. Biraq, sarqırama metodologiyasın veb-saytlardı (hám informaciyalıq sistemalardı) islep shıǵıwǵa qollanǵanda úlken kemshilik onıń qatań qurılısında jatır, bul qońsı basqıshlardan tısqarı qaytalanıwǵa jol qoymaydı. Veb-saytlardı islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın hár qanday metodologiya ózgerislerge beyimlesiw ushın jetkilikli dárejede iykemli bolıwı kerek. * '''Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM)''': Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM) informaciyalıq sistemalar hám programmalıq támiyinlewde sistemalardı analizlew hám dizaynlaw ushın keń qollanılatuǵın metodologiya bolıp tabıladı. Bul usıl islep shıǵıw joybarınıń pútkil ómirlik ciklin qamtıp almasa da, ol keyingi basqıshlarda qımbat qátelikler hám kemshiliklerdi minimumǵa túsiriw maqsetinde analiz hám dizayn basqıshlarına kúshli itibar beredi. * '''Prototiplew:''' Prototiplew - bul sistemanıń yamasa qosımshanıń gilt funkciyaların vizualizaciyalaw hám sınaw ushın dáslepki versiyası qurılatuǵın programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw usılı. Prototip aqırǵı ónimniń kózge kórinetuǵın kórinisi retinde xızmet etip, mápli táreplerge, sonıń ishinde paydalanıwshılar hám islep shıǵıwshılarǵa onıń menen tásirlesiwge hám pikir bildiriwge múmkinshilik beredi. * '''Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD)''': Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD) - bul islep shıǵıw processinde tezlik hám iykemlilikke áhmiyet beretuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyası. Bul usıl tiykarınan iteraciyalıq prototiplew hám aqırǵı paydalanıwshılardı tartıw arqalı joqarı sapalı sistemalardı tez islep shıǵarıwǵa baǵdarlanǵan. RAD sistemanı islep shıǵıwǵa ketetuǵın waqıttı qısqartıwǵa hám ózgeretuǵın talaplarǵa beyimlesiwdi arttırıwǵa umtıladı. * '''Inkrementallıq prototiplew:''' Inkrementallıq prototiplew - bul prototiplew hám inkrementallıq islep shıǵıw principlerin birgelikte qollanatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılı. Bul metodologiyada islep shıǵıw processi kishi inkrementlerge bólinedi, hárbir inkrement aldıńǵısınıń funkcionallıǵın rawajlandıradı. Sonnıń menen birge, hárbir inkrementte paydalanıwshılardıń talapları hám kútiwlerin jaqsıraq qanaatlandırıw ushın prototipler dúziledi hám jetilistiriledi. == Veb-islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı texnologiyalar == Klient tárep hám server tárep dinamikası haqqında tiykarǵı bilimge iye bolıw áhmiyetli. Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwdıń maqseti - [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley óz-ara tásir etiwi múmkin bolǵan veb-sayttıń [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] hám kórinetuǵın komponentlerin jaratıw. Al artqı tárep (back-end) islep shıǵıw maǵlıwmatlar bazaları, server tárep logikası hám qosımsha funkcionallıǵı menen isleydi. [[Frontend hám backend|Aldıńǵı tárep hám artqı tárep]] injenerleriniń birge islesiwi arqalı isenimli hám paydalanıwǵa qolaylı onlayn qosımshalardı dúziwdiń kompleksli usılı támiyinlenedi. === Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıw === Aldıńǵı tárep islep shıǵıw - bul veb-qosımshanıń paydalanıwshı interfeysin (UI) hám paydalanıwshı tájiriybesin (UX) jobalastırıw hám ámelge asırıw processi. Bul paydalanıwshılar tikkeley óz-ara tásir etetuǵın kózge tartımlı hám interaktiv elementlerdi jaratıwdı óz ishine aladı. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwǵa baylanıslı tiykarǵı texnologiyalar hám túsinikler: ==== Texnologiyalar ==== Aldıńǵı tárep islep shıǵıwdıń 3 tiykarǵı texnologiyası: * '''HTML (Gipertekstli belgilew tili)''': [[HTML]] veb-bette kontenttiń strukturasın hám shólkemlestiriliwin támiyinleydi. * '''CSS (Kaskadlı stil kesteleri)''': Stillew hám jaylastırıw ushın juwapker, [[CSS]] HTML elementleriniń kórinisin jaqsılaydı, qosımshanı kózge tartımlı kórkem etedi. * '''JavaScript''': Veb-betlerge interaktivlik qosıw ushın qollanıladı. [[JavaScript]] tiń rawajlanıwı React, Angular hám Vue.js sıyaqlı kóplegen ataqlı aldıńǵı tárep freymvorklarınıń payda bolıwına alıp keldi. ==== Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw ==== Paydalanıwshı tájiriybesin proektlestiriw intuitiv, qolaylı hám paydalanıwshılar ushın qızıqlı interfeyslerdi jaratıwǵa qaratılǵan. Bul paydalanıwshı minez-qulqın túsiniwdi, paydalanıwǵa jaramlılıqtı izertlewdi hám paydalanıwshılardıń veb-sayt yamasa qosımsha menen óz-ara tásirlesiwiniń ulıwma qanaatlanıwın arttırıw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Bul sımlı úlgilerdi jaratıw, prototiplew hám paydalanıwshı óz-ara tásirin jaqsılaw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. UI sımlı úlgilerin jaratıw ushın qollanılatuǵın belgili qurallarǵa mınalar kiredi: * Sketch - detallı, vektorǵa tiykarlanǵan dizayn ushın * Moqups - jańa baslawshılar ushın * Figma - biypul sımlı úlgi qollanbası * UXPin - dizayn hújjetlerin baǵdarlamashılarǵa tapsırıw ushın * MockFlow - joybalardı shólkemlestiriw ushın * Justinmind - interaktiv sımlı úlgiler ushın * Uizard - jasalma intellekt járdeminde sımlı úlgiler jaratıw ushın Jobalastırıw barısında este tutıw kerek bolǵan jáne bir áhmiyetli aspekt - bul Vebke qolaylılıq. Vebke qolaylılıq cifrlı kontenttiń barlıq imkaniyatlar iyeleri ushın bar hám paydalanıwǵa jaramlı bolıwın támiyinleydi. Bul Veb Kontent Qoljetimliligi Nızamları (WCAG) sıyaqlı standartlarǵa ámel qılıwdı, súwretler ushın alternativ tekst sıyaqlı ózgesheliklerdi ámelge asırıwdı hám mayıplıǵı barlardı qosıp, hár túrli paydalanıwshı talapların esapqa alıp proektlestiriwdi óz ishine aladı. ==== Juwap beriwshi (responsiv) dizayn ==== Veb-qosımshalardıń túrli qurılmalar hám ekran ólshemleri boyınsha qolaylı hám kózge tartımlı bolıwın támiyinlew áhmiyetli. Juwap beriwshi dizayn hár qıylı kóriw ortalıqlarına beyimlesiw ushın CSS media sorawların hám iyilgish jaylasıwlardı paydalanadı. ==== Aldıńǵı tárep freymvorkları ==== [[Freymvork]] - bul programmalıq támiynat bóleklerin qayta paydalanıw ushın joqarı dárejeli sheshim, domen qosımshasınıń ulıwma funkciyaları hám ulıwma logikasın bólisiwge múmkinshilik beretuǵın ápiwayı kitapxana tiykarındaǵı qayta paydalanıwdan bir qádem alǵa bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Salas-Zárate|first1=María del Pilar|last2=Alor-Hernández|first2=Giner|last3=Valencia-García|first3=Rafael|last4=Rodríguez-Mazahua|first4=Lisbeth|last5=Rodríguez-González|first5=Alejandro|last6=López Cuadrado|first6=José Luis|date=May 2015|title=Analyzing best practices on Web development frameworks: The lift approach|journal=Science of Computer Programming| til =en|volume=102|pages=1–19|doi=10.1016/j.scico.2014.12.004}}</ref>. Freymvorklar hám [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] islep shıǵıw processin tezlestiretuǵın áhmiyetli qurallar bolıp tabıladı. Bul qurallar baǵdarlamashılardıń ónimdarlıǵın arttıradı hám úlken kólemli qosımshalardıń saqlanıwına úles qosadı. Ayırım ataqlı aldıńǵı tárep freymvorkları: * '''[[React]]''': Facebook tárepinen qollap-quwatlanatuǵın paydalanıwshı interfeyslerin dúziw ushın JavaScript kitapxanası. Ol programmistlerge qayta paydalanılatuǵın UI komponentlerin jaratıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Angular''': Google tárepinen islep shıǵılǵan hám qollap-quwatlanatuǵın TypeScript tiykarındaǵı aldıńǵı tárep freymvorkı. Ol dinamikalıq bir betli qosımshalardı dúziw ushın keń qamtıwshı sheshimdi usınadı. * '''Vue.js''': Basqa kitapxanalar yamasa bar bolǵan joybarlar menen birlesiwdi ańsatlastıratuǵın, jaqınlasıwǵa bolatuǵın, biraq kúshli progressiv JavaScript freymvorkı. ==== Jaǵday basqarıwı ==== Maǵlıwmatlardıń izbe-izligin hám juwap beriwshiligin támiyinlew ushın veb qosımshanıń jaǵdayın basqarıw. Redux ([[React]] ushın) yamasa Vuex (Vue.js ushın) sıyaqlı jaǵday basqarıw kitapxanaları quramalı qosımshalarda áhmiyetli rol oynaydı. === Artqı tárep (Bek-end) islep shıǵıw === Artqı tárep islep shıǵıwı veb qosımshanıń server tárep logikasın hám [[maǵlıwmatlar bazası]] komponentlerin qurıwdı óz ishine aladı. Ol paydalanıwshı sorawların qayta islewge, maǵlıwmatlardı basqarıwǵa hám qosımshanıń ulıwma islewin támiyinlewge juwapker. Artqı tárep islep shıǵıwınıń tiykarǵı aspektleri tómendegilerdi óz ishine aladı: ==== Server / bult instanciyası ==== Veb qosımsha arxitekturasınıń áhmiyetli komponenti - bul server yamasa bult instanciyası. Bult instanciyası - bul [[internet]] arqalı kiriwge bolatuǵın virtual server instanciyası bolıp, ol jámiyetlik yamasa jeke bultta jaratıladı, jetkerip beriledi hám xosting qılınadı. Ol fizikalıq server sıyaqlı isleydi, ol hár qıylı qurılmalar arasında ańsat kóship júre aladı yamasa bir serverde bir neshe instanciyalardı ornata aladı. Sonlıqtan, ol júdá dinamikalıq, keńeytiliwshi hám únemli. ==== Maǵlıwmatlar bazaları ==== [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw]] veb qosımshalarda [[maǵlıwmatlardı saqlaw]], alıw hám basqarıw ushın áhmiyetli. MySQL, PostgreSQL hám MongoDB sıyaqlı hár túrli maǵlıwmatlar bazası sistemaları maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám strukturalastırıwda ózgeshe rol oynaydı. Nátiyjeli maǵlıwmatlar bazasın basqarıw maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan veb-qosımshalardıń juwap beriwshiligin hám nátiyjeliligin támiyinleydi. Maǵlıwmatlar bazasınıń 3 túri bar: * '''Relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları''': Maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám baylanıstırıw ushın kestelerdi paydalanatuǵın strukturalanǵan maǵlıwmatlar bazaları. Keń tarqalǵan mısallar - MySQL, PostgreSQL hám basqalar. * '''NoSQL maǵlıwmatlar bazaları''': NoSQL maǵlıwmatlar bazaları strukturalanbaǵan yamasa yarım strukturalanǵan maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan hám relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarına qaraǵanda kóbirek iykemli bolıwı múmkin. Olar hújjetke baǵdarlanǵan, gilt-mánis saqlawshılar, baǵana-shańaraq saqlawshılar hám graf maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı hár qıylı túrlerde keledi. Mısallar: MongoDB, Cassandra, ScyllaDB, CouchDB, Redis. * '''Hújjet saqlawshılar''': Hújjet saqlawshılar maǵlıwmatlardı yarım strukturalanǵan formatta, ádette [[JSON]] yamasa XML hújjetlerin paydalanıp saqlaydı. Hárbir hújjet hár túrli strukturaǵa iye bolıwı múmkin, bul qolaylılıqtı támiyinleydi. Mısallar: MongoDB, CouchDB. * '''Gilt-mánis saqlawshılar''': Gilt-mánis saqlawshılar maǵlıwmatlardı giltler hám mánisler jubı sıpatında saqlaydı. Olar [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlew]] sıyaqlı belgili operaciyalar ushın ápiwayı hám nátiyjeli. Mısallar: Redis, DynamoDB. * '''Baǵana-shańaraq saqlawshılar''': Baǵana-shańaraq saqlawshılar maǵlıwmatlardı qatarlar ornına baǵanalarǵa shólkemlestiredi, bul olardı úlken kólemli bólistirilgen sistemalar hám analitikalıq jumıs júklemeleri ushın qolaylı etedi. Mısallar: Apache Cassandra, HBase. * '''Graf maǵlıwmatlar bazaları''': Graf maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı graflar túrinde kórsetiw hám soraw ushın dúzilgen. Olar qatnasıqlardı hám tarmaq túrindegi maǵlıwmatlardı qayta islewde nátiyjeli. Mısallar: Neo4j, Amazon Neptune. * '''Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları''': Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı disktiń ornına sistemanıń tiykarǵı yadında ([[Operativ yad|RAM]]) saqlaydı. Bul maǵlıwmatlarǵa tezirek kiriwge hám alıwǵa múmkinshilik beredi. Mısallar: Redis, Memcached. * '''Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları''': Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları waqıt belgisi qoyılǵan maǵlıwmatlardı qayta islew ushın optimallastırılǵan, bul olardı waqıt dawamında ózgerislerdi qadaǵalawdı óz ishine alatuǵın qosımshalar ushın qolaylı etedi. Mısallar: InfluxDB, OpenTSDB. * '''NewSQL maǵlıwmatlar bazaları''': [[NewSQL]] maǵlıwmatlar bazaları NoSQL maǵlıwmatlar bazalarınıń masshtablanıwshılıǵın támiyinlew menen birge, dástúrli relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınıń ACID qásiyetlerin (Atomlıq, Izbe-izlik, Izolyaciyalanıw, Turaqlılıq) saqlawǵa umtıladı. Mısallar: Google Spanner, CockroachDB. * '''Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları''': [[Obyekt maǵlıwmatlar bazası|Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları]] maǵlıwmatlardı obektler túrinde saqlaydı, olar hám [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]], hám usıllardı óz ishine alıwı múmkin. Olar obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri menen birge islewge arnalǵan. Mısallar: db4o, ObjectDB. Maǵlıwmatlar bazasın tańlaw maǵlıwmatlardıń tábiyatı, masshtablanıw talapları, ónimdarlıq esapları hám islep shıǵılıp atırǵan qosımshanıń ózine tán qollanılıwı sıyaqlı túrli faktorlarǵa baylanıslı. Maǵlıwmatlar bazasınıń hárbir túri óziniń kúshli hám hálsiz táreplerine iye, al durıs tańlaw joybardıń ózine tán talapların esapqa alıwdı óz ishine aladı. ==== Qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) ==== Qosımshalardı programmalastırıw interfeysleri hár túrli programmalıq támiynatlardıń bir-biri menen baylanısıwına múmkinshilik beretuǵın qaǵıydalar hám protokollar toplamı bolıp tabıladı. API ler qosımshalardıń informaciya soraw hám almasıw ushın qollanıwı múmkin bolǵan usıllar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı. * RESTful API ler hám [[GraphQL]] veb-xızmetlerdi anıqlaw hám olar menen óz-ara tásir etiwdiń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ===== API túrleri ===== * '''Veb API ler''': Bular HTTP sıyaqlı standart veb protokolların qollanıp internet arqalı kiriwge bolatuǵın API ler. RESTful API ler veb API lerdiń keń tarqalǵan túri bolıp esaplanadı. * '''Kitapxana API leri''': Bul API ler programmistler óz kodlarında qollana alatuǵın aldın ala qurılǵan funkciyalar hám proceduralardı usınadı. * '''Operaciyalıq sistema API leri''': Bul API ler qosımshalarǵa tiykarǵı [[operaciyalıq sistema]] menen óz-ara tásir etiwge, fayl sistemaları, qurılmalar hám sistema xızmetleri sıyaqlı múmkinshiliklerge kiriwge imkaniyat beredi. ==== Server tárepindegi tiller ==== Klient brauzerinde orınlanıwǵa qarama-qarsı, serverde orınlanıwǵa baǵdarlanǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] server tárepindegi tiller dep ataladı. Bul programmalastırıw tilleri veb-islep shıǵıwda maǵlıwmatlardı qayta islew, maǵlıwmatlar bazası menen óz-ara tásir etiw hám klienttiń brauzerine jetkeriletuǵın dinamikalıq kontentti jaratıw sıyaqlı operaciyalardı orınlaw ushın qollanıladı. Server tárepindegi programmalastırıwdıń tiykarǵı elementi server tárepindegi skriptlew bolıp, ol serverge klient sorawlarına real waqıt rejiminde juwap beriwge múmkinshilik beredi. Keń tarqalǵan server tárepindegi tillerdiń ayırımları: # '''PHP''': [[PHP]] - keń qollanılatuǵın, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] server tárepindegi [[skriptlew tili]]. Ol HTML kodına engizilgen hám ásirese veb-islep shıǵıw ushın qolaylı. # '''Python''': [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] - hár túrli maqsetler, sonıń ishinde server tárepindegi veb-islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın kóp tárepleme, joqarı dárejeli programmalastırıw tili. [[Django]] hám Flask sıyaqlı freymvorkler Python tilinde veb-qosımshalardı dúziwdi ańsatlastıradı. # '''Ruby''': Ruby - [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili]] bolıp, ol kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ruby on Rails - veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıratuǵın keń tarqalǵan veb-freymvork. # '''Java''': [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] - ulıwma maqsetli, obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili. Spring sıyaqlı Java tiykarındaǵı freymvorkler kóbinese kárxana dárejesindegi veb-qosımshalardı dúziw ushın qollanıladı. # '''Node.js (JavaScript)''': [[JavaScript]] dástúrli túrde klient tárepindegi til bolsa da, [[Node.js]] programmistlerge JavaScriptti server tárepinde isletiwge múmkinshilik beredi. Ol waqıyaǵa tiykarlanǵan, bloklamaytuǵın I/O modeli menen belgili bolıp, masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli qosımshalardı dúziw ushın qolaylı. # '''C# (C Sharp)''': [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] - [[Microsoft]] tárepinen islep shıǵarılǵan programmalastırıw tili bolıp, kóbinese Microsoft platformasında veb-qosımshalardı dúziw ushın .NET freymvorki menen birge qollanıladı. # '''ASP.NET''': ASP.NET - Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan veb-freymvork bolıp, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám VB.NET sıyaqlı tillerdi qollaydı. Ol dinamikalıq veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıradı. # '''Go (Golang)''': [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] - [[Google]] tárepinen islep shıǵarılǵan statikalıq tipli til. Ol óziniń ápiwayılıǵı hám nátiyjeliligi menen belgili hám masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli veb-qosımshalardı dúziw ushın barǵan sayın kóbirek qollanılmaqta. # '''Perl''': Perl - kóp tárepleme [[skriptlew tili]] bolıp, kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ol óziniń kúshli tekst qayta islew múmkinshilikleri menen belgili. # '''Swift''': Apple tárepinen islep shıǵarılǵan [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], [[iOS]] hám macOS qosımshaların islep shıǵıwǵa qosımsha server tárepindegi islep shıǵıw ushın da qollanıladı. # '''Lua''': Lua ayırım engizilgen veb-serverler ushın qollanıladı, mısalı, OpenWRT qosılǵan routerdiń konfiguraciya betleri ushın. ==== Qáwipsizlik ilajları ==== SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı keń tarqalǵan hálsizliklerden qorǵaw ushın qáwipsizlik ilajların ámelge asırıw. [[Autentifikaciya]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] mexanizmleri maǵlıwmatlardı hám paydalanıwshı kiriwin qorǵaw ushın áhmiyetli. ==== Testlew, qátelerdi sazlaw hám ornalastırıw ==== Veb-qosımshadaǵı máselelerdi anıqlaw hám sheshiw ushın tolıq testlew hám qátelerdi sazlaw processleri áhmiyetli. Testlewge birlik testlewi, integraciya testlewi hám paydalanıwshı qabıllaw testlewi kiredi. Qátelerdi sazlaw kodtaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine alıp, qosımshanıń isenimliligi hám turaqlılıǵın támiyinleydi. * '''Birlik testlewi''': Jeke komponentler yamasa funkciyalardı kútilgendey isleytuǵının tekseriw ushın testlew. * '''Integraciya testlewi''': Hár qıylı komponentler yamasa moduller arasındaǵı óz-ara tásirlerdi birge durıs isleytuǵının támiyinlew ushın testlew. * '''Úziliksiz integraciya hám ornalastırıw (CI/CD)''': CI/CD qubırları testlew, ornalastırıw hám jetkiziw processlerin avtomatlastıradı, tezirek hám isenimlirek shıǵarılıwlarǵa múmkinshilik beredi. === Tolıq stek islep shıǵıw === Tolıq stek islep shıǵıw veb-qosımshanıń pútkil baǵdarlama stegin joybarlaw, qurıw hám saqlawdı óz ishine aladı. Buǵan aldıńǵı tárep (klient tárepi) hám artqı tárep (server tárepi) komponentleri, sonday-aq [[maǵlıwmatlar bazası]] hám basqa da zárúr infrastruktura kiredi. Tolıq stek baǵdarlamashı - bul aldıńǵı hám artqı tárep texnologiyaları menen islewde tájiriybege iye adam bolıp, ol veb-qosımshanı islep shıǵıwdıń barlıq aspektlerin basqara aladı. * '''MEAN''' (MongoDB, Express.js, Angular, Node.js) hám MERN (MongoDB, Express.js, React, Node.js) - islep shıǵıw procesin bir pútin texnologiyalar toplamın beriw arqalı optimallastıratuǵın keń tarqalǵan tolıq stek islep shıǵıw stekleri. === Veb-islep shıǵıw quralları hám ortalıqları === Nátiyjeli veb-islep shıǵıw kodlaw hám birge islesiw processlerin optimallastıratuǵın qurallar hám ortalıqlar toplamına tiykarlanadı: # '''[[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıqları (IDEs)]]''': [[Visual Studio Code]], Atom hám Sublime Text sıyaqlı qurallar kodtı ajıratıp kórsetiw, avtomatik toltırıw hám versiyanı basqarıwdı integraciyalaw sıyaqlı funkciyalardı usınıp, islep shıǵıw tájiriybesin jaqsılaydı. # '''Versiyanı basqarıw''': [[Git]] - keń qollanılatuǵın versiyanı basqarıw sisteması bolıp, baǵdarlamashılarǵa ózgerislerdi qadaǵalaw, úziliksiz birge islesiw hám kerek bolǵanda aldıńǵı versiyalarǵa qaytıw imkaniyatın beredi. # '''Birge islesiw quralları''': Slack sıyaqlı baylanıs platformaları, Jira sıyaqlı joybardı basqarıw quralları hám [[GitHub]] sıyaqlı birge islesiw platformaları nátiyjeli komandalıq jumıs hám joybardı basqarıwdı ámelge asıradı. == Veb-islep shıǵıwdaǵı qáwipsizlik ámelleri == Qáwipsizlik veb-islep shıǵıwda kiberqáwip-qáterlerden qorǵanıw hám paydalanıwshı maǵlıwmatlarınıń qupıyalılıǵı hám pútinligin támiyinlew ushın júdá áhmiyetli. Eń jaqsı ámellerge shifrlaw, qáwipsiz kodlaw ámelleri, úziliksiz qáwipsizlik auditi hám eń sońǵı qáwipsizlik hálsizlikleri hám dúzetiwler haqqında xabardar bolıw kiredi. * '''Keń tarqalǵan qáwip-qáterler''': Islep shıǵıwshılar SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı ulıwma qáwipsizlik qáwipleri haqqında biliwi kerek. * '''Qáwipsiz kodlaw ámelleri''': Qáwipsiz kodlaw ámellerine ámel qılıw kirgizilgen maǵlıwmatlardı tekseriw, maǵlıwmatlardı durıs tazalaw hám sezimtal informaciyanıń qáwipsiz saqlanıwı hám jiberiwin támiyinlewdi óz ishine aladı. * '''Autentifikaciya hám avtorizaciya''': OAuth yamasa JSON Web Tokens (JWT) sıyaqlı bekkem autentifikaciya mexanizmlerin ámelge asırıw tek ruqsat etilgen paydalanıwshılardıń qosımsha ishindegi belgili resurslarǵa kire alıwın támiyinleydi. == Veb-islep shıǵıwda Agile metodologiyası == === Agile manifesti hám principleri === [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] - bul iykemlilik, birge islesiw hám tutınıwshı qanaatlandırıwına áhmiyet beretuǵın baǵdarlamalıq támiyinattı islep shıǵıw ushın principler hám qádiriyatlar toplamı. Tórt tiykarǵı qádiriyat: * Processler hám qurallar ornına jeke adamlar hám óz-ara baylanıslar. * Tolıq hujjetlestiriw ornına isleytuǵın programmalıq támiyinat. * Shártnama dodalaw ornına tutınıwshı menen birge islesiw. * Jobaǵa ámel qılıwdıń ornına ózgerislerge reakciya beriw. === Veb-islep shıǵıwda Agile koncepciyaları === # '''Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw''': Veb-qosımshanı kishi, qaytalanatuǵın cikler arqalı qurıw hám jetilistiriw, hár iteraciyada funkciyalardı inkremental túrde jaqsılaw. # '''Scrum hám kanban''': Wazıypalardı basqarıw hám komanda nátiyjeliligin arttırıw ushın strukturalanǵan sprintler ushın Scrum yamasa úziliksiz aǵım ushın Kanban sıyaqlı iykemli freymvorklardı qollanıw. # '''Kross-funkcional komandalar''': Hár tárepleme veb-islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan barlıq qánigeliklerdiń bolıwın támiyinlew ushın hár qıylı kónlikpelerge iye birge islesiwshi komandalardı qurıw. # '''Tutınıwshılar menen birge islesiw''': Pikir alıw, talaplardı tastıyıqlaw hám jetkerilgen ónimniń kútiliwlerge sáykes keliwin támiyinlew ushın islep shıǵıw processi dawamında tutınıwshılar menen birge islesiw. # '''Ózgerislerge beyimlesiw''': Ónimniń rawajlanıp atırǵan talaplarǵa juwap beriw qábiletin arttırıw ushın islep shıǵıw processiniń kesh basqıshlarında da talaplar yamasa basımlıqlardaǵı ózgerislerdi qabıl etiw. # '''Paydalanıwshı tariyxları hám beklog''': Funkcional talaplardı paydalanıwshı tariyxları arqalı sáwlelendiriw hám islep shıǵıw háreketlerin baǵdarlaw ushın basımlıq berilgen wazıypalar beklogin saqlaw. # '''Úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkeriw (CI/CD)''': Kod ózgerislerin úziliksiz birlestiriw hám jańalanǵan versiyalardı jetkeriw ushın avtomatlastırılǵan processlerdi ámelge asırıw, bul arqalı aǵımlı hám nátiyjeli islep shıǵıw processin támiyinlew. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ l48orybk0fs1orkbt6zbw6zcle5m1kh 4 23879 266059 266043 2026-08-17T12:01:37Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 266059 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25101}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4288}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2559}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} qhiwho2tt5l908o2hx20d53l2fdzahi 0 23893 266297 158028 2026-08-18T01:13:00Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266297 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Concepts-_Program_vs._Process_vs._Thread.jpg|nobaý|400x400 nükte|[[Kompyuter programması|Programma]], Process hám AǵımJobalastırıw, Aldın alıw, Kontekst almasıw ]] [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''process''' ‒ bul bir yamasa bir neshe aǵımlar tárepinen orınlanıp atırǵan [[Kompyuter programması|kompyuter programmasınıń]] [[Instanciya (kompyuter ilimi)|instanciyası]]. Kóp túrli process modelleri bar, olardıń geyparaları jeńil salmaqlı, biraq derlik barlıq processler (hátte tolıq virtual mashinalar da) [[operaciyalıq sistema]] (OS) processinde tiykarlanǵan, ol programma kodın, bólingen sistema resursların, fizikalıq hám logikalıq kiriw ruqsatnamaların hám orınlawdı baslaw, baqlaw hám koordinaciyalaw ushın [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] óz ishine aladı. Operaciyalıq sistemaǵa baylanıslı, process bir neshe orınlaw aǵımlarınan quralıwı múmkin, olar kórsetpelerdi parallel túrde orınlaydı<ref name="OSC Chap4">{{Cite book|last1=Silberschatz|first1=Abraham|last2=Cagne|first2=Greg|last3=Galvin|first3=Peter Baer|date=2004|title=Operating system concepts with Java|edition=Sixth|chapter=Chapter 4. Processes|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=0-471-48905-0}}</ref><ref name="Vah96">{{Cite book|last1=Vahalia|first1=Uresh|date=1996|title=UNIX Internals: The New Frontiers|url=https://archive.org/details/unixinternalsnew00vaha|chapter=Chapter 2. The Process and the Kernel|publisher=Prentice-Hall Inc.|isbn=0-13-101908-2}}</ref>. [[Kompyuter]] programması ádette diskte fayl túrinde saqlanǵan passiv kórsetpeler jıynaǵı bolsa, process - bul usı kórsetpelerdiń diskten yadqa júklengennen keyin orınlanıwı. Bir programma menen bir neshe process baylanıslı bolıwı múmkin; mısalı, bir programmanıń bir neshe instanciyasın ashıw kóbinese birden kóp processtiń orınlanıwına alıp keledi. Kóp wazıypalılıq - bul bir neshe processlerdiń [[Oraylıq processor|processorlardı]] (CPU) hám basqa sistema resursların bólisiwine múmkinshilik beretuǵın usıl. Hárbir CPU (yadro) bir waqıtta tek bir processti orınlaydı. Biraq, kóp wazıypalılıq hárbir processorǵa hárbir tapsırmanıń tamamlanıwın kútpesten orınlanıp atırǵan wazıypalar arasında awısıwǵa múmkinshilik beredi (aldın alıw). Operaciyalıq sistemanıń implementaciyasına baylanıslı, awısıwlar wazıypalar [[kirgiziw/shıǵarıw]] operaciyaların baslaǵanda hám olardıń tamamlanıwın kútkende, wazıypa óz ıqtıyarı menen CPU-dı bosatqanda, apparatlıq úzilislerde hám operaciyalıq sistema jobalastırıwshısı processtiń CPU waqtınıń ádil úlesin paydalanıp bolǵanın anıqlaǵanda orınlanıwı múmkin (mısalı, [[Linux]] yadrosınıń Tolıq Ádil Jobalastırıwshısı arqalı). Kóp wazıypalılıqtıń keń tarqalǵan túri - bul CPU-dıń waqıttı bólisiwi, yaǵnıy paydalanıwshılardıń processleri hám aǵımların, hátte ǵárezsiz yadro wazıypaların orınlawdı aralastırıw usılı - geypara sońǵı ózgeshelik tek Linux sıyaqlı aldın alıwshı yadrolarda ǵana múmkin. Aldın alıwdıń interaktiv processler ushın áhmiyetli qosımsha tásiri bar, olarǵa CPU-ǵa baylanıslı processlerge salıstırǵanda joqarı basımlıq beriledi, sonlıqtan paydalanıwshılarǵa ápiwayı túyme basıw yamasa tıshqanshanı jıljıtıw arqalı dárhal esaplaw resursları ajıratıladı. Sonıń menen bir qatarda, video hám muzıka oynatıw sıyaqlı qollanbalarǵa belgili bir dárejede real waqıt rejimindegi basımlıq beriledi, bul basqa tómenirek basımlıqqa iye processlerdi aldın aladı. Waqıttı bólisiw sistemalarında kontekst almasıwları tez orınlanadı, bul bir processorda bir neshe process bir waqıtta orınlanıp atırǵanday kórinis payda etedi. Bir neshe processtiń bul kórinistegi bir waqıtta orınlanıwı parallellik dep ataladı. Qáwipsizlik hám isenimlilik ushın, kópshilik zamanagóy [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] ǵárezsiz processler arasındaǵı tikkeley baylanıstı boldırmaydı, qatań túrde basqarılatuǵın hám baqlanatuǵın processler aralıq baylanıstı támiyinleydi. == Kórsetiliwi == [[Fayl:Htop_3.0.1_screenshot.png|oñğa|nobaý|400x400 nükte|htop arqalı kórsetilgen processler dizimi]] [[Fayl:KSysGuard_5.22.0_process_table_screenshot.png|alt=A process table as displayed by KDE System Guard|nobaý|401x401 nükte|KDE System Guard arqalı kórsetilgen process kestesi]] Ulıwma alǵanda, kompyuter sistemasındaǵı process tómendegi resurslarǵa iye (yamasa iye bolıwı aytıladı): * Baǵdarlama menen baylanıslı orınlanıwshı [[Mashina kodı|mashina kodınıń]] kórinisi. * Yad (ádette virtual yadtıń belgili bir bólegi); oǵan orınlanıwshı kod, processke tiyisli maǵlıwmatlar ([[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw hám shıǵarıw]]), aktiv kishi programmalardı hám/yamasa basqa waqıyalardı qadaǵalaw ushın shaqırıwlar stegi, sonday-aq orınlanıw waqtında payda bolǵan aralıq esaplaw maǵlıwmatların saqlaw ushın jıynaq kiredi. * Processke ajıratılǵan resurslardıń operaciyalıq sistema deskriptorları, mısalı, fayl deskriptorları ([[Unix]] terminologiyası) yamasa xendller ([[Microsoft Windows|Windows]]), sonday-aq maǵlıwmat derekleri hám qabıllaǵıshları. * [[Kompyuter qáwipsizligi|Qáwipsizlik]] atributları, mısalı, process iyesi hám processtiń ruqsat etilgen operaciyalar toplamı (múmkin bolǵan operaciyalar). * [[Oraylıq processor|Processor]] jaǵdayı (kontekst), mısalı, registrlerdiń mazmunı hám fizikalıq yadtı adreslew. Jaǵday ádette process orınlanıp atırǵanda kompyuter registrlerinde, al qalǵan waqıtta yadta saqlanadı. Operaciyalıq sistema aktiv processler haqqındaǵı bul maǵlıwmatlardıń kópshiligin processti basqarıw blokları dep atalatuǵın maǵlıwmatlar strukturalarında saqlaydı. Resurslardıń hár qanday toplamı, ádette keminde processor jaǵdayı, potoklardı yamasa bala processlerdi qollaytuǵın operaciyalıq sistemalarda processtiń hárbir aǵımı menen baylanıslı bolıwı múmkin. Operaciyalıq sistema óz processlerin bólek saqlaydı hám olarǵa kerekli resurslardı bólistiredi, solay etip olardıń bir-birine kesent etiwi hám sistema buzılıwlarına (mısalı, dıǵırıqqa yamasa tıǵılısıwǵa) alıp keliwi itimallıǵın azaytadı. Operaciyalıq sistema sonday-aq processlerdiń qáwipsiz hám boljawǵa bolatuǵın usıllar menen óz-ara tásir etiwi ushın processler aralıq baylanıs mexanizmlerin de usınıwı múmkin. == Kóp tapsırmalı hám processti basqarıw == Kóp tapsırmalı [[operaciyalıq sistema]] kóp processlerdiń bir waqıtta (yaǵnıy, parallel) orınlanıp atırǵanday kórinis beriw ushın tek processler arasında almasıp turıwı múmkin, biraq haqıyqatında bir [[Oraylıq processor|CPUda]] bir waqıtta tek bir process orınlanıwı múmkin (eger CPU kóp yadrolı bolmasa, onda kóp aǵımlı yamasa basqa uqsas texnologiyalar qollanılıwı múmkin). Ádette bir processti tiykarǵı programma menen, al bala processlerdi qálegen bólinip shıqqan, parallel processler menen baylanıstırıw qabıl etilgen, olar asinxron kishi programmalar sıyaqlı is alıp baradı. Processtiń resurslarǵa iye bolıwı aytıladı, olardıń biri onıń programmasınıń (yadtaǵı) kóshermesi bolıp tabıladı. Biraq, kóp processorlı sistemalarda kóp processler bir qayta kiriwge bolatuǵın programmadan yadtıń bir jerinde islewi yamasa onı bólisiwi múmkin, biraq hárbir processtiń programmanıń óz kóshirmesine iye ekenligi aytıladı. Processler kóbinese engizilgen operaciyalıq sistemalarda "tapsırmalar" dep ataladı. "Process" (yamasa tapsırma) mánisi "waqıt alatuǵın nárse" bolıp, "yadqa" qarama-qarsı qoyıladı, ol "orın alatuǵın nárse" bolıp esaplanadı. Joqarıdaǵı sıpatlama hám operaciyalıq sistema tárepinen basqarılatuǵın processlerge, hám processlerdi esaplaw teoriyası menen anıqlanǵan processlerge qollanıladı. Eger process kútiwi kerek bolǵan bir nárseni sorasa, ol bloklanadı. Process bloklanǵan jaǵdayda bolǵanda, onı diskke almastırıwǵa boladı, biraq bul virtual yadlı sistemada ashıq boladı, onda processtiń yadınıń aymaqları haqıyqatında hár qanday waqıtta diskte bolıwı hám [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|tiykarǵı yadta]] bolmawı múmkin. Hátte aktiv processlerdiń/tapsırmalardıń (orınlanıp atırǵan programmalardıń) bólimleri, eger olar jaqında qollanılmaǵan bolsa, diskke almastırılıwı múmkin. Orınlanıp atırǵan programmanıń hám onıń maǵlıwmatlarınıń barlıq bólimleri baylanıslı processtiń aktiv bolıwı ushın fizikalıq yadta bolıwı shárt emes. === Process jaǵdayları === [[Fayl:Process_states.svg|oñğa|nobaý|300x300 nükte|Hár túrli process jaǵdayları, halatlar arasındaǵı múmkin bolǵan ótiwlerdi kórsetetuǵın strelkalar menen jaǵday diagrammasında kórsetilgen]] Kóp tapsırmalılıqqa jol qoyatuǵın operaciyalıq sistema yadrosı processlerdiń belgili jaǵdaylarǵa iye bolıwın talap etedi. Bul jaǵdaylardıń atları standartlastırılmaǵan, biraq olar uqsas funkcionallıqqa iye. * Birinshi gezekte, process ekinshi dárejeli [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|saqlaw qurılmasınan]] ([[Qattı magnitli disk|qattı disk]], CD-ROM hám t.b.) tiykarǵı yadqa júkleniw arqalı "dúziledi". Onnan keyin process jobalawshı oǵan "kútiw" jaǵdayın beriwi. * Process "kútiw" jaǵdayında bolǵan waqıtta, ol jobalawshınıń kontekst almasıwı dep atalatuǵın ámeldi orınlawın kútedi. Kontekst almasıwı processti processorǵa júkleydi hám jaǵdaydı "orınlanıw"ǵa ózgertedi, al aldıńǵı "orınlanıp atırǵan" process "kútiw" jaǵdayında saqlanadı. * Eger "orınlanıw" jaǵdayındaǵı process resurstı kútiwi kerek bolsa (mısalı, paydalanıwshı kirgiziwin yamasa fayldıń ashılıwın kútiw), oǵan "bloklanǵan" jaǵdayı beriledi. Process endi kútiwdi talap etpegende (bloklanǵan jaǵdayda), onıń jaǵdayı qaytadan "kútiw"ge ózgertiledi. * Process orınlanıwdı tamamlaǵannan keyin, yamasa operaciyalıq sistema tárepinen toqtatılǵannan keyin, ol endi kerek emes. Process dárhal joq etiledi yamasa "tamamlanǵan" jaǵdayǵa ótkeriledi. Joq etilgende, ol tek tiykarǵı yadtan alıp taslanıwın kútedi<ref name="Stallings">{{Cite book|last1=Stallings|first1=William|date=2005|title=Operating Systems: internals and design principles|url=https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed|edition=5th|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-127837-1}} (particularly chapter 3, section 3.2, "process states", including figure 3.9 "process state transition with suspend states")</ref>. == Processler arasındaǵı baylanıs == Processler bir-biri menen baylanısıwı kerek bolǵanda, olar ózleriniń mánzil keńislikleriniń bólimlerin bólisiwi yamasa processler arasındaǵı baylanıstıń basqa túrlerin (IPC) qollanıwı kerek. Mısalı, komandalıq qatar qubırında birinshi processtiń shıǵısı ekinshisine ótiwi kerek hám t.b. Basqa mısal - bir waqıtta orınlanıwı múmkin bolǵan (yaǵnıy, parallel orınlanıwdı yamasa haqıyqıy parallelizmdi qollanıp - sońǵı model parallel orınlanıwdıń ayrıqsha jaǵdayı bolıp, bir neshe CPU yadroları orınlanıwǵa tayar processler ushın ashıq bolǵan jaǵdayda múmkin) birge islesiwshi, biraq yarım ǵárezsiz processlerge bólingen tapsırma. Eki yamasa onnan kóp processlerdiń hár qıylı operaciyalıq sistemalardı (OS) isletiwi múmkin bolǵan hár túrli mashinalarda jumıs islewi de múmkin, sonlıqtan baylanıs hám sinxronizaciya ushın ayırım mexanizmler (bólistirilgen esaplaw ushın baylanıs protokolları dep ataladı) kerek boladı (mısalı, Xabar Jiberiw Interfeysi {MPI}). == Tariyxı == 1960-jıllardıń basına kelip, kompyuterdi basqarıw programmalıq támiynatı monitordı basqarıw programmalıq támiynatınan (mısalı, IBSYS) atqarıwshı basqarıw programmalıq támiynatına rawajlandı. Waqıt ótiwi menen kompyuterler tezlesti, al kompyuter waqtı ele de arzan emes hám tolıq paydalanılmaytuǵın edi; bunday ortalıq kóp programmalı rejimdi múmkin hám zárúr etti. Kóp programmalı rejim bir neshe programmanıń bir waqıtta islewin ańlatadı. Dáslep, bir processorda birden kóp programma isleytuǵın edi, bul tiykarǵı bir processorlı kompyuter arxitekturasınıń nátiyjesi bolıp, olar siyrek hám sheklengen apparatlıq resurslardı bólisetuǵın edi; nátiyjede, parallel islew izbe-iz tábiyatqa iye edi. Keyingi kóp processorlı sistemalarda bir neshe programma parallel túrde bir waqıtta isley aladı. Programmalar processorlar ushın kórsetpeler izbe-izliginen turadı. Bir processor bir waqıtta tek bir kórsetpeni orınlay aladı: bir waqıtta kóbirek programmalardı isletiw múmkin emes. Programmaǵa úlken keshigiwge iye bolǵan kirgiziw qurılması sıyaqlı qanday da bir resurs kerek bolıwı múmkin, yamasa programma printerge shıǵarıwdı jiberiw sıyaqlı áste operaciyanı baslawı múmkin. Bul processordıń "bos" (paydalanılmaǵan) bolıwına alıp keledi. Processordı hár waqıtta bánt uslap turıw ushın, bunday programmanıń orınlanıwı toqtatıladı hám operaciyalıq sistema processordı basqa programmanı isletiwge ótkeredi. Paydalanıwshıǵa programmalar bir waqıtta islep atırǵanday bolıp kórinedi (sonlıqtan "parallel" termini qollanıladı). Kóp ótpesten, "programma" túsinigi "orınlanıp atırǵan programma hám onıń konteksti" túsinigine keńeytildi. Process koncepciyası payda boldı, ol qayta kiriwshi kodtıń oylap tabılıwı menen de zárúr boldı. Aǵımlar biraz keyinirek payda boldı. Biraq, waqıttı bólisiw, [[Kompyuter tarmaǵı|kompyuter tarmaqları]] hám kóp processorlı ulıwma operativ yadlı kompyuterler sıyaqlı koncepciyalardıń payda bolıwı menen, eski "kóp programmalı rejim" haqıyqıy kóp tapsırmalı rejimge, kóp processorlı rejimge hám keyinirek kóp aǵımlı rejimge múmkinshilik berdi. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ gmf7s8ok9n4k8eit1uux90etsru1utm 0 23896 266203 213784 2026-08-17T23:44:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266203 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Pac-schema.png|oñğa|nobaý|400x400 nükte|PAC penen qosımshanıń strukturası.]] '''Prezentaciya–abstrakciya–basqarıw (PAC)''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] arxitekturalıq úlgisi. Bul óz-ara tásir etiwge baǵdarlanǵan [[programmalıq támiynat arxitekturası]] bolıp, ol model–kórinis–basqarıwshı (MVC) úlgisine uqsas, sebebi interaktiv sistemanı qosımshanıń belgili funkcionallıǵı ushın juwapker bolǵan úsh túrli komponentke bóledi. Abstrakciya komponenti maǵlıwmatlardı alıp hám islep shıǵadı, prezentaciya komponenti maǵlıwmatlardıń vizual hám audio kórinisin formatlaydı, al basqarıw komponenti basqarıw aǵımı hám basqa eki komponent arasındaǵı baylanıs sıyaqlı nárselerdi basqaradı.<ref> {{Cite book|first=Qian|last=Kai|year=2009|title=Software Architecture and Design Illuminated|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0000unse_k5d0|chapter=Interaction-oriented Software Architectures|pages=[https://archive.org/details/softwarearchitec0000unse_k5d0/page/n215 200]|publisher=Jones and Bartlett Illuminated|isbn=978-0-7637-5420-4}} </ref> MVC den ayırmashılıǵı, PAC agentlerdiń ierarxiyalıq strukturası sıpatında qollanıladı, hárbiri prezentaciya, abstrakciya hám basqarıw bólimlerinen turatuǵın úshlik bolıp esaplanadı. Agentler (yaki úshlikler) bir-biri menen tek hár úshliktiń basqarıw bólimi arqalı baylanısadı. Ol jáne de MVC den ayırmashılıǵı, hár úshlik ishinde prezentaciyanı (MVC daǵı kóriniw) hám abstrakciyanı (MVC daǵı model) tolıq ajıratıp turadı. Bul model hám kóriniwdi bólek kóp aǵımlı etiw múmkinshiligin beredi, bul paydalanıwshıǵa programmanıń júdá qısqa waqıtta baslanıwın seziwge múmkinshilik beredi, sebebi paydalanıwshı interfeysi (prezentaciya) abstrakciya tolıq inicializaciya bolmastan burın kórsetiliwi múmkin. == Tariyxı == PAC dáslep 1987-jılı [[Franciya|francuz]] kompyuter ilimpazı Joel Kutaz tárepinen islep shıǵılǵan<ref>{{Cite news|title=Coutaz, Joëlle}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Coutaz|first=Joëlle|pages=37–41|title=PAC}}</ref>. Kutaz IMAG tıń Informatika injenerligi laboratoriyasında Paydalanıwshı interfeysi toparın shólkemlestirgen<ref>{{Cite book|title=Engineering for HCI|last=Unger|first=Claus|publisher=Springer|isbn=9780387349077|pages=43}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|first=Frank|last=Buschmann|title=Pattern-Oriented Software Architecture Vol 1: A System of Patterns|url=https://archive.org/details/patternorienteds0000unse|publisher=John Wiley and Sons|year=1996|isbn=978-0-471-95869-7|pages=[https://archive.org/details/patternorienteds0000unse/page/145 145]–168}} *  {{Cite book|last=Markopoulos|first=Panagiotis|year=1997|title=A compositional model for the formal specification of user interface software|publisher=PhD thesis, Queen Mary and Westfield College, University of London}} == Sırtqı siltemeler == * Architectural outline for the game Warcraft as it might be implemented using the PAC Architectural Pattern: [https://web.archive.org/web/20070106050112/http://iihm.imag.fr/nigay/ENSEIG/RICM3/siteWebRICM/TPS/TP2/TP2_architecture.html Programming of the application PACcraft:Architecture] (in French) * [https://web.archive.org/web/20160306153927/http://vico.org/pages/patronsdisseny/pattern%20presentation%20abstra Pattern:Presentation-Abstraction-Control] (pattern description) * [http://c2.com/cgi/wiki?PresentationAbstractionControl PAC description in the Portland Pattern Repository] * WengoPhone is a free software VoIP application that is written using the PAC design pattern. ** [https://web.archive.org/web/20070212210300/http://dev.openwengo.org/trac/openwengo/trac.cgi/wiki/PAC description of PAC] and motivation for use in WengoPhone. ** [https://web.archive.org/web/20070218041137/http://dev.openwengo.org/trac/openwengo/trac.cgi/browser/playground/demopac demonstration code], courtesy of the OpenWengo community. * {{Web deregi | url = https://www.infoworld.com/article/2076128/hmvc--the-layered-pattern-for-developing-strong-client-tiers.html| bet = HMVC: The layered pattern for developing strong client tiers| avtor = Cai| at = Jason| sáne = 2000-jıl 21-iyul | jumıs = [[JavaWorld]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-iyul }} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ e4anj6m8xg7o1q3qizntiuivxikilba 0 23929 266102 213810 2026-08-17T19:18:43Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266102 wikitext text/x-wiki {{Islam dini|ámeller}} [[Fayl:Shahadah-1.svg|210px|thumb|Kalimai shahadat]] '''Kalimai shahadat''' ({{lang-ar|الشَّهَادَةُ}} ''«aš-šahādatu»''; {{IPA-ar|aʃʃahaːdatʊ|lang|as-shahadah.ogg}}, {{lang-kaa|gúwalıq sózleri}}), '''tashahhud''' – [[islam]] dinindegi bes tiykarǵı ruknnen birinshisi - iymannıń tiykarı. Oǵan muwapıq, «Allahtan basqa ilah joq. Muhammed Onıń rasulı (elshisi)», degen sózdi til menen aytıp, kewil menen tastıyqlaw shárt esaplanadı. Dáslepki islamnan baslap musılmanlar kalimai shahadattı aytıw arqalı basqalardan, dáslep kóp qudaylı májusiylerden ajıralıp turǵan. Kalimai shahadat ibadattıń tiykarǵı sózleri esaplanadı, namazda qayta-qayta oqıladı<ref>[[ÓzME]]. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl</ref>. == Gúwalıqlar == [[Kalimai shahadat]]ta usılay delingen<ref name="Ruthven2004">{{cite book|author=Malise Ruthven|title=Historical Atlas of Islam|url=https://books.google.com/books?id=wT1xGHPyMA8C&pg=PA14|date=January 2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01385-8|page=14|access-date=12 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925052609/https://books.google.com/books?id=wT1xGHPyMA8C&pg=PA14|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Martín">{{cite book|author=Richard C. Martín|title=Encyclopedia of Islam & the Muslim World|url=https://books.google.com/books?id=xL9YAwAAQBAJ&pg=PA723|publisher=Granite Hill Publishers|isbn=978-0-02-865603-8|page=723}}{{Óli silteme|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Denny2006">{{cite book|author=Frederick Mathewson Denny|title=An Introduction to Islam|url=https://books.google.com/books?id=yU3uAAAAMAAJ&q=%22There+is+no+deity+but+God,+Muhammad+is+the+Messenger+of+God.%22+Shahada|year=2006|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=978-0-13-183563-4|page=409|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805215947/https://books.google.com/books?id=yU3uAAAAMAAJ&q=%22There+is+no+deity+but+God,+Muhammad+is+the+Messenger+of+God.%22+Shahada&dq=%22There+is+no+deity+but+God,+Muhammad+is+the+Messenger+of+God.%22+Shahada&hl=en&sa=X&ei=1LqzVLSHIoqtU6TNgKAB&ved=0CDoQ6AEwBjgU|archive-date=5 August 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | last =Mohammad | first =Noor| title =The Doctrine of Jihad: An Introduction| url =https://archive.org/details/journal-of-law-and-religion_1985_3_2/page/381 | journal = Journal of Law and Religion| volume =3 | issue = 2| pages =381–397 | date =1985 | jstor = 1051182| doi =10.2307/1051182 | s2cid =159793899}}</ref>: <!-- «Quday» sózin «Alla» sózine maqala talqılawında dáliyllemegenińizshe ózgertpeń. «Quday» sózi arabsha «Alla» sóziniń tuwrıdan-tuwrı awdarması sıpatında qollanılǵan. --> {{Qosıq awdarması|lang=ar|italicsoff=y|{{Script/Arabic|لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ}} |{{Sózbe-sóz awdarması|[[Alla|Onnan]] basqa quday joq}}}} {{Qosıq awdarması|lang=ar|italicsoff=y|{{Script/Arabic|مُحَمَّدٌ رَسُولُ ٱللَّٰهِ}}|{{Sózbe-sóz awdarması|[[Muhammed]] [[Alla|Onıń]] rasulı (elshisi)}}}} Joqarıdaǵı eki gáp, ádette, tolıq formanı beretuǵın sóz dizbegi ''«ašhadu ʾan»'' ({{Sózbe-sóz awdarması|men gúwalıq beremen}}) sıpatında qollanıladı: {{Qosıq awdarması|lang=ar|italicsoff=y|{{Script/Arabic|أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِ}}|{{Sózbe-sóz awdarması|Gúwalıq beremen, Alladan basqa ilah joq hám gúwalıq beremen, [[Muxammed|Muhammed (s.a.w)]] onıń bendesi hám elshisi.}}<br />{{small|{{Audio|Shahadah.ogg|Kalimai shahadat}}}}}} Oqılıwı: «Ashhadu alla ilaha illall'ahu wa ashhadu anna Muhammadan abduhu wa rosuluh»<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/search?q=Kalimai+Shahodat| bet = Kalimai Shahadat| arxivurl = https://www.google.com/search?q=Kalimai+shahadat+teksti&oq=&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqIQgCEAAYQhjlAhjqAhiKAxi3AxjEAxjUAxiABBiLBBiKBTIGCAAQRRg6MgcIARAAGNQFMiEIAhAAGEIY5QIY6gIYigMYtwMYxAMY1AMYgAQYiwQYigUyIQgDEAAYQhjlAhjqAhiKAxi3AxjEAxjUAxiABBiLBBiKBTIhCAQQABhCGOUCGOoCGIoDGLcDGMQDGNQDGIAEGIsEGIoFMiEIBRAAGEIY5QIY6gIYigMYtwMYxAMY1AMYgAQYiwQYigUyIQgGEAAYQhjlAhjqAhiKAxi3AxjEAxjUAxiABBiLBBiKBTIhCAcQABhCGOUCGOoCGIoDGLcDGMQDGNQDGIAEGIsEGIoFMiEICBAAGEIY5QIY6gIYigMYtwMYxAMY1AMYgAQYiwQYigUyIQgJEAAYQhjlAhjqAhiKAxi3AxjEAxjUAxiABBiLBBiKBTIMCAoQIxgnGOoCGIsEMgwICxAjGCcY6gIYiwQyDAgMECMYJxjqAhiLBDIMCA0QIxgnGOoCGIsEMgwIDhAjGCcY6gIYiwTSAQYtMWowajSoAg6wAgE&client=ms-android-vivo-rvo2&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8| arxivsáne = 10.03.2013 | sáne = 17.07.2024 | qaralǵan sáne = 17.07.2024 }}</ref> == Derekler == {{Derekler}} kd5beazi3ngogifnuuhmzupidvpic1j 0 24097 266292 213833 2026-08-18T01:05:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266292 wikitext text/x-wiki [[Futbol]] [[sport]]ında, '''yarım qorǵawshı''' tiykarınan maydannıń orayında jaylasqan maydan oyınshısı poziciyasın iyeleydi<ref name="BBCsport1">{{Web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197190.stm| bet = Positions guide: Central midfield| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120311140237/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197190.stm| arxivsáne = 2012-jıl 11-mart | sáne = 2005-jıl 1-sentyabr | baspaxana = BBC Sport| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-avgust }}</ref>. Yarım qorǵawshılar tek ǵana qorǵanıw wazıypasın atqarıp, hújimlerdi toqtatıwı múmkin, bunday jaǵdayda olar qorǵanıw yarım qorǵawshıları dep ataladı. Oraylıq yarım qorǵawshılar kóbinese shegaralardan ótip, háreketsheńlik hám [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] qábiletine iye bolǵanlıqtan, olar kóbinese tereń jaylasqan yarım qorǵawshılar, [[pleymeyker]]ler, qaptaldan-qaptalǵa oynaytuǵın yarım qorǵawshılar yamasa turaqlı yarım qorǵawshılar dep ataladı. Sonday-aq, sheklengen qorǵanıw wazıypaları bar hújimshi yarım qorǵawshılar da bar. Komandadaǵı yarım qorǵawshı bólimleriniń kólemi hám olarǵa júklengen wazıypalar qollanılatuǵın [[Formaciya (futbol)|formaciyaǵa]] baylanıslı; maydandaǵı bul oyınshılar toparı ádette '''yarım qorǵaw''' dep ataladı<ref name="ExpertFootball1">{{Web deregi | url = http://expertfootball.com/coaching/positions.php| bet = Football / Soccer Positions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121123010101/http://expertfootball.com/coaching/positions.php| arxivsáne = 2012-jıl 23-noyabr | jumıs = Keanu salah| baspaxana = Expert Football| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-iyun }}</ref>. Onıń atı yarım qorǵaw bólimleri ádette formaciyanıń [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵanıw]] bólimleri menen [[Hújimshi (futbol)|hújim]] bólimleri arasındaǵı aralıq bólimlerdi quraytuǵınınan kelip shıqqan. Menedjerler (trenerler) kóbinese bir yamasa bir neshe yarım qorǵawshını qarsılas komandanıń hújimlerin buzıw ushın tayınlaydı, al basqalarına [[Gol (sport)|gol urıw]] wazıypası júklenedi yamasa hújim hám qorǵanıw arasında teń juwapkershilik beriledi. Yarım qorǵawshılar ádette match dawamında eń kóp aralıqtı basıp ótetuǵın oyınshılar bolıp tabıladı. Yarım qorǵawshılar oyın barısında eń kóp topqa iyelik etedi, sonlıqtan olar maydandaǵı eń shınıqqan oyınshılardıń biri bolıp esaplanadı<ref>{{Cite journal|title=Performance characteristics according to playing position in elite soccer}}</ref>. Yarım qorǵawshılarǵa kóbinese hújimshilerge gol urıw múmkinshiliklerin jaratıwǵa járdem beriw wazıypası júklenedi. == Oraylıq yarım qorǵawshı == [[Fayl:Xavi_Hernández_-_001.jpg|alt=|solğa|nobaý|Ispaniyanıń burınǵı yarım qorǵawshısı [[Xavi Hernandes|Xavi]] altı jıl izbe-iz FIFPro World XI saylandı komandasına saylanǵan.]] '''Oraylıq yarım qorǵawshılar''' - bul maydannıń orayı hám onıń átirapındaǵı oyındı baqlaw ushın hújim hám qorǵanıw wazıypaları arasında bólingen oyınshılar. Bul oyınshılar toptı komandanıń hújimshi yarım qorǵawshıları hám hújimshilerine ótkeriwge háreket etedi hám qarsılastıń shtraf (ayıp) maydanına juwırıp kirip, ózleri de dárwazaǵa soqqı beriw arqalı komandasınıń hújimlerine járdem beriwi múmkin. Olar sonday-aq top penen de, topsız da [[Hújimshi (futbol)|hújimshilerge]] ekinshi dárejeli qollap-quwatlawdı támiyinleydi.. Qarsılas komanda topqa iyelik etkende, oraylıq yarım qorǵawshı artqa sheginip dárwazanı qorǵawı yamasa alǵa jıljıp, toptı qaytarıp alıw ushın qarsılastıń top alıp júriwshisin basımǵa alıwı múmkin. Óz dárwazasın qorǵap atırǵan oraylıq yarım qorǵawshı qarsılastıń uzaq soqqıların bloklaw ushın [[Qorǵawshı (futbol)|oraylıq qorǵawshılardıń]] aldına shıǵadı hám dárwazaǵa qarap juwırıp kiyatırǵan qarsılas yarım qorǵawshıların qadaǵalaydı. 4-3-3 hám 4-5-1 [[Formaciya (futbol)|formaciyaları]] úsh oraylıq yarım qorǵawshını qollanadı. 4-4-2 formaciyası eki oraylıq yarım qorǵawshını qollanıwı múmkin<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197518.stm|title=Formations guide| sáne =September 2005|access-date=31 October 2014|publisher=BBC Sport}}</ref>, al 4-2-3-1 formaciyasında eki tereń yarım qorǵawshınıń birewi oraylıq yarım qorǵawshı bolıwı múmkin. Ataqlı oraylıq yarım qorǵawshılar komandası topqa iye bolǵanda, maydannıń ortasınan oyın tempin belgilew arqalı oyınnıń barısın baqlaw qábileti menen belgili. === Dárwazadan-dárwazaǵa (Box-to-box) yarım qorǵawshı === [[Fayl:The_big_4-0.jpg|nobaý|Ǵaybarlı dárwazadan-dárwazaǵa yarım qorǵawshı Stiven Djerrard hám hújimde, hám qorǵanıwda nátiyjeli bolǵanı ushın maqtalǵan<ref name="thetimes.co.uk">{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/steven-gerrard-completes-decade-at-liverpool-d5wq20nm3ck|title=Steven Gerrard completes decade at Liverpool|newspaper=[[The Times]]|access-date=18 December 2014}}</ref>; sonday-aq onıń artqı poziciyadan shtraf (ayıp) maydanına kesh juwırıp kiriw qábileti de maqtawǵa ılayıq<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2020/03/30/retro-premier-league-review-200809-steven-gerrards-peak-season/|title=Retro Premier League review: Why 2008/09 was Steven Gerrard's peak season|newspaper=The Telegraph|access-date=16 May 2020}}</ref>.]] «Dárwazadan-dárwazaǵa» (Box-to-box) termini ǵaybarlı, aybatlı hám jaqsı ulıwma qábiletlerge iye oraylıq yarım qorǵawshılarǵa qollanıladı, bul olardı hám qorǵanıwda, hám hújimde sheber etedi. Sonlıqtan, bul oyınshılar óz dárwazasına qaytıp barıp, tásir etiw hám soqqılardı tartıp alıw ushın, sonday-aq toptı alǵa alıp barıw yamasa qarsılaslar dárwazasına juwırıp barıp [[Gol (sport)|gol]] urıwǵa háreket etiw ushın da qábiletli<ref>{{Web deregi | url = http://www.espnfc.com/fifa-world-cup/story/1861193/in-praise-of-the-box-to-box-midfielder| bet = In praise of the box-to-box midfielder| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191107164741/http://www.espnfc.com/fifa-world-cup/story/1861193/in-praise-of-the-box-to-box-midfielder| arxivsáne = 2019-jıl 7-noyabr | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2014-jıl 4-iyun | jumıs = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref>. 2000-jıllardıń ortasınan baslap, tendenciyalardıń ózgeriwi hám standart 4-4-2 formaciyasınıń tómenlewi (kóp jaǵdaylarda 4-2-3-1 hám 4-3-3 formaciyalarına jol berip) 1980-1990-jıllardaǵı tipik dárwazadan-dárwazaǵa yarım qorǵawshılarǵa sheklewler qoydı, sebebi komandalardıń eki yarım qorǵawshı roli endi kóbinese «saqlawshılar» (uslap turıwshılar) yamasa «dóretiwshiler» dep bólindi, al bul roldiń úshinshi variaciyası «tasıwshı» (toptı alıp júriwshi) yamasa «hújimshi» (alǵa umtılıwshı) dep sıpatlandı<ref name="WilsonHolding13">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2013/dec/18/question-holding-midfielders-changing-role| bet = The Question: what does the changing role of holding midfielders tell us?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190328172618/https://www.theguardian.com/football/blog/2013/dec/18/question-holding-midfielders-changing-role| arxivsáne = 2019-jıl 28-mart | avtor = Wilson| avtorsilteme = Jonathan Wilson (writer)| at = Jonathan| sáne = 2013-jıl 18-dekabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Dárwazadan-dárwazaǵa yarım qorǵawshılardıń ayırım belgili mısalları - Lotar Matteus, Klarens Zeedorf, Bastian Shvaynshtayger, Stiven Djerrard, Yoxan Neskens, Sokrates, Yaya Ture, Arturo Vidal, Patrik Vieyra, Frenk Lempard, Brayan Robson, Roy Kin hám jaqında Djud Bellingem<ref>{{Web deregi | url = https://www.90min.com/posts/the-best-box-to-box-midfielders-of-all-time| bet = The Best Box-to-Box Midfielders of All-Time| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211029052025/https://www.90min.com/posts/the-best-box-to-box-midfielders-of-all-time| arxivsáne = 2021-jıl 29-oktyabr | sáne = 2020-jıl 8-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-oktyabr }}</ref>. === Meccala === Italiya futbolında «meccala» (mezzala) termini (italyan tilinde sózbe-sóz «yarım qanat oyınshısı») bir yamasa eki oraylıq yarım qorǵawshınıń poziciyasın táriyiplew ushın qollanıladı, olar saqlawshı yarım qorǵawshı hám/yamasa [[pleymeyker]]diń eki tárepinde oynaydı. Bul termin dáslep italyan tilinde WM hám Metodo [[Formaciya (futbol)|formaciyalarındaǵı]] ishki [[Hújimshi (futbol)|hújimshi]] roline qollanılǵan, biraq keyin oraylıq yarım qorǵawshınıń belgili bir túrin sıpatlaǵan. Meccala kóbinese tez hám aybatlı, hújimge baǵdarlanǵan yarım qorǵawshı bolıp, jaqsı sheberlikke hám belgili hújim qábiletlerine iye, sonday-aq qaptallap hújim etiwge beyim, biraq sonıń menen birge oyınnıń qorǵanıw aspektine qatnasatuǵın hám sırtqa shıǵıp komandaǵa keńlik bere alatuǵın oyınshı; solay etip, bul termin bir neshe hár túrli rollerge qollanılıwı múmkin. Inglis tilinde bul termin dárwazadan-dárwazaǵa yarım qorǵawshı roliniń bir variantı sıpatında qabıl etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.football-italia.net/127534/just-what-mezzala| bet = Just what is a mezzala?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200731234253/https://www.football-italia.net/127534/just-what-mezzala| arxivsáne = 2020-jıl 31-iyul | avtor = Tallarita| at = Andrea| sáne = 2018-jıl 4-sentyabr | baspaxana = Football Italia| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.collinsdictionary.com/dictionary/italian-english/mezzala| bet = English translation of 'mezzala'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210702093232/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/italian-english/mezzala| arxivsáne = 2021-jıl 2-iyul | baspaxana = Collins Dictionary| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.skysports.com/football/news/11096/11258105/how-antonio-conte-got-the-best-from-paul-pogba-at-juventus| bet = How Antonio Conte got the best from Paul Pogba at Juventus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211123115857/https://www.skysports.com/football/news/11096/11258105/how-antonio-conte-got-the-best-from-paul-pogba-at-juventus| arxivsáne = 2021-jıl 23-noyabr | avtor = Walker-Roberts| at = James| sáne = 2018-jıl 25-fevral | baspaxana = Sky Sports| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref>. === Qaptaldaǵı yarım qorǵawshı === [[Fayl:David_Beckham_2010_LA_Galaxy.jpg|solğa|nobaý|Qaptaldaǵı yarım qorǵawshı Devid Bekxem óziniń keń [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] diapazonı, kóriw qábileti, kese pas beriw uqıbı hám iyilgen erkin soqqıları ushın maqtalǵan, bul oǵan komandalasları ushın múmkinshilikler jaratıwǵa yamasa gol urıwǵa imkaniyat bergen<ref name="United Legends">{{Web deregi | url = http://www.manutdzone.com/legends/DavidBeckham.htm| bet = Manchester United Legends – David Beckham| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080818030242/http://www.manutdzone.com/legends/DavidBeckham.htm| arxivsáne = 2008-jıl 18-avgust | baspaxana = manutdzone.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 28-may }}</ref><ref name="ESPN 2002 Profile">{{Web deregi | url = http://www.espnfc.com/england/players/beckhamdavid.html| bet = England – Who's Who: David Beckham| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200610193540/http://www.espnfc.com/england/players/beckhamdavid.html| arxivsáne = 2020-jıl 10-iyun | sáne = 2002-jıl 3-sentyabr | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-aprel }}</ref>.]] Shep hám oń yarım qorǵawshılar hújim hám qorǵanıw arasında teńlestirilgen rolge iye bolıp, olar hújimshiler ushın dárwazaǵa kóp kese paslar beredi. Olar maydannıń shet sızıqlarına jaqınıraq jaylasqan. Olarǵa komandalasları ushın gol urıw múmkinshiliklerin jaratıw ushın toptı qarsılastıń shtraf (ayıp) maydanshasına kese [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] tapsırılıwı múmkin, al qorǵanıw waqtında olar kese pas beriwge háreket etip atırǵan qarsılaslarǵa basım kórsetiwi múmkin<ref name=":1">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197228.stm|title=Wide midfielder| sáne =September 2005|access-date=1 November 2014|publisher=BBC Sport}}</ref>. Shep hám oń yarım qorǵawshılardı óz ishine alatuǵın keń tarqalǵan zamanagóy formaciyalar - 4-4-2, 4-4-1-1, 4-2-3-1 hám 4-5-1 formaciyaları<ref>{{Cite news|title=Formations guide|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197518.stm|access-date=22 July 2013}}</ref>. Djonatan Uilson 4-4-2 formaciyasınıń rawajlanıwın bılay táriyipleydi: «...qanatshı keń yarım qorǵawshıǵa, shattlǵa aylandı, yaǵnıy onnan kese pas beriwi kútiliwi múmkin, biraq sonıń menen birge qorǵanıw jumısın da atqarıwı kerek edi.»<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/mar/24/the-question-inside-out-wingers| bet = The Question: Why are so many wingers playing on the 'wrong' wings?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160826015823/https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/mar/24/the-question-inside-out-wingers| arxivsáne = 2016-jıl 26-avgust | avtor = Wilson| avtorsilteme = Jonathan Wilson (writer)| at = Jonathan| sáne = 2010-jıl 24-mart | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-noyabr }}</ref> Keń yarım qorǵawshılardıń eki belgili mısalı - Devid Bekxem hám Rayan Giggz<ref>{{Cite news|last=Taylor|first=Daniel|title=Milan wrong to play David Beckham in central midfield says Sir Alex Ferguson|work=The Guardian| sáne =18 February 2010|url=https://www.theguardian.com/football/2010/feb/18/sir-alex-ferguson-david-beckham-milan|access-date=22 July 2013}}</ref>. Italiya futbolında keń yarım qorǵawshınıń roli «tornante di centrocampo» yamasa ápiwayı «tornante» («qaytıp keliwshi») dep ataladı; bul rol [[Hújimshi (futbol)|sırtqı hújimshi]] rolinen kelip shıqqan hám yarım qorǵaw hám hújimge járdem beriwden tısqarı, bul poziciyadaǵı oyınshılardan artqa qaytıp, artqı sızıqqa qorǵanıw wazıypalarında járdem beriwdi talap etkenlikten usılay atalıp ketken<ref>{{Web deregi | url = https://storiedicalcio.altervista.org/blog/genoa-top-11-all-time.html| bet = Genoa: Top 11 All Time| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210625220526/https://storiedicalcio.altervista.org/blog/genoa-top-11-all-time.html| arxivsáne = 2021-jıl 25-iyun | sáne = 2017-jıl 9-avgust | til = it| baspaxana = Storie di Calcio| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-may }}</ref>. === Qanat yarım qorǵawshı === '''Qanat yarım qorǵawshınıń''' tariyxıy poziciyası (meccala menen aljastırmaw kerek) maydannıń shetine jaqın oynaytuǵın yarım qorǵawshılarǵa (yarım qorǵawshılarǵa) berilgen. Qorǵanıw wazıypaları bar keń oyınshılar [[Qorǵawshı (futbol)|tolıq qorǵawshılar]] sıpatında qorǵanıwdıń bir bólegine aylanıwǵa beyim bolǵanlıqtan, bul poziciya gónergen<ref>{{Web deregi | url = http://www.football-bible.com/soccer-info/old-football-formations.html| bet = Old football formations explained - Classic soccer tactics & strategies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190705193350/https://www.football-bible.com/soccer-info/old-football-formations.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-iyul | sáne = n.d. | jumıs = Football Bible| qaralǵan sáne = 2016-jıl 31-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.football-bible.com/soccer-glossary/letterw.html| bet = Football Glossary, Letter W| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191016123235/https://www.football-bible.com/soccer-glossary/letterw.html| arxivsáne = 2019-jıl 16-oktyabr | baspaxana = Football Bible| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-avgust }}</ref>. == Qorǵanıwshı yarım qorǵawshı == [[Fayl:Mario_Balotelli_shot_Euro_2012_final_02_cropped.jpg|oñğa|nobaý|Ispaniyalı qorǵanıwshı yarım qorǵawshı Serxio Buskets (16, qızıl) italiyalı soqqı beriwshi Mario Balotellidiń soqqısın qaytarıw ushın háreket etpekte.]] Qorǵanıwshı yarım qorǵawshılar - óz komandasınıń dárwazasın qorǵawǵa kóbirek dıqqat awdaratuǵın yarım qorǵawshı oyınshılar. Bul oyınshılar óz komandasınıń qorǵanıwı aldındaǵı aymaqtı [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵawı]] múmkin yamasa qarsılastıń belgili hújimshilerin jeke qadaǵalawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2013/jan/20/tottenham-manchester-united-tactics| bet = Manchester United nullified Gareth Bale but forgot about Aaron Lennon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230526191619/https://www.theguardian.com/football/blog/2013/jan/20/tottenham-manchester-united-tactics| arxivsáne = 2023-jıl 26-may | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2013-jıl 20-yanvar | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.zonalmarking.net/2010/07/16/sergio-busquets-world-cup-final/| bet = The final analysis, part three: brilliant Busquets| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190706161016/http://www.zonalmarking.net/2010/07/16/sergio-busquets-world-cup-final/| arxivsáne = 2019-jıl 6-iyul | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2010-jıl 16-iyul | baspaxana = zonalmarking.net| qaralǵan sáne = 2013-jıl 28-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2013/feb/10/manchester-united-everton-marouane-fellaini| bet = How Manchester United nullified threat of Everton's Marouane Fellaini| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230526173918/https://www.theguardian.com/football/blog/2013/feb/10/manchester-united-everton-marouane-fellaini| arxivsáne = 2023-jıl 26-may | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2013-jıl 10-fevral | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Qorǵanıwshı yarım qorǵawshılar, eger [[Qorǵawshı (futbol)|tolıq qorǵawshılar]] yamasa [[Qorǵawshı (futbol)|oraylıq qorǵawshılar]] hújimge qosılıw ushın alǵa jıljısa, olardıń poziciyalarına ótiwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.zonalmarking.net/2010/03/03/analysing-brazils-fluid-system-at-close-quarters/| bet = Analysing Brazil's fluid system at close quarters| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190706193253/http://www.zonalmarking.net/2010/03/03/analysing-brazils-fluid-system-at-close-quarters/| arxivsáne = 2019-jıl 6-iyul | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2010-jıl 3-mart | baspaxana = zonalmarking.net| qaralǵan sáne = 2013-jıl 28-iyul }}</ref><ref name="theguardian.com">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2011/may/27/sergio-busquets-barcelona| bet = Sergio Busquets: Barcelona's best supporting actor sets the stage| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190820142823/https://www.theguardian.com/football/blog/2011/may/27/sergio-busquets-barcelona| arxivsáne = 2019-jıl 20-avgust | avtor = Lowe| at = Sid| sáne = 2011-jıl 27-may | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-oktyabr }}</ref>. Serxio Buskets óz qatnasın bılay táriyiplegen: «Trener meniń boysınıwshı oyınshı ekenimdi, járdem beriwdi jaqsı kóretuǵınımdı biledi hám eger men birewdiń poziciyasın jabıw ushın qanatqa juwırıwım kerek bolsa, bul júdá jaqsı.» Jaqsı qorǵanıwshı yarım qorǵawshıǵa jaqsı poziciyalıq sezgirlik, qarsılastıń oyının aldın ala seziw, belgilew, tartıp alıw, qıysıq kesiw, [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] hám úlken shıdamlılıq hám kúsh (tartıp alıw ushın) kerek. Qubla Amerika futbolında bul rol «volante de marca» dep ataladı, al Meksikada «volante de contención» degen at penen belgili. Portugaliyada bolsa, bul «trinco» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://bleacherreport.com/articles/949512-50-best-defensive-midfielders-in-world-football-history| bet = 50 Best Defensive Midfielders in World Football History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230404031207/https://bleacherreport.com/articles/949512-50-best-defensive-midfielders-in-world-football-history| arxivsáne = 2023-jıl 4-aprel | sáne = 2011-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bleacher Report| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-may }}</ref>. === Qorǵanıwshı yarım qorǵawshı === [[Fayl:Yaya_Toure_9229.JPG|oñğa|nobaý|2012-jılı Kot-d'Ivuar ushın oynap atırǵan Yaya Ture súwretlengen, ol hár tárepleme qorǵanıwshı yarım qorǵawshı; onıń oynaw stili dáslep ekspertler tárepinen «tasıwshı» dep táriyplengen bolsa da, toptı alıp júriw hám qorǵanıwdan hújimge ótiw qábileti sebepli, ol keyinirek [[pleymeyker]] roline beyimlesti.]] Qorǵanıwshı yamasa tereń oynaytuǵın yarım qorǵawshı óz komandasınıń [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵanıwına]] jaqın turadı, al basqa yarım qorǵawshılar hújim ushın alǵa umtılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://cartilagefreecaptain.sbnation.com/2014/1/28/5353188/on-going-beyond-holding-midfielders| bet = On Going Beyond Holding Midfielders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230531092831/https://cartilagefreecaptain.sbnation.com/2014/1/28/5353188/on-going-beyond-holding-midfielders| arxivsáne = 2023-jıl 31-may | avtor = F.| at = Edward| sáne = 2014-jıl 28-yanvar | jumıs = Cartilage Free Captain| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Qorǵanıwshı yarım qorǵawshınıń komandası toptı iyelep turǵanda da juwapkershilikleri bolıwı múmkin. Bul oyınshı kóbinese komandasınıń hújimshilerine qısqa hám ápiwayı paslar beredi, biraq komandanıń strategiyasına baylanıslı ayırım qıyınıraq paslar da beriwi múmkin. Marselo Belsa qorǵanıwda qorǵanıwshı yarım qorǵawshını paydalanıwda jetekshi dep esaplanadı. Bul poziciya 4-2-3-1 hám 4-4-2 romb [[Formaciya (futbol)|formaciyalarında]] kóriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.zonalmarking.net/2010/01/29/teams-of-the-decade-11-valencia-2001-04/| bet = Teams of the Decade #11: Valencia 2001-04| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191107183750/http://www.zonalmarking.net/2010/01/29/teams-of-the-decade-11-valencia-2001-04/| arxivsáne = 2019-jıl 7-noyabr | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2010-jıl 29-yanvar | baspaxana = zonalmarking.net| qaralǵan sáne = 2013-jıl 28-iyul }}</ref>. Jazıwshı Djonatan Uilson qorǵanıwshı yarım qorǵawshınıń úsh túrli tipin anıqlaǵan: «qıyratıwshı», «dóretiwshi» hám «tasıwshı». ''...biz Zidan, Raul hám Figonıń artqa qaytpaytuǵının biletuǵın edik, sonlıqtan qorǵanıwshı tórtliktiń aldına qorǵanatuǵın adamdı qoyıwımız kerek edi. - Arrigo Sakki [[Real Madrid C.F.|Real Madridtiń]] Klod Makeleleni qorǵanıwshı yarım qorǵawshı sıpatında kerek etkenin táriyipleydi<ref>{{cite book|last1=Wilson|first1=Jonathan|author-link=Jonathan Wilson (writer)|title=Inverting the Pyramid|year=2018|url=https://archive.org/details/invertingpyramid0000jona| sáne =2013|publisher=Nation Books|isbn=9781568589633}}</ref>.'' Dáslep, qorǵanıwshı yarım qorǵawshı, yamasa «qıyratıwshı», hám [[pleymeyker]], yamasa «dóretiwshi», kóbinese komandanıń eki oraylıq qorǵanıwshı yarım qorǵawshısı sıpatında bir-biriniń qasında jaylastırılatuǵın edi. Qıyratıwshı ádette tosqınlıqlar etiw, toptı qaytarıp alıw hám onı dóretiwshige jetkeriw ushın juwapker bolǵan, al dóretiwshi toptı saqlap qalıw hám onı hárekette uslap turıw ushın juwapker bolǵan, kóbinese qanatlarǵa uzın paslar beriw arqalı, eski úlgidegi tereń oynaytuǵın pleymeyker yamasa redjista usılında (tómenge qarań). Qıyratıwshınıń (buzıwshınıń) dáslepki mısalları - Nobbi Staylz, Gerbert Vimmer hám Marko Tardelli, al keyingi mısalları Klod Makelele hám Xaver Maskerano, degen menen bul oyınshılardıń kópshiligi basqa tiptegi yarım qorǵawshılardıń qásiyetlerine de iye bolǵan, sonlıqtan olar bir ǵana rolge sheklenbegen. Dóretiwshiniń erte mısalları Jerson, Glenn Xoddl hám Sandi Olise bolsa, al keyingi mısalları Xabi Alonso, sonday-aq Maykl Karrik hám Keyra Uolsh<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsfc.co.uk/blog/2022/09/13/keira-walsh-the-metronome/| bet = Keira Walsh – The Metronome| sáne = 2022-jıl 13-sentyabr | jumıs = Analytics FC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-sentyabr }}</ref>. Eń sońǵı hám úshinshi tiptegi qorǵanıwshı yarım qorǵawshı «box-to-box» yarım qorǵawshısı, yamasa «tasıwshı» ya bolmasa «júriwshi» sıpatında rawajlandı. Ol tolıǵı menen qıyratıwshı da, dóretiwshi de emes, al toptı qaytarıp alıw hám keyin tereń poziciyalardan alǵa jıljıw uqıplılıǵına iye, ya toptı komandalasına beriw hám shtraf maydanshasına kesh juwırıp kiriw arqalı, ya bolmasa toptı ózi alıp júriw arqalı. Bul tiptegi oyınshılardıń jaqın waqıttaǵı mısalları - Klarens Zeedorf hám Bastian Shvaynshtayger, al Sami Xedira hám [[Fernando Luiz Roza|Fernandino]] tasıw tendenciyasına iye qıyratıwshılar bolıp esaplanadı. [[Luka Modrić|Luka Modrich]] - redjistanıń bir qansha qásiyetlerine iye tasıwshı, al Yaya Ture óz karerasınıń keyingi dáwirinde shıdamlılıǵın joǵaltqannan keyin tasıwshıdan [[pleymeyker]]ge aylanǵan tasıwshı boldı. N'Golo Kante tipik qıyratıwshı sıpatında baslaǵan, biraq [[Chelsi (futbol klubı)|«Chelsi»]]<nowiki/>de Antonio Konte basshılıǵında tasıw tendenciyaların rawajlandırdı. === Tereń oynawshı pleymeyker === [[Fayl:Andrea_Pirlo_Juventus.jpg|solğa|nobaý|Italiyalı tereń oynawshı pleymeyker Andrea Pirlo «Yuventus» ushın pas berip atır. Pirlo kóbinese bárhama eń jaqsı tereń oynawshı pleymeykerlerdiń biri esaplanadı.]] Tereń oynawshı pleymeyker (Júriwshi 10) - bul qorǵanıw kónlikpeleri sıyaqlı tájiriybege qaraǵanda [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] sıyaqlı top kónlikpelerine qánigelesken qorǵawshı yarım qorǵawshı. Bul oyınshıda top bolǵanda, ol basqa qorǵawshı oyınshılarǵa qaraǵanda uzınıraq yamasa quramalıraq paslar beriwge háreket etiwi múmkin. Olar óz komandasınıń oyın tempin belgilewge, toptı saqlap qalıwǵa yamasa qısqa almasıwlar arqalı oyındı qurıwǵa háreket etiwi múmkin, ya bolmasa toptı [[Hújimshi (futbol)|oraylıq hújimshige]] yamasa qanat oyınshısına uzın pas beriwge, hátte qarsılas qorǵawshıları menen yarım qorǵawshıları arasındaǵı aymaqta turǵan komandalasına qısqa pas beriwge háreket etiwi múmkin<ref name="revive">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2012/mar/19/paul-scholes-xavi-andrea-pirlo-playmaker| bet = Paul Scholes, Xavi and Andrea Pirlo revive the deep-lying playmaker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230614222435/http://www.theguardian.com/football/blog/2012/mar/19/paul-scholes-xavi-andrea-pirlo-playmaker| arxivsáne = 2023-jıl 14-iyun | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2012-jıl 19-mart | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-noyabr }}</ref><ref>{{Cite book|title=The Football Book|year=2009|url=https://archive.org/details/footballbook0000gold|last=Goldblatt|first=David}}</ref><ref>{{Cite book|title=Soccer for Dummies|year=2013|url=https://archive.org/details/soccerfordummies0000dunm|last=Dunmore|first=Thomas}}</ref>. Italiyada tereń oynawshı pleymeyker «regista» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.football-analysis.com/the-regista-and-the-evolution-of-the-playmaker/| bet = The Regista And the Evolution Of The Playmaker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191107185452/http://www.football-analysis.com/the-regista-and-the-evolution-of-the-playmaker/| arxivsáne = 2019-jıl 7-noyabr | sáne = 2013-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-yanvar }}</ref>, al Braziliyada onı «meia-armador» dep ataydı<ref name="MTV: Playmaker">{{Web deregi | url = http://www.mtv.com/artists/playmaker/biography/| bet = Playmaker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112070624/http://www.mtv.com/artists/playmaker/biography/| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | baspaxana = MTV| qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-yanvar }}</ref>. Italiyada regista roli Vittorio Pocconıń metodo sistemasındaǵı oraylıq yarım qorǵawshı yamasa centromediano metodista poziciyasınan rawajlandı (2-3-2-3 formaciyasındaǵı oraylıq yamasa qorǵawshı yarım qorǵawshı poziciyasınıń aldın ala kórinisi). Metodista'nıń wazıypaları tek qorǵanıw emes, sonday-aq kreativ boldı; sonlıqtan, metodista tek iyeleniwdi buzıw menen sheklenbey, toptı qaytarıp alǵannan keyin hújim oyınların baslaw menen de shuǵıllandı<ref name="ritiri e regista">{{Cite news|url=https://www.corriere.it/sport/cards/mezzo-secolo-senza-vittorio-pozzo-mitico-discusso-ct-che-cambio-calcio-italiano/ritiri-regista.shtml|title=Mezzo secolo senza Vittorio Pozzo, il mitico (e discusso) c.t. che cambiò il calcio italiano: Ritiri e regista| sáne =20 December 2018|access-date=15 April 2020}}</ref>. Jazıwshı Djonatan Uilson Xabi Alonsonıń qorǵawshı yarım qorǵawshı rolin «dóretiwshi» dep súwretledi, yaǵnıy eski úlgidegi tereń oynawshı pleymeyker yamasa regista sıyaqlı toptı saqlap qalıwǵa juwapker oyınshı, bılay dep atap ótti: «Alonso tájiriybe islew uqıplılıǵına iye bolsa da, ol toptı hárekette saqlawǵa kóbirek dıqqat awdardı, hújim múyeshin ózgertiw ushın geyde qanatlarǵa uzın paslar jiberip turdı.» [[Fayl:2-3-5_(pyramid).svg|nobaý|2-3-5 formaciyası: qanat yarım qorǵawshıları (sarı) oraylıq yarım qorǵawshını qorshap turadı.]] === Oraylıq yarım qorǵawshı === Tariyxıy oraylıq yarım qorǵawshı poziciyası áste-aqırın yarım qorǵawshı sızıǵınan artqa sheginip, soqqı beriwshilerge qarsı artqı sızıqtı kóbirek qorǵaw ushın xızmet etti – [[Qorǵawshı (futbol)|oraydaǵı bul arnawlı qorǵanıw roli]] házirge shekem óziniń kelip shıǵıw dáreklerine baylanıslı «oraylıq yarım qorǵawshı» dep ataladı<ref>{{Cite news|first=Jonathan|last=Wilson|title=The Question: Did Herbert Chapman really invent the W-M formation?|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2011/sep/20/arsenal-herbert-chapman-southampton-tactics|work=[[The Guardian]]|date=20 September 2011|access-date=9 April 2012}}</ref>. Italiya futbol jargonında bul poziciya centromediano metodista yamasa metodista dep belgili boldı, óytkeni ol Vittorio Pocconıń metodo sistemasında barǵan sayın áhmiyetli rolge aylandı. Biraq bul atama keyinirek oraylıq qorǵawshı yarım qorǵawshı rolinde oynaytuǵın, biraq qorǵanıw wazıypalarınan tısqarı kreativ juwapkershilikleri de bar oyınshılardı táriyiplew ushın da qollanıldı. == Hújimshi yarım qorǵawshı == Hújimshi yarım qorǵawshı - bul aldıńǵı yarım qorǵawshı poziciyasında, ádette oraylıq yarım qorǵawshı menen komandanıń hújimshileri arasında jaylasqan hám tiykarınan hújim wazıypasın atqaratuǵın yarım qorǵawshı yamasa hújimshi oyınshı<ref name="Talk">{{Web deregi | url = http://www.talkfootball.co.uk/guides/positions_in_football.html| bet = Positions in football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200823205739/http://www.talkfootball.co.uk/guides/positions_in_football.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-avgust | baspaxana = talkfootball.co.uk| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-iyun }}</ref>. Ayırım hújimshi yarım qorǵawshılar «trequartista» yamasa «fantasista» (italyansha: úsh sherek qánigesi, yaǵnıy hújimshiler menen yarım qorǵawshılar arasındaǵı kreativ pleymeyker) dep ataladı. Olar ádette tez, kreativ hám joqarı sheberlikli oyınshılar bolıp, ózleriniń názik qol tiygiziwi, texnikalıq qábileti, dribling sheberligi, kóriw qábileti, uzaq aralıqtan soqqı beriw uqıplılıǵı hám [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] sheberligi menen tanılǵan. Biraq barlıq hújimshi yarım qorǵawshılar «trequartista» emes - ayırım hújimshi yarım qorǵawshılar júdá vertikal bolıp, tiykarınan oyındı baylanıstırıw, toptı uslap turıw yamasa aqırǵı pas beriw ushın xızmet etetuǵın qosımsha hújimshiler, yaǵnıy [[Hújimshi (futbol)|ekinshi soqqı beriwshiler]] bolıp esaplanadı<ref name="number10">{{Web deregi | url = http://www.robertomancini.com/en/carriera-2/the-number-10.html| bet = The Number 10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171219143748/http://www.robertomancini.com/en/carriera-2/the-number-10.html| arxivsáne = 2017-jıl 19-dekabr | baspaxana = Roberto Mancini| qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-iyul }}</ref>. Hár qanday hújimshi oyınshı sıyaqlı, hújimshi yarım qorǵawshınıń roli hújim ushın keńislik jaratıw uqıplılıǵın qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = http://uu.diva-portal.org/smash/record.jsf?aq2=%5B%5B%5D%5D&c=30&af=%5B%5D&searchType=LIST_LATEST&sortOrder2=title_sort_asc&query=&language=en&pid=diva2%3A1687971&aq=%5B%5B%5D%5D&sf=all&aqe=%5B%5D&sortOrder=author_sort_asc&onlyFullText=false&noOfRows=50&dswid=6728| bet = Identifying football players who create and generate space| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230408114248/http://uu.diva-portal.org/smash/record.jsf?aq2=&#91;&#93;&#93;&c=30&af=&#93;&searchType=LIST_LATEST&sortOrder2=title_sort_asc&query=&language=en&pid=diva2:1687971&aq=&#93;&sf=all&aqe=&#93;&sortOrder=author_sort_asc&onlyFullText=false&noOfRows=50&dswid=6728| arxivsáne = 2023-jıl 8-aprel | avtor = Michalak| at = Joakim| baspaxana = Uppsala University Publications| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-avgust }}</ref>. Maydan boylap jaylasıwına qaray, hújimshi yarım qorǵawshı poziciyası shep, oń hám oraylıq hújimshi yarım qorǵawshı rollerine bóliniwi múmkin, biraq eń áhmiyetlisi, olar hújimshilerdiń artındaǵı soqqı beriwshi bolıp esaplanadı. Oraylıq hújimshi yarım qorǵawshı pleymeyker yamasa 10-nomer (10-nomerli futbolkanıń bul poziciya menen baylanıslı bolıwına baylanıslı) dep atalıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/aug/18/what-is-a-playmakers-role-in-modern-game| bet = The Question: What is a playmaker's role in the modern game?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230526173923/https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/aug/18/what-is-a-playmakers-role-in-modern-game| arxivsáne = 2023-jıl 26-may | avtor = Wilson| at = Jonathan| sáne = 2010-jıl 18-avgust | jumıs = TheGuardian.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.zonalmarking.net/2010/03/26/trequartista-engance-classic-no-10sstruggle/| bet = How the 2000s changed tactics #2: Classic Number 10s struggle| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190408182809/http://www.zonalmarking.net/2010/03/26/trequartista-engance-classic-no-10sstruggle/| arxivsáne = 2019-jıl 8-aprel | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2010-jıl 26-mart | jumıs = ZonalMarking.net| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref>. === Aldıńǵı pleymeyker === [[Fayl:Francesco_Totti_Chelsea_vs_AS-Roma_10AUG2013.jpg|oñğa|nobaý|2013-jılı «Roma» ushın oynap atırǵan italiyalı hújimshi pleymeyker Franchesko Totti]] Bul oyınshılar ádette komandanıń hújim tiregin quraydı hám geyde «shuqanaqta oynawshı» dep aytıladı, degen menen bul termin tereń jaylasqan hújimshi ushın da qollanılıwı múmkin. Hújimshi yarım qorǵawshı - bul pas beriw hám dribling jaǵınan joqarı texnikalıq qábiletlerge iye bolıwdı, hám múmkin, onnan da áhmiyetlisi, qarsılas qorǵanıwın oqıy alıw hám soqqı beriwshige qorǵanıwdı jarıp ótetuǵın paslar jetkerip beriw uqıplılıǵın talap etetuǵın áhmiyetli poziciya. Bul qánigelesken yarım qorǵawshınıń tiykarǵı wazıypası - joqarı kóre alıw, baqlaw hám texnikalıq sheberlikti paydalanıp, komandalaslarına kroslar, ótkir paslar hám bas penen toptı qaytarıw arqalı jaqsı soqqı beriw hám gol urıw múmkinshiliklerin jaratıw. Olar dribling islep yamasa komandalası menen bir-eki ret pas almasıp, ózleri ushın da soqqı beriw múmkinshiliklerin jaratıwǵa talpınıwı múmkin. Hújimshi yarım qorǵawshılar jáne de qarsılastıń shtraf (ayıp) maydanshasına basıp kirip, basqa komandalasınıń pasınan soń topılıwı múmkin. Kreativ hújimshi yarım qorǵawshı, yaǵnıy aldıńǵı pleymeyker turaqlı túrde paydalanılǵan jaǵdayda, olar kóbinese komandanıń juldız oyınshısı boladı hám kóbinese 10-nomerli futbolkanı kiyedi. Sonıń ushın, komanda kóbinese óziniń hújimshi yarım qorǵawshısına erkin háreket etiwge hám jaǵdayǵa qaray dóretiwshilikti kórsetiwge múmkinshilik beriw ushın qurıladı. Usınday keń tarqalǵan formaciyalardıń biri - 4-4-2 «romb» (yamasa 4-1-2-1-2), onda anıq belgilengen hújimshi hám qorǵawshı yarım qorǵawshılar dástúrli oraylıq yarım qorǵawshılar jubın almastıradı. Italiyada «fantazista» yamasa «trekuartista» dep atalatuǵın bul poziciya, Ispaniyada «mediapunta», Braziliyada «meya atakante», al Argentina hám Urugvayda «enganche» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.worldsoccer.com/features/tactics-the-changing-role-of-the-playmaker| bet = Tactics: the changing role of the playmaker| qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-yanvar }}</ref>. Aldıńǵı pleymeykerge mısal retinde Ziko, Franchesko Totti, [[Lionel Messi]], [[Diego Armando Maradona|Diego Maradona]], Kevin De Bryuyne, Vim van Xanegem hám Mishel Platini sıyaqlı oyınshılardı keltiriwge boladı. Jáne de Zinedin Zidan, Rui Kosta, Kaka, Andres Inesta, Xuan Roman Rikelme, David Silva hám Luiza Kadamuro sıyaqlı kóbirek iykemli aldıńǵı pleymeykerlerdiń mısalları bar. Bul oyınshılar maydannıń tereń aymaqlarında oyınnıń tempin basqara alıw menen birge, aldıǵa óte alıp, qorǵanıw sızıqların buzatuǵın ótkir paslar bere alǵan<ref>{{Web deregi | url = http://backpagefootball.com/zinedine-zidane-the-flawed-genius/30147/| bet = Zinedine Zidane: The Flawed Genius| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150706184033/http://backpagefootball.com/zinedine-zidane-the-flawed-genius/30147/| arxivsáne = 2015-jıl 6-iyul | avtor = Ciaran Kelly| sáne = 2011-jıl 7-dekabr | jumıs = Back Page Football| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyul }}</ref><ref name="Year Zero">{{Web deregi | url = https://www.fourfourtwo.com/features/year-zero-making-zinedine-zidane-juventus-199697?page=0%2C1| bet = Year Zero: The making of Zinedine Zidane (Juventus, 1996/97)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191025075917/https://www.fourfourtwo.com/features/year-zero-making-zinedine-zidane-juventus-199697%3Fpage%3D0,1| arxivsáne = 2019-jıl 25-oktyabr | avtor = Bandini| at = Nicky| sáne = 2017-jıl 3-may | baspaxana = FourFourTwo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-oktyabr }}</ref><ref name="scudiero">{{Cite news|url=https://www.repubblica.it/online/campionato/shevazida/shevazida/shevazida.html|title=Zidane vede il Pallone d'oro ma Sheva è il suo scudiero|access-date=25 October 2019}}</ref><ref name="necib_cbc">{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifawomensworldcup2011/blog/2011/07/more-to-come-from-louisa-necib.html|title=More to come from Louisa Necib|access-date=11 September 2011}}</ref><ref name="go-to man">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/2006/jun/18/worldcup2006.sport8| bet = Lonesome Riquelme is the go-to man| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211031012227/https://www.theguardian.com/football/2006/jun/18/worldcup2006.sport8| arxivsáne = 2021-jıl 31-oktyabr | avtor = Jason Cowley| sáne = 2006-jıl 18-iyun | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-mart }}</ref>. [[Mesut Özil|Mesut Ózil]] ádewir tuwrıdan-tuwrı usıldı qabıl etken hám aqırǵı pastı beriwge qánigelesken klassikalıq 10-nomer sıpatında qaralıwı múmkin. === Trekuartista === «Trekuartista» termini Italiya futbolında 4-3-1-2 formaciyasında hújimshi yarım qorǵawshı sıpatında oynap atırǵan, biraq aqırında maydannıń tereń bólimlerine túsetuǵın, qarsılas oyınshılardı óz ornınan shıǵarıp, komandalaslarınıń hújim etiwi ushın bos orın jaratıp beretuǵın oyınshını súwretlew ushın qollanılǵan; trekuartista nátiyjesinde oraylıq yarım qorǵawshı ornında otırıp, tereń oyın qurawshı retinde xızmet etedi. Sonlıqtan, trekuartista ádette jaqsı kóriw qábileti, texnikası, qozǵalısı, [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] uqıplılıǵı hám uzaqtan soqqı beriw qábiletine iye kreativ hám taktikalıq jaqtan aqıllı oyınshı bolıwı kerek. Olar jáne de aybatlı, oyındı oqıy alatuǵın hám komandaǵa qorǵanıwda járdem bere alatuǵın ǵaybarlı oyınshı bolıwı kerek<ref name="Horncastle: Riccardo Montolivo straddles both sides of the Germany/Italy divide">{{Web deregi | url = http://blogs.thescore.com/counterattack/2012/06/28/horncastle-riccardo-montolivo-straddles-both-sides-of-the-germanyitaly-divide/| bet = Horncastle: Riccardo Montolivo straddles both sides of the Germany/Italy divide| arxivurl = https://archive.today/20140820165844/http://blogs.thescore.com/counterattack/2012/06/28/horncastle-riccardo-montolivo-straddles-both-sides-of-the-germanyitaly-divide/| arxivsáne = 2014-jıl 20-avgust | avtor = James Horncastle| baspaxana = The Score| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-avgust }}</ref>. [[Wayne Rooney|Ueyn Runi]] geyde usıǵan uqsas rolde oynaǵan; kóriniste tiykarǵı soqqı beriwshiniń artında 10-nomer sıpatında jaylasqan bolsa da, ol kóbinese komandasına iyelik etiwge hám hújimlerdi baslawǵa járdem beriw ushın maydannıń jáne de tereń bólimlerine túsip ketetuǵın edi. === «Jalǵan 10» yamasa «oraylıq qanatshı» === [[Fayl:Mesut_Özil.jpg|oñğa|nobaý|Aldıńǵı qatardaǵı pleymeyker [[Mesut Özil|Mesut Ózil]] 2010-jılǵı FIFA Dúnya Chempionatında [[Germaniya milliy futbol komandası|Germaniya quramasında]] jalǵan 10 sıpatında qollanılǵan.]] «Jalǵan 10» yamasa «oraylıq qanatshı»<ref>{{Web deregi | url = http://www.zonalmarking.net/2010/12/03/introducing-the-central-winger/| bet = Introducing…the central winger?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191107203917/http://www.zonalmarking.net/2010/12/03/introducing-the-central-winger/| arxivsáne = 2019-jıl 7-noyabr | sáne = 2010-jıl 3-dekabr | baspaxana = zonalmarking.net| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-avgust }}</ref> ] ‒ bul trekuartistadan ózgeshe bolǵan yarım qorǵawshı túri. [[Hújimshi (futbol)|«Jalǵan 9»]] sıyaqlı, olardıń ózgesheligi mınada: qaǵaz júzinde hújimshi yarım qorǵawshı sıpatında oynap atırǵanday kórinse de, soqqı beriwshiniń artında maydannıń ortasında qalatuǵın dástúrli pleymeykerden ayırmashılıǵı, jalǵan 10nıń maqseti - óz ornınan shıǵıp, toptı iyelegende qanatlarǵa qaray jıljıw arqalı hám qanatshılarǵa, hám tolıq qorǵawshılarǵa flanglerdi artıqsha júklewge járdem beriw. Bul qarsılas yarım qorǵawshılar ushın eki mashqala tuwdıradı: ya olar jalǵan 10ǵa qanatqa jıljıwǵa jol beredi, hám olardıń, qanatshınıń hám tolıq qorǵawshınıń bar bolıwı qanatta úsh qarsı eki oyınshı artıqmashılıǵın jaratadı; ya olar jalǵan 10dı gúzetedi, biraq maydannıń ortasında qanatshılar yamasa hújimge qosılǵan yarım qorǵawshılar paydalana alatuǵın bos orın qaldıradı. Jalǵan 10lar ádette maydannıń ortasında oynawǵa buyrıq berilgen dástúrli qanatshılar bolıp, olardıń tábiyiy oynaw usılı olardı qanatlarǵa jıljıwǵa hám komandalasları ushın qorǵawshılar arasına pas jetkerip beriwge umtıldıradı. Geyde jalǵan-10 jalǵan-9 menen birge basqasha funkciyanı atqara aladı, ádette 4-6-0 formaciyasında, 4-3-3 yamasa 4-2-3-1 formaciyası sıpatında maskirovka qılınǵan jaǵdayda. Basqa hújimshiler yamasa jalǵan-9lar artqa sheginip, qorǵawshılardı jalǵan-10lardan alıslatqanda, maydannıń ortasında bos orın payda boladı, sonda jalǵan-10 qorǵawshılardı hayran qaldırıp, bul bos orınnan paydalanıp jáne de óz ornınan shıǵadı, kóbinese dárwazaǵa qaray hújimlik dribling etip yamasa jalǵan-9lardan kelgen paslarǵa juwırıp shıǵıp, óz gezeginde gol urıw múmkinshiliklerin jaratadı yamasa ózleri gol urıwǵa umtıladı<ref name="The False-10">{{Web deregi | url = http://www.tomwfootball.com/2010/06/16/world-cup-tactics-after-the-false-nine-the-false-10/| bet = The False-10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171111005139/http://www.tomwfootball.com/2010/06/16/world-cup-tactics-after-the-false-nine-the-false-10/| arxivsáne = 2017-jıl 11-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-iyun }}</ref>. == Qanatshı (Vinger) == Zamanagóy futbolda, qanatshı yamasa keń oyınshı terminleri maydannıń shep yamasa oń tárepinde oynaytuǵın qorǵawshı emes oyınshıǵa qollanıladı. Bul terminler shep yamasa oń [[Hújimshi (futbol)|hújimshilerge]] qollanılıwı múmkin. Qanat [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵawshıları]] yamasa shep ya oń yarım qorǵawshılar, shep ya oń hújimshi yarım qorǵawshılar, yamasa tolıq qorǵawshılar sıyaqlı shep yamasa oń táreptegi qorǵawshılar ádette qanatshılar dep atalmaydı. XIX aqırında belgili bolǵan 2–3–5 formaciyasında qanatshılar kóbinese maydannıń qaptal sızıqlarına jaqın turǵan hám komandanıń ishki hám oraylıq hújimshileri ushın toptı ortaǵa taslawı kútilgen<ref>{{Web deregi | url = http://www.fl125.co.uk/features/feature-articles/tactics| bet = It's a Simple Game| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180405073009/http://www.fl125.co.uk/features/feature-articles/tactics| arxivsáne = 2018-jıl 5-aprel | avtor = Wilson| at = Jonathan| sáne = 2013 | jumıs = Football League 125| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref>. Dástúrli túrde, qanatshılar tek hújim oyınshıları bolıp, olardan artqa qaytıp qorǵanıw kútilmegen. Bul 1960-jıllarda ózgere basladı. 1966-jılǵı Dúnya Chempionatında, Angliya komandasınıń menedjeri Alf Remsi sherek finaldan baslap qanatshılardı tańlamadı. Bul komanda «Qanatsız káramatlar» dep atalıp, házirgi 4-4-2 formaciyasınıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.nationalfootballmuseum.com/pages/fame/Inductees/siralframsey.htm| bet = Sir Alf Ramsey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110606014343/http://www.nationalfootballmuseum.com/pages/fame/Inductees/siralframsey.htm| arxivsáne = 2011-jıl 6-iyun | avtor = Galvin| at = Robert| baspaxana = National Football Museum| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-iyul }}</ref><ref name="FIFA">{{Web deregi | url = https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=103183.html| bet = Chelsea prayers fly to the wings| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081107163936/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=103183.html| arxivsáne = 2008-jıl 7-noyabr | sáne = 2006-jıl 5-mart | baspaxana = FIFA| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}</ref>. Bul zamanagóy keń oyınshılarınıń kóbirek talap etiletuǵın rol atqarıwına alıp keldi, óytkeni olardan tolıq qorǵawshıların qorǵaw ushın járdem beriw hám toptı qaytarıp alıw ushın izge qaytıw, sonday-aq oraylıq hújimshiler hám soqqı beriwshiler ushın sheber shawıp beriwler ámelge asırıw kútiledi<ref name="BBCsport2">{{Web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197228.stm| bet = Positions guide: Wide midfield| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060921223945/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197228.stm| arxivsáne = 2006-jıl 21-sentyabr | sáne = 2005-jıl 1-sentyabr | baspaxana = BBC Sport| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-iyun }}</ref>. Ayırım hújimshiler jalǵız soqqı beriwshiniń artında qanatshı sıpatında háreket ete aladı. Úsh adamlıq yarım qorǵaw sızıǵında, arnawlı qanatshılar geyde oraylıq yarım qorǵawshı yamasa pleymeykerdiń janında qanatlar boylap jaylastırıladı. Bunnan da talapshań rol - qanat qorǵawshısınıń roli, onda keń oyınshıdan hám qorǵanıw, hám hújim etiw kútiledi<ref name="BBCsport4">{{Web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197076.stm| bet = Positions guide: Wing-back| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230404051419/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197076.stm| arxivsáne = 2023-jıl 4-aprel | sáne = 2005-jıl 1-sentyabr | baspaxana = BBC Sport| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-iyun }}</ref>. Qanatshınıń roli hújimshi yamasa yarım qorǵawshı sıpatında klassifikaciyalanıwı múmkin bolǵanlıqtan, bul rol qorǵawshı menen yarım qorǵawshı arasındaǵı shegaranı buzadı. Italiyalı menedjer Antonio Konte óziniń belgili 3-5-2 hám 3-4-3 formaciyalarında qanat qorǵawshıları sıpatında háreket etetuǵın keń yarım qorǵawshılardı yamasa qanatshılardı qollanıwı menen tanılǵan, mısalı; bul oyınshılardan hújimde alǵa shıǵıp keńlik beriw, sonday-aq izge qaytıp komandasın qorǵanıwda járdem beriw kútiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.si.com/soccer/chelsea/news/the-issues-with-contes-3-5-2| bet = The issues with Antonio Conte's 3-5-2 system| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210515000306/https://www.si.com/soccer/chelsea/news/the-issues-with-contes-3-5-2| arxivsáne = 2021-jıl 15-may | avtor = Debono| at = Matt| sáne = 2019-jıl 17-iyul | baspaxana = Sports Illustrated| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}</ref>. Geyde qanatshınıń rolin basqa tiptegi oyınshı da atqara aladı. Mısalı, ayırım trenerler qanatta «qanattaǵı maqsetli oyınshını» qollanǵanı belgili, yaǵnıy ádette oraylıq hújimshi sıpatında oynaytuǵın iri hám fizikalıq kúshli oyınshı, ol qanatta hawa gúreslerin utıwǵa hám toptı uslap turıwǵa háreket etedi, yamasa tolıq qorǵawshılardı poziciyadan shıǵaradı; mısalı, Romelu Lukaku geyde usı rolde qollanılǵan<ref name="FM1">{{Cite news|url=https://medium.com/@v_maedhros/understanding-roles-in-football-manager-and-real-life-part-1-73054cfbb303|author1=Tactics and Etc.|title=Understanding roles in Football Manager (and real life) (part 1)|work=Medium| sáne =13 May 2018|access-date=15 April 2020}}</ref>. Taǵı bir mısal - 2016-17 máwsiminde Yuventusta trener Massimiliano Allegri qol astında Mario Mandjukich; ádette soqqı beriwshi bolsa da, ol sol qanatta qollanıldı hám onnan hawa gúreslerin utıw, toptı uslap turıw hám keńislik jaratıw, sonday-aq qarsılas oyınshılarǵa basım kórsetiw talap etildi<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-mandzukic/versatile-mandzukic-becomes-juves-secret-weapon-idUKKBN1860YF|title=Versatile Mandzukic becomes Juve's secret weapon|work=Reuters|author1=Homewood|date=10 May 2017|access-date=15 April 2020}}</ref>. [[Fayl:396px-Boisko_PositionsWMidfield.PNG|oñğa|nobaý|Qanatshılar qızıl reń menen, al «keń oyınshılar» (oraylıq yarım qorǵawshılardıń qaptallarında oynaytuǵınlar) kók tús penen kórsetilgen.]] Búgingi kúnde qanatshı ádette shetki sızıqlar janında keń poziciyada jaylasqan hújimshi yarım qorǵawshı bolıp esaplanadı. Stenli Metyus yamasa Djimmi Djonston sıyaqlı qanatshılar dástúrli W-tárizli formaciyalarda sırtqı hújimshiler sıpatında klassifikaciyalanǵan hám rásmiy túrde [[Hújimshi (futbol)|«Oń jaq sırtqı»]] yamasa «Shep jaq sırtqı» dep atalǵan, biraq sońǵı 40 jıl ishinde taktikalar rawajlanıwı menen qanatshılar maydannıń tereń poziciyalarına tústi hám házir ádette 4-4-2 yamasa 4-5-1 formaciyalarında yarım qorǵawdıń bir bólegi sıpatında klassifikaciyalanadı (biraq komanda hújim waqtında olar sáykesinshe 4-2-4/2-4-4 hám 4-3-3 formaciyalarına uqsap ketedi). Qanatshınıń wazıypalarına tómendegiler kiredi: * Qanatta ótkeriw variatı sıpatında «keń qatnasıw» támiyinlew. * Qarsılas tolıq qorǵawshını sheberlik penen yamasa tezlik penen jeńiw. * Qanatqa shıqqanda anıq kese ótkeriw múmkinshiligin beretuǵın, yamasa dárwaza baǵdarında ishke kirgen waqıtta anıq gol urıw múmkinshiligin beretuǵın orta maydannan kelgen paslardı oqıw. * Qarsılas qanatshıǵa qarsı eki ese kóbeyiw, ásirese olar komandańnıń tolıq qorǵawshısı hám qanatshısı tárepinen «eki ese belgileniwde» bolǵan waqıtta. Úlgili qanatshı tez, hiyleker hám shetki sızıqtı «qushaqlawdı» jaqsı kóredi, yaǵnıy maydan boylap shetki sızıqqa jaqın juwırıp, kese ótkeriwlerdi ámelge asıradı. Biraq, basqa qásiyetlerge iye oyınshılar da qanatta tabıslı bolıwı múmkin. Ayırım qanatshılar keń poziciyada qalıwdıń ornına ishke qaray kesip ótiwdi maqul kóredi hám hújimshilerge diagonal paslar berip yamasa dárwazaǵa soqqı berip, pleymeyker sıpatında qáwip tuwdıradı. Hátte tez dep esaplanbaytuǵın oyınshılar da qanattan oyın dúziw qábileti ushın klub hám xalıqaralıq dárejede qanatshı sıpatında tabıslı paydalanılǵan. Geyde qanatshılarǵa aldıńǵı sızıq boylap erkin háreket etiw múmkinshiligi beriledi hám olar qorǵanıw wazıypalarınan azat etiledi. Yoxan Kroyf bul sheberlikti jiyi kórsetken, ol Total futboldıń haqıyqıy úlgisi bolǵan, bul eń dáslepki formasında Vengriya milliy futbol komandasınan kelip shıqqan dep esaplanatuǵın hám 40-jıllardıń aqırı - 50-jıllardıń basında derlik kámillikke jetkerilgen oyınnıń eń joqarı «usta-stili» edi. [[Fayl:Mahrez_free_kick_1_(16476351346).jpg|nobaý|Aljirli xalıqaralıq oyınshı Riyad Maxrez óz karerası dawamında kóbinese qanatshı sıpatında paydalanılǵan.]] Qanatshılardıń tipik qábiletlerine tómendegiler kiredi: * Birge-bir qarsı jaǵdayda tolıq qorǵawshını jeńiw ushın texnikalıq sheberlik. * Tolıq qorǵawshını birge-bir qarsı jaǵdayda jeńiw ushın tezlik. * Keń poziciyada bolǵanda kese ótkeriw qábileti. * Yarım qorǵawshılardan yaki komandalaslarınan kelgen pastı bahalawda jaqsı topsız háreket qábileti. * Qarsılas aymaǵında toptı saqlap qalıw ushın jaqsı [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] qábileti hám sabırlılıq. * Zamanagóy qanatshı trenerdiń talap etken tez taktikalıq ózgerislerine beyimlesiw ushın eki qanatta da qolaylı oynay alıwı kerek. Qanatshılar futboldıń tanıs bólegi bolsa da, qanatshılardı paydalanıw heshqashan universal emes. Qanatshılarsız oynaytuǵın kóp tabıslı futbol komandaları bar. Buǵan ataqlı mısal - Karlo Anchelottidiń 2000-jıllardıń aqırındaǵı [[A.C. Milan|Milanı]], olar ádette tar [[Formaciya (futbol)|romb formaciyasında]] yaki shırsha formaciyasında (4-3-2-1) oynap, qanatlar boylap zárúr keńlikti támiyinlew ushın tolıq qorǵawshılarǵa isenedi. === Invert qanatshı hám raumdoyter === [[Fayl:Rapinoe_candlestick.jpg|nobaý|AQSH hayal-qızlar futbol komandasınıń yarım qorǵawshısı Megan Rapino (shepte) óz karerası dawamında invert qanat oyınshısı sıpatında paydalanılǵan.]] Invert qanatshı - bul dástúrli qanatshı poziciyasınıń zamanagóy taktikalıq rawajlanıwı. Kópshilik qanatshılar maydannıń qaysı tárepinde oynaytuǵınına qarap oń yaki shep ayaqlı bolıwına qarap belgilenedi, oń ayaqlılar oń tárepte, al shep ayaqlılar shep tárepte oynaydı<ref>{{Cite news|last1=Barve|first1=Abhijeet|title=Football Jargon for dummies Part 2- Inverted Wingers|url=http://www.footballparadise.org/blog/inverted-wingers/|access-date=29 October 2015|publisher=Football Paradise|date=28 February 2013}}</ref>. Bul oyınshını óz tábiyiy tárepine qoyıw kúshlirek kese ótkeriwdi hám shet sızıqlar boyında toptı jaqsıraq qorǵawdı támiyinleydi dep esaplanadı. Biraq, poziciya invert bolǵanda hám qanatshı kerisinshe qarama-qarsı qanatta ishten sırtqa qarap oynaǵanda (mısalı, oń ayaqlı oyınshı shep invert qanatshı sıpatında), olar ámelde járdemshi soqqı beriwshilerge aylanadı hám tiykarınan hújimde rol atqaradı<ref>{{Cite book|last1=Wilson|first1=Johnathan|title=Inverting The Pyramid: The History of Soccer Tactics|url=https://archive.org/details/invertingpyramid0000wils_p6o3|date=2013|publisher=Nation Books}}</ref>. Ádette qarsılastıń [[Qorǵawshı (futbol)|tolıq qorǵawshısın]] sırtqa hám qanatlar boylap shıǵarıp, shet sızıq janında toptı kese ótkeriwdiń ornına, qanatshını maydannıń qarama-qarsı tárepine jaylastırıw oyınshıǵa 18 metrlik ayıp maydanshası átirapında kesip ótiwge, qorǵawshılar arasınan [[Pas beriw (futbol)|pas beriwge]] yamasa óziniń kúshli ayaǵı menen dárwazaǵa soqqı beriwge múmkinshilik beredi<ref>{{Cite news|last1=Wilson|first1=Jonathan|title=The Question: Why are so many wingers playing on the 'wrong' wings?|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/mar/24/the-question-inside-out-wingers|access-date=15 October 2015|date=24 March 2010}}</ref>. Bul hújim taktikası zamanagóy futbolda keń tarqalǵan, óytkeni ol dástúrli qanatshılarǵa pleymeykerler hám gol urıwshılar sıpatında kóbirek háreketleniw erkinligin beredi<ref>{{Cite news|last1=Singh|first1=Amit|title=Positional Analysis: What Has Happened To All The Wingers?|url=http://www.just-football.com/2012/06/positional-analysis-what-has-happened-decline-of-traditional-wingers/|publisher=Just-Football.com|date=21 June 2012|access-date=8 April 2017}}</ref>, mısalı, «Sassuolo» komandasınıń shep ayaqlı oń qanat oyınshısı Domeniko Berardi karerasındaǵı 30 goldı [[Italiya A seriyası|A Seriyasınıń]] ótken yarım ásirindegi hár qanday oyınshıdan tezirek urdı<ref>{{Cite news|last1=Newman|first1=Blair|title=The young players who could rejuvenate Antonio Conte's Italy at Euro 2016|url=https://www.theguardian.com/football/2015/sep/08/young-players-revive-antonio-conte-italy-euro-2016|access-date=29 October 2015|date=8 September 2015}}</ref>. Invert qanatshılar tek tolıq qorǵawshılardı ózleriniń hálsiz táreplerine qarap ısırıp qoymastan, sonday-aq olar keńeyip, basqa komandaǵa hújimshiler hám [[Qorǵawshı (futbol)|qanat qorǵawshıları]] dárwazaǵa qaray baǵdarlanǵanda tereń qorǵanıwǵa májbúr etedi, aqıbetinde kóbirek gol urıw múmkinshiliklerin jaratadı<ref>{{Cite news|last1=Goodman|first1=Mike L.|title=How to Watch the World Cup Like a True Soccer Nerd|url=http://grantland.com/features/how-to-watch-the-world-cup-like-a-true-soccer-nerd/|access-date=15 October 2015|publisher=Grantland|date=6 June 2014}}</ref>. [[Fayl:Arjen_Robben_20120609.jpg|alt=|nobaý|Tábiyiy túrde shep ayaqlı Aren Robben (solda, 11) kóbinese óz karerası dawamında oń qanatta invert qanatshı sıpatında paydalanılǵan, bul oǵan ishke kirip, óziniń kúshli ayaǵı menen dárwazaǵa soqqı beriwge múmkinshilik beredi.]] Bul taktikalıq arxetiptegi basqa yarım qorǵawshılar qatarına [[Lionel Messi]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.ft.com/cms/s/2/cfa0d296-8672-11e0-9d5c-00144feabdc0.html| bet = Lionel Messi| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150108185001/http://www.ft.com/cms/s/2/cfa0d296-8672-11e0-9d5c-00144feabdc0.html#axzz1xRQZ4Y00| arxivsáne = 2015-jıl 8-yanvar | avtor = Reng| at = Ronald| sáne = 2011-jıl 27-may | jumıs = Financial Times| qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-yanvar }}</ref> hám Eden Azar<ref>{{Web deregi | url = https://it.eurosport.com/calcio/premier-league/2016-2017/diego-costa-fa-felice-conte-il-chelsea-batte-il-west-ham-all-89_sto5724264/story.shtml| bet = Diego Costa fa felice Conte: il Chelsea batte il West Ham all'89'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181218010613/https://it.eurosport.com/calcio/premier-league/2016-2017/diego-costa-fa-felice-conte-il-chelsea-batte-il-west-ham-all-89_sto5724264/story.shtml| arxivsáne = 2018-jıl 18-dekabr | avtor = Silvestri| at = Stefano| sáne = 2016-jıl 15-avgust | til = it| baspaxana = Eurosport| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-dekabr }}</ref>, sonday-aq AQXFK (AQSH hayal-qızlar futbol komandası)nan Megan Rapino kiredi. Real Madrid sıyaqlı klublar usı sebepli óz qanat oyınshıların «nadurıs» qaptalda oynatıwdı tańlaydı; Real Madridtiń burınǵı bapkeri Joze Mourine kóbinese [[Angel Di Maria|Anxel Di Mariyanı]] oń qaptalda hám [[Cristiano Ronaldo|Krishtianu Ronaldunı]] sol qaptalda oynatatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://bleacherreport.com/articles/1186518-real-madrid-tactical-review-of-the-2011-12-season-under-jose-mourinho| bet = Real Madrid: Tactical Review of the 2011-12 Season Under Jose Mourinho| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210529011803/https://bleacherreport.com/articles/1186518-real-madrid-tactical-review-of-the-2011-12-season-under-jose-mourinho| arxivsáne = 2021-jıl 29-may | avtor = Al-Hendy| at = Mohamed| sáne = 2012-jıl 17-may | baspaxana = Bleacher Report| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bleacherreport.com/articles/1417306-breaking-down-the-10-most-popular-formations-in-football| bet = Breaking Down the 10 Most Popular Formations in World Football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210514114237/https://bleacherreport.com/articles/1417306-breaking-down-the-10-most-popular-formations-in-football| arxivsáne = 2021-jıl 14-may | avtor = Tighe| at = Sam| sáne = 2012-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bleacher Report| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bleacherreport.com/articles/1720086-the-15-best-wingers-in-world-football| bet = The 15 Best Wingers in World Football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210513052728/https://bleacherreport.com/articles/1720086-the-15-best-wingers-in-world-football| arxivsáne = 2021-jıl 13-may | avtor = Richards| at = Alex| sáne = 2013-jıl 30-iyul | baspaxana = Bleacher Report| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-may }}</ref>. Bavariya Myunxenniń burınǵı bapkeri Yupp Xaynkes kóbinese sol ayaqlı Aren Robbendi oń qaptalda hám oń ayaqlı Frank Riberidi sol qaptalda oynatatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.futbolforgringos.com/tactics-tuesday-natural-vs-inverted-wingers/| bet = Tactics Tuesday: Natural vs. Inverted Wingers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191107234448/http://www.futbolforgringos.com/tactics-tuesday-natural-vs-inverted-wingers/| arxivsáne = 2019-jıl 7-noyabr | avtor = Koch| at = Ben| sáne = 2011-jıl 1-fevral | jumıs = Fútbol for Gringos| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/ribery-alaba-aubameyang-mkhitaryan-de-bruyne-dost-telepathic-partnerships-472644.jsp| bet = Robbery, Aubameyang and Mkhitaryan and the Bundesliga's Top 10 telepathic understandings| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211121055059/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/ribery-alaba-aubameyang-mkhitaryan-de-bruyne-dost-telepathic-partnerships-472644.jsp| arxivsáne = 2021-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bundesliga| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref>. Eki qaptalda da oynawdıń eń aldıńǵı sheber ámeliyatshılarınıń biri nemis qanat oyınshısı Yurgen Grabovskiy bolıp, onıń ikemliligi Germaniyaǵa 1970-jılǵı Dúnya chempionatında úshinshi orındı hám 1974-jılı dúnya chempionı ataǵın alıwǵa járdem berdi. Mediada invert qanat oyınshısı poziciyasınıń bir variaciyasın belgilew ushın qollanılǵan sıpatlama - bul «hújimshi», «jalǵan» yamasa «gol urıwshı qanat oyınshısı», ásirese Krishtianu Ronaldunıń Real Madridtegi dáwirindegi sol qaptal roline mısal boladı. Bul sıpatlama hújimshil pikirdegi invert qanat oyınshısın táriplew ushın qollanılǵan, ol qaǵaz júzinde sırtta oynaytuǵın bolıp kórinedi, biraq onıń ornına jaza maydanı ishindegi ortalıq zonalarǵa belgisiz juwırıwlar jasaw erkinligi beriledi, pas hám kroslardıń aqırına shıǵıp gol urıw ushın, nátiyjede [[Hújimshi (futbol)|hújimshi]] sıpatında xızmet etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/soccer/club/real-madrid/86/blog/post/3418861/cristiano-ronaldo-evolving-into-an-effective-striker-for-real-madrid| bet = Cristiano Ronaldo evolving into an effective striker for Real Madrid| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210825222345/https://www.espn.com/soccer/club/real-madrid/86/blog/post/3418861/cristiano-ronaldo-evolving-into-an-effective-striker-for-real-madrid| arxivsáne = 2021-jıl 25-avgust | avtor = Dunne| at = Robbie| sáne = 2018-jıl 14-mart | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.sportsnet.ca/soccer/ronaldo-vs-messi-case-ronaldo-worlds-greatest-player/| bet = Ronaldo vs. Messi: the case for Ronaldo as world's best player| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180627033937/https://www.sportsnet.ca/soccer/ronaldo-vs-messi-case-ronaldo-worlds-greatest-player/| arxivsáne = 2018-jıl 27-iyun | avtor = MOLINARO| at = JOHN| baspaxana = Sportsnet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.football-italia.net/125639/cristiano-ronaldos-rise-real-madrid| bet = Cristiano Ronaldo's rise at Real Madrid| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910110637/https://football-italia.net/125639/cristiano-ronaldos-rise-real-madrid| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Driscoll| at = Jon| sáne = 2018-jıl 2-avgust | baspaxana = Football Italia| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.co.uk/football/club/real-madrid/86/blog/post/2824537/real-madrid-prepare-for-a-post-cristiano-ronaldo-era| bet = Are Real Madrid ready for life without Cristiano Ronaldo?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910110635/https://www.espn.co.uk/football/club/real-madrid/86/blog/post/2824537/real-madrid-prepare-for-a-post-cristiano-ronaldo-era| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Goodman| at = Mike| sáne = 2016-jıl 8-mart | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/1839626/headline| bet = Bale and Ronaldo comparisons not so ridiculous| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910112137/https://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/1839626/headline| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Laurence| at = Martin| sáne = 2013-jıl 11-fevral | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref>. Bul rol nemis futbol jargonında belgili bolǵan raumdeuter roli (sózbe-sóz «keńislik interpretatorı») menen salıstırmalı, oǵan mısal retinde Tomas Myuller, sonday-aq Dele Alli hám [[Tim Cahill|Tim Kexill]] kórsetiledi. Bul - hújimshil pikirdegi keń zonalı oyınshı, ol nátiyjeli ortalıq hújim zonalarına jıljıp, pas alıw hám gol urıw yamasa gol urdırıw ushın orın tabadı, al basqa komandalasları qarsılaslardı ózlerine tartıp, olardıń juwırıwları ushın keńislik jaratadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/thomas-muller-the-most-under-appreciated-player-in-football-raumdeuter-bayern-munich-9945| bet = Thomas Müller: the most under-appreciated player in world football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231002110923/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/thomas-muller-the-most-under-appreciated-player-in-football-raumdeuter-bayern-munich-9945| arxivsáne = 2023-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Bundesliga| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-avgust }}</ref>. === Jalǵan qanat oyınshısı === «Jalǵan qanat oyınshısı» yamasa «jeti yarım» - bul ádette ortalıqta oynaytuǵın, biraq qaǵaz júzinde sırtqı zonada jaylasqan oyınshı túrin sıpatlaw ushın qollanılǵan termin. Biraq match dawamında olar ishke qaray jıljıp, qorǵawshılardı poziciyadan shıǵarıw, orta zonanı tıǵızlastırıw hám komandasına bul zonada sanlıq artıqmashılıq beriw ushın maydannıń ortalıǵında háreket etedi. Bul maydannıń ortalıǵında toptı iyelew ústinligin alıw hám hújimshiler ushın múmkinshilikler jaratıw ushın islenedi. Bul poziciya sonday-aq tolıq qorǵawshılarǵa qaptal boylap hújimge qosılıw múmkinshiligin beredi. Bul rolde oynaǵan Samir Nasri onı bir waqıtları «kóshersiz pleymeyker» dep sıpatlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.co.uk/football/blog/name/93/post/1839728/headline| bet = Roberto Soldado perfectly anchors AVB's 'vertical' football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910110642/https://www.espn.co.uk/football/blog/name/93/post/1839728/headline| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2013-jıl 6-avgust | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/soccer/english-premier-league/23/blog/post/2998241/manchester-united-must-play-paul-pogba-in-his-best-position-to-get-the-most-from-him| bet = Man United must play Paul Pogba in best position to get the most from him| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910122303/https://www.espn.com/soccer/english-premier-league/23/blog/post/2998241/manchester-united-must-play-paul-pogba-in-his-best-position-to-get-the-most-from-him| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Cox| at = Michael| sáne = 2016-jıl 18-noyabr | baspaxana = ESPN FC| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.fourfourtwo.com/features/man-united-meet-henrikh-mkhitaryan-one-man-arsenal-wholl-give-your-attack-a-new-lease-life| bet = Man United, meet Miki: The one-man arsenal who'll revitalise your attack| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211201193521/https://www.fourfourtwo.com/features/man-united-meet-henrikh-mkhitaryan-one-man-arsenal-wholl-give-your-attack-a-new-lease-life| arxivsáne = 2021-jıl 1-dekabr | avtor = Baldi| at = Ryan| sáne = 2016-jıl 1-iyul | jumıs = FourFourTwo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/soccer-england-liverpool-united/analysis-soccer-van-gaals-tactical-wits-edge-battle-of-the-bosses-idUKL3N0WN0AT20150322|title=ANALYSIS-Soccer-Van Gaal's tactical wits edge battle of the bosses|last1=Davis|first1=Toby| sáne =22 March 2015|access-date=15 April 2020}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.fourfourtwo.com/features/long-read-guardiolas-16-point-blueprint-dominance-his-methods-management-and-tactics| bet = The long read: Guardiola's 16-point blueprint for dominance - his methods, management and tactics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910110635/https://www.fourfourtwo.com/features/long-read-guardiolas-16-point-blueprint-dominance-his-methods-management-and-tactics| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = Murray| at = Andrew| sáne = 2016-jıl 16-avgust | jumıs = FourFourTwo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://medium.com/@Discussion_Dave/julian-weigl-the-modern-day-regista-3586684bf2cc| bet = Julian Weigl: The Modern Day Regista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211026153726/https://medium.com/@Discussion_Dave/julian-weigl-the-modern-day-regista-3586684bf2cc| arxivsáne = 2021-jıl 26-oktyabr | avtor = Ndiyo| at = David| sáne = 2017-jıl 3-avgust | jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bleacherreport.com/articles/2511694-the-tactical-evolution-of-arsenal-midfielder-santi-cazorla| bet = The Tactical Evolution of Arsenal Midfielder Santi Cazorla| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210910110641/https://bleacherreport.com/articles/2511694-the-tactical-evolution-of-arsenal-midfielder-santi-cazorla| arxivsáne = 2021-jıl 10-sentyabr | avtor = McNicholas| at = James| sáne = 2015-jıl 1-iyul | jumıs = Bleacher Report| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-may }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] cda7cxoxby5m8siu8v2t6fksrlaf1qr 0 24107 266168 230725 2026-08-17T22:57:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266168 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Leaflet_advert_for_blackburn_rovers_match-1887.jpg|nobaý|1887-jılǵı Blekbern Rovers hám Sheffild Uensdey arasındaǵı oyın baǵdarlaması. Eki komandanıń oyınshıları da 2-3-5 formaciyasında jaylasqan.]] [[Futbol|Futbolda]] komandanıń '''formaciyası''' oyınshılardıń maydanda bir-birine qatnası boyınsha alatuǵın ornın ańlatadı. Futbol tez háreketli hám ózgermeli oyın bolǵanlıqtan, oyınshınıń formaciyadaǵı ornı ([[Dárwazaman (futbol)|dárwazamannan]] basqa) onıń rolin regbi oyınshısınday qatań belgilemeydi, sonday-aq oyınshılar formaciyada diziliwi shárt emes (grid temir futbolındaǵıday). Formaciyadaǵı oyınshınıń ornı ádette onıń tiykarınan qorǵanıw yamasa hújim roline iye ekenligin hám maydannıń orayında yaki shetke jaqın oynaytuǵının anıqlaydı. Formaciyalar ádette úsh yamasa onnan kóp san menen súwretlenedi, bul sanlar eń qorǵanıwdan eń aldıńǵı qatarǵa shekem formaciyanıń hár qatarında neshe oyınshı bar ekenin kórsetedi. Mısalı, «4-5-1» formaciyasında tórt [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵawshı]], bes [[yarım qorǵawshı]] hám bir [[Hújimshi (futbol)|hújimshi]] bar. Formaciyanı tańlaw ádette komandanıń menedjeri yaki bas treneri tárepinen ámelge asırıladı. Komanda kóbirek hújim yaki qorǵanıw futbolın oynawdı qálewine baylanıslı hár qıylı formaciyalar qollanılıwı múmkin, hám komanda taktikalıq sebeplerge baylanıslı oyınlar arasında yaki oyın barısında formaciyalardı ózgertiwi múmkin. Sonday-aq, komandalar bir oyınnıń hújim hám qorǵanıw fazaları ushın hár túrli formaciyalardı qollanıwı múmkin. Futboldıń dáslepki dáwirlerinde, komanda aǵzalarınıń kópshiligi hújim rollerinde oynaǵan bolsa, házirgi waqıttaǵı formaciyaları ádette qorǵawshılar, yarım qorǵawshılar hám hújimshiler arasında teń bólistirilgen. == Terminologiya == Formaciyalar oyınshılardı ([[Dárwazaman (futbol)|dárwazamannan]] basqa) maydan boylap (keńligine emes) jaylasıwına qarap kategoriyalarǵa bóliw arqalı súwretlenedi, bunda qorǵanıw oyınshıları birinshi keltiriledi. Mısalı, 4-4-2 tórt [[Qorǵawshı (futbol)|qorǵawshı]], tórt [[yarım qorǵawshı]] hám eki [[Hújimshi (futbol)|hújimshini]] ańlatadı. Dástúrli túrde, bir kategoriyadaǵılar (mısalı, 4-4-2 degi tórt yarım qorǵawshı) ádette maydan boylap bir qatarda oynaǵan, al shette oynaytuǵınlar kóbinese sál aldıńǵıraq poziciyada oynaǵan. Kóplegen házirgi kúndegi formaciyalarda bul qaǵıyda saqlanbaydı, bul ayırım tallawshılardıń kategoriyalardı eki bólek qatarǵa bóliwine alıp kelgen, nátiyjede tórt yamasa hátte bes sanlı formaciyalar payda bolǵan. Keń tarqalǵan mısal - 4-2-1-3, bunda yarım qorǵawshılar eki qorǵanıw hám bir hújim oyınshısına bólingen; sonlıqtan, bul formaciyanı 4-3-3 túri dep esaplawǵa boladı. Bes sanlı formaciyaǵa mısal - 4-1-2-1-2, bunda orta maydan qorǵanıw yarım qorǵawshısı, eki oraylıq yarım qorǵawshı hám hújimshi yarım qorǵawshıdan ibarat; bul geyde 4-4-2 túri dep esaplanadı (atap aytqanda, tórt yarım qorǵawshı payda etken romb formasına baylanıslı 4-4-2 romb dep ataladı). Sanlı sistema 1950-jıllarda 4-2-4 sisteması payda bolǵanǵa deyin qollanılmaǵan. Bul maqaladaǵı sxemalarda «dárwazaman tómende» qaǵıydası qollanılǵan, biraq dáslep bul kerisinshe bolǵan. Birinshi sanlı sistemalar dárwazaman ushın 1-sandı (sxemalardıń joqarǵı bóliminde) qollanǵan, keyin qorǵawshılar shepten ońǵa qarap, sońınan tómenge qarap, al hújimshiler eń aqırında jaylastırılǵan. == Tariyxıy formaciyalar == XIX ásirdegi futbol oyınlarında qorǵanıw futbolı oynalmaǵan, hám dizimler bul oyınlardıń tolıq hújimlik tábiyatın kórsetken. Birinshi xalıqaralıq oyında, 1872-jılı 30-noyabrde Shotlandiya Angliyaǵa qarsı oynaǵanda, Angliya jeti yamasa segiz hújimshi menen 1-1-8 yamasa 1-2-7 formaciyasında, al Shotlandiya altı hújimshi menen 2-2-6 formaciyasında oynadı. Angliya ushın, bir oyınshı qorǵanıwda qalıp, bos toplardı alıp, bir yamasa eki oyınshı maydannıń orta bóleginde júrip, toptı basqa oyınshılar quwıwı ushın alǵa qarap tebetuǵın edi. Sol waqıttaǵı Angliya oyın stili tolıǵı menen jeke sheberlikke tiykarlanǵan bolıp, Angliya oyınshıları ózleriniń dribling qábiletleri menen belgili bolǵan. Oyınshılar toptı múmkin bolǵanınsha alǵa alıp barıwǵa háreket etip, tek alǵa bara almay qalǵanda ǵana onı basqa birewdiń quwıwı ushın alǵa tebetuǵın edi. Shotlandiya Angliyanı oyınshılar arasında toptı óz-ara uzatıw arqalı hayran qaldırdı. Shotlandiyanıń maydandaǵı oyınshıları juplarǵa shólkemlestirilgen bolıp, hárbir oyınshı bárqulla toptı ózine belgilengen sherigi menen almastırıwǵa háreket etetuǵın bolǵan. Qızıǵı, hújimlik oyınǵa sonshelli kóp dıqqat bólingenine qaramastan, oyın 0-0 esabı menen teń tamamlandı. === Piramida (2-3-5) === [[Fayl:2-3-5_(pyramid).svg|nobaý|Piramida formaciyası]] Birinshi uzaq múddetli tabıslı formaciya 1880-jılı jazıp alınǵan<ref name=":0">{{Cite book|last=Murphy|first=Brenden|title=From Sheffield with Love|url=https://archive.org/details/fromsheffieldwit0000murp|year=2007|page=[https://archive.org/details/fromsheffieldwit0000murp/page/n92 83]|publisher=SportsBooks Limited|isbn=978-1-899807-56-7}}</ref>. Biraq, 1960-jılı Caxton baspası tárepinen shıǵarılǵan «Associaciya Futbolı» kitabınıń II tomınıń 432-betinde mınaday maǵlıwmat keltirilgen: «Wrexham ... 1877-jılı Uels Kubogınıń birinshi jeńimpazı ... birinshi ret, hesh bolmaǵanda Uelste hám múmkin Britaniyada, komanda úsh yarım qorǵawshı hám bes hújimshi menen oynadı...» 2-3-5 dáslep «Piramida» dep atalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://thehardtackle.com/2011/tactical-evolution-of-indian-football-part-one-profiling-three-great-2-3-5-teams/| bet = Tactical Evolution Of Indian Football (Part One): Profiling Three Great 2-3-5 Teams| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211009112727/https://thehardtackle.com/2011/tactical-evolution-of-indian-football-part-one-profiling-three-great-2-3-5-teams/| arxivsáne = 2021-jıl 9-oktyabr | avtor = Sengupta| at = Somnath| sáne = 2011-jıl 29-iyul | til = en-US| jumıs = thehardtackle.com| baspaxana = The Hard Tackle| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-mart }}</ref>, san menen kórsetilgen formaciya keyin payda bolǵan. 1890-jıllardıń aqırına kelip, bul Angliyada standart formaciyaǵa aylandı hám pútkil dúnyaǵa tarqaldı. Ayırım ózgerisler menen, ol 1930-jıllarǵa shekem kópshilik joqarı dárejeli komandalar tárepinen qollanıldı. Birinshi ret hújim hám qorǵanıw arasında teńsalmaqlılıq ornatıldı. Qorǵanıw waqtında yarım qorǵawshılar úshligi qarsılas hújimshilerge birinshi bolıp qarsı turdı; olar ótip ketken jaǵdayda, tolıq qorǵawshılar hújimshilerge qorǵanıwdıń sońǵı sızıǵı sıpatında qarsı turdı. Orta yarım qorǵawshı komandaǵa hújimdi shólkemlestiriwge járdem beriwde hám qarsılastıń orta hújimshisin, yaǵnıy olardıń eń qáwipli oyınshılarınıń birin qadaǵalawda tiykarǵı orındı iyeledi. Bul formaciya Urugvay tárepinen 1924 hám 1928-jıllardaǵı Olimpiada oyınların, sonday-aq 1930-jılǵı FIFA Dúnya Chempionatın utıw ushın qollanılǵan. Bul formaciya futbolkalardaǵı sanlardıń artqı tárepten hám oń tárepten kóbeyiw dástúrin payda etti<ref>{{Web deregi | url = http://www.englandfootballonline.com/TeamUnif/UnifNosNames.html| bet = England's Uniforms&nbsp;— Shirt Numbers and Names| baspaxana = Englandfootballonline.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref>. ==== Dunay mektebi ==== Futboldıń Dunay mektebi - bul 2-3-5 formaciyasınıń modifikaciyası bolıp, onda oraylıq hújimshi kóbirek artqa tartılǵan poziciyada oynaydı. 1920-jılları Avstriya, Chexoslovakiya hám Vengriya komandaları tárepinen oynalǵan bul stil 1930-jıllarda avstriyalılar tárepinen óziniń shıńına jetkerildi. Bul mektep qısqa pas beriw hám jeke sheberlikke tiykarlanǵan bolıp, Xugo Meysl hám sol waqıtta Avstriyaǵa kelgen inglis treneri Djimmi Xogan sıyaqlılardıń tásiri astında qáliplesken. ===== Metodo (2–3–2–3) ===== [[Fayl:2-3-2-3_formation.svg|nobaý|Metodo formaciyası]] Metodo 1930-jılları Italiya milliy komandasınıń bas treneri Vittorio Pocco tárepinen oylap tabılǵan<ref>{{Cite news|url=http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,1563,398055,00.html|title=Knowledge Unlimited: What a refreshing tactic| sáne =15 November 2000|access-date=10 July 2006|work=The Guardian|location=London|first=Sean|last=Ingle}}</ref>. Dunay mektebiniń bir túri bolıp, onı MM (eger dárwazaman sxemanıń joqarǵı jaǵında bolsa) yamasa WW (eger dárwazaman tómengi jaqta bolsa) dep atawǵa boladı. Bul sistema 2-3-5 formaciyasına tiykarlanǵan; Pocco óziniń yarım qorǵawshılarına qarsılaslardıń orta maydanınan ústem bolıw ushın qosımsha kómek kerek ekenin túsinip, eki hújimshini orta maydannıń aldına shegindirip, 2-3-2-3 formaciyasın dúzdi. Bul aldıńǵı sistemalarǵa qaraǵanda kúshlirek qorǵanıwdı payda etti, sonday-aq nátiyjeli qarsı hújimlerdi ámelge asırıwǵa múmkinshilik berdi. Italiya milliy komandası bul sistemanı qollanıp, 1934 hám 1938-jıllarda izbe-iz [[FIFA jáhán chempionatı|Dúnya Chempionatların]] uttı. Pep Gvardiolanıń [[FC Barcelona|Barselona]] hám Bavariya Myunxen komandaları bul formaciyanıń zamanagóy versiyasın qollanǵanı haqqında pikirler bar<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/oct/26/the-question-barcelona-reinventing-w-w|location=London|work=The Guardian|first=Jonathan|last=Wilson|title=The Question: Are Barcelona reinventing the W-W formation?|date=26 October 2010}}</ref>. Bul formaciya stol futbolındaǵı standart dúziliske de uqsas, onda eki qorǵawshı, bes yarım qorǵawshı hám úsh soqqı beriwshi bar (olardıń ornın ózgertiw múmkin emes, sebebi «oyınshılar» kósherlerge ornatılǵan). === WM === [[Fayl:3-2-2-3_formation.svg|solğa|nobaý|WM formaciyası]] WM formaciyası, oyınshılardıń diagrammadaǵı (sxemadaǵı) orınlarınıń uqsaslıǵına qarap atalǵan, 1920-jıllardıń ortasında [[Arsenal F.C.|Arsenaldıń]] Gerbert Chapman tárepinen 1925-jılǵı ofsayd nızamınıń ózgerisine qarsı dúzilgen. Bul ózgeris hújimshiler menen dárwaza sızıǵı arasında bolıwı kerek bolǵan qarsılas oyınshılar sanın úshten ekige túsirgen edi. Bul qarsı táreptiń oraylıq hújimshisin toqtatıw ushın oraylıq qorǵawshınıń kirgiziliwine alıp keldi hám qorǵanıw menen hújim oyının teńlestiriwge háreket etti. Formaciya sonshelli tabıslı boldı, 1930-jıllardıń aqırına kelip, kópshilik inglis klubları WM di qabıl etti. Keyin ala, WM 3-2-5 yamasa 3-4-3, yamasa anıǵıraq 3-2-2-3 dep súwretlengen, bul onı bildiretuǵın háriplerdi sáwlelendiredi. Formaciyanıń ortasındaǵı eki qanat [[Yarım qorǵawshı|yarım qorǵawshıları]] (yarım qorǵawshılar) menen eki ishki hújimshiler arasındaǵı boslıq Arsenalǵa nátiyjeli qarsı hújim etiwge múmkinshilik berdi. WM formaciyası keyin bir qansha inglis komandaları tárepinen qollanıldı, biraq hesh biri onı Chapman sıyaqlı qollana almadı. Onıń tiykarǵı sebebi inglis futbolında Aleks Djeyms sıyaqlı oyınshılardıń siyrek ushırasıwı edi. Ol oyın tariyxındaǵı eń dáslepki pleymeykerlerdiń biri bolıp, Chapmannıń Arsenalı aylanatuǵın kósher edi. 2016-jılı jańa baslıq Patrik Vieyra, Arsenaldıń burınǵı oyınshısı, WM formaciyasın Nyu-York Siti FK ǵa alıp keldi<ref name="Nereo Rocco, l'inventore del catenaccio che diventò Paròn d'Europa">{{Web deregi | url = http://www.gazzetta.it/Calcio/02-11-2014/nereo-rocco-inventore-catenaccio-che-divento-paron-d-europa-milan-90920157724.shtml| bet = Nereo Rocco, l'inventore del catenaccio che diventò Paròn d'Europa| avtor = Andrea Schianchi| sáne = 2014-jıl 2-noyabr | til = it| baspaxana = La Gazzetta dello Sport| qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-noyabr }}</ref>. Italiya futbolında WM formaciyası «sistema» dep ataldı hám onıń Italiyada qollanılıwı keyin katenachcho formaciyasınıń rawajlanıwına alıp keldi. WM formaciyası 1954-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında [[Germaniya milliy futbol komandası|Batıs Germaniya]] tárepinen qollanıldı. Ol Pocconıń Metodosınan burın payda bolǵan hám sol dáwirde keń qollanılǵan sistemaǵa: 2-3-5 formaciyasına salıstırǵanda ózgerisler kirgizdi. === WW === [[Fayl:Aranycsapat.png|solğa|nobaý|Vengriyanıń Altın komandası tárepinen qollanılǵan WW formaciyası.]] WW formaciyası (házirgi diagramma konvenciyasına muwapıq MM formaciyası dep te ataladı, yaǵnıy dárwazaman tómende kórsetiledi. Biraq, sol waqıtta ádettegidey dárwazaman joqarıda kórsetilgende WW formaciyası dep ataladı) WM formaciyasınıń rawajlanıwı boldı. Ol vengriyalı Marton Bukoviy tárepinen jaratılǵan, ol 3-2-2-3/WM formaciyasın 3-2-3-2 ge aylandırdı, aldıńǵı «M» di tóńkerip (yaǵnıy M di W ǵa). Bukoviydiń komandasında nátiyjeli oraylıq hújimshiniń joqlıǵı bir hújimshini artqa, yarım qorǵawshılar qatarına pleymeyker retinde jıljıtıwǵa májbúr etti, al basqa yarım qorǵawshıǵa qorǵanıwǵa itibar beriw tapsırıldı. Bul hújim waqtında 3-2-1-4 formaciyasına aylandı hám top joǵaltılǵanda 3-2-3-2 ge qayttı. Bul formaciya geybirewler tárepinen WM hám 4-2-4 arasındaǵı genetikalıq baylanıs retinde súwretlengen hám 1950-jıllardıń basında Bukoviydiń jerlesi Gustav Sebes tárepinen Vengriyanıń Altın komandası ushın tabıslı qollanıldı<ref name="sebes">{{Web deregi | url = http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cc/hun/sebes.html| bet = Gusztáv Sebes (biography)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061208043347/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cc/hun/sebes.html| arxivsáne = 2006-jıl 8-dekabr | baspaxana = FIFA| qaralǵan sáne = 2006-jıl 10-iyul }}</ref>. === 3–3–4 === 3-3-4 formaciyası WW ǵa uqsas edi, biraq ayrıqsha ózgesheligi - eki qanat yarım qorǵawshıları menen birge orta maydanda sxema dúziwshi retinde ishki hújimshiniń (oraylıq hújimshiniń ornına) jaylastırılıwı edi. Bul formaciya 1950-jıllar hám 1960-jıllardıń basında keń tarqalǵan edi. Bul sistemanı eń jaqsı qollanǵan komandalardıń biri 1961-jılı eki turnirde jeńiske erisken Tottenxem Xotspur boldı, olar Denni Blanchflauer, Djon Uayt hám Deyv Makkeyden ibarat orta maydan quramın paydalandı. Portu 2005-06-máwsimde usı ádetten tıs formaciyanı trener Ko Adrianse basshılıǵında qollanıp, Portugaliya chempionatın jeńip aldı. === 4–2–4 === [[Fayl:4-2-4_formation.svg|nobaý|4-2-4 formaciyası]] 4-2-4 formaciyası kúshli hújim menen kúshli qorǵanıwdı biriktiriwge urınadı hám WM formaciyasınıń qatańlıǵına juwap retinde oylap tabılǵan. Onı sonday-aq WW formaciyasınıń onnan keyingi rawajlanıwı dep te esaplawǵa boladı. 4-2-4 sanlar menen súwretlengen birinshi formaciya boldı. 4-2-4 formaciyasına alıp kelgen dáslepki rawajlanıwlar Marton Bukoviy tárepinen islep shıǵılǵan bolsa da, 4-2-4 ti jaratıw maqtawı eki adamǵa tiyisli: 1950-jıllardıń basında Braziliya milliy komandasınıń bas treneri Flavio Kosta hám taǵı bir vengriyalı Bela Guttman. Bul taktikalar ǵárezsiz túrde rawajlanǵanday kórinedi, braziliyalılar bul ideyalardı talqılap atırǵan waqıtta, vengriyalılar olardı ámelge asırıp atırǵanday edi<ref name="fifa424">{{Web deregi | url = https://www.fifa.com/en/development/index/0,1219,16310,00.html?articleid=16310#| bet = The 4–2–4 system takes Brazil to two World Cup victories| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060109164350/http://www.fifa.com/en/development/index/0%2C1219%2C16310%2C00.html%3Farticleid%3D16310| arxivsáne = 2006-jıl 9-yanvar | avtor = Lutz| at = Walter| sáne = 2000-jıl 11-sentyabr | baspaxana = FIFA| qaralǵan sáne = 2006-jıl 10-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.uefa.com/magazine/news/Kind=128/newsId=127467.html| bet = Sebes' gift to football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20031123110551/http://www.uefa.com/magazine/news/Kind%3D128/newsId%3D127467.html| arxivsáne = 2003-jıl 23-noyabr | sáne = 2003-jıl 21-noyabr | baspaxana = UEFA| qaralǵan sáne = 2006-jıl 10-iyul }}</ref>. Biraq, tolıq rawajlanǵan 4-2-4 1950-jıllardıń aqırında tek Braziliyada «jetilistirildi». Kosta óz ideyaların, «diagonal sistema»nı, Braziliya gazetası O Cruzeiro da járiyaladı, bunda sxemalardı hám birinshi ret sanlar menen formaciya sıpatlamasın paydalandı. «Diagonal sistema» 4-2-4 tiń jáne bir aldın ala versiyası bolıp, oyınshılardıń improvizaciyasın qollap-quwatlaw ushın jaratılǵan edi. Guttmannıń ózi 1950-jıllardıń aqırında Braziliyaǵa kóship kelip, vengriyalı trenerlerdiń tájiriybesinen paydalanıp, usı taktikalıq ideyalardı rawajlandırıwǵa járdem berdi. 4-2-4 formaciyası oyınshılardıń ósip baratırǵan sheberlik hám fizikalıq tayarlıq dárejesinen paydalanıp, altı qorǵawshı hám altı hújimshini nátiyjeli qollanıwǵa umtıldı, bunda yarım qorǵawshılar eki wazıypanı da orınladı. Tórtinshi qorǵawshı qorǵanıw oyınshılarınıń sanın kóbeytti, biraq tiykarınan olardıń bir-birine jaqınıraq bolıwına múmkinshilik berdi, solay etip olar arasında nátiyjeli birge islesiwdi támiyinledi. Maqset - kúshli qorǵanıw jáne de kúshlirek hújimge múmkinshilik beriwi edi. Salıstırmalı bos orta maydan endi tek toptı alıp qoymastan, onı uslap turıw, uzatıw hám hátte onı menen juwırıp hújimdi baslay alatuǵın qorǵawshılarǵa isendi. Solay etip, bul formaciya barlıq oyınshılardan, sonıń ishinde qorǵawshılardan da belgili bir dárejede sheberlik hám baslama talap etti, bul braziliyalı oyınshılardıń oylaw tárizine tolıq sáykes keldi. 4-2-4 joqarı dárejedegi taktikalıq túsinikti talap etti, óytkeni tek eki yarım qorǵawshınıń bolıwı qorǵanıwda mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin edi. Sistema sonday-aq oyın barısında formaciyanıń ózgeriwine jetkilikli dárejede qolaylı edi. 4-2-4 formaciyası dáslep Braziliyada klub dárejesinde «Santos» komandası tárepinen tabıslı qollanıldı hám [[Braziliya milliy futbol komandası|Braziliya]] komandası tárepinen 1958-jılǵı hám 1970-jılǵı Dúnya chempionatlarındaǵı jeńislerinde paydalanıldı. Bul eki chempionatta da [[Pelé|Pele]] hám Mario Zagallo qatnastı, sońǵısı 1958-jılı oyınshı, al 1970-jılı trener retinde qatnastı. Braziliyanıń tabısınan keyin bul formaciya dúnya júzi boyınsha tez qabıl etildi. Djok Steynniń basqarıwı astında «Seltik» komandası bul formaciyanı qollanıp, 1966-67-jıllardaǵı Evropa Kubogın jeńip aldı hám 1969-70-jıllardaǵı Evropa Kubogınıń finalına shıqtı. Bul formaciyanı jáne de Vladimir Mirka Chexoslovakiyanıń 1968-jılǵı UEFA Evropa 18 jasqa shekemgiler chempionatındaǵı jeńisli kampaniyasında qollandı. Ol bul formaciyanı onıń áhmiyeti kemeygen dáwirden keyin de qollanıwdı dawam etti. == Házirgi zaman formaciyaları: == Tómendegi formaciyalar házirgi zaman futbolında qollanıladı. Formaciyalar komandanıń mútájliklerine, sonday-aq bar bolǵan oyınshılarǵa qarap beyimlesiwge múmkinshilik beretuǵın dárejede iykemli. Hár qanday berilgen formaciyanıń variantları oyınshılardıń jaylasıwındaǵı ózgerislerdi, sonday-aq dástúrli qorǵawshınıń ornına [[Qorǵawshı (futbol)|sviper]] qoyıwdı óz ishine aladı. === 4–4–2 === [[Fayl:Association_football_4-4-2_formation.svg|nobaý|4-4-2 formaciyası]] Bul formaciya 1990-jıllar hám 2000-jıllardıń basında futbolda eń keń tarqalǵan edi. Bunda yarım qorǵawshılardan qorǵanıw hám hújimdi qollap-quwatlaw ushın qattı islew talap etiledi: ádette oraylıq yarım qorǵawshılardıń birewi eki hújimshini qollap-quwatlaw ushın múmkin bolǵanınsha jiyi alǵa shıǵıwı kerek, al ekinshisi qorǵanıwdı qorǵap «uslap turıwshı» roldi oynaydı; eki qanat yarım qorǵawshı hújim waqtında qaptallar boylap dárwaza sızıǵına shekem jıljıwı hám sonda da qaptaldaǵı qorǵawshılardı qorǵawı kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.nscaa.com/subpages/20060331160611105.php| bet = National Soccer Coaches Association of America| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100706040530/http://www.nscaa.com/subpages/20060331160611105.php| arxivsáne = 2010-jıl 6-iyul | baspaxana = Nscaa.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref>. Evropa dárejesinde 4-4-2 formaciyasın qollanǵan tiykarǵı mısal - Arrigo Sakki hám keyin Fabio Kapello tárepinen shınıqtırılǵan [[A.C. Milan|«Milan»]] komandası boldı, ol 1988-jıldan 1995-jılǵa shekem úsh Evropa Kubogın, eki Kontinentler aralıq Kuboktı hám úsh UEFA Super Kubogın jeńip aldı. Sońǵı waqıtları kommentatorlar joqarı dárejede 4-4-2 formaciyasınıń 4-2-3-1 sıyaqlı formaciyalar paydasına áste-aqırın sırtqa shıǵarılıp atırǵanın atap ótpekte<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2008/dec/18/4231-442-tactics-jonathan-wilson|title=The Question: why has 4–4–2 been superseded by 4–2–3–1?}}</ref>. 2010-jılı Ispaniya, Angliya hám Italiya chempionatlarınıń, sonday-aq Chempionlar Ligasınıń jeńimpazlarınıń hesh biri 4-4-2 formaciyasına isenbedi. Angliya milliy komandasınıń 2010-jılǵı Dúnya chempionatında 4-2-3-1 formaciyasın qollanǵan Germaniya komandasınan jeńiliwinen keyin, Angliya milliy komandasınıń bas treneri Fabio Kapello (ol 1990-jıllarda «Milan»da 4-4-2 formaciyası menen anaǵurlım jetiskenlikke erisken edi) «jáne de gónerip baratırǵan» 4-4-2 formaciyasın qollanǵanı ushın sınǵa ushıradı<ref>{{Cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/jonathan_wilson/06/30/tactics.2ndrd/|title=England's World Cup disaster exposes the antiquity of 4–4–2|publisher=CNN|access-date=2 July 2010}}</ref>. 4-4-2 formaciyasınıń joqarı dárejeli oyında biraz qollanılıwdan shıǵıwınıń bir sebebi - onıń 4-3-3 sıyaqlı basqa formaciyalarǵa qarsı oraylıq ústemlikke iye bolmawı, óytkeni tek eki oraylıq yarım qorǵawshısı bar. Maydannıń oraylıq bóliminde sanlıq jaqtan az bolıw, orayda úsh yamasa onnan kóp yarım qorǵawshı qollanatuǵın formaciyalarǵa qarsı toptı alıw hám saqlap qalıwdı qıyınlastıradı. Bul máselelerdi sheshiw ushın klassikalıq formaciyanıń 4-1-2-1-2 sıyaqlı variantları jaratılǵan. Degen menen, 4-4-2 ele de maydannıń pútkil keńligin qorǵaw ushın eń jaqsı formaciya dep esaplanadı, sebebi qarsılas komanda tórtten eki qatardı jeńip ótiwi kerek boladı. Jaqında bul formaciya taktikalıq jaqtan qayta tiklendi hám Diego Simeonenıń [[Atlético Madrid|«Atletiko Madrid»]]<nowiki/>iniń, Karlo Anchelottidiń [[Real Madrid C.F.|«Real Madrid»]]<nowiki/>iniń hám Klaudio Raneriniń «Lester Siti»diń tabıslarına úles qostı<ref>{{Web deregi | url = http://www.skysports.com/football/news/11095/10107074/why-is-4-4-2-thriving-is-it-the-key-to-leicester-and-watford8217s-success| bet = Why is 4-4-2 thriving? Is it the key to Leicester and Watford's success?}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://troubleandsqueak.com/2016/02/19/the-rebirth-of-4-4-2/| bet = The Rebirth of 4-4-2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190225191933/https://troubleandsqueak.com/2016/02/19/the-rebirth-of-4-4-2/| arxivsáne = 2019-jıl 25-fevral | sáne = 2016-jıl 19-fevral | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-avgust }}</ref>. ==== 4–4–1–1 ==== [[Fayl:Association_football_4-4-1-1_formation.svg|nobaý|4-4-1-1 formaciyası]] 4-4-2 formaciyasınıń bir variantı bolıp, onda soqqı beriwshilerdiń biri «shuqanaqta» yamasa [[Hújimshi (futbol)|«ekinshi soqqı beriwshi»]] sıpatında, óz sherigi artında azǵana tómenirek oynaydı. Ekinshi soqqı beriwshi ádette kreativ oyınshı, pleymeyker bolıp, toptı alıw ushın yarım qorǵawǵa túsip, keyin onı alıp juwırıwı yamasa komandalaslarına [[Pas beriw (futbol)|pas beriwi]] múmkin<ref name="renamed_from_4411_on_20140825221137">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/low/football/rules_and_equipment/4197708.stm|work=BBC News|title=Formations: 4–4–1–1| sáne =1 September 2005|access-date=2 May 2010}}</ref>. 4-4-1-1 formaciyasın túsindiriwde geyde aljasıqlar bolıwı múmkin, sebebi bir hújimshiniń qanshelli artqa shegingeni hám ekinshisinen ajıralǵanı talqılanıwı múmkin. === 4-4-2 romb yamasa 4-1-2-1-2 === [[Fayl:Association_football_4-4-2_diamond_formation.svg|solğa|nobaý|4-4-2 romb formaciyası]] 4-4-2 romb (4-1-2-1-2 dep te ataladı) yarım qorǵawshılardı basqısh túrinde jaylastıradı. Komandada keńlik qaptaldaǵı qorǵawshılardıń alǵa jıljıwı arqalı payda boladı. Qorǵawshı yarım qorǵawshı geyde tereń oynawshı pleymeyker sıpatında qollanıladı, biraq tártipli bolıp, óziniń artındaǵı tórt qorǵawshını qorǵawı kerek. Oraylıq hújimshi yarım qorǵawshı - kreativ oyınshı bolıp, ol toptı alıw, onı qaptaldaǵı qorǵawshılarǵa keń tarqatıw yamasa eki soqqı beriwshige ótkizbe [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] ushın juwapker. Top qolda bolmaǵan waqıtta, tórt yarım qorǵawshı artqa sheginip, qorǵanıwǵa járdem beriwi kerek, al eki soqqı beriwshi qarsı hújim ushın bos bolıwı kerek. Bul formaciyanıń eń belgili mısalı Karlo Anchelottidiń «Milan» komandası boldı, olar 2003-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasınıń finalın jeńip aldı hám 2005-jılı ekinshi orındı iyeledi. «Milan» bul formaciyanı talantlı oraylıq yarım qorǵawshı Andrea Pirlonı oynatıw ushın qabıl etiwge májbúr boldı, sebebi sol dáwirde hújimshi yarım qorǵawshı ornın Rui Kosta, keyinirek Kaka iyelegen edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.acmilan.com/NewsDetail.aspx?idNews=83677| bet = News – Notizie, rassegna stampa, ultim'ora, calcio mercato| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090421045849/http://www.acmilan.com/NewsDetail.aspx?idNews=83677| arxivsáne = 2009-jıl 21-aprel | baspaxana = A.C. Milan| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-noyabr }}</ref>. Bul taktika 2006-jılı Andriy Shevchenkonıń ketiwinen soń «Milan» tárepinen áste-aqırın taslap ketildi hám olar bara-bara «Shırsha teregi» formaciyasın qabıl etti. ==== 4–1–3–2 ==== 4–1–3–2 formaciyası 4–1–2–1–2 formaciyasınıń bir variaciyası bolıp, kúshli hám talantlı qorǵanıwshı oraylıq yarım qorǵawshıǵa iye. Bul qalǵan úsh yarım qorǵawshıǵa aldıńǵı qatarda hám agressivlirek oynawǵa múmkinshilik beredi, sonday-aq oyındı qurıw yamasa qarsı hújimnen keyin qayta ornalasıw waqtında olardıń qorǵanıwshı yarım qorǵawshıǵa pas beriwine jol qoyadı. 4–1–3–2 formaciyası maydannıń aldıńǵı orayında kúshli qatnastı támiyinleydi hám hújim formaciyası dep esaplanadı. Tez qanat oyınshıları hám kúshli pas beriw uqıplılıǵına iye qarsılas komandalar úsh hújimshi yarım qorǵawshı óz qorǵanıw sızıǵına járdemge qaytıp úlgermesten burın, maydannıń qanatlarında tez hújimler menen 4–1–3–2 formaciyasın ústem etiwge talpınıwı múmkin. Valeriy Lobanovskiy bul formaciyanıń eń belgili qollanıwshılarınıń biri bolıp, onı [[FC Dynamo Kyiv|«Dinamo Kiev»]] komandası menen qollanıp, úsh Evropa trofeyin jeńip aldı. 4–1–3–2 formaciyasınıń jáne bir mısalı 1966-jılǵı Jáhán chempionatında Alf Remsi basqarǵan Angliya milliy komandası boldı. === 4–3–3 === [[Fayl:Association_football_4-3-3_formation.svg|nobaý|4–3–3 formaciyası]] 4–3–3 formaciyası 4–2–4 formaciyasınıń rawajlanıwı bolıp, 1962-jılǵı Jáhán chempionatında Braziliya milliy komandası tárepinen oynalǵan, biraq 4–3–3 formaciyası bunnan aldın 1950 hám 1954-jılǵı Jáhán chempionatlarında Urugvay milliy komandası tárepinen de qollanılǵan edi. Orayda qosımsha oyınshınıń bolıwı kúshlirek qorǵanıwǵa múmkinshilik beredi, al oraylıq sızıq hár túrli nátiyjeler ushın basqıshpa-basqısh etip jaylastırılıwı múmkin. Úsh yarım qorǵawshı ádette qorǵanıwdı qorǵaw ushın bir-birine jaqın oynaydı hám maydan boylap koordinaciyalanǵan birlik sıpatında bir tárepten ekinshi tárepke jıljıydı. Bul formaciya ádette qanat yarım qorǵawshılarsız oynaladı. Úsh hújimshi hújimdi keńeytiw ushın maydan boylap bólisedi hám olardan 4–4–2 formaciyasındaǵı qanat yarım qorǵawshıları sıyaqlı óz tolıq qorǵawshılarına járdem beriw ushın artqa qaytıwdıń ornına, qarsılas komandanıń tolıq qorǵawshıların baqlawı kútiledi. Qorǵanıw yarım qorǵawshısı (ádette tórt yamasa altı nomerli) hám eki hújimshi yarım qorǵawshıdan (segiz hám on nomerli) ibarat basqıshlı 4–3–3 formaciyası 1960-1970-jılları Italiya, Argentina hám Urugvayda keń tarqalǵan edi. 4–3–3 formaciyasınıń italiyalı túri ápiwayı WM formaciyasınıń modifikaciyası bolıp, eki qanat yarım qorǵawshınıń birewin [[Qorǵawshı (futbol)|liberoǵa (sıpırıwshıǵa)]] aylandırıw arqalı payda bolǵan, al argentina hám urugvay formaciyaları 2–3–5 formaciyasınan kelip shıqqan hám shártli hújimshi oray yarım qorǵawshını saqlap qalǵan. Bul formaciyanı dańqqa alıp shıqqan milliy komanda 1974 hám 1978-jılǵı Jáhán chempionatlarındaǵı Gollandiya komandası boldı, tap komanda ekewinde de jeńiske erise almaǵan bolsa da. Klub futbolında bul formaciyanı aldıńǵı qatarǵa shıǵarǵan komanda 1970-jıllardıń basında Yoxan Kroyf penen úsh Evropa Kubogın utqan ataqlı Ayaks komandası hám 1980-jıllardıń aqırında Italiyada Fodja komandası menen Zdenek Zeman boldı, ol bul formaciyanı qollaytuǵın háreketti tolıq tikledi. Bul jáne de norvegiyalı menedjer Nils Arne Eggenniń 15 Norvegiya chempionatın utqan formaciyası edi. Házirgi waqıtta bul formaciyanı qollanatuǵın kópshilik komandalar arnawlı qorǵanıw [[Yarım qorǵawshı|yarım qorǵawshısın]] paydalanadı. Jaqın aralıqtaǵı belgili mısallar qatarına Joze Mourino basshılıǵındaǵı Portu hám [[Chelsi (futbol klubı)|Chelsi]] komandaları, sonday-aq Pep Gvardiola basqarǵan Barselona komandası kiredi. Mourinonıń bul formaciyanı Chelsidegi birinshi máwsiminde Angliyaǵa alıp kelgeni de aytıladı, hám ol házirgi waqıtta Gvardiolanıń [[Manchester City F.C.|Manchester Siti]] komandası tárepinen jiyi qollanıladı. [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpul]] treneri Yurgen Klopp Premer-liga hám UEFA Chempionlar Ligasın utıw ushın joqarı pressing 4–3–3 formaciyasın dinamikalıq tolıq qorǵawshılar hám kúshli aldıńǵı úshlik (Moxamed Salax, Sadio Mane, Roberto Firmino) menen birge qollandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lineup-builder.co.uk/articles/433-football-formation| bet = Dominating the Pitch: The Versatile 4-3-3 formation in Football| sáne = 2023-jıl 11-oktyabr | jumıs = Lineup builder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-oktyabr }}</ref>. ==== 4–3–1–2 ==== 4–3–3 formaciyasınıń bir variaciyası, onda soqqı beriwshi oraylıq hújimshi yarım qorǵawshıǵa jol beredi. Bul formaciya oraylıq hújimshi yarım qorǵawshınıń eki táreptegi hújimshiler menen oyındı oraydan alıp barıwına tiykarlanǵan. Bul 4–3–3 ge salıstırǵanda anaǵurlım tar dúzilis bolıp, ádette [[Gol (sport)|gol]] urıw múmkinshiliklerin jaratıw ushın hújimshi [[Yarım qorǵawshı|yarım qorǵawshıǵa]] baylanıslı boladı. Bul formaciyanı qollanıp trofeyler utqan komandalarǵa mısallar: Joze Mourino basshılıǵındaǵı [[UEFA kubogi 2002/2003|2002–03 UEFA Kubogı]] hám 2003–04 UEFA Chempionlar Ligasın jeńgen Portu; 2002–03 UEFA Chempionlar Ligası hám 2003–04 [[Italiya A seriyası|Seriya A]] chempionı bolǵan Milan komandası, hám 2009–10 Premer-liga jeńimpazı Chelsi, ekewi de Karlo Anchelotti basqarǵan. Bul formaciya Massimiliano Allegri tárepinen de 2010–11 Seriya A chempionlıq máwsiminde Milan ushın qabıl etilgen edi. Sonday-aq, bul 2012-2015 jıllar aralıǵında Empolidegi waqtında Mauricio Sarridiń súyikli formaciyası boldı, usı dáwirde olar Seriya A ǵa kóterildi hám keyin tómenlewden qutılıp, 2014–15 Seriya A máwsiminde 15-orındı iyeledi. ==== 4–1–2–3 ==== 4–3–3 tiń jáne bir variaciyası - qorǵanıw yarım qorǵawshısı, eki oraylıq yarım qorǵawshı hám ózgermeli aldıńǵı úshlik penen<ref>{{Web deregi | url = http://tomkinstimes.com/2014/01/tactics-for-beginners-no-14/| bet = Tactics for Beginners – No.14 – The Tomkins Times}}</ref>. === 4–3–2–1 («shırsha teregi» formaciyası) === [[Fayl:4-3-2-1.png|thumb|upright=0.5|4–3–2–1 formaciyası]] 4–3–2–1, ádette «shırsha» formaciyası dep ataladı, bunda yarım qorǵawshınıń ornına jáne bir hújimshi shıǵarılıp, «shuqanaqta» oynaydı, sonlıqtan eń aldıńǵı soqqı beriwshiden sál artta eki hújimshi qaladı. Terri Veneybls hám Kristian Gross Tottenxem Xotspurdıń basshılıǵında bolǵan waqıtta usı formaciyanı qollanǵan. Sonnan berli bul formaciya Angliyada óz áhmiyetin joyttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2015/mar/13/louis-van-gaal-united-tinker-table-premier-league| bet = The Premier League tinker table and formation popularity in 2014-15 - Conrad Leach| at = Conrad| familiya = Leach| sáne = 2015-jıl 13-mart | jumıs = [[The Guardian]]}}</ref>. Biraq, ol kóbinese Karlo Anchelotti Milannıń treneri bolǵan dáwirinde komandanı 2007-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası jeńisine alıp keliw ushın geyde qollanǵan formaciya retinde belgili. Bul usılda úsh oraylıq yarım qorǵawshınıń ortasındaǵısı pleymeyker retinde háreket etedi, al hújimshi yarım qorǵawshılardıń biri erkin rolde oynaydı. Degen menen, úsh yarım qorǵawshınıń barlıǵı da belsendi háreket etip, aldıdaǵı eki hújimshi yarım qorǵawshınıń jeke talantın támiyinlewi de keń tarqalǵan. «Shırsha» formaciyası salıstırmalı tar formaciya dep esaplanadı hám keń maydanlarda bolıwdı támiyinlew ushın tolıq qorǵawshılarǵa tiykarlanadı. Formaciya sonday-aq salıstırmalı túrde iyilgish. Ashıq oyın barısında, shet oraylıq yarım qorǵawshılardıń biri qanatqa qarap jıljıp, qosımsha qatnasıwı múmkin. === 4–2–3–1 === [[Fayl:Association football 4-2-3-1 formation.svg|thumb|upright=0.5|4–2–3–1 formaciyası]] Bul qorǵanıw yamasa hújim baǵdarına qarap qolaylı formaciya bolıp, onıń keń oynaytuǵın oyınshıları da, tolıq qorǵawshıları da hújimge qosıla aladı. Qorǵanıwda bul formaciya 4–5–1 yamasa 4–4–1–1 ge uqsas. Ol maydannıń orta bólegin baqlaw arqalı toptı iyelep turıw hám qarsılastıń hújimlerin toqtatıw ushın qollanıladı. Jalǵız soqqı beriwshi toptı uslap turıw ushın júdá biyik hám kúshli bolıwı múmkin, óytkeni onıń yarım qorǵawshıları hám tolıq qorǵawshıları oǵan hújimde qosıladı. Soqqı beriwshi sonday-aq júdá tez bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda, qarsılastıń qorǵanıwı erte sheginiwge májbúr boladı, sonıń nátiyjesinde hújimshi oraylıq yarım qorǵawshı ushın orın qaldıradı. Bul formaciya ásirese pleymeykerdi ayrıqsha kórsetiw kerek bolǵanda qollanıladı. Bul dúziliste qanatlarda qollanılatuǵın oyınshılardıń variantlarına dástúrli qanat oyınshıların, keri qanat oyınshıların yamasa ápiwayı keń yarım qorǵawshılardı paydalanıw kiredi. Hár qıylı komandalar hám menedjerler 4–2–3–1 di hár túrli túsindiredi, biraq olardıń barlıǵında ulıwma bolǵan bir faktor - qos tirek bolıwı. Qos tirek - bul qorǵanıw aldında eki uslap turıwshı yarım qorǵawshını paydalanıw<ref>{{Web deregi | url = http://thefalse9.com/2013/11/football-tactics-for-beginnersthe-4-2-3-1.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150822072251/http://thefalse9.com/2013/11/football-tactics-for-beginnersthe-4-2-3-1.html| bet = Football Tactics for Beginners: The 4-2-3-1 formation| jumıs = The False 9| sáne = 9 November 2013<!-- from article metadata --> | url-status = dead| arxivsáne = 2015-jıl 22-avgust }}</ref>. Xalıqaralıq dárejede bul formaciyanı Belgiya, Franciya, Niderland hám Germaniya milliy komandaları asimmetriyalıq formada, hám kóbinese soqqı beriwshilerdi keń yarım qorǵawshılar yamasa keri qanat oyınshıları retinde paydalanıp qollanadı. Bul formaciya házirgi waqıtta Braziliya tárepinen de 1950-jıllardıń aqırı menen 1970-jıllar aralıǵındaǵı 4–2–4 formaciyasına alternativa retinde qollanılmaqta. Dáslepki 4–2–4 formaciyası sol waqıtta qollanılǵanınday ámelge asırılıp, bul formaciyanı usılay qollanıw júdá hújimshil bolıp, altı adamlıq hújim hám altı adamlıq qorǵanıw taktikalıq dúzilisin jaratadı. Aldıńǵı tórt hújimshi eki keń hújimshi hám bir pleymeyker hújimshi túrinde dúzilip, olar jalǵız soqqı beriwshige járdem beredi. Mário Zagallo ózi trenerlik etken 1970-jılǵı Braziliya futbol komandasın da 4–2–3–1 diń jetekshisi dep esaplaydı<ref>{{cite news|url=http://www.sambafoot.com/en/news/22872_zagallo_at_80_-_a_legend_of_football.html|title=Zagallo at 80 – A legend of football}}</ref>. Sońǵı jıllarda, tolıq qorǵawshılardıń hújimdegi roli barǵan sayın artıp atırǵanlıǵı sebepli, keń oynaytuǵın oyınshılarǵa (olar tereń jaylasqan hújimshiler, keri qanat oyınshıları yamasa hújimshi keń yarım qorǵawshılar bolsın) qarsılas komandanıń tolıq qorǵawshıların qadaǵalaw hám toqtatıw boyınsha qorǵanıw juwapkershiligi júklengen. Manuel Pellegrini bul formaciyanıń háwesker tárepdarı bolıp, ol basqaratuǵın futbol klublarında onı jiyi qollanadı. Bul formaciya zamanagóy oyında dúnyanıń barlıq jerinde menedjerler tárepinen júdá jiyi qollanılǵan. Onıń ayrıqsha nátiyjeli qollanılıwınıń bir mısalı - Rafael Benites basshılıǵındaǵı [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpul]], ol Xaver Maskerano, Xabi Alonso hám Stiven Djerrardtı oraylıq yarım qorǵawda jaylastırıp, Djerrardqa oraylıq soqqı beriwshi retinde háreket etken Fernando Torres penen baylanısıw ushın aldıńǵıraq poziciyada oynawǵa múmkinshilik bergen. Klub dárejesindegi jáne bir belgili mısal - Yupp Xaynkestiń basshılıǵındaǵı Bavariya Myunxenniń 2012-13-máwsiminde úsh tituldı jeńip alıwı. Maurisio Pochettino, Joze Mourinyu hám Anj Postekoglu da bul formaciyanı qollanadı. 4-2-3-1 formaciyasınıń eń joqarı noqatı 2006-jılǵı FIFA Dúnya Chempionatında boldı, onda Raymond Domenektiń Franciyası hám Luis Felipe Skolaridiń Portugaliyası onı úlken tabıs penen qollandı, al Marchello Lippidiń jeńiske erisken Italiya komandası da 4-4-1-1 formaciyasında onıń erkin variaciyasın qollandı. === 4-2-2-2 (sıyqırlı tórt múyeshlik) === [[Fayl:Association_football_4-4-2_magic_square.png|thumb|upright=0.5|4-2-2-2 formaciyası]] Kóbinese «sıyqırlı tórt múyeshlik» yamasa «sıyqırlı kvadrat»<ref>{{Web deregi | url = http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/jonathan_wilson/06/30/brazil.netherlands.preview/index.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100704060020/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/jonathan_wilson/06/30/brazil.netherlands.preview/index.html| url-status = dead| arxivsáne = 2010-jıl 4-iyul | bet = Brazil vs Netherlands quarterfinal matchup is potentially a classic| familiya = Wilson| at = Jonathan| avtorsilteme = Jonathan Wilson (writer)| sáne = 2010-jıl 1-iyul | jumıs = [[si.com]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-sentyabr }}</ref> dep atalatuǵın bul formaciya 1982-jılǵı Dúnya Chempionatı hám 1984-jılǵı Evropa Chempionatında Mishel Idalgo basshılıǵındaǵı Franciya quraması tárepinen, keyinirek 1986-jılǵı Dúnya Chempionatında<ref>{{Web deregi | url = http://www.neoseeker.com/forums/52007/t1688018-magic-recreating-le-carr-magique/| bet = The Magic – Recreating Le Carré Magique – FM2011 Story Forum – Neoseeker Forums| baspaxana = Neoseeker.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-noyabr }}</ref>Anri Mishel tárepinen qollanılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.futbolgol.es/futbol-gol/sistemas-de-juego-capitulo-i-4-4-2.html| bet = Sistemas de Juego: &#91;Capítulo I : 4–4–2&#93; – Fútbol Gol| baspaxana = Futbolgol.es| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121006051451/http://www.futbolgol.es/futbol-gol/sistemas-de-juego-capitulo-i-4-4-2.html| arxivsáne = 2012-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, bul formaciyanı pútkil bir áwlad dawamında Braziliyada Tele Santana, Karlos Alberto Parreyra hám Vanderley Lyuksemburgo, Kolumbiyada Arturo Salax hám Fransisko Maturana qollanǵan. «Sıyqırlı tórt múyeshlik» oraylıq maydanda eki maydannıń bir shetinen ekinshi shetine shekem háreket etetuǵın yarım qorǵawshılar menen eki tereń jaylasqan («asılıp turǵan») hújimshilerdi birgelikte qollanıw arqalı payda boladı. Bul múmkin bolǵan júrislerdiń bólistiriliwinde teńsalmaqlılıqtı támiyinleydi hám oraylıq maydan oyınına dinamikalıq sapa qosadı. Bul formaciya burınǵı Real Madrid menedjeri Manuel Pellegrini tárepinen qollanılǵan hám ádewir maqtawǵa ılayıq dep tabılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.goal.com/en/news/12/spain/2009/09/19/1510122/i-like-pellegrinis-4-2-2-2-formation-real-madrid-star-kaka| bet = I Like Pellegrini's 4–2–2–2 formation&nbsp;— Real Madrid Star Kaka| jumıs = Goal.com| sáne = 2009-jıl 19-sentyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref>. Pellegrini bul formaciyanı Vilyarreal hám Malaga komandalarında islegen waqtında da qollanǵan. Bul formaciya Pellegrininiń ustazı Fernando Riera burın qollanǵan 4-2-4 formaciyasına jaqın bolıp<ref>{{Web deregi | url = http://www.marca.com/2009/06/02/futbol/equipos/real_madrid/1243937473.html| bet = El hombre que cambió la vida a Pellegrini| jumıs = Marca| location = Spain| sáne = 2009-jıl 2-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-noyabr }}</ref>, onıń dáregi 1962-jılǵı Chili komandasına barıp taqaladı, olar bunı 50-jıllardaǵı Stad de Reyms komandasınıń francuz treneri Albert Battyodan qabıl alǵan bolıwı múmkin. «Bul eki 6-shı, eki 10-shı hám eki 9-shı nomerden ibarat, sonlıqtan biziń tolıq qorǵawshılarımız joqarı hám tómen baǵıtta kóp jumıs isleydi hám bizge keńlik jaratadı<ref>{{cite magazine |last=Jenkins |first=Joey |title=North Carolina Courage: In Possession |url=https://totalfootballanalysis.com/article/north-carolina-courage-in-possession-tactical-analysis-tactics |access-date=13 May 2023 |magazine=Total Football Analysis Magazine | til =en-GB}}</ref><ref name="otb-osullivan">{{cite news |url=https://equalizersoccer.com/2018/09/20/halloran-dissecting-the-courages-box-midfield/ |title=Halloran: Dissecting the Courage's box midfield |date=20 September 2018 |access-date=12 May 2023 |work=The Equalizer |first=John D |last=Halloran}}</ref><ref>{{cite interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=fCowXfvQHkk&t=509 |title=PEPSI MAX Roadshow {{!}} Denise O'Sullivan {{!}} Irish hopes and Life in America |interviewer=Nathan Murphy |first=Denise |last=O'Sullivan |author-link=Denise O'Sullivan |work=Off The Ball |quote=Here with the Courage, we play a 4–2–2–2, a box formation, and I'm that 6 in there with another 6 next to me, and you always get on the ball in this formation and spray it out to your fullbacks. You know, you have to be underneath your fullbacks to get it back, getting your 10s into the game. ... It is two 6s, two 10s, two number 9s, so our fullbacks do a lot of the work up and down and create the width for us. Sometimes our 10s can sit in the halfspaces or they can pull out wide to create that width. We always need at least one player to create width for the team.}}</reF>. Geyde 10-shı nomerlerimiz yarım keńisliklerde otırıwı múmkin yamasa olar sol keńlikti jaratıw ushın keń shetke shıǵıwı múmkin. Bizge bárhama komanda ushın keńlik jaratıwshı keminde bir oyınshı kerek.»<ref>{{cite news |url=https://theathletic.com/1331069/2019/10/28/courage-red-stars-nwsl-championship-tactics/ |title=How the Courage tactically dismantled the Red Stars en route to the NWSL title |date=28 October 2019 |access-date=12 May 2023 |work=[[The Athletic]] |first=Joseph |last=Lowery}}</ref><ref>{{cite news |title=NWSL Results: Courage set the record straight with 5-0 win over Louisville |url=https://equalizersoccer.com/2021/05/28/nwsl-results-courage-set-the-record-straight-with-5-0-win-over-louisville/ |date=28 May 2021 |access-date=12 May 2023 |work=The Equalizer |first=Jeff |last=Kassouf}}</ref>. 4-2-2-2 formaciyası tórt múyeshli oraylıq maydan menen NWSL ligasınıń Nort Karolina Kuraj komandası tárepinen 2017-jıldan 2021-jılǵa shekem qollanılǵan. Bul formaciyada aldıńǵı tórt oyınshı erkin túrde táreplerin almastırıw hám keń maydanǵa shıǵıw múmkinshiligine iye bolǵan, olarǵa joqarı poziciyada oynaytuǵın tolıq qorǵawshılar járdem bergen<ref>{{Web deregi | url = http://www.mirrorfootball.co.uk/news/Real-Madrid-manager-madness-Spurs-flop-Juande-Ramos-becomes-10th-in-10-years-article34645.html| bet = Real Madrid manager madness: Spurs flop Juande Ramos becomes 10th in 10 years| baspaxana = Mirrorfootball.co.uk| sáne = 2008-jıl 9-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://fourfourtwo.com/blogs/championsleague/archive/2009/02/20/curses-wallies-amp-the-return-of-the-russian-linesman.aspx| bet = Curses, wallies and the return of the Russian linesman| baspaxana = Fourfourtwo.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110103211102/http://fourfourtwo.com/blogs/championsleague/archive/2009/02/20/curses-wallies-amp-the-return-of-the-russian-linesman.aspx| arxivsáne = 2011-jıl 3-yanvar }}</ref>. Kuraj komandası bul formaciyanı qollanıp, úsh máwsim qatar liga jeńimpazı boldı hám eki márte NWSL pley-off chempionatın uttı. Bul processte olar máwsimlik jeńisler, utıs ochkoları hám urılǵan [[Gol (sport)|gollar]] boyınsha rekordlar ornattı<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jun/24/the-question-brazil-4-2-3-1 |work=The Guardian |location=London |title=The Question: How is Brazil's 4–2–3–1 different from a European 4–2–3–1? |first=Jonathan |last=Wilson | sáne =24 June 2009 |access-date=2 May 2010}}</ref><ref name="vickery">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/6517085.stm#questions |work=BBC News |title=Tim Vickery column |date=2 April 2007 |access-date=2 May 2010}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.as.com/futbol/articulo/cuadrado-magico-nace-angulos-magicos/20050907dasdaiftb_11/Tes| bet = "El cuadrado mágico nace con los ángulos mágicos" – Luxemburgo| sáne = 2005-jıl 7-sentyabr | baspaxana = AS.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-noyabr }}</ref>. Bul formaciya burın Real Madridta Vanderley Lyuksemburgo tárepinen 2004-2005 máwsiminiń sońǵı bóliminde hám 2005-2006 máwsimi dawamında onıń sátsiz is dáwirinde qollanılǵan edi. Bul formaciya «tereń kemshiliklerge iye»<ref>{{Web deregi | url = http://www.football-lineups.com/tactic/4-2-2-2| bet = 4–2–2–2| baspaxana = Football-lineups.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref>. hám «ózin-ózi joq etiwshi» dep sıpatlanǵan. Lyuksemburgo bul formaciyanı qollanǵan jalǵız adam emes, ol 1980-jıllardıń basında Braziliya quraması tárepinen de qollanılǵan<ref name="vickery"/><ref>{{Web deregi | avtor = Roberticus| url = http://santapelota.blogspot.com/2009/05/overview-of-brazilian-football-part-ii.html| bet = santapelota: Overview of Brazilian Football Part II| baspaxana = Santapelota.blogspot.com| sáne = 2009-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun }}</ref>. Dáslep, Tele Santana, keyin Karlos Alberto Parreyra hám Vanderley Lyuksemburgo «sıyqırlı tórt múyeshti» qanat qorǵawshılarınıń jumısına tiykarlawdı usındı. Qanat qorǵawshılardıń biri maydannıń tómengi bólimine jılısqanda, tórt múyesh hújimde 3-4-3 formaciyasına aylanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cartage.org.lb/en/themes/sports/football/br-fr.html| bet = FIFA World Cup Finals&nbsp;— France 1998| baspaxana = Cartage.org.lb| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100701033011/http://www.cartage.org.lb/en/themes/Sports/football/br-fr.html| arxivsáne = 2010-jıl 1-iyul }}</ref>. === 4–2–1–3 === Ádettegiden tıs 4-2-1-3 formaciyası Joze Mourino tárepinen onıń Inter Milanda islegen waqtında islep shıǵılǵan. Ol bunı ózi shınıqtırǵan barlıq komandalarda qollanǵan, sonıń ishinde 2010-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası finalında da. Kapitan Xaver Dzanetti hám Esteban Kambyassonı qorǵanıw yarım qorǵawshı poziciyalarında paydalanıp, ol kóbirek oyınshılardı hújimge jibere aldı. Uesli Sneyder hújimshi yarım qorǵawshı rolin atqardı, al aldıńǵı úshlik bir soqqı beriwshi hám hár qanatta bir oyınshı bolıwdıń ornına úsh soqqı beriwshi retinde háreket etti. Bul formaciyanı qollanıp, Mourino klubtı basqarǵanınıń ekinshi máwsiminde-aq Inter menen Trebl jeńiske eristi. Sistema rawajlanıp, iykemlirek bolǵan sayın, kishi toparlardı bir qatardaǵı oyınshılarǵa anıǵıraq hám hár qıylı wazıypalar beriw arqalı birge jumıs islewge baǵdarlaw múmkin boladı, sonlıqtan 4-2-1-3, 4-1-2-3 hám hátte 4-2-2-2 sıyaqlı sanlar payda boladı. Házirgi sistemalardıń kópshiliginde úsh bólekte - qorǵanıwda, ortada hám hújimde - úsh hár qıylı formaciya bar. Maqset - maydannıń barlıq bólimlerinde qarsılas komandadan san jaǵınan artıq bolıw, biraq tolıq toqsan minut tamam bolmastan burın komandadaǵı barlıq oyınshılardı tolıq sharshatpaw. Sonlıqtan, bir ǵana san aljastırıwshı bolıwı múmkin, óytkeni komanda qorǵanǵanda yaki toptı qolǵa kirgiziwge urınǵanda ol haqıyqatında 4-2-1-3 ke uqsamawı múmkin. Aktiv hújim waqtında, ol dál 4-2-1-3 ke uqsawı múmkin. === 4–5–1 === [[Fayl:Association football 4-5-1 formation.svg|thumb|left|upright=0.5|4-5-1 formaciyası]] 4-5-1 konservativ formaciya bolıp esaplanadı; biraq, eger eki yarım qorǵawshı qanat oyınshıları kóbirek hújimlik rol oynasa, onı 4-3-3 ke uqsatıwǵa boladı. Bul formaciya 0-0 esabı menen teń oynaw ushın yaki alǵa shıǵıwdı saqlap qalıw ushın qollanılıwı múmkin, óytkeni orta maydannıń tıǵızlıǵı qarsılasqa oyındı rawajlandırıwǵa qıyınshılıq tuwdıradı. Maydannıń «jaqınlıǵı» sebepli, qarsılas komandasınıń hújimshileri kóbinese toptı alıw múmkinshiliginen ayrıladı. Biraq, jalǵız soqqı beriwshi sebepli, maydannıń ortası alǵa qaray jıljıw juwapkershiligin de aladı. Qorǵanıwshı yarım qorǵawshı kóbinese oyınnıń tempin baqlaydı. === 4–6–0 === Júdá ádetten tıs formaciya bolǵan 4-6-0, 4-2-3-1 yamasa 4-3-3 formaciyasınıń rawajlanıwı bolıp, onda ortalıq hújimshi ádette trekuartista («shuqanaqta»ta) oynaytuǵın oyınshı menen almastırıladı. Futboldıń keleshegi ushın múmkin bolǵan formaciya retinde usınılǵan, bul formaciya haqıyqıy soqqı beriwshiden bas tartıp, qarsılas qorǵawshıları óz orınlarınan shıqpay turıp belgiley almaytuǵın poziciyadan hújim ámelge asıratuǵın shaqqan tórt aldıńǵı qatar oyınshılarınıń taktikalıq artıqmashılıǵın paydalanadı. Biraq, qarsılas qorǵawshıları qaldırǵan bos orınlardı tabıw hám olarǵa hújim etiw ushın aldıńǵı tórt hújimshiden talap etiletuǵın aqıllılıq hám tezlik sebepli, bul formaciya júdá sheber hám jaqsı tayarlanǵan aldıńǵı tórt oyınshını talap etedi. Hújimshilerden usınday joqarı talaplar hám haqıyqıy gol urıwshısız oynawdıń jańalıǵı sebepli, bul formaciyanı az ǵana komandalar qabıl etken hám siyrek túrde izbe-iz qollanǵan. Kóplegen formaciyalardıń rawajlanıwı sıyaqlı, onıń kelip shıǵıwı hám dóretiwshileri anıq emes, biraq usıǵan uqsas formaciyanı qabıl etken kásiplik komanda haqqında birinshi márte aytılǵanı, bálkim, 1994-jılǵı Dúnya Chempionatınıń 1/8 finalında Rumıniya Argentinanı 3-2 esabı menen jeńgende, Anxel Yordaneskudıń Rumıniya komandası bolǵan bolıwı múmkin. Bul formaciyanı sistemalı túrde qabıl etken birinshi komanda Luchiano Spallettidiń «Roma» komandası boldı, olar bunı 2005-06-jıllardaǵı Seriya A máwsiminde, kóbinese zárúrlik sebepli «soqqı beriwshisiz» formaciya retinde qollandı. Keyin bul formaciyanı Aleks Fergyusonnıń «<nowiki/>[[Manchester Yunayted]]<nowiki/>» komandası ayrıqsha qollanıp, 2007-08-jıllarda Premer-Liga hám Chempionlar Ligasın uttı. Bul formaciya Kreyg Leveynniń Shotlandiya komandası tárepinen Chexiya Respublikasına qarsı oyında qollanılıp, keń kólemde qaralawǵa ushıradı. Evro-2012de, Ispaniya komandasınıń bas treneri Visente del Boske 4-6-0 formaciyasın óz komandasınıń Italiyaǵa qarsı 1-1 esabındaǵı topar basqıshı oyınında hám turnirdiń finalında Italiyanı 4-0 esabı menen jeńgen oyınında qollandı. === 3–4–3 === [[Fayl:soccer formation 3-4-3.svg|thumb|left|upright=0.5|3–4–3 formaciyası]] 3–4–3 formaciyasın qollanǵanda, yarım qorǵawshılardıń hújim hám qorǵanıw arasında waqıtların bóliwi kútiledi. Tek úsh arnawlı qorǵawshınıń bolıwı, eger qarsılas komanda yarım qorǵawshılar sızıǵın jarıp ótse, olardıń 4–5–1 yamasa 4–4–2 sıyaqlı ádettegi qorǵanıw konfiguraciyalarına qaraǵanda gol urıw múmkinshiligi kóbirek boladı degendi ańlatadı. Biraq, úsh hújimshiniń bolıwı hújimge kóbirek dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi. Bul formaciya kóbirek hújimge baǵdarlanǵan komandalar tárepinen qollanıladı. Bul formaciya ataqlı túrde Rafael Benites basshılıǵındaǵı [[Liverpul (futbol klubı)|«Liverpul»]] komandası tárepinen 2005-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası finalınıń ekinshi yarımında úsh gol ayırmashılıǵın qaytarıw ushın qollanılǵan edi. Sonday-aq, bul formaciya [[Chelsi (futbol klubı)|«Chelsi»]] komandası tárepinen 2016–17 máwsiminde Antonio Konte basshılıǵında Premer-Liganı utqanda hám 2021-jılı Tomas Tuxel basshılıǵında UEFA Chempionlar Ligası finalın jeńgende de ayrıqsha qollanıldı<ref>{{Cite news|last=Pasztor|first=David| sáne =20 November 2016|title=Antonio Conte earns the approval of 'The Godfather of the 343'|work=WeAin'tGotNoHistory|url=https://weaintgotnohistory.sbnation.com/2016/11/20/13689184/antonio-conte-best-in-premier-league-alberto-zaccheroni-343|access-date=3 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Smith|first=Cain|date=31 March 2020|title=How Antonio Conte's Chelsea Won The Premier League with a Back 3|work=World Football Index|url=https://worldfootballindex.com/2020/03/how-antonio-contes-chelsea-won-the-premier-league-with-a-back-3/|access-date=3 June 2021}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Tuchel reflects on winning the tactical battle against Guardiola yet again| url = https://weaintgotnohistory.sbnation.com/2021/5/30/22460387/tuchel-reflects-on-winning-the-tactical-battle-against-guardiola-yet-again| jumıs = We Ain't Got No History| sáne = 2021-jıl 30-may }}</ref>. === 3–5–2 === [[Fayl:3-5-2DV.jpg|thumb|upright=0.5|3–5–2 formaciyası]] Bul formaciya 5–3–2 formaciyasına uqsas, biraq ayırım áhmiyetli ózgeshelikleri bar: ádette sıpırıwshı (yamasa libero) bolmaydı, al úsh klassikalıq oraylıq qorǵawshı boladı, hám eki qanat qorǵawshıları kóbirek hújimge baǵdarlanǵan boladı. Usıǵan baylanıslı, eń oraylıq yarım qorǵawshı qarsı hújimlerdiń aldın alıwǵa járdem beriw ushın artta qalıwǵa beyim boladı. Ol sonday-aq WW dáwiriniń klassikalıq 3–5–2 formaciyasınan yarım qorǵawshılardıń bir qatarda jaylasıwı menen parıq qıladı. Bul formaciyanıń dóretiwshileri ekenligin bir neshe trenerler talap etedi, mısalı, eki márte Evropa Kubogın utqan trener hám Dúnya chempionatınıń gúmis jeńimpazı Ernst Xappel hám ádetten tıs hám dawlı Nikos Alefantos, biraq onı eń joqarı dárejede tabıslı qollanǵan birinshi adam Karlos Bilardo boldı, ol 3–5–2 formaciyasın qollanıp, Argentinanı 1986-jılǵı Dúnya chempionatın jeńiwge alıp bardı. 3–5–2 formaciyasınıń tásiriniń eń joqarı noqatı 1990-jılǵı Dúnya chempionatı boldı, onda eki finalist, Bilardonıń Argentinası hám Franc Bekenbauerdiń Batıs Germaniyası usı formaciyanı qollandı<ref name="Wilson">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2008/nov/19/argentina-napoli|title=The Question: is 3–5–2 dead?|access-date=19 November 2008|last=Wilson|first=Jonathan|date=19 November 2008|work=The Guardian|location=London}}</ref>. 2000-jıllardıń birinshi on jıllıǵınıń aqırǵı jıllarında, Djan Pero Gasperini óziniń Genuyadaǵı (hám keyin Atalantadaǵı) jıllarında bul taktikalıq sistemanı zamanagóy usılda qollanıp, joqarı basım, tezlik, kúsh, birge-bir qorǵanıw hám toptı iyelew arqalı onıń qayta qáliplesiwine járdem berdi. Keyinirek, italiyalı trener Antonio Konte de 3–5–2 formaciyasın Yuventuste tabıslı túrde qollandı, 2012-jıldan 2014-jılǵa shekem úsh Seriya A chempionlıǵın izbe-iz uttı, birinshi chempionlıqtı jeńilissiz (20 qatnasıwshısı bar liga chempionatında rekord) hám sońǵısın upay rekordın ornatıp (102) jeńip aldı<ref>{{Web deregi | last1 = FourFourTwo| last2 = Guardian| first2 = The| last3 = Squawka| last4 = Goal| last5 = Soccer| first5 = World| last6 = Comes| first6 = When Saturday| last7 = A| first7 = The Blizzard He writes predominantly on Serie| last8 = League| first8 = the Premier| sáne = 2015-jıl 24-mart | bet = From the Catenaccio to the 3-5-2: Italy's love affair with tactics and strategy • Outside of the Boot| url = http://outsideoftheboot.com/2015/03/25/catenaccio-3-5-2-italy-tactics-strategy/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-iyul | jumıs = Outside of the Boot| til = en-US}}</ref>. Italiya milliy komandasın shınıqtırǵannan soń, Konte 3–5–2 sistemasın 2016–17-jıllardaǵı Premer-liga máwsiminde Chelside jáne qollandı, klubtı liga chempionlıǵına hám FA Kubogınıń finalına alıp bardı. Bul sistemadaǵı qanat qorǵawshılarınıń qosımsha hújim basımına qarsı turıw ushın, basqa komandalar, sonıń ishinde Ronald Kumannıń Evertonı hám Maurisio Pochettinonıń Tottenxemi de Chelsige qarsı usı formaciyanı qollandı<ref name="Conte's brilliance">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/blog/2017/may/13/antonio-conte-chelsea-champions-manager| bet = Antonio Conte's brilliance has turned Chelsea's pop-up team into champions| jumıs = The Guardian| author1 = Barney Ronay| sáne = 2017-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.espn.co.uk/football/blog/tactics-and-analysis/67/post/3032491/pochettino-copies-conte-and-tottenham-thwart-costa-as-chelsea-run-ends| bet = Pochettino copies Conte, Tottenham thwart Costa to deny Chelsea| baspaxana = ESPN| author1 = Thore Haugstad| sáne = 2017-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-may }}</ref>. Xalıqaralıq dárejede, Lui van Gal 2014-jılǵı Dúnya chempionatında Niderlandı komandası menen 3–5–2 formaciyasın qollandı, onda olar úshinshi orındı iyeledi<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2014/aug/29/louis-van-gaal-manchester-united-352-tactics|title=Why is Louis van Gaal so hell-bent on using 3-5-2 at Manchester United? |first=Jonathan |last=Wilson |newspaper=The Guardian |date=29 August 2014 |access-date=1 September 2014}}</ref>. Ásirese, bul formaciya Ispaniya milliy komandası qollanǵan toptı iyelew futbolına qarsı turıw ushın arnawlı qollanıldı. Chezare Prandelli bunı Italiyanıń Evro-2012 topar basqıshındaǵı Ispaniya menen 1–1 esabındaǵı oyınında qollandı, ayırım kommentatorlar Daniele De Rossidi libero retinde kórdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.espnstar.com/editorial/news/detail/item813761/Spain-too-smart-for-their-own-good-/| bet = Spain too smart for their own good| familiya = Yap| at = Kelvin| sáne = 2012-jıl 11-iyun | baspaxana = ESPN Star| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-iyun | url-status = usurped| arxivurl = https://archive.today/20130122221234/http://www.espnstar.com/editorial/news/detail/item813761/Spain-too-smart-for-their-own-good-/| arxivsáne = 2013-jıl 22-yanvar }}</ref>. Niderlandı bunı 2014-jılǵı Dúnya chempionatınıń topar basqıshında Ispaniyaǵa qarsı úlken nátiyje menen qollanıp, 5–1 esabında jeńiske eristi. Bul gollandlardıń kemshiliklerin (qorǵanıwdaǵı tájiriybesizlik) minimumǵa túsirip, kúshli táreplerin (dúnya klasındaǵı hújimshiler Robin van Persi hám Aren Robben) maksimumǵa jetkerdi<ref name="Tactical Analysis: How the Netherlands demolished Spain">{{cite news|last1=Ramesh|first1=Priya|title=Tactical Analysis: How the Netherlands demolished Spain|url=http://www.benefoot.net/tactical-analysis-how-the-netherlands-demolished-spain/|access-date=18 June 2014|publisher=Benefoot.net|date=18 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140621194440/http://www.benefoot.net/tactical-analysis-how-the-netherlands-demolished-spain/|archive-date=21 June 2014|url-status=dead}}</ref>. 2021-jılı Interde Konteniń ornın basqan Simone Indzagi 3–5–2 formaciyasın modernizaciyalawǵa hám sonnan keyin de innovaciyalawǵa járdem berdi. Indzagidiń sisteması dárwazaman hám qorǵawshılar arqalı toptı iyelewdi quradı hám tez hám texnikalıq, jaqsı qorǵana alatuǵın yarım qorǵawshılardı paydalanadı. Ásirese, onıń Federiko Dimarko sıyaqlı «Kvinti» («besinshi») dep atalatuǵın qaptaldaǵı yarım qorǵawshılardı qollanıwı innovaciyalıq boldı. Dimarko toptı iyelemegen fazada qorǵanıw wazıypaları menen (5–3–2 formaciyasında qorǵanıw sızıǵında oynap) júdá iykemli túrde qollanıldı, biraq hújim fazasında óz poziciyasın ózgertetuǵın edi. Eki qaptaldaǵı yarım qorǵawshı hújimshiler sızıǵına kóterilip, 3–3–4 formaciyasında tórt adamnan ibarat hújimdi quraytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://assoanalisti.it/analisi-tattica-come-gioca-inter-corso-match-analysis-di-simone-inzaghi-2022-2023/| bet = Analisi Tattica: l'Inter di Simone Inzaghi 2022-2023| sáne = 2023-jıl 23-fevral }}</ref>. Úsh máwsim dawamında Inter altı trofey uttı hám 2023-jılǵı UEFA Chempionlar ligası finalına shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gazzetta.it/Calcio/Champions-League/11-06-2023/simone-normalizza-city-capolavoro-tattico-suo-4601996570243.shtml| bet = Il capolavoro tattico di Inzaghi: Come ha normalizzato il City| sáne = 2023-jıl 11-iyun }}</ref>. === 3–2–4–1 === Menedjer Pep Gvardiola bul formaciyanı Manchester Sitidegi waqtında geyde qollandı, bir tiykarǵı oraylıq qorǵawshı hám eki qorǵanıw yarım qorǵawshı tirewin paydalandı<ref>{{cite press release |url= https://breakingthelines.com/opinion/pep-guardiolas-premier-league-triumph-mastering-the-3-2-4-1-formation/#:~:text=Guardiola%27s%20decision%20to%20employ%20three,the%20vulnerability%20to%20counter%2Dattacks. |title= Pep Guardiola's Premier League Triumph: Mastering the 3–2–4–1 Formation |access-date=21 June 2023 |publisher=Breaking the Lines}}</ref>. Bul ádettegi 4–2–3–1 formaciyası sıyaqlı baslanadı, biraq hújimde ózgeshelenedi: shep yaki oń yarım qorǵawshı qorǵanıw yarım qorǵawshı poziciyasına jıljıydı, al qorǵanıw yarım qorǵawshısı orta maydanda «kvadrat» islew ushın joqarıǵa jıljıydı. Bul formaciya Manchester Sitige birinshi ret UEFA Chempionlar ligasın jeńiwge hám 2022–23 máwsiminde kontinental úshlikti utıwǵa járdem berdi. === 3–4–1–2 === 3–4–1–2 - bul 3–5–2 formaciyasınıń variantı bolıp, onda qanat oyınshıları oraylıq yarım qorǵawshılardıń birewiniń «10-nomer» pleymeyker poziciyasına joqarıraq jıljıwı esabına artqa tartılǵan. Martin O'Nil bul formaciyanı Seltik menedjeri retindeǵı húkimdarlıǵınıń dáslepki jıllarında qollandı, ásirese olardı 2003-jılǵı UEFA Kubogı finalına alıp bardı. Portlend Torns 2017-jılǵı NWSL chempionatın utıw ushın 3–4–1–2 formaciyasın qollandı, bunda yarım qorǵawshını joqarı kóteriwdiń ornına hújimshi Kristin Sinklerdi pleymeyker roline túsirdi. Torns 2018-jılı qarsılas komandalar 3–4–1–2 ge kúshli orta maydan qatnası menen qarsı turǵannan keyin 4–2–3–1 ge ótti<ref>{{cite press release |url=https://www.timbers.com/thornsfc/news/inside-ptfc-how-thorns-fcs-shift-formation-was-five-months-making |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512231634/https://www.timbers.com/thornsfc/news/inside-ptfc-how-thorns-fcs-shift-formation-was-five-months-making |url-status=dead |archive-date=12 May 2023 |title=Inside PTFC |date=23 May 2018 |access-date=12 May 2023 |publisher=[[Portland Timbers]]}}</ref><ref>{{cite news |url=https://theathletic.com/486749/2018/08/23/midge-purce-realizes-a-dream-in-portland-after-enduring-the-nightmare-of-the-breakers-demise/ |title=Midge Purce realizes a dream in Portland after enduring the nightmare of the Breakers' demise |date=23 August 2018 |access-date=12 May 2023 |work=[[The Athletic]] |first=Caitlin |last=Murray |quote=At the [[2018 NWSL Dispersal Draft|dispersal draft]], we knew we were going to do the 3-4-1-2 with wing backs and ([[Margaret Purce]]) was the perfect fit. ... we had one that was almost crafted for her—as a wing back, she gets to be a winger and a fullback.}}</ref>. === 3–6–1 === [[Fayl:3-6-1.jpg|thumb|upright=0.5|3–6–1 formaciyası]] Bul siyrek ushırasatuǵın zamanagóy formaciya orta maydanda toptı iyelewge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Marić| first1 = René| bet = The 3-6-1: A logical step| url = https://spielverlagerung.com/2015/12/06/the-3-6-1-a-logical-step/| jumıs = Spielverlagerung.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-sentyabr | til = de}}</ref>. Shınında da, onı dáslepki formaciya retinde kóriw júdá siyrek, sebebi ol kóbinese alǵa shıǵıwdı yaki teń esaptı saqlap qalıw ushın paydalı. Onıń eń keń tarqalǵan variantları eki qanat qorǵawshıların paydalanatuǵın 3–4–2–1 yaki 3–4–3 romb bolıp tabıladı. Jalǵız hújimshi taktikalıq jaqtan talantlı bolıwı kerek, óytkeni ol tek gol urıwǵa emes, sonday-aq komandalaslarına [[Artqa pas beriw qaǵıydası|artqa pas beriwge]] de itibar qaratadı. Komanda oyında alǵa shıqqannan keyin, toptı baqlawǵa, qısqa paslarǵa hám waqıttı sozıwǵa taktikalıq jaqtan jáne de kúshlirek itibar qaratıladı. Ekinshi tárepten, komanda utılıp atırǵanda, pleymeykerlerdiń eń keminde birewi hújimge tereńlik qosıw ushın maydannıń shetinde kóbirek oynaydı. Stiv Sempson (1998-jılǵı Jáhán chempionatında AQSH ushın) hám Gus Xiddink (2006-jılǵı Jáhán chempionatında Avstraliya ushın) bul formaciyanı qollanǵan az sanlı trenerlerdiń ekewi bolıp esaplanadı. Xiddink Sokkeruslar ushın 3–3–3–1 formaciyasın da qollandı. === 3–3–1–3 === 3–3–1–3 formaciyası Ayaks rawajlandırǵan gollandiyalı 4–3–3 sistemasınıń modifikaciyası nátiyjesinde payda boldı. Luis van Gal hám Yoxan Kroyf sıyaqlı trenerler onı jáne de hújimshil ekstremumlarǵa alıp keldi hám sistema aqıbetinde Barselonaǵa jetip bardı, onda Andres Inesta hám Xavi sıyaqlı oyınshılar 3–3–1–3 filosofiyasında tárbiyalandı. Bul sistema, ásirese hújimshilerden maydannıń joqarǵı bóleginde kúshli pressing talap etedi, sonday-aq júdá joqarı qorǵanıw sızıǵın, tiykarınan pútkil oyındı qarsılastıń yarım maydanında ótkeriwdi talap etedi. Ol texnikalıq dállik hám toptı tez aylandırıwdı talap etedi, sebebi bir qáte yaki toptan ayırılıw qáwipli qarsı hújim jaǵdayına alıp keliwi múmkin. Kroyftıń variantı tegis hám keń orta maydanǵa tiykarlanǵan edi, biraq Van Gal aldıńǵı úshlik penen baylanıstı kúsheytiw ushın hújimshi yarım qorǵawshı hám orta maydan rombın paydalandı. Marselo Belsa bul sistemanı Argentina hám Chili milliy komandaları menen belgili bir tabısqa erisip qollandı hám házirgi waqıtta jarıslarda bul sistemanı qollanatuǵın az sanlı joqarı dárejeli menedjerlerdiń biri bolıp esaplanadı. Diego Simeone de onı River Pleytte geyde qollanıp kórgen edi. === 3–3–3–1 === 3–3–3–1 sisteması júdá hújimshil formaciya bolıp, onıń ıqsham tábiyatı orta maydandı iyelew hám toptı qolda uslap turıw ushın ideal túrde qolaylı. Bul trenerge kóbirek hújimshi oyınshılardı maydanǵa shıǵarıw hám komandanıń ózegi arqalı qosımsha kúsh qosıw imkaniyatın beredi. Hújimshil úshlik ádette eki qanat qorǵawshı yaki qanat hújimshilerden ibarat bolıp, úshliktiń oraylıq oyınshısı oraylıq hújimshi yarım qorǵawshı yamasa oraylıq hújimshiniń artındaǵı ekinshi soqqı beriwshi rolin iyeleydi. Orta maydan úshligi bir oraylıq qorǵawshı yarım qorǵawshınıń aldındaǵı eki oraylıq yarım qorǵawshıdan yamasa alternativ túrde bir oraylıq yarım qorǵawshı hám eki qorǵawshı yarım qorǵawshıdan ibarat. Qorǵanıw úshligi úsh oraylıq qorǵawshıdan yamasa eki tárepinde tolıq qorǵawshıları bar bir oraylıq qorǵawshıdan ibarat bolıwı múmkin. 3–3–3–1 formaciyası 2010-jılǵı Jáhán chempionatında Marselo Belsanıń Chili komandası tárepinen qollanıldı, onda úsh oraylıq qorǵawshı eki qanat qorǵawshı hám bir qorǵawshı oyınshı menen juplasqan, degen menen onıń variaciyası - ámeliy qum saatı bolıp, úsh keń oyınshı, tar úshlik, keń úshlik hám oraylıq hújimshini paydalanadı<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2011/may/25/manchester-united-barcelona-champions-league |title=The Question: How best for Manchester United to combat Barcelona? |work=The Guardian | sáne =25 May 2012 |location=London |first=Jonathan |last=Wilson }}</ref>. === 5-2-2-1 === Futboldaǵı 5-2-2-1 formaciyası qarsı hújimge baǵdarlanǵan qorǵanıw baǵdarlı sistema bolıp tabıladı. Ol bes qorǵawshını, sonıń ishinde úsh ortalıq qorǵawshı hám eki qanat qorǵawshını, eki oraylıq yarım qorǵawshını, eki hújimshi yarım qorǵawshı yaki ishki hújimshini hám joqarıda bir soqqı beriwshini paydalanadı. Úsh oraylıq qorǵawshı bekkem qorǵanıw tiykarın támiyinleydi, al qanat qorǵawshılar hújimlerdi qollaw ushın alǵa shıǵıp yaki qorǵanıwqa járdem beriw ushın artqa qaytıp, keńlik hám kóp táreplilik usınadı. Eki oraylıq yarım qorǵawshı hám qorǵanıw qalqanı, hám pleymeyker retinde háreket etip, temponı qadaǵalaydı hám oyındı qorǵanıwtan hújimge ótkeredi. Eki hújimshi yarım qorǵawshı jalǵız soqqı beriwshini qollaydı, kóbinese qarsılas komandanıń qorǵanıwı menen orta maydanı arasındaǵı bos orınlarda háreket etip, múmkinshilikler jaratadı. Bul formaciyanıń tiykarǵı kúshli tárepleriniń biri - onıń qorǵanıw turaqlılıǵı qanat qorǵawshılar hám hújimshi yarım qorǵawshılar arqalı tez qarsı hújimlerdi baslaw qábileti menen birlesken. Biraq, orta maydandı artıqsha júkleytuǵın komandalarǵa qarsı qıynalıwı múmkin, óytkeni tek eki oraylıq yarım qorǵawshı bul aymaqtı basqarıwǵa juwapker bolıp, toptı iyelewde potencial boslıqlar qaldırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | bet = 5-2-2-1 Formation| url = https://www.footballizer.com/academy/5-2-2-1-formation/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-oktyabr }}</ref>. === 5–3–2 === [[Fayl:Association football 5-3-2 formation.svg|thumb|upright=0.5|5–3–2 formaciyası]] Bul formaciyada úsh oraylıq qorǵawshı bar, olardıń biri sıpırıwshı retinde háreket etiwi múmkin. Bul sistema qanat oyınshısı hám tolıq qorǵawshı poziciyaların qanat qorǵawshı poziciyasına biriktiredi, olardıń wazıypası maydannıń tolıq uzınlıǵı boyınsha óz tárepinde islep, qorǵanıw hám hújimdi qollap-quwatlaw bolıp tabıladı<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/low/football/rules_and_equipment/4197684.stm |work=BBC News |title=Formations: 3–5–2 | sáne =1 September 2005 |access-date=2 May 2010 }}</ref>. Klub dárejesinde 5–3–2 formaciyasın 1960-shı hám 1970-shi jılları Elenio Errera óziniń Inter Milan komandasında ataqlı túrde qollanǵan, bul sol dáwirdegi kóplegen basqa Italiya komandalarına tásir etken<ref>[https://sempreinter.com/2019/01/08/interlegends-helenio-herrera-the-architect-of-grande-inter/ Helenio Herrera: The Architect Of La Grande Inter] ''Sempreinter.com'', Retrieved 29 November 2019</ref>. 2002-jılǵı FIFA Jáhán Kubogın jeńgen Braziliya komandası da usı formaciyanı qollanǵan, olardıń qanat qorǵawshıları Kafu hám Roberto Karlos bul poziciyanıń eń belgili wákillerinen edi<ref>{{Web deregi | bet = A brief history of Brazilian full-backs| sáne = 2017-jıl 12-oktyabr | url = https://www.byfarthegreatestteam.com/posts/brief-history-brazilian-full-backs/| qaralǵan sáne = 2018-jıl 10-avgust }}</ref><ref>{{cite book |last1=Daniel |first1=Jacob |title=The Complete Guide to Coaching Soccer Systems and Tactics |date=11 April 2024 |publisher=Reedswain Inc. |isbn=978-1-59164-136-0 |url=https://books.google.com/books?id=tKEmKldjP5gC&q=brazil+back+three+soccer | til =en}}</ref>. ==== 5–3–2 sıpırıwshı menen yamasa 1–4–3–2 ==== 5–3–2 niń bir variaciyası, bunda kóbirek artqa tartılǵan sıpırıwshı bar, ol yarım qorǵawshılarǵa qosılıwı múmkin, hám aldıńǵıraq jaylasqan tolıq qorǵawshılar bar. 1990-jılǵı jáhán chempionı Batıs Germaniya komandası Franc Bekkenbauer basshılıǵında usı taktikanı qollanıwı menen belgili bolǵan, onıń orınbasarı Berti Fogts óz waqtında bul sxemanı bazı bir ózgerisler menen saqlap qalǵan. === 5–4–1 === [[Fayl:Association football 5-4-1 formation.svg|thumb|upright=0.5|5–4–1 formaciyası]] Bul ayrıqsha qorǵanıw formaciyası bolıp, oǵan jalǵız qalǵan hújimshi hám tıǵız jaylasqan qorǵanıw tán. Biraq, jáne de, eki hújimshil tolıq qorǵawshınıń bolıwı bul formaciyanı 3–6–1 ge uqsatıwı múmkin. Bul formaciyanıń qollanılıwınıń eń ataqlı mısallarınıń biri - Evro-2004 te jeńiske erisken Greciya milliy komandası. == Tolıq emes formaciyalar == Qashan oyınshı maydannan shıǵarılǵanda (mısalı, qızıl kartochka kórsetilgennen keyin) yamasa jaraqat alıp ya basqa sebeplerge baylanıslı maydannan ketip, onı almastırıw múmkinshiligi bolmaǵanda, komandalar ádette 4–4–1 yamasa 5–3–1 sıyaqlı qorǵanıw formaciyalarına ótedi. Kóbinese tek jeńilip atırǵan jaǵdayda ǵana on oyınshısı bar komanda 4–3–2, 3–4–2, hátte 4–2–3 sıyaqlı qáwipli hújim formaciyaların qollanadı. Eger bir neshe oyınshı da shıǵarılsa, komandalar kóbinese esapqa baylanıslı tolıq hújim yamasa tolıq qorǵanıw formaciyaların qabıl etedi. Eger eki oyınshı shıǵarılsa yamasa jaraqat alsa, ádettegi formaciyalar - oyın tamam bolǵansha hújimlerdi toqtatıwǵa úmit etip 4-4 ti qollanıw, yamasa 3 yarım qorǵawshı hám 1 aldıńǵı oyınshı qorǵanıwqa jıljıp, uzın pas arqalı múmkinshilikler jaratıp, tez soqqı beriwshiniń tezligi menen qorǵanıwdı jeńiwine úmit etip 4-3-1 di qollanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 8gieuwcr5380ntm66bxzljllg5dyv5q 0 24131 266299 213868 2026-08-18T01:14:15Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266299 wikitext text/x-wiki '''REST''' ('''Re'''presentational '''S'''tate '''T'''ransfer) ‒ bul [[World Wide Web|Dúnya júzlik tarmaqtıń]] (World Wide Web) arxitekturasın joybarlaw hám rawajlandırıwdı sıpatlaw ushın jaratılǵan [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturalıq stili]]. REST veb sıyaqlı tarqalǵan, [[Internet]] kólemindegi gipermedia sistemasınıń arxitekturası qalay jumıs islewi kerek ekenligi boyınsha sheklewler toplamın belgileydi. REST arxitekturalıq stili birgelki interfeyslerge, komponentlerdiń ǵárezsiz ornalasıwına, olar arasındaǵı óz-ara baylanıslardıń keńeyiwine hám paydalanıwshı sezetuǵın kútiw waqıtın azaytıw ushın [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlewdi]] xoshametlew, [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlikti]] támiyinlew hám gónergen sistemalardı inkapsulyaciyalaw ushın [[Kóp dárejeli arxitektura|qatlamlı arxitekturanı]] jaratıwǵa ayrıqsha itibar qaratadı. REST statusın saqlamaytuǵın, isenimli [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalardı]] jaratıw ushın programmalıq támiynat sanaatında keńnen qollanılǵan. REST arxitekturalıq sheklewlerine ámel etetuǵın qosımsha rásmiy emes túrde RESTful dep atalıwı múmkin, biraq bul termin kóbinese HTTP tiykarındaǵı API-lardı joybarlaw hám resurstıń juwap beretuǵın «felleri» (HTTP metodları) boyınsha keń tarqalǵan eń jaqsı ámeliyatlar dep esaplanatuǵın nárseler menen kóbirek baylanıslı, biraq baslanǵısh formulirovkalanǵan REST penen az baylanıslı hám bul koncepciyaǵa kóbinese qarama-qarsı da keledi<ref>{{Web deregi | url = http://roy.gbiv.com/untangled/2008/rest-apis-must-be-hypertext-driven| bet = REST APIs must be hypertext driven| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100318060707/http://roy.gbiv.com/untangled/2008/rest-apis-must-be-hypertext-driven| arxivsáne = 2010-jıl 18-mart | avtor = Fielding| at = Roy T.| sáne = 2008-jıl 20-oktyabr | til = en-US| baspaxana = roy.gbiv.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-iyul }}</ref>. == Princip == «Representational state transfer» (Jaǵdaydı kórinisli túrde uzatıw) termini 2000-jılı kompyuter alımı Roy Filding tárepinen doktorlıq dissertaciyasına kirgizilgen hám anıqlanǵan. Bul server resurstıń kórinisi menen juwap beretuǵının (búgingi kúnde bul kóbinese [[HTML]] hújjeti boladı) hám bul resursta sistemanıń jaǵdayın ózgertiw ushın izinen barıwǵa bolatuǵın gipermedia siltemeleri bolatuǵının ańlatadı. Hár qanday usınday soraw óz gezeginde resurstıń kórinisin aladı hám solay dawam etedi. Áhmiyetli nátiyjesi sonda, tek birinshi soralǵan resurstıń identifikatorın biliw kerek, al qalǵan barlıq identifikatorlar anıqlanadı. Bul sol identifikatorlar klientti aldınnan xabardar etpesten ózgeriwi múmkin ekenligin hám klient penen server ádette bir-birine tıǵız baylanıslı bolmawı kerek ekenligin ańlatadı. == Tariyxı == [[Fayl:Roy_Fielding_at_OSCON_2008.jpg|nobaý|Roy Filding 2008-jılı OSCON-da shıǵıp sóylemekte]] Veb 1993–1994-jılları ulıwma paydalanıw ushın veb-saytlar payda bola baslaǵanda, kúndelikli turmısqa kirip basladı<ref>{{Cite book|author=Couldry|first=Nick|url=https://books.google.com/books?id=AcHvP9trbkAC&pg=PA2|title=Media, Society, World: Social Theory and Digital Media Practice| sáne =2012|publisher=Polity Press}}</ref>. Sol waqıtta Web arxitekturasınıń tek fragmentlengen sıpatlaması bar edi hám sanaatta Veb interfeysi protokolları ushın standarttı kelisiw boyınsha ústemlik bar edi. Mısalı, proksilerdi qollap-quwatlaw ushın baylanıs protokolına (HTTP) bir neshe eksperimental keńeytpeler qosılǵan edi hám jáne de kóp keńeytpeler usınıs etilip atır edi, biraq bul ózgerislerdiń tásirin bahalaw ushın rásmiy veb arxitekturasına mútájlik bar bolǵan. W3C hám IETF jumıs toparları birgelikte vebtiń úsh tiykarǵı standartın: URI, HTTP hám [[HTML]]<nowiki/>di rásmiy túrde sıpatlaw ústinde islep basladı. Roy Filding bul standartlardı jaratıwǵa qatnastı (atap aytqanda, HTTP 1.0 hám 1.1, hám URI) hám keyingi altı jıl dawamında ol REST arxitekturalıq stilin jarattı, onıń sheklewlerin Web protokol standartlarında sınap kórdi hám onnan arxitekturalıq jaqsılanıwlardı anıqlaw hám arxitekturalıq sáykessizliklerdi belgilew ushın qural sıpatında paydalandı. Filding RESTti óziniń 2000-jılǵı UC Irvine-daǵı «Arxitekturalıq stiller hám tarmaqqa tiykarlanǵan programmalıq támiynat arxitekturaların proektlestiriw» («Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures»)<ref>{{Web deregi | url = https://groups.yahoo.com/neo/groups/rest-discuss/conversations/topics/6735| bet = Fielding discussing the definition of the REST term| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151105014201/https://groups.yahoo.com/neo/groups/rest-discuss/conversations/topics/6735| arxivsáne = 2015-jıl 5-noyabr | baspaxana = groups.yahoo.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-avgust }}</ref> atlı PhD dissertaciyasında anıqlaǵan. REST arxitekturalıq stilin jaratıw ushın, Filding dúnya júzilik tarmaqqa tiykarlanǵan qosımshanı jaratıwda qollanılatuǵın talaplardı, máselen, global engiziwdi támiyinlew ushın kiriw tosıǵınıń tómen bolıwı zárúrligi sıyaqlılardı anıqladı. Ol sonday-aq tarmaqqa tiykarlanǵan qosımshalar ushın kóp bolǵan arxitekturalıq stillerdi úyrendi, basqa stiller menen ortaq bolǵan ózgesheliklerdi, mısalı, [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlew]] hám klient-server ózgesheliklerin, hám tek RESTke tán bolǵan ózgesheliklerdi, mısalı, resurslar koncepciyasın anıqladı. Filding házirgi ámelge asırıwdıń bar arxitekturasın kategoriyalarǵa bóliwge hám vebtiń minez-qulqı hám ónimdarlıq talapları ushın qaysı aspektler oraylıq dep esaplanıwı kerek ekenligin anıqlawǵa háreket etti. Óz tábiyatı boyınsha, arxitekturalıq stiller hár qanday belgili bir ámelge asırıwdan ǵárezsiz boladı, hám REST veb standartların rawajlandırıwdıń bir bólimi sıpatında jaratılǵanı menen, vebtiń ámelge asırılıwı REST arxitekturalıq stilindegi hárbir sheklewge boysınbaydı. Sáykessizlikler bilmewshilik yamasa itibarsızlıq sebepli júz beriwi múmkin, biraq REST arxitekturalıq stiliniń bar ekenligi olar standartlasqanǵa shekem anıqlanıwı múmkin ekenligin ańlatadı. Mısalı, Filding URI-larǵa sessiya informaciyasın engiziwdi REST sheklewlerin buzıw dep anıqladı, bul ulıwma keshlewge hám serverdiń keńeyiwine unamsız tásir etiwi múmkin. HTTP cookie-leri de REST sheklewlerin buzadı, sebebi olar brauzerdiń qosımsha jaǵdayı menen sinxronlanbay qalıwı múmkin, bul olardı isenimsiz etedi; olar sonday-aq jekelik hám qáwipsizlik ushın qáwip tuwdıratuǵın túsiniksiz maǵlıwmatlardı saqlaydı. == Arxitekturalıq qásiyetler == REST arxitekturalıq stili tarmaqqa tiykarlanǵan qosımshalar, atap aytqanda klient-server qosımshaları ushın joybarlanǵan. Biraq bunnan da kóbirek, ol Internet kóleminde paydalanıw ushın joybarlanǵan, sonlıqtan paydalanıwshı agenti (klient) hám baslanǵısh server arasındaǵı baylanıs keń kólemde engiziwdi jeńillestiriw ushın ilajı barınsha bos bolıwı kerek. Klient penen serverdiń kúshli ajıratılıwı hám bir tiples adreslew protokolı arqalı informaciyanı tekstlik túrde uzatıw vebtiń talapların qanaatlandırıw ushın tiykar jarattı: [[Keńeyiwshilik|keńeytiw imkaniyatı]], anarxiyalıq keńeyiw hám komponentlerdiń ǵárezsiz jaylastırılıwı, úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı uzatıw, hám kontent oqıwshıları, kontent avtorları hám baǵdarlamashılar ushın kiriw tosıǵınıń tómen bolıwı. [[Fayl:REST_information_model.svg|ortağa|nobaý|900x900 nükte|REST arxitekturalıq stilinde kórsetilgen koncepciyalardıń obekt-baylanıs modeli]] REST arxitekturalıq stiliniń sheklewleri tómendegi arxitekturalıq qásiyetlerge tásir etedi<ref name="SOA with REST">{{Cite book|last1=Erl|first1=Thomas|last2=Carlyle|first2=Benjamin|last3=Pautasso|first3=Cesare|last4=Balasubramanian|first4=Raj| sáne =2012|chapter=5.1|title=SOA with REST: Principles, Patterns & Constraints for Building Enterprise Solutions with REST|year=2012|url=https://archive.org/details/soawithrestprinc0000unse|location=Upper Saddle River, New Jersey|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-701251-0}}</ref>: * Komponentler arasındaǵı óz-ara baylanıslardıń ónimdarlıǵı, bul paydalanıwshı sezetuǵın ónimdarlıqta hám tarmaq nátiyjeliliginde ústem faktor bolıwı múmkin; * Kóp sandaǵı komponentlerdi hám komponentler arasındaǵı óz-ara baylanıslardı qollap-quwatlawǵa múmkinshilik beretuǵın Keńeyiw imkaniyatı; * Birgelki interfeystiń Ápiwayılıǵı; * Ózgerip baratırǵan mútájliklerdi qanaatlandırıw ushın komponentlerdiń Ózgeriwsheńligi (hátte qosımsha islep turǵanda da); * Xızmet agentleri tárepinen komponentler arasındaǵı baylanıstıń Kóriniwsheńligi; * Maǵlıwmatlar menen birge programma kodın kóshiriw arqalı komponentlerdiń Kóshiriwsheńligi; * Komponentler, jalǵawshılar yamasa maǵlıwmatlardaǵı nasazlıqlar bolǵan jaǵdayda sistema dárejesinde nasazlıqqa qarsı turıwdaǵı Isenimlilik<ref name="Fielding-Ch2">{{cite thesis|title=Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures|chapter=Chapter 2: Network-based Application Architectures|year=2000|publisher=University of California, Irvine|chapter-url=http://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/net_app_arch.htm|first=Roy Thomas|last=Fielding|type=Ph.D.|access-date=2014-04-12|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216114322/http://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/net_app_arch.htm|url-status=live}}</ref>. == Arxitekturalıq sheklewler == REST arxitekturalıq stili altı basshılıq etiwshi sheklewdi anıqlaydı<ref name="Richardson 2007">{{Cite book|last1=Richardson|first1=Leonard|title=RESTful Web Services|url=https://archive.org/details/restfulwebservic00rich_0|last2=Ruby|first2=Sam|date=2007|publisher=O'Reilly Media|isbn=978-0-596-52926-0|location=Sebastopol, California}}</ref>. Bul sheklewler sistema arxitekturasına qollanılǵanda, ol ónimdarlıq, keńeyiw imkaniyatı, ápiwayılıq, ózgeriwsheńlik, kóriniwsheńlik, kóshiriwsheńlik hám isenimlilik sıyaqlı unamlı funkcional emes qásiyetlerge iye boladı. Rásmiy REST sheklewleri tómendegilerden ibarat<ref>{{Web deregi | url = https://www.visual-paradigm.com/guide/development/what-is-rest-api/| bet = What is REST API?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240224173920/https://www.visual-paradigm.com/guide/development/what-is-rest-api/| arxivsáne = 2024-jıl 24-fevral | jumıs = www.visual-paradigm.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-fevral }}</ref>: * Klient/Server – Klientler serverlerden jaqsı anıqlanǵan interfeys arqalı ajıratılǵan. * Statussız  – Belgili bir klient «tınısh» jaǵdayında bolǵanda server yadın paydalanbaydı. * Kesh – Juwaplar olardıń keshleniw imkaniyatın kórsetedi. * Birgelki interfeys * Qatlamlı sistema – Klient ádette tikkeley sońǵı serverge yamasa joldaǵı aralıq shınjırǵa jalǵanǵanlıǵın ayta almaydı. * Talap boyınsha kod (qosımsha) – Serverler standart virtual mashina ishinde orınlanıwı múmkin bolǵan logikanı klientke uzatıw arqalı klienttiń funkcionallıǵın waqtınsha keńeytiwge yamasa sazlawǵa qábiletli. === Birgelki interfeys === Birgelki interfeys sheklewi hár qanday RESTful sistemasın joybarlaw ushın tiykarǵı bolıp esaplanadı. Ol arxitekturanı ápiwayılastıradı hám ajıratadı, bul hárbir bólektiń óz aldına rawajlanıwına imkaniyat beredi. Usı birgelki interfeys ushın tórt sheklew bar: * Sorawlarda resurstı identifikaciyalaw: Jeke resurslar sorawlarda URI-lardı paydalanıw arqalı identifikaciyalanadı. Resurslardıń ózleri konceptuallıq jaqtan klientke qaytarılatuǵın kórinislerden bólek. Mısalı, server óziniń maǵlıwmatlar bazasınan maǵlıwmatlardı [[HTML]], XML yamasa [[JSON]] túrinde jiberiwi múmkin — bulardıń hesh biri serverdiń ishki kórinisi emes. * Kórinisler arqalı resurstı basqarıw: Klient resurstıń kórinisin, sonıń ishinde qosımsha metamaǵlıwmatlardı uslap turǵanda, ol resurstıń jaǵdayın ózgertiw yamasa óshiriw ushın jetkilikli informaciyaǵa iye boladı. * Óz-ózin sıpatlaytuǵın xabarlar: Hárbir xabar onı qalay qayta islewdi táriyiplew ushın jetkilikli informaciyanı óz ishine aladı. Mısalı, qaysı parserdi shaqırıw kerek ekenligi media túri arqalı kórsetiliwi múmkin. * Qosımsha jaǵdayınıń dvigateli sıpatında gipermedia (HATEOAS): REST qosımshası ushın baslanǵısh URI-ǵa kirgennen keyin — bul adamnıń veb-sayttıń bas betine kiriwine uqsas — REST klienti keyin ózine kerek bolǵan barlıq qoljetimli resurslardı dinamikalıq túrde tabıw ushın server tárepinen usınılǵan siltemelerdi paydalana alıwı kerek. Kiriw dawam etkende, server házirgi waqıtta qoljetimli bolǵan basqa resurslarǵa gipersiletemelerdi óz ishine alǵan tekst penen juwap beredi. Klienttiń server strukturası haqqındaǵı informaciya menen qattı kodlanǵan bolıwına zárúrlik joq<ref name="RESTfulAPI.net">{{Web deregi | url = http://restfulapi.net/hateoas/| bet = REST HATEOAS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190407073345/https://restfulapi.net/hateoas/| arxivsáne = 2019-jıl 7-aprel | avtor = Gupta| at = Lokesh| sáne = 2018-jıl 2-iyun | til = en-US| jumıs = REST API Tutorial| baspaxana = RESTfulAPI.net| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-mart }}</ref>. == Klassifikaciya modelleri == REST API-lerin olardıń REST joybarlawınıń hár túrli principlerine sáykesligi boyınsha klassifikaciyalawǵa járdem beriw ushın bir neshe modeller islep shıǵılǵan, mısalı: * Richardson jetilisiw modeli * HTTP tiykarındaǵı API-lar klassifikaciyası<ref>{{Web deregi | url = http://algermissen.io/classification_of_http_apis.html| bet = Classification of HTTP APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230129022641/http://algermissen.io/classification_of_http_apis.html| arxivsáne = 2023-jıl 29-yanvar | til = en-US| jumıs = algermissen.io| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-yanvar }}</ref> * W S³ jetilisiw modeli<ref>{{Cite journal|title=A Maturity Model for Semantic RESTful Web APIs|url=https://www.researchgate.net/publication/281287283| til =en-US|access-date=2020-12-14}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ldcnpcl6q0ggfg4deangvr2cqjii1iw 0 24133 266191 265597 2026-08-17T23:35:25Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266191 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Láng_Gépgyár,_1977_Fortepan_89049.jpg|nobaý|1977-jılı Vengriyanıń [[Budapesht]] qalasındaǵı Lang mashina zavodında jumısshılar basqarǵan hár túrli mashinalar]] '''Mashina''' - bul [[Kúsh|kúshti]] qollanıw hám háreketti basqarıw arqalı belgili bir isti atqarıw ushın paydalanılatuǵın fizikalıq sistema. Bul termin kóbinese dvigateller yamasa motorlar qollanılatuǵın jasalma qurılmalarǵa qollanıladı, biraq sonday-aq molekulalıq mashinalar sıyaqlı tábiyiy biologiyalıq makromolekulalarǵa da qollanıladı. Mashinalardı haywanlar hám adamlar, samal hám suw sıyaqlı tábiyiy kúshler, sonday-aq ximiyalıq, jıllılıq yamasa elektr energiyası háreketke keltire aladı. Olar aktuator kiritpesin qáliplestiretuǵın hám shıǵarıw kúshleri menen háreketin belgili bir maqsette qollanıwdı támiyinleytuǵın mexanizmler sistemasın óz ishine aladı. Olar jáne de islewin baqlaytuǵın hám háreketti jobalaytuǵın [[Kompyuter|kompyuterler]] menen sensorlardı da óz ishine alıwı múmkin, bunı kóbinese mexanikalıq sistemalar dep ataydı. Renessans dáwiriniń tábiyat filosofları júkti háreketke keltiretuǵın altı ápiwayı mashinanı anıqladı hám shıǵarıw kúshiniń kirgiziw kúshine qatnasın esapladı, bul búgingi kúnde mexanikalıq artıqmashılıq dep ataladı<ref name="Usher">{{Cite book|last=Usher|first=Abbott Payson|title=A History of Mechanical Inventions|publisher=Courier Dover Publications|year=1988|location=USA|pages=98|url=https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&pg=PA196|isbn=978-0-486-25593-4}}</ref>. Házirgi waqıttaǵı mashinalar - bul qurılıs elementleri, mexanizmler hám basqarıw komponentlerinen ibarat quramalı sistemalar bolıp, olar qolaylı paydalanıw ushın interfeyslerdi de óz ishine aladı. Mısallar qatarına tómendegiler kiredi: [[Poyezd|poezdlar]], [[Avtomobil|avtomobiller]], kemeler hám [[Samolyot|samolyotlar]] sıyaqlı keń kólemli transport quralları; úy hám keńsedegi ásbaplar, sonıń ishinde kompyuterler, imaratlardıń hawa aylandırıw hám suw támiyinlew sistemaları; sonday-aq awıl xojalıǵı mashinaları, stanoklar hám zavod avtomatlastırıw sistemaları hám robotlar. == Etimologiya == [[Inglis tili|Inglis]] tilindegi «machine» sózi orta ásir francuz tili arqalı [[Latın tili|latın]] tilindegi «machina» sózinen kelip shıqqan, ol óz gezeginde grek tilinen (Doriy dialektinde μαχανά makhana, Ion dialektinde μηχανή mekhane 'qurılma, mashina, dvigatel', μῆχος mekhos 'qural, shara, emlew' sózinen kelip shıqqan) alınǵan. «Mechanical» (grekshe: μηχανικός) sózi de sol grek tamırlarınan kelip shıqqan. 'Qurılıs, struktura' mánisindegi keńirek mánisi klassikalıq latın tilinde tabıladı, biraq grek tilinde qollanılmaǵan. Bul mánis keyingi orta ásir francuz tilinde tabılıp, XVI ásirdiń ortasında francuz tilinen inglis tiline ótken. XVII ásirde «machine» sózi joba yamasa súwretlew mánisin de ańlatqan, házirgi waqıtta bul mánis «machination» sózi menen berilgen. Házirgi waqıttaǵı mánisi XVI ásirdiń aqırı hám XVII ásirdiń basında teatr saxnasında qollanılǵan qurılmalarǵa hám áskeriy qamal buzıw qurılmalarına qollanılǵan arnawlı mánisinen rawajlanıp shıqqan. OED (Oxford English Dictionary) bul sózdiń házirgi formal mánisin Djon Xarristiń «Lexicon Technicum» (1704) miynetine baylanıstıradı, onda bılay delingen: : ''Mashina yamasa mexanizm, mexanika iliminde, deneniń qozǵalısın kóteriw yamasa toqtatıw ushın jetkilikli kúshke iye bolǵan hár qanday nárse. Ápiwayı mashinalar ádette altı túrge bólinedi, atap aytqanda: tárezi, rıchag, blok, dóńgelek, sına hám vint. Qurama mashinalar yamasa mexanizmler san-sanaqsız.'' «Engine» sózi Xarris tárepinen hám keyingi dáwirlerde (derlik) sinonim sıpatında qollanılǵan, ol aqırında (eski francuz tili arqalı) latın tilindegi «ingenium» sózinen kelip shıqqan, onıń mánisi 'zeyinlilik, oylap tabıwshılıq'. == Tariyxı == [[Fayl:Flint_hand_axe.JPG|oñğa|nobaý|Vinchesterde shaqmaq tastan islengen qol baltası tabıldı.]] Qol baltası, shaqmaq tastı jonıw arqalı sına formasında islengen, adam qolında quraldıń kúshi hám qozǵalısın islew obektiniń kóldeneń bóliw kúshine hám qozǵalısına aylandıradı. Qol baltası - sınanıń birinshi mısalı bolıp, ol altı klassikalıq ápiwayı mashinalardıń eń eskisi, kópshilik mashinalar usıǵan tiykarlanǵan. Ekinshi eń eski ápiwayı mashina - bul qıya tegislik (pandus) bolıp, ol áyyemgi dáwirlerden baslap awır zatlardı jıljıtıw ushın qollanılıp kelgen<ref name="Dutch">{{Web deregi | url = http://www.uwgb.edu/dutchs/westtech/xancient.htm| bet = Pre-Greek Accomplishments| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160821064729/http://www.uwgb.edu/dutchs/westtech/xancient.htm| arxivsáne = 2016-jıl 21-avgust | avtor = Dutch| at = Steven| jıl = 1999| jumıs = Legacy of the Ancient World| baspaxana = Prof. Steve Dutch's page, Univ. of Wisconsin at Green Bay| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-mart }}</ref>. Basqa tórt ápiwayı mashina áyyemgi Jaqın Shıǵısta oylap tabılǵan. Dóńgelek, sonday-aq dóńgelek hám kósher mexanizmi, Mesopotamiyada (házirgi Irak) b.e.sh. 5-mıńjıllıqta oylap tabılǵan. Rıchag mexanizmi birinshi ret shama menen 5000-jıl burın Jaqın Shıǵısta payda bolǵan, onda ol ápiwayı tárezi sıpatında hám áyyemgi Mısır texnologiyasında úlken obektlerdi jıljıtıw ushın qollanılǵan. Rıchag sonday-aq shaduf suw kóteriw qurılmasında, birinshi kran mashinasında qollanılǵan, ol Mesopotamiyada shama menen b.e.sh. 3000-jıllarda payda bolǵan, keyin áyyemgi Mısır texnologiyasında b.e.sh. 2000-jıllarda qollanılǵan. Bloklardıń eń erte dálilleri Mesopotamiyada b.e.sh. 2-mıńjıllıqtıń baslarında hám áyyemgi Mısırda On ekinshi dinastiya dáwirinde (b.e.sh. 1991–1802) tabılǵan. Vint, oylap tabılǵan ápiwayı mashinalardıń eń sońǵısı, birinshi ret Mesopotamiyada Jańa Assiriya dáwirinde (b.e.sh. 911–609) payda bolǵan. Mısır piramidaları altı ápiwayı mashinanıń úshewin qollanıp qurılǵan: qıya tegislik, sına hám rıchag. Ápiwayı mashinalardıń úshewin grek filosofı [[Arximed]] b.e.sh. III ásirde izertlegen hám súwretlegen: rıchag, blok hám vint<ref name="Chiu">{{Citation |last=Chiu |first=Y. C. |title=An introduction to the History of Project Management |url=https://books.google.com/books?id=osNrPO3ivZoC&pg=PA42 |pages=42 |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818202910/https://books.google.com/books?id=osNrPO3ivZoC&pg=PA42 |url-status=live |place=Delft |publisher=Eburon Academic Publishers |isbn=978-90-5972-437-2 |archive-date=2016-08-18}}</ref>. Arximed rıchagtaǵı mexanikalıq artıqmashılıq principin ashqan. Keyingi grek filosofları klassikalıq bes ápiwayı mashinanı (qıya tegislikti qospaǵanda) anıqlaǵan hám olardıń mexanikalıq artıqmashılıǵın shama menen esaplay alǵan. Aleksandriyalı Geron (shama menen b.e. 10–75 jj.) óziniń «Mexanika» miynetinde «júkti qozǵalısqa keltire alatuǵın» bes mexanizmdi atap ótedi: rıchag, shıǵır, blok, sına hám vint, hám olardıń isleniwi menen qollanılıwın súwretleydi. Biraq, greklerdiń túsinigi statika (kúshler teńsalmaǵı) menen sheklengen edi hám [[Dinamika|dinamikanı]] (kúsh penen aralıq arasındaǵı baylanıs) yamasa jumıs túsinigin óz ishine almaǵan. [[Fayl:De re metallica - stamp ore crusher (125711574).jpg|nobaý|Bul kán maydalaw mashinası suw dóńgelegi arqalı háreketke keltiriledi.]] Eń dáslepki ámeliy samal menen háreketke keletuǵın mashinalar, samal digirmanı hám samal nasosı, birinshi ret musılman dúnyasında Islam Altın dáwirinde, házirgi Iran, Awǵanstan hám Pákistan aymaqlarında, b.e. IX ásirinde payda bolǵan<ref>{{Citation |last=Lucas |first=Adam |title=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |page=65 |year=2006 |publisher=Brill Publishers |isbn=90-04-14649-0}}</ref>. Eń dáslepki ámeliy puw menen háreketke keletuǵın mashina puw turbinası menen háreketke keltiriletuǵın puw domkratı bolǵan, ol 1551-jılı Osmanlı Mısırında Taqi ad-Din Muhammed ibn Maruf tárepinen súwretlengen. Paxta ajıratqısh Hindstanda b.e. VI ásirinde oylap tabılǵan, al iyiriw dóńgelegi Islam dúnyasında XI ásirdiń baslarında oylap tabılǵan, bulardıń ekewi de [[Paxta|paxta sanaatınıń]] rawajlanıwı ushın tiykarǵı áhmiyetke iye bolǵan. Iyiriw dóńgelegi sonday-aq iyiriw mashinasınıń aldın ala úlgisi bolǵan. Eń dáslepki programmalastırılatuǵın mashinalar musılman dúnyasında rawajlandırılǵan. Muzıkalıq sekvenser, programmalastırılatuǵın muzıkalıq ásbap, programmalastırılatuǵın mashinalardıń eń erte túri bolǵan. Birinshi muzıkalıq sekvenser Banu Musa tuwısqanları tárepinen oylap tabılǵan avtomatlastırılǵan fleyta oynawshısı bolǵan, ol IX ásirde olardıń «Hiyleker qurılmalar kitabı»nda súwretlengeny<ref name="Koetsier">{{Citation |last=Koetsier |first=Teun |title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators |work=Mechanism and Machine Theory |volume=36 |issue=5 |pages=589–603 |year=2001 |postscript=. |publisher=Elsevier |doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2}}</ref>. 1206-jılı ál-Jazariy programmalastırılatuǵın avtomatlar/robotlardı oylap tapqan. Ol tórt avtomat muzıkanttı súwretlegen, sonıń ishinde programmalastırılatuǵın baraban mashinası menen basqarılatuǵın barabanshılar bar bolıp, olar hár qıylı ritmler hám hár túrli baraban úlgilerin oynay alatuǵın edi. [[Oyanıw dáwiri|Qayta tikleniw]] dáwirinde ápiwayı mashinalar dep atalǵan Mexanikalıq Kúshlerdiń dinamikası olardıń qansha paydalı jumıs isley alatuǵınlıǵı kóz-qarasınan izertlene baslandı, bul aqırında mexanikalıq jumıstıń jańa túsinigine alıp keldi. 1586-jılı flamand injeneri Simon Stevin qıya tegisliktiń mexanikalıq artıqmashılıǵın anıqladı, hám ol basqa ápiwayı mashinalar qatarına kirgizildi. Ápiwayı mashinalardıń tolıq dinamikalıq teoriyası 1600-jılı italiyalı ilimpaz [[Galileo Galilei|Galileo Galiley]] tárepinen «Le Meccaniche» («Mexanika haqqında») miynetinde islep shıǵıldı. Ol ápiwayı mashinalardıń [[energiya]] jaratpaytuǵının, tek onı túrlendiretuǵının túsingen birinshi adam boldıt<ref name="Krebs">{{Cite book|last1=Krebs|first1=Robert E.|title=Groundbreaking Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb_p4w4|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group}}</ref>. Mashinalardaǵı sırǵanaw súykelisiniń klassikalıq nızamları [[Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinchi]] (1452–1519) tárepinen ashılǵan, biraq onıń dápterlerinde járiyalanbay qalǵan. Olar Giyom Amonton (1699) tárepinen qayta ashılǵan hám Sharl-Ogyusten de Kulon (1785) tárepinen sońınan rawajlandırılǵan. [[James Watt|Djeyms Uatt]] 1782-jılı óziniń parallel qozǵalıs baylanısın patentledi, bul qos tásirli puw mashinasın ámeliy qollanıwǵa múmkinshilik berdi. Bolton hám Uatt puw mashinası hám keyingi dizaynlar puw lokomotivlerin, puw kemelerin hám zavodlardı quwatlandırdı. [[Fayl:Bonsack_machine.png|alt=Bonsack's machine|nobaý|Djeyms Albert Bonsaktıń sigaret oraytuǵın mashinası 1880-jılı oylap tabılıp, 1881-jılı patentlengen.]] [[Óndiris revolyutsiyası|Sanaat revolyuciyası]] 1750-jıldan 1850-jılǵa shekemgi dáwir bolıp, bul dáwirde awıl xojalıǵı, óndiris, taw-kán óndirisi, transport hám texnologiyadaǵı ózgerisler sol dáwirdiń sociallıq, ekonomikalıq hám mádeniy jaǵdaylarına tereń tásir etti. Ol Birlesken Korollikte baslanıp, keyin [[Batıs Evropa]], [[Arqa Amerika]], [[Yaponiya]] hám aqıbetinde dúnyanıń qalǵan bóleklerine tarqaldı. XVIII ásirdiń aqırǵı bóliminen baslap, [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyanıń]] ayırım bóleklerinde burınǵı qol miyneti hám júk haywanlarına tiykarlanǵan ekonomikadan mashina óndirisine ótiw baslandı. Bul toqımashılıq sanaatınıń mexanizaciyalanıwı, temir islep shıǵarıw texnikasınıń rawajlanıwı hám tazalanǵan kómirdi kóbirek paydalanıw menen baslandı. == Derekler == [[Kategoriya:Mashinalar]] 4z48ulzav86vnoip1rumf2imdgwp577 0 24153 266171 227435 2026-08-17T23:00:15Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266171 wikitext text/x-wiki {{Áwladlar dizimi}} '''Z áwladı''' ({{lang-en|Generation Z}} yamasa qısqasha ''Gen Z'') — [[Y áwladı|milenyaller]]den keyin (Y áwladı) hám [[Alfa áwladı]]nan aldınǵı demografiyalıq kogorta. Xalıq arasında «zoomer» atı menen belgili<ref name="Wordswatching2">{{Web deregi | sáne = 2021 oktyabr | bet = Words We're Watching: 'Zoomer'| url = https://www.merriam-webster.com/words-at-play/words-were-watching-zoomer-gen-z| accesdate = 25-10-2021| jumıs = Merriam-Webster| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200211104338/https://www.merriam-webster.com/words-at-play/words-were-watching-zoomer-gen-z| arxivsáne = 11-2-2020 }}</ref><ref name="zoomer Dictionary.com">{{Web deregi | bet = zoomer| url = https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/| accesdate = 14-6-2020| jumıs = Dictionary.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/| arxivsáne = 26-1-2021 }}</ref>. Izertlewshiler hám ǵalaba xabar quralları 1990-jıllardıń ortaları hám aqırların tuwılǵan jıllarınıń bası hám 2012-jıllardıń basların tuwılǵan jıllarınıń aqırı dep belgileydi. Z áwlad wákilleriniń kópshiligi [[X áwladı|X áwlad]] perzentleri esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = Who Are the Parents of Gen Z?| url = https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2| jumıs = Signal Vine| accesdate = 10-3-2022| sáne = 26-8-2021 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220407075919/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2| arxivsáne = 7-4-2022 }}</ref>. == Etimologiya hám atamalaw == «Z áwlad» ataması X áwladtan keyingi ekinshi áwlad ekenligine isharat bolıp, ol Y áwlad penen (millenniumlar) álipbe tártibinde turadı<ref>{{Cite book|second=Shapiro|first=Jordan|title=The New Childhood: Raising Kids to Thrive in a Connected World|url=https://archive.org/details/newchildhoodrais0000shap|year=2018|publisher=Little, Brown}}</ref><ref>{{Web deregi | jumıs = Lexico| url = https://www.lexico.com/en/definition/generation_z| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190817140603/https://www.lexico.com/en/definition/generation_z| ölüurl = evet| arxivsáne = 17-8-2019 | baspaxana = Oxford University Press| accesdate = 19-5-2021| bet = Generation Z}}</ref>. Áwlad ushın usınıs etilgen basqa atlar qatarına «iÁwlad»<ref name="Horovitz">{{Cite news |second=Horovitz|first=Bruce| sáne =4-5-2012|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|magazine=USA Today|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|accesdate=24 -11-2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|archivedate=28-10-2020}}</ref>, «Ana-Watan áwladı»<ref name="ForbesHomeland">{{Jurnal deregi |url=https://www.forbes.com/sites/neilhowe/2014/10/27/introducing-the-homeland-generation-part-1-of-2/#7420cde74fdc |title=Introducing the Homeland Generation (Part 1 of 2) |second1=Howe |first1=Neil |date=27-10-2014 |acces-date=2-5-2016 |magazine=Forbes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823025922/https://www.forbes.com/sites/neilhowe/2014/10/27/introducing-the-homeland-generation-part-1-of-2/#7420cde74fdc |archivedate=23-8-2017}}</ref>, «Anıq gen»<ref name="Horovitz" />, «Sanlı aborigenler»<ref name="Horovitz" />, «Neo-sanlı aborigenler»<ref name="Thomas">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z8Kahia4IQEC|title=Deconstructing Digital Natives: Young People, Technology, and the New Literacies|second=Thomas|first=Michael|tarih=19-4-2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-73900-2|lang=en}}</ref><ref name="Japanese Youth and Mobile Media">{{Cite news|second1=Takahashi|first1=Toshie T|title=Japanese Youth and Mobile Media|url=https://www.academia.edu/350038|accesdate=10-5-2016|publisher=Rikkyo University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926151426/https://www.academia.edu/350038/Japanese_Youth_and_Mobile_Media|archivedate=26-9-2020}}</ref>, «Kópshilik áwladı»<ref name="Horovitz" /> , «Internet áwladı»<ref name="InternetStatsCan">{{Web deregi | url = https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm| bet = Generations in Canada| jumıs = www12.statcan.gc.ca| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm| arxivsáne = 22-9-2015 }}</ref>, «Ásirler»<ref name="Centennials 2">{{Web deregi | bet = Meet Generation Z| jumıs = CBS News| url = https://www.cbsnews.com/pictures/meet-generation-z/6/| citata = Generation Z is also hugely synonymous with technology because Centennials grew up in the era of smartphones. In fact, most of today's youth can't even remember a time before social media.| accesdate = 15-1-2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210121020616/https://www.cbsnews.com/pictures/meet-generation-z/6/| arxivsáne = 21-1-2021 }}</ref> hám «Post-milleniumlar»<ref>{{Web deregi | second1 = Fry| first1 = Richard| second2 = Parker| first2 = Kim| sáne = 15-11-2018 | bet = Early Benchmarks Show 'Post-Millennials' on Track to Be Most Diverse, Best-Educated Generation Yet| url = https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/11/15/early-benchmarks-show-post-millennials-on-track-to-be-most-diverse-best-educated-generation-yet/| jumıs = Pew Research Center| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220901091748/https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/11/15/early-benchmarks-show-post-millennials-on-track-to-be-most-diverse-best-educated-generation-yet/| arxivsáne = 1-9-2022 }}</ref> kiredi. Internet áwladı ataması internettiń massalıq qabıl etiliwinen keyin tuwılǵan birinshi áwlad ekenligin bildiredi<ref name="InternetStatsCan" />. == Kórkem-óner hám mádeniyat == === Baxıt hám jeke qádiriyatlar === [[The Economist|«The Economist»]] Z áwladın aldınǵı áwladlarǵa salıstırǵanda bilimli, jaqsı minez-qulıqlı, stressli hám [[Depressiv sezim|depressiv]] áwlad dep ataydı. 2016-jılı [[Varkey Foundation|Varkey fondı]] hám [[Populus Ltd|Populus]] 20 mámlekette ([[Argentina]], [[Avstraliya]], Braziliya, [[Kanada]], Qıtay, [[Franciya]], Germaniya, Hindstan, Indoneziya, Izrail, [[Italiya]], [[Yaponiya]], [[Jańa Zelandiya]], Nigeriya, Rossiya, Qubla Afrika, Qubla Koreya, Túrkiya, Ullı Britaniya hám Amerika Qurama Shtatları) 15 jastan 21 jasqa shekemgi 20 mıńnan aslam adamnıń múnásibetlerin úyrengen xalıqaralıq izertlew ótkerdi. Z áwlad jasları óz jeke turmısında ulıwma baxıtlı ekenligin kórgen (59%). Eń baxıtsız jaslar Qubla Koreya (29%) hám Yaponiyadan (28), eń baxıtlıları bolsa Indoneziya (90%) hám Nigeriyadan (78%) kelgen. Hárbir mámleket ushın ulıwma «baxıtlılıq balın» anıqlaw ushın izertlewshiler baxıtlıman degen adamlardıń úlesin, baxıtsızban degen adamlardıń úlesin shıǵardı. Baxıtlılıqtıń eń áhmiyetli dereklerine fizikalıq hám ruwxıy salamatlıq (94%), shańaraǵı menen jaqsı múnásibette bolıw (92%), dosları menen jaqsı múnásibette bolıw (91%) kiredi. Ulıwma alǵanda, jas hám erkek qatnasıwshılar baxıtlıraq bolıw tendenciyasına iye edi. Diniy isenim 44% penen keyingi orındı ieledi. Sonıń menen birge [[din]]: Indoneziya (93%), Nigeriya (86%), Túrkiya (71%), Qıtay hám Braziliya (hár ekewi de 70%), Z áwlad jasları ushın úlken quwanısh deregi boldı. Qáweter hám stresstiń eń áhmietli sebepleri pul (51%) hám mektep (46%) bolsa, dizimniń aqırında sociallıq tarmaqlar hám tiykarǵı resurslar (azıq-awqat hám suw sıyaqlı) dan paydalanıw 10 procentti quraydı. Azıq-awqat hám suwǵa baylanıslı qáweterler Qıtay (19%), Hindstan (16%) hám Indoneziyada (16%) eń kóp, jas hindlerdiń sociallıq tarmaqlar sebepli stress haqqında xabar beriw itimalı da ortasha kórsetkishten joqarı bolǵan (19%)<ref name=":8">{{Cite news |second1=Broadbent|first1=Emma|second2=Gougoulis|first2=John|second3=Lui|first3=Nicole|second4=Pota|first4=Vikas|second5=Simons|first5=Jonathan|date= 2017 yanvar|title=Generation Z: Global Citizenship Survey|publisher=[[Varkey Foundation]]|url=https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf|erişimtarihi=15 Kasım 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820230036/https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf|archivedate=20-8-2019}}</ref>. Varkey fondınıń joqarıda keltirgen izertlewi boyınsha, bul adamlar ushın eń áhmiyetli jeke qádiriyatlar shańaraǵına hám óziniń ómirde rawajlanıwına járdem beriw (hár ekewi de 27%) hám onnan keyin durıslıq (26%) turadı. Jeke hám isbilermenlik ruwxı, ásirese, Qubla Amerikada (34%), shańaraqlıq qádiriyatlar kúshli bolsa, Afrikada (37%) keń tarqalǵan. Jaslarǵa eń kóp tásir kórsetetuǵınlar ata-analar (89%), doslar (79%) hám muǵallimler (70%). Sońǵı orında ataqlı shaxslar (30%) hám siyasatshılar (17%). Ulıwma alǵanda, jas jigitlerge kitaplar hám kórkem qaharmanlardı jaqsı kóretuǵın jas hayallarǵa qaraǵanda sporshılar hám siyasatshılar tárepinen tásirleniw itimalı joqarı ekenligi kórsetilgen. Ataqlı mádeniyatı, ásirese, Qıtay (60%) hám Nigeriyada (71%) áhmiyetli bolsa, Argentina hám Túrkiyada (hár ekewi de 19%) áhmiyetsiz esaplanadı. Jaslar ushın házirgi yamasa keleshektegi kareraları ushın eń áhmiyetli faktorlar qatarında óz kónlikpelerin rawajlandırıw imkaniyatı (24%) hám dáramat (23%), eń áhmiyetsiz faktorlar bolsa ataq-abıray (3%) hám olar islep atırǵan mákeme dúnyaǵa unamlı tásir kórsetip atırǵanlıǵı (13%) boldı. Jaslardıń keleshegi haqqındaǵı eń áhmietli faktorlar - bul shańaraqlar (47%) hám densawlıǵı (21%) bolsa, dúnyanıń abadanlıǵı (4%) hám jergilikli jámiechilik (1%) dizimniń eń tómengi orınların iyelegen<ref name=":8" />. === Oqıw ádeti === [[Fayl:US Army 53394 BOOK OF RHYMES.jpg|150px|right|thumb|Bir iytke hám muǵallimine kitap oqıp berip otırǵan qız (2009). 2000-jıllardıń aqırı hám 2010-jıllarda balalardıń ráhátleniw ushın oqıw dárejesi burınǵıǵa qaraǵanda ádewir tómenlegen.]] Jańa Zelandiyada balalar rawajlanıwı boyınsha psixolog Tom Nikolson mektep oqıwshıları arasında sózden paydalanıw hám oqıwda anıq tómenlew baqlanıp atırǵanın, olardıń kópshiligi sózlikten paydalanıwdı qálemeytuǵının atap ótti. 2008-jılı Bilimlendiriwdi monitoring etiw milliy joybarı tárepinen ótkerilgen sorawnama boyınsha tórt hám segiz jıllıq oqıwshılardıń, shama menen, besten bir bólegi kitap oqıwdı hobbi sıpatında ózlestirgen, bul bolsa 2000-jılǵa salıstırǵanda on procentke azayǵanın kórsetedi<ref name=":44">{{Cite news|second=Massey University|date=20-9-2010|title=Vocabulary on decline due to fewer books|work=Phys.org|url=https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126181459/https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html|archivedate=26 -1-2021}}</ref>. Ullı Britaniyada «Nilsen Book» kompaniyası tárepinen 2013-jılı 2 mıń ata-ana hám balalar arasında ótkerilgen sorawnamaǵa muwapıq, balalardıń 36 procenti hár kúni, 60 procenti bolsa háptede zawıq alıw ushın kitap oqıwı anıqlanǵan. 72%i ata-anası tárepinen háptesine keminde bir márte kitap oqılǵan. Ullı Britaniya balaları arasında eń kóp tarqalǵanları televizor kóriw (36%), kitap oqıw (32%), sociallıq tarmaqlarda júriw (20%), YouTube videoların tamasha etiw (17%), mobil telefonlarda oyın oynaw (16%) edi. 2012-jıldan 2013-jılǵa shekem balalardıń video oyınlardı, YouTube hám xabarlasıwlarǵa kóbirek waqıt sarplaǵanı, biraq kitap oqıwǵa az waqıt sarplaǵanı haqqında maǵlıwmat berdi (segiz procentke azayǵan). 11-17 jas aralıǵındaǵı balalar arasında oqımaytuǵınlardıń úlesi 2012-2013-jıllarda 13 procentten 27 procentke kóterildi, ayına bir-úsh ret oqıytuǵınlar (ara-tura oqıytuǵınlar) 45 procentten 38 procentke tústi. Háptesine ortasha 15 minuttan kóp bolmaǵan oqıw (az oqıwshılar) 23 procentten 27 procentke, háptesine 15-45 minut arasında oqıwshılar (ortasha oqıwshılar) 23 procentten 17 procentke, háptesine keminde 45 minut oqıwshılar (kem oqıwshılar) 15 procentten 16 procentke kóterildi<ref name=":43">{{cite news |second=Dredge|first=Stuart|date=26-9-2013|title=Children's reading shrinking due to apps, games and YouTube|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106214929/https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games|archivedate=6-11-2020}}</ref>. «[[National Literacy Trust]]» tárepinen 2019-jılı ótkerilgen sorawnama nátiyjesinde 18 jasqa tolmaǵanlardıń tek 26%i hár kúni keminde bir ret kitap oqıwın kórsetken. Jas úlkeygeni sayın kitap oqıwǵa qızıǵıwshılıq kemeyedi: bes-segiz jastaǵılar on tórt-on altı jastaǵılarǵa salıstırǵanda kitap oqıwdan zawıq alatuǵının eki ese kóp aytqan. Íqtıyarlı oqıwda gender ayırmashılıǵı sezilerli dárejede boldı: erkeklerdiń tek 47 procenti, qızlardıń 60 procenti zawıqlanıw ushın oqıytuǵının ayttı. Hár úsh baladan birewi oqıw ushın qızıqlı bir nárse tabıwǵa qıynalıp atırǵanın ayttı<ref name=":47">{{Cite news|second=Ferguson|first=Donna|date=29-2-2020|title=Children are reading less than ever before, research reveals|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101045021/https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research|archivedate=1-11-2020}}</ref>. Joqarıda keltirilgen Nielsen Book izertlewi 2012-2013-jıllarda keminde bir elektron planshetke iye bolǵan britaniyalı shańaraqlardıń úlesi 24 procentten 50 procentke kóterilgenligin kórsetti. Olardıń kópshiligi birinshi qurılmasın jeti jasında aladı. On bir jasqa shıqqanda, mobil telefonǵa iye bolıw pútkil dúnyada ámel etedi. Jeti jastan on altı jasqa shekem hár kúni ortasha úsh hám úsh saat telefon arqalı sóylesedi. Olardıń 57 procenti janında telefonı menen jatqanın, 44 procenti bolsa izertlewshilerge telefonı bolmaǵanda ózin «qolaysız» sezip atırǵanın aytqan. Bul texnologiyanıń tábiyatına qaray (mobil telefonlar jeke hám jeke qurılmalar esaplanadı) ata-analar óz perzentleriniń iskerligin baqlawı hám olardı jat mazmundaǵı kontentten qorǵawı múmkin emes<ref>{{Cite news|second=Coughlan|first=Sean|date=30-1-2020|title=Most children sleep with mobile phone beside bed|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/education-51296197|accesdate=14 -10-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107145136/https://www.bbc.com/news/education-51296197|archivedate=7-11-2020}}</ref>. == Demografiya == <gallery class="left" widths="400" mode="packed" perrow="2" heights="200"> Fayl:2017 world map, median age by country.svg|lang=tr|2017-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha, mámleketlerdegi ortasha jas. Jaslar sanınıń artıwı Qubla-Shıǵıs Aziya, Jaqın Shıǵıs, Afrika hám Latın Amerikasınıń ayırım aymaqlarında kóbirek kózge taslanadı. Fayl:World population pyramid (2018).jpg|2018-jılda dúnya júzi xalqı piramidası. </gallery> Kóplegen mámleketlerde xalıqtıń qartayıwı hám tuwılıw dárejesiniń azayıwına qaramastan, házirgi waqıtta Z áwladı dúnyadaǵı eń kóp áwlad bolıp esaplanadı. Bloombergtiń Birlesken Milletler Shólkemi maǵlıwmatların talqılawı nátiyjesinde, 2019-jılı Z áwladınıń aǵzaları Jer júzi xalqınıń 7,7 milliard adamınıń 2,47 milliardın (32%) quraytuǵını hám Y áwladınıń 2,43 milliard adamınıń sanın arttıratuǵını esaplanǵan. Bul analiz ushın Z hám Y áwladlar shegarası 2000-2001-jıllar etip belgilendi<ref>{{Web deregi | second1 = Miller| first1 = Lee| second2 = Lu| first2 = Wei| sáne = 20-8-2018 | bet = Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends| accesdate = 31-8-2021| jumıs = Bloomberg| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends| arxivsáne = 7-9-2021 }}</ref><ref>{{Web deregi | second = Forum| at = World Economic| sáne = 27-8-2018 | bet = Generation Z will outnumber Millennials by 2019| url = https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/| accesdate = 31-8-2021| jumıs = The European Sting - Critical News & Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business & Technology - europeansting.com| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/| arxivsáne = 31-8-2021 }}</ref>. === Afrika === Z áwladı házirgi waqıtta [[Afrika]] xalqınıń kópshiligin quraydı<ref>{{Web deregi | sáne = 9-3-2018 | bet = African Millennials: The Myths, The Reality| url = https://www.geopoll.com/blog/african-millennials-myths-reality/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = GeoPoll| til = en-US| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005328/https://www.geopoll.com/blog/african-millennials-myths-reality/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. 2017-jılı Afrikada jasawshı 1,2 milliard adamnıń 60% 25 jastan kishi bolǵan<ref>{{Web deregi | bet = Africa's growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point| url = http://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Mo Ibrahim Foundation| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901012352/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. 2019-jılı [[Qubla Afrika]] xalqınıń 46% yamasa 27,5 million adam Z áwladı aǵzaları esaplanadı<ref>{{Web deregi | sáne = 1 -9-2020 | bet = Gen Z population credit-active has reached 10% in Africa [Partnered Content]| url = https://ventureburn.com/2020/07/gen-z-population-credit-active-has-reached-10-in-africa/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Ventureburn| til = en-ZA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005328/https://ventureburn.com/2020/07/gen-z-population-credit-active-has-reached-10-in-africa/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. Birlesken Milletler Shólkeminiń 2019-jıldaǵı statistikalıq izertlewlerinde, 2020-jılı Nigeriya xalqınıń ortasha jası 15,2, Mali 16,3, Chad 16,6, Somali, Uganda hám Angolanıń barlıǵı 16,7, Kongo Demokratiyalıq Respublikası 17,0, Burundi 17,3 hám Mozambik hám Zambiya 17,6 sıyaqlı kórsetilgen. Bul xalıqtıń yarımınan kóbi XXI ásirdiń dáslepki jigirma jılında tuwılǵan degeni. Olar ortasha jası boyınsha dúnyadaǵı eń jas mámleketler<ref>{{Cite news|second=Myers|first=Joe|date=30-8-2019|title=19 of the world's 20 youngest countries are in Africa|iş=World Economic Forum|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/youngest-populations-africa/|accesdate=6-12-2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191207031815/https://www.weforum.org/agenda/2019/08/youngest-populations-africa/|archivedate=7-12-2019}}</ref>. === Aziya === «[[McKinsey & Company]]» kompaniyasınıń 2020-jılǵı talqılawına muwapıq, Z áwladı (1997-jıldan 2012-jılǵa shekem tuwılǵanlar) 2025-jılǵa shekem Aziya-Tınısh okeanı regionı xalqınıń tórtten bir bólegin quraydı<ref>{{Web deregi | bet = What makes Gen Z in Asia different? {{!}} McKinsey| url = https://www.mckinsey.com/business-functions/marketing-and-sales/our-insights/what-makes-asia-pacifics-generation-z-different| accesdate = 31-8-2021| jumıs = www.mckinsey.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210917013044/https://www.mckinsey.com/business-functions/marketing-and-sales/our-insights/what-makes-asia-pacifics-generation-z-different| arxivsáne = 17-9-2021 }}</ref>. Mádeniy ideyalar, mámleket siyasatı hám zamanagóy medicina nátiyjesinde Qıtay hám Hindstanda qatań gender teńsizligi júz berdi. Birlesken Milletler Shólkeminiń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, 2018-jılı 15 jastan 29 jasqa shekemgi hár júz hayalǵa 112 qıtaylı erkek tuwra kelgen bolsa, Hindstanda usı jastaǵı hár júz hayalǵa 111 erkek tuwra kelgen. Qıtayda jámi 34 million, Hindstanda bolsa 37 million artıq erkekler bar bolıp, bul Malayziyanıń ulıwma xalqınan kóp. Qıtay hám Hindstannıń ulıwma xalıq sanında 20 jasqa shekem bolgan erkekler sanı 50 million adamdı quraydı. Bunday qarama-qarsılıq basqa sociallıq mashqalalar menen bir qatarda jekkelik, adam sawdası (Aziyanıń basqa jerlerinen, Kambodja hám Vetnam sıyaqlı) hám prostituciyanı keltirip shıǵaradı<ref>{{Cite news|second1=Deyner|first1=Simon|second2=Gowen|first2=Annie| sáne =24-4-2018|title=Too many men: China and India battle with the consequences of gender imbalance|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/long-reads/article/2142658/too-many-men-china-and-india-battle-consequences|accesdate=6-12- 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926151041/https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/long-reads/article/2142658/too-many-men-china-and-india-battle-consequences|archivedate=26-9-2020}}</ref>. === Evropa === 2019-jılı Ullı Britaniyadaǵı derlik 66,8 million adamnan 1997-jıldan 2012-jılǵa shekem tuwılǵanlar sıpatında belgilengen bolsa, Z áwladında derlik 12,6 million adam (18,8%) bar edi<ref>{{Web deregi | bet = UK generation population 2019| url = https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Statista| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. Z áwladı milliy kelip shıǵıwı jaǵınan Evropa Awqamındaǵı eń hár qıylı áwlad bolıp esaplanadı<ref name=":05">{{Web deregi | sáne = 2020 dekabr | bet = Next generation or lost generation? Children, young people and the pandemic| url = https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659404/EPRS_BRI(2020)659404_EN.pdf| accesdate = 31-8-2021| jumıs = [[European Parliament]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210831234538/https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659404/EPRS_BRI(2020)659404_EN.pdf| arxivsáne = 31-8-2021 }}</ref>. Ulıwma, Evropada 2019-jılı 14 jas hám onnan kishi jastaǵılardıń 13,9% (sonıń ishinde, aldınǵı Alfa áwlad) EAǵa aǵza basqa mámlekette tuwılǵan hám 6,6% EAdan tısqarıda tuwılǵan. Lyuksemburgda 20,5% basqa mámlekette, tiykarınan EA ishinde tuwılǵan; Irlandiyada 12,0% basqa mámlekette tuwilgan; Shveciyada 9,4% tiykarınan Evropa Awqamınan tısqarı basqa mámlekette tuwılǵan. Finlyandiyada 2020-jılı 14 jastan kishi bolǵanlardıń 4,4%i sırt elde tuwılǵanlar hám 10,1%i sırt elde tuwılǵanlar bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/| bet = Väestö 31.12. Muuttujina Maakunta, Taustamaa, Sukupuoli, Ikä, Syntyperä, Vuosi ja Tiedot| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220415184307/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/| arxivsáne = 15-4-2022 }}</ref>. Sonıń menen birge, Shıǵıs Evropadan kelgen Z toparı kóbirek kóp milletli bolıp esaplanadı: Xorvatiyada 14 jastan kishi bolǵanlardıń tek 0,7%i sırt el puqaraları; Chexiyada 14 jastan kishi bolǵanlardıń 1,1 procenti sırt el puqaraları edi<ref name=":05" />. 2019-jılı Evropada 15 jastan 29 jasqa shekem bolǵanlardıń kópshiligi shet elde tuwılǵanlar edi. Shet elde tuwılǵan jaslardıń eń kóp úlesi Lyuksemburgǵa tuwra kelgen (41,9%). Evropa Awqamına aǵza bolmaǵan jas úlken jastaǵılardıń eń kóp úlesi Shveciya, Ispaniya hám Lyuksemburg mámleketlerine tuwra keledi. 14 jasqa deyingi jaslar sıyaqlı Shıǵıs Evropa mámleketlerinde de shet elde tuwılǵan jas óspirimler sanı ádewir kishi. Polsha, Litva, Slovakiya, Bolgariya hám Latviyada sırt elde tuwılǵan jaslardıń úlesi eń tómen bolıp, ulıwma jastaǵılardıń 1,4-2,5 procentin quraydı<ref name=":05" />. === Arqa Amerika === 2017-jılı járiyalanǵan Kanada statistikalıq maǵlıwmatları, Z áwladı Kanada xalqının 17,6% in quraytuǵının kórsetedi<ref>{{cite news|second=Patel|first=Arti| sáne =18-6-2018|title=Generation Z: Make room for Canada's connected, open and optimistic generation|work=Global News|url=https://globalnews.ca/news/4211788/generation-z/|accesdate=24-12-2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224195046/https://globalnews.ca/news/4211788/generation-z/|archivedate=24-12-2019}}</ref>. Brukings institutınan demograf Uilyam Frey tárepinen tayarlanǵan dokladta aytılıwınsha, Amerika Qurama Shtatlarında Y áwladı, tiykarınan, aq reńli bolǵan milenyumlardan aldınǵı (X áwlad hám olardıń dóretiwshileri) hám hár qıylı milenyumlardan keyingi (Z áwlad hám olardıń izbasarları) áwladlar ortasındaǵı kópir esaplanadı<ref>{{Web deregi | soecond = Frey| at = William H.| sáne = 2018 yanvar | bet = The millennial generation: A demographic bridge to America's diverse future| url = https://www.brookings.edu/research/millennials/| accesdate = 9-9-2019| jumıs = The Brookings Institution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190810104201/https://www.brookings.edu/research/millennials/| arxivsáne = 10-8-2019 }}</ref>. Freydiń AQShtı sanaqtan ótkeriw maǵlıwmatların talqılawı sonı kórsetedi, 2019-jıl jaǵdayına bola Z áwladınıń 50,9% i aq, 13,8% i qara, 25,0% i ispan hám 5,3% i aziyalı bolǵan<ref>{{Web deregi | second = Frey| at = William| sáne = 24-6-2019 | bet = Less than half of US children under 15 are white, census shows| url = https://www.brookings.edu/research/less-than-half-of-us-children-under-15-are-white-census-shows/| accesdate = 4-12-2020| jumıs = Brookings Institution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201206090259/https://www.brookings.edu/research/less-than-half-of-us-children-under-15-are-white-census-shows/| arxivsáne = 6-12-2020 }}</ref>. == Diniy baǵdarlar == [[Fayl:Importance of Religion 2019.png|right|150px|thumb||Dúnya kóleminde 15 jastan 21 jasqa shekemgi adamlar turmısında dinniń áhmiyeti (Varkey, 2016).]] 2016-jılı [[Varkey fondı]] hám «[[Populus Ltd|Populus]]» tárepinen barlıq kontinentlerdegi 20 mámleketten 15 jastan 21 jasqa shekemgi 20 mıń adam arasında ótkerilgen sorawnamada diniy isenim 42% qatnasıwshılarda tásirli, 39 procentinde bolsa áhmiyetsiz ekenligi anıqlandı. Sonıń menen birge, jastaǵı kishi toparlar arasında anıq ayırmashılıq bar: 15-16 jas aralıǵındaǵı adamlar 19-21 jas aralıǵındaǵılarǵa salıstırǵanda dindi áhmiyetli dep esaplaw itimalı bir qansha joqarı bolǵan (47% ke qarsı 43%). 2016-jil Britaniyada ótkerilgen sociallıq múnásibet sorawnamasında 18 jastan 24 jasqa shekem bolgan adamlardıń 71% diniy isenimge iye emesligi anıqlanǵan, aldınǵı jılda bul kórsetkish 62% edi. == Derekler == {{derekler|2}} [[Kategoriya:Demografiya]] [[Kategoriya:XX ásir]] [[Kategoriya:XXI ásir]] [[Kategoriya:Mádeniy áwladlar ]] pj3balitr8wgmk9pbw3ifnday3s2oor 0 24203 266145 213874 2026-08-17T22:34:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266145 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattı analizlew úlgileri''' yamasa [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringdegi]] '''analiz úlgileri''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat arxitekturası|modellestiriwde]] jiyi ushırasıwı múmkin bolǵan jaǵdaydıń abstrakciyasın sáwlelendiretuǵın konceptual modeller bolıp tabıladı. Analiz úlgisi «domenge biytárep túrde anıqlanǵan stereotipli atributları (maǵlıwmat anıqlamaları), minez-qulqı (metod signaturaları) hám kútilip atırǵan óz-ara tásirleri bolǵan baylanıslı, ulıwma obektler (meta-klasslar) toparı» retinde kórsetiliwi múmkin<ref name="psh-analysispattern">{{Cite journal|last=Purao|first=Sandeep|author2=Storey, Veda C.|author3=Han, Taedong|title=Improving Analysis Pattern Reuse|journal=Information Systems Research|volume=14|issue=3|pages=169–290|date=September 2003|url=http://purao.ist.psu.edu/journal-papers/ISR-Purao-Storey-Han-2003.pdf|accessdate=2007-01-31|issn=1526-5536}}</ref> == Sholıw == Martin Fauler úlgini «bir ámeliy kontekstte paydalı bolǵan hám basqalarında da paydalı bolıwı itimal ideya» dep anıqlaydı<ref name="fowler-analysispattern">{{Cite book|last=Fowler|first=Martin|title=Analysis Patterns: Reusable Object Models|url=https://archive.org/details/analysispatterns0000fowl|date=1996-11-27}}</ref>. Ol sonday-aq, analiz úlgisin, yaǵnıy «haqıyqıy programmalıq támiynattı ámelge asırıwlarǵa qaraǵanda biznes-processlerdiń konceptual strukturaların sáwlelendiretuǵın» úlgini túsindiredi. Mısal: [[Fayl:Event-analysis-pattern.svg|ortağa|nobaý|480x480 nükte|1-súwret: Waqıyalardı tallaw úlgisi]] Martin Fauler bul úlgini «domenge tásir etetuǵın qanday da bir qızıqlı nárseniń yadın saqlaytuǵın» úlgi dep sıpatlaydı<ref name="fowler-event">{{Web deregi | url = http://www.martinfowler.com/apsupp/accounting.pdf| bet = Accounting Patterns| avtor = Fowler| avtorsilteme = Martin Fowler (software engineer)| at = Martin| jumıs = Analysis Pattern| qaralǵan sáne = 2007-jıl 31-yanvar }}</ref>. == Analiz úlgisin táriyiplew == Analiz procesinde biz máseleni túsiniwge háreket etemiz. Fauler óz kitabında tallaw úlgilerin jazıwdıń yaki sıpatlawdıń rásmiy usılın tolıq málimlemeydi. Sonnan berli olardı sıpatlaw ushın izbe-iz hám bir túrli formatqa iye bolıw boyınsha usınıslar ortaǵa taslanǵan. Olardıń kópshiligi Erix Gamma, Frank Bushmann hám Kristofer Aleksanderdiń úlgiler (arxitekturada yaki kompyuter ilimlerinde) boyınsha jumıslarına tiykarlanǵan. Solardıń biri, Xaxsler tárepinen usınılǵan<ref name="hahsler">{{Web deregi | url = https://citeseerx.ist.psu.edu/pdf/a5fa8fb5aa76f2f83918419fd3c3a16da296401d| bet = Software Engineering with Analysis Patterns| avtor = Hahsler| at = Michael| sáne = November 2001 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-avgust }}</ref>, tómendegi strukturaǵa iye: * '''Úlgi ataması:''' úlgi ataması onıń neni abstrakciyalap atırǵanınıń mánisin haqıyqattan da sáwlelendiriwi kerek. Ol analiz waqtında oǵan silteme beriw múmkin bolatuǵınday ápiwayı bolıwı kerek. * '''Maqset:''' maqset úlginiń erisiwge umtılıp atırǵan maqsetin sıpatlawǵa qaratılǵan. Ol sonday-aq, ol sheshiwge háreket etip atırǵan máseleni táriyiplewi kerek. * '''Motivaciya:''' «Máseleni hám analiz úlgisiniń anıq scenariydegi sheshimge qalay úles qosatuǵınlıǵın kórsetetuǵın scenariy» * '''Kúshler hám kontekst:''' «Analiz úlgisi arqalı sheshiliwi kerek bolǵan kúshler hám kelispewshiliklerdi talqılaw» * '''Sheshim:''' «Motivaciya bólimindegi scenariyde analiz úlgisi arqalı erisilgen sheshimdi hám kúshler teńsalmaqlılıǵın sıpatlaw. Analiz úlgisiniń barlıq tiyisli strukturalıq hám minez-qulqı aspektlerin óz ishine aladı.» * '''Nátiyjeleri:''' bul úlgi arqalı maqsetke onıń shekleniwleri menen qalay erisilgenin atap kórsetiwi kerek. * '''Dizayn:''' Bul úlginiń dizayndı ámelge asırıw usınısları. * '''Belgili qollanıwlar:''' Bul úlgini qollanıwdıń real dúnya mısalları. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ cnhqh9h104engisa36ols3svjzw03hl 0 24300 266150 165509 2026-08-17T22:37:12Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266150 wikitext text/x-wiki '''Subsumciya arxitekturası''' yamasa '''baǵındırıw arxitekturası''' ‒ bul 1980-jıllar hám 90-jıllarda júdá keń tarqalǵan minez-qulıqqa tiykarlanǵan [[robototexnika]] menen tıǵız baylanıslı bolǵan reaktiv robotlıq arxitektura. Bul termin 1986-jılı Rodni Bruks hám onıń kásiplesleri tárepinen kirgizilgen<ref name="Brooks1986a">{{Cite journal|doi=10.1109/JRA.1986.1087032|author=Brooks, R.|year=1986|title=A robust layered control system for a mobile robot|journal=IEEE Journal of Robotics and Automation|volume=2|issue=1|pages=14–23}}</ref>. Subsumciya avtonom robototexnikada hám real waqıt [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] basqa tarawlarında keńnen tásir etti. == Sholıw == Subsumciya arxitekturası - bul dástúrli simvolikalıq jasalma intellektke qarsı usınıs etilgen basqarıw arxitekturası. Minez-qulıqtı dúnyanıń simvolikalıq intellektual kórinisleri arqalı basqarıwdıń ornına, subsumciya arxitekturası sensorlıq informaciyanı háreket tańlawǵa tıǵız hám tómennen joqarıǵa qaray baylanıstıradı<ref name="Arkin 1998">{{Cite book|last=Arkin|first=Ronald|title=Behavior-Based Robotics|url=https://archive.org/details/behaviorbasedrob0000arki|year=1998|publisher=The MIT Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-262-01165-5}}</ref>. Bul tolıq minez-qulıqtı kishi minez-qulıqlarǵa bóliw arqalı ámelge asırıladı. Bul kishi minez-qulıqlar qatlamlar ierarxiyasına shólkemlestiriledi. Hárbir qatlam minez-qulıqtıń belgili bir dárejesin ámelge asıradı, al joqarı qatlamlar tómengi qatlamlardı ózine qosıp alıwǵa (= tómengi qatlamlardı birlestirip, tolıǵıraq pútinlikke aylandırıwǵa) qábiletli, solay etip jaramlı minez-qulıqtı payda etedi. Mısalı, robottıń eń tómengi qatlamı «obektten qashıw» bolıwı múmkin. Ekinshi qatlam «átirapta geziw» boladı, ol úshinshi qatlam «dúnyanı izertlew»diń astında jumıs isleydi. Robot «átirapta nátiyjeli geziw» ushın «obektlerden qashıw» uqıplılıǵına iye bolıwı kerek bolǵanlıqtan, subsumciya arxitekturası joqarı qatlamlar tómengi dárejedegi uqıplılıqlardı paydalanatuǵın sistemanı dúzedi. Barlıq sensorlıq informaciyanı alatuǵın qatlamlar parallel isleydi hám shıǵıs signalların payda etedi. Bul shıǵıs signalları aktuatorlarǵa buyrıqlar yamasa basqa qatlamlardı basatuǵın ya bolmasa toqtatatuǵın signallar bolıwı múmkin<ref name="Brooks 1999">{{Cite book|last=Brooks|first=Rodney|title=Cambrian Intelligence: The Early History of the New AI|year=1999|publisher=The MIT Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-262-02468-6}}</ref>. == Maqset == Subsumciya arxitekturası intellekt máselesine dástúrli jasalma intellektke qaraǵanda ádewir basqasha kózqarastan qaraydı. Sheyki robotınıń hám oǵan uqsas sanalı aqıl-oy kórinisine tiykarlanǵan joybarlardıń jumısınan kewili tolmaǵan Rodni Bruks intellekttiń basqasha túsinigine tiykarlanǵan robotlardı dúze basladı, bul túsinik sanasız aqıl-oy processlerine uqsaydı. Simvollardı manipulyaciyalaw arqalı adam intellektiniń aspektlerin modellestiriwdiń ornına, bul tásil haqıyqıy waqıt rejiminde óz-ara tásir etiwge hám laboratoriya yamasa keńse ortalıǵınıń dinamikalıq ózgerislerine jaramlı juwap beriwge baǵdarlanǵan. Maqset tórt tiykarǵı ideyadan kelip shıqtı: * Orınlasıw – Orınlasqan jasalma intellekttiń tiykarǵı ideyası sol, robot óz ortalıǵına adamdikindey waqıt aralıǵında reakciya ete alıwı kerek. Bruks orınlasqan mobil robot dúnyanı ishki simvollar jıyınaǵı arqalı sáwlelendirip, sońınan bul modelge tiykarlanıp háreket etpewi kerek dep esaplaydı. Onıń ornına, ol «dúnya – óziniń eń jaqsı modeli» dep tastıyıqlaydı, bul dúnya menen tikkeley óz-ara tásir etiw ushın, onı modellestiriwdiń ornına, durıs qabıllawdan háreketke ótiw sistemaların qollanıwǵa bolatuǵınlıǵın ańlatadı. Degen menen, hárbir modul/minez-qulıq báribir dúnyanı modellestiredi, biraq júdá tómen dárejede, sensomotorlıq signallarǵa jaqın. Bul ápiwayı modeller álbette algoritmlerdiń ózinde kodlanǵan dúnya haqqındaǵı qattı belgilengen boljamlardı paydalanadı, biraq dúnyanıń minez-qulqın boljaw ushın yadtı paydalanıwdan qashadı, onıń ornına ilájı barınsha tikkeley sensorlıq keri baylanısqa súyenedi. * Denelilik – Brukstıń pikirinshe, deneli agentti qurıw eki nárseni ámelge asıradı. Birinshi - bul dizaynerdi teoriyalıq modeller yamasa fizikalıq dúnyada islemeytuǵın simulyaciyalanǵan robotlar emes, al integraciyalanǵan fizikalıq basqarıw sistemasın sınap kóriwge hám dúziwge májbúr etedi. Ekinshisi - bul seziw-maǵlıwmatların mánili háreketler menen tuwrıdan-tuwrı baylanıstırıw arqalı simvollardı tiykarlaw máselesin sheshe aladı, bul kóplegen dástúrli jasalma intellektlerde ushırasatuǵın filosofiyalıq másele. «Dúnya regressti tiykarlaydı», al minez-qulıq qatlamlarınıń ishki qatnası robot qabıllaytuǵın dúnyada tikkeley tiykarlanǵan. * Intellekt – Evolyuciyalıq progressti izertlep, Bruks qabıllaw hám qozǵalıs uqıplılıqların rawajlandırıw adam sıyaqlı intellekt ushın zárúrli tiykar ekenin tastıyıqlaydı. Sonıń menen birge, jasalma intellekt ushın joqarıdan tómenge kórsetiwlerdi jaramlı baslama noqat sıpatında biykarlap, «intellekt dúnya menen óz-ara tásirlesiw dinamikası menen anıqlanadı» degen juwmaqqa keledi. * Payda bolıw – Ádette, ayırım moduller óz aldına intellektual dep esaplanbaydı. Ádette intellektual (yamasa intellektual emes) dep esaplanatuǵını - bul usınday modullerdiń óz-ara tásiri, ol agent hám onıń átirapın baqlaw arqalı bahalanadı. Demek, «Intellekt baqlawshınıń kózinde». Joqarıda keltirilgen ideyalar ele de intellekttiń tábiyatı hám robottexnika hám jasalma intellekttiń rawajlanıwın qalay alǵa ilgeriletiw kerek ekenligi haqqındaǵı dawam etip atırǵan diskussiyanıń bir bólegi bolıp qalmaqta. == Qatlamlar hám keńeytilgen shekli avtomatlar == Hárbir qatlam keńeytilgen shekli avtomatlardan (KSHA) ibarat processorlar toplamınan turadı, keńeytiw programmalastırılatuǵın maǵlıwmatlar strukturaların saqlaw ushın qosımsha ózgeriwshi úlgilerden ibarat. Qatlam - bul modul hám ol «átirapta geziw» sıyaqlı bir mánili maqsetke juwapker. Bul mánili moduller ishinde yamasa arasında oraylıq basqarıw joq. Barlıq KSHAlar úziliksiz hám asinxron túrde tiyisli sensorlardan kiris signalların aladı hám shıǵıs signalların aktuatorlarǵa (yamasa basqa KSHAlarǵa) jiberedi. Jańası kelgenshe oqılmaǵan kiris signalları joq etiledi. Bul joq etilgen signallar keń tarqalǵan hám paydalı, sebebi ol sistemaǵa eń áhmiyetli informaciya menen islesiw arqalı real waqıtta islewge múmkinshilik beredi. Oraylıq basqarıw bolmaǵanlıqtan, KSHAlar bir-biri menen toqtatıw hám basım etiw signalları arqalı baylanısadı. Toqtatıw signalları aktuatorlarǵa yamasa KSHAlarǵa jetip barıwın bloklaydı, al basım etiw signalları qatlamlarǵa yamasa olardıń KSHAlarına kiris signalların bloklaydı yamasa almastıradı. KSHAlar arasındaǵı baylanıstıń bul sisteması joqarı qatlamlardıń tómengilerdi óz ishine alıwına (1-súwretti qarań), sonday-aq arxitekturanıń ulıwma áhmiyetlilik hám háreket tańlaw arbitrajı menen islesiwine múmkinshilik beredi. [[Fayl:Subsumption_Architecture_Abstract_Diagram.png|nobaý|1-súwret: Subsumpciya arxitekturasınıń abstrakt kórinisi, onda joqarı dárejeli qatlamlar sensorlıq informaciya anıqlaǵanda tómengi dárejeli qatlamlardıń wazıypaların óz ishine aladı.]] Qatlamlardı rawajlandırıw intuitiv progressiyaǵa boysınadı. Dáslep, eń tómengi qatlam jaratıladı, sınaladı hám qáteler saplastırıladı. Eń tómengi dáreje iske túskennen keyin, ekinshi qatlam jaratıladı hám birinshi qatlamǵa sáykes basım etiw hám toqtatıw baylanısları menen qosıladı. Birigip islewin sınap hám qátelerin saplastırǵannan keyin, bul process (teoriyalıq jaqtan) qálegen sandaǵı mánili moduller ushın qaytalanıwı múmkin. == Robotlar == Tómende subsumpciya arxitekturasın qollanatuǵın robotlardıń qısqasha dizimi keltirilgen: * Allen (robot) * Herbert, gazli ishimlik bankaların jıynaytuǵın robot (video ushın sırtqı siltemelerdi qarań) * Genghis, bekkem altı ayaqlı júriwshi (video ushın sırtqı siltemelerdi qarań) Joqarıdaǵılar basqa robotlar menen birge «Piller shaxmat oynamaydı» maqalasında tolıq táriyiplengen. == Kúshli hám hálsiz tárepleri == Arxitekturanıń tiykarǵı artıqmashılıqları: * maqsetli tarawda real waqıt sistemaların iterativli rawajlandırıw hám sınawǵa itibar qaratıw; * sheklengen, belgili bir wazıypaǵa baǵdarlanǵan qabıllawdı onı talap etetuǵın anıq háreketlerge tikkeley baylanıstırıwǵa itibar qaratıw; * tarqatılǵan hám parallel basqarıwǵa itibar qaratıw, sol arqalı qabıllaw, basqarıw hám háreket sistemaların haywanlarǵa uqsas usılda biriktiriw.: 172–173 <ref name="Brooks1990">{{Cite book|last=Brooks, R.A.|year=1990|title=Elephants Don't Play Chess|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0-262-63135-8}}</ref> Arxitekturanıń tiykarǵı kemshilikleri: * toqtatıw hám basım etiwdiń joqarı dárejede tarqatılǵan sisteması arqalı beyimlesiwshi háreket tańlawdı jobalastırıwdıń qıyınlıǵı; * úlken yadtıń hám simvollıq kórsetiwdiń jetispewshiligi, bul arxitekturanıń tildi túsiniwin shekleytuǵın kórinedi. Subsumciya arxitekturası islep shıǵılǵanda, onıń jańasha dúzilisi hám qatnası dástúrli jasalma intellekt ámelge asıra almaǵan kóp áhmiyetli tarawlarda, atap aytqanda dinamikalıq ortalıq penen real waqıt rejiminde óz-ara tásir etiwde tabısqa erisiwine múmkinshilik berdi. Biraq, úlken yadtı saqlaw, simvollıq kórsetiwler hám oraylıq basqarıwdıń joqlıǵı onı quramalı háreketlerdi úyreniw, tereń kartaǵa túsiriw hám tildi túsiniw máselelerinde qolaysız jaǵdayǵa qoyadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 8rs6ck6tsjz9qno324j170tuywjmb4q 0 24302 266303 213880 2026-08-18T01:18:01Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266303 wikitext text/x-wiki [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]], '''sheshim stegi''' yamasa '''programmalıq támiynat stegi''' ‒ bul tolıq platforma jaratıw ushın zárúr bolǵan [[programmalıq támiynat]] kishi sistemaları yaki komponentleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı, yaǵnıy qosımshalardı qollap-quwatlaw ushın hesh qanday qosımsha programmalıq támiynat talap etpeydi. Qosımshalar nátiyjede payda bolǵan platformada «jumıs isleydi» yamasa «ústinde isleydi» dep aytıladı. Mısalı, [[Veb-qosımsha|veb-qosımshanı]] islep shıǵıw ushın, arxitektor stekti maqsetli [[operaciyalıq sistema]], [[veb-server]], [[maǵlıwmatlar bazası]] hám [[programmalastırıw tili]] sıpatında anıqlaydı. [[Programmalıq támiynat]] steginiń basqa bir versiyası operaciyalıq sistema, aralıq programmalıq támiynat, maǵlıwmatlar bazası hám qosımshalardan ibarat<ref>{{Cite news|url=http://searchenterpriselinux.techtarget.com/news/interview/0,289202,sid39_gci880604,00.html|title=Red Hat: Linux served at vertical data center dinner tables|last=Mimoso|first=Michael S.|date=24 February 2003|work=SearchEnterpriseLinux.com|access-date=2009-08-09}}</ref>. Ádette, programmalıq támiynat steginiń komponentleri hár qıylı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] tárepinen bir-birinen ǵárezsiz islep shıǵıladı. Ulıwma sistemanıń ayırım komponentleri/qosımsha sistemaları birge jiyi tańlanatuǵın bolǵanlıqtan, belgili bir jıyındı bóleklerin ataw ornına pútkil jıyındını bildiretuǵın at penen ataladı. Ádette, bul at ayırım komponentlerdi bildiretuǵın qısqartpa bolıp tabıladı<ref name="BealAcronym07">{{Web deregi | url = https://www.webopedia.com/quick_ref/webstack_acronyms.asp| bet = Acronym Guide to Web Stacks| avtor = Beal, V.| sáne = 2007-jıl 7-sentyabr | jumıs = Webopedia| baspaxana = Quinstreet, Inc| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-iyul }}</ref>. «Sheshim stegi» termini, tariyxıy jaqtan, aqırǵı ónim quramında apparatlıq komponentlerdi de óz ishine alǵan, qollaw qatlamlarında hám apparatlıq támiynat, hám programmalıq támiynattı aralastırǵan<ref name="FergusonSpecial02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=d4n0ZGQYQL8C&pg=PA616|title=Using Microsoft SharePoint Portal Server|author=Ferguson, R.|publisher=Que Publishing|page=616|year=2002|isbn=9780789725707}}</ref><ref name="AndersonSAP03">{{Cite book|title=SAP Planning: Best Practices in Implementation|url=https://archive.org/details/sapplanningbestp0000ande|author=Anderson, G.W.|publisher=Sams|page=[https://archive.org/details/sapplanningbestp0000ande/page/13 13]|year=2003|isbn=9780789728753}}</ref>. '''Tolıq stek baǵdarlamashısınan''' qosımshanıń barlıq qatlamlarında ([[Frontend hám backend]]) isley alıwı kútiledi. Tolıq stek baǵdarlamashısı - bul [[Veb-sayt|veb-sayttıń]], [[Veb-qosımsha|veb-qosımshanıń]] yamasa kompyuter qosımshasınıń hám aldıńǵı, hám artqı tárepin islep shıǵıw menen shuǵıllanatuǵın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] yamasa injener sıpatında anıqlanıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.thegeeksbot.com/2023/03/full-stack-developer-complete-roadmap.html| bet = Full Stack Developer - Complete Roadmap {{!}} Technologies in 2023| avtor = Amir| at = Masroor| til = en| jumıs = The Geeks Bot {{!}} A Computer Science Site for geeks| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul olardıń maǵlıwmatlar bazaların, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] baǵdarlanǵan veb-saytlardı óz ishine alatuǵın platformalardı dúziwge basshılıq ete alatuǵının hám joybarlardıń jobalastırıw basqıshında klientler menen birge isley alatuǵının bildiredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] qnjd33d5es0xnfxg3ut45v94db1t3cb 0 24303 266286 213881 2026-08-18T01:02:04Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266286 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat dizaynı''' yamasa '''Programmalıq támiynattı proektlestiriw''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] qalay isleytuǵının ámelge asırıwdan yamasa ózgertiwden aldın konceptuallastırıw procesi. [[Programmalıq támiynat]] dizaynı sonday-aq dizayn processiniń tiykarǵı nátiyjesine – programmanıń qalay isleytuǵını haqqındaǵı koncepciyalarǵa da tiyisli bolıp, ol dizayn hújjetlerin de, hújjetlestirilmegen koncepciyalardı da óz ishine aladı. Programmalıq támiynat dizaynı ádette nátiyjelik sistema ushın maqsetler menen basqarıladı hám máseleni sheshiw hám jobalawdı óz ishine aladı - oǵan joqarı dárejeli [[programmalıq támiynat arxitekturası]] hám tómengi dárejeli komponent hám [[Algoritm|algoritm dizaynı]] kiredi. Sarqırama rawajlanıw procesi kóz-qarasınan, programmalıq támiynat dizaynı - bul talaplardı anıqlawdan keyingi hám [[Programmalastırıw|kodlawdan]] aldınǵı iskerlik<ref>{{Cite journal|last=Freeman|first=Peter|author2=David Hart|title=A Science of design for software-intensive systems|journal=Communications of the ACM|year=2004|volume=47|issue=8|pages=19–21 [20]|doi=10.1145/1012037.1012054}}</ref>. == Ulıwma process == Dizayn procesi dizaynerge programmalıq támiynat sistemasınıń hár qıylı aspektlerin ol islenbesten aldın modellestiriwge múmkinshilik beredi. Dóretiwshilik, burınǵı tájiriybe, «jaqsı» programmalıq támiynattı ne quraytuǵını haqqındaǵı túsinik hám sapaǵa umtılıw kompetentli dizayn ushın tabıs faktorları bolıp tabıladı. Biraq, dizayn procesi bárqulla tikkeley procedura bolıp tabılmaydı. Programmalıq támiynat dizayn modeli úy ushın arxitekturalıq joba menen salıstırılıwı múmkin. Joqarı dárejeli jobalar úydiń ulıwma kórinisin kórsetedi (mısalı, úydiń úsh ólshemli kórinisi). Tómen dárejeli jobalar hárbir detaldı qurıw ushın kórsetpeler beredi (mısalı, suw qubırlarınıń jaylasıwı). Usıǵan uqsas, programmalıq támiynat dizayn modeli usınılǵan programmalıq támiynat sheshiminiń hár túrli kórinislerin beredi. == Programmalıq támiynat komponentleri ushın iteraciyalıq dizayn == Programmalıq támiynat sistemaları tiykarınan belgisizlikler menen islesedi, hám programmalıq támiynat komponentleriniń kólemi sistemanıń nátiyjelerine áhmiyetli dárejede unamlı hám unamsız tásir etiwi múmkin. Nil Ford hám Mark Richards komponentlerdi anıqlaw hám olarǵa tuwrı ólshem beriw mashqalasın sheshiw ushın iteraciyalıq tásildi usınadı. Bul usıl komandalar sistema háreketi hám talapları haqqında kóbirek túsinik rawajlandırǵan sayın úziliksiz jetilistiriwge itibar qaratadı<ref name="O'Reilly Media2">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>. Bul tásil ádette bir neshe basqıshlardan ibarat cikl menen ámelge asırıladı: * Joqarı dárejeli bólistiriw strategiyası belgilenedi, kóbinese texnikalıq yamasa taraw tiykarında kategoriyalanadı. Eń kishi mánili ornalastırılatuǵın birlik, «kvant» dep atalatuǵın, kórsetpeler anıqlanadı. Bul tiykarǵı sheshimler dáslep qabıl etilse de, kerek bolǵan jaǵdayda cikldiń keyingi basqıshlarında qayta qaralıwı múmkin. * Dáslepki komponentler belgilengen strategiya tiykarında anıqlanadı. * Talaplar anıqlanǵan komponentlerge bólistiriledi. * Anıqlıqtı támiyinlew hám bir-birin qaytalawdı minimallastırıw ushın hárbir komponenttiń roli hám juwapkershiligi analizlenedi. * Masshtablanıw, qátelerge shıdamlılıq hám saqlap turıw múmkinshiligi sıyaqlı arxitekturalıq ózgeshelikler bahalanadı. * Rawajlandırıw komandalarınan alınǵan pikirler tiykarında komponentler qayta dúziliwi múmkin. Bul cikl ulıwma tiykar sıpatında xızmet etedi hám túrli tarawlarǵa iykemlestiriliwi múmkin. == Mánisi == Programmalıq támiynat dizayn hújjetleri [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] aldın sheklewlerdi, specifikaciyalardı hám hátte talaplardı dúzetiw ushın kórip shıǵılıwı yamasa usınılıwı múmkin. Programmalastırılǵan simulyaciya yamasa prototipti kórip shıqqannan keyin qayta dizaynlaw júz beriwi múmkin. Programmalıq támiynattı joba yamasa talap analizisiz, kodlaw barısında dizaynlaw múmkin, biraq quramalı joybarlar ushın bul az bolıwı múmkin. Kodlawdan aldın ayrıqsha dizayn kóp tarawlı dizaynerler hám taraw qánigeleriniń (SMEs) paydalı hám texnikalıq jaqtan durıs programmalıq támiynat islep shıǵarıw ushın baǵdarlamashılar menen birge islesiwine múmkinshilik beredi. == Talaplardı analizlew == Programmalıq támiynat dizaynınıń bir komponenti - programmalıq támiynat talapların analizlew (SRA). SRA [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın specifikaciyalardı dizimge alatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Analizdiń nátiyjesi - sheshiw kerek bolǵan kishirek máseleler. Kerisinshe, dizayn imkaniyatlarǵa itibar beredi, sonlıqtan bir másele ushın bir neshe dizayn bolıwı múmkin. Ortalıqqa baylanıslı, dizayn kóbinese ózgeredi, ol isenimli [[Freymvork|freymvorklerden]] dúzilgen yamasa sáykes dizayn úlgileri menen ámelge asırılǵan bolsın. == Artefaktlar == Dizayn procesi aǵım diagramması, qollanıw jaǵdayı, psevdokod, [[UML|Birgelki modellestiriw tili]] (UML) modeli hám basqa da tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları sıyaqlı artefaktlardı islep shıǵarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan programmalıq támiynat ushın, dizayn usı specifikaciyalardı anıqlawǵa járdem beriw ushın scenariy taxtasın jaratıwǵa alıp keletuǵın paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlawdı óz ishine alıwı múmkin. Geyde dizayn procesiniń nátiyjesi dizayn hújjeti boladı. == Dizayn principleri == Tiykarǵı dizayn principleri programmalıq támiynat injenerine dizayn procesinde jol tabıwǵa múmkinshilik beredi. Devis programmalıq támiynat dizaynı ushın principler toplamın usınıs etedi, olar tómendegi dizimde beyimlestirilgen hám keńeytilgen: * '''Dizayn procesi «tunnel kórinisi»nen zıyan kórmewi kerek.''' Jaqsı dizayner alternativ tásillerdi qarap shıǵıwı kerek, hárbirin máseleniń talapları, jumıstı islew ushın bar bolǵan resurslar tiykarında bahalawı kerek. * '''Dizayn analiz modeline izbe-iz bolıwı kerek.''' Dizayn modeliniń bir elementi kóbinese birneshe talaplarǵa qaytıp izbe-iz bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, talaplardıń dizayn modeli tárepinen qalay qanaatlandırılǵanın qadaǵalaw ushın qural bolıwı zárúr. * '''Dizayn dóńgelekti qayta oylap tabıwı kerek emes.''' Sistemalar dizayn úlgileri toplamı menen qurıladı, olardıń kópshiligi burın ushırasqan bolıwı múmkin. Bul úlgiler bárhama qayta oylap tabıwǵa alternativa sıpatında tańlanıwı kerek. Waqıt qısqa hám resurslar sheklengen; dizayn waqtı (qollanılatuǵın jaǵdayda) álleqashan bar bolǵan úlgilerdi biriktiriw arqalı (haqıyqattan jańa) ideyalardı kórsetiwge jumsalıwı kerek. * '''Dizayn programmalıq támiynat penen haqıyqıy dúnyadaǵı másele arasındaǵı «intellektual aralıqtı» minimumǵa túsiriwi kerek.''' Yaǵnıy, programmalıq támiynat dizaynınıń strukturası ilajı bolǵanınsha másele tarawınıń strukturasına uqsas bolıwı kerek. * '''Dizayn bir tekli hám integraciyalanǵan bolıwı kerek.''' Eger dizayn tolıq baylanıslı kórinse, ol bir tekli boladı. Bul nátiyjege erisiw ushın, dizayn jumısı baslanbastan aldın dizayn komandası ushın stil hám format qaǵıydaları belgileniwi kerek. Eger dizayn komponentleri arasındaǵı interfeyslerdi anıqlawda itibar berilse, dizayn integraciyalanǵan boladı. * '''Dizayn ózgerislerdi qabıllaw ushın strukturalanıwı kerek.''' Kelesi bólimde talqılanatuǵın dizayn koncepciyaları dizaynnıń bul principke erisiwine múmkinshilik beredi. * '''Dizayn hátte anomal maǵlıwmatlar, waqıyalar yamasa operaciyalıq sharayatlar payda bolǵanda da áste-aqırın tómenlewge strukturalanıwı kerek.''' Jaqsı dizaynlanǵan programmalıq támiynat hesh qashan «qulap qalmawı» kerek; ol ádetten tıs jaǵdaylarǵa shıdamlı bolıwǵa dizaynlanıwı kerek, al eger ol processti toqtatıwı kerek bolsa, bunı mádeniyatlı túrde islewi kerek. * '''Dizayn - bul kodlaw emes, kodlaw - bul dizayn emes.''' Hátte programma komponentleri ushın tolıq proceduralıq dizaynlar jaratılǵanda da, dizayn modeli dárejesi derek kodınan joqarı boladı. Kodlaw dárejesinde qabıl etilgen jalǵız dizayn sheshimleri proceduralıq dizaynnıń kodlanıwına múmkinshilik beretuǵın kishi implementaciya detalların qamtıwı kerek. * '''Dizayn jaratılıp atırǵan waqıtta sapa ushın bahalanıwı kerek, keyin emes.''' Rawajlanıw processi dawamında sapanı bahalawda dizaynerge járdem beriw ushın hár túrli dizayn koncepciyaları hám dizayn ólshemleri bar. * '''Dizayn konceptual (semantikalıq) qátelerdi minimumǵa túsiriw ushın qayta kórip shıǵılıwı kerek.''' Dizayn qayta kórip shıǵılǵanda, geyde mayda-shúyde nárselerge dıqqat awdarıw tendenciyası boladı, bul ormandı aǵashlardan kóre almawǵa alıp keledi. Dizayn komandası dizayn modeli sintaksisi haqqında qáweterleniwden aldın dizaynnıń tiykarǵı konceptual elementleri (qaldırıp ketiwler, eki mánililik, qarama-qarsılıq) sheshilgenine isenim payda etiwi kerek. == Dizayn koncepciyaları: == Dizayn koncepciyaları dizaynerge quramalıraq usıllardı qollanıw ushın tiykar beredi. Dizayn koncepciyalarınıń bir qatarı rawajlandı, olar qatarına tómendegiler kiredi: * Abstrakciya - Abstrakciya bul koncepciya yamasa baqlanatuǵın qubılıstıń informaciya mazmunın azaytıw arqalı ulıwmalastırıw processi yamasa nátiyjesi bolıp, ádette tek belgili bir maqset ushın áhmiyetli bolǵan informaciyanı saqlap qalıw ushın islenedi. Bul fonlıq detallardı yamasa túsindirmelerdi kirgizbesten áhmiyetli ózgesheliklerdi kórsetiw háreketi. * Jetilistiriw - Bul tolıqtırıw processi. Funkciyanıń makroskopiyalıq málimlemesin programmalastırıw tili málimlemelerine jetkenshe basqıshpa-basqısh ajıratıw arqalı ierarxiya rawajlandırıladı. Hárbir basqıshta, berilgen programmanıń bir yamasa bir neshe kórsetpeleri kóbirek detallı kórsetpelerge ajıratıladı. Abstrakciya hám Jetilistiriw bir-birin tolıqtırıwshı koncepciyalar. * Modullik - Programmalıq támiynat arxitekturası moduller dep atalatuǵın komponentlerge bólinedi. * [[Programmalıq támiynat arxitekturası|Programmalıq támiynat Arxitekturası]] - Bul programmalıq támiynattıń ulıwma strukturasına hám sol strukturanıń sistema ushın konceptual pútinlikti qalay támiyinleytuǵınına qatnaslı. Jaqsı programmalıq támiynat arxitekturası joybardıń qálegen nátiyjesine qatnaslı jaqsı qaytıw beredi, mısalı, ónimdarlıq, sapa, keste hám qárejet kózqarasınan. * Basqarıw Ierarxiyası - Programma komponentiniń shólkemlestiriliwin kórsetetuǵın hám basqarıw ierarxiyasın bildiretuǵın programma strukturası. * Strukturalıq Bóliw - Programma strukturası gorizontal hám vertikal bóliniwi múmkin. Gorizontal bóliniwler hárbir tiykarǵı programma funkciyası ushın modullik ierarxiyanıń ayırım tarmaqların anıqlaydı. Vertikal bóliniw bolsa basqarıw hám jumıstıń programma strukturasında joqarıdan tómenge qaray bólistiriliwi kerekligin usınıs etedi. * [[Maǵlıwmatlar strukturası|Maǵlıwmatlar Strukturası]] - Bul maǵlıwmattıń ayırım elementleri arasındaǵı logikalıq baylanıstıń kórsetiliwi. * Programmalıq támiynat Procedurası - Bul hárbir moduldi ayırım qayta islewge itibar beredi. * Informaciyanı Jasırıw - Moduller sonday etip belgileniwi hám jobalanıwı kerek, modul ishindegi informaciya basqa moduller ushın ashıq emes bolıwı kerek, eger olar bul informaciyaǵa mútáj bolmasa. Óziniń obekt modelinde, Greydi Buch tiykarǵı programmalıq támiynat dizayn principleri sıpatında Abstrakciya, Inkapsulyaciya, Modullestiriw hám Ierarxiyanı atap ótedi<ref>{{Cite book|last1=Booch|first1=Grady|title=Object-Oriented Analysis and Design with Applications|date=2004|publisher=Addison Wesley|location=MA, US|isbn=0-201-89551-X|edition=3rd|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=975416}}</ref>. Bul tórt tiykarǵı principke qatnaslı PHAME (Ierarxiya, Abstrakciya, Modullestiriw hám Inkapsulyaciya Principleri) qısqartpası geyde qollanıladı<ref>{{Cite book|last1=Suryanarayana|first1=Girish|title=Refactoring for Software Design Smells|date=November 2014|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0128013977}}</ref>. == Dizayn máseleleri == Programmalıq támiynattıń bir bólegin dizaynlawda kóp aspektlerdi esapqa alıw kerek. Hárbir dodalawdıń áhmiyeti programmalıq támiynattıń jaratılıwındaǵı maqsetler hám kútiliwlerdi sáwlelendiriwi kerek. Bul aspektlerdiń geyparaları: * Úylesimlilik - Programmalıq támiynat basqa ónim menen birgelikte islew ushın dizaynlanǵan basqa ónimler menen isley aladı. Mısalı, programmalıq támiynattıń bir bólegi óziniń eski versiyası menen keri úylesimli bolıwı múmkin. * [[Keńeyiwshilik|Keńeytiliwshilik]] - Tiykarǵı arxitekturada úlken ózgerisler islemesten programmalıq támiynatqa jańa múmkinshilikler qosıla aladı. * Modullik - nátiyjede alınǵan programmalıq támiynat jaqsı anıqlanǵan, ǵárezsiz komponentlerden turadı, bul jaqsıraq saqlanıwǵa alıp keledi. Komponentler qálegen programmalıq támiynat sistemasın qurıw ushın integraciyalanıwdan aldın ayırım túrde ámelge asırılıwı hám testleniwi múmkin. Bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw joybarında jumıstı bóliwge múmkinshilik beredi. * Qátelerge shıdamlılıq - Programmalıq támiynat komponent isten shıqqan jaǵdayda qarsılıq kórsete aladı hám onnan qayta tiklene aladı. * Saqlanıwshılıq - Qátelerdi dúzetiw yamasa funkcional ózgerislerdi qanshelli ańsat ámelge asırıw múmkinliginiń ólshemi. Joqarı saqlanıwshılıq modullik hám keńeytiliwshiliktiń nátiyjesi bolıwı múmkin. * Isenimlilik (Programmalıq támiynattıń bekkemligi) - Programmalıq támiynat belgilengen shártler astında belgili bir waqıt dawamında talap etilgen funkciyanı orınlay aladı. * Qayta qollanıwshılıq - Aldın bar bolǵan programmalıq támiynattıń geybir yamasa barlıq aspektlerin basqa joybarlarda az yamasa hesh qanday ózgerissiz qollanıw uqıplılıǵı. * Bekkemlik - Programmalıq támiynat stress astında isley aladı yamasa boljawǵa bolmaytuǵın ya nadurıs kiris maǵlıwmatlarına shıday aladı. Mısalı, ol tómen yad shárayatlarına shıdamlı etip dizaynlanıwı múmkin. * [[Kompyuter qáwipsizligi|Qáwipsizlik]] - Programmalıq támiynat dushpanlıq háreketler hám tásirlerge qarsı tura aladı hám olarǵa shıday aladı. * Qollanıwǵa qolaylılıq - Programmalıq támiynattıń [[paydalanıwshı interfeysi]] maqsetli paydalanıwshı/auditoriya ushın qollanıwǵa qolaylı bolıwı kerek. Parametrler ushın standart mánisler kópshilik paydalanıwshılar ushın jaqsı tańlaw bolatuǵınday etip tańlanıwı kerek<ref>{{Cite book|title=Scenario-Based Design: Envisioning Work and Technology in System Development|year=1995|url=https://archive.org/details/scenariobaseddes0000unse|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|isbn=0471076597}}</ref>. * Ónimdarlıq - Programmalıq támiynat óz wazıypaların paydalanıwshı ushın qolaylı bolǵan waqıt sheńberinde orınlaydı hám oǵan kóp yad talap etilmeydi. * Kóshiriliwshilik - Programmalıq támiynat bir qatar hár túrli shárayatlar hám ortalıqlarda qollanıla alıwı kerek. * Masshtablanıwshılıq - Programmalıq támiynat maǵlıwmatlardıń kóbeyiwine yamasa qosımsha funkciyalar ya paydalanıwshılar sanınıń artıwına jaqsı beyimlesedi. Mark Brukerdiń aytıwınsha: «sistema qosımsha jumıs júklemesiniń shetki qunı derlik turaqlı bolǵan aralıqta masshtablanıwshı boladı.» Serversiz texnologiyalar bul anıqlamaǵa tuwrı keledi, biraq tek infrastruktura qunın emes, ulıwma iyelik qunın esapqa alıw kerek<ref>{{Cite book|title=Building Serverless Applications on Knative|publisher=O'Reilly Media|isbn=9781098142049}}</ref>. == Modellestiriw tili == Modellestiriw tili informaciyanı, bilimdi yamasa sistemalardı qáliplesken qaǵıydalar toplamı menen anıqlanǵan strukturada ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin. Bul qaǵıydalar struktura ishindegi komponentlerdi interpretaciya qılıw ushın qollanıladı. Modellestiriw tili grafikalıq yamasa tekstlik bolıwı múmkin. Programmalıq támiynat dizaynı ushın grafikalıq modellestiriw tilleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: * [[Arxitekturanı súwretlew tili|Arxitekturanı táriyiplew tili]] (ADL) [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] táriyiplew hám kórsetiw ushın qollanılatuǵın til. * Biznes processlerin modellestiriw belgisi (BPMN) processlerdi modellestiriw tiliniń mısalı bolıp tabıladı. * EXPRESS hám EXPRESS-G (ISO 10303-11) xalıqaralıq standart ulıwma maqsetli maǵlıwmatlardı modellestiriw tili. * Keńeytilgen kárxana modellestiriw tili (EEML) ádette bir qatar qatlamlar boyınsha biznes processlerin modellestiriw ushın qollanıladı. * Blok-sxemalar algoritmlerdiń yamasa basqa da basqıshlı processlerdiń sxemalıq kórinisi bolıp tabıladı. * Tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları (FMC) programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar ushın modellestiriw tili bolıp tabıladı. * IDEF - bul modellestiriw tilleriniń shańaraǵı bolıp, onıń eń belgili túrlerine funkcional modellestiriw ushın IDEF0, informaciyanı modellestiriw ushın IDEF1X hám ontologiyalardı modellestiriw ushın IDEF5 kiredi. * [[Djeksonnıń strukturalıq programmalastırıwı|Djekson Strukturalıq Programmalastırıw]] (JSP) - bul maǵlıwmat aǵımı strukturası menen programma strukturası arasındaǵı sáykesliklerge tiykarlanǵan [[strukturalıq programmalastırıw]] usılı. * LePUS3 - bul [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan]] vizual Dizayn Táriyiplew Tili hám tiykarınan úlken obektke baǵdarlanǵan ([[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C++]], [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) programmalar hám dizayn úlgilerin modellestiriw ushın qolaylı formal specifikaciya tili. * [[UML|Birgelki Modellestiriw Tili]] (UML) - bul programmalıq támiynattı hám strukturalıq, hám funkcional jaqtan táriyiplew ushın ulıwma modellestiriw tili. Ol grafikalıq belgilewge iye hám Profil (UML) járdeminde keńeytiwge múmkinshilik beredi. * Alloy (specifikaciya tili) - bul programmalıq támiynat sistemasındaǵı quramalı strukturalıq sheklewler hám is-háreketlerdi ańlatıw ushın ulıwma maqsetli specifikaciya tili. Ol birinshi tártipli qatnasıq logikasına tiykarlanǵan qısqa til tiykarın usınadı. * Sistemalar Modellestiriw Tili (SysML) - bul sistemalıq injeneriya ushın jańa ulıwma maqsetli modellestiriw tili. * Xızmetke baǵdarlanǵan modellestiriw strukturası (SOMF)<ref name="Bell">{{Cite book|last1=Bell|first1=Michael|title=Service-Oriented Modeling: Service Analysis, Design, and Architecture|year=2008|url=https://archive.org/details/serviceorientedm0000bell|publisher=Wiley & Sons|isbn=978-0-470-14111-3}}</ref> == Dizayn úlgileri == Programmalıq támiynat dizayneri burın basqalar tárepinen qaralǵan hám bálkim sheshilgen dizayn aspektin anıqlawı múmkin. Ulıwma máselege sheshim sıpatında táriyiplengen shablon yamasa úlgi dizayn úlgisi dep ataladı. Bunday úlgilerdi qayta qollanıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw tezligin arttırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/vstudio/ff729657| bet = C# 3.0 Design Patterns: Use the Power of C# 3.0 to Solve Real-World Problems| avtor = Judith Bishop| baspaxana = C# Books from O'Reilly Media| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-may | citata = If you want to speed up the development of your .NET applications, you're ready for C# design patterns -- elegant, accepted and proven ways to tackle common programming problems.}}</ref>. == Kod dizayn sıpatında == Programmalıq támiynatqa baylanıslı «dizayn» terminin qollanıwdıń qıyınshılıǵı sonnan ibarat, geybir mániste, programmanıń derek kodı - bul ol payda etetuǵın programmanıń dizaynı bolıp tabıladı. Bul qanshelli durıs bolsa, «programmalıq támiynat dizaynı» dizaynnıń dizaynın bildiredi. Edsger V. Deykstra semantikalıq dárejelerdiń bunday qatlamlasıwın kompyuter programmalastırıwdıń «radikal jańalıǵı» dep ataǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.utexas.edu/~EWD/transcriptions/EWD10xx/EWD1036.html| bet = On the cruelty of really teaching computing science| avtor = Dijkstra| avtorsilteme = Edsger_Dijkstra| at = E. W.| jıl = 1988| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-yanvar }}</ref>, al Donald Knut TeX jazıw tájiriybesin qollanıp, programmanı ámelge asırıwdan aldın onı dizaynlawǵa urınıwdıń paydasızlıǵın táriyiplegen: ''Eger men T_EX ti tek ǵana anıqlap, onıń dáslepki ámelge asırılıwına tolıq qatnaspaǵanımda, ol tolıq sátsizlikke ushıraǵan bolar edi. Ámelge asırıw processi úziliksiz meni kútilmegen sorawlarǵa hám dáslepki specifikaciyalardı qalay jaqsılaw múmkinligi haqqında jańa túsiniklerge alıp keldi''<ref>{{Web deregi | url = http://www.tug.org/TUGboat/tb10-4/tb26knut.pdf| bet = Notes on the Errors of TeX| familiya = Knuth| avtorsilteme = Donald_Knuth| at = Donald E.| jıl = 1989}}</ref>.   == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 9fb209dp6rx8w31q2moc11fq217afoh 0 24341 266088 138589 2026-08-17T19:00:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266088 wikitext text/x-wiki '''Konceptual model''' termini konceptualizaciya yamasa ulıwmalastırıw processinen keyin payda bolǵan hár qanday [[Model|modelge]] tiyisli<ref name="MWCD">{{Citation |last=Merriam-Webster |title=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |url=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |postscript=. |access-date=2015-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F |url-status=dead |publisher=Merriam-Webster |archive-date=2020-10-10}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tatomir|first1=A.|last2=McDermott|first2=C.|last3=Bensabat|first3=J.|last4=Class|first4=H.|last5=Edlmann|first5=K.|last6=Taherdangkoo|first6=R.|last7=Sauter|first7=M.|year=2018|title=Conceptual model development using a generic Features, Events, and Processes (FEP) database for assessing the potential impact of hydraulic fracturing on groundwater aquifers|journal=Advances in Geosciences|volume=45|pages=185–192|doi=10.5194/adgeo-45-185-2018|bibcode=2018AdG....45..185T}}</ref>. Konceptual modeller kóbinese reallıqtaǵı fizikalıq yamasa sociallıq nárselerdiń abstrakciyası bolıp tabıladı. Semantikalıq izertlewler koncepciyanı qáliplestiriwdiń túrli basqıshlarına qatnaslı. Semantika tiykarınan oylawshı tirishiliklerdiń óz tájiriybesiniń hár túrli elementlerine beretuǵın mánisin, yaǵnıy koncepciyalardı úyreniwden ibarat. == Sholıw == === Koncepciya modelleri hám konceptual modeller === Konceptual modeldiń qunlılıǵı ádette onıń ótken, házirgi, keleshektegi, haqıyqıy yamasa potencial jaǵdaylarǵa qanshelli dárejede sáykes keliwine tuwrı proporcional. Koncepciya modeli (koncepciyanıń modeli) pútkilley basqasha, sebebi jaqsı model bolıwı ushın onıń haqıyqıy dúnya menen bunday sáykesligi bolıwı shárt emes. Jasalma intellektte konceptual modeller hám konceptual grafikler ekspert sistemaların hám bilimge tiykarlanǵan sistemalardı dúziw ushın qollanıladı; bul jerde tallawshılar ózleriniń haqıyqatlıq haqqındaǵı ideyaların emes, al ekspertlerdiń haqıyqatlıq haqqındaǵı pikirlerin kórsetiwge umtıladı. === Konceptual modellerdiń túri hám kólemi === Konceptual modeller túri boyınsha tanıs fizikalıq obekttiń mental súwreti sıyaqlı anıǵıraq túrlerden baslap, oyda súwret sıpatında payda bolmaytuǵın [[Matematikalıq modellestiriw|matematikalıq modellerdiń]] formal ulıwmalıǵı hám abstraktlıǵına shekem boladı. Konceptual modeller sonday-aq olar kórsetiwge alınǵan tema kólemi boyınsha da hár qıylı boladı. Máselen, model bir nárseni (mısalı, erkinlik statuyasın), nárselerdiń pútin klasların (mısalı, elektrondı) hám hátte fizikalıq álem sıyaqlı júdá keń tema tarawların da kórsetiwi múmkin. Konceptual modellerdiń hár túrliligi hám kólemi olardı paydalanıw maqsetleriniń hár qıylılıǵına baylanıslı. Konceptual modellestiriw - bul túsiniw hám kommunikaciya maqsetlerinde bizdi qorshaǵan fizikalıq hám sociallıq dúnyanıń ayırım aspektlerin formal túrde súwretlew iskerligi<ref name="Mylopoulos">{{Cite book|first=J.|last=Mylopoulos|chapter=Conceptual modeling and Telos1|title=Conceptual Modeling, Databases, and Case An integrated view of information systems development|publisher=Wiley|location=New York|pages=49–68}}</ref>. === Tiykarǵı maqsetler === [[Fayl:VV&A_Comparisons.jpg|nobaý|350x350 nükte|Sistema processindegi konceptual modeldiń rolin kórsetiwshi salıstırıw modeli]] Konceptual modeldiń tiykarǵı maqseti - ol kórsetetuǵın sistemanıń tiykarǵı principleri hám tiykarǵı funkcionallıǵın jetkeriw. Sonıń menen birge, konceptual model model paydalanıwshıları ushın sistemanı ańsat túsiniwge múmkinshilik beretuǵın etip islep shıǵılıwı kerek. Durıs ámelge asırılǵan konceptual model tórt tiykarǵı maqsetti qanaatlandırıwı kerek<ref name="Kung and Solveberg">{{Cite book|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=20143.20149|title=C.H. Kung, A. Solvberg, Activity Modeling and Behavior Modeling, In: T. Ollie, H. Sol, A. Verrjin-Stuart, Proceedings of the IFIP WG 8.1 working conference on comparative review of information systems design methodologies: improving the practice. North-Holland, Amsterdam (1986), pp. 145–71|date=July 1986|pages=145–171|publisher=Portal.acm.org|isbn=9780444700148}}</ref>. # Jeke adamnıń kórsetilgen sistemanı túsiniwin jaqsılaw # Mápli tárepler arasında sistema detalların nátiyjeli jetkeriwdi ańsatlastırıw # Sistema dizaynerleri ushın sistema specifikaciyaların alıw ushın tiykar noqat bolıw # Keleshekte paydalanıw ushın sistemanı hújjetlestiriw hám birge islesiw ushın qural bolıw Konceptual model ulıwma sistema rawajlanıw dáwirinde zárúrli rol oynaydı. Tómendegi 1-súwret<ref name="Sokolowski">{{Cite book|date=2010|title=Modeling and Simulation Fundamentals: Theoretical Underpinnings and Practical Domains|location=Hoboken, NJ|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470486740|oclc=436945978|doi=10.1002/9780470590621}}</ref> tipik sistema islep shıǵıw sxemasında konceptual modeldiń rolin kórsetedi. Eger konceptual model tolıq islep shıǵılmasa, sistemanıń tiykarǵı qásiyetleri durıs ámelge asırılmawı múmkin, bul keleshekte mashqalalarǵa yaki sistema kemshiliklerine alıp keliwi anıq. Bunday qáteler industriyada júz beredi hám olar paydalanıwshı kirgiziwiniń jetispewshiligi, tolıq emes yaki anıq emes talaplar hám ózgeriwshi talaplar menen baylanıslı. Sistema dizaynı hám islep shıǵıw processindegi bul hálsiz baylanıslar konceptual modellestiriwdiń tiykarǵı maqsetleriniń nadurıs orınlanıwına baylanıslı bolıwı múmkin. Konceptual modellestiriwdiń áhmiyeti sistemalıq qáteler tolıq sistema rawajlanıwı hám dálillengen islep shıǵıw maqsetleri/texnikalarına ámel qılıw arqalı jumsartılǵanda kórinedi. == Modellestiriw texnikaları == Paydalanıwshınıń modellestiriletuǵın sistemanı túsiniwin arttırıw ushın kóp tarawlarda bir qansha texnikalar qollanılıwı múmkin<ref name="Science Direct">{{Cite journal|date=2006|title=How do practitioners use conceptual modeling in practice?|doi=10.1016/j.datak.2005.07.007}}</ref>. Tómende bir neshe texnika qısqasha súwretlengen, biraq jáne de kóp texnikalar bar yaki islep shıǵılmaqta. Jiyi qollanılatuǵın konceptual modellestiriw texnikaları hám usıllarına mınalar kiredi: jumıs aǵımın modellestiriw, jumıs kúshin modellestiriw, tez qollanba islep shıǵıw, obekt-rol modellestiriw hám [[UML|Birlesken Modellestiriw Tili]] (UML). === Maǵlıwmatlar aǵımın modellestiriw === Maǵlıwmatlar aǵımın modellestiriw (DFM) - bul sistema elementlerin grafikalıq túrde sáwlelendiretuǵın tiykarǵı konceptual modellestiriw texnikası. DFM ádewir ápiwayı texnika bolıp tabıladı; biraq, kóp konceptual modellestiriw texnikaları sıyaqlı, joqarı hám tómen dárejeli kórsetiwshi diagrammalardı dúziw múmkin. Maǵlıwmatlar aǵımı diagramması ádette parallel islep shıǵıw máseleleri yaki waqıt haqqında informaciya sıyaqlı quramalı sistema detalların bermeydi, al sistemanıń tiykarǵı funkciyaların kontekstke alıp keliwge xızmet etedi. Maǵlıwmatlar aǵımın modellestiriw strukturalanǵan sistema analizi hám dizayn usılın (SSADU) qollanatuǵın sistema islep shıǵıwda qollanılatuǵın oraylıq texnika bolıp tabıladı. === Obekt-baylanıs modellestiriw === Obekt-baylanıs modellestiriw (OBM) - bul tiykarınan programmalıq támiynat sistemasın kórsetiw ushın qollanılatuǵın konceptual modellestiriw texnikası. OBM texnikasın orınlawdıń nátiyjesi bolǵan obekt-baylanıs diagrammaları ádette maǵlıwmatlar bazası modellerin hám informaciyalıq sistemalardı kórsetiw ushın qollanıladı. Diagrammanıń tiykarǵı komponentleri - obektler hám baylanıslar. Obektler ǵárezsiz funkciyalardı, zatlardı yaki waqıyalardı kórsete aladı. Baylanıslar obektlerdi bir-birine baylanıstırıw ushın juwapker. Sistema procesin qáliplestiriw ushın baylanıslar obektler menen hám procesti tolıǵıraq súwretlew ushın kerek bolǵan qásiyetler menen birigedi. Bul texnika ushın bir neshe diagramma dúziw konvenciyaları bar; mısalı, IDEF1X, Bachman hám EXPRESS. Bul konvenciyalar sistemanıń hár qıylı aspektlerin kórsetiw ushın maǵlıwmatlardı kóriw hám shólkemlestiriwdiń hár qıylı usılları bolıp tabıladı. === Waqıyaǵa-tiykarlanǵan process shınjırı === Waqıyaǵa tiykarlanǵan process shınjırı (EPC) - bul tiykarınan biznes process aǵımların sistemalı túrde jaqsılaw ushın qollanılatuǵın konceptual modellestiriw texnikası. Kópshilik konceptual modellestiriw texnikaları sıyaqlı, waqıyaǵa-tiykarlanǵan process izbe-izligi de qatnasıqlardı rawajlandırıw hám islew múmkinshiligin beretuǵın obektlerden/elementlerden hám funkciyalardan ibarat. Anıǵıraq aytqanda, EPC procestiń qanday jaǵdayda ekenligin yaki onıń qanday qaǵıydalar boyınsha isleytuǵının anıqlaytuǵın waqıyalardan quralǵan. Waqıyalar arqalı alǵa ilgerilew ushın funkciya/aktiv waqıya orınlanıwı kerek. Process aǵımına baylanıslı, funkciya waqıya jaǵdayların ózgertiw yaki basqa waqıyaǵa-tiykarlanǵan process shınjırlarına baylanıstırıw múmkinshiligine iye. EPC ishinde basqa da elementler bar, olardıń hámmesi sistemanıń qalay hám qanday qaǵıydalar boyınsha isleytuǵının anıqlaw ushın birge isleydi. EPC texnikası resurslardı proektlestiriw, procesti jaqsılaw hám logistika sıyaqlı biznes ámeliyatlarına qollanılıwı múmkin. === Birgelikte qollanba islep shıǵıw === Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı sistemanıń ómirlik ciklin konceptual modellestiriw ushın JEFFF dep atalatuǵın arnawlı processti qollanadı. JEFFF proekttiń baslanıwınan aldın joqarı dárejeli islep shıǵıw proektlestiriwine kóbirek itibar qaratıwǵa baǵdarlanǵan. JAD processi qatnasıwshılar tabıslı proektti payda bolıwınan tamamlanıwına shekem anıqlaw, belgilew hám ulıwma kartasın dúziw ushın isleytuǵın bir qatar seminarlardı talap etedi. Bul usıldıń úlken kólemli qollanbalar ushın jaqsı islemeytuǵını anıqlanǵan, biraq kishirek qollanbalar ádette nátiyjeliliktiń biraz artıwın kórsetedi<ref name="Davidson">{{Cite journal|last1=Davidson|first1=E. J.|title=Joint application design (JAD) in practice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-systems-and-software_1999-03-15_45_3/page/215|doi=10.1016/S0164-1212(98)10080-8|journal=Journal of Systems and Software|volume=45|pages=215–23|year=1999}}</ref>. === Orın/ótkeriw tarmaǵı === Petri tarmaqları dep te belgili bul konceptual modellestiriw usılı sistemanı tuwrı matematikalıq usıllar menen sıpatlawǵa bolatuǵın elementler menen dúziwge múmkinshilik beredi. Petri tarmaǵı, onıń anıqlanbaǵan orınlanıw qásiyetleri hám jaqsı belgilengen matematikalıq teoriyası sebepli, bir waqıttaǵı sistema háreketin, yaǵnıy bir waqıttaǵı process orınlanıwların modellestiriw ushın paydalı usıl bolıp tabıladı. === Jaǵday ótiwin modellestiriw === Jaǵday ótiwin modellestiriw sistema minez-qulqın súwretlew ushın jaǵday ótiwi diagrammaların qollanadı. Bul jaǵday ótiwi diagrammaları sistema minez-qulqın hám ózgerislerdi anıqlaw ushın bólek jaǵdaylardı qollanadı. Kóp túrdegi házirgi modellestiriw quralları jaǵday ótiwin modellestiriwdi sáwlelendiriw ushın qanday da bir múmkinshilikke iye. Jaǵday ótiwi modellerin qollanıwdı eń ańsat túrde logika jaǵday diagrammaları hám aqırǵı-jaǵday mashinaları ushın baǵdarlanǵan graflar retinde anıqlaw múmkin. === Texnikanı bahalaw hám saylaw === Konceptual modellestiriw usılı geyde keń qollanıw aymaǵın esapqa alıw ushın arnawlı túrde túsiniksiz bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, koncepciya modellestiriwdiń ámelde qollanılıwı qıyın bolıwı múmkin. Bul máselelerdi jeńilletiw hám tiyisli konceptual modellestiriw texnikasın tańlaǵanda neni esapqa alıw kerekligi haqqında biraz jaqtılıq túsiriw ushın, Gemino hám Vand usınıs etken sheńber keyingi tekstte talqılanadı. Degen menen, belgili bir qollanba ushın konceptual modellestiriw texnikasınıń nátiyjeliligin bahalawdan aldın, bir zárúrli koncepciyanı túsiniw kerek; Konceptual modellerdi tek ǵana olardıń grafikalıq yamasa joqarı dárejeli súwretlewine itibar qaratıw arqalı salıstırıw qısqa názerli bolıp tabıladı. Gemino hám Vand tiyisli texnikanı tańlaǵanda itibar konceptual modellestiriw tiline qaratılıwı kerek dep talqılaǵanda jaqsı pikir bildiredi. Ulıwma alǵanda, konceptual model qanday da bir konceptual modellestiriw texnikasınıń forması járdeminde islep shıǵıladı. Bul texnika modeldiń qalay alınatuǵınlıǵı ushın qaǵıydalardı belgileytuǵın konceptual modellestiriw tilin qollanadı. Qollanılatuǵın arnawlı til imkaniyatların túsiniw konceptual modellestiriw texnikasın durıs bahalawǵa tiyisli, sebebi til texnikanıń súwretlew qábiletin sáwlelendiredi. Sonıń menen birge, konceptual modellestiriw tili sistemanıń sáwlelendiriw qábiletiniń tereńligine tikkeley tásir etedi, ol quramalı yamasa ápiwayı bolsın<ref name="Gemino and Wand">{{Cite journal|last1=Gemino|first1=A.|last2=Wand|first2=Y.|doi=10.1007/s00766-004-0204-6|title=A framework for empirical evaluation of conceptual modeling techniques|journal=Requirements Engineering|volume=9|issue=4|pages=248–60|year=2004}}</ref>. ==== Tásir etiwshi faktorlardı esapqa alıw ==== Ózleriniń aldıńǵı jumıslarına tiykarlanıp<ref name="early Gemino and Wand">{{Cite journal|doi=10.1145/944217.944243|title=Evaluating modeling techniques based on models of learning}}</ref>, Gemino hám Vand tásir etiwshi faktorlardı úyrengende esapqa alınıwı kerek bolǵan tiykarǵı punktlerdi atap ótedi: konceptual model kórsetiwi kerek bolǵan mazmun, modeldiń usınıw usılı, model paydalanıwshılarınıń ózgeshelikleri hám konceptual model tilleriniń arnawlı wazıypası. Konceptual modeldiń mazmunı sáykes informaciyanı kórsetiwge múmkinshilik beretuǵın usıldı tańlaw ushın esapqa alınıwı kerek. Tańlaw maqsetleri ushın usınıw usılı modeldi itibarǵa alǵan tereńlik hám detallıq dárejesinde kórsetiw ushın usıldıń qábiletine itibar qaratadı. Model paydalanıwshıları yamasa qatnasıwshılarınıń ózgeshelikleri esapqa alınıwı kerek bolǵan áhmiyetli aspekt bolıp tabıladı. Qatnasıwshınıń tájiriybesi hám bilimi konceptual modeldiń quramalılıǵına sáykes keliwi kerek, bolmasa sistemanıń nadurıs kórsetiliwi yamasa sistemanıń tiykarǵı koncepciyaların qáte túsiniw sol sistemanı ámelge asırıwda mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin. Konceptual model tiliniń wazıypası sáykes usıldı tańlawǵa járdem beredi. Sistemanıń funkcionallıǵın túsindiriw ushın sistema konceptual modelin jaratıw menen sol funkcionallıqtı interpretaciya qılıw ushın sistema konceptual modelin jaratıw arasındaǵı ayırmashılıq pútkilley hár qıylı eki túrdegi konceptual modellestiriw tillerin qamtıwı múmkin. ==== Tásir etilgen ózgeriwshilerdi esapqa alıw ==== Gemino hám Vand ózleriniń usınǵan sheńberiniń tásir etilgen ózgeriwshiler mazmunın keńeytiw ushın baqlaw fokusın hám salıstırıw kriteriyin qarap shıǵadı. Baqlaw fokusı konceptual modellestiriw usılınıń «jańa ónim» jaratıwın yamasa usıldıń tek modellestirilip atırǵan sistemanı tereń túsiniwge alıp keletuǵının qarastıradı. Salıstırıw kriteriyi konceptual modellestiriw usılınıń nátiyjeli yamasa effektivli bolıw qábiletin ólsheydi. Joqarı dárejede barlıq sistema ózgeriwshilerin esapqa alatuǵın sistema modelin islep shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın konceptual modellestiriw usılı sistema funkcionallıǵın túsiniw processin nátiyjelirek etiwi múmkin, biraq usıl ishki processlerdi túsindiriw ushın zárúr bolǵan informaciyaǵa iye emes, bul modeldi az effektivli etedi. Qaysı konceptual usıldı qollanıw haqqında sheshim qabıl etiwde, soraw astındaǵı konceptual modeldiń kólemin durıs bahalaw ushın Gemino hám Vandtıń usınısları qollanılıwı múmkin. Konceptual modeldiń kólemin túsiniw, sol belgili modelge sáykes keletuǵın usıldı kóbirek maǵlıwmatqa tiykarlanıp tańlawǵa alıp keledi. Qısqasha aytqanda, modellestiriw usılları arasında tańlaw ámelge asırǵanda, tómendegi sorawlarǵa juwap beriw arqalı ayırım áhmiyetli konceptual modellestiriw máselelerin sheshiwge boladı: # Konceptual model qanday mazmundı sáwlelendiredi? # Konceptual model qalay usınıladı? # Konceptual modeldi kim qollanadı yamasa oǵan kim qatnasadı? # Konceptual model sistemanı qalay súwretleydi? # Konceptual modeldiń baqlaw fokusı nede? # Konceptual model sistemanı súwretlewde nátiyjeli me yamasa effektivli me? Simulyaciya konceptual modeldiń jáne bir funkciyası - simulyaciya qollanıwınıń orınlılıǵın bahalaw ushın racional hám faktlıq tiykar támiyinlew bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ fi0p9fivi45s111m35ctbj0s6i1zzsu 0 24349 266208 213892 2026-08-17T23:47:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266208 wikitext text/x-wiki '''12-oyınshı''' yamasa '''12-adam''' ‒ bul on bir adamnan ibarat kóp [[sport]] túrlerinde, ásirese [[Futbol|associaciyalıq futbolda]] komanda ıqlasbentlerine berilgen ulıwma termin. Kópshilik futbol ligaları oyın maydanında bir waqıtta hárbir komanda ushın maksimum on bir oyınshıǵa ruqsat bergenlikten, komanda ıqlasbentlerin 12-shi oyınshı dep ataw olardıń oyında potencial járdemshi hám áhmiyetli roli bar ekenligin ańlatadı. Íqlasbentlerdiń bolıwı komandalardıń oyınına itibarǵa ılayıq tásir etiwi múmkin, bul úy maydanı artıqmashılıǵınıń bir elementi bolıp tabıladı. Atap aytqanda, úy komandasınıń ıqlasbentleri óz komandasın dawıslap qollap-quwatlap, jeńiske umtılıwǵa shaqıradı. Solay etip, bul ıqlasbentler óz komandasın ruwxlandırıw úmitinde; yamasa qarsılas komandanıń toptı iyelep turǵan waqtında olardı alańlatıw, ruwxın túsiriw yaki aljastırıw ushın; yamasa tóreshini komandaǵa paydalı sheshim qabıl etiwge kóndiriw ushın jiyi qattı sesler shıǵaradı yaki uranlar aytadı. Dawıslap baqırıw, qosıq aytıw, ısqırıw, ayaq tepsiniw, qol shappatlaw hám hár túrli basqa usıllar arqalı shıǵarıladı. Kanada futbolında, ádette hárbir komandadan 12 oyınshı bir waqıtta maydanda boladı hám ıqlasbentlerge 13-shi adam degen termin jiyi qollanıladı. Usıǵan uqsas, Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbolda 18 oyınshı maydanda boladı hám ıqlasbentler kóbinese 19-shı adam dep ataladı. Biraq, [[Basketbol|basketbolda]], maydanshada bes oyınshı bolǵanda, altınshı adam termini ádette energiyalı almastırıwshı oyınshıǵa qollanıladı. Usıǵan uqsas, regbi-7de, hár komandadan jeti oyınshı maydanda bolǵanda, «segizinshi adam» ıqlasbentlerge qollanılmaydı, óytkeni bul termin regbi-yunionda segizinshi hújimshini ańlatadı. Krikette on ekinshi adam termini ayrıqsha basqa mániste qollanıladı, ol oyın barısında maydanshadaǵı komanda aǵzası jaraqat alǵanda onıń ornına shıǵatuǵın birinshi almastırıwshı oyınshını ańlatadı. == Tariyxı == [[Fayl:E_king_hill_12thman.jpg|oñğa|nobaý|307x307 nükte|Texas A&M universitetiniń studenti E. King Gill 1921–1922-jılǵı máwsimde.]] «On ekinshi adam» termininiń birinshi jazılǵan qollanılıwı 1900-jıldıń sentyabr ayında Minnesota universiteti tárepinen basılıp shıǵarılǵan jurnal bolıp, onda «on ekinshi adamnıń komandaǵa sırlı tásiri, ıqlasbent» haqqında aytılǵan<ref>{{Cite journal|title=Editorial|journal=Minnesota Magazine|volume=7|issue=September 1900|page=32|url=https://books.google.com/books?id=5b4NAQAAMAAJ&pg=PA32|publisher=University of Minnesota|author=Unknown|year=1900}}</ref>. Keyinirek, 1912-jıldıń noyabr ayında Ayova universitetiniń (sol waqıtta Ayova Shtatı universiteti dep atalǵan) pitkeriwshi studentleri ushın shıǵarılatuǵın The Iowa Alumnus basılımında E. A. MakGouen Ayova hám Illinoys universiteti arasındaǵı 1903-jılǵı oyındı súwretlegen. Óziniń «On ekinshi oyınshı» atlı maqalasında MakGouen bılay dep jazǵan: «On bir adam qolınan kelgenniń hámmesin isledi; biraq komandadaǵı on ekinshi adam (sadıq ruwxlı Ayova ıqlasbenti) eski S.U.I. ushın oyındı jeńdi»<ref>{{Cite journal|title=The Twelfth Player|journal=The Iowa Alumnus|volume=10|issue=November 1912|page=30|url=http://digital.lib.uiowa.edu/cdm/compoundobject/collection/uap/id/5706/rec/10|publisher=University of Iowa. Alumni Association|author=McGowan}}</ref>. 1922-jılǵı Diksi Klassik keyinirek «12-shi adam haqqındaǵı gúrriń» dep atalǵan waqıyanıń ornı boldı<ref>{{Cite book|title=Sports and Understanding Organizations|editor-last=Svyantek|publisher=Information Age Publishing|location=Charlotte, North Carolina|year=2017|page=44|isbn=978-1681237923}}</ref>. Bul futbol oyınında jetekshi orındaǵı Centre College hám Texas Awıl xojalıǵı hám Mexanikalıq Kolledji (keyinirek Texas A&M dep atalǵan) qatnastı. Oyın waqtında A&M treneri Dana X. Bibli taǵı bir jaraqatlanıw onı oyınǵa jiberiw ushın basqa arqa qatar oyınshısınan ayıratuǵınlıǵın bildi. Bibli tribunadan ekinshi kurs studenti basketbolshısı E. King Gilldi tómenge shaqırıp, almastırıwshı sıpatında tayar turıwın buyırdı. Gill komandası oǵan mútáj bolǵan jaǵdayda, maydan shetіnde formada tayar turdı<ref>{{Cite book|title=ESPN College Football Encyclopedia: The Complete History of the Game|url=https://archive.org/details/espncollegefootb0000unse|editor-last=MacCambridge|publisher=ESPN Books|location=New York|year=2005|page=[https://archive.org/details/espncollegefootb0000unse/page/n47 44]|isbn=978-1401337032}}</ref>. Jeke adamlar arasında jergilikli ǵalaba xabar quralları tárepinen óz komandasınıń «On ekinshi adamı» dep ataldı. 1930-jılı Oak Kliff (Dallas) orta mektebiniń direktorı V. X. Adamson jergilikli xabarshı tárepinen mektepniń Amerika futbolı komandasınıń «On ekinshi adamı» dep ataldı, óytkeni ol oyınshılarǵa oyın aldınan ruwxlandırıwshı sózler sóyleytuǵın edi. Sol sıyaqlı, geypara jıllıq jarıslarda eki komandanıń da ıqlasbentleri 12-shi adam sıpatında súwretlengen<ref>{{Cite news|title=Twelfth Men}}</ref>. 1935-jılı 56,000 ıqlasbent qatnasqan Prinston-Dartmut oyınında qar hám suwıqqa qaramastan<ref>{{Web deregi | url = https://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=19351223&id=rbIhAAAAIBAJ&pg=3344,5154533| bet = Oddities in 1935 Sports| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220317211613/https://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=19351223&id=rbIhAAAAIBAJ&pg=3344,5154533| arxivsáne = 2022-jıl 17-mart | sáne = 1935-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-may }}</ref>, tamashagóy Mayk Mesko dáslep tribunadan ornınan ketip, Dartmuttıń qorǵanıw sızıǵına qosılǵanı xabarlandı hám jergilikli gazetada «Dartmuttıń On ekinshi adamı» dep ataldı, biraq keyinirek onıń Mesko emes, al Nyu-Djersi shtatınıń Krenford qalasınan Djordj Larsen ekenligi anıqlandı<ref>{{Cite book|title=Rites of Autumn, The Story of College Football}}</ref>. == Amerika futbolında qollanılıwı == [[Fayl:12th_Man_Flag.jpg|oñğa|nobaý|Sietl Sixoks komandasınıń 12-shi Adam bayraǵı]] Bul termin hár túrli Amerika futbol komandaları, sonıń ishinde Minnesota universiteti, Ayova universiteti, Beylor universiteti, Dartmut Kolledji, Simmons Kolledji, Texas A&M hám NFL komandalarınan Sietl Sixoks, Grin Bey Pekers, Buffalo Bills, Denver Bronkos, Vashington Kommanders, Indianapolis Kolts, Mayami Dolfins<ref>{{Web deregi | url = http://www.nfl.com/news/story/09000d5d812d651e/article/dolphins-owner-parcells-ok-with-glitz-and-celebrities/| bet = Dolphins' owner: Parcells OK with glitz and celebrities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140302142930/http://www.nfl.com/news/story/09000d5d812d651e/article/dolphins-owner-parcells-ok-with-glitz-and-celebrities| arxivsáne = 2014-jıl 2-mart | avtor = Major| at = Andy| sáne = 2009-jıl 22-sentyabr | baspaxana = Associated Press| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral }}</ref> hám Chikago Bers tárepinen óz ıqlasbentlerine silteme beriw ushın marketing ámeliyatlarında qollanılǵan. Bers házirgi waqıtta «4-shi faza» sóz dizbegin qollanadı (dáslepki úsh faza hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalar bolıp tabıladı)<ref>{{Web deregi | url = http://fanclub.chicagobears.com/| bet = Fan Club| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120529185222/http://fanclub.chicagobears.com/| arxivsáne = 2012-jıl 29-may | jumıs = [[Chicago Bears]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-yanvar }}</ref>, al Sixoks házirgi waqıtta «12ler» sóz dizbegin qollanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.seahawks.com/spirit-of-12/history-of-the-12s| bet = The 12s| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161203012510/http://www.seahawks.com/spirit-of-12/history-of-the-12s| arxivsáne = 2016-jıl 3-dekabr | jumıs = Seattle Seahawks| qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-oktyabr }}</ref>. === 12-shi Adam Klubları === Qurama Shtatlardaǵı kópshilik joqarı mektepler ózleriniń járdemshi, qollap-quwatlawshı yamasa ıqlasbent klublarında 12-shi adam leksikasın ózine qosadı. Bunday «12-shi Adam Klublarına» mısal sıpatında Dana Xills Dolfins<ref>{{Web deregi | url = http://www.danahillsfootball.com/12thmanclub.html| bet = Welcome 2014 12th Man Club Board| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222015858/http://www.danahillsfootball.com/12thmanclub.html| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-fevral }}</ref>, Vashington Penters<ref>{{Web deregi | url = http://www.peorian.com/sports/1310-high-school-sports-rule| bet = High School Sports Rule| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222224830/http://www.peorian.com/sports/1310-high-school-sports-rule| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | avtor = Mark Kiel| jumıs = The Peorian| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-fevral }}</ref>, Richvud Nayts<ref>{{Web deregi | url = http://www.pjstar.com/x1101047136/Time-to-open-the-gates-for-high-school-football| bet = Time to open the gates for high school football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140221154823/http://www.pjstar.com/x1101047136/Time-to-open-the-gates-for-high-school-football| arxivsáne = 2014-jıl 21-fevral | avtor = Lonnie Schwindenhammer AND Stan Morris| jumıs = Journal Star| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-fevral }}</ref>, Daymond Bar Bremas<ref>{{Web deregi | url = http://www.brahmafootball.com/12th-man-club.html| bet = 12th MAN CLUB| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140223040547/http://www.brahmafootball.com/12th-man-club.html| arxivsáne = 2014-jıl 23-fevral | jumıs = DIAMOND BAR HIGH SCHOOL FOOTBALL}}</ref>, Ferfild Felkons<ref>{{Web deregi | url = http://www.12thmanclub.org/| bet = 12th Man Club| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150202174322/http://www.12thmanclub.org/| arxivsáne = 2015-jıl 2-fevral }}</ref>, hám Brentvud Bryuins<ref>{{Web deregi | url = http://www.brentwoodfootball.com/| bet = Brentwood Bruin Football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222150830/http://www.brentwoodfootball.com/| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-fevral }}</ref> kiredi. Milletleraralıq Jeńil Atletika Associaciyasınıń Kempbellsvill universitetiniń Taygers komandasınıń da 12-shi Adam Klubı bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.campbellsvilletigers.com/article/1815.php| bet = Campbellsville University Athletics News| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140221180323/http://www.campbellsvilletigers.com/article/1815.php| arxivsáne = 2014-jıl 21-fevral }}</ref>. === Buffalo Bills === [[Fayl:1992_Buffalo_Bills_12th_Man_Coin.png|nobaý|Buffalo Bills komandasınıń 12-shi Adam monetası, 1992-jıl 12-dekabrdegi Dárwazamanlar Diywalına kirgizilgen ılajdan.]] 1992-jıl 12-dekabrde (12/12/1992) Milliy Futbol Ligasınıń Buffalo Bills komandası ózleriniń 12-shi Adamın Xaygmark stadionınıń ishinde jaylasqan Buffalo Bills Dárwazamanlar Diywalına jetinshi bolıp kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = http://blogs.buffalobills.com/2012/12/12/bdc-1212-dt-ross-added-to-53-man-roster/| bet = Bills Daily Charge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140326190237/http://blogs.buffalobills.com/2012/12/12/bdc-1212-dt-ross-added-to-53-man-roster/| arxivsáne = 2014-jıl 26-mart | sáne = 2012-jıl 12-dekabr | baspaxana = Buffalo Bills| qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-fevral }}</ref>. Olardıń ıqlasbentleri komandanıń 90-jıllar basındaǵı Super Boul ushın ayqasları waqtındaǵı sadıq qollap-quwatlawı sebepli kirgizildi, bul dárwazaman Djim Kelli hám onıń №12 formasın kiyiwine tuwra keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.history.buffalobills.com/Wall+of+Fame| bet = Buffalo Bills History - Wall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130322051055/http://www.history.buffalobills.com/Wall+of+Fame| arxivsáne = 2013-jıl 22-mart | baspaxana = [[Buffalo Bills]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 22-fevral }}</ref>. 2008-jılı Bills komandası jaqında qaytıs bolǵan Buffaloda tuwılǵan hám ómir boyı ıqlasbent bolǵan Tim Rasserttiń húrmetine ózleriniń «12-shi Adam Dańq alleyası»n «Tim Rassert Plazası» dep ózgertti<ref>{{Web deregi | url = http://www.buffalobills.com/news/article-1/Russert-forever-remembered-by-Bills/b91310aa-6741-40c1-be12-d24d263e6e14/| bet = Russert forever remembered by Bills| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222160824/http://www.buffalobills.com/news/article-1/Russert-forever-remembered-by-Bills/b91310aa-6741-40c1-be12-d24d263e6e14/| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | avtor = Major| at = Andy| sáne = 2013-jıl 6-noyabr | baspaxana = Buffalo Bills| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral }}</ref>. Komanda házirgi waqıtta da óz ıqlasbentlerin «12-shi Adam» dep atap kelmekte, olardıń ǵárezsiz, xalıqaralıq ıqlasbent klubları «Bills Bekers Chapters» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.buffalobills.com/fans/billsbackers/| bet = Bills Backers - Buffalo Bills| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180107030942/http://www.buffalobills.com/fans/billsbackers/| arxivsáne = 2018-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-fevral }}</ref>. Bills komandasınıń Texas A&M universiteti menen «12-shi Adam» terminin qollanıw boyınsha licenziyalıq kelisimi bar. === Indianapolis Kolts === NFL komandası Indianapolis Kolts ıqlasbentleri 12-shi Adam sıpatında belgili bolǵan<ref name="ESPNColts">{{Web deregi | url = https://www.espn.com/blog/indianapolis-colts/post/_/id/1149/the-colts-have-their-own-12th-man| bet = The Colts have their own 12th Man| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140223173004/http://espn.go.com/blog/indianapolis-colts/post/_/id/1149/the-colts-have-their-own-12th-man| arxivsáne = 2014-jıl 23-fevral | avtor = Wells| at = Mike| sáne = 2013-jıl 7-oktyabr | baspaxana = ESPN| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-fevral }}</ref>. Kolts 1996-jıl 23-sentyabrde, Indiana shtatınıń Indianapolis qalasında 13 máwsim oyın ótkergennen soń, Húrmet Júzigin shólkemlestirdi. 2007-jılı Kolts ózleriniń 12-shi Adamın komandanıń Húrmet Júzigine altınshı bolıp kirgizdi, ol waqıtta RCA Doum stadionınıń ishki fasad bóleginde jaylasqan edi. Húrmet Júzigi házirgi waqıtta komandanıń úy maydanshası bolǵan Lukas Oyl stadionın qorshap turıptı. Shólkem sonday-aq «Oyınnıń 12-shi Adam Íqlasbenti» ataǵın beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.wkw.com/dr-james-malec-honored-as-colts-12th-man-fan-of-the-game/| bet = Dr. James Malec Honored as Colts 12th Man Fan of the Game| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140226143332/http://www.wkw.com/dr-james-malec-honored-as-colts-12th-man-fan-of-the-game/| arxivsáne = 2014-jıl 26-fevral | jumıs = Wilson Kehoe Winingham| qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-fevral }}</ref>. 2015-jıl 12-noyabrde Texas A&M komandanıń bul terminin qollanıwına baylanıslı Koltsqa qarsı sudqa arız etkenligin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/college-football/story/_/id/14113722/texas-aggies-sue-indianapolis-colts-use-12th-man-trademark| bet = Texas A&M says Colts ignoring calls to stop use of '12th Man'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151113065148/http://espn.go.com/college-football/story/_/id/14113722/texas-aggies-sue-indianapolis-colts-use-12th-man-trademark| arxivsáne = 2015-jıl 13-noyabr | sáne = 2015-jıl 12-noyabr | jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-noyabr }}</ref>. 2016-jıl 17-fevralda bul sud isi sheshildi, Kolts Húrmet Júziginen bul sóz dizbegin alıp taslawǵa hám sawda belgisi retinde dizimnen ótken bul sóz dizbegin basqa hár qanday qollanıwdı dárriw toqtatıwǵa kelisti<ref name="indystar.com">{{Web deregi | url = http://www.indystar.com/story/sports/2016/02/18/indianapolis-colts-jim-irsay-12th-man-texas-am/80564736/| bet = Indianapolis Colts agree to stop using '12th Man' in settlement with Texas A&M| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190513065633/https://www.indystar.com/story/sports/2016/02/18/indianapolis-colts-jim-irsay-12th-man-texas-am/80564736/| arxivsáne = 2019-jıl 13-may | sáne = 2016-jıl 18-fevral | jumıs = Indianapolis Star| qaralǵan sáne = 2016-jıl 18-fevral }}</ref>. === Sietl Sixoks === Sietl Sixoks 1984-jıl 15-dekabrde óz ıqlasbentleriniń húrmetine 12-sanlı formanı máńgilikke saqlawǵa aldı. 2003-jılı Sixoks házirgi Lyumen Fild stadionınıń qubla sektor ushına úlken flagshtok ornattı hám ıqlasbentlerdiń húrmetine ústinde 12 sanı bar úlken bayraqtı kóteriw dástúrin basladı, bul ıqlasbentlerdiń biri 12-sanlı formanı kiygen burınǵı Sixoks dárwazamanı Sem Etkins<ref>{{Citation |title=The Only Man to Wear 12 For the Seattle Seahawks {{!}} NFL Films Presents | sáne =2017-10-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jNwF5B0t1TM |access-date=2017-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118002138/https://www.youtube.com/watch?v=jNwF5B0t1TM |url-status=live |publisher=NFL Films |archive-date=November 18, 2017}}</ref>. Ádette, oyın aldınan ótkeriletuǵın ilajlarda jergili kliment yamasa máwsimlik bilet iyesi bayraqtı kóteredi<ref>{{Cite news|url=http://www.seahawks.com/gameday/12th-man/history.html|title=History of the 12th Man|access-date=December 20, 2012}}</ref>. Keyingi jıllarda Sixoks pley-off oyınlarına shıqqanda Sietl boylap, sonıń ishinde Speys Nidl imaratınıń ústinde de 12-shi Adam bayraqları<ref>{{Web deregi | url = http://www.seahawks.com/12th-Man/| bet = The 12s| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140223181349/http://www.seahawks.com/12th-Man/| arxivsáne = 2014-jıl 23-fevral | jumıs = Seahawks.com| baspaxana = Seattle Seahawks| qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-fevral }}</ref><ref>{{Jurnal deregi |last=Ballard |first=Chris | sáne =November 6, 2013 |title=Into the belly of beast mode with Seattle's 12th Man |url=http://sportsillustrated.cnn.com/nfl/news/20131106/russell-wilson-seattle-seahawks/ |url-status=dead |magazine=Sports Illustrated |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214081441/http://sportsillustrated.cnn.com/nfl/news/20131106/russell-wilson-seattle-seahawks/ |archive-date=February 14, 2014 |access-date=February 16, 2014 |via=sportsillustrated.cnn.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nbcbayarea.com/news/local/Seattle-Seahawks12th-Man-Flag-To-Torment-49er-Fans--243428911.html| bet = Seattle Seahawks 12th Man Flag to Torment 49ers Fans| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140222163012/http://www.nbcbayarea.com/news/local/Seattle-Seahawks12th-Man-Flag-To-Torment-49er-Fans--243428911.html| arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral | avtor = Roberts| at = Chris| sáne = 2014-jıl 4-fevral | baspaxana = NBC Bay Area| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.kirotv.com/news/news/worlds-largest-12th-man-flag/nc7wz/| bet = World's largest 12th Man flag unfurled| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140214014117/http://www.kirotv.com/news/news/worlds-largest-12th-man-flag/nc7wz/| arxivsáne = 2014-jıl 14-fevral | sáne = 2014-jıl 30-yanvar | baspaxana = KIRO TV| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral }}</ref><ref>{{Cite news|title=12th Man flag unfolds under Lady Liberty|url=http://www.seattlepi.com/sports/football/slideshow/12th-Man-flag-unfolds-under-Lady-Liberty-78887.php|access-date=February 16, 2014}}</ref> kórinip turdı. 2014-jılı Boing kompaniyası Boeing 747-8 júk samolyotın arnawlı Sixoks reńlerine boyap, quyrıǵında 12 sanın súwretledi hám sońınan onı Shıǵıs Vashington ústinen 12 sanın jazǵan traektoriya boyınsha ushırdı<ref>{{Cite news|title=Boeing rolls out a mean-looking Seahawks 747 jumbo jet|url=https://www.usatoday.com/story/todayinthesky/2014/01/30/boeing-rolls-out-a-747-jumbo-jet-painted-for-the-seahawks/5052387/|access-date=2 June 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.foxnews.com/travel/boeing-unveils-seattle-seahawks-747-plane/|title=Boeing unveils Seattle Seahawks 747 plane|access-date=February 1, 2014}}</ref>. Sixoks Super Boul XLVIII ushın maydanǵa shıqqanda, komanda dástúri boyınsha<ref>{{Web deregi | url = https://madison.com/travel/national/super-bowl-watch-welcome-to-new-jersey/article_e687f925-8d42-5478-9c18-3eb242a32341.html| bet = Super Bowl Watch: Seattle Soaring in Super Bowl| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220726221609/https://madison.com/travel/national/super-bowl-watch-welcome-to-new-jersey/article_e687f925-8d42-5478-9c18-3eb242a32341.html| arxivsáne = 2022-jıl 26-iyul | avtor = Cohen| at = Rachel| sáne = 2014-jıl 2-fevral | jumıs = madison.com| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nfl.com/videos/nfl-game-highlights/0ap2000000323054/Super-Bowl-XLVIII-Seahawks-vs-Broncos-highlights| bet = Super Bowl XLVIII: Seahawks vs. Broncos highlights| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140330115619/http://www.nfl.com/videos/nfl-game-highlights/0ap2000000323054/Super-Bowl-XLVIII-Seahawks-vs-Broncos-highlights| arxivsáne = 2014-jıl 30-mart | jumıs = NFL.com| baspaxana = National Football League| qaralǵan sáne = }}</ref> komandanıń 12-shi Adam bayraǵın kóterip shıqqan yarım qorǵawshı Xit Farvell basshılıǵında kirdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=10730| bet = Seattle Seahawks win Super Bowl in a rout on February 2, 2014| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140407071051/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=10730| arxivsáne = 2014-jıl 7-aprel | sáne = | jumıs = historylink.org| baspaxana = | qaralǵan sáne = }}</ref>. 2016-jıl may ayında alpinist Devid Liano Gonsales [[Everest|Everest shıńında]] 12-shi Adam bayraǵın kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.seattletimes.com/sports/seahawks/climber-displays-his-seahawks-allegiance-on-the-top-of-mount-everest/| bet = Top of the world! Fan takes love of Seahawks to summit of Mount Everest| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210206060447/https://www.seattletimes.com/sports/seahawks/climber-displays-his-seahawks-allegiance-on-the-top-of-mount-everest/| arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral | sáne = 2016-jıl 8-iyun | jumıs = Seattle Times| baspaxana = | qaralǵan sáne = }}</ref>. Sixokstıń 12-shi Adamı sport waqıyasında eń qattı tamashagóyler shawqımı boyınsha [[Ginness rekordlar kitabı|Ginness Dúnya Rekordın]] eki márte ornattı. Birinshi ret 2013-jıldıń 15-sentyabrinde San-Francisko 49ers qarsı oyında 136.6 dB dárejesin dizimge aldı<ref name="noise1.1">{{Web deregi | url = http://www.cbssports.com/nfl/eye-on-football/23678037/seahawks-fans-sets-guinness-world-record-for-loudest-stadium| bet = Seahawks fans set Guinness World Record for loudest stadium| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140227013123/http://www.cbssports.com/nfl/eye-on-football/23678037/seahawks-fans-sets-guinness-world-record-for-loudest-stadium| arxivsáne = 2014-jıl 27-fevral | avtor = Wilson| at = Ryan| sáne = 2013-jıl 16-sentyabr | jumıs = cbssports.com| baspaxana = CBS Sports| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-oktyabr }}</ref><ref name="noise1.2">{{Web deregi | url = http://www.seahawks.com/news/2013/09/15/12th-man-lifts-centurylink-field-guinness-world-record-book-loudest-stadium| bet = 12th Man lifts CenturyLink Field into Guinness World Record book for loudest stadium| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151208154216/http://www.seahawks.com/news/2013/09/15/12th-man-lifts-centurylink-field-guinness-world-record-book-loudest-stadium| arxivsáne = 2015-jıl 8-dekabr | sáne = 2013-jıl 15-sentyabr | jumıs = Seahawks.com| baspaxana = Seattle Seahawks| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-fevral }}</ref>. Ekinshi ret 2013-jıldıń 2-dekabrinde Nyu-Orlean Seynts qarsı Dúyshembi Keshki Futbol oyınında 137.6 dB gúwildi menen jańa rekord ornattı<ref name="noise2.1">{{Web deregi | url = http://profootballtalk.nbcsports.com/2013/12/02/12th-man-sets-new-noise-record/| bet = 12th Man sets new noise record| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161004165521/http://profootballtalk.nbcsports.com/2013/12/02/12th-man-sets-new-noise-record/| arxivsáne = 2016-jıl 4-oktyabr | avtor = Florio| at = Mike| sáne = 2013-jıl 2-dekabr | jumıs = profootballtalk.nbcsports.com| baspaxana = NBC Sports| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-fevral }}</ref><ref name="noise2.2">{{Web deregi | url = http://blog.seattlepi.com/football/2013/12/02/seattles-12th-man-reclaims-guinness-crowd-noise-record/| bet = Seattle's 12th Man reclaims Guinness crowd noise record| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161004150620/http://blog.seattlepi.com/football/2013/12/02/seattles-12th-man-reclaims-guinness-crowd-noise-record/| arxivsáne = 2016-jıl 4-oktyabr | avtor = Quinton| at = Sean| sáne = 2013-jıl 2-dekabr | jumıs = SeattlePI.com| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-fevral }}</ref>. 2016-jılı Sixoks penen Texas A&M arasında dúzilgen kelisim boyınsha, Sixoks óz ıqlasbentlerin «12-shi Adam» dep atawdan derlik bas tarttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.espn.com/college-football/story/_/id/17274864/texas-affies-lends-12th-man-trademark-seattle-seahawks-5-year-deal.html| bet = Seahawks reach 5-years licensing deal with Texas A&M| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180520052626/http://www.espn.com/college-football/story/_/id/17274864/texas-affies-lends-12th-man-trademark-seattle-seahawks-5-year-deal.html| arxivsáne = 2018-jıl 20-may | avtor = Rovell| at = Darren| sáne = 2016-jıl 11-avgust | jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 11-avgust }}</ref> hám onıń ornına «12-ler» yamasa 12 Íqlasbent terminlerin qollanıp atır<ref>{{Web deregi | url = http://www.seahawks.com/spirit-of-12/history-of-the-12s| bet = The 12s| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161203012510/http://www.seahawks.com/spirit-of-12/history-of-the-12s| arxivsáne = 2016-jıl 3-dekabr | jumıs = Seahawks.com| baspaxana = Seattle Seahawks| qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-oktyabr }}</ref><ref name="espn.com">{{Web deregi | url = http://www.espn.com/college-football/story/_/id/17274864/texas-aggies-lends-12th-man-trademark-seattle-seahawks-5-year-deal| bet = Seahawks reach 5-year licensing deal with Texas A&M| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160829044140/http://www.espn.com/college-football/story/_/id/17274864/texas-aggies-lends-12th-man-trademark-seattle-seahawks-5-year-deal| arxivsáne = 2016-jıl 29-avgust | sáne = 2016-jıl 11-avgust | jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ pk91odrli9a7jd2d0qdthxvlici6t78 0 24350 266249 213893 2026-08-18T00:26:02Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266249 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Etihad_Stadium.jpg|nobaý|[[Manchester|Manchesterdegi]] (Birlesken Korollik) Etixad stadionı]] [[Fayl:2017_AFL_Grand_Final_panorama_during_national_anthem.jpg|nobaý|[[Melburn|Melburndegi]] (Avstraliya) Melburn Kriket maydanı]] [[Fayl:Emirates_Stadium.jpg|nobaý|Londonnıń Xollowey rayonındaǵı (Birlesken Korollik) Emireyts stadionı]] '''Stadion''' (kóplik túri: '''stadionlar''' yamasa '''stadiya''') ‒ bul tiykarınan sırtqı sport oyınları, koncertler yamasa basqa da ilajlar ótkeriletuǵın orın bolıp, ol maydan yamasa saxnadan hám onı tolıq yamasa yarım qorshap turǵan, tamashagóylerge waqıyanı kóriwge múmkinshilik beretuǵın bir neshe qatarlı strukturadan ibarat<ref>{{Cite journal|title=The Spatial Development of the Modern Stadium|date=1993|url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/101269029302800204|publisher=SAGE Journals|doi=10.1177/101269029302800204|last1=Bale|first1=John|journal=International Review for the Sociology of Sport|volume=28|issue=2–3|pages=121–133}}</ref>. Pavsaniy atap ótkenindey, shama menen yarım ásir dawamında áyyemgi grek Olimpiya festivalındaǵı jalǵız ilaj Olimpiyadaǵı stadionnıń bir uzınlıǵın quraytuǵın jarıs bolǵan, «stadion» sózi de usı jerden kelip shıqqan<ref name="David C. Young p. 20">{{Cite book|title=A Brief History of the Olympic Games|first=David C.|last=Young|page=20|publisher=John Wiley & Sons|date=2008|isbn=9780470777756}}</ref>. Keminde 10,000 adamlıq sıyımlılıǵı bar stadionlardıń kópshiligi [[Futbol|associaciya futbolı]] ushın qollanıladı. Basqa da keń tarqalǵan stadion sport túrlerine amerika futbolı, [[beysbol]], kriket, regbidiń hár qıylı túrleri, dala lakrossı, bendi hám buǵa ayqası kiredi. Kóplegen iri sport imaratları koncertler ushın da paydalanıladı. == Etimologiyası == [[Fayl:OlympicRaceTrackOlympia.JPG|nobaý|Greciyadaǵı Olimpiyada jaylasqan Olimpiya stadionı]] «Stadion» - [[Grek tili|grek tilindegi]] «stadion» (στάδιον) sóziniń [[Latın tili|latınsha]] forması bolıp, 600 adam ayaǵınıń uzınlıǵına teń bolǵan uzınlıq ólshemi. Ayaqlardıń uzınlıǵı hár túrli bolǵanlıqtan, stadionnıń anıq uzınlıǵı belgili bir jerde hám waqıtta qabıl etilgen 1 ayaqtıń dál uzınlıǵına baylanıslı. Házirgi waqıtta 1 stadion = 600 fut (180 m) bolsa da, belgili bir tariyxıy kontekstte ol shama menen 15% úlken yamasa kishi uzınlıqtı ańlatıwı múmkin. Rim ekvivalenti bolǵan stadium da usıǵan uqsas uzınlıqqa - shama menen 185 m (607 fut) iye edi, biraq ol ayaq penen emes, al rim standart passus penen anıqlanıp, 125 passūs (eki adım) qashıqlıǵın ańlatqan. Inglis tilindegi stadium sóziniń qollanılıwı usınday uzınlıqtaǵı rim jolın qorshap turǵan bir neshe qatarlı infrastrukturadan kelip shıqqan. Kópshilik sózlikler inglis tilinde stadiums hám stadia sózleriniń ekewin de durıs kóplik forması sıpatında beredi. == Tariyxı == [[Fayl:The_Panathenaic_Stadium_on_April_22,_2021.jpg|nobaý|Greciyadaǵı [[Afina]] qalasındaǵı Panafiney stadionı]] Belgili eń eski stadion - bul Greciyadaǵı Olimpiya stadionı, onda [[áyyemgi Olimpiada oyınları]] b.e.sh. 776-jıldan baslap ótkerilgen. Dáslep oyınlar bir ǵana waqıyadan - stadion boylap juwırıwdan ibarat bolǵan. Grek hám rim stadionları kóplegen áyyemgi qalalardan tabılǵan, olardıń ishinde eń ataqlısı, bálkim, Rimdegi Domician stadionı bolıwı múmkin. Qazıp alınǵan hám qayta tiklengen áyyemgi Panafiney stadionı 1870 hám 1875-jılları Olimpiada oyınların qayta tiklew háreketlerine miyraslıq etti, keyin 1896-jılı birinshi zamanagóy Olimpiadasın, 1906-jılǵı Aralıq oyınlardı hám 2004-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlarınıń ayırım ilajların ótkerdi. Stadiondı qazıp alıw hám qayta tiklew grek milliy járdemshisi Evangelos Zappastıń miyrasınıń bir bólegi boldı hám ol házirgi waqıtta qollanılǵan birinshi áyyemgi stadion boldı. === Áyyemgi dáwir === [[Fayl:Aphrodisias_stadium.jpg|nobaý|Afrodisiyadaǵı stadion]] Áyyemgi Greciya hám Rimde stadionlar hár qıylı maqsetler ushın qurılǵan, hám dáslep tek grekler «stadion» dep atalǵan qurılmalardı salǵan; rimliler bolsa «cirk» dep atalǵan qurılmalardı salǵan. Grek stadionları jayaw jarıslar ushın bolǵan, al rim cirki at jarısları ushın bolǵan. Ekewiniń de uqsas formaları hám tamashagóyler ushın tabaq tárizli maydanları bolǵan. Grekler sonday-aq teatrdı rawajlandırǵan, onıń otırǵısh orınlarınıń jaylasıwı zamanagóy stadionlarınıń jaylasıwın aldın ala kórsetken. Rimliler teatrdı kóshirip alıp, onı úlkenirek toparlardı sıydırıw hám quramalıraq saxnalastırıwlar ushın keńeytken. Rimliler sonday-aq amfiteatr dep atalǵan eki ese úlken dóńgelek teatrdı rawajlandırǵan, ol gladiatorlar sawashları hám haywanlar kórsetiliwleri ushın on mıńlaǵan adamdı sıydırǵan. Grek stadionı hám teatrı hám rim cirki hám amfiteatrı hámmesi zamanagóy stadionınıń ata-babaları bolıp esaplanadı<ref>{{Cite book|last1=Cameron|first1=Alan|title=Circus Factions: Blues and Greens at Rome and Byzantium|url=https://archive.org/details/circusfactionsbl0000came|date=1976|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Beare|first1=W.|title=The Roman Stage: A Short History of Latin Drama in the Time of the Republic|date=1950|publisher=Methuen}}</ref>. ==== Mısallar ==== {| class="wikitable" !Atı !Mámleket !Eń dáslepki sánesi !Jol uzınlıǵı !Jol keńligi |- |Olimpiyadaǵı stadion |[[Greciya]] |b.e.sh. 776-jıl |212.54 m (697.3 fut) |28.5 m (94 fut) |- |Delfidegi stadion |[[Greciya]] |b.e.sh. 500-jıl |177 m (581 fut) |25.5 m (84 fut) |- |Domician stadionı |[[Italiya]] |b.e. 80-jıl |200 m (660 fut)-250 m (820 fut) (shama menen) | |- |Filippopol stadionı |[[Bolgariya]] |b.e. II ásir (117–138 jj.) |250 m (820 fut) |32 m (105 fut) |- |Afrodisiyadaǵı stadion |[[Túrkiya]] |b.e.sh. I ásir |225 m (738 fut) (shama menen) |30 m (98 fut) (shama menen) |- |} === Zamanagóylik === [[Fayl:Bird_Eye_Pictures_of_Chelsea's_Stamford_Bridge_stadium_1909.jpg|nobaý|Stemford Bridj stadionı, Batıs London, Birlesken Korollik]] [[Fayl:White_City_Stadium_1908.jpg|nobaý|Uayt Siti stadionı, London, Birlesken Korollik]] [[Fayl:Baker_Bowl_and_Huntingdon_Street_station,_1928.jpg|nobaý|Beyker Boul stadionı, Filadelfiya, Pensilvaniya]] [[Fayl:Harvard_Stadium_-_1905.jpg|nobaý|Garvard stadionı, Boston, Massachusets]] [[Fayl:Forbes_Field_exterior.jpg|nobaý|Forbs Fild stadionı, Pittsburg, Pensilvaniya]] [[Fayl:Maracana_2022.jpg|nobaý|[[Marakana stadionı]], [[Rio-de-janeiro|Rio-de-Janeyro]], [[Braziliya]]]] [[Fayl:Arena,_Ajax_stadion,_Amsterdam.JPG|nobaý|Yoxan Kroyf Arena, [[Amsterdam]], Niderlandı]] Zamanagóy dáwirde qurılǵan birinshi stadionlar tiykarǵı imaratlar bolıp, tek ǵana kóplegen tamashagóylerdi sıydırıw maqsetinde jobalastırılǵan edi. Kesh Viktoriya dáwirinde shólkemlestirilgen sporttıń úlken ataqlıǵınıń ósiwi menen, ásirese Birlesken Korollikte [[futbol]] hám Qurama Shtatlarda [[beysbol]], usınday birinshi qurılıslar salındı<ref name="worldstadiums">{{Web deregi | url = http://www.worldstadiums.com/stadium_menu/architecture/historic_stadiums.shtml| bet = World Stadiums – Architecture :: Stadium history| jumıs = www.worldstadiums.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-dekabr }}</ref>. Usınday erte stadionlardıń biri Lansdaun Roud stadionı boldı, ol birinshi Pútkil Irlandiya atletika chempionatın shólkemlestirgen Genri Danloptıń ideyası edi. Triniti kolledjinde sport waqıyaların ótkeriwge tıyım salınǵannan keyin, Danlop 1872-jılı stadiondı qurdı. «Men sherek mil uzınlıqtaǵı shlak penen juwırıw jolın saldım, házirgi Lansdaun tennis klubınıń maydanın óz teodolitim menen jobalastırdım, Lansdaun sadaq atıw klubın, Lansdaun kriket klubın hám eń aqırında Lansdaun regbi futbol klubın dúzdim – qızıl, qara hám sarı reńler menen.» Temir jol astındaǵı transheyadan alınǵan 300 arba topıraq maydandı kóteriw ushın paydalanıldı, bul Danlopqa óziniń injenerlik tájiriybesin qollanıp, Irlandiya boylap háwes etilgen maydandı jaratıwǵa múmkinshilik berdi. Bul dáwirdegi Birlesken Korolliktegi basqa erte stadionlar qatarına Stemford Bridj stadionı (1877-jılı London atletika klubı ushın ashılǵan) hám Enfild stadionı (1884-jılı Everton futbol klubı ushın qurılǵan) kiredi. AQSHta kóplegen kásiplik beysbol komandaları tiykarınan aǵashtan úlken stadionlar qurdı, birinshi usınday orın 1871-jılı Bostonda ashılǵan Saut End Graunds boldı, ol waqıtta Boston Biniters (házir Atlanta Breyvs) dep atalǵan komanda ushın qurılǵan edi. Bul parklerdiń kóbisi órtenip ketti, al órtenbegenleri ósip kiyatırǵan oyın ushın jaramsız bolıp qaldı. XIX ásirdegi barlıq aǵash parkler almastırıldı, ayırımları bir neshe jıldan soń, hám házirgi kúnde olardıń hesh biri saqlanbaǵan. Gudison Park dúnyadaǵı birinshi arnawlı qurılǵan futbol stadionı boldı. Uoltonda jaylasqan Kelli aǵayinleri qurılıs firmasına hárbiri 4000 tamashagóydi sıydıra alatuǵın eki ashıq tribuna qurıw tapsırıldı. Jáne de 3000 tamashagóyge mólsherlengen úshinshi jabıq tribuna da talap etildi<ref name="School of Science">{{Cite book|title=School of Science|publisher=Macmillan}}</ref>. Everton basshıları qurılısshılardıń isine qanaatlanıp, jáne eki kelisim dúzdi: 150 funt sterling bahasında sırtqı diywallar qurıldı hám hárbiri 7 funt sterling turǵan 12 turniket ornatıldı. Stadion 1892-jılı 24-avgustta Futbol associaciyasınıń wákilleri lord Kinnerd hám Frederik Uoll tárepinen rásmiy túrde ashıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.evertoncollection.org.uk/exhibitions/the+anfield+split+%252d+the+move+to+goodison?p=5#foot| bet = The Move to Goodison| baspaxana = Everton Collection| qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-aprel }}</ref>. Futbol oynalmadı; onıń ornına 12,000 tamashagóy qısqa jeńil atletika jarısın, keyin muzıka hám salyut kórsetiwin tamasha etti. Qurılıp pitkennen keyin stadion dúnyadaǵı birinshi arnawlı qurılǵan futbol stadionı boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.toffeeweb.com/club/goodison/gp-history.asp| bet = History of Goodison Park| baspaxana = ToffeeWeb| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-aprel }}</ref>. Arxitektor Archibald Leych óziniń sanaat imaratların qurıwdaǵı tájiriybesin eldiń hár tárepinde funkcional stadionlar dizaynına qollandı. Onıń jumısı XX ásirdiń dáslepki 40 jılın qamtıdı. Onıń eń belgili dizaynlarınıń biri Manchesterdegi Old Trafford edi. Stadion dáslep 100,000 tamashagóyge mólsherlenip jobalanǵan bolıp, qubla tribunasında jabıq otırǵıshlar bar edi, al qalǵan úsh tribuna terrasalar túrinde hám ashıq qaldırılǵan edi<ref>{{Cite book|title=Football Grounds of Britain}}</ref>. Bul stadion konturları boyınsha úziliksiz otırǵıshları bolǵan birinshi stadion edi. Bul dáslepki, tiykarınan futbol oyınları ushın jobalanǵan stadionlar Olimpiada oyınları ushın da qollanıldı, birinshi Olimpiada 1896-jılı Greciyadaǵı [[Afina]] qalasında ótkerildi. Londonda 1908-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları ushın qurılǵan Uayt Siti stadionı kóbinese, hesh bolmaǵanda Ullıbritaniyada, birinshi zamanagóy otırǵıshlı stadion sıpatında sóz etiledi. Injener Dj.Dj.Uebster tárepinen proektlestirilgen hám Djordj Uimpi tárepinen Franko-Britaniya kórgizbesi ornında 10 ay ishinde qurıp pitkerilgen bul 68,000 orınlı stadion 1908-jılı 27-aprelde patsha [[Eduard VII]] tárepinen ashıldı. Qurılıp pitkennen keyin, stadionda keńligi 24 fut (7.3 m) bolǵan juwırıw sızıǵı hám bir milge (536 m) úsh aylanba bar edi; sırtında 35 fut (11 m) keńlikte, 660 yard (600 m) uzınlıqta velosiped jolı bar edi. Maydannıń ishinde júziw hám suwǵa sekiriw basseyni de bar edi. 1913-jılı qurılǵan Londondaǵı Xayberi stadionı 1936-jılı Art-Deko stilinde qayta jobalanǵanda Ullıbritaniyadaǵı eki qabatlı otırǵısh dúzilisine iye bolǵan birinshi stadion boldı. Usı on jıllıqlar dawamında AQSH ta parallel stadion rawajlanıwları júz berdi. 1887-jılı óziniń dáslepki formasında ashılǵan, biraq 1895-jılı tolıq qayta qurılǵan Filadelfiyadaǵı Beyker Boul beysbol parkı stadion qurılısında eki tiykarǵı baǵdarda jańa jol ashtı. Stadionnıń ekinshi versiyası sport imaratlarında dúnyadaǵı birinshi konsolli ekinshi yarus (qabat) penen úlgilengen edi hám qurılısınıń kópshilik bóleginde polat hám gerbish qollanılǵan birinshi beysbol parkı boldı. Taǵı bir tásirli imarat 1903-jılı Garvard universiteti tárepinen óziniń amerikalı futbol komandası hám jeńil atletika baǵdarlaması ushın qurılǵan Bostondaǵı Garvard stadionı edi. Bul dúnyadaǵı beton hám polat konstrukciyanı qollanǵan birinshi stadion boldı. 1909-jılı beton hám polat konstrukciya Filadelfiyadaǵı Shayb Parktıń ashılıwı menen, hám bir neshe aydan keyin Pittsburgtaǵı Forbs Fild penen beysbolǵa keldi. Sońǵısı dúnyadaǵı birinshi úsh yarusli sport imaratı edi. Bul parklardıń ashılıwı park qurılısınıń «gáwhar qutısha» dáwiriniń baslanıwın belgiledi. Stadionlardaǵı eń úlken kópshilik 1950-jılı 16-iyulde [[Rio-de-janeiro|Rio-de-Janeyrodaǵı]] [[Marakana stadionı|Marakananda]] 1950-jılǵı Jáhán Chempionatınıń final oyının kórgen 199,854 adam boldı. [[Fayl:Moses_Mabhida_Stadion_durban_aerial_view_1.jpg|nobaý|Qubla Afrikadaǵı Durban qalasındaǵı Mozes Mabida stadionı]] [[Fayl:Sapporo_Dome_moving_pitchjpg.jpg|nobaý|Yaponiyanıń Sapporo qalasındaǵı Sapporo Kupolı]] [[Fayl:Superdome_from_Garage.jpg|nobaý|Luiziana shtatınıń Nyu-Orlean qalasındaǵı Cezar Superdomı]] [[Fayl:Allianz_Arena,_Múnich,_Alemania,_2013-02-11,_DD_12.JPG|nobaý|Germaniyanıń [[Myunxen]] qalasındaǵı Alyanc Arena]] [[Fayl:Beijing_national_stadium.jpg|nobaý|Qıtaydıń [[Pekin]] qalasındaǵı Pekin Milliy stadionı]] [[Fayl:San_Mames_stadium.jpg|nobaý|Ispaniyanıń [[Bilbao]] qalasındaǵı San-Mames stadionı]] [[Fayl:Arthur_ashe_stadium_interior.jpg|nobaý|Nyu-York qalasınıń Kuins rayonındaǵı Artur Esh stadionı]] [[Fayl:Narodowy-otwarcie19.JPG|nobaý|Polshanıń [[Varshava]] qalasındaǵı Milliy stadion]] [[Fayl:Wembley_Stadium_during_London_2012_Olympic_Games.JPG|nobaý|Londonnıń Uembli rayonındaǵı Uembli stadionı]] [[Fayl:Dodger_Stadium_field_from_upper_deck_2015-10-04.jpg|nobaý|Kaliforniya shtatınıń [[Los-Andjeles]] qalasındaǵı Dodjer stadionı]] == Túrleri == Gúmbezli stadionlar ádettegi stadionlardan ózleriniń jabıq tóbeleri menen ajıralıp turadı. Bulardıń kópshiligi taza arxitekturalıq mániste gúmbez emes, geyparaları arka sıyaqlı, bazıları fermalar menen tiykarlanǵan tóbelerge iye, al basqaları tensegriti qurılısı sıyaqlı ádetten tıs dizaynǵa iye. Biraq, sport stadionları kontekstinde «gúmbez» termini barlıq jabıq stadionlar ushın standart bolıp qalǵan, ásirese birinshi usınday jabıq stadion - Xyuston Astrodomı haqıyqıy gúmbez tárizli tóbe menen qurılǵanlıǵı sebepli. Ayırım stadionlarda yarım tóbeler bar, al ayırımları hátte infrastrukturanıń bir bólegi sıpatında jıljımalı maydanlarǵa iye bolıwı ushın jobalastırılǵan. Nyu-Orleandaǵı Cezar Superdomı - bul lamellyar kóp saqıynalı ramadan islengen haqıyqıy gúmbez qurılısı bolıp, diametri 680 fut (210 m) quraydı. Bul dúnyadaǵı eń úlken turaqlı gúmbezli qurılma<ref name="SBBBC">{{Cite news|last1=Parry|first1=Haydn|title=Super Bowl XLVII: New Orleans' pride restored after Katrina|url=https://www.bbc.com/sport/0/american-football/21292257|publisher=[[BBC]]|access-date=15 February 2015| sáne =February 2013}}</ref>. Jabıq bolsa da, gúmbezli stadionlar stadion dep ataladı, sebebi olar jetkilikli dárejede úlken hám ádette ashıq hawada ótkeriletuǵın sport túrleri ushın jobalastırılǵan, mısalı, atletika, amerika futbolı, associaciya [[Futbol|futbolı]], regbi hám [[beysbol]]. Ádette jabıq imaratlarda ótkeriletuǵın basketbol, muz xokkeyi hám voleybol sıyaqlı sport túrleri ushın jobalastırılǵanlar arena dep ataladı. Tómendegiler buǵan kirmeydi: * Kemeron Indor stadionı, Dyuk universitetiniń Blyu Dyavols erler hám hayallar basketbol komandalarınıń úy maydanshası. * Red Bull Arena, Major Liga Futbolınıń Nyu-York Red Bulls hám Milliy Hayal-qızlar Futbol Ligasınıń NJ/NY Gotem FC komandalarınıń úyi bolǵan ashıq hawalı orın. * Pari La Defans Arena, regbi-yunion klubı Rasing 92-niń úy maydanshası bolǵan gúmbezli stadion. Ol jabıq imarat sport túrleri ushın qolaylı konfiguraciyaǵa múmkinshilik beretuǵın kóshpeli otırıw blogına iye. * Chikago Stadionı (buzılǵan), burın Milliy Xokkey Ligasınıń Chikago Blekxoks hám Milliy Basketbol Associaciyasınıń Chikago Bulls komandalarınıń úy maydanshası bolǵan. == Joybarlaw máseleleri == Hár qıylı sport túrleri hár túrli ólshemdegi hám formadaǵı oyın maydanların talap etedi. Ayırım stadionlar tiykarınan bir sport túri ushın jobalastırılǵan, al basqaları, ásirese kóshpeli otırǵıshları bar stadionlar, hár qıylı ilajlarǵa sáykeslestirilgen. Evropada tek ǵana futbol ushın arnalǵan stadionlar keń tarqalǵan; Irlandiyada Gel oyınları ushın arnalǵan Krok Park sıyaqlı stadionlar keń tarqalǵan, al AQSHta [[beysbol]] yamasa amerikalı futbol ushın arnalǵan stadionlar jiyi ushırasadı. Eń keń tarqalǵan kóp maqsetli dizayn futbol maydanın juwırıw jolı menen birgelikte qurastıradı, biraq bul jerde belgili bir kelisimlerge keliw kerek boladı. Tiykarǵı kemshilik - tribunalar maydannan, ásirese maydannıń ushlarınan ádewir uzaqta jaylasadı. Ayırım kishi stadionlarda ushlarında tribunalar bolmaydı. Tribunalar hámme tárepte bolǵanda, stadion sopaq formaǵa iye boladı. Bir tárepi ashıq bolǵanda, stadion at taǵası formasın aladı. Hár úsh konfiguraciya (ashıq, sopaq hám at taǵası) keń tarqalǵan, ásirese amerikalı kolledj futbol stadionlarında. Evropada tórt múyeshli stadionlar kóbirek ushırasadı, ásirese futbolda, onda kóp stadionlarda tórt tárepte kóbinese anıq hám júdá hár túrli tribunalar bar. Bular kóbinese hár qıylı ólshemlerge hám dizaynlarǵa iye bolıp, stadionnıń tariyxınıń túrli dáwirlerinde qurılǵan. Evropa futbol stadionlarınıń júdá hár túrli ózgeshelikleri «stadion sayaxatı» dep atalatuǵın ósip baratırǵan xobbiydiń payda bolıwına alıp keldi, bunda tamashagóyler waqıya ushın emes, al stadionnıń ózin kóriw ushın sayaxat etedi. Sońǵı jılları Evropada tolıq jańa sopaq stadionlar qurıw tendenciyası dástúrshilerdiń sın pikirlerine sebep boldı, olar bul dizaynlardı bir qálipli hám ornın basqan eski stadionlardıń ózgesheligine iye emes dep esaplaydı. Arqa Amerikada, onda beysbol hám amerikalı futbol eń kóp tarqalǵan ashıq hawadaǵı tamashagóy sport túrleri bolıp esaplanadı, futbol/beysbol kóp maqsetli stadionlarınıń bir qanshası qurılǵan, ásirese 1960-jılları, hám olardıń ayırımları tabıslı boldı. Beysbol hám futbol ushın talaplar ádewir parıq qılǵanlıqtan, bir maqsetli stadionlar qurıw tendenciyası payda boldı, bul 1972-1973-jılları Kanzas-Sitiden baslanıp, 1990-jılları tezlesti. Bir qansha jaǵdaylarda, amerikalı futbol stadionı beysbol maydanınıń qasında qurılǵan, bul ulıwma avtoturaq hám basqa da qolaylıqlardı bólisiwge múmkinshilik beredi. MLS-tiń rawajlanıwı menen, 1990-jıllardıń aqırınan baslap futbolǵa arnalǵan stadionlardıń qurılısı da kóbeydi, bul sport túriniń talaplarına jaqsıraq juwap beriw ushın islendi. Kóp jaǵdaylarda, erterek qurılǵan beysbol stadionları belgili bir jer maydanına yamasa qala kvartalına sáykes keletuǵın etip salınǵan. Bul kóp beysbol maydanlarınıń asimmetriyalıq ólshemlerine alıp keldi. Mısalı, Yanki stadionı Nyu-York qalasınıń Bronks rayonındaǵı úsh múyeshli qala kvartalında qurılǵan. Bul shep táreptegi maydannıń úlken, al oń táreptegi maydannıń kishi bolıwına alıp keldi. AQSHta zamanagóy futbol stadionları qurılmastan burın, Fenway Park, Polo Grounds, Wrigley Field, Comiskey Park, Tiger Stadium, Griffith Stadium, Milwaukee County Stadium, Shibe Park, Forbes Field, Yankee Stadium hám Sportsman's Park sıyaqlı kóplegen beysbol maydanları Milliy Futbol Ligası yamasa Amerika Futbol Ligası tárepinen paydalanılǵan. (Belgili bir dárejede bul tómengi futbol ligalarında da dawam etpekte, mısalı, házirgi waqıtta Charles Schwab Field Omaha dep atalatuǵın orın Birlesken Futbol Ligasınıń Omaha Nighthawks komandasınıń úy stadionı sıpatında qollanılmaqta.) Házirgi kúndegi bir maqsetli stadionlar menen birge, qala oraylarına jaqınıraq jaylasqan retro-stildegi beysbol maydanların qurıw tendenciyası da bar. Oriole Park at Camden Yards Ullı Liga Beysbolı ushın qurılǵan birinshi usınday beysbol maydanı boldı, ol XX ásirdiń basındaǵı stilde, biraq XXI ásirdiń qolaylıqları menen salınǵan. Tayvanda quyash energiyası menen isleytuǵın stadion bar, ol óz jumısı ushın kerek bolǵan muǵdarda energiya óndiredi<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2009/may/20/taiwan-solar-stadium|title=Taiwan's solar stadium 100% powered by the sun|newspaper=The Guardian|date=20 May 2009|author=Inhabitat|access-date=2 September 2017}}</ref>. Stadion dizaynerleri kóbinese ıqlasbentlerdiń dawıslarınan payda bolatuǵın shawqımdı kúsheytiw ushın akustikanı izertleydi, bul arqalı janlı atmosfera jaratıwǵa umtıladı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-22110898|title=How do you give stadiums atmosphere?|first=Martin|last=Vennard|work=BBC News|date=13 April 2013|access-date=2 September 2017}}</ref>. === Jaqtılandırıw === [[Fayl:Bramall_Lane_End.jpg|nobaý|[[Sheffield|Sheffild]], Birlesken Korolliktegi Bramall Leyn.]] Projektorlar payda bolǵanǵa shekem, úlken maydanlarda ótkeriletuǵın kópshilik oyınlar tábiyiy jaqtılandırıwǵa súyeniwge májbúr bolǵan. Bramall Leyn birinshi projektor menen jaqtılandırılǵan stadion bolǵanı haqqında aytıladı. Futboldaǵı projektor menen jaqtılandırıw 1878-jıldan baslanadı, sol waqıtta [[Sheffield|Sheffilddegi]] Bramall Leynde qarańǵı qıs kúnleri keshqurınları projektor menen jaqtılandırılǵan sınaq oyınları ótkerilgen. Ulıwma elektr tarmaǵı bolmaǵanlıqtan, jaqtılar batareyalar hám dinamolar arqalı támiyinlenip, isenimsiz bolǵan. Elektr tarmaqlarınıń rawajlanıwınan keyin, jaqtılandırıw stadion dizaynınıń áhmiyetli elementine aylandı, bul kún batqannan keyin de oyınlardı ótkeriwge, sonday-aq kópshilikke kóbirek pananı támiyinleytuǵın, biraq azıraq tábiyǵıy jaqtı ótkeretuǵın jabıq yamasa yarım jabıq stadionlarda oyınlar ótkeriwge múmkinshilik berdi. == Tamashagóyler aymaqları hám otırǵısh orınları == [[Fayl:Hillsborough_Stadium_interior.jpg|nobaý|Owlertondaǵı Xillsboro stadionı, Birlesken Korollik]] «Tolıq otırǵıshlı» stadion barlıq tamashagóyler ushın otırǵısh orınlarǵa iye. Basqa stadionlar barlıq yamasa ayırım tamashagóylerdiń waqıyanı turıp kóriwine mólsherlengen. «Tolıq otırǵıshlı» termini AQSHta keń tarqalmaǵan, sebebi amerikalı stadionlarda úlken turıp kóriw bólimleri siyrek ushırasadı. Stadionnıń jaman dizaynı Xillsboro apatı hám Xeyzel stadionı apatı sıyaqlı qayǵılı waqıyalarǵa alıp kelgen. Usılardan keyin, barlıq Premer-liga, UEFA Evropa chempionatı hám FIFA Jáhán chempionatı saralaw oyınları barlıq tamashagóylerdiń otırıwın talap etedi. Otırǵısh orınları aymaqları terrasalar, qabatlar yamasa palubalar dep atalıwı múmkin. Dáslep tek turıp kóriw ushın jobalanǵan, házir olar ádette otırǵıshlar menen támiyinlengen. AQSHta qollanılatuǵın jáne bir termin - «blitchers», bul kóbinese jeke otırǵıshlar emes, al uzın otırǵısh orınları bar aymaqlarǵa qollanıladı hám kóbinese jabılmaǵan boladı; bul termin tuwrı, kóleńkesiz quyash nurınıń otırǵıshlarǵa hám usı bólimlerdegi tamashagóylerge tiygizetuǵın aǵartıw tásirine baylanıslı. Kóp stadionlar joqarı bahalarda lyuks bólmeler yamasa lojalardı tamashagóylerge usınadı. Bul bólmeler orınǵa baylanıslı on adamnan otız adamǵa shekem sıydıra aladı. Super Boul sıyaqlı waqıyalarda lyuks bólmelerdiń bahası júz mıńlaǵan dollarǵa jetiwi múmkin. === Sergeklik hám qáwipsizlik === [[Fayl:Ibrox_Inside.jpg|nobaý|Shotlandiyanıń [[Glazgo]] qalasındaǵı Aybroks stadionı]] [[Fayl:Moscow-Exterior_of_Luzhniki_Stadium_(2).jpg|nobaý|Rossiyanıń [[Moskva]] qalasındaǵı Lujniki stadionı]] Stadionlarda adamlardıń kóp jıynalıwı hám waqıyalardıń jiyi ótkeriliwi sebepli, burın kóplegen belgili apatlar bolǵan, olardıń ayırımları jaraqat hám ólimge alıp kelgen. Mısalı, Xillsboro apatı 1989-jılı 15-aprelde Angliyanıń [[Sheffield|Sheffild]] qalasındaǵı Xillsboro stadionında adamlardıń basılıp qalıwı nátiyjesinde júz bergen. Bul apatta 97 adamnıń qaytıs bolıwı hám 765 adamnıń jaraqat alıwı onı Britaniya sport tariyxındaǵı eń awır apatqa aylandırdı. Bunday waqıyalardıń qaytalanıwınıń aldın alıw ushın dizayn hám nızamshılıqta kóp kúsh jumsalǵan. Ásirese [[terrorizm]] yamasa zorlıq-zombılıq qáwpi bar dep esaplanǵan jerlerde, adam ólimleriniń aldın alıw hám stadionlardı shańaraqlar birgelikte jámiyetlik ilajdan ráhátleniw menen kóre alatuǵın orınlar sıpatında saqlap qalıw ushın dıqqat joqarı dárejede qalmaqta. Evropa hám Qubla Amerikada jigirmalanshı ásirde futbol stadionlarınıń ishinde yamasa jaqın átirapında jawız toparlardıń urısıwı keń tarqalǵan edi. Birlesken Korollikte olar xuliganlar dep ataladı. Qáwipsizlikti arttıratuǵın strukturalıq ózgesheliklerge hárbir kóriwshiler aymaǵı ushın ayırım kiriw hám shıǵıw jolları, ásirese úy iyeleri hám qonaq tárepdarları ushın ayırım kiriw jolları, bóliwshi diywallar, áynek tosıqlar, terbelisti páseytiw hám sepkish sistemaları kiredi. Qabıl etilgen qáwipsizlik ilajlarına qurallı gúzetiw, jeke hújjetlerdi tekseriw, video baqlaw, metall detektorları hám kóriwshilerdiń qáwipli yamasa potencial qáwipli zatlardı alıp kiriwin qadaǵan etetuǵın qaǵıydalardı ámelge asırıw ushın qáwipsizlik tekseriwleri kiredi. == Siyasiy hám ekonomikalıq máseleler == [[Fayl:Empire_Field_near_empty.jpg|nobaý|Kanadanıń [[Vankuver]] qalasındaǵı Empayr Fild stadionı]] Zamanagóy stadionlar, ásirese olardıń eń irisi, tek ǵana eń úlken korporaciyalar, eń bay adamlar yamasa húkimet ǵana qurdıra alatuǵın megajoybarlar bolıp esaplanadı. Sport ıqlasbentleriniń óz komandalarına tereń emocionallıq baylanısı bar. Arqa Amerikada, jabıq liga «franshiza» sisteması menen, qalalarǵa qaraǵanda komandalar az. Bul komanda iyelerine úlken sawda-satıq kúshin beredi, sonlıqtan iyeler húkimetler jańa imaratlar qurılısın subsidiyalamasa, komandalardı basqa qalalarǵa kóshirip ketiw menen qorqıtıwı múmkin. Evropa hám Latın Amerikasında, hárbir qalada bir neshe futbol klubları hám hárbir elde bir neshe ligalar bar bolǵanlıqtan, bunday monopoliya kúshi joq hám stadionlar tiykarınan jeke qarjı menen qurıladı. Professional sporttan tıs, húkimetler iri sport ilajların, tiykarınan Jazǵı Olimpiada oyınları hám [[FIFA jáhán chempionatı|FIFA Jáhán Kubogın]] (futbol boyınsha) ótkeriw huqıqın alıw ushın qatań básekilesiw arqalı qatnasadı, bul waqıtta qalalar kóbinese Xalıqaralıq Olimpiada Komiteti (XOK) yamasa [[FIFA]] talapların qanaatlandırıw ushın jańa stadionlar qurıwǵa wáde beredi. === Korporativ atawı === [[Fayl:FNB_Stadium_2014-11-08.jpg|nobaý|Qubla Afrikadaǵı Nasrek qalasındaǵı FNB stadionı]] [[Fayl:ATT_Sunset_Panorama.jpg|nobaý|Oracle Park [[San-Francisko]] qalasında, Kaliforniya shtatında]] [[Fayl:Aviva_Stadium_from_North_Stand.jpg|nobaý|Aviva stadionı [[Dublin]] qalasında, Irlandiyada]] [[Fayl:Signal_iduna_park_stadium_dortmund_4.jpg|nobaý|Signal Iduna Park Arqa Reyn-Vestfaliya jerinde, Germaniyada]] [[Fayl:YankeeStadium-9-21-22-1.jpg|nobaý|Yankee stadionı Bronks rayonında, Nyu-York qalasında]] [[Fayl:FIFA_World_Cup_2010_Slovakia_Italy.jpg|nobaý|Ellis Park stadionı Yoxannesburg qalasında, Qubla Afrikada]] XXI ásirdiń basında, stadionlardı qurıw hám saqlawdıń úlken shıǵınların azaytıw maqsetinde, kóplegen Amerika hám Evropa sport komandaları imaratlardıń atın satıw huqıqın sattı. Bul tendenciya 1970-jıllarda baslanıp, 1990-jıllarda tez ósti hám qáwenderlerdiń atları hám burınnan bar, hám jańa stadionlarǵa beriliwine alıp keldi. Ayırım jaǵdaylarda, korporativ at kóp jıllar dawamında belgili bolǵan attı almastıradı (hár qıylı dárejede tabıslı). Biraq sońǵı jıllarda qurılǵan kóplegen stadionlar, mısalı, Germaniyadaǵı [[Wolfsburg|Volfsburgtaǵı]] Volkswagen Arena, hesh qashan korporativ emes at penen belgili bolmaǵan. Qáwenderlik qubılısı keyin pútkil dúnyaǵa tarqaldı. Ele de municipalitetke tiyisli bir neshe stadionlar bar, olar kóbinese óz aymaǵına áhmiyetli bolǵan at penen belgili (mısalı, Bostondaǵı Fenway Park). Sońǵı jıllarda ayırım mámleketke tiyisli stadionlar da at beriw huqıqları boyınsha kelisimlerge ushıradı, al tabıstıń bir bólegi yaki hámmesi kóbinese sol jerde oynaytuǵın komandaǵa (komandalarǵa) beriledi. Korporativ atawdıń bir nátiyjesi - stadion atlarınıń jiyi ózgeriwi boldı, atın bergen korporaciya óz atın ózgertkende yamasa at qoyıw kelisimi múddeti pitkende. Mısalı, Finikstegi Chase Field burın Bank One Ballpark dep atalǵan, biraq sońǵı korporaciyanıń satıp alınıwın kórsetiw ushın qayta at qoyıldı. [[San-Francisko|San-Franciskodaǵı]] tariyxıy Candlestick Park bir neshe jıl dawamında 3Com Park dep ataldı, biraq qáwenderlik kelisiminiń múddeti pitkennen keyin bul at alıp taslandı, hám Monster Cable Products kompaniyasınıń Monster Park degen jańa atı berilgenge shekem jáne eki jıl ótti. Bul stadionnıń korporativ atawına jergilikli qarsılıq San-Francisko qala keńesiniń Monster kelisimi pitkennen keyin Candlestick Park atın turaqlı túrde qaytarıwına alıp keldi. Jaqında Irlandiyada [[Dublin|Dublindegi]] tariyxıy Lansdowne Road stadionınıń Aviva Stadium dep qayta atawına úlken qarsılıq boldı. Lansdowne Aviva sıpatında qayta qurılıp, 2010-jıldıń may ayında ashıldı. Ekinshi tárepten, Los-Andjelestegi Great Western Forum, korporativ qayta atawdıń eń dáslepki mısallarınıń biri, atın bergen bank joq bolıp ketkennen keyin de kóp jıllar dawamında óz atın saqlap qaldı, korporativ atı tek imarat keyin basqa menshik iyesine ótkennen soń ǵana alıp taslandı. Bul ádette Amerika Qurama Shtatlarınan tısqarı ellerde kem ushırasadı. Ayrıqsha mısal - Yaponiyanıń Nippon Professional Baseball ligası, onda komandalardıń kópshiligi ózleriniń ana korporaciyalarınıń atları menen atalǵan. Sonıń menen birge, Angliyadaǵı University of Bolton hám Emirates stadionları hám Germaniyadaǵı Signal Iduna Park hám Allianz Arena sıyaqlı kóplegen jańa Evropa futbol stadionları korporativ atqa iye. Korporativ at beriwdiń (yamasa qayta atawdıń) bul jańa baǵdarı Crosley Field, Wrigley Field hám birinshi hám ekinshi Busch stadionları sıyaqlı ayırım eski orınlardıń atlarınan parıq qıladı, sebebi bul parkler klub iyesiniń atı menen atalǵan edi, bul sonday-aq sol klub iyelerine tiyisli kompaniyanıń atı bolıp shıqtı. (Házirgi Busch stadionı óziniń atın zamanagóy ataw huqıqları kelisimi arqalı aldı.) 2006-jılǵı Germaniyadaǵı FIFA Jáhán Chempionatı waqtında geybir stadionlar waqıtsha qayta ataldı, sebebi [[FIFA]] stadionlardı qáwenderlikke tıyım saladı. Mısalı, Myunixtegi Allianz Arena turnir dawamında FIFA Jáhán Chempionatı Stadionı, Myunix dep ataldı. Sonday-aq, sol stadion Evropa jarısları waqtında «München Arena» dep ataladı. Usınday qaǵıydalar Imtech Arena hám Veltins-Arena stadionlarına da tásir etedi. Bul qaǵıyda hátte stadion sponsorı FIFA-nıń rásmiy sponsorı bolǵan jaǵdayda da qollanıladı - 2010-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı waqtında FIFA-nıń tiykarǵı qáwenderleriniń biri Coca-Cola atın alıp júrgen Yoxannesburgtaǵı stadion óziniń tariyxıy Ellis Park Stadium atı menen belgili boldı. Olimpiada oyınları waqtında da korporativ atlar waqıtsha almastırıladı. == Ekologiyalıq máseleler == Zamanagóy stadionlar qurılısı menen bir qatar unamsız ekologiyalıq máselelerdi keltirip shıǵaradı. Olardı qurıw ushın mıńlaǵan tonna materiallar talap etiledi, olar stadion átirapındaǵı transport qozǵalısın anaǵurlım kóbeytedi, sonday-aq stadiondı saqlaw da úlken másele<ref>{{Web deregi | url = http://www.forbes.com/sites/uhenergy/2017/12/11/big-sports-events-have-big-environmental-footprints-could-social-licenses-to-operate-help/#439494ec50cf.| bet = Big Sports Events Have Big Environmental Footprints. Could Social Licenses to Operate Help?| jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. Health Effect Institute maǵlıwmatlarına sáykes, zamanagóy stadionlar átirapındaǵı kóbeygen transport qozǵalısı tásir etiw aymaqların payda etip, stadion átirapında jasaytuǵın adamlardıń 30-40% tin potencial densawlıq máselelerine ushıratadı. Kóplegen stadionlar quyash panellerin hám joqarı nátiyjeli jaqtılandırıwdı engiziw arqalı ózleriniń uglerod izlerin azaytıwǵa háreket etpekte. == Muzıkalıq orınlar == Onlaǵan jıllar dawamında stadionlarda klassikalıq muzıka koncertleri ótkerilgen bolsa da, 1960-jıllardan baslap stadionlar ataqlı muzıka ushın janlı koncert orınları sıpatında paydalanıla basladı. Bul «stadion roki» degen atamanıń payda bolıwına alıp keldi, ásirese qattı rok hám progressiv rok janrları ushın. Stadion rokiniń payda bolıwı geyde 1965-jılı [[The Beatles]] toparınıń Nyu-Yorktegi Shea stadionında ótkergen koncerti menen baylanıstırıladı. Sonday-aq, 1960-jıllardıń aqırında Rolling Stounz, Grand Funk Reylroud hám [[Led Zeppelin]] sıyaqlı toparlardıń Amerika boylap ótkergen úlken stadion turları da áhmiyetli boldı. Bul tendenciya 1970-jıllardıń ortasında rawajlandı, sebebi kúsheytkish hám ses sistemalarınıń quwatınıń artıwı úlken hám úlkenirek orınlardı paydalanıwǵa múmkinshilik berdi. Tútin, salyutler hám quramalı jaqtılandırıw kórsetiwleri arena rok koncertleriniń ajıralmas bólegine aylandı. Bul dáwirdiń tiykarǵı atqarıwshılarına Jorni, REO Spidvagon, Boston, Foreyner, Stiks<ref name="allmusicArenaRock">{{Web deregi | url = http://www.allmusic.com/explore/style/arena-rock-d2694| bet = Arena rock| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130808114844/http://www.allmusic.com/style/arena-rock-ma0000012329| arxivsáne = 2013-jıl 8-avgust | jumıs = AllMusic| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-yanvar }}</ref>, Kiss, Piter Frempton hám [[Queen|Kuin]] kirdi. 1980-jıllarda arena rokinde glem-metal toparları ústemlik ete basladı, Aerosmith izinen barıp, Motli Kryu, Kvayet Rayot, W.A.S.P. hám Ratt sıyaqlı toparlar payda boldı. 1980-jıllardan baslap Grateful Dead, [[Madonna]], Maykl Djekson, Beyonce, Ledy Gaga hám [[Taylor Swift|Teylor Svift]] sıyaqlı rok, pop hám folk juldızları úlken kólemli stadionlarda koncert turların shólkemlestirdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19533772| bet = Lady Gaga's Born This Way Ball Tour starts in the UK| avtor = Izundu| at = Chi| sáne = 2012-jıl 9-sentyabr | baspaxana = [[BBC]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://gillettestadium.com/taylor-swift| bet = Taylor Swift| baspaxana = Gillette Stadium| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-fevral }}</ref>. == Jáne de qarań == * Arxitekturalıq qurılıs * Imarat emes qurılıs túrleriniń dizimi * Amfiteatr * Jumbotron * Kórkem óner orayı * Sport ornı * Sport kompleksi * Teatr * Jabıq arenalar dizimi * Sport jarıslarına qatnasıwshılar sanınıń dizimi * Stadionlar dizimi == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol stadionları]] [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 20uxrw11c1q0x99nlxxjdcw8j63k4p5 0 24358 266322 213894 2026-08-18T01:30:59Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266322 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Empty_Chairs_in_Stade_de_France.jpg|nobaý|Stade de France stadionındaǵı otırǵıshlar]] '''Tolıq otırǵıshlı stadion''' ‒ bul hárbir tamashagóy ushın otırǵıshqa iye bolǵan [[sport]] [[Stadion|stadionı]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.allwords.com/word-all-seater+stadium.html| bet = Definition of All Seater Stadium| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090411151129/http://www.allwords.com/word-all-seater%2Bstadium.html| arxivsáne = 2009-jıl 11-aprel | baspaxana = Allwords Dictionary| qaralǵan sáne = 2009-jıl 25-mart }}</ref>. Bul Birlesken Korollik, [[Ispaniya]] hám [[Niderlandiya]] sıyaqlı mámleketlerdegi kásiplik [[futbol]] stadionlarında keń tarqalǵan. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtaǵı]] futbol hám amerikalı futbol stadionlarınıń, sonday-aq [[Kanada|Kanadadaǵı]] Kanada Futbol Ligası stadionlarınıń kópshiligi tolıq otırǵıshlı. Sol ellerdegi [[beysbol]] hám jeńil atletika stadionlarınıń kópshiligi de tolıq otırǵıshlı. Tolıq otırǵıshlı bolmaǵan stadionda tek turıp kóriw biletlerin alǵan qatnasıwshılar ushın turıp tamashalaw maydanları bar. Bunday turıp kóriw maydanları Britaniyada terrasalar dep ataladı. Burın tek terrasalardan turatuǵın tribunalar Birlesken Korolliktegi futbol kóriwshileriniń kópshiligin quraytuǵın edi. Mısalı, Vulverxempton Uonderers komandasınıń úyi bolǵan Molinyu stadionınıń qubla dárwazası artındaǵı Saut Benk tribunasında maksimum 32,000 adam turıp tamasha ete alatuǵın edi, al stadionnıń qalǵan bóliminde onnan azıraq adam sıyatuǵın edi; ulıwma maksimal qatnasıwshılar sanı shama menen 59,000 adam edi. Ayırım Evropa ellerinde tolıq otırǵıshlı stadionlar joq. [[Germaniya|Germaniyada]], turıp kóriw orınlarınıń bahası otırǵıshlarǵa qaraǵanda arzanıraq hám Ultra ıqlasbentler óz xoreografiyası ushın terrasalı maydanlardı talap etedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.express.de/fc-koeln/21-468-fussballfans-befragt-seitensprung-tabelle--auf-diesem-platz-stehen-die-fans-des-1--fc-koeln-,3192,30385188.html| bet = 21.468 Fußballfans befragt: Seitensprung-Tabelle: Auf diesem Platz stehen die Fans des 1. FC Köln!| jumıs = express.de}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.rp-online.de/sport/fussball/zehn-gruende-fuer-stehplaetze-im-fussball-stadion-bid-1.762208| bet = Zehn Gründe für Stehplätze im Fußball-Stadion| avtor = ONLINE| at = RP| sáne = 2012-jıl 10-aprel | jumıs = www.rp-online.de}}</ref>. Mısalı, Borussia Dortmund komandasınıń Vestfalenshtadion stadionınıń (kommerciyalıq atı Signal Iduna Park) tolıq otırǵıshlı sıyımlılıǵı 65,829 adam; [[Bundesliga]] oyınları waqtında kóriwshiler sanı 81,360 adamǵa sheklengen<ref>{{Web deregi | url = http://www.signal-iduna-park.de/Blockplan.htm| bet = SIGNAL IDUNA PARK > SIGNAL IDUNA PARK > Blockplan| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150509102326/http://www.signal-iduna-park.de/Blockplan.htm| arxivsáne = 2015-jıl 9-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 16-avgust }}</ref>. (Eger «eki turıp kóriwshi bir otırǵıshlınıń ornın aladı» degen ulıwma qaǵıyda qollanılsa, onda Bundesliga oyınları waqtında shama menen 15,000 otırǵısh 30,000 turıp kóriwshi menen almastırıladı.) == Birlesken Korollikte == 1974-jıldan 1995-jılǵa shekem Medoubenk Tisl komandasınıń úyi bolǵan Medoubenk stadionı Birlesken Korolliktegi birinshi tolıq otırǵıshlı futbol maydanı boldı. Aberdin komandası 1978-jılı Pittodridı stadionın rekonstrukciyaladı, ashıq qubla terrasasına otırǵıshlar ornatıp, stadiondı tolıq otırǵıshlı etiw boyınsha uzaq múddetli jobanıń aqırǵı bólimin orınladı. Bunnan keyin, stadionnıń qubla tárepi jabıldı hám Pittodri stadionı mámlekettegi birinshi tolıq otırǵıshlı, tolıq jabıq stadion dep járiyalandı, biraq stadionnıń qubla múyeshleri ele de ashıq qaldı. 1981-jılı Koventri Siti komandası Xayfild Roud stadionın tolıq otırǵıshlı etip ózgertti, bul Angliyadaǵı birinshi usınday klub boldı, bul sol waqıttaǵı basqarma baslıǵı Djimmy Xill tárepinen ámelge asırıldı. Íqlasbentlerge májbúriy túrde qabıl ettirilgen bul ózgeris unamsız bolıp shıqtı, kóriwshiler sanı azaydı hám 1985-jılǵa kelip bir tárepte terrasalar qayta tiklendi. 1986-jılı Luton Town komandası óziniń Kennilvort Roud stadionın tolıq otırǵıshlı etip ózgertti, bul 1985-jıl 13-martta FA Kubogı turniriniń altınshı raundı oyınında bolǵan Luton Taun hám Milluoll komandaları arasındaǵı buzıwshılıq tártipsizliktiń nátiyjeleriniń biri edi. 1989-jılǵı Xillsboro stadionındaǵı apattan keyin tolıq otırǵıshlı etip ózgertilgen birinshi inglis professional futbol klubınıń stadionı Ipsvich Taun komandasınıń Portman Roud stadionı boldı, bul 1992-jılı ámelge asırıldı. 1990-jılǵa deyin Britaniyada tolıq otırǵıshlı dep esaplanǵan basqa stadion - bul Reyndjers komandasınıń úyi bolǵan Ibroks stadionı edi. Biraq, 1981-jılı tamamlanǵan qayta qurıwdan keyin Ibroks stadionında terrasalar bolmasa da, eski Bas tribunanıń aldıńǵı bólimindegi 'Enclosure' dep atalǵan jerde ele de ádewir turıp kóriw maydanı bar edi<ref name="Inglis">{{Cite book|first=Simon|last=Inglis|title=Football Grounds of Britain, third edition|url=https://archive.org/details/footballgroundso0000ingl|publisher=Collins Willow publishing|year=1996|isbn=0-00-218426-5|pages=[https://archive.org/details/footballgroundso0000ingl/page/137 137], 424–425, 437, 467–469}}</ref>. Tolıq otırǵıshlı stadionlar [[Angliya Premyer Ligası|Inglis Premer-Ligasında]] 1994-95-máwsimnen baslap májbúriy boldı, bul Xilsboro apatınan keyin stadion qáwipsizligin jaqsılaw boyınsha usınıslar bergen Teylor esabatınıń nátiyjesi edi. 1990-jılı dúzilgen dáslepki jobada 1994-jıldan baslap liganıń joqarǵı eki divizionındaǵı stadionlarda turıp kóriw maydanların qadaǵan etiw, al tómengi eki diviziondaǵı stadionlarǵa bul talaplardı 1999-jılǵa shekem orınlaw usınılǵan edi. 1992-jılı usınıslar qayta kórip shıǵılıp, Premer-Ligaǵa kirmeytuǵın hám ekinshi divizion klublarına turıp kóriw maydanların saqlap qalıw múmkinshiligi berildi. Waqtı-waqtı menen Premer-Liga stadionlarında turıp kóriw maydanlarına ruqsat beriw haqqında usınıslar bolıp turadı, biraq olar bárqulla biykar etilgen. Inglis futbolınıń joqarǵı divizionlarında tolıq otırǵıshlı stadionlardı májbúriy túrde engiziw, pútkil oyın dawamında belgi bolǵan hám pútkil dúnyaǵa málim bolǵan bir neshe ataqlı turıp kóriw terrasalarınıń buzılıwına alıp keldi. Bunday dáslepki belgili qurbanlar [[Manchester United|Manchester Yunayted]] komandasınıń Stretford End hám [[Arsenal F.C.|Arsenal]] komandasınıń Nort Benk terrasaları boldı, olardıń ekewi de 1992-jılı buzılıp, ornına jańa tolıq otırǵıshlı tribunalar salındı. Eki jıldan soń, [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpul]] komandası óziniń belgili Spion Kop terrasasın buzıp, onıń ornına tolıq otırǵıshlı tribuna saldı, al Aston Villa komandasınıń Xolt End terrasasında da usıǵan uqsas qayta rekonstrukciya ámelge asırıldı. == Dúnya júzi boyınsha == [[FIFA]], [[UEFA]] hám [[CONCACAF|KONKAKAFta]] ózleri basqaratuǵın jarıslarda barlıq oyınlardıń tolıq otırǵıshlı stadionlarda ótkeriliwin talap etedi. Bul turıp kóriw terrasaları keń tarqalǵan ellerde ya stadionlardıń pútkilley paydalanılmawı, ya bolmasa turıp kóriw maydanlarınıń tamashagóyler ushın jabılıwı kerek degendi ańlatadı. Ya waqtınsha otırǵıshlar ornatılıwı kerek (mısalı, Lensdaun Roud stadionı qayta qurılǵan waqıtta Irlandiya milliy komandasınıń úyi bolǵan Krouk Park stadionındaǵı jaǵday), ya bolmasa turıp kóriw maydanları otırǵıshlı etip ózgertiliwi kerek (mısalı, Germaniyadaǵı bir neshe úlken stadionlarda, olardıń kóbisi 2006-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında tolıq otırǵıshlı konfiguraciyada paydalanılǵan). [[Qubla Afrika Respublikası|Qubla Afrika]], Jańa Zelandiya hám [[Avstraliya|Avstraliyadaǵı]] kóp kriket stadionları tolıq otırǵıshlı emes, maydannıń kóp bólegi arzanıraq kiriwge múmkinshilik beretuǵın shóp tóbeshikler menen támiyinlengen, bul tamashagóylerdiń shópte otırıwına múmkinshilik beredi. Buǵan mısallar retinde Adelaida Oval, Perttegi VAKA Graund hám Vellingtondaǵı Beysin Rezerv stadionların keltiriwge boladı. Arqa Amerika stadionlarında turıp kóriw terrasaları siyrek ushırasadı; kerisinshe, kóp stadionlarda blitcher otırǵıshları bar, bular tegis orınlıqlar menen qatarlap jaylastırılǵan hám ádette ústi jabılmaǵan otırǵısh maydanshaları bolıp tabıladı. Kópshilik úlken qurılıslarda blitcherler oyın maydanınan uzaqta jaylasqan salıstırmalı kishi bólimde ornalasqan hám kóbinese «arzan orınlar» dep ataladı (beysbol stadionlarında, ádette, blitcherler sırtqı maydannıń boyında jaylasqan. Oǵan mısal retinde Kolorado Rokis beysbol komandasınıń úyi bolǵan Koors Fild stadionın keltiriwge boladı. Koors Fild stadionında oraydaǵı biyik jerde «Rok Payl» dep atalatuǵın blitcher maydanı bar). Turıp kóriw terrasaları júdá siyrek ushırasatuǵın bolǵanlıqtan, «tolıq otırǵıshlı» termini ulıwma qollanılmaydı. Ásirese Evropada payda bolǵan tendenciya - stadionnıń ayırım bólimlerinde transformaciyalanatuǵın otırǵıshlardıń bolıwı. Bul ayırım bólimlerdiń otırǵıshlı hám turıp kóriw sıyımlılıǵı arasında ańsat ózgertiliwin ańlatadı, bul jergilikli oyınlarda turıp kóriwshilerge múmkinshilik beredi, sonday-aq Evropa jarıslarında hám tek otırǵıshlı sıyımlılıqtı talap etetuǵın basqa da jarıslarda tek otırǵıshlı sıyımlılıq talaplarına juwap beredi. Turıp kóriw maydanları bar bolǵan jaǵdayda, olar ádette otırǵıshlardan bólek satılmaydı, al oyınnıń bir bólimin basqa múyeshten kórgisi kelgen tamashagóyler ushın beriledi (mısalı, Sietldegi T-Mobayl Park stadionındaǵı bullpen maydanı hám oraydaǵı terrasa sıyaqlı) yamasa biypul kiriwge ruqsat etiledi (mısalı, San-Franciskodaǵı Orakl Park stadionındaǵı bir maydan, onda oyındı jaǵalawdaǵı jámiyetlik joldan, sırtqı maydan diywalınıń bir bólegin quraytuǵın qorshalǵan arkalar arqalı kóriwge boladı). Bul qaǵıydadan ayrıqsha mısallar - NFL Vashington Kommanderstiń FedEksFild stadionı, onda hárbir shep aymaqtıń joqarǵı bólimlerinde terrasa túrindegi tek turıp kóriw maydanı bar, hám Dallas Kovboys, olar AT&T Stadium stadionında 4 úlken shep aymaq terrasası hám múyeshlerde jaylasqan kishirek terrasalar ushın turıp kóriw biletlerin satadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nfl.com/news/redskins-stadium-to-feature-standing-room-only-party-deck-09000d5d8280cb76| bet = Redskins' stadium to feature standing-room only party deck| jumıs = [[NFL.com]]}}</ref>. Keleshektegi Buffalo Bills stadionı jobasına 5,000 adamlıq turıp kóriw terrasası kirgizilgen, sebebi stadion pitkennen keyin NFLdaǵı eń kishi sıyımlılıqqa iye boladı<ref name="whynotadome">{{Web deregi | url = https://buffalonews.com/news/local/why-not-a-dome-buffalo-s-blizzardlike-branding-plays-a-role-in-bills-stadium-plans/article_eb033a0e-878a-11ec-a284-ff34a8fb3da5.html| bet = Why not a dome? Buffalo's blizzardlike branding plays a role in Bills stadium plans| avtor = Reporters| at = Tim O'Shei and Jason Wolf News Staff| sáne = 2022-jıl 9-fevral | til = en| jumıs = Buffalo News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-fevral }}</ref>. Boston Red Soks beysbol komandası oyın tolıq satılıp ketken jaǵdayda turıp kóriw biletlerin usınadı. Detroyt Red Uings hám Detroyt Taygers komandaları da tek turıp kóriw orınların usınadı. Úlken turıp kóriw terrasaları joq; kerisinshe, adamlar otırǵısh maydanlarınıń artındaǵı dálizlerdiń shetlerinde turadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] [[Kategoriya:Futbol stadionları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ nz6b7u10uoqdfeogn9xwl82cuv8isbe 0 24372 266091 161817 2026-08-17T19:03:58Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266091 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Autofel.svg|right|200px|thumb|Avtofellyaciya islep atırǵan erkek]] '''Avtofellyaciya''' — [[fellyaciya]] hám [[masturbaciya]]nıń bir túri bolıp, bunda erkek individ óz jınıslıq organın awız arqalı qozdıradı. Erkeklerdiń az sanı bul háreketti ámelge asırıwǵa uqıplı<ref name="DS">{{Cite book |second1=Savage|first1=Dan| title =Savage Love|page =242|url=https://books.google.com/books?id=iWmsV0n0mNYC&pg=PA242&dq=autofellation+and+really&ei=hUEgSvU-hYrKBOq01eYC|lang = en | accesdate =22-12-2016|archiveurl =https://web.archive.org/web/20161228115911/https://books.google.com/books?id=iWmsV0n0mNYC&pg=PA242&dq=autofellation+and+really&ei=hUEgSvU-hYrKBOq01eYC|archivedate =28-12-2016}}</ref>. == Fizikalıq ózgeshelikleri == Erkeklerdiń az sanı ǵana bul háreketti orınlaw ushın zárúr bolǵan jınıslıq organnıń uzınlıǵına hám iyiliwsheńlikke iye<ref name="DS"/>. Sonıń menen birge, zárúr bolǵan iyiliwsheńlik [[gimnastika]] hám [[yoga]] sıyaqlı fizikalıq shınıǵıwlar menen de támiyinleniwi múmkin. [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika]]lı [[biolog]]lar Kreyg Bartl hám Alfred Charlz Kinzinin aytıwınsha, er adamlardıń 1% ten kemirek bólimi awız arqalı óz aǵzasına jaqsı baylanısadı<ref>{{Cite journal |author1=William Guy, Michael H. P. Finn| title =A Review of Autofellatio: A Psychological Study of Two New Cases|url=https://archive.org/details/sim_psychoanalytic-review_1954-10_41_4/page/354|magazine =[[Psychoanalytic Review]]|year =1954|volume =41|page =354-358|lang = en}}</ref>. Ótmishte avtofellyaciyaǵa jınısıy minez-qulıq emes, bálkim mashqala sıpatında qaralǵan<ref>Cavenar JO Jr, Spaulding JG, Butts NT. «Autofellatio: a power and dependency conflict»., [[Journal of Nervous & Mental Disease]]. Kasım 1977; s. 356-360.</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Avtokunnilingus]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Autofellatio}} {{Masturbaciya}} [[Kategoriya:Masturbaciya]] [[Kategoriya:Oral erotizm]] [[Kategoriya:Erkek masturbaciyası]] [[Kategoriya:Jınısıy qatnasıq poziciyaları]] [[Kategoriya:Fellyaciya]] dr7r4o7xu8u8lnddz4conxel5ioojn6 0 24406 266124 213914 2026-08-17T20:24:43Z InternetArchiveBot 9299 Add 22 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266124 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Memory.gif|nobaý|Yadtıń túrleri hám funkciyalarına ulıwma sholıw]] '''Yad''' — bul sananıń [[maǵlıwmat]] yaki [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kodlaw, saqlaw hám kerek bolǵanda qayta shıǵarıp alıw qábileti. Bul keleshektegi háreketlerge tásir etiw maqsetinde informaciyanı waqıt ótiwi menen saqlaw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|title=Human Physiology: From Cells to Systems|url=https://books.google.com/books?id=_i5BBAAAQBAJ&pg=PT189|date=1 January 2015|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-44551-2|pages=157–162}}</ref>. Eger ótken waqıyalar eske túsirilmegende, til, qarım-qatnas yaki jeke sáykeslik rawajlanıwı múmkin bolmas edi<ref name="Eysenck 2012">{{Cite book|title=Attention and Arousal : Cognition and Performance|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-68390-9}}</ref>. Yadtıń joǵalıwı ádette umıtshaqlıq yamasa amneziya dep sıpatlanadı<ref name="Staniloiu Markowitsch 2012 p.">{{Cite journal|title=Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions|pages=403|date=2012-11-01|publisher=Frontiers Media SA}}</ref><ref name="Smith 2014 pp. 959–972">{{Cite journal|title=Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy|pages=959–72|date=November 2014|publisher=American Psychological Association (APA)}}</ref><ref name="Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055">{{Cite journal|title=United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions|date=May 2018|publisher=The Company of Biologists}}</ref><ref name="Staniloiu Markowitsch pp. 101–129">{{Cite journal|title=The remains of the day in dissociative amnesia|pages=101–29|date=April 2012|publisher=MDPI AG}}</ref><ref name="Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703">{{Cite journal|title=Transient global amnesia: current perspectives|pages=2691–2703|date=2017-10-24|publisher=Dove Medical Press Ltd.}}</ref><ref name="Bauer Larkina pp. 907–924">{{Cite journal|title=The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events|pages=907–24|date=2013-11-18|publisher=Informa UK Limited}}</ref>. Yad kóbinese anıq hám jasırın funkciyaları bar informaciyanı qayta islew sisteması sıpatında túsiniledi, ol seziw processorı, qısqa múddetli (yaki jumıs) yad hám uzaq múddetli yadtan ibarat. Bunı neyronǵa baylanıstırıwǵa boladı. Seziw processorı sırtqı dúnyadan kelgen informaciyanı ximiyalıq hám fizikalıq tásirler túrinde seziwge hám oǵan hár túrli dárejede itibar hám maqset penen qarawǵa múmkinshilik beredi. Jumıs yadı kodlaw hám qayta shıǵarıp alıw processorı xızmetin atqaradı. Tásirler túrindegi informaciya jumıs yadı processorı arqalı anıq yaki jasırın funkciyalarǵa muwapıq kodlanadı. Jumıs yadı jáne de aldın ala saqlanǵan materiallardan informaciyanı qayta shıǵarıp aladı. Aqırında, uzaq múddetli yadtıń funkciyası hár qıylı kategoriyalıq modeller yaki sistemalar arqalı saqlawdan ibarat<ref name="Baddeley 2007">{{Cite book|title=Working Memory, Thought, and Action|publisher=Oxford University Press|date=2007-03-15|isbn=978-0-19-852801-2|doi=10.1093/acprof:oso/9780198528012.001.0001|url=https://semanticscholar.org/paper/fbb0aa52c0be173553e0cecea4c77a5457079049}}</ref>. Deklarativlik, yaki anıq yad, maǵlıwmatlardı sanalı túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı<ref name="Graf Schacter 1985 pp. 501–18">{{Cite journal|title=Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects}}</ref>. Deklarativlik yad ishinde semantikalıq hám epizodlıq yad jaylasqan. Semantikalıq yad belgili bir máni menen kodlanǵan yadtı ańlatadı. Al epizodlıq yad bolsa keńislik hám waqıt boyınsha kodlanǵan informaciyaǵa qatnaslı<ref name="Schacter Addis pp. 773–786">{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future|publisher=The Royal Society}}</ref><ref name="Schacter Addis Buckner 2007 pp. 657–661">{{Cite journal|title=Remembering the past to imagine the future: the prospective brain|publisher=Springer Nature}}</ref><ref name="Szpunar 2010 pp. 142–162">{{Cite journal|title=Episodic Future Thought: An Emerging Concept|publisher=SAGE Publications}}</ref>. Yadtı eske túsirgende ádette birinshi gezekte deklarativlik yad processi itibarǵa alınadı. Deklarativlik emes, yaki jasırın yad, informaciyanı sanalı emes túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı<ref name="Foerde Knowlton Poldrack pp. 11778–11783">{{Cite journal|title=Modulation of competing memory systems by distraction|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences}}</ref>. Deklarativlik emes processke mısal retinde proceduralıq yad arqalı yaki prayming qubılısı jolı menen informaciyanı sanalı emes úyreniw yaki qayta shıǵarıp alıwdı keltiriwge boladı<ref name="Tulving Schacter pp. 301–6">{{Cite journal|title=Priming and human memory systems}}</ref>. Prayming - bul yadtan belgili juwaplardı subektivlik túrde oyatıw processi bolıp, barlıq yadtıń sanalı túrde aktivlespeytuǵının kórsetedi, al proceduralıq yad bolsa kóbinese úyreniwge sanalı dıqqat awdarmastan áste-aqırın hám basqıshpa-basqısh kónlikpelerdi úyreniw bolıp tabıladı. Yad quramalı processor emes hám kóp faktorlar tásir etedi. Informaciyanıń kodlanıwı, saqlanıwı hám qayta shıǵarılıwı usılları buzılıwı múmkin. Mısalı, awırıw yadtı buzatuǵın fizikalıq jaǵday sıpatında anıqlanǵan hám haywanlar modellerinde de, sozılmalı awırıwǵa shalınǵan nawqaslarda da bayqalǵan<ref>{{Cite journal|title=The effect of pain on cognitive function: a review of clinical and preclinical research}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The impact of pain upon cognition: what have rodent studies told us?}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Memory impairment in chronic pain patients and the related neuropsychological mechanisms: a review.}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Pain impairs consolidation, but not acquisition or retrieval of a declarative memory}}</ref>. Jańa stimullarǵa berilgen dıqqat muǵdarı saqlaw ushın kodlanatuǵın informaciya muǵdarın kemeytiwi múmkin. Sonıń menen birge, saqlaw processi yad saqlaw menen baylanıslı miy bólimleriniń, máselen, gippokampustıń fizikalıq zaqımlanıwı sebepli buzılıwı múmkin<ref name="Squire pp. 12711–12716">{{Cite journal|title=Memory and brain systems: 1969–2009}}</ref><ref name="Squire Wixted 2011 pp. 259–288">{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of human memory since H.M|publisher=Annual Reviews}}</ref>. Aqırında, uzaq múddetli yadtan informaciyanı shıǵarıp alıw, uzaq múddetli yadtaǵı qulaw sebepli buzılıwı múmkin. Normal jumıs islew, waqıt ótiwi menen ıdıraw hám miy zaqımlanıwı - bulardıń hámmesi yadtıń dálligi hám sıyımlılıǵına tásir etedi<ref name="Li Zhong Lu Wang p=e0146356">{{Cite journal|title=Cognitive Behavioral Performance of Untreated Depressed Patients with Mild Depressive Symptoms|publisher=Public Library of Science (PLoS)}}</ref><ref name="Bennett Rivera Rypma 2013 pp. 20–32">{{Cite journal|title=Isolating age-group differences in working memory load-related neural activity: assessing the contribution of working memory capacity using a partial-trial fMRI method|publisher=Elsevier BV}}</ref>. == Seziw yadı == Seziw yadı sezimlerden alınǵan informaciyanı zat qabıl etilgennen keyin bir sekundtan az waqıt saqlaydı. Zatqa qarap, onıń qanday kóriniste bolǵanın tek bir sekundtıń bóleginde baqlaw yamasa yadlaw arqalı eslep qalıw qábileti - bul seziw yadınıń mısalı. Bul kognitiv baqlawdan tıs hám avtomatik juwap bolıp tabıladı. Júdá qısqa kórsetiwlerde, qatnasıwshılar kóbinese olar haqıyqatında xabarlay alatuǵınınan kóbirek «kórgendey» bolatuǵının aytadı. Seziw yadınıń bul túrin izertlegen dáslepki anıq tájiriybelerdi Djordj Sperling (1963)<ref>{{Cite journal|title=A model for visual memory tasks|url=https://archive.org/details/sim_human-factors_1963-02_5_1/page/19|journal=Human Factors|volume=5|pages=19–31|date=February 1963|pmid=13990068|doi=10.1177/001872086300500103}}</ref> «yarım esabat paradigması» arqalı ótkergen. Qatnasıwshılarǵa 12 háripten ibarat, tórtten úsh qatarǵa jaylastırılǵan tor kórsetilgen. Qısqa prezentaciyadan soń, qatnasıwshılarǵa joqarı, orta yamasa tómen ton oynalıp, qaysı qatar haqqında xabarlaw kerekligin bildirgen. Usı yarım esabat tájiriybelerine tiykarlanıp, Sperling seziw yadınıń sıyımlılıǵı shama menen 12 zat ekenin, biraq ol júdá tez buzılatuǵının (bir neshe júz millisekund ishinde) kórsete aldı. Yadtıń bul túri sonshelli tez buzılǵanı sebepli, qatnasıwshılar displeydi kóretuǵın edi, biraq barlıq zatlardı («tolıq esabat» procedurasında 12) olar joǵalmastan burın xabarlay almaytuǵın edi. Yadtıń bul túrin qaytalaw arqalı uzartıw múmkin emes. Úsh túrli seziw yadı bar. Ikonalıq yad — bul kóriw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen súwretti qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadınıń bir túri. Exo (jańǵırıq) yadı — bul esitiw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, sonday-aq qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen seslerdi qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadı<ref>{{Cite journal|title=An auditory analogue of the sperling partial report procedure: Evidence for brief auditory storage}}</ref><ref name="Carlson 2010">{{Cite book|title=Psychology: the science of behavior|publisher=Allyn & Bacon|location=Boston, Mass|year=2010|isbn=978-0-205-68557-8|oclc=268547522}}</ref>. Tiyiw yadı — bul tiyiw tásirleri ushın maǵlıwmatlar bazasın kórsetetuǵın seziw yadınıń bir túri. == Qısqa múddetli yad == Qısqa múddetli yad, jumıs yadınan parq qılıw kerek, qaytalawsız bir neshe sekundtan bir minutqa shekem eske túsiriwge múmkinshilik beredi. Biraq, onıń sıyımlılıǵı júdá sheklengen. 1956-jılı, Bell Laboratoriyasında islep atırǵan Djordj A. Miller (1920–2012) qısqa múddetli yadtıń saqlaw múmkinshiligi 7±2 element ekenin kórsetetuǵın tájiriybeler ótkerdi. (Sonıń ushın onıń máshhúr maqalasınıń atı «Sıyqırlı san 7±2».) Házirgi kóz-qaraslar qısqa múddetli yadtıń sıyımlılıǵın tómenirek, ádette 4–5 element dárejesinde bahalaydı<ref name="Cowan 2019">{{Cite journal|title=The magical number 4 in short-term memory: a reconsideration of mental storage capacity|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-02_24_1/page/n94|journal=The Behavioral and Brain Sciences|volume=24|issue=1|pages=87–114; discussion 114–85|date=February 2001|pmid=11515286|doi=10.1017/S0140525X01003922}}</ref>, yamasa elementler ornına informaciyaǵa tiykarlanǵan kóbirek iykemli sheklewdi usınıs etedi<ref name="Ma 2014">{{Cite journal|date=2014|title=Changing concepts of working memory|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=3|pages=347–356|doi=10.1038/nn.3655|pmid=24569831}}</ref>. Yad sıyımlılıǵın bóleklew dep atalatuǵın process arqalı arttırıwǵa boladı<ref name="Miller 1956">{{Cite journal|title=The magical number seven plus or minus two: some limits on our capacity for processing information|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1956-03_63_2/page/81|journal=Psychological Review|volume=63|issue=2|pages=81–97|date=March 1956|pmid=13310704|doi=10.1037/h0043158}}</ref>. Mısalı, on sanlı telefon nomerin eske túsirgende, adam sanlardı úsh toparǵa bóliwi múmkin: birinshi, aymaq kodı (máselen, 123), keyin úsh sanlı bólek (456) hám aqırında tórt sanlı bólek (7890). Telefon nomerlerin eslep qalıwdıń bul usılı 10 sannıń qatarın eslep qalıwǵa urınıwdan ádewir nátiyjeli; sebebi biz informaciyanı mánili san toparlarına bóle alamız. Bul ayırım ellerdiń telefon nomerlerin eki-tórt sannan ibarat bir neshe topar etip kórsetiw tendenciyasında kórinedi. Qısqa múddetli yadtıń informaciyanı saqlaw ushın kóbinese akustikalıq kodqa, al az dárejede vizuallıq kodqa súyenetuǵını moyınlanǵan. Konrad (1964)<ref name="Conrad (1964)">{{Cite journal|year=1964|title=Acoustic Confusions in Immediate Memory|journal=British Journal of Psychology|volume=55|pages=75–84|doi=10.1111/j.2044-8295.1964.tb00899.x}}</ref> sınaq qatnasıwshılarınıń akustikalıq jaqtan uqsas háripler toplamın, máselen, E, P, D sıyaqlılardı eske túsiriwde kóbirek qıyınshılıq kórgenin anıqladı. Vizuallıq jaqtan uqsas háriplerge qaraǵanda akustikalıq jaqtan uqsas háriplerdi eske túsiriwde aljasıw, háriplerdiń akustikalıq usıl menen kodlanǵanın bildiredi. Biraq, Konradtıń (1964) izertlewi jazba tekstti kodlaw menen baylanıslı. Solay etip, jazba tildi eslep qalıw akustikalıq komponentlerge súyeniwi múmkin bolsa da, bul jaǵdaydı yadtıń barlıq túrlerine ulıwmalastırıw múmkin emes. == Uzaq múddetli yad == [[Fayl:Memory-Warner-Highsmith.jpeg|nobaý|Olin Levi Uornerdiń 1896-jılǵı «Yad» atlı illyustraciyası, házirgi waqıtta [[Washington|Vashington]] qalasındaǵı Kongress kitapxanasınıń Tomas Djefferson imaratında saqlanbaqta.]] Seziw yadı hám qısqa múddetli yadtaǵı saqlaw ulıwma alǵanda qatań sheklengen sıyımlılıq hám dawamlılıqqa iye. Bul informaciyanıń sheksiz saqlanbaytuǵının ańlatadı. Kerisinshe, uzaq múddetli yadtıń ulıwma sıyımlılıǵı ele anıqlanbaǵan bolsa da, ol ádewir kóp muǵdardaǵı informaciyanı saqlay aladı. Bunnan tısqarı, ol bul informaciyanı anaǵurlım uzaq múddetke, hátte pútkil ómir dawamına saqlay aladı. Mısalı, qálegen jeti sanlı cifrlı sandı bersek, onı tek bir neshe sekund este saqlap, keyin umıtıp qoyıwımız múmkin, bul onıń qısqa múddetli yadta saqlanǵanın kórsetedi. Ekinshi tárepten, telefon nomerlerin qaytalaw arqalı kóp jıllar dawamında este saqlay alamız; bul informaciya uzaq múddetli yadta saqlanadı dep esaplanadı. Qısqa múddetli yad informaciyanı akustikalıq usıl menen kodlasa, uzaq múddetli yad onı semantikalıq jol menen kodlaydı: Beddeli (1966)<ref name="Baddeley 1966">{{Cite journal|title=The influence of acoustic and semantic similarity on long-term memory for word sequences|journal=The Quarterly Journal of Experimental Psychology|volume=18|issue=4|pages=302–309|date=November 1966|pmid=5956072|doi=10.1080/14640746608400047}}</ref> 20 minuttan soń, sınaq qatnasıwshıları ushın uqsas mánilerge iye sózler toplamın (mısalı, úlken, iri, ullı, zor) uzaq múddetli yadta saqlaw eń qıyın bolǵanın anıqladı. Uzaq múddetli yadtıń jáne bir bólegi — epizodlıq yad, ol «ne», «qashan» hám «qay jerde» sıyaqlı informaciyanı qamtıwǵa urınadı<ref name="Clayton 1998">{{Cite journal|title=Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-09-17_395_6699/page/272|journal=Nature|volume=395|issue=6699|pages=272–274|date=September 1998|pmid=9751053|doi=10.1038/26216}}</ref>. Epizodlıq yad arqalı adamlar tuwılǵan kún kesheleri hám toy máresimleri sıyaqlı ayrıqsha waqıyalardı eske túsire aladı. Qısqa múddetli yad neyronlıq baylanıstıń waqıtsha úlgileri menen qollap-quwatlanadı hám miydiń mańlay bólimi (ásirese dorsolateral prefrontal qabıǵı) hám tóbe bólimine baylanıslı. Ekinshi tárepten, uzaq múddetli yad pútkil miyge keń tarqalǵan neyron baylanıslarındaǵı turaqlı hám turaqlı ózgerisler arqalı saqlanadı. Gippokamp qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa informaciyanı bekkemlew ushın áhmiyetli (jańa informaciyanı úyreniw ushın), biraq ol ózi informaciyanı saqlamaytuǵın kórinedi. Gippokampsız jańa estelikler uzaq múddetli yadqa saqlana almaydı hám dıqqat júdá qısqa boladı dep esaplanǵan edi, bul birinshi gezekte Genri Moleyson<ref name="Levy">{{Cite journal|title=Memory, the mystery|journal=Knowable Magazine|date=14 January 2021|doi=10.1146/knowable-011421-3|url=https://knowablemagazine.org/article/mind/2021/memory-mystery|access-date=25 March 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|date=February 1957|doi=10.1136/jnnp.20.1.11}}</ref> nawqasınan eki gippokampı tolıq alıp taslanǵannan keyin bayqalǵan. Onıń miyin ólimnen keyin kóbirek izertlew nátiyjesinde gippokamptıń dáslepki oylaǵannan góre kóbirek saqlanǵanı anıqlandı, bul dáslepki maǵlıwmatlardan kelip shıqqan teoriyalardı gúman astına qoydı. Gippokamp dáslepki úyreniwden keyin úsh ay yamasa onnan da kóbirek waqıt dawamında neyron baylanısların ózgertiwge qatnasıwı múmkin. Izertlewler adamlarda uzaq múddetli yad saqlawı DNK metilleniwi<ref name="Miller2007">{{Cite journal|title=Covalent modification of DNA regulates memory formation|journal=Neuron|volume=53|issue=6|pages=857–869|date=March 2007|pmid=17359920|doi=10.1016/j.neuron.2007.02.022}}</ref>, hám 'prion' geni<ref>{{Cite journal|title=The prion gene is associated with human long-term memory|journal=Human Molecular Genetics|volume=14|issue=15|pages=2241–2246|date=August 2005|pmid=15987701|doi=10.1093/hmg/ddi228}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Prion protein M129V polymorphism affects retrieval-related brain activity|journal=Neuropsychologia|volume=46|issue=9|pages=2389–2402|date=2008|pmid=18423780|doi=10.1016/j.neuropsychologia.2008.03.002}}</ref> arqalı qollap-quwatlanıwı múmkin ekenin kórsetti. Keyingi izertlewler uzaq múddetli yadtıń molekulalıq tiykarın tekserdi. 2015-jılǵa kelip, uzaq múddetli yad gen transkripciyasınıń aktivlesiwin hám jańa belok zatlardıń sintezin talap etetuǵını anıq boldı<ref name="pmid25475090">{{Cite journal|title=The regulation of transcription in memory consolidation|journal=Cold Spring Harb Perspect Biol|volume=7|issue=1|pages=a021741|date=December 2014|pmid=25475090|doi=10.1101/cshperspect.a021741}}</ref>. Uzaq múddetli yad qáliplesiwi yadtı qollap-quwatlawshı genlerdiń aktivlesiwine hám yadtı basıwshı genlerdiń tormozlanıwına baylanıslı, al DNK metilleniwi/demetilleniwi usı eki tárepleme regulyaciyaǵa erisiwdiń tiykarǵı mexanizmi ekenligi anıqlandı<ref name="pmid27634149">{{Cite journal|title=DNA methylation: a permissive mark in memory formation and maintenance|journal=Learn Mem|volume=23|issue=10|pages=587–593|date=October 2016|pmid=27634149|doi=10.1101/lm.042739.116}}</ref>. Kontekstli qorqınısh shártli refleksi sebepli jańa, kúshli uzaq múddetli yadqa iye pacyuklardıń gippokampında shınıǵıwdan 24 saat ótkennen keyin shama menen 1,000 genniń ekspressiyası tómenlegen hám shama menen 500 genniń ekspressiyası joqarılaǵan, solay etip pacyuk gippokamp genomınıń 9.17% ózgertilgen ekspressiyasın kórsetti. Tómenlegen gen ekspressiyaları sol genlerdiń metilleniwi menen baylanıslı boldı<ref name="pmid28620075">{{Cite journal|title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus|journal=Learn Mem|volume=24|issue=7|pages=278–288|date=July 2017|pmid=28620075|doi=10.1101/lm.045112.117}}</ref>. Uzaq múddetli yad boyınsha ádewir kólemdegi keyingi izertlewler metilleniwlerdiń qalay ornatılatuǵını yaki joq etiletuǵını haqqındaǵı molekulalıq mexanizmlerdi anıqladı, bul 2022-jılı sholıw islendi<ref name="Bernstein">{{Cite journal|title=DNA Methylation and Establishing Memory|journal=Epigenet Insights|date=2022|doi=10.1177/25168657211072499|url=}}</ref>. Bul mexanizmler, mısalı, dárhal erte genlerdegi signalǵa juwap beretuǵın TOP2B tárepinen payda bolǵan eki tarmaqlı úzilislerdi óz ishine aladı. Sonıń menen birge, metilleniw arqalı baqlanatuǵın kóbeyiw yaki azayıwǵa ushıraǵan kóplegen genlerdiń informaciyalıq RNK-ları neyron granulaları (informaciyalıq RNP) arqalı dendrit tikeneklerine tasıladı. Bul jerlerde informaciyalıq RNK-lar neyron sinapslarındaǵı signal beriwdi basqaratuǵın belok zatlarǵa awdarılıwı múmkin.<ref name="Bernstein" /> == Yad bekkemleniwi == Qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa ótiw processi yad bekkemleniwi dep ataladı. Bul fiziologiyalıq processler haqqında az maǵlıwmat bar. Miydiń bul wazıypanı orınlawınıń eki usınısı bar: keri tarqalıw yamasa keri tarqatıw hám endokrin sistemasınan keletuǵın oń keri baylanıs. Keri tarqalıw miydiń yad bekkemleniwin ámelge asırıw mexanizmi sıpatında usınılǵan hám mısalı, 2024-jılǵı Fizika boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı Djeffri E. Xinton tárepinen jasalma intellekt baǵdarlamaların jaratıw ushın qollanılǵan. Bul belgili bir yadtı bekkemleytuǵın neyronlarǵa, eger miy bul informaciyanıń nadurıs yamasa qáte ekenin úyrense, sol informaciyanı óshiriw ushın keri baylanıs beriwdi itibarǵa aladı. Biraq, onıń bar ekenliginiń empirikalıq dálilleri joq<ref>{{Cite journal |last1=Tyulmankov |first1=Danil |last2=Yang |first2=Guangyu Robert |last3=Abbott |first3=L.F. |date=2024 |title=Meta-learning synaptic plasticity and memory addressing for continual familiarity detection |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.neuron.2021.11.009 |journal=Neuron |volume=110 |issue=3 |pages=544–557.e8 |doi=10.1016/j.neuron.2021.11.009 |pmid=34861149 |issn=0896-6273|pmc=8813911 }}</ref>. Kerisinshe, neyronlarda jazılǵan hám neyro-endokrin sistemaları tárepinen paydalı dep esaplanǵan belgili bir qısqa múddetli yadtı bekkemlew ushın oń keri baylanıs, sol qısqa múddetli yadtı turaqlı yadqa aylandıradı. Bul birinshi gezekte nasekomalarda eksperimental túrde dálillengen<ref>{{Cite journal |last1=Jaffé |first1=Klaus |last2=Maldonado |first2=Héctor |date=1979 |title=A chemical correlate of learning in a praying mantis |url=http://dx.doi.org/10.1016/0022-1910(79)90020-9 |journal=Journal of Insect Physiology |volume=25 |issue=4 |pages=319–325 |doi=10.1016/0022-1910(79)90020-9 |bibcode=1979JInsP..25..319J |issn=0022-1910}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Baklien |first2=Asmund |last3=Zabala |first3=Nelson A. |last4=Ferrer |first4=Ana Celia |last5=Granier |first5=Marta |last6=Tablante |first6=Alfonso |last7=Ribbi-Jaffe |first7=Alida |last8=Blau |first8=Susana |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket I: Changes in the titer of free amino acids in nervous tissue after learning |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90216-5 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=127–131 |doi=10.1016/0091-3057(90)90216-5 |pmid=2315350 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Zabala |first2=Nelson A. |last3=De Bellard |first3=Maria E. |last4=Granier |first4=Martha |last5=Aragort |first5=Walkiria |last6=Tablante |first6=Alfonso |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket II: Effect of injected amino acids and opioids on memory |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90217-6 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=133–136 |doi=10.1016/0091-3057(90)90217-6 |pmid=2107553 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blau |first2=Susana |last3=Zabala |first3=Nelson |date=1992 |title=Amino acid levels during learning and memory consolidation of an aversive conditioning task in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(92)90659-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=43 |issue=1 |pages=205–214 |doi=10.1016/0091-3057(92)90659-4 |pmid=1409806 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blanco |first2=Maria Esther |date=1994 |title=Involvement of amino acids, opioids, nitric oxide, and NMDA receptors in learning and memory consolidation in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(94)90149-x |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=47 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1016/0091-3057(94)90149-x |pmid=7911576 |issn=0091-3057}}</ref>, olar bul wazıypa ushın miylerindegi arginin hám azot oksidi dárejelerin hám endorfin receptorların paydalanadı. Yad bekkemleniwinde arginin hám azot oksidiniń qatnası quslar, sút emiziwshiler hám basqa da janzatlarda, sonıń ishinde adamlarda da tastıyıqlanǵan<ref>{{Cite journal |last1=Paul |first1=Vanaja |last2=Reddy |first2=Leema |last3=Ekambaram |first3=P |date=2011 |title=Prevention of picrotoxin convulsions-induced learning and memory impairment by nitric oxide increasing dose of l-arginine in rats |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=75 |issue=2 |pages=329–334 |doi=10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |pmid=12873623 |issn=0091-3057}}</ref>. Glial kletkalar da yad qáliplesiwinde áhmiyetli orın iyeleydi, biraq olardıń qalay isleytuǵını ele anıqlanbaǵan<ref>{{Cite journal |last1=Rangel-Gomez |first1=Mauricio |last2=Alberini |first2=Cristina M. |last3=Deneen |first3=Benjamin |last4=Drummond |first4=Gabrielle T. |last5=Manninen |first5=Tiina |last6=Sur |first6=Mriganka |last7=Vicentic |first7=Aleksandra |date=2024-10-02 |title=Neuron–Glial Interactions: Implications for Plasticity, Behavior, and Cognition |url=http://dx.doi.org/10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |journal=The Journal of Neuroscience |volume=44 |issue=40 |pages=e1231242024 |doi=10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |pmid=39358030 |pmc=11450529 |issn=0270-6474}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dang |first1=Rui |last2=Liu |first2=An |last3=Zhou |first3=Yu |last4=Li |first4=Xingcan |last5=Wu |first5=Miao |last6=Cao |first6=Kun |last7=Meng |first7=Yanghong |last8=Zhang |first8=Haiwang |last9=Gan |first9=Guangming |last10=Xie |first10=Wei |last11=Jia |first11=Zhengping |date=2024-10-05 |title=Astrocytic neuroligin 3 regulates social memory and synaptic plasticity through adenosine signaling in male mice |url=http://dx.doi.org/10.1038/s41467-024-52974-3 |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |page=8639 |doi=10.1038/s41467-024-52974-3 |pmid=39366972 |issn=2041-1723|pmc=11452673 |bibcode=2024NatCo..15.8639D }}</ref>. Yad bekkemleniwiniń basqa mexanizmlerin de biykarlawǵa bolmaydı. === Kóp saqlawshı model === [[Fayl:multistore model.png|thumb|Kóp saqlawshı model]] Kóp saqlawshı model (Atkinson-Shiffrin yad modeli dep te ataladı) birinshi ret 1968-jılı Atkinson hám Shiffrin tárepinen súwretlengen. Kóp saqlawshı model júdá ápiwayı bolǵanı ushın sınǵa alınǵan. Mısalı, uzaq múddetli yadtıń haqıyqatında epizodlıq hám proceduralıq yad sıyaqlı bir neshe komponent bólimlerden turatuǵınına isenilgen. Ol jáne de tek qaytalaw arqalı ǵana informaciyanıń aqırında uzaq múddetli saqlawǵa jetetuǵının usınadı, biraq dáliller biziń qaytalawsız da nárselerdi este saqlay alatuǵınımızdı kórsetedi. Model barlıq yad saqlawshıların bir birlik sıpatında kórsetedi, al bul baǵıttaǵı izertlewler basqasha nátiyjelerdi kórsetedi. Mısalı, qısqa múddetli yad vizual informaciya hám akustikalıq informaciya sıyaqlı hár qıylı birliklerge bóliniwi múmkin. Zlonoga hám Gerber (1986) ótkergen izertlewde, 'KF' nawqası Atkinson-Shiffrin modelinen ayırım awıtqıwlardı kórsetti. KF nawqastıń miyi zaqımlanǵan bolıp, qısqa múddetli yadqa baylanıslı qıyınshılıqlardı kórsetti. Aytılǵan sanlar, háripler, sózler hám ańsat tanılatuǵın sesler (mısalı, qapı qońırawı hám pıshıqlardıń mıyawlawı) sıyaqlı seslerdi tanıw hámmesi tásirlengen edi. Vizual qısqa múddetli yad tásirlenbegen, bul vizual hám esitiw yadı arasında ayırmashılıq bar ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal |vauthors=Zlonoga B, Gerber A |title=[A case from practice (49). Patient: K.F., born 6 May 1930 (bird fancier's lung)] |journal=Schweizerische Rundschau für Medizin Praxis |volume=75 |issue=7 |pages=171–172 |date=February 1986 |pmid=3952419}}</ref>. === Jumısshı yad === [[Fayl:Working memory model.svg|thumb|Jumısshı yad modeli]] 1974-jılı Beddeli hám Xitch qısqa múddetli yadtıń ulıwma túsinigin qısqa múddetli saqlawda informaciyanı aktiv saqlaw menen almastırǵan «jumısshı yad modeli»n usındı. Bul modelde jumısshı yad úsh tiykarǵı saqlawshıdan turadı: oraylıq atqarıwshı, fonologiyalıq ilmek hám vizual-keńislik sızılma taxtası. 2000-jılı bul model kóp rejimli epizodlıq bufer menen keńeytildi (Beddelidiń jumısshı yad modeli)<ref name="Baddeley 2000">{{cite journal | vauthors = Baddeley A | title = The episodic buffer: a new component of working memory? | journal = Trends in Cognitive Sciences | volume = 4 | issue = 11 | pages = 417–423 | date = November 2000 | pmid = 11058819 | doi = 10.1016/S1364-6613(00)01538-2 | s2cid = 14333234 | doi-access = free }}</ref>. Oraylıq atqarıwshı tiykarınan dıqqat sensorlı saqlaǵısh sıpatında isleydi. Ol informaciyanı úsh komponent proceske baǵıtlaydı: fonologiyalıq ilmek, vizual-keńislik sızılma taxtası hám epizodlıq bufer. Fonologiyalıq ilmek seslerdi yamasa sózlerdi úziliksiz qaytalaw arqalı esitiw informaciyasın saqlaydı: artikulyaciyalıq process (mısalı, telefon nomerin qayta-qayta qaytalaw). Qısqa maǵlıwmatlar dizimin eslep qalıw ańsatıraq. Fonologiyalıq ilmek geyde buzılıwı múmkin. Orınsız sóylew yamasa fonlıq shawqım fonologiyalıq ilmekke kesent etiwi múmkin. Artikulyaciyalıq basım da kodlawdı aljastırıwı múmkin, al uqsas esitiletuǵın sózler fonologiyalıq uqsaslıq effekti arqalı almasıp ketiwi yamasa nadurıs eske túsiriliwi múmkin. Fonologiyalıq ilmektiń bir waqıtta qansha saqlay alatuǵınınıń da shegarası bar, bul sóz uzınlıǵı effektine sáykes, kóp sanlı uzın sózlerge qaraǵanda kóp sanlı qısqa sózlerdi eslep qalıw ańsatıraq ekenin ańlatadı. Vizual-keńislik sızılma taxtası vizual hám keńislik informaciyasın saqlaydı. Ol keńislik tapsırmaların (mısalı, aralıqlardı bahalaw) yamasa vizual tapsırmalardı (mısalı, úydegi áyneklerdi sanaw yamasa súwretlerdi elesletiw) orınlaǵanda qollanıladı. Afantaziyası bar adamlar vizual-keńislik sızılma taxtasın qollana almaydı. Epizodlıq bufer vizual, keńislik hám verbal informaciyanıń integraciyalanǵan birliklerin qáliplestiriw hám xronologiyalıq tártipke salıw ushın domeynler arasında informaciyanı baylanıstırıwǵa arnalǵan (mısalı, gúrriń yamasa kino scenasınıń esteligi). Epizodlıq buferdiń uzaq múddetli yad hám semantikalıq mánisi menen de baylanısları bar dep boljanadı. Jumıs yadı modeli kóplegen ámeliy baqlawlardı túsindiredi, mısalı, eki uqsas tapsırmaǵa qaraǵanda, biri verbal, ekinshisi vizual bolǵan eki hár qıylı tapsırmanı orınlawdıń nege ańsatıraq ekenin hám joqarıda aytılǵan sóz uzınlıǵı effektin. Jumıs yadı, sonday-aq, bizge oy-pikirdi talap etetuǵın kúndelikli is-háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın tiykar bolıp tabıladı. Bul yadtıń oy júritiw processlerin ámelge asıratuǵın hám olardı temalardı úyreniw hám olar haqqında pikir júritiw ushın qollanatuǵın bólimi.<ref name="Baddeley 2000"/> == Túrleri == Izertlewshiler tanıp biliw hám eske túsiriw yadın ajıratadı. Tanıp biliw yadı tapsırmaları jeke adamlardan olar burın ushıratqan stimuldı (mısalı, súwret yamasa sóz) kórsetiwdi talap etedi. Eske túsiriw yadı tapsırmaları qatnasıwshılardan aldın úyrengen informaciyanı qayta shıǵarıwdı talap etedi. Mısalı, jeke adamlardan olar burın kórgen háreketler izbe-izligin kórsetiw yamasa olar burın esitken sózler dizimin aytıw talap etiliwi múmkin. === Informaciya túri boyınsha === Topografiyalıq yad keńislikte baǵdar alıw, baǵıttı tanıp biliw hám oǵan ámel etiw yamasa tanıs jerlerdi tanıp biliw uqıplılıǵın óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | bet = IIDRSI: topographic memory loss| jumıs = Med.univ-rennes1.fr| url = http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130430232457/http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| arxivsáne = 2013-jıl 30-aprel }}</ref>. Jalǵız sayaxat etkende joǵalıp qalıw topografiyalıq yadtıń jetispewshiligine mısal bola aladı<ref name="Aguirre 1999">{{cite journal |vauthors=Aguirre GK, D'Esposito M |title=Topographical disorientation: a synthesis and taxonomy |journal=Brain |volume=122 |issue=Pt 9 |pages=1613–1628 | sáne =September 1999 |pmid=10468502 |doi=10.1093/brain/122.9.1613 |doi-access=free}}</ref>. Jarq etip eske túsiw estelikleri - bul ayrıqsha hám júdá emocional waqıyalarǵa baylanıslı anıq epizodlıq estelikler<ref>T.L. Brink (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. "Unit 7: Memory." p. 120 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/01/TLBrink_PSYCH07.pdf]</ref>. Adamlardıń Prezident Kennedidiń óltirilgeni<ref name="Neisser 1982">{{cite book | vauthors = Neisser U |title=Memory observed: remembering in natural contexts |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=1982 |isbn=978-0-7167-1372-2 |oclc=7837605 |url=https://archive.org/details/memoryobservedre00neis }}</ref>, Sidney qamalı yamasa 9/11 haqqındaǵı xabardı birinshi ret esitkende qay jerde bolǵanın yamasa ne islep atırǵanın eslewi jarq etip eske túsiw esteliklerine mısal bola aladı. === Uzaq múddetli === Anderson (1976)<ref name="Anderson 1976">{{Cite book | vauthors = Anderson JR | title = Language, memory, and though | year = 1976 | publisher = L. Erlbaum Associates | location = Hillsdale, NJ | isbn = 978-0-470-15187-7 | oclc = 2331424 | url = https://archive.org/details/languagememoryth0000ande }}</ref> uzaq múddetli yadtı deklarativ (ashıq) hám proceduralıq (jasırın) esteliklerge bóledi. ==== Deklarativ ==== Deklarativ yad sanalı eske túsiriwdi talap etedi, yaǵnıy informaciyanı qaytarıw ushın belgili bir sanalı process kerek boladı. Onı geyde ashıq yad dep te ataydı, sebebi ol ashıq saqlanǵan hám qayta shıǵarılǵan informaciyadan ibarat. Deklarativ yadtı jáne eki bólimge bóliwge boladı: kontekstke baylanıssız principler hám faktlerge tiyisli semantikalıq yad; hám belgili bir kontekstke, mısalı, waqıt hám orınǵa baylanıslı informaciyaǵa tiyisli epizodlıq yad. Semantikalıq yad dúnya haqqında abstrakt bilimlerdi kodlastırıwǵa múmkinshilik beredi, mısalı, «<nowiki/>[[Parij]] - Franciyanıń paytaxtı». Al epizodlıq yad, óz gezeginde, kóbirek jeke estelikler ushın qollanıladı, mısalı, belgili bir orın yamasa waqıttıń sezimleri, emociyaları hám jeke associaciyaları. Epizodlıq estelikler kóbinese ómirdegi «birinshi» nárselerdi sáwlelendiredi, mısalı, birinshi súyisiw, mekteptegi birinshi kún yamasa birinshi ret chempion bolıw. Bular adamnıń ómirindegi anıq este saqlanatuǵın áhmiyetli waqıyalar. Izertlewler kórsetkenindey, deklarativ yad gippokampustı óz ishine alatuǵın medial temporal bólek sistemasınıń bir neshe funkciyaları tárepinen qollap-quwatlanadı. Avtobiografiyalıq yad – adamnıń óz ómirindegi belgili waqıyalardı eslewi – ádette epizodlıq yadqa teń yamasa onıń bir bólegi dep qaraladı. Kóriw yadı – bul yadtıń bir bólegi bolıp, kóriw tájiriybemizge baylanıslı sezimlerimizdiń ayırım ózgesheliklerin saqlaydı. Adam zatlarǵa, orınlarǵa, haywanlarǵa yamasa adamlarǵa uqsas informaciyanı óziniń yadında belgili bir psixikalıq súwret túrinde saqlay aladı. Kóriw yadı praymingke alıp keliwi múmkin hám bul qubılıstıń tiykarında belgili bir perceptiv reprezentaciyalıq sistema jatır dep boljanadı<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Tulving E, Markowitsch HJ | title = Episodic and declarative memory: role of the hippocampus | url = https://archive.org/details/sim_hippocampus_1998_8_3/page/n3 | journal = Hippocampus | volume = 8 | issue = 3 | pages = 198–204 | year = 1998 | pmid = 9662134 | doi = 10.1002/(sici)1098-1063(1998)8:3<198::aid-hipo2>3.0.co;2-g | s2cid = 18634842 | doi-access = free }}</ref>. ==== Proceduralıq ==== Kerisinshe, proceduralıq yad (yamasa jasırın yad) informaciyanı sanalı túrde eske túsiriwge emes, al jasırın úyreniwge tiykarlanǵan. Onı eń jaqsı túrde bir nárseni qalay islewdi eslew dep juwmaqlawǵa boladı. Proceduralıq yad tiykarınan qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwde qollanıladı hám jasırın yadtıń bir bólegi dep esaplawǵa boladı. Ol adamnıń tek qaytalaw arqalı belgili bir tapsırmanı jaqsıraq orınlawında kórinedi – jańa ashıq estelikler payda bolmaǵan, biraq adam aldıńǵı tájiriybelerdiń aspektlerine ózi bilmegen jaǵdayda kirip atır. Qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwge baylanıslı proceduralıq yad miy bólegi hám bazal gangliylerge baylanıslı<ref>{{cite journal | vauthors = Doyon J, Bellec P, Amsel R, Penhune V, Monchi O, Carrier J, Lehéricy S, Benali H | title = Contributions of the basal ganglia and functionally related brain structures to motor learning | journal = Behavioural Brain Research | volume = 199 | issue = 1 | pages = 61–75 | date = April 2009 | pmid = 19061920 | doi = 10.1016/j.bbr.2008.11.012 | s2cid = 7282686 }}</ref>. Proceduralıq yadtıń bir ózgesheligi sonda, eske túsirilgen nárseler avtomat túrde háreketlerge aylanadı, sonlıqtan olardı sóz benen túsindiriw geyde qıyın boladı. Proceduralıq yadqa mısallar retinde velosiped ayday alıw yamasa ayaq kiyim bawların baylay alıw uqıplılıqların keltiriwge boladı<ref name="Schacter 2011">{{cite book | vauthors = Schacter DL, Gilbert DT, Wegner DM |chapter= Implicit Memory and Explicit Memory|title=Psychology |publisher=Worth Publishers |location=New York |year=2010 |pages=238 |isbn=978-1-4292-3719-2 |oclc=755079969 }}</ref>. === Waqıt baǵdarı boyınsha === Yadtıń hár qıylı funkciyaların ajıratıwdıń taǵı bir áhmiyetli usılı - eske túsiriletuǵın mazmunnıń ótmishte bolǵanlıǵı (retrospektiv yad) yamasa keleshekte bolatuǵınlıǵı (prospektiv yad). Bul ayırmashılıqtı Djon Michem 1975-jılı Amerika Psixologiya Associaciyasınıń jıllıq jıynalısında usınǵan maqalasında kirgizgen hám keyin Ulrik Neysser óziniń 1982-jılǵı «Baqlanǵan yad: Tábiyiy kontekstlerde eske túsiriw» atlı redakciyalanǵan tomına kirgizgen<ref>Meacham, J. A., & Leiman, B. (1975). Remembering to perform future actions. Paper presented at the meeting of the American Psychological Association, Chicago, September.</ref><ref>Meacham, J. A., & Leiman, B. (1982). Remembering to perform future actions. In U. Neisser (Ed.), ''Memory observed: Remembering in natural contexts''. San Francisco: Freeman. Pp. 327–336.</ref>. Solay etip, retrospektiv yad kategoriyasına semantikalıq, epizodlıq hám avtobiografiyalıq yad kiredi. Buǵan qarama-qarsı, prospektiv yad - bul keleshektegi niyetler ushın yad, yamasa eslewdi eslew (Vinograd, 1988). Prospektiv yadtı jáne de waqıyaǵa-tiykarlı hám waqıtqa-tiykarlı prospektiv eslew dep bóliwge boladı. Waqıtqa-tiykarlı prospektiv estelikler waqıt belgisi menen iske qosıladı, mısalı, saat 4-te (belgi) shıpakerge barıw (háreket). Waqıyaǵa-tiykarlı prospektiv estelikler belgiler arqalı iske qosılatuǵın niyetler, mısalı, pochta qutısın kórgennen keyin (belgi) xat jiberiwdi (háreket) eslew. Belgiler háreket penen baylanıslı bolıwı shárt emes (pochta qutısı/xat mısalındaǵı sıyaqlı), hám dizimler, jabısqaq qaǵazlar, túyilgen qol oramallar yamasa barmaqqa baylanǵan jip - bulardıń hámmesi adamlar prospektiv yadtı jaqsılaw ushın qollanatuǵın strategiyalarǵa mısal bola aladı. == Úyreniw texnikaları == === Bópelerdi bahalaw ushın === Bópeler óz estelikleri haqqında aytıp beriw ushın til qábiletine iye emes, sonlıqtan júdá jas balalardıń yadın bahalaw ushın awızeki esap beriwlerdi qollanıw múmkin emes. Biraq, jıllar dawamında izertlewshiler bópelerdiń hám tanıw yadın, hám eske túsiriw yadın bahalaw ushın bir qatar ólshemlerdi beyimlestirgen hám islep shıqqan. Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın úyreniw hám operant shártli refleks texnikaları qollanılǵan, al bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın keyinge qaldırılǵan hám shaqırılǵan eliklew texnikaları qollanılǵan. Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı: * '''Kóriw jubın salıstırıw procedurası (úyreniwge tiykarlanǵan):''' dáslep bópelerge kóriw stimullarınıń jupları, mısalı, adam betleriniń eki aq-qara súwreti belgili bir waqıt dawamında kórsetiledi; sońınan, eki súwret penen tanısqannan keyin, olarǵa «tanıs» súwret hám jańa súwret kórsetiledi. Hárbir súwretke qaraw waqtı jazıp alınadı. Jańa súwretke uzaǵıraq qaraw «tanıs» súwretti eslegenin kórsetedi. Bul proceduranı qollanǵan izertlewler 5-6 aylıq bópelerdiń informaciyanı on tórt kúnge shekem saqlay alatuǵının anıqlaǵan<ref name="Fagan 1974">{{cite journal | vauthors = Fagan JF | title = Infant recognition memory: the effects of length of familiarization and type of discrimination task | url = https://archive.org/details/sim_child-development_1974-06_45_2/page/351 | journal = Child Development | volume = 45 | issue = 2 | pages = 351–6 | date = June 1974 | pmid = 4837713 | doi = 10.2307/1127955 | jstor = 1127955 }}</ref>. * '''Operant shártli refleks texnikası:''' bópeler besikke jatqızıladı hám olardıń bir ayaǵına joqarıdaǵı mobilge baylanǵan lenta baylanadı. Bópeler ayaǵın tepkende mobildiń qozǵalatuǵının bayqaydı – bir neshe minut ishinde tebiw jiyiligi anaǵurlım artadı. Bul texnikanı qollanǵan izertlewler bópelerdiń yadı birinshi 18 ay ishinde ádewir jaqsılanatuǵının kórsetken. 2-3 aylıq bópeler operant juwaptı (mısalı, ayaǵın tebiw arqalı mobildi aktivlestiriw) bir hápte saqlay alsa, 6 aylıq bópeler onı eki hápte saqlay aladı, al 18 aylıq bópeler usıǵan uqsas operant juwaptı 13 háptege shekem saqlay aladı<ref name="Rovee-Collier 1999">{{cite journal|vauthors=Rovee-Collier C|title=The Development of Infant Memory|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=8|issue=3|year=1999|pages=80–85|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00019|s2cid=12167896|url=http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|access-date=2013-08-23|archive-date=2003-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20030721155811/http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Rovee-Collier 1993">{{cite book | vauthors = Rovee-Collier CK, Bhatt RS | chapter=Evidence of long-term retention in infancy |title=Annals of Child Development |editor= Ross Vasta |publisher=Jessica Kingsley Pub |location=London |volume=9 |year=1993 |pages=1–45 |isbn=978-1-85302-219-7 |oclc=827689578}}</ref><ref name="Hartshorn 1998">{{cite journal | vauthors = Hartshorn K, Rovee-Collier C, Gerhardstein P, Bhatt RS, Wondoloski TL, Klein P, Gilch J, Wurtzel N, Campos-de-Carvalho M | title = The ontogeny of long-term memory over the first year-and-a-half of life | url = https://archive.org/details/sim_developmental-psychobiology_1998-03_32_2/page/69 | journal = Developmental Psychobiology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 69–89 | date = March 1998 | pmid = 9526683 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2302(199803)32:2<69::AID-DEV1>3.0.CO;2-Q }}</ref>. Bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı: * '''Keyinge qaldırılǵan eliklew texnikası:''' eksperimentator bópelerge háreketlerdiń unikal izbe-izligin kórsetedi (mısalı, qutıdaǵı túymeni basıw ushın tayaqtı qollanıw) hám sońınan, belgili bir waqıttan keyin, bópelerden bul háreketlerge eliklewdi soraydı. Keyinge qaldırılǵan eliklewdi qollanǵan izertlewler 14 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligi haqqındaǵı estelikleriniń tórt ayǵa shekem saqlanıwı múmkin ekenin kórsetken<ref name="Meltzoff 1995">{{cite journal | vauthors = Meltzoff AN | title = What infant memory tells us about infantile amnesia: long-term recall and deferred imitation | journal = Journal of Experimental Child Psychology | volume = 59 | issue = 3 | pages = 497–515 | date = June 1995 | pmid = 7622990 | pmc = 3629912 | doi = 10.1006/jecp.1995.1023 }}</ref>. * '''Shaqırılǵan eliklew texnikası:''' keyinge qaldırılǵan eliklew texnikasına júdá uqsas; ayırmashılıǵı sonda, bópelerge keshiktiriwden aldın háreketlerge eliklewge ruxsat etiledi. Shaqırılǵan eliklew texnikasın qollanǵan izertlewler 20 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligin on eki ay ótkennen keyin de eske túsire alatuǵının kórsetken<ref name="Bauer 2002">{{cite journal| vauthors = Bauer PJ | title=Long-Term Recall Memory: Behavioral and Neuro-Developmental Changes in the First 2 Years of Life|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=11| issue=4|year=2002| pages=137–141|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00186|s2cid=56110227}}</ref><ref name="Bauer 2007">{{cite book | vauthors = Bauer PJ |title=Remembering the times of our lives: memory in infancy and beyond |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Hillsdale, NJ |year=2007 |isbn=978-0-8058-5733-7 |oclc=62089961 }}</ref>. === Balalar hám úlken jastaǵı adamlardıń yadın bahalaw ushın: === Izertlewshiler úlken jastaǵı balalar hám ereseklerdiń yadın bahalaw ushın hár qıylı tapsırmalardı qollanadı. Ayırım mısallar: * '''Jubın tabıw arqalı úyreniw''' – bir sózdi ekinshi bir sóz benen baylanıstırıwdı úyreniw. Mısalı, «qáwipsiz» sózi berilgende, adam «jasıl» sıyaqlı basqa bir belgili sózdi aytıwdı úyreniwi kerek. Bul stimul hám juwap bolıp esaplanadı<ref name="Encyclopædia Britannica 1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/438701/paired-associate-learning |title=Paired-associate learning |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref><ref name="Kesner 2013">{{cite journal | vauthors = Kesner RP | title = A process analysis of the CA3 subregion of the hippocampus | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | pages = 78 | year = 2013 | pmid = 23750126 | pmc = 3664330 | doi = 10.3389/fncel.2013.00078 | doi-access = free }}</ref>. * '''Erkin eske túsiriw''' – bul tapsırma barısında subektten sózler dizimin úyreniwi soraladı, keyin olardan este saqlaǵan sózlerin eske túsiriw yamasa jazıp beriw talap etiledi, bul erkin juwap sorawlarına uqsaydı<ref name="Encyclopædia Britannica 2">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493353/recall |title=Recall (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref>. Dáslepki elementlerge retroaktiv interferenciya (RI) tásir etedi, yaǵnıy dizim qanshelli uzın bolsa, interferenciya sonshelli kúshli boladı hám olardı eske túsiriw itimallıǵı tómenleydi. Ekinshi tárepten, eń sońǵı kórsetilgen elementler RI-den az zıyan kóredi, biraq proaktiv interferenciyadan (PI) kóp zıyan kóredi, yaǵnıy eske túsiriwdegi keshigiw qanshelli uzaq bolsa, elementlerdiń joǵalıw itimallıǵı sonshelli joqarı boladı<ref name="Baddeley 1976">Baddeley, Alan D., "The Psychology of Memory", pp. 131–132, Basic Books, Inc., Publishers, New York, 1976, {{ISBN|0465067360}}</ref>. * '''Belgi berilgen eske túsiriw''' – adamǵa aldın onıń yadına jazılǵan informaciyanı qayta tabıwǵa járdem beriw ushın áhmiyetli belgiler beriledi; ádette bul eske túsiriw soralatuǵın informaciyaǵa baylanıslı sózdi óz ishine alıwı múmkin<ref>Goldstein, E. B. (2014). ''Cognitive psychology: Connecting mind, research and everyday experience''. Nelson Education.</ref>. Bul klass bólmelerinde qollanılatuǵın bos orınlardı toltırıw bahalawlarına uqsaydı. * '''Tanıw''' – subektlerden sózler yamasa súwretler dizimin eslep qalıw soraladı, sonnan keyin olardan dáslepki dizimde kórsetilmegen alternativalar arasınan aldın kórsetilgen sózlerdi yamasa súwretlerdi anıqlaw talap etiledi<ref name="Encyclopædia Britannica 3">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493614/recognition |title=Recognition (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref>. Bul kóp variantlı bahalawlarǵa uqsaydı. * '''Anıqlaw paradigması''' – jeke adamlarǵa belgili bir waqıt dawamında bir qatar obektler hám reń úlgileri kórsetiledi. Keyin olardıń vizual qábiletin tekseriwshilerge qarap, úlgige uqsas ekenin yamasa qanday da bir ózgeris bar ekenin kórsetiw arqalı múmkin bolǵanınsha kóp nárseni eslep qalıw qábileti tekseriledi. * '''Únemlew usılı''' – dáslepki úyreniw tezligin qayta úyreniw tezligi menen salıstıradı. Únemlengen waqıt muǵdarı yadtı ólsheydi<ref name=":0">{{Cite book|title = Introduction to Psychology| vauthors = Kalat JW |publisher = Wadsworth Cengage Learning|isbn = 978-1-133-95660-0|location = Canada|year= 2013}}</ref>. * Implicit yad tapsırmaları – informaciya sanalı túrde túsiniwsiz yadtan alınadı. == Sátsizlikler == [[Fayl:Garten des Vergessens.jpg|thumb|Umıtıw baǵı, Efraim Mozes Lilienniń illyustraciyası]] * '''Ótkinshi bolıw''' – estelikler waqıt ótiwi menen buzıladı. Bul yadtıń saqlaw basqıshında, informaciya saqlanǵannan keyin hám onı alıp shıǵıwdan aldın júz beredi. Bul seziwli, qısqa múddetli hám uzaq múddetli saqlawda bolıwı múmkin. Bul ulıwma úlgige boysınadı, onda informaciya dáslepki bir neshe kún yamasa jıl ishinde tez umıtıladı, keyingi kúnler yamasa jıllarda az joǵaltıwlar menen dawam etedi. * '''Dıqqatsızlıq''' – Dıqqattıń jetispewshiligi sebepli yad sátsizligi. Dıqqat informaciyanı uzaq múddetli yadqa saqlawda tiykarǵı rol oynaydı; durıs dıqqat bolmasa, informaciya saqlanbawı múmkin, bunıń nátiyjesinde onı keyin alıp shıǵıw múmkin emes boladı. == Fiziologiya == Gippokamp, amigdala, striatum yamasa mammillyar deneler sıyaqlı yadtıń neyroanatomiyasına qatnası bar miy aymaqları yadtıń belgili bir túrlerine qatnası bar dep esaplanadı. Mısalı, gippokamp keńislik úyreniwi hám deklarativlik úyreniwge qatnası bar dep esaplanadı, al amigdala emocional yadqa qatnası bar dep esaplanadı<ref>{{cite journal | vauthors = LaBar KS, Cabeza R | title = Cognitive neuroscience of emotional memory | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 7 | issue = 1 | pages = 54–64 | date = January 2006 | pmid = 16371950 | doi = 10.1038/nrn1825 | s2cid = 1829420 }}</ref>. Nawqaslarda hám haywan modellerinde belgili aymaqlardıń zaqımlanıwı hám keyingi yad kemshilikleri informaciyanıń tiykarǵı deregi bolıp tabıladı. Biraq, belgili bir aymaqtı ayıplawdıń ornına, qońsılas aymaqlardıń zaqımlanıwı yamasa sol aymaq arqalı ótetuǵın joldıń zaqımlanıwı haqıyqatında baqlanǵan kemshilik ushın juwapker bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, yadtı hám onıń jubı bolǵan úyreniwdi tek ǵana belgili miy aymaqlarına baylanıslı dep súwretlew jetkiliksiz. Úyreniw hám yad ádette neyronlıq sinapslarda bolatuǵın ózgerislerge baylanıslı dep esaplanadı, bul uzaq múddetli potenciaciya hám uzaq múddetli depressiya arqalı ámelge asırıladı dep oylanadı. Ulıwma alǵanda, waqıya yamasa tájiriybe qanshelli emocional jaqtan kúshli bolsa, ol sonshelli jaqsı este saqlanadı; bul qubılıs yad jaqsılanıw effekti dep ataladı. Biraq, amigdala zaqımlanǵan nawqaslarda yad jaqsılanıw effekti kórinbeydi<ref>{{cite journal | vauthors = Adolphs R, Cahill L, Schul R, Babinsky R | title = Impaired declarative memory for emotional material following bilateral amygdala damage in humans | journal = Learning & Memory | volume = 4 | issue = 3 | pages = 291–300 | year = 1997 | pmid = 10456070 | doi = 10.1101/lm.4.3.291 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cahill L, Babinsky R, Markowitsch HJ, McGaugh JL | title = The amygdala and emotional memory | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-09-28_377_6547/page/295 | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6547 | pages = 295–6 | date = September 1995 | pmid = 7566084 | doi = 10.1038/377295a0 | s2cid = 5454440 | author-link3 = Hans Markowitsch | bibcode = 1995Natur.377..295C }}</ref>. Xebb qısqa múddetli hám uzaq múddetli yadtı ayırıp kórsetti. Ol qısqa múddetli saqlawda jetkilikli waqıt turǵan hár qanday estelik uzaq múddetli yadqa bekitiletuǵının boljadı. Keyingi izertlewler bunıń nadurıs ekenin kórsetti. Izertlewler kortizol yamasa epinefrinniń tuwrı inekciyaları jaqında bolǵan tájiriybelerdi saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetti. Bul amigdalanı stimullasa da durıs. Bul qozǵalıwdıń amigdalaǵa tásir etetuǵın gormonlardı stimullaw arqalı yadtı jaqsılaytuǵının dálilleydi. Shennen tıs yamasa uzaq waqıtlı stress (uzaq waqıtlı kortizol menen) yad saqlawǵa zıyan keltiriwi múmkin. Amigdala zaqımlanǵan nawqaslar emocional júklengen sózlerdi emocional júklenbegen sózlerge qaraǵanda kóbirek este saqlawı itimal emes. Gippokamp anıq yad ushın áhmiyetli. Gippokamp yad bekitiw ushın da áhmiyetli. Gippokamp kortekstiń hár qıylı bólimlerinen kiris aladı hám óz shıǵısın miydiń basqa bólimlerine de jiberedi. Kiris informaciyanı álleqashan kóp qayta islegen ekinshi hám úshinshi seziw aymaqlarınan keledi. Gippokamp zaqımlanıwı da yad joǵalıwına hám yad saqlaw mashqalalarına alıp keliwi múmkin<ref>{{cite book| vauthors = Kalat JW | title =Biological psychology | edition = 7th | publisher = Wadsworth Publishing| year =2001 | location = Belmont, CA }}</ref>. Bul yad joǵalıwı retrograd amneziyanı óz ishine aladı, ol miy zaqımlanıwınan az aldın júz bergen waqıyalar ushın yadtıń joǵalıwı bolıp tabıladı.<ref name=":0" /> == Kognitiv neyroilim == Kognitiv neyroilimpazlar yadtı tájiriybeden ǵárezsiz ishki kóriniske saqlaw, qayta aktivlestiriw hám qayta qurıw dep esaplaydı. Ishki kórinis termini yadtıń bunday anıqlaması eki komponentti óz ishine alatuǵının ańlatadı: yadtıń minez-qulıq yamasa sana dárejesinde kóriniwi hám tiykarǵı fizikalıq neyron ózgerisleri (Duday 2007). Sońǵı komponent engramma yamasa yad izleri dep te ataladı (Semon 1904). Ayırım neyroilimpazlar hám psixologlar engramma hám yad túsiniklerin nadurıs teńlestiredi, tájiriybelerden keyin saqlanıp qalatuǵın barlıq nárseni keń mániste yad dep túsinedi; basqalar bolsa, yad minez-qulıqta yamasa oyda ashılmaǵansha onıń joq ekenin aytıp, bul pikirge qarsı shıǵadı (Moskovich 2007). Kognitiv neyroilimde áhmiyetli bolǵan bir soraw - informaciya hám psixikalıq tájiriybeler miyde qalay kodlanadı hám kórsetiledi. Ilimpazlar plastiklik izertlewlerinen neyron kodları haqqında kóp bilim aldı, biraq bunday izertlewlerdiń kópshiligi ápiwayı neyron shınjırlarındaǵı ápiwayı úyreniwge baǵdarlanǵan; faktler hám waqıyalardı saqlawdı talap etetuǵın deklarativ yad sıyaqlı yadtıń quramalıraq mısallarına qatnaslı neyron ózgerisleri haqqında ádewir az maǵlıwmat bar (Birn 2007). Konvergenciya-divergenciya aymaqları estelikler saqlanatuǵın hám qayta tiklenetuǵın neyron tarmaqları bolıwı múmkin. Kórsetilgen bilim túrlerine, tiykarǵı mexanizmlerge, process funkciyalarına hám qabıllaw usıllarına baylanıslı bir neshe yad túrleri bar ekenin esapqa alǵanda, hár qıylı miy bólimleri hár túrli yad sistemaların qollap-quwatlawı hám olardıń neyron tarmaqlarında óz-ara baylanısta bolıwı itimal: «yad kórinisiniń komponentleri bir neshe neokortikal shınjırlar arqalı miydiń hár qıylı bólimlerine keń tarqalǵan»<ref name="crossingdialogues.com">{{cite journal | vauthors = Tzofit O | year = 2014 | title = Memory formation and belief | url = http://www.crossingdialogues.com/Ms-A14-03.pdf | journal = Dialogues in Philosophy, Mental and Neuro Sciences | volume = 7 | issue = 2| pages = 34–44 }}</ref>. * Kodlaw. Jumıs yadın kodlaw sensor kirgiziwden kelip shıqqan ayırım neyronlardıń impulsaciyasın óz ishine aladı, bul sensor kirisi joǵalǵannan keyin de saqlanıp qaladı (Yensen hám Lisman 2005; Fransen hám basqalar 2002). Epizodlıq yadtı kodlaw neyronlar arasındaǵı sinapslıq beriliwdi ózgertetuǵın molekulyar strukturalarda turaqlı ózgerislerdi óz ishine aladı. Bunday strukturalıq ózgerislerdiń mısalları uzaq múddetli potenciaciya (LTP) yamasa impuls-waqıtqa baylanıslı plastiklik (STDP) bolıp tabıladı. Jumıs yadındaǵı turaqlı impulsaciya epizodlıq yadtı kodlawdaǵı sinapslıq hám kletkalıq ózgerislerdi kúsheytiwi múmkin (Yensen hám Lisman 2005). * Jumıs yadı. Jaqında ótkerilgen funkcional vizualizaciya izertlewleri jumıs yadı signalların uzaq múddetli yad penen tıǵız baylanıslı bolǵan miydiń medial temporal bólimi (MTL) hám prefrontal qabıǵında (Ranganat hám basqalar 2005) anıqladı, bul jumıs yadı menen uzaq múddetli yad arasında kúshli baylanıs bar ekenin kórsetedi. Biraq, prefrontal bólimde ádewir kóbirek jumıs yadı signallarınıń kóriniwi bul aymaqtıń jumıs yadında MTL ǵa qaraǵanda áhmiyetlirek rol oynaytuǵının kórsetedi (Suzuki 2007). * Bekkemlew hám qayta bekkemlew. Qısqa múddetli yad (QMYA) waqıtsha hám buzılıwǵa beyim, al uzaq múddetli yad (UMYA), bir ret bekkemlengennen keyin, turaqlı hám turaqlı boladı. QMYAnıń UMYAǵa molekulalıq dárejede bekkemleniwi, shaması, eki processti óz ishine aladı: sinapslıq bekkemleniw hám sistema bekkemleniwi. Birinshi process medial temporal bóliminde (MTB) belok zatlar sintezi processin óz ishine aladı, al ekinshisi MTBǵa ǵárezli yadtı aylar yamasa jıllar dawamında MTBǵa ǵárezsiz yadqa aylandıradı (Ledu 2007). Sońǵı jılları bunday dástúrli bekkemleniw qaǵıydası qayta bekkemleniw boyınsha izertlewler nátiyjesinde qayta bahalandı. Bul izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi aldın alıw sharaları keyingi yadtı qayta eske túsiriwge tásir etetuǵının kórsetti (Sara 2000). Jańa izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi belok zatlar sintezin toqtatıwshılar hám basqa da kóplegen birikpeler menen emlew amneziya jaǵdayına alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti (Nadel hám basqalar 2000b; Alberini 2005; Dudai 2006). Qayta bekkemleniw haqqındaǵı bul tabıslar qayta eske túsirilgen yad dáslepki tájiriybelerdiń dál kóshirmesi emes ekenligi hám yadtıń qayta eske túsiriw waqtında jańalanatuǵını haqqındaǵı minez-qulıq dáliller menen sáykes keledi. == Genetika == Adam yadınıń genetikasın úyreniw ele jas bolsa da, kóplegen genler adamlar hám adamnan basqa haywanlarda yad penen baylanısı boyınsha izertlengen. Dáslepki áhmiyetli jetiskenlik Alcgeymer keselliginde APOE geniniń yad buzılıwı menen baylanısı boldı. Normal ózgermeli yad penen baylanıslı genlerdi izlew dawam etpekte. Yaddıń normal ózgeriwi ushın birinshi talabanlardıń biri KIBRA belogı bolıp<ref>{{Web deregi | url = http://www.news-medical.net/news/2006/10/20/20650.aspx| bet = Gene called Kibra plays an important role in memory| baspaxana = News-medical.net| sáne = 2006-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr }}</ref>, ol materialdıń keshigiw dáwiri dawamında umıtılıw tezligi menen baylanıslı kórinedi. Esteliklerdiń neyronlardıń yadrosında saqlanatuǵını haqqında ayırım dáliller bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2018/05/180514151920.htm| bet = Biologists 'transfer' a memory through RNA injection: Research in marine snails could lead to new treatments to restore memories and alter traumatic ones}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mayford M, Siegelbaum SA, Kandel ER | title = Synapses and memory storage | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 4 | issue = 6 | pages = a005751 | sáne = June 2012 | pmid = 22496389 | pmc = 3367555 | doi = 10.1101/cshperspect.a005751 <!-- access-date requires url |access-date=29 November 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. === Genetikalıq tiykarlar === Bir neshe genler, beloklar hám fermentler yad penen baylanısı boyınsha keńnen izertlengen. Qısqa múddetli yadtan ayırmashılıǵı, uzaq múddetli yad jańa beloklardıń sintezine baylanıslı<ref>{{cite book | vauthors = Costa-Mattioli M, Sonenberg N | title = Essence of Memory | chapter = Chapter 5 Translational control of gene expression: A molecular switch for memory storage | year = 2008| volume = 169 | pages = 81–95 | pmid = 18394469 | doi=10.1016/S0079-6123(07)00005-2 | series = Progress in Brain Research | isbn = 978-0-444-53164-3 | chapter-url = https://escholarship.mcgill.ca/concern/articles/r207tv251 |via=eScholarship@McGill |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406031555/https://escholarship.mcgill.ca/downloads/gx41mq035?locale=en |archive-date= Apr 6, 2023 }}</ref>. Bul kletka denesinde ámelge asadı hám neyronlar arasındaǵı baylanıs kúshin bekkemleytuǵın belgili bir transmitterler, receptorlar hám jańa sinaps jollarına qatnaslı. Sinapstı bekkemlewge arnalǵan jańa beloklardıń payda bolıwı kletkada belgili bir signal beriwshi zatlardıń (mısalı, gippokamp neyronlarındaǵı kalciy) bóliniwinen keyin iske qosıladı. Gippokamp kletkaları jaǵdayında, bul bóliniw áhmiyetli hám qaytalanbalı sinapslıq signal beriwden keyin shıǵarılatuǵın magniydiń (baylanıstırıwshı molekula) shıǵarılıwına baylanıslı. Magniydiń waqıtsha shıǵarılıwı NMDA receptorların kletkada kalciydi bóliwge erkin qoyadı, bul signal gen transkripciyasına hám bekkemlewshi beloklardıń qurılıwına alıp keledi<ref>Neihoff, Debra (2005) "The Language of Life 'How cells Communicate in Health and Disease{{'"}} Speak Memory, 210–223.</ref>. Qosımsha maǵlıwmat ushın uzaq múddetli potenciaciyanı (LTP) qarań. LTP-de jańadan sintezlengen beloklardıń biri uzaq múddetli yadtı saqlaw ushın da áhmiyetli. Bul belok - ferment belokı protein kinaza C (PKC) nıń óz betinshe aktiv forması bolıp, ol PKMζ dep ataladı. PKMζ sinapslıq kúshtiń aktivlikke baylanıslı artıwın saqlaydı hám PKMζ ti toqtatıw ornatılǵan uzaq múddetli esteliklerdi óshiredi, biraq qısqa múddetli yadqa tásir etpeydi yamasa, toqtatıwshı joq etilgennen keyin, jańa uzaq múddetli esteliklerdi kodlaw hám saqlaw qábileti qayta tiklenedi. Sonıń menen birge, BDNF uzaq múddetli esteliklerdiń turaqlılıǵı ushın áhmiyetli<ref>{{cite journal | vauthors = Bekinschtein P, Cammarota M, Katche C, Slipczuk L, Rossato JI, Goldin A, Izquierdo I, Medina JH | title = BDNF is essential to promote persistence of long-term memory storage | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-19_105_7/page/n476 |bibcode-access=free | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 7 | pages = 2711–6 | date = February 2008 | pmid = 18263738 | pmc = 2268201 | doi = 10.1073/pnas.0711863105 | bibcode = 2008PNAS..105.2711B | doi-access = free }}</ref>. Sinapslıq ózgerislerdiń uzaq múddetli turaqlılıǵı akson butonı, dendrit spinası hám postsinapslıq tıǵızlıq sıyaqlı pre- hám postsinapslıq strukturalardıń parallel kóbeyiwi menen de anıqlanadı.<ref name="stabilization_plasticity"> {{cite journal | vauthors = Meyer D, Bonhoeffer T, Scheuss V | title = Balance and stability of synaptic structures during synaptic plasticity | journal = Neuron | volume = 82 | issue = 2 | pages = 430–43 | date = April 2014 | pmid = 24742464 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.02.031 | doi-access = free }}</ref> Molekulalıq dárejede, postsinapslıq tirek belokları PSD-95 hám HOMER1c tiń kóbeyiwi sinapslıq keńeyiwdiń turaqlasıwı menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.[88] cAMP juwap elementin baylanıstırıwshı belok (CREB) - bul transkripciya faktorı bolıp, ol qısqa múddetli esteliklerdi uzaq múddetli esteliklerge aylandırıwda áhmiyetli dep esaplanadı hám Alcgeymer keselliginde tómenleydi dep boljanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Yin JC, Tully T | title = CREB and the formation of long-term memory | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 6 | issue = 2 | pages = 264–8 | date = April 1996 | pmid = 8725970 | doi = 10.1016/S0959-4388(96)80082-1 | s2cid = 22788405 }}</ref>. === DNK metilleniwi hám demetilleniwi === Kúshli oqıw waqıyasına ushıraǵan balpaq tıshqanlar, hátte bir ret úyreniwden keyin de, bul waqıyanı ómir boyı yadta saqlawı múmkin. Bunday waqıyanıń uzaq múddetli esteligi dáslep gippokampta saqlanatuǵın bolıp kórinedi, biraq bul saqlanıw waqıtsha. Esteliktiń uzaq múddetli saqlanıwınıń kóp bólegi aldıńǵı cingulyar qabıqta ámelge asadı<ref>{{cite journal | vauthors = Frankland PW, Bontempi B, Talton LE, Kaczmarek L, Silva AJ | title = The involvement of the anterior cingulate cortex in remote contextual fear memory | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-05-07_304_5672/page/881 | journal = Science | volume = 304 | issue = 5672 | pages = 881–3 | date = May 2004 | pmid = 15131309 | doi = 10.1126/science.1094804 | s2cid = 15893863 | bibcode = 2004Sci...304..881F }}</ref>. Bunday tásir eksperimental túrde qollanılǵanda, balpaq tıshqanlardıń gippokamp neyronları genomında úyreniwden bir hám 24 saat keyin 5000 nan aslam hár túrli metillengen DNK aymaqları payda boldı<ref>{{cite journal | vauthors = Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD | title = Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus | journal = Learning & Memory | volume = 24 | issue = 7 | pages = 278–288 | date = July 2017 | pmid = 28620075 | pmc = 5473107 | doi = 10.1101/lm.045112.117 }}</ref>. Metilleniw úlgisindegi bul ózgerisler kóp sanlı páseygen genlerde júz berdi, bul kóbinese genomnıń CpG bay aymaqlarında jańa 5-metilcitozin orınlarınıń payda bolıwına baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, kóp basqa genler joqarıladı, bul kóbinese gipometilleniwge baylanıslı bolıwı múmkin. Gipometilleniw kóbinese DNK ǵa aldın bar bolǵan 5-metilcitozinlerden metil toparlarınıń alıp taslanıwı nátiyjesinde qáliplesedi. Demetilleniw bir neshe beloklar tárepinen birgelikte ámelge asırıladı, sonıń ishinde TET fermentleri, sonday-aq DNK tiykarın kesip alıw reparaciya jolınıń fermentleri bar (Oqıw hám yadta epigenetikanı qarań). Kúshli oqıw waqıyasınan keyin miy neyronlarında indukciyalanǵan hám basılǵan genlerdiń úlgisi waqıyanıń uzaq múddetli esteliginiń molekulalıq tiykarın támiyinleydi. === Epigenetika === Yad qáliplesiwiniń molekulalıq tiykarın úyreniw, miydegi neyronlarda ámelge asatuǵın epigenetikalıq mexanizmler bul qábiletti anıqlawda oraylıq orın tutatuǵının kórsetedi. Yadqa qatnası bar tiykarǵı epigenetikalıq mexanizmlerge neyronal DNK nıń metilleniwi hám demetilleniwi, sonday-aq metilleniw, acetilleniw hám deacetilleniwdi óz ishine alǵan giston beloklarınıń modifikaciyaları kiredi. Yad qáliplesiwinde miy iskerligin stimullasıw kóbinese neyronal DNK da zaqımlanıwdıń payda bolıwı menen birge júredi, bunnan soń turaqlı epigenetikalıq ózgerisler menen baylanıslı reparaciya ámelge asadı. Ásirese, gomologiyalıq emes ushlardı qosıw hám tiykardı kesip alıw reparaciyası sıyaqlı DNK reparaciya processleri yad qáliplesiwinde qollanıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Krokan HE, Bjørås M | title = Base excision repair | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 5 | issue = 4 | pages = a012583 | date = April 2013 | pmid = 23545420 | pmc = 3683898 | doi = 10.1101/cshperspect.a012583<!-- |access-date=29 November 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. === Úyreniw hám yadta DNK topoizomeraza 2-beta === Jańa úyreniw tájiriybesi waqtında miyde genlerdiń bir toparı tez payda boladı. Bul indukciyalanǵan gen ekspressiyası úyrenilip atırǵan informaciyanı qayta islew ushın áhmiyetli dep esaplanadı. Bunday genler dárhal erte genler (IEGs) dep ataladı. DNK topoizomeraza 2-beta (TOP2B) iskerligi tıshqanlarda associativ qorqınısh yadı dep atalatuǵın úyreniw tájiriybesiniń bir túrinde IEGs ekspressiyası ushın zárúr<ref name =Li2019>{{cite journal | vauthors = Li X, Marshall PR, Leighton LJ, Zajaczkowski EL, Wang Z, Madugalle SU, Yin J, Bredy TW, Wei W | title = The DNA Repair-Associated Protein Gadd45γ Regulates the Temporal Coding of Immediate Early Gene Expression within the Prelimbic Prefrontal Cortex and Is Required for the Consolidation of Associative Fear Memory | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 39 | issue = 6 | pages = 970–983 | date = February 2019 | pmid = 30545945 | pmc = 6363930 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2024-18.2018 }} {{erratum|pmid=30545945|checked=yes}}</ref>. Bunday úyreniw tájiriybesi TOP2B ni neyroplastiklikte xızmet etetuǵın IEG genleriniń promotor DNK sında eki tárepleme úzilislerdi payda etiwge tez túrtki beriwi múmkin. Bul payda bolǵan úzilislerdiń reparaciyası IEG gen promotorlarınıń DNK demetilleniwi menen baylanıslı bolıp, bul IEG genleriniń dárhal ekspressiyasına múmkinshilik beredi. [[Fayl:Regulatory sequence in a promoter at a transcription start site with a paused RNA polymerase (no caption).jpg|thumb|upright=1.5|Toqtatılǵan RNK polimeraza hám TOP2B tárepinen payda etilgen eki tárepleme úzilis penen transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik]] Úyreniw tájiriybesi waqtında payda bolǵan eki tárepleme úzilisler dárhal jónlenbeydi. Shama menen 600 promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik hám 800 kúsheytkishtegi regulyatorlıq izbe-izlik aktivleniw ushın topoizomeraza 2-beta (TOP2B) tárepinen baslanǵan eki tárepleme úzilislerge baylanıslı bolıwı múmkin<ref name="pmid31110352">{{cite journal | vauthors = Dellino GI, Palluzzi F, Chiariello AM, Piccioni R, Bianco S, Furia L, De Conti G, Bouwman BA, Melloni G, Guido D, Giacò L, Luzi L, Cittaro D, Faretta M, Nicodemi M, Crosetto N, Pelicci PG | title = Release of paused RNA polymerase II at specific loci favors DNA double-strand-break formation and promotes cancer translocations | journal = Nature Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 1011–1023 | date = June 2019 | pmid = 31110352 | doi = 10.1038/s41588-019-0421-z | s2cid = 159041612 | url = https://www.openaccessrepository.it/record/76042 }}</ref><ref name="pmid32029477">{{cite journal |vauthors=Singh S, Szlachta K, Manukyan A, Raimer HM, Dinda M, Bekiranov S, Wang YH |title=Pausing sites of RNA polymerase II on actively transcribed genes are enriched in DNA double-stranded breaks |journal=J Biol Chem |volume=295 |issue=12 |pages=3990–4000 |date=March 2020 |pmid=32029477 |pmc=7086017 |doi=10.1074/jbc.RA119.011665 |url=|doi-access=free }}</ref>. Belgili bir eki tárepleme úzilislerdiń payda bolıwı olardı indukciyalaytuǵın signalǵa qatnası boyınsha specifikalıq. Neyronlar in vitro aktivlengende, olardıń genomlarında tek 22 TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilis júz beredi<ref name=Madabhushi>{{cite journal | vauthors = Madabhushi R, Gao F, Pfenning AR, Pan L, Yamakawa S, Seo J, Rueda R, Phan TX, Yamakawa H, Pao PC, Stott RT, Gjoneska E, Nott A, Cho S, Kellis M, Tsai LH | title = Activity-Induced DNA Breaks Govern the Expression of Neuronal Early-Response Genes | journal = Cell | volume = 161 | issue = 7 | pages = 1592–605 | date = June 2015 | pmid = 26052046 | pmc = 4886855 | doi = 10.1016/j.cell.2015.05.032 }}</ref>. Bunday TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilisler keminde tórt gomologiyalıq emes ushlardı qosıw (NHEJ) DNK jónlew jolınıń fermentleri (DNA-PKcs, KU70, KU80 hám DNA LIGASE IV) menen birge júredi (súwretke qarań). Bul fermentler eki tárepleme úzilislerdi shama menen 15 minuttan eki saatqa shekem qayta isleydi<ref name=Ju>{{cite journal | vauthors = Ju BG, Lunyak VV, Perissi V, Garcia-Bassets I, Rose DW, Glass CK, Rosenfeld MG | title = A topoisomerase IIbeta-mediated dsDNA break required for regulated transcription | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-06-23_312_5781/page/1798 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5781 | pages = 1798–802 | date = June 2006 | pmid = 16794079 | doi = 10.1126/science.1127196 | bibcode = 2006Sci...312.1798J | s2cid = 206508330 }}</ref>. Solay etip, promotordaǵı eki tárepleme úzilisler TOP2B hám usı keminde tórt jónlew fermenti menen baylanıslı. Bul beloklar bir waqıtta maqsetli genniń transkripciya baslanıw ornına jaqın jaylasqan bir promotor nukleosomasında (bir nukleosoma átirapına oralǵan DNK izbe-izlik shama menen 147 nukleotid bar) boladı. [[Fayl:Brain regions in memory formation updated.jpg|thumb|upright=1.5|Medial prefrontal kora (mPFC) qosılǵan yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları]] TOP2B tárepinen kirgizilgen eki tárepleme úzilis, kórinip turǵanınday, RNK polimerazaǵa baylanǵan transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordıń bir bólegin onıń baylanıslı kúsheytkishine fizikalıq jıljıwǵa azat etedi (regulyatorlıq izbe-izlikke qarań). Bul kúsheytkishke oǵan baylanǵan transkripciya faktorları hám mediator belokları menen birge transkripciyanı baslaw ushın transkripciya baslanıw ornında toqtatılǵan RNK polimeraza menen tikkeley tásir etiwge múmkinshilik beredi<ref name=Allen2015>{{cite journal | vauthors = Allen BL, Taatjes DJ | title = The Mediator complex: a central integrator of transcription | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 16 | issue = 3 | pages = 155–66 | date = March 2015 | pmid = 25693131 | pmc = 4963239 | doi = 10.1038/nrm3951 }}</ref>. Tıshqanda kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqannıń uzaq múddetli yad hám ol júz bergen orınǵa qorqınısh payda etiwine alıp keledi. Kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqan miyiniń medial prefrontal korası (mPFC) hám gippokamp neyronlarında júzlegen DNK eki tárepleme úzilislerin (DSB) payda etedi (súwretke qarań: Yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları). Bul DSBler tiykarınan úyreniw hám yad ushın áhmiyetli bolǵan sinapslıq processlerge qatnasatuǵın genlerdi aktivlestiredi<ref>{{cite journal |vauthors=Stott RT, Kritsky O, Tsai LH |title=Profiling DNA break sites and transcriptional changes in response to contextual fear learning |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=7 |pages=e0249691 |date=2021 |pmid=34197463 |pmc=8248687 |doi=10.1371/journal.pone.0249691 |bibcode=2021PLoSO..1649691S |url=|doi-access=free }}</ref>. == Nárestelik dáwirinde == 1980-jıllardıń ortasına shekem náresteler informaciyanı kodlay almaydı, saqlay almaydı hám qayta shıǵara almaydı dep esaplanǵan<ref>{{cite book | vauthors = Teti DM |title=Handbook of research methods in developmental science: New developments in the study of infant memory |publisher=Blackwell Publishing |location=San Francisco |year=2005}}</ref>. Házirgi waqıtta ósip atırǵan izertlewler 6 aylıq nárestelerdiń 24 saat keyin informaciyanı eske túsire alatuǵının kórsetpekte<ref name="Barr R., Dowden A., & Hayne H. 1996 159–170">{{cite journal | vauthors = Barr R, Dowden A, Hayne H |title=Developmental changes in deferred imitation by 6- to 24-month-old infants |journal=Infant Behavior and Development |volume=19 |issue=2 |pages=159–170 |year=1996 |doi=10.1016/s0163-6383(96)90015-6}}</ref>. Bunnan tısqarı, izertlewler náresteler úlkeygen sayın informaciyanı uzaǵıraq waqıt saqlay alatuǵının ashtı; 6 aylıqlar 24 saat dawamında, 9 aylıqlar bes háptege shekem, al 20 aylıqlar on eki ayǵa shekem informaciyanı eske túsire aladı<ref>{{cite journal | vauthors = Bauer PJ |title=Getting explicit memory off the ground: Steps toward construction of a neuro-developmental account of changes in the first two years of life |journal=Developmental Review |volume=24 |issue=4 |pages=347–373 |year=2004 |doi=10.1016/j.dr.2004.08.003}}</ref>. Buǵan qosımsha, izertlewler jas ósken sayın náresteler informaciyanı tezirek saqlay alatuǵının kórsetti. 14 aylıq náresteler úsh basqıshlı izbe-izlikti bir márte kórgennen keyin eske túsire alsa, 6 aylıqlarǵa onı este saqlaw ushın shama menen altı márte kóriw kerek boladı. 6 aylıq náresteler qısqa múddetli informaciyanı eske túsire alsa da, olar informaciyanıń waqıt tártibin eske túsiriwde qıyınshılıq sezedi. Tek 9 aylıq bolǵanda ǵana náresteler eki basqıshlı izbe-izliktiń háreketlerin durıs waqıt tártibinde – yaǵnıy, 1-basqısh, keyin 2-basqıshtı eske túsire aladı<ref name="Bauer 2003">{{cite journal | vauthors = Bauer PJ, Wiebe SA, Carver LJ, Waters JM, Nelson CA | title = Developments in long-term explicit memory late in the first year of life: behavioral and electrophysiological indices | url = https://archive.org/details/sim_psychological-science_2003-11_14_6/page/n102 | journal = Psychological Science | volume = 14 | issue = 6 | pages = 629–35 | date = November 2003 | pmid = 14629697 | doi = 10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1476.x | s2cid = 745686 }}</ref><ref name="Carver 1999">{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = When the event is more than the sum of its parts: 9-month-olds' long-term ordered recall | journal = Memory | volume = 7 | issue = 2 | pages = 147–74 | date = March 1999 | pmid = 10645377 | doi = 10.1080/741944070 }}</ref>. Basqasha aytqanda, eki basqıshlı háreket izbe-izligin qaytalawdı soraǵanda (mısalı, oyınshıq mashinanı tiykarǵa qoyıw hám onı basıp oyınshıqtı ekinshi tárepke jumalatıw), 9 aylıq náresteler izbe-izliktiń háreketlerin durıs tártipte (1-basqısh, keyin 2-basqısh) qaytalawǵa beyim boladı. Jasıraq náresteler (6 aylıqlar) eki basqıshlı izbe-izliktiń tek bir basqıshın ǵana eske túsire aladı.[101] Izertlewshiler bul jas ayırmashılıǵınıń, bálkim, 6 aylıq jasta gippokamptıń tisli oyıǵı hám nerv tarmaǵınıń frontal komponentleri tolıq rawajlanbaǵanlıǵı sebepli ekenin aytadı<ref name="Carver 2001">{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = The dawning of a past: the emergence of long-term explicit memory in infancy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_2001-12_130_4/page/n151 | journal = Journal of Experimental Psychology. General | volume = 130 | issue = 4 | pages = 726–45 | date = December 2001 | pmid = 11757877 | doi = 10.1037/0096-3445.130.4.726 | citeseerx = 10.1.1.130.4890 }}</ref><ref>{{cite book |editor=Cowan, N. |title=The development of memory in childhood |url=https://archive.org/details/developmentofmem00cowa |url-access=registration |publisher=Psychology Press |location=Hove, East Sussex |year=1997|isbn=978-0-86377-495-9 }}</ref>. Haqıyqatında, 'nárestelik amneziyası' termini nárestelik dáwirinde tezlesken umıtıw qubılısın ańlatadı. Áhmiyetlisi, nárestelik amneziyası tek adamlarǵa ǵana tán emes, hám klinikaǵa deyingi izertlewler (kemiriwshiler modellerin qollanıp) bul qubılıstıń dál neyrobiologiyası haqqında túsinik beredi. Miynet tártibi boyınsha neyroilimpaz Dji Xyun Kimniń ádebiyatlarǵa sholıwı erte jastaǵı tezlesken umıtıwdıń, hesh bolmaǵanda tolıq emes, bul dáwirde miydiń tez ósiwi sebepli ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Madsen HB, Kim JH | title = Ontogeny of memory: An update on 40 years of work on infantile amnesia | journal = Behavioural Brain Research | volume = 298 | issue = Pt A | pages = 4–14 | date = February 2016 | pmid = 26190765 | doi = 10.1016/j.bbr.2015.07.030 | series = Developmental Regulation of Memory in Anxiety and Addiction | s2cid = 30878407 }}</ref>. == Qartayıw == Úlken jastaǵı adamlardıń tiykarǵı táshiwishleriniń biri – yad joǵaltıw tájiriybesi, ásirese bul Alcgeymer keselliginiń eń ayqın belgileriniń biri bolǵanlıqtan. Biraq, normal qartayıwdaǵı yad joǵaltıw Alcgeymer diagnozı menen baylanıslı yad joǵaltıwdan sapalı túrde parıq qıladı (Budson & Prays, 2005). Izertlewler kórsetkenindey, adamlardıń frontal aymaqlarǵa tiykarlanǵan yad tapsırmalarındaǵı kórsetkishleri jas ótken sayın tómenleydi. Úlken jastaǵı adamlar informaciyanı úyrengen waqıt tártibin biliwdi talap etetuǵın tapsırmalarda<ref>{{cite journal | vauthors = Parkin AJ, Walter BM, Hunkin NM |title= Relationships between normal aging, frontal lobe function, and memory for temporal and spatial information | url = https://archive.org/details/sim_neuropsychology_1995-07_9_3/page/304 |journal=Neuropsychology |volume=9 |issue=3 |pages=304–312 |year=1995 |doi=10.1037/0894-4105.9.3.304}}</ref>, informaciyanı úyrengen belgili jaǵdaylar yamasa kontekstti eske túsiriwdi talap etetuǵın derek yadı tapsırmalarında<ref>{{cite journal | vauthors = McIntyre JS, Craik FI | title = Age differences in memory for item and source information | journal = Canadian Journal of Psychology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 175–92 | date = June 1987 | pmid = 3502895 | doi = 10.1037/h0084154 }}</ref>, hám keleshekte bir háreketti orınlawdı este saqlawdı óz ishine alatuǵın perspektivalı yad tapsırmalarında kemshiliklerdi kórsetiwge beyim. Úlken jastaǵı adamlar ózleriniń perspektivalı yad mashqalaların, mısalı, ushırasıw dápterlerin paydalanıp sheshe aladı. 26 jastan 106 jasqa shekemgi adamlardıń frontal qabıǵı ushın gen transkripciya profilleri anıqlandı. 40 jastan keyin, ásirese 70 jastan keyin ekspressiyası tómenlegen kóplegen genler anıqlandı<ref name="pmid15190254">{{cite journal |vauthors=Lu T, Pan Y, Kao SY, Li C, Kohane I, Chan J, Yankner BA |title=Gene regulation and DNA damage in the ageing human brain |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/n116 |journal=Nature |volume=429 |issue=6994 |pages=883–991 |date=June 2004 |pmid=15190254 |doi=10.1038/nature02661 |s2cid=1867993 |bibcode=2004Natur.429..883L}}</ref>. Yad hám úyreniwde oraylıq rol oynaytuǵın genler jas ótken sayın eń áhmiyetli tómenlewdi kórsetkenler arasında boldı. Sonday-aq, ekspressiyası tómenlegen genlerdiń promotorlarında DNK zıyanlanıwınıń, bálkim oksidleniw zıyanlanıwınıń aytarlıqtay kóbeyiwi bayqaldı. DNK zıyanlanıwı yad hám úyreniwge qatnasatuǵın ayırım názik genlerdiń ekspressiyasın tómenletiwi múmkin dep boljandı.<ref name="pmid15190254" /> == Buzılıwlar == Házirgi yad haqqındaǵı bilimlerdiń kópshiligi yad buzılıwların, ásirese amneziya dep atalatuǵın yad joǵaltıwın úyreniw arqalı alınǵan. Amneziya tómendegilerdiń keń kólemli zaqımlanıwınan kelip shıǵıwı múmkin: (a) medial temporal bólimniń aymaqları, mısalı, gippokamp, tisli girus, subikulum, amigdala, paragippokampal, entorinal hám peririnal qabıqlar<ref>{{cite journal | vauthors = Corkin S, Amaral DG, González RG, Johnson KA, Hyman BT | title = H. M.'s medial temporal lobe lesion: findings from magnetic resonance imaging | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1997-05-15_17_10/page/3964 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 10 | pages = 3964–79 | date = May 1997 | pmid = 9133414 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-10-03964.1997 | pmc = 6573687 | doi-access = free }}</ref> yamasa (b) orta sızıq diencefalik aymaǵı, atap aytqanda talamustıń dorsomedial yadrosı hám gipotalamustıń mammilyar deneleri<ref>{{cite journal | vauthors = Zola-Morgan S, Squire LR | title = Neuroanatomy of memory | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 16 | pages = 547–63 | year = 1993 | pmid = 8460903 | doi = 10.1146/annurev.ne.16.030193.002555 | s2cid = 16569263 }}</ref>. Amneziyanıń kóp túrleri bar, hám olardıń hár túrli formaların úyreniw arqalı miydiń yad sistemalarınıń jeke kishi sistemalarındaǵı kórinip turǵan kemshiliklerdi baqlaw hám usılayınsha normal isleytuǵın miydegi olardıń funkciyasın boljaw múmkin boldı. Alcgeymer keselligi hám Parkinson keselligi<ref>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| bet = Memory of Time May Be Factor in Parkinson's| baspaxana = Columbia.edu| sáne = 1996-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190122051413/http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| arxivsáne = 2019-jıl 22-yanvar | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Garofalo M, Pandini C, Bordoni M, Pansarasa O, Rey F, Costa A, Minafra B, Diamanti L, Zucca S, Carelli S, Cereda C, Gagliardi S | title = Alzheimer's, Parkinson's Disease and Amyotrophic Lateral Sclerosis Gene Expression Patterns Divergence Reveals Different Grade of RNA Metabolism Involvement | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 21 | issue = 24 | pages = 9500 | date = December 2020 | pmid = 33327559 | pmc = 7765024 | doi = 10.3390/ijms21249500 | hdl-access = free | doi-access = free | hdl = 2434/803710 }}</ref> sıyaqlı basqa nevrologiyalıq buzılıwlar da yadqa hám tanıp biliwge tásir etiwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Arlt S | title = Non-Alzheimer's disease-related memory impairment and dementia | journal = Dialogues in Clinical Neuroscience | volume = 15 | issue = 4 | pages = 465–473 | date = December 2013 | pmid = 24459413 | pmc = 3898684 | doi = 10.31887/DCNS.2013.15.4/sarlt | doi-access = free }}</ref>. Gipertimeziya, yamasa gipertimeziyalıq sindrom – bul adamnıń avtobiografiyalıq yadına tásir etetuǵın buzılıw bolıp, bul tiykarınan olardıń basqa jaǵdayda saqlanbaytuǵın kishi detallardı umıta almaytuǵının ańlatadı<ref>[https://www.newscientist.com/channel/being-human/mg19726431.600-forgetfulness-is-key-to-a-healthy-mind.html Forgetfulness is the Key to a Healthy Mind]. [[New Scientist]], February 16. 2008.</ref><ref>{{Web deregi | bet = Hyperthymesia: Definition, causes, and symptoms| url = https://www.medicalnewstoday.com/articles/hyperthymesia#:~:text=Hyperthymesia%20is%20an%20ability%20that,of%20people%20with%20the%20ability| jumıs = www.medicalnewstoday.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr | til = en| sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ally BA, Hussey EP, Donahue MJ | title = A case of hyperthymesia: rethinking the role of the amygdala in autobiographical memory | journal = Neurocase | volume = 19 | issue = 2 | pages = 166–181 | date = April 2013 | pmid = 22519463 | pmc = 3432421 | doi = 10.1080/13554794.2011.654225 <!-- |access-date=28 November 2023 --> }}</ref>. Korsakov sindromı, sonday-aq Korsakov psixozı, amneziyalıq-konfabulyatorlıq sindrom dep te ataladı, bul – prefrontal qabıqtaǵı neyronlardıń keń tarqalǵan joǵalıwı yamasa kishireyiwi arqalı yadqa keri tásir etetuǵın organikalıq miy keselligi. Buzılıw bolmasa da, yaddan sózlerdi alıwdıń ádettegi waqıtsha sátsizligi – bul tildiń ushındaǵı qubılıs. Biraq, anomik afaziyası (nominal afaziya yamasa Anomiya dep te ataladı) bar adamlar miydiń frontal hám parietal bólekleriniń zaqımlanıwı sebepli tildiń ushındaǵı qubılıstı úziliksiz sezedi. Yad disfunkciyası viruslı infekciyalardan keyin de payda bolıwı múmkin<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = McEntire CR, Song KW, McInnis RP, Rhee JY, Young M, Williams E, Wibecan LL, Nolan N, Nagy AM, Gluckstein J, Mukerji SS, Mateen FJ | title = Neurologic Manifestations of the World Health Organization's List of Pandemic and Epidemic Diseases | journal = Frontiers in Neurology | volume = 12 | pages = 634827 | date = 2021-02-22 | pmid = 33692745 | pmc = 7937722 | doi = 10.3389/fneur.2021.634827 | doi-access = free }}</ref>. COVID-19 keselliginen jazılıp atırǵan kóp nawqaslar yad boslıqların basınan keshiredi. Basqa viruslar da, sonıń ishinde SARS-CoV-1, MERS-CoV, Ebola virusı hám hátte gripp virusı da yad disfunkciyasın payda etiwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Troyer EA, Kohn JN, Hong S | title = Are we facing a crashing wave of neuropsychiatric sequelae of COVID-19? Neuropsychiatric symptoms and potential immunologic mechanisms | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 87 | pages = 34–39 | date = July 2020 | pmid = 32298803 | pmc = 7152874 | doi = 10.1016/j.bbi.2020.04.027 }}</ref>. == Tásir etiwshi faktorlar == === Interferenciya === Interferenciya yadta saqlaw hám qayta tiklewge kesent etiwi múmkin. Retroaktiv interferenciya bar, bunda jańa informaciyanı úyreniw eski informaciyanı eske túsiriwdi qıyınlastıradı<ref>{{cite journal | vauthors = Underwood BJ | title = Interference and forgetting | url = https://archive.org/details/sim_psychological-review_1957-01_64_1/page/49 | journal = Psychological Review | volume = 64 | issue = 1 | pages = 49–60 | date = January 1957 | pmid = 13408394 | doi = 10.1037/h0044616 }}</ref> hám proaktiv interferenciya, bunda aldıńǵı úyreniw jańa informaciyanı eske túsiriwdi buzadı. Interferenciya umıtıwǵa alıp keliwi múmkin bolsa da, eski informaciyanıń jańa informaciyanı úyreniwge járdem bere alatuǵın jaǵdaylar bar ekenin este tutıw áhmiyetli. Mısalı, [[Latın tili|latın]] tilin biliw adamǵa francuz tili sıyaqlı baylanıslı tildi úyreniwge járdem beriwi múmkin – bul qubılıs oń transfer dep ataladı<ref name="Perkins Salomon 1992">{{cite encyclopedia |vauthors=Perkins DN, Salomon G |title=Transfer of learning |editor1=Postlethwaite, T. Neville |editor2=Husén, Torsten |encyclopedia=International Encyclopedia of Education |edition=2 |publisher=Pergamon |location=Oxford |year=1992 |isbn=978-0-08-041046-3 |oclc=749308019 |url=http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |access-date=2011-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203104029/http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |archive-date=2008-12-03 |url-status=dead }}</ref>. === Stress === Stress yad qáliplesiwi hám úyreniwge aytarlıqtay tásir etedi. Stressli jaǵdaylarǵa juwap retinde miy gormonlar hám neyrotransmitterlerdi (mısalı, glyukokortikoidler hám katexolaminler) bólip shıǵaradı, olar gippokampustaǵı yad kodlaw processlerine tásir etedi. Haywanlar ústinde alıp barılǵan minez-qulıq izertlewleri sozılmalı stresstiń balpaq tıshqanlardıń miyindegi gippokamp dúzilisine tásir etetuǵın búyrek ústi bezleri gormonların payda etetuǵının kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Conrad CD | title = A critical review of chronic stress effects on spatial learning and memory | journal = Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry | volume = 34 | issue = 5 | pages = 742–55 | date = June 2010 | pmid = 19903505 | doi = 10.1016/j.pnpbp.2009.11.003 | s2cid = 41414240 }}</ref>. Nemis kognitiv psixologları L. Shvabe hám O. Volftıń eksperimental izertlewi stress astında úyreniwdiń adamlarda yadtı eske túsiriwdi de tómenletetuǵının kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = Learning under stress impairs memory formation | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 93 | issue = 2 | pages = 183–8 | date = February 2010 | pmid = 19796703 | doi = 10.1016/j.nlm.2009.09.009 | s2cid = 38765943 }}</ref>. Bul izertlewde 48 salamat hayal hám erkek universitet studentleri ya stress testinde, ya baqlaw toparında qatnastı. Stress testi toparına tosattan tayınlanǵanlar qolın úsh minutqa shekem muzday suwǵa batırdı (abıraylı SECPT yamasa 'Sociallıq bahalanǵan suwıq basım testi'), sol waqıtta olar baqlandı hám videoǵa túsirildi. Sońınan hám stress, hám baqlaw toparlarına yadlaw ushın 32 sóz berildi. Jigirma tórt saattan keyin, eki topar da qansha sózdi eske túsire alatuǵının (erkin eske túsiriw), sonday-aq úlkenirek sózler diziminen qanshasın tanıy alatuǵının (tanıw ónimdarlıǵı) tekseriw ushın sınaldı. Nátiyjeler stress testi toparında yad ónimdarlıǵınıń anıq buzılǵanın kórsetti, olar baqlaw toparına salıstırǵanda 30% az sózdi eske túsirdi. Izertlewshiler úyreniw waqtında basınan keshirilgen stress adamlardıń dıqqatın yad kodlaw processi waqtında basqa nársege burıp, olardı alaǵadalaydı dep boljaydı. Biraq, hátte stress astında úyreniw júz bergende de, material úyreniw kontekstine baylanıstırılsa, yad ónimdarlıǵı jaqsılanıwı múmkin. Kognitiv psixologlar Shvabe hám Volftıń basqa bir izertlewi saqlap qalıwdı tekseriw dáslepki úyreniw tapsırmasına uqsas yamasa sáykes keletuǵın kontekstte (yaǵnıy, sol bólmede) ótkerilgende, yad buzılıwı hám stresstiń úyreniwge zıyanlı tásirleri hálsizleniwi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = The context counts: congruent learning and testing environments prevent memory retrieval impairment following stress | url = https://archive.org/details/sim_cognitive-affective-and-behavioral-neuroscience_2009-09_9_3/page/229 | journal = Cognitive, Affective & Behavioral Neuroscience | volume = 9 | issue = 3 | pages = 229–36 | date = September 2009 | pmid = 19679758 | doi = 10.3758/CABN.9.3.229 | doi-access = free }}</ref>. SECPT stress testine yamasa baqlaw toparına tosattan tayınlanǵan jetpis eki salamat hayal hám erkek universitet studentlerinen 15 jup súwret kartalarınıń orınların este saqlaw soraldı – bul «Koncentraciya» yamasa «Yad» karta oyınınıń kompyuterlestirilgen versiyası. Tájiriybe ótkerilgen bólme vanil iyisi menen toltırılǵan edi, óytkeni iyis yad ushın kúshli signal bolıp tabıladı. Saqlap qalıwdı tekseriw kelesi kúni ya sol bólmede vanil iyisi qayta bar bolǵan jaǵdayda, ya basqa bólmede xosh iyissiz ótkerildi. Obekt-orın tapsırması waqtında stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı vanil iyisi joq tanıs emes bólmede tekserilgende (sáykes kelmeytuǵın kontekst) ádewir tómenledi; biraq, stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı dáslepki vanil iyisi bar bólmede tekserilgende (sáykes keletuǵın kontekst) hesh qanday buzılıw kórsetpedi. Tájiriybedegi barlıq qatnasıwshılar, hám stress basınan keshirgen, hám keshirmegenler, úyreniw hám qayta eske túsiriw kontekstleri uqsas bolǵanda tezirek orınladı<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Böhringer A, Wolf OT | title = Stress disrupts context-dependent memory | journal = Learning & Memory | volume = 16 | issue = 2 | pages = 110–3 | date = February 2009 | pmid = 19181616 | doi = 10.1101/lm.1257509 | doi-access = free }}</ref>. Stresstiń yadqa tásiri haqqındaǵı bul izertlewdiń bilimlendiriw, gúwa kórsetpeleri hám psixoterapiya ushın ámeliy áhmiyeti bolıwı múmkin: studentler imtixan bólmesine qaraǵanda ózleriniń ádettegi klass bólmesinde tekserilgende jaqsıraq nátiyje kórsetiwi múmkin, gúwalar waqıya bolǵan jerde sud zalına qaraǵanda detallardı jaqsıraq eske túsiriwi múmkin, hám posttravmatikalıq stress jaǵdayındaǵı adamlar travmatikalıq waqıya haqqındaǵı esteliklerin sáykes kontekstke jaylastırıwǵa járdem berilgende jaqsılanıwı múmkin. Stressli ómir tájiriybeleri adamnıń jası úlkeygen sayın yad joǵaltıwınıń sebebi bolıwı múmkin. Stress waqtında bólinip shıǵatuǵın glyukokortikoidler miydiń gippokamp aymaǵında jaylasqan neyronlarǵa zıyan keltiredi. Sonlıqtan, bir adam qanshelli kóp stressli jaǵdaylarǵa ushırasa, olar keyinirek yad joǵaltıwǵa sonshelli beyim boladı. Gippokampta tabılǵan CA1 neyronları glyukokortikoidlerdiń glyukoza bólinip shıǵıwın hám glutamattıń qayta sińiriliwin tómenletiwi sebepli óshiriledi. Kletkadan tıs glutamattıń bul joqarı dárejesi kalciydiń NMDA receptorlarına kiriwine múmkinshilik beredi, bul óz gezeginde neyronlardı óltiredi. Stressli ómir tájiriybeleri jáne de adamnıń shıdamsız estelikti sanasız oyǵa jıljıtıwı menen esteliklerdiń basılıwına alıp keliwi múmkin.[76] Bul tikkeley adamnıń ótmishindegi adam urlaw, urıs tutqını bolıw yamasa balalıq dáwirdegi jınıslıq zorlaw sıyaqlı travmatikalıq waqıyalarǵa baylanıslı. Stresske uzaq múddetli ushıraw qanshelli kóp bolsa, onıń tásiri sonshelli úlken bolıwı múmkin. Biraq, stresske qısqa múddetli ushıraw da gippokamptıń funkciyasına kesent etiw arqalı yadtı buzadı. Izertlewler kórsetkenindey, qısqa waqıt dawamında stressli jaǵdayǵa qoyılǵan qatnasıwshılardıń qandaǵı glyukokortikoid dárejesi, ushıraw tamamlanǵannan keyin ólshengende, anaǵurlım joqarılaǵanın kórsetedi. Qatnasıwshılardan qısqa múddetli ushırawdan keyin úyreniw tapsırmasın orınlaw talap etilgende, olar kóbinese qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Tuwılıwǵa deyingi stress te gippokamptıń rawajlanıwın buzıw arqalı úyreniw hám yadta saqlaw qábiletine kesent etedi hám qattı stresske ushıraǵan ata-analardıń balalarında uzaq múddetli potenciaciyanıń ornatılmawına alıp keliwi múmkin. Stress tuwılıwǵa deyin qollanılsa da, áwladlar ómirinde keyinirek stresske ushıraǵanda glyukokortikoidlerdiń joqarı dárejesin kórsetedi<ref>{{cite book| vauthors = Carlson N |year=2013|title=Physiology of Behavior | edition = eleventh |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson}}</ref>. Tómengi social-ekonomikalıq ortalıqtan shıqqan balalardıń joqarı tabıslı qurdaslarına qaraǵanda jamanıraq yad kórsetkishlerin kórsetiwiniń bir túsindirmesi - bul ómir dawamında jıynalǵan stresstiń tásiri<ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Decker AL, Duncan K, Finn AS, Mabbott DJ | title = Children's family income is associated with cognitive function and volume of anterior not posterior hippocampus | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | pages = 4040 | date = August 2020 | pmid = 32788583 | pmc = 7423938 | doi = 10.1038/s41467-020-17854-6 | bibcode = 2020NatCo..11.4040D }}</ref>. Tómen tabıstıń rawajlanıp atırǵan gippokampqa tásiri de sozılmalı stress reakciyaları arqalı boladı dep esaplanadı, bul tómen hám joqarı tabıslı ortalıqtan shıqqan balalardıń yad kórsetkishleri boyınsha nege parıq qılatuǵının túsindiriwi múmkin.<ref name="ReferenceA"/> === Uyqı === Estelikler jasaw úsh basqıshlı process arqalı ámelge asadı, ol uyqı arqalı kúsheytiliwi múmkin. Úsh basqısh tómendegishe: # Qabıllaw - bul yadta jańa informaciyanı saqlaw hám qayta shaqırıw procesi # Bekkemlew # Eske túsiriw Uyqı yad bekkemleniwine tásir etedi. Uyqı waqtında miydegi neyron baylanısları kúsheyedi. Bul miydiń esteliklerdi turaqlastırıw hám saqlaw qábiletlerin arttıradı. Uyqınıń yad saqlawdı jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın bir neshe izertlewler bar, sebebi estelikler aktiv bekkemleniw arqalı kúsheyedi. Sistema bekkemleniwi áste tolqınlı uyqı (SWS) waqtında ámelge asadı<ref name="Sleep Deprivation and Memory Loss">{{Web deregi | vauthors = Karriem-Norwood V| bet = Sleep Deprivation and Memory Loss| url = http://www.webmd.com/sleep-disorders/sleep-deprivation-effects-on-memory| jumıs = Web MD| baspaxana = Web MD LLC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-noyabr }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Born J, Wilhelm I | title = System consolidation of memory during sleep | journal = Psychological Research | volume = 76 | issue = 2 | pages = 192–203 | sáne = March 2012 | pmid = 21541757 | pmc = 3278619 | doi = 10.1007/s00426-011-0335-6 <!-- |access-date=4 December 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. Bul process esteliklerdiń uyqı waqtında qayta aktivlestiriletuǵının, biraq processtiń hárbir estelikti kúsheytpeytuǵının kórsetedi. Sonday-aq, estelikler uyqı waqtında uzaq múddetli saqlawǵa ótkerilgende olarǵa sapalı ózgerisler engiziletuǵının da kórsetedi. Uyqı waqtında gippokamp kúnniń waqıyaların neokorteks ushın qayta oynatadı. Sońınan neokorteks esteliklerdi qayta kórip shıǵadı hám qayta isleydi, bul olardı uzaq múddetli yadqa kóshiredi. Adam jetkilikli uyqı almaǵanda, bul neyron baylanısları sonsha kúshli bolmaǵanlıqtan, úyreniw qıyınlasadı, nátiyjede esteliklerdi saqlaw dárejesi tómenleydi. Uyqı jetispewshiligi dıqqattı jámlewdi qıyınlastıradı, bul nátiyjesiz úyreniwge alıp keledi<ref name="Sleep Deprivation and Memory Loss"/> Bunnan tısqarı, ayırım izertlewler uyqı jetispewshiligi jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti, sebebi estelikler uzaq múddetli yadqa durıs ótkerilmeydi. Uyqınıń tiykarǵı funkciyalarınıń biri informaciyanı bekkemlewdi jaqsılaw dep esaplanadı, sebebi bir qansha izertlewler yadtıń úyreniw hám test arasında jetkilikli uyqı alıwǵa baylanıslı ekenin kórsetti.<ref name="Ellenbogen 2006">{{cite journal | vauthors = Ellenbogen JM, Hulbert JC, Stickgold R, Dinges DF, Thompson-Schill SL | title = Interfering with theories of sleep and memory: sleep, declarative memory, and associative interference | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 13 | pages = 1290–4 | date = July 2006 | pmid = 16824917 | doi = 10.1016/j.cub.2006.05.024 | s2cid = 10114241 | doi-access = free | bibcode = 2006CBio...16.1290E }}</ref>. Buǵan qosımsha, neyrovizualizaciya izertlewlerinen alınǵan maǵlıwmatlar uyqılap atırǵan miydegi aktivlesiw úlgileriniń aldıńǵı kúni tapsırmalardı úyreniw waqtında jazıp alınǵan úlgilerge uqsas ekenin kórsetti. Bul jańa esteliklerdiń usınday qaytalaw arqalı bekkemleniwi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Alhola P, Polo-Kantola P | title = Sleep deprivation: Impact on cognitive performance | journal = Neuropsychiatric Disease and Treatment | volume = 3 | issue = 5 | pages = 553–67 | year = 2007 | pmid = 19300585 | pmc = 2656292 }}</ref>. == Ulıwma manipulyaciya ushın konstrukciya == Adamlar kóbinese yad jazıw úskenesi sıyaqlı isleydi dep oylasa da, bul olay emes. Yadtı payda etiw hám saqlawdıń molekulyar mexanizmleri júdá dinamikalı hám sekundtan ómir boyına shekem bolǵan waqıt aralıǵın qamtıytuǵın ayrıqsha basqıshlardan turadı<ref>{{cite journal |last1=Schwärzel |first1=M. |last2=Muller |first2=U. |title=Dynamic memory networks: dissecting molecular mechanisms underlying associative memory in the temporal domain |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2006-05_63_9/page/989 |journal=[[Cellular and Molecular Life Sciences|Cellular and molecular life sciences]] |doi=10.1007/s00018-006-6024-8 |pmid=16596333 |pmc=11136136 |date=May 2006|volume=63 |issue=9 |pages=989–998 }}</ref>. Shınında da, izertlewler biziń esteliklerimiz qurılatuǵının ashtı: «házirgi gipotezalar konstruktiv processlerdiń jeke adamlarǵa keleshek epizodlardı<ref>{{cite journal | last = Lee |first=Jonathan L C | title = Reconsolidation: maintaining memory relevance | journal = [[Trends Neurosci]] | volume = 32 | issue = 8 | pages = 413–20 | orig-date = 27 July 2009 |date=10 May 2013 | pmid = 19640595 | pmc = 3650827 | doi = 10.1016/j.tins.2009.05.002 }}</ref>, waqıyalardı hám scenariylerdi simulyaciyalaw hám elesletiw imkaniyatın beretuǵının kórsetedi. Keleshek ótmishtiń dál qaytalanıwı bolmaǵanlıqtan, keleshek epizodlardı simulyaciyalaw aldıńǵı tájiriybelerdiń elementlerin iykemli túrde shıǵarıp alatuǵın hám qayta biriktiretuǵın quramalı sistemanı talap etedi – bul reproduktiv emes, al konstruktiv sistema.» Adamlar óz esteliklerin olardı kodlaw hám/yamasa eske túsiriw waqtında qura aladı. Mısal ushın, Elizabet Loftus hám Djon Palmer (1974)<ref>{{cite journal |first1=Elizabeth F. |last1=Loftus |last2=Palmer |first2=John C.|date=14 September 2005|title=Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory |journal=[[Journal of Verbal Learning & Verbal Behavior]] |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113 |archive-date=26 October 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20221026153414/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113?via%3Dihub |publisher=[[Elsevier|Elsevier Inc.]] |location=[[University of Washington]], [[United States|USA]] |volume=13 |issue=5 |pages=585–589 |orig-date=17 April 1974 |doi=10.1016/s0022-5371(74)80011-3|s2cid=143526400 }}</ref> tárepinen ótkerilgen klassikalıq izertlewdi qarań. Bunda adamlarǵa jol-transport hádiysesi filmin kóriw tapsırılǵan hám keyin ne kórgenleri haqqında soraw berilgen. Izertlewshiler «Mashinalar bir-birine urılǵanda qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlardıń «Mashinalar bir-birine tiygende qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlarǵa qaraǵanda joqarıraq baha bergenin anıqladı. Bunnan tısqarı, bir hápteden soń olardan filmde sınǵan shiyshe kórgenin ya kórmegenin soraǵanda, «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar «tiygende» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlarǵa qaraǵanda eki ese kóbirek sınǵan shiyshe kórgenin xabarladı (filmde sınǵan shiyshe kórsetilmegen edi). Solay etip, sorawlardıń sózleri kóriwshilerdiń waqıya haqqındaǵı esteliklerin buzıp kórsetti. Áhmiyetlisi, sorawdıń sózleri adamlardı waqıya haqqında hár qıylı estelikler qurıwǵa alıp keldi – «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar shınında kórgeninen de awırıraq jol-transport hádiysesin eske túsirdi. Bul tájiriybeniń nátiyjeleri dúnya júzi boyınsha qaytalandı, hám izertlewshiler adamlarǵa nadurıs informaciya berilgende, olar qáte eske túsiriwge beyim bolatuǵının izbe-iz kórsetti, bul qubılıs qáte informaciya effekti dep ataladı<ref>{{cite journal | first = Elizabeth F.|last=Loftus |title=When a lie becomes memory's truth: Memory distortion after exposure to misinformation |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=1 |issue=4 |pages=121–123 |date=August 1992 |doi=10.1111/1467-8721.ep10769035|s2cid=12793048 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-8721.ep10769035}}</ref>. Izertlewler adamlardan hesh qashan islemegen háreketlerdi yamasa hesh qashan basınan keshirmegen waqıyalardı qayta-qayta elesletiwdi sorawdıń jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin ashtı. Mısalı, Goff hám Roediger<ref>{{cite journal | first1 = Lyn M. |last1=Goff |last2=Roediger |first2=Henry L. | title = Imagination inflation for action events: repeated imaginings lead to illusory recollections | url = https://archive.org/details/sim_memory-cognition_1998-01_26_1/page/20 | journal = Memory & Cognition | volume = 26 | issue = 1 | pages = 20–33 | date = January 1998 | pmid = 9519694 | doi = 10.3758/bf03211367 | doi-access = free }}</ref> (1998) qatnasıwshılardan bir háreketti islegenin elesletiwdi (máselen, tis tazalaǵıshtı sındırıw) hám keyinirek olardan usınday nárse islegenin ya islemegenin soradı. Nátiyjeler usınday háreketti qayta-qayta elesletken qatnasıwshılardıń tájiriybeniń birinshi sessiyasında haqıyqatında usı háreketti islegenin oylawǵa kóbirek beyim bolǵanın kórsetti. Usıǵan uqsas, Garri hám onıń kásiplesleri (1996)<ref>{{cite journal | last1= Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. | title = Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred | url= https://archive.org/details/sim_psychonomic-bulletin-review_1996-06_3_2/page/208 | journal = [[Psychonomic Bulletin & Review]] | volume = 3 | issue = 2 | pages = 208–214 | date = June 1996 |orig-date=7 April 1995 | pmid = 24213869 | doi = 10.3758/bf03212420 | doi-access = free }}</ref> kolledj studentlerinen balalıq dáwirinde bir qatar waqıyalardı basınan keshirgenine (máselen, qolı menen áynekti sındırǵanına) qanshelli isenimli ekenin xabarlawdı soradı hám eki hápteden keyin olardan sol waqıyalardıń tórtewin elesletiwdi soradı. Izertlewshiler tórt waqıyanı elesletiwi soraǵan studentlerdiń tórtten biri usı waqıyalardı haqıyqatında balalıq dáwirinde basınan keshirgenin xabarlaǵanın anıqladı. Yaǵnıy, waqıyalardı elesletiw soraǵan waqıtta, olar usı waqıyalardı basınan keshirgenine kóbirek isenimli boldı. 2013-jılı xabar etilgen izertlew tıshqanlarda burınǵı esteliklerdi jasalma túrde stimullaw hám jalǵan esteliklerdi jasalma túrde ornatıwdıń múmkin ekenin ashtı. Optogenetikanı qollanıp, RIKEN-MIT ilimpazlar komandası tıshqanlarǵa zıyansız ortalıqtı basqa ortalıqtaǵı burınǵı jaǵımsız tájiriybe menen nadurıs baylanıstırıwǵa sebep boldı. Ayırım ilimpazlar bul izertlewdiń adamlarda jalǵan esteliklerdiń payda bolıwın úyreniwde hám PTSR (posttravmatikalıq stress buzılıwı) hám shizofreniyanı emlewde áhmiyetli bolıwı múmkin dep esaplaydı<ref name=BBC20130725>{{cite news |title=Scientists can implant false memories into mice | last = Hogenboom |first=Melissa |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070105/https://www.bbc.com/news/science-environment-23447600 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23447600 |newspaper=[[BBC News Online|BBC News]] |date=July 25, 2013 |access-date=July 26, 2013}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=EXo3qA9V3eI| bet = A mouse. A laser beam. A manipulated memory.| first1 = Steve| last1 = Ramirez| last2 = Liu| first2 = Xu| url-status = live| arxivsáne = 2024-jıl 14-yanvar | arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20250114022922/EXo3qA9V3eI| via = [[YouTube]]| baspaxana = [[TED (conference)|TED]]| location = TEDxBoston| sáne = June 2013 }}</ref>. Esteliklerdi qayta bekkemlew - bul aldın bekkemlengen esteliklerdiń uzaq múddetli yadtan aktiv sana-sezimińizge qayta shaqırılıwı yamasa alıp shıǵılıwı. Bul process dawamında estelikler bunnan bılay da bekkemleniwi hám tolıqtırılıwı múmkin, biraq sonda da manipulyaciya qáwpi bar. Biz esteliklerimizdi uzaq múddetli yadta saqlanǵanda turaqlı hám ózgermeytuǵın nárse dep oylawdı jaqsı kóremiz, biraq bul olay emes. Esteliklerdi bekkemlewdiń bir mártelik waqıya emes ekenin, al qayta bekkemlew dep atalatuǵın processten jáne ótetuǵının tapqan kóplegen izertlewler bar<ref name=":03">{{cite journal | last1= Tronson |first1=Natalie C. |first2=Taylor |last2=Jane R. | title = Molecular mechanisms of memory reconsolidation |url=https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070729/https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live | journal = [[Nature Reviews Neuroscience]] | volume = 8 | issue = 4 | pages = 262–75 | date = April 2007 | pmid = 17342174 | doi = 10.1038/nrn2090 | s2cid = 1835412 }}</ref>. Bul estelik qayta shaqırılǵanda yamasa alıp shıǵılǵanda hám jumısshı yadıńızǵa qayta jaylastırılǵanda júz beredi. Endi estelik sırttan bolǵan tásirlerge hám qáte informaciya effektine ashıq boladı, bul dáslepki estelik izi saqlanǵan yamasa saqlanbaǵan jaǵdayda da qarama-qarsı informaciyanıń deregin nadurıs baylanıstırıwdan bolıwı múmkin<ref>{{cite journal |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |access-date=13 January 2025 |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113064932/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |title=The eyewitness suggestibility effect and memory for source |first1=D. Stephen |last1=Lindsay |last2=Johnson |first2=Marcia K. |pmid=2725271 |doi=10.3758/bf03198473 |date=17 May 1989 |journal=[[Memory & Cognition|Memory & cognition]] |volume=17 |issue=3 |pages=349–58 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Schiller |first1=Daniela |last2=Phelps |first2=Elizabeth A |date=16 May 2011 |title=Does reconsolidation occur in humans? |journal=[[Frontiers in Behavioral Neuroscience]] |volume=5 |pages=24 |pmid=21629821 |pmc=3099269 |doi=10.3389/fnbeh.2011.00024 |doi-access=free}}</ref>. Anıq bolǵan bir nárse - estelik ózgeriwsheń. Qayta bekkemlew koncepciyası boyınsha bul jańa izertlew jaǵımsız estelikleri bar yamasa estelikler menen gúresetuǵın adamlarǵa járdem beriw usıllarına jol ashtı. Buǵan mısal, eger siz haqıyqattan da qorqınıshlı tájiriybe alǵan bolsańız hám sol estelikti azıraq qozǵalıs payda etetuǵın ortalıqta eske túsirseńiz, kelesi ret ol estelik alıp shıǵılǵanda hálsizrek boladı. «Ayırım izertlewler kórsetkenindey, dım kóp shınıqtırılǵan yamasa kúshli bekkemlengen estelikler úyreniwden keyingi dáslepki bir neshe kún dawamında qayta aktivlestirilse, qayta bekkemleniwge ushıramaydı, biraq waqıt ótiwi menen qayta bekkemleniwge tásir etiwge sezgir boladı.»<ref>{{cite journal |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114024327/https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x| last1= Nader |first1=Karim |last2=Einarsson |first2=Einar Örn | title = Memory reconsolidation: an update | journal = [[Annals of the New York Academy of Sciences]] | volume = 1191 | issue = 1 | pages = 27–41 | date = 20 March 2010 | pmid = 20392274 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x | bibcode = 2010NYASA1191...27N | s2cid = 38551140 }}</ref>. Degen menen, bul barlıq esteliklerdiń qayta bekkemleniwge beyim ekenin ańlatpaydı. Kúshli shınıǵıwdan ótken hám biytap pa yamasa joq pa, oǵan qaramastan esteliklerdiń qayta bekkemleniwge ushıraw itimallıǵı azıraq ekenin kórsetetuǵın dáliller bar<ref>{{cite journal | last= Sara |first=Susan J. | title = Retrieval and reconsolidation: toward a neurobiology of remembering | journal = [[Learning & Memory]] |url=https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73 |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250114024941/https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73.full| volume = 7 | issue = 2 | pages = 73–84 | date = 2000-03-01 | pmid = 10753974 | doi = 10.1101/lm.7.2.73 | doi-access = free }}</ref>. Balpaq tıshqanlar hám labirintler menen jáne de kóbirek sınaqlar ótkerildi, bul sınaqlar qayta aktivlestirilgen esteliklerdiń jańa payda bolǵan esteliklerge qaraǵanda manipulyaciyaǵa kóbirek beyim ekenin, hám jaqsı, hám jaman táreplerden kórsetti. Bulardıń jańadan payda bolǵan estelikler me yamasa jaǵdayǵa sáykes keletuǵın durısın alıp shıǵara almawshılıq pa, ya bolmasa qayta bekkemlengen estelik pe ekeni ele belgisiz. Qayta bekkemlew izertlewi ele jańa koncepciya bolǵanlıqtan, onı ilimiy jaqtan isenimli dep esaplaw kerek pe yamasa joq pa degen másele boyınsha ele de talas-tartıslar bar. == Jaqsılaw == Amerika geriatrlıq psixiatriya jurnalınıń 2008-jılǵı iyun sanında járiyalanǵan UCLA izertlew jumısınıń nátiyjeleri boyınsha, adamlar ápiwayı turmıs tárizin ózgertiw arqalı kognitiv funkciyaların hám miydiń nátiyjeliligin jaqsılay aladı. Buǵan yad shınıǵıwları, salamat awqatlanıw, dene shınıqtırıw hám stressti azaytıwdı kúndelikli turmısqa engiziw kiredi. Bul izertlewde normal yad kórsetkishlerine iye 17 qatnasıwshı (ortasha jası 53) qatnasqan. Segiz qatnasıwshıǵa «miy salamatlıǵına paydalı» awqatlanıw rejimi, relaksaciya, fizikalıq hám psixikalıq shınıǵıwlar (miy shınıǵıwları hám awızeki yadtı rawajlandırıw texnikaları) usınılǵan. 14 kúnnen soń, olar dáslepki kórsetkishlerine salıstırǵanda sóz baylıǵınıń (yad emes) jaqsılanǵanın kórsetken. Uzaq múddetli baqlaw júrgizilmegen; sonlıqtan bul usıldıń yadqa uzaq múddetli tásiri anıq emes<ref name="Small 2006">{{cite journal | vauthors = Small GW, Silverman DH, Siddarth P, Ercoli LM, Miller KJ, Lavretsky H, Wright BC, Bookheimer SY, Barrio JR, Phelps ME | title = Effects of a 14-day healthy longevity lifestyle program on cognition and brain function | journal = The American Journal of Geriatric Psychiatry | volume = 14 | issue = 6 | pages = 538–45 | date = June 2006 | pmid = 16731723 | doi = 10.1097/01.JGP.0000219279.72210.ca | s2cid = 10975990 }}</ref>. Dene shınıǵıw, hátte jeńil intensivlikte de, barlıq jas toparlarında yadtı ádewir jaqsılaydı, eń úlken payda balalar hám óspirimlerde bayqalǵan. Hátte tómen hám ortasha intensivliktegi shınıǵıwlar hám qısqa múddetli (1-3 ay) shınıǵıwlar da kognitiv qábiletlerdiń ádewir jaqsılanıwına alıp keledi<ref>{{Cite journal |last=Singh |first=Ben |last2=Bennett |first2=Hunter |last3=Miatke |first3=Aaron |last4=Dumuid |first4=Dorothea |last5=Curtis |first5=Rachel |last6=Ferguson |first6=Ty |last7=Brinsley |first7=Jacinta |last8=Szeto |first8=Kimberley |last9=Petersen |first9=Jasmine M. |last10=Gough |first10=Claire |last11=Eglitis |first11=Emily |last12=Simpson |first12=Catherine EM |last13=Ekegren |first13=Christina L. |last14=Smith |first14=Ashleigh E. |last15=Erickson |first15=Kirk I. |date=2025-03-06 |title=Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis |url=https://bjsm.bmj.com/content/early/2025/03/06/bjsports-2024-108589 |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |doi=10.1136/bjsports-2024-108589 |issn=0306-3674 |pmid=40049759}}</ref>. Yad óneri dep atalatuǵın, yadtı ádewir jaqsılawǵa múmkinshilik beretuǵın, bir-biri menen bos baylanısqan mnemonikalıq principler hám texnikalar toparı bar. Xalıqaralıq uzaq ómir súriw orayı 2001-jılı járiyalaǵan esabatınıń<ref>{{Web deregi | url = http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/isoa.pdf| bet = International Longevity Center report on memory| qaralǵan sáne = 2008-jıl 1-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070719053600/http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/ISOA.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 19-iyul }}</ref> 14-16-betlerinde jası úlkeygenshe miydi jaqsı jumıs islew jaǵdayında saqlaw boyınsha usınıslar berilgen. Usınıslardıń ayırımları: * oqıw, úyreniw yamasa kitap oqıw arqalı intellektual belsendilikti saqlaw * miyge qan aylanıwın jaqsılaw ushın fizikalıq belsendilikti saqlaw * sociallıq baylanıslardı saqlaw * stressti azaytıw * uyqı rejimin tártipli uslaw * depressiya yamasa emocional turaqsızlıqtan saqlanıw * durıs awqatlanıwdı qadaǵalaw Yadlaw - bul adamǵa informaciyanı sózbe-sóz eske túsiriwge múmkinshilik beretuǵın úyreniw usılı. Kóbinese qaytalap yadlaw usılı qollanıladı. Nárselerdi yadlaw usılları kóp jıllar dawamında kóp talqılanǵan bolıp, Kosmos Rossellius sıyaqlı ayırım jazıwshılar vizual álipbelerdi paydalanǵan. Interval effekti kórsetkenindey, qaytalaw uzaq waqıt dawamında tarqatılǵan jaǵdayda, adam nárseler dizimin jaqsıraq yadlaydı. Buǵan qarama-qarsı usıl - qısqa waqıt ishinde intensiv yadlaw. Interval effekti arnawlı kartochkalar menen qaytalap úyreniw sistemasında yadtı jaqsılaw ushın qollanıladı. Sonday-aq, Zeygarnik effekti de áhmiyetli, ol adamlardıń pitken islerge qaraǵanda pitpegen yamasa úzilgen islerdi jaqsıraq yadta saqlaytuǵının kórsetedi. «Orınlar usılı» dep atalatuǵın usıl keńislikke baylanıslı emes informaciyanı yadlaw ushın keńislik yadın paydalanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Olsson H, Poom L | title = Visual memory needs categories | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 24 | pages = 8776–80 | sáne = June 2005 | pmid = 15937119 | pmc = 1150822 | doi = 10.1073/pnas.0500810102 | bibcode = 2005PNAS..102.8776O | doi-access = free }}</ref>. == Ósimliklerde == Ósimliklerde yadtı saqlawǵa arnalǵan arnawlı organ bolmaǵanlıqtan, sońǵı jıllarda ósimlik yadı qarama-qarsı pikirlerge sebep bolǵan tema boldı<ref name=":02">{{cite journal | vauthors = Baluska F, Mancuso S | title = Plant neurobiology: from sensory biology, via plant communication, to social plant behavior | journal = Cognitive Processing | volume = 10 | issue = Suppl 1 | pages = S3-7 | date = February 2009 | pmid = 18998182 | doi = 10.1007/s10339-008-0239-6 | s2cid = 9880214 }}</ref>. Tarawdaǵı jańa tabıslar ósimliklerde neyrotransmitterlerdiń bar ekenin anıqladı, bul ósimliklerdiń yadlaw uqıplılıǵı haqqındaǵı gipotezanı tastıyıqlaydı. Neyronlarǵa tán fiziologiyalıq juwap bolǵan háreket potencialları ósimliklerge de tásir etetuǵını, sonıń ishinde jaraqat juwabı hám fotosintezge tásiri kórsetilgen. Ósimlikler hám haywanlardaǵı yad sistemalarınıń bul uqsas ózgesheliklerinen tısqarı, ósimliklerdiń tiykarǵı qısqa múddetli esteliklerdi kodlastırıwı, saqlawı hám qayta tiklewi de baqlanǵan. Ápiwayı yadqa iye ekenligi eń jaqsı izertlengen ósimliklerdiń biri - Venera shıbın tutqıshı. AQSHtıń shıǵıs bólimindegi subtropikalıq batpaqlıqlarda ósetuǵın Venera shıbın tutqıshları, topıraqta azottıń jetispewshiligi sebepli, azıqlanıw ushın gósh alıw uqıplılıǵın rawajlandırǵan. Bul potencial oljanı sezgende jabılatuǵın eki japıraq ushı arqalı ámelge asadı<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Hedrich R, Neher E | title = Venus Flytrap: How an Excitable, Carnivorous Plant Works | journal = Trends in Plant Science | volume = 23 | issue = 3 | pages = 220–234 | date = March 2018 | pmid = 29336976 | doi = 10.1016/j.tplants.2017.12.004 | bibcode = 2018TPS....23..220H }}</ref>. Hárbir bólekte úsh sezgir túk tásirdi kútedi. Payda-zıyan qatnasın maksimallastırıw ushın, ósimlik ápiwayı yad formasın iske qosadı: tutqıshtıń jabılıwı ushın otız sekund ishinde eki sezgir túkke tásir etiw kerek. Bul sistema tutqıshtıń tek olja ashı aralıqta bolǵanda ǵana jabılıwın támiyinleydi. Sezgir túklerdiń tásirleniwi arasındaǵı waqıt aralıǵı ósimliktiń dáslepki tásirdi ekinshi tásir tutqıshtı jabıwdı baslaw ushın jetkilikli uzaq waqıt yadta saqlay alatuǵının kórsetedi. Bul yad miyde kodlastırılmaydı, sebebi ósimliklerde bunday arnawlı organ joq. Kerisinshe, informaciya citoplazmadaǵı kalciy dárejesi túrinde saqlanadı. Birinshi tásir shegaraǵa jetpeytuǵın citoplazmalıq kalciy aǵımın payda etedi. Bul dáslepki tásir tutqıshtı jabıw ushın jetkiliksiz, sonlıqtan keyingi tásir kalciydiń ekinshi aǵımına múmkinshilik beredi. Sońǵı kalciy kóbeyiwi dáslepkisiniń ústine qosılıp, shegaradan asatuǵın háreket potencialın payda etedi, nátiyjede tutqısh jabıladı. Izertlewshiler tutqıshtıń jabılıwın qozdırıw ushın elektr shegarasına jetiw kerek ekenin dálillew ushın, Ag/AgCl elektrodların paydalanıp bir sezgir túkti turaqlı mexanikalıq tásir menen qozdırǵan<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Volkov AG, Carrell H, Baldwin A, Markin VS | title = Electrical memory in Venus flytrap | journal = Bioelectrochemistry | volume = 75 | issue = 2 | pages = 142–7 | date = June 2009 | pmid = 19356999 | doi = 10.1016/j.bioelechem.2009.03.005 }}</ref>. Tutqısh bir neshe sekundtan soń jabılǵan. Bul tájiriybe Venera shıbın tutqıshınıń yadında sezgir túklerdiń tásirleniw sanı emes, al elektr shegarasına jetiw sheshiwshi faktor ekenin kórsetti. Tutqıshtıń jabılıwın voltajǵa baylanıslı kanallardıń tosqınlawshıları hám ajıratıwshıları járdeminde toqtatıw múmkin ekeni kórsetilgen. Tutqısh jabılǵannan soń, bul elektr signalları jasmon kislotası hám gidrolazalardıń bezli óndiriliwin qozdıradı, bul oljanıń sińiwine múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal | vauthors = Stokstad E | title = PLANT SCIENCE. How the Venus flytrap acquired its taste for meat | url = https://archive.org/details/sim_science_science_2016-05-13_352_6287/page/n15 | journal = Science | volume = 352 | issue = 6287 | pages = 756 | date = May 2016 | pmid = 27174967 | doi = 10.1126/science.352.6287.756 | bibcode = 2016Sci...352..756S }}</ref>. Mimoza pudika qosılıp, kóp basqa ósimlikler de yadlaw uqıplılıǵın kórsetedi<ref name="Gagliano2014">{{cite journal | vauthors = Gagliano M, Renton M, Depczynski M, Mancuso S | title = Experience teaches plants to learn faster and forget slower in environments where it matters | journal = Oecologia | volume = 175 | issue = 1 | pages = 63–72 | date = May 2014 | pmid = 24390479 | doi = 10.1007/s00442-013-2873-7 | s2cid = 5038227 | bibcode = 2014Oecol.175...63G }}</ref>. Gúltaj mimoza ósimliklerin birdey biyiklikten hám birdey tezlikte qayta-qayta taslaw ushın eksperimental qurılma dúzilgen. Tájiriybe alpıs márte qaytalanǵan sayın ósimliklerdiń japıraqların búgiw qorǵanıw reakciyasınıń páseygeni baqlanǵan. Bunıń hálsizleniw emes, al yad mexanizmi ekenin tastıyıqlaw ushın, ayırım ósimlikler eksperimentnen keyin silkilengen hám japıraqların búgiwdiń normal qorǵanıw reakciyasın kórsetken. Bul tájiriybe ósimliklerde uzaq múddetli yadtıń bar ekenin kórsetti, sebebi tájiriybe bir aydan soń qaytalanǵanda, ósimlikler taslawǵa burınǵıday reakciya bermegeni baqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Yad]] ogxt6038hywhqbi5uyr8e9signs1304 266141 266124 2026-08-17T22:30:50Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266141 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Memory.gif|nobaý|Yadtıń túrleri hám funkciyalarına ulıwma sholıw]] '''Yad''' — bul sananıń [[maǵlıwmat]] yaki [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kodlaw, saqlaw hám kerek bolǵanda qayta shıǵarıp alıw qábileti. Bul keleshektegi háreketlerge tásir etiw maqsetinde informaciyanı waqıt ótiwi menen saqlaw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|title=Human Physiology: From Cells to Systems|url=https://books.google.com/books?id=_i5BBAAAQBAJ&pg=PT189|date=1 January 2015|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-44551-2|pages=157–162}}</ref>. Eger ótken waqıyalar eske túsirilmegende, til, qarım-qatnas yaki jeke sáykeslik rawajlanıwı múmkin bolmas edi<ref name="Eysenck 2012">{{Cite book|title=Attention and Arousal : Cognition and Performance|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-68390-9}}</ref>. Yadtıń joǵalıwı ádette umıtshaqlıq yamasa amneziya dep sıpatlanadı<ref name="Staniloiu Markowitsch 2012 p.">{{Cite journal|title=Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions|pages=403|date=2012-11-01|publisher=Frontiers Media SA}}</ref><ref name="Smith 2014 pp. 959–972">{{Cite journal|title=Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy|pages=959–72|date=November 2014|publisher=American Psychological Association (APA)}}</ref><ref name="Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055">{{Cite journal|title=United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions|date=May 2018|publisher=The Company of Biologists}}</ref><ref name="Staniloiu Markowitsch pp. 101–129">{{Cite journal|title=The remains of the day in dissociative amnesia|pages=101–29|date=April 2012|publisher=MDPI AG}}</ref><ref name="Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703">{{Cite journal|title=Transient global amnesia: current perspectives|pages=2691–2703|date=2017-10-24|publisher=Dove Medical Press Ltd.}}</ref><ref name="Bauer Larkina pp. 907–924">{{Cite journal|title=The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events|pages=907–24|date=2013-11-18|publisher=Informa UK Limited}}</ref>. Yad kóbinese anıq hám jasırın funkciyaları bar informaciyanı qayta islew sisteması sıpatında túsiniledi, ol seziw processorı, qısqa múddetli (yaki jumıs) yad hám uzaq múddetli yadtan ibarat. Bunı neyronǵa baylanıstırıwǵa boladı. Seziw processorı sırtqı dúnyadan kelgen informaciyanı ximiyalıq hám fizikalıq tásirler túrinde seziwge hám oǵan hár túrli dárejede itibar hám maqset penen qarawǵa múmkinshilik beredi. Jumıs yadı kodlaw hám qayta shıǵarıp alıw processorı xızmetin atqaradı. Tásirler túrindegi informaciya jumıs yadı processorı arqalı anıq yaki jasırın funkciyalarǵa muwapıq kodlanadı. Jumıs yadı jáne de aldın ala saqlanǵan materiallardan informaciyanı qayta shıǵarıp aladı. Aqırında, uzaq múddetli yadtıń funkciyası hár qıylı kategoriyalıq modeller yaki sistemalar arqalı saqlawdan ibarat<ref name="Baddeley 2007">{{Cite book|title=Working Memory, Thought, and Action|publisher=Oxford University Press|date=2007-03-15|isbn=978-0-19-852801-2|doi=10.1093/acprof:oso/9780198528012.001.0001|url=https://semanticscholar.org/paper/fbb0aa52c0be173553e0cecea4c77a5457079049}}</ref>. Deklarativlik, yaki anıq yad, maǵlıwmatlardı sanalı túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı<ref name="Graf Schacter 1985 pp. 501–18">{{Cite journal|title=Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects}}</ref>. Deklarativlik yad ishinde semantikalıq hám epizodlıq yad jaylasqan. Semantikalıq yad belgili bir máni menen kodlanǵan yadtı ańlatadı. Al epizodlıq yad bolsa keńislik hám waqıt boyınsha kodlanǵan informaciyaǵa qatnaslı<ref name="Schacter Addis pp. 773–786">{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future|publisher=The Royal Society}}</ref><ref name="Schacter Addis Buckner 2007 pp. 657–661">{{Cite journal|title=Remembering the past to imagine the future: the prospective brain|publisher=Springer Nature}}</ref><ref name="Szpunar 2010 pp. 142–162">{{Cite journal|title=Episodic Future Thought: An Emerging Concept|publisher=SAGE Publications}}</ref>. Yadtı eske túsirgende ádette birinshi gezekte deklarativlik yad processi itibarǵa alınadı. Deklarativlik emes, yaki jasırın yad, informaciyanı sanalı emes túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı<ref name="Foerde Knowlton Poldrack pp. 11778–11783">{{Cite journal|title=Modulation of competing memory systems by distraction|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences}}</ref>. Deklarativlik emes processke mısal retinde proceduralıq yad arqalı yaki prayming qubılısı jolı menen informaciyanı sanalı emes úyreniw yaki qayta shıǵarıp alıwdı keltiriwge boladı<ref name="Tulving Schacter pp. 301–6">{{Cite journal|title=Priming and human memory systems}}</ref>. Prayming - bul yadtan belgili juwaplardı subektivlik túrde oyatıw processi bolıp, barlıq yadtıń sanalı túrde aktivlespeytuǵının kórsetedi, al proceduralıq yad bolsa kóbinese úyreniwge sanalı dıqqat awdarmastan áste-aqırın hám basqıshpa-basqısh kónlikpelerdi úyreniw bolıp tabıladı. Yad quramalı processor emes hám kóp faktorlar tásir etedi. Informaciyanıń kodlanıwı, saqlanıwı hám qayta shıǵarılıwı usılları buzılıwı múmkin. Mısalı, awırıw yadtı buzatuǵın fizikalıq jaǵday sıpatında anıqlanǵan hám haywanlar modellerinde de, sozılmalı awırıwǵa shalınǵan nawqaslarda da bayqalǵan<ref>{{Cite journal|title=The effect of pain on cognitive function: a review of clinical and preclinical research}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The impact of pain upon cognition: what have rodent studies told us?}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Memory impairment in chronic pain patients and the related neuropsychological mechanisms: a review.}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Pain impairs consolidation, but not acquisition or retrieval of a declarative memory}}</ref>. Jańa stimullarǵa berilgen dıqqat muǵdarı saqlaw ushın kodlanatuǵın informaciya muǵdarın kemeytiwi múmkin. Sonıń menen birge, saqlaw processi yad saqlaw menen baylanıslı miy bólimleriniń, máselen, gippokampustıń fizikalıq zaqımlanıwı sebepli buzılıwı múmkin<ref name="Squire pp. 12711–12716">{{Cite journal|title=Memory and brain systems: 1969–2009}}</ref><ref name="Squire Wixted 2011 pp. 259–288">{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of human memory since H.M|publisher=Annual Reviews}}</ref>. Aqırında, uzaq múddetli yadtan informaciyanı shıǵarıp alıw, uzaq múddetli yadtaǵı qulaw sebepli buzılıwı múmkin. Normal jumıs islew, waqıt ótiwi menen ıdıraw hám miy zaqımlanıwı - bulardıń hámmesi yadtıń dálligi hám sıyımlılıǵına tásir etedi<ref name="Li Zhong Lu Wang p=e0146356">{{Cite journal|title=Cognitive Behavioral Performance of Untreated Depressed Patients with Mild Depressive Symptoms|publisher=Public Library of Science (PLoS)}}</ref><ref name="Bennett Rivera Rypma 2013 pp. 20–32">{{Cite journal|title=Isolating age-group differences in working memory load-related neural activity: assessing the contribution of working memory capacity using a partial-trial fMRI method|publisher=Elsevier BV}}</ref>. == Seziw yadı == Seziw yadı sezimlerden alınǵan informaciyanı zat qabıl etilgennen keyin bir sekundtan az waqıt saqlaydı. Zatqa qarap, onıń qanday kóriniste bolǵanın tek bir sekundtıń bóleginde baqlaw yamasa yadlaw arqalı eslep qalıw qábileti - bul seziw yadınıń mısalı. Bul kognitiv baqlawdan tıs hám avtomatik juwap bolıp tabıladı. Júdá qısqa kórsetiwlerde, qatnasıwshılar kóbinese olar haqıyqatında xabarlay alatuǵınınan kóbirek «kórgendey» bolatuǵının aytadı. Seziw yadınıń bul túrin izertlegen dáslepki anıq tájiriybelerdi Djordj Sperling (1963)<ref>{{Cite journal|title=A model for visual memory tasks|url=https://archive.org/details/sim_human-factors_1963-02_5_1/page/19|journal=Human Factors|volume=5|pages=19–31|date=February 1963|pmid=13990068|doi=10.1177/001872086300500103}}</ref> «yarım esabat paradigması» arqalı ótkergen. Qatnasıwshılarǵa 12 háripten ibarat, tórtten úsh qatarǵa jaylastırılǵan tor kórsetilgen. Qısqa prezentaciyadan soń, qatnasıwshılarǵa joqarı, orta yamasa tómen ton oynalıp, qaysı qatar haqqında xabarlaw kerekligin bildirgen. Usı yarım esabat tájiriybelerine tiykarlanıp, Sperling seziw yadınıń sıyımlılıǵı shama menen 12 zat ekenin, biraq ol júdá tez buzılatuǵının (bir neshe júz millisekund ishinde) kórsete aldı. Yadtıń bul túri sonshelli tez buzılǵanı sebepli, qatnasıwshılar displeydi kóretuǵın edi, biraq barlıq zatlardı («tolıq esabat» procedurasında 12) olar joǵalmastan burın xabarlay almaytuǵın edi. Yadtıń bul túrin qaytalaw arqalı uzartıw múmkin emes. Úsh túrli seziw yadı bar. Ikonalıq yad — bul kóriw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen súwretti qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadınıń bir túri. Exo (jańǵırıq) yadı — bul esitiw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, sonday-aq qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen seslerdi qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadı<ref>{{Cite journal|title=An auditory analogue of the sperling partial report procedure: Evidence for brief auditory storage}}</ref><ref name="Carlson 2010">{{Cite book|title=Psychology: the science of behavior|publisher=Allyn & Bacon|location=Boston, Mass|year=2010|isbn=978-0-205-68557-8|oclc=268547522}}</ref>. Tiyiw yadı — bul tiyiw tásirleri ushın maǵlıwmatlar bazasın kórsetetuǵın seziw yadınıń bir túri. == Qısqa múddetli yad == Qısqa múddetli yad, jumıs yadınan parq qılıw kerek, qaytalawsız bir neshe sekundtan bir minutqa shekem eske túsiriwge múmkinshilik beredi. Biraq, onıń sıyımlılıǵı júdá sheklengen. 1956-jılı, Bell Laboratoriyasında islep atırǵan Djordj A. Miller (1920–2012) qısqa múddetli yadtıń saqlaw múmkinshiligi 7±2 element ekenin kórsetetuǵın tájiriybeler ótkerdi. (Sonıń ushın onıń máshhúr maqalasınıń atı «Sıyqırlı san 7±2».) Házirgi kóz-qaraslar qısqa múddetli yadtıń sıyımlılıǵın tómenirek, ádette 4–5 element dárejesinde bahalaydı<ref name="Cowan 2019">{{Cite journal|title=The magical number 4 in short-term memory: a reconsideration of mental storage capacity|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-02_24_1/page/n94|journal=The Behavioral and Brain Sciences|volume=24|issue=1|pages=87–114; discussion 114–85|date=February 2001|pmid=11515286|doi=10.1017/S0140525X01003922}}</ref>, yamasa elementler ornına informaciyaǵa tiykarlanǵan kóbirek iykemli sheklewdi usınıs etedi<ref name="Ma 2014">{{Cite journal|date=2014|title=Changing concepts of working memory|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=3|pages=347–356|doi=10.1038/nn.3655|pmid=24569831}}</ref>. Yad sıyımlılıǵın bóleklew dep atalatuǵın process arqalı arttırıwǵa boladı<ref name="Miller 1956">{{Cite journal|title=The magical number seven plus or minus two: some limits on our capacity for processing information|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1956-03_63_2/page/81|journal=Psychological Review|volume=63|issue=2|pages=81–97|date=March 1956|pmid=13310704|doi=10.1037/h0043158}}</ref>. Mısalı, on sanlı telefon nomerin eske túsirgende, adam sanlardı úsh toparǵa bóliwi múmkin: birinshi, aymaq kodı (máselen, 123), keyin úsh sanlı bólek (456) hám aqırında tórt sanlı bólek (7890). Telefon nomerlerin eslep qalıwdıń bul usılı 10 sannıń qatarın eslep qalıwǵa urınıwdan ádewir nátiyjeli; sebebi biz informaciyanı mánili san toparlarına bóle alamız. Bul ayırım ellerdiń telefon nomerlerin eki-tórt sannan ibarat bir neshe topar etip kórsetiw tendenciyasında kórinedi. Qısqa múddetli yadtıń informaciyanı saqlaw ushın kóbinese akustikalıq kodqa, al az dárejede vizuallıq kodqa súyenetuǵını moyınlanǵan. Konrad (1964)<ref name="Conrad (1964)">{{Cite journal|year=1964|title=Acoustic Confusions in Immediate Memory|journal=British Journal of Psychology|volume=55|pages=75–84|doi=10.1111/j.2044-8295.1964.tb00899.x}}</ref> sınaq qatnasıwshılarınıń akustikalıq jaqtan uqsas háripler toplamın, máselen, E, P, D sıyaqlılardı eske túsiriwde kóbirek qıyınshılıq kórgenin anıqladı. Vizuallıq jaqtan uqsas háriplerge qaraǵanda akustikalıq jaqtan uqsas háriplerdi eske túsiriwde aljasıw, háriplerdiń akustikalıq usıl menen kodlanǵanın bildiredi. Biraq, Konradtıń (1964) izertlewi jazba tekstti kodlaw menen baylanıslı. Solay etip, jazba tildi eslep qalıw akustikalıq komponentlerge súyeniwi múmkin bolsa da, bul jaǵdaydı yadtıń barlıq túrlerine ulıwmalastırıw múmkin emes. == Uzaq múddetli yad == [[Fayl:Memory-Warner-Highsmith.jpeg|nobaý|Olin Levi Uornerdiń 1896-jılǵı «Yad» atlı illyustraciyası, házirgi waqıtta [[Washington|Vashington]] qalasındaǵı Kongress kitapxanasınıń Tomas Djefferson imaratında saqlanbaqta.]] Seziw yadı hám qısqa múddetli yadtaǵı saqlaw ulıwma alǵanda qatań sheklengen sıyımlılıq hám dawamlılıqqa iye. Bul informaciyanıń sheksiz saqlanbaytuǵının ańlatadı. Kerisinshe, uzaq múddetli yadtıń ulıwma sıyımlılıǵı ele anıqlanbaǵan bolsa da, ol ádewir kóp muǵdardaǵı informaciyanı saqlay aladı. Bunnan tısqarı, ol bul informaciyanı anaǵurlım uzaq múddetke, hátte pútkil ómir dawamına saqlay aladı. Mısalı, qálegen jeti sanlı cifrlı sandı bersek, onı tek bir neshe sekund este saqlap, keyin umıtıp qoyıwımız múmkin, bul onıń qısqa múddetli yadta saqlanǵanın kórsetedi. Ekinshi tárepten, telefon nomerlerin qaytalaw arqalı kóp jıllar dawamında este saqlay alamız; bul informaciya uzaq múddetli yadta saqlanadı dep esaplanadı. Qısqa múddetli yad informaciyanı akustikalıq usıl menen kodlasa, uzaq múddetli yad onı semantikalıq jol menen kodlaydı: Beddeli (1966)<ref name="Baddeley 1966">{{Cite journal|title=The influence of acoustic and semantic similarity on long-term memory for word sequences|journal=The Quarterly Journal of Experimental Psychology|volume=18|issue=4|pages=302–309|date=November 1966|pmid=5956072|doi=10.1080/14640746608400047}}</ref> 20 minuttan soń, sınaq qatnasıwshıları ushın uqsas mánilerge iye sózler toplamın (mısalı, úlken, iri, ullı, zor) uzaq múddetli yadta saqlaw eń qıyın bolǵanın anıqladı. Uzaq múddetli yadtıń jáne bir bólegi — epizodlıq yad, ol «ne», «qashan» hám «qay jerde» sıyaqlı informaciyanı qamtıwǵa urınadı<ref name="Clayton 1998">{{Cite journal|title=Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-09-17_395_6699/page/272|journal=Nature|volume=395|issue=6699|pages=272–274|date=September 1998|pmid=9751053|doi=10.1038/26216}}</ref>. Epizodlıq yad arqalı adamlar tuwılǵan kún kesheleri hám toy máresimleri sıyaqlı ayrıqsha waqıyalardı eske túsire aladı. Qısqa múddetli yad neyronlıq baylanıstıń waqıtsha úlgileri menen qollap-quwatlanadı hám miydiń mańlay bólimi (ásirese dorsolateral prefrontal qabıǵı) hám tóbe bólimine baylanıslı. Ekinshi tárepten, uzaq múddetli yad pútkil miyge keń tarqalǵan neyron baylanıslarındaǵı turaqlı hám turaqlı ózgerisler arqalı saqlanadı. Gippokamp qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa informaciyanı bekkemlew ushın áhmiyetli (jańa informaciyanı úyreniw ushın), biraq ol ózi informaciyanı saqlamaytuǵın kórinedi. Gippokampsız jańa estelikler uzaq múddetli yadqa saqlana almaydı hám dıqqat júdá qısqa boladı dep esaplanǵan edi, bul birinshi gezekte Genri Moleyson<ref name="Levy">{{Cite journal|title=Memory, the mystery|journal=Knowable Magazine|date=14 January 2021|doi=10.1146/knowable-011421-3|url=https://knowablemagazine.org/article/mind/2021/memory-mystery|access-date=25 March 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|date=February 1957|doi=10.1136/jnnp.20.1.11}}</ref> nawqasınan eki gippokampı tolıq alıp taslanǵannan keyin bayqalǵan. Onıń miyin ólimnen keyin kóbirek izertlew nátiyjesinde gippokamptıń dáslepki oylaǵannan góre kóbirek saqlanǵanı anıqlandı, bul dáslepki maǵlıwmatlardan kelip shıqqan teoriyalardı gúman astına qoydı. Gippokamp dáslepki úyreniwden keyin úsh ay yamasa onnan da kóbirek waqıt dawamında neyron baylanısların ózgertiwge qatnasıwı múmkin. Izertlewler adamlarda uzaq múddetli yad saqlawı DNK metilleniwi<ref name="Miller2007">{{Cite journal|title=Covalent modification of DNA regulates memory formation|journal=Neuron|volume=53|issue=6|pages=857–869|date=March 2007|pmid=17359920|doi=10.1016/j.neuron.2007.02.022}}</ref>, hám 'prion' geni<ref>{{Cite journal|title=The prion gene is associated with human long-term memory|journal=Human Molecular Genetics|volume=14|issue=15|pages=2241–2246|date=August 2005|pmid=15987701|doi=10.1093/hmg/ddi228}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Prion protein M129V polymorphism affects retrieval-related brain activity|journal=Neuropsychologia|volume=46|issue=9|pages=2389–2402|date=2008|pmid=18423780|doi=10.1016/j.neuropsychologia.2008.03.002}}</ref> arqalı qollap-quwatlanıwı múmkin ekenin kórsetti. Keyingi izertlewler uzaq múddetli yadtıń molekulalıq tiykarın tekserdi. 2015-jılǵa kelip, uzaq múddetli yad gen transkripciyasınıń aktivlesiwin hám jańa belok zatlardıń sintezin talap etetuǵını anıq boldı<ref name="pmid25475090">{{Cite journal|title=The regulation of transcription in memory consolidation|journal=Cold Spring Harb Perspect Biol|volume=7|issue=1|pages=a021741|date=December 2014|pmid=25475090|doi=10.1101/cshperspect.a021741}}</ref>. Uzaq múddetli yad qáliplesiwi yadtı qollap-quwatlawshı genlerdiń aktivlesiwine hám yadtı basıwshı genlerdiń tormozlanıwına baylanıslı, al DNK metilleniwi/demetilleniwi usı eki tárepleme regulyaciyaǵa erisiwdiń tiykarǵı mexanizmi ekenligi anıqlandı<ref name="pmid27634149">{{Cite journal|title=DNA methylation: a permissive mark in memory formation and maintenance|journal=Learn Mem|volume=23|issue=10|pages=587–593|date=October 2016|pmid=27634149|doi=10.1101/lm.042739.116}}</ref>. Kontekstli qorqınısh shártli refleksi sebepli jańa, kúshli uzaq múddetli yadqa iye pacyuklardıń gippokampında shınıǵıwdan 24 saat ótkennen keyin shama menen 1,000 genniń ekspressiyası tómenlegen hám shama menen 500 genniń ekspressiyası joqarılaǵan, solay etip pacyuk gippokamp genomınıń 9.17% ózgertilgen ekspressiyasın kórsetti. Tómenlegen gen ekspressiyaları sol genlerdiń metilleniwi menen baylanıslı boldı<ref name="pmid28620075">{{Cite journal|title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus|journal=Learn Mem|volume=24|issue=7|pages=278–288|date=July 2017|pmid=28620075|doi=10.1101/lm.045112.117}}</ref>. Uzaq múddetli yad boyınsha ádewir kólemdegi keyingi izertlewler metilleniwlerdiń qalay ornatılatuǵını yaki joq etiletuǵını haqqındaǵı molekulalıq mexanizmlerdi anıqladı, bul 2022-jılı sholıw islendi<ref name="Bernstein">{{Cite journal|title=DNA Methylation and Establishing Memory|journal=Epigenet Insights|date=2022|doi=10.1177/25168657211072499|url=}}</ref>. Bul mexanizmler, mısalı, dárhal erte genlerdegi signalǵa juwap beretuǵın TOP2B tárepinen payda bolǵan eki tarmaqlı úzilislerdi óz ishine aladı. Sonıń menen birge, metilleniw arqalı baqlanatuǵın kóbeyiw yaki azayıwǵa ushıraǵan kóplegen genlerdiń informaciyalıq RNK-ları neyron granulaları (informaciyalıq RNP) arqalı dendrit tikeneklerine tasıladı. Bul jerlerde informaciyalıq RNK-lar neyron sinapslarındaǵı signal beriwdi basqaratuǵın belok zatlarǵa awdarılıwı múmkin.<ref name="Bernstein" /> == Yad bekkemleniwi == Qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa ótiw processi yad bekkemleniwi dep ataladı. Bul fiziologiyalıq processler haqqında az maǵlıwmat bar. Miydiń bul wazıypanı orınlawınıń eki usınısı bar: keri tarqalıw yamasa keri tarqatıw hám endokrin sistemasınan keletuǵın oń keri baylanıs. Keri tarqalıw miydiń yad bekkemleniwin ámelge asırıw mexanizmi sıpatında usınılǵan hám mısalı, 2024-jılǵı Fizika boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı Djeffri E. Xinton tárepinen jasalma intellekt baǵdarlamaların jaratıw ushın qollanılǵan. Bul belgili bir yadtı bekkemleytuǵın neyronlarǵa, eger miy bul informaciyanıń nadurıs yamasa qáte ekenin úyrense, sol informaciyanı óshiriw ushın keri baylanıs beriwdi itibarǵa aladı. Biraq, onıń bar ekenliginiń empirikalıq dálilleri joq<ref>{{Cite journal |last1=Tyulmankov |first1=Danil |last2=Yang |first2=Guangyu Robert |last3=Abbott |first3=L.F. |date=2024 |title=Meta-learning synaptic plasticity and memory addressing for continual familiarity detection |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.neuron.2021.11.009 |journal=Neuron |volume=110 |issue=3 |pages=544–557.e8 |doi=10.1016/j.neuron.2021.11.009 |pmid=34861149 |issn=0896-6273|pmc=8813911 }}</ref>. Kerisinshe, neyronlarda jazılǵan hám neyro-endokrin sistemaları tárepinen paydalı dep esaplanǵan belgili bir qısqa múddetli yadtı bekkemlew ushın oń keri baylanıs, sol qısqa múddetli yadtı turaqlı yadqa aylandıradı. Bul birinshi gezekte nasekomalarda eksperimental túrde dálillengen<ref>{{Cite journal |last1=Jaffé |first1=Klaus |last2=Maldonado |first2=Héctor |date=1979 |title=A chemical correlate of learning in a praying mantis |url=http://dx.doi.org/10.1016/0022-1910(79)90020-9 |journal=Journal of Insect Physiology |volume=25 |issue=4 |pages=319–325 |doi=10.1016/0022-1910(79)90020-9 |bibcode=1979JInsP..25..319J |issn=0022-1910}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Baklien |first2=Asmund |last3=Zabala |first3=Nelson A. |last4=Ferrer |first4=Ana Celia |last5=Granier |first5=Marta |last6=Tablante |first6=Alfonso |last7=Ribbi-Jaffe |first7=Alida |last8=Blau |first8=Susana |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket I: Changes in the titer of free amino acids in nervous tissue after learning |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90216-5 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=127–131 |doi=10.1016/0091-3057(90)90216-5 |pmid=2315350 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Zabala |first2=Nelson A. |last3=De Bellard |first3=Maria E. |last4=Granier |first4=Martha |last5=Aragort |first5=Walkiria |last6=Tablante |first6=Alfonso |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket II: Effect of injected amino acids and opioids on memory |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90217-6 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=133–136 |doi=10.1016/0091-3057(90)90217-6 |pmid=2107553 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blau |first2=Susana |last3=Zabala |first3=Nelson |date=1992 |title=Amino acid levels during learning and memory consolidation of an aversive conditioning task in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(92)90659-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=43 |issue=1 |pages=205–214 |doi=10.1016/0091-3057(92)90659-4 |pmid=1409806 |issn=0091-3057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blanco |first2=Maria Esther |date=1994 |title=Involvement of amino acids, opioids, nitric oxide, and NMDA receptors in learning and memory consolidation in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(94)90149-x |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=47 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1016/0091-3057(94)90149-x |pmid=7911576 |issn=0091-3057}}</ref>, olar bul wazıypa ushın miylerindegi arginin hám azot oksidi dárejelerin hám endorfin receptorların paydalanadı. Yad bekkemleniwinde arginin hám azot oksidiniń qatnası quslar, sút emiziwshiler hám basqa da janzatlarda, sonıń ishinde adamlarda da tastıyıqlanǵan<ref>{{Cite journal |last1=Paul |first1=Vanaja |last2=Reddy |first2=Leema |last3=Ekambaram |first3=P |date=2011 |title=Prevention of picrotoxin convulsions-induced learning and memory impairment by nitric oxide increasing dose of l-arginine in rats |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=75 |issue=2 |pages=329–334 |doi=10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |pmid=12873623 |issn=0091-3057}}</ref>. Glial kletkalar da yad qáliplesiwinde áhmiyetli orın iyeleydi, biraq olardıń qalay isleytuǵını ele anıqlanbaǵan<ref>{{Cite journal |last1=Rangel-Gomez |first1=Mauricio |last2=Alberini |first2=Cristina M. |last3=Deneen |first3=Benjamin |last4=Drummond |first4=Gabrielle T. |last5=Manninen |first5=Tiina |last6=Sur |first6=Mriganka |last7=Vicentic |first7=Aleksandra |date=2024-10-02 |title=Neuron–Glial Interactions: Implications for Plasticity, Behavior, and Cognition |url=http://dx.doi.org/10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |journal=The Journal of Neuroscience |volume=44 |issue=40 |pages=e1231242024 |doi=10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |pmid=39358030 |pmc=11450529 |issn=0270-6474}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dang |first1=Rui |last2=Liu |first2=An |last3=Zhou |first3=Yu |last4=Li |first4=Xingcan |last5=Wu |first5=Miao |last6=Cao |first6=Kun |last7=Meng |first7=Yanghong |last8=Zhang |first8=Haiwang |last9=Gan |first9=Guangming |last10=Xie |first10=Wei |last11=Jia |first11=Zhengping |date=2024-10-05 |title=Astrocytic neuroligin 3 regulates social memory and synaptic plasticity through adenosine signaling in male mice |url=http://dx.doi.org/10.1038/s41467-024-52974-3 |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |page=8639 |doi=10.1038/s41467-024-52974-3 |pmid=39366972 |issn=2041-1723|pmc=11452673 |bibcode=2024NatCo..15.8639D }}</ref>. Yad bekkemleniwiniń basqa mexanizmlerin de biykarlawǵa bolmaydı. === Kóp saqlawshı model === [[Fayl:multistore model.png|thumb|Kóp saqlawshı model]] Kóp saqlawshı model (Atkinson-Shiffrin yad modeli dep te ataladı) birinshi ret 1968-jılı Atkinson hám Shiffrin tárepinen súwretlengen. Kóp saqlawshı model júdá ápiwayı bolǵanı ushın sınǵa alınǵan. Mısalı, uzaq múddetli yadtıń haqıyqatında epizodlıq hám proceduralıq yad sıyaqlı bir neshe komponent bólimlerden turatuǵınına isenilgen. Ol jáne de tek qaytalaw arqalı ǵana informaciyanıń aqırında uzaq múddetli saqlawǵa jetetuǵının usınadı, biraq dáliller biziń qaytalawsız da nárselerdi este saqlay alatuǵınımızdı kórsetedi. Model barlıq yad saqlawshıların bir birlik sıpatında kórsetedi, al bul baǵıttaǵı izertlewler basqasha nátiyjelerdi kórsetedi. Mısalı, qısqa múddetli yad vizual informaciya hám akustikalıq informaciya sıyaqlı hár qıylı birliklerge bóliniwi múmkin. Zlonoga hám Gerber (1986) ótkergen izertlewde, 'KF' nawqası Atkinson-Shiffrin modelinen ayırım awıtqıwlardı kórsetti. KF nawqastıń miyi zaqımlanǵan bolıp, qısqa múddetli yadqa baylanıslı qıyınshılıqlardı kórsetti. Aytılǵan sanlar, háripler, sózler hám ańsat tanılatuǵın sesler (mısalı, qapı qońırawı hám pıshıqlardıń mıyawlawı) sıyaqlı seslerdi tanıw hámmesi tásirlengen edi. Vizual qısqa múddetli yad tásirlenbegen, bul vizual hám esitiw yadı arasında ayırmashılıq bar ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal |vauthors=Zlonoga B, Gerber A |title=[A case from practice (49). Patient: K.F., born 6 May 1930 (bird fancier's lung)] |journal=Schweizerische Rundschau für Medizin Praxis |volume=75 |issue=7 |pages=171–172 |date=February 1986 |pmid=3952419}}</ref>. === Jumısshı yad === [[Fayl:Working memory model.svg|thumb|Jumısshı yad modeli]] 1974-jılı Beddeli hám Xitch qısqa múddetli yadtıń ulıwma túsinigin qısqa múddetli saqlawda informaciyanı aktiv saqlaw menen almastırǵan «jumısshı yad modeli»n usındı. Bul modelde jumısshı yad úsh tiykarǵı saqlawshıdan turadı: oraylıq atqarıwshı, fonologiyalıq ilmek hám vizual-keńislik sızılma taxtası. 2000-jılı bul model kóp rejimli epizodlıq bufer menen keńeytildi (Beddelidiń jumısshı yad modeli)<ref name="Baddeley 2000">{{cite journal | vauthors = Baddeley A | title = The episodic buffer: a new component of working memory? | journal = Trends in Cognitive Sciences | volume = 4 | issue = 11 | pages = 417–423 | date = November 2000 | pmid = 11058819 | doi = 10.1016/S1364-6613(00)01538-2 | s2cid = 14333234 | doi-access = free }}</ref>. Oraylıq atqarıwshı tiykarınan dıqqat sensorlı saqlaǵısh sıpatında isleydi. Ol informaciyanı úsh komponent proceske baǵıtlaydı: fonologiyalıq ilmek, vizual-keńislik sızılma taxtası hám epizodlıq bufer. Fonologiyalıq ilmek seslerdi yamasa sózlerdi úziliksiz qaytalaw arqalı esitiw informaciyasın saqlaydı: artikulyaciyalıq process (mısalı, telefon nomerin qayta-qayta qaytalaw). Qısqa maǵlıwmatlar dizimin eslep qalıw ańsatıraq. Fonologiyalıq ilmek geyde buzılıwı múmkin. Orınsız sóylew yamasa fonlıq shawqım fonologiyalıq ilmekke kesent etiwi múmkin. Artikulyaciyalıq basım da kodlawdı aljastırıwı múmkin, al uqsas esitiletuǵın sózler fonologiyalıq uqsaslıq effekti arqalı almasıp ketiwi yamasa nadurıs eske túsiriliwi múmkin. Fonologiyalıq ilmektiń bir waqıtta qansha saqlay alatuǵınınıń da shegarası bar, bul sóz uzınlıǵı effektine sáykes, kóp sanlı uzın sózlerge qaraǵanda kóp sanlı qısqa sózlerdi eslep qalıw ańsatıraq ekenin ańlatadı. Vizual-keńislik sızılma taxtası vizual hám keńislik informaciyasın saqlaydı. Ol keńislik tapsırmaların (mısalı, aralıqlardı bahalaw) yamasa vizual tapsırmalardı (mısalı, úydegi áyneklerdi sanaw yamasa súwretlerdi elesletiw) orınlaǵanda qollanıladı. Afantaziyası bar adamlar vizual-keńislik sızılma taxtasın qollana almaydı. Epizodlıq bufer vizual, keńislik hám verbal informaciyanıń integraciyalanǵan birliklerin qáliplestiriw hám xronologiyalıq tártipke salıw ushın domeynler arasında informaciyanı baylanıstırıwǵa arnalǵan (mısalı, gúrriń yamasa kino scenasınıń esteligi). Epizodlıq buferdiń uzaq múddetli yad hám semantikalıq mánisi menen de baylanısları bar dep boljanadı. Jumıs yadı modeli kóplegen ámeliy baqlawlardı túsindiredi, mısalı, eki uqsas tapsırmaǵa qaraǵanda, biri verbal, ekinshisi vizual bolǵan eki hár qıylı tapsırmanı orınlawdıń nege ańsatıraq ekenin hám joqarıda aytılǵan sóz uzınlıǵı effektin. Jumıs yadı, sonday-aq, bizge oy-pikirdi talap etetuǵın kúndelikli is-háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın tiykar bolıp tabıladı. Bul yadtıń oy júritiw processlerin ámelge asıratuǵın hám olardı temalardı úyreniw hám olar haqqında pikir júritiw ushın qollanatuǵın bólimi.<ref name="Baddeley 2000"/> == Túrleri == Izertlewshiler tanıp biliw hám eske túsiriw yadın ajıratadı. Tanıp biliw yadı tapsırmaları jeke adamlardan olar burın ushıratqan stimuldı (mısalı, súwret yamasa sóz) kórsetiwdi talap etedi. Eske túsiriw yadı tapsırmaları qatnasıwshılardan aldın úyrengen informaciyanı qayta shıǵarıwdı talap etedi. Mısalı, jeke adamlardan olar burın kórgen háreketler izbe-izligin kórsetiw yamasa olar burın esitken sózler dizimin aytıw talap etiliwi múmkin. === Informaciya túri boyınsha === Topografiyalıq yad keńislikte baǵdar alıw, baǵıttı tanıp biliw hám oǵan ámel etiw yamasa tanıs jerlerdi tanıp biliw uqıplılıǵın óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | bet = IIDRSI: topographic memory loss| jumıs = Med.univ-rennes1.fr| url = http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130430232457/http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| arxivsáne = 2013-jıl 30-aprel }}</ref>. Jalǵız sayaxat etkende joǵalıp qalıw topografiyalıq yadtıń jetispewshiligine mısal bola aladı<ref name="Aguirre 1999">{{cite journal |vauthors=Aguirre GK, D'Esposito M |title=Topographical disorientation: a synthesis and taxonomy |journal=Brain |volume=122 |issue=Pt 9 |pages=1613–1628 | sáne =September 1999 |pmid=10468502 |doi=10.1093/brain/122.9.1613 |doi-access=free}}</ref>. Jarq etip eske túsiw estelikleri - bul ayrıqsha hám júdá emocional waqıyalarǵa baylanıslı anıq epizodlıq estelikler<ref>T.L. Brink (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. "Unit 7: Memory." p. 120 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/01/TLBrink_PSYCH07.pdf]</ref>. Adamlardıń Prezident Kennedidiń óltirilgeni<ref name="Neisser 1982">{{cite book | vauthors = Neisser U |title=Memory observed: remembering in natural contexts |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=1982 |isbn=978-0-7167-1372-2 |oclc=7837605 |url=https://archive.org/details/memoryobservedre00neis }}</ref>, Sidney qamalı yamasa 9/11 haqqındaǵı xabardı birinshi ret esitkende qay jerde bolǵanın yamasa ne islep atırǵanın eslewi jarq etip eske túsiw esteliklerine mısal bola aladı. === Uzaq múddetli === Anderson (1976)<ref name="Anderson 1976">{{Cite book | vauthors = Anderson JR | title = Language, memory, and though | year = 1976 | publisher = L. Erlbaum Associates | location = Hillsdale, NJ | isbn = 978-0-470-15187-7 | oclc = 2331424 | url = https://archive.org/details/languagememoryth0000ande }}</ref> uzaq múddetli yadtı deklarativ (ashıq) hám proceduralıq (jasırın) esteliklerge bóledi. ==== Deklarativ ==== Deklarativ yad sanalı eske túsiriwdi talap etedi, yaǵnıy informaciyanı qaytarıw ushın belgili bir sanalı process kerek boladı. Onı geyde ashıq yad dep te ataydı, sebebi ol ashıq saqlanǵan hám qayta shıǵarılǵan informaciyadan ibarat. Deklarativ yadtı jáne eki bólimge bóliwge boladı: kontekstke baylanıssız principler hám faktlerge tiyisli semantikalıq yad; hám belgili bir kontekstke, mısalı, waqıt hám orınǵa baylanıslı informaciyaǵa tiyisli epizodlıq yad. Semantikalıq yad dúnya haqqında abstrakt bilimlerdi kodlastırıwǵa múmkinshilik beredi, mısalı, «<nowiki/>[[Parij]] - Franciyanıń paytaxtı». Al epizodlıq yad, óz gezeginde, kóbirek jeke estelikler ushın qollanıladı, mısalı, belgili bir orın yamasa waqıttıń sezimleri, emociyaları hám jeke associaciyaları. Epizodlıq estelikler kóbinese ómirdegi «birinshi» nárselerdi sáwlelendiredi, mısalı, birinshi súyisiw, mekteptegi birinshi kún yamasa birinshi ret chempion bolıw. Bular adamnıń ómirindegi anıq este saqlanatuǵın áhmiyetli waqıyalar. Izertlewler kórsetkenindey, deklarativ yad gippokampustı óz ishine alatuǵın medial temporal bólek sistemasınıń bir neshe funkciyaları tárepinen qollap-quwatlanadı. Avtobiografiyalıq yad – adamnıń óz ómirindegi belgili waqıyalardı eslewi – ádette epizodlıq yadqa teń yamasa onıń bir bólegi dep qaraladı. Kóriw yadı – bul yadtıń bir bólegi bolıp, kóriw tájiriybemizge baylanıslı sezimlerimizdiń ayırım ózgesheliklerin saqlaydı. Adam zatlarǵa, orınlarǵa, haywanlarǵa yamasa adamlarǵa uqsas informaciyanı óziniń yadında belgili bir psixikalıq súwret túrinde saqlay aladı. Kóriw yadı praymingke alıp keliwi múmkin hám bul qubılıstıń tiykarında belgili bir perceptiv reprezentaciyalıq sistema jatır dep boljanadı<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Tulving E, Markowitsch HJ | title = Episodic and declarative memory: role of the hippocampus | url = https://archive.org/details/sim_hippocampus_1998_8_3/page/n3 | journal = Hippocampus | volume = 8 | issue = 3 | pages = 198–204 | year = 1998 | pmid = 9662134 | doi = 10.1002/(sici)1098-1063(1998)8:3<198::aid-hipo2>3.0.co;2-g | s2cid = 18634842 | doi-access = free }}</ref>. ==== Proceduralıq ==== Kerisinshe, proceduralıq yad (yamasa jasırın yad) informaciyanı sanalı túrde eske túsiriwge emes, al jasırın úyreniwge tiykarlanǵan. Onı eń jaqsı túrde bir nárseni qalay islewdi eslew dep juwmaqlawǵa boladı. Proceduralıq yad tiykarınan qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwde qollanıladı hám jasırın yadtıń bir bólegi dep esaplawǵa boladı. Ol adamnıń tek qaytalaw arqalı belgili bir tapsırmanı jaqsıraq orınlawında kórinedi – jańa ashıq estelikler payda bolmaǵan, biraq adam aldıńǵı tájiriybelerdiń aspektlerine ózi bilmegen jaǵdayda kirip atır. Qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwge baylanıslı proceduralıq yad miy bólegi hám bazal gangliylerge baylanıslı<ref>{{cite journal | vauthors = Doyon J, Bellec P, Amsel R, Penhune V, Monchi O, Carrier J, Lehéricy S, Benali H | title = Contributions of the basal ganglia and functionally related brain structures to motor learning | journal = Behavioural Brain Research | volume = 199 | issue = 1 | pages = 61–75 | date = April 2009 | pmid = 19061920 | doi = 10.1016/j.bbr.2008.11.012 | s2cid = 7282686 }}</ref>. Proceduralıq yadtıń bir ózgesheligi sonda, eske túsirilgen nárseler avtomat túrde háreketlerge aylanadı, sonlıqtan olardı sóz benen túsindiriw geyde qıyın boladı. Proceduralıq yadqa mısallar retinde velosiped ayday alıw yamasa ayaq kiyim bawların baylay alıw uqıplılıqların keltiriwge boladı<ref name="Schacter 2011">{{cite book | vauthors = Schacter DL, Gilbert DT, Wegner DM |chapter= Implicit Memory and Explicit Memory|title=Psychology |publisher=Worth Publishers |location=New York |year=2010 |pages=238 |isbn=978-1-4292-3719-2 |oclc=755079969 }}</ref>. === Waqıt baǵdarı boyınsha === Yadtıń hár qıylı funkciyaların ajıratıwdıń taǵı bir áhmiyetli usılı - eske túsiriletuǵın mazmunnıń ótmishte bolǵanlıǵı (retrospektiv yad) yamasa keleshekte bolatuǵınlıǵı (prospektiv yad). Bul ayırmashılıqtı Djon Michem 1975-jılı Amerika Psixologiya Associaciyasınıń jıllıq jıynalısında usınǵan maqalasında kirgizgen hám keyin Ulrik Neysser óziniń 1982-jılǵı «Baqlanǵan yad: Tábiyiy kontekstlerde eske túsiriw» atlı redakciyalanǵan tomına kirgizgen<ref>Meacham, J. A., & Leiman, B. (1975). Remembering to perform future actions. Paper presented at the meeting of the American Psychological Association, Chicago, September.</ref><ref>Meacham, J. A., & Leiman, B. (1982). Remembering to perform future actions. In U. Neisser (Ed.), ''Memory observed: Remembering in natural contexts''. San Francisco: Freeman. Pp. 327–336.</ref>. Solay etip, retrospektiv yad kategoriyasına semantikalıq, epizodlıq hám avtobiografiyalıq yad kiredi. Buǵan qarama-qarsı, prospektiv yad - bul keleshektegi niyetler ushın yad, yamasa eslewdi eslew (Vinograd, 1988). Prospektiv yadtı jáne de waqıyaǵa-tiykarlı hám waqıtqa-tiykarlı prospektiv eslew dep bóliwge boladı. Waqıtqa-tiykarlı prospektiv estelikler waqıt belgisi menen iske qosıladı, mısalı, saat 4-te (belgi) shıpakerge barıw (háreket). Waqıyaǵa-tiykarlı prospektiv estelikler belgiler arqalı iske qosılatuǵın niyetler, mısalı, pochta qutısın kórgennen keyin (belgi) xat jiberiwdi (háreket) eslew. Belgiler háreket penen baylanıslı bolıwı shárt emes (pochta qutısı/xat mısalındaǵı sıyaqlı), hám dizimler, jabısqaq qaǵazlar, túyilgen qol oramallar yamasa barmaqqa baylanǵan jip - bulardıń hámmesi adamlar prospektiv yadtı jaqsılaw ushın qollanatuǵın strategiyalarǵa mısal bola aladı. == Úyreniw texnikaları == === Bópelerdi bahalaw ushın === Bópeler óz estelikleri haqqında aytıp beriw ushın til qábiletine iye emes, sonlıqtan júdá jas balalardıń yadın bahalaw ushın awızeki esap beriwlerdi qollanıw múmkin emes. Biraq, jıllar dawamında izertlewshiler bópelerdiń hám tanıw yadın, hám eske túsiriw yadın bahalaw ushın bir qatar ólshemlerdi beyimlestirgen hám islep shıqqan. Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın úyreniw hám operant shártli refleks texnikaları qollanılǵan, al bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın keyinge qaldırılǵan hám shaqırılǵan eliklew texnikaları qollanılǵan. Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı: * '''Kóriw jubın salıstırıw procedurası (úyreniwge tiykarlanǵan):''' dáslep bópelerge kóriw stimullarınıń jupları, mısalı, adam betleriniń eki aq-qara súwreti belgili bir waqıt dawamında kórsetiledi; sońınan, eki súwret penen tanısqannan keyin, olarǵa «tanıs» súwret hám jańa súwret kórsetiledi. Hárbir súwretke qaraw waqtı jazıp alınadı. Jańa súwretke uzaǵıraq qaraw «tanıs» súwretti eslegenin kórsetedi. Bul proceduranı qollanǵan izertlewler 5-6 aylıq bópelerdiń informaciyanı on tórt kúnge shekem saqlay alatuǵının anıqlaǵan<ref name="Fagan 1974">{{cite journal | vauthors = Fagan JF | title = Infant recognition memory: the effects of length of familiarization and type of discrimination task | url = https://archive.org/details/sim_child-development_1974-06_45_2/page/351 | journal = Child Development | volume = 45 | issue = 2 | pages = 351–6 | date = June 1974 | pmid = 4837713 | doi = 10.2307/1127955 | jstor = 1127955 }}</ref>. * '''Operant shártli refleks texnikası:''' bópeler besikke jatqızıladı hám olardıń bir ayaǵına joqarıdaǵı mobilge baylanǵan lenta baylanadı. Bópeler ayaǵın tepkende mobildiń qozǵalatuǵının bayqaydı – bir neshe minut ishinde tebiw jiyiligi anaǵurlım artadı. Bul texnikanı qollanǵan izertlewler bópelerdiń yadı birinshi 18 ay ishinde ádewir jaqsılanatuǵının kórsetken. 2-3 aylıq bópeler operant juwaptı (mısalı, ayaǵın tebiw arqalı mobildi aktivlestiriw) bir hápte saqlay alsa, 6 aylıq bópeler onı eki hápte saqlay aladı, al 18 aylıq bópeler usıǵan uqsas operant juwaptı 13 háptege shekem saqlay aladı<ref name="Rovee-Collier 1999">{{cite journal|vauthors=Rovee-Collier C|title=The Development of Infant Memory|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=8|issue=3|year=1999|pages=80–85|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00019|s2cid=12167896|url=http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|access-date=2013-08-23|archive-date=2003-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20030721155811/http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Rovee-Collier 1993">{{cite book | vauthors = Rovee-Collier CK, Bhatt RS | chapter=Evidence of long-term retention in infancy |title=Annals of Child Development |editor= Ross Vasta |publisher=Jessica Kingsley Pub |location=London |volume=9 |year=1993 |pages=1–45 |isbn=978-1-85302-219-7 |oclc=827689578}}</ref><ref name="Hartshorn 1998">{{cite journal | vauthors = Hartshorn K, Rovee-Collier C, Gerhardstein P, Bhatt RS, Wondoloski TL, Klein P, Gilch J, Wurtzel N, Campos-de-Carvalho M | title = The ontogeny of long-term memory over the first year-and-a-half of life | url = https://archive.org/details/sim_developmental-psychobiology_1998-03_32_2/page/69 | journal = Developmental Psychobiology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 69–89 | date = March 1998 | pmid = 9526683 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2302(199803)32:2<69::AID-DEV1>3.0.CO;2-Q }}</ref>. Bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı: * '''Keyinge qaldırılǵan eliklew texnikası:''' eksperimentator bópelerge háreketlerdiń unikal izbe-izligin kórsetedi (mısalı, qutıdaǵı túymeni basıw ushın tayaqtı qollanıw) hám sońınan, belgili bir waqıttan keyin, bópelerden bul háreketlerge eliklewdi soraydı. Keyinge qaldırılǵan eliklewdi qollanǵan izertlewler 14 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligi haqqındaǵı estelikleriniń tórt ayǵa shekem saqlanıwı múmkin ekenin kórsetken<ref name="Meltzoff 1995">{{cite journal | vauthors = Meltzoff AN | title = What infant memory tells us about infantile amnesia: long-term recall and deferred imitation | journal = Journal of Experimental Child Psychology | volume = 59 | issue = 3 | pages = 497–515 | date = June 1995 | pmid = 7622990 | pmc = 3629912 | doi = 10.1006/jecp.1995.1023 }}</ref>. * '''Shaqırılǵan eliklew texnikası:''' keyinge qaldırılǵan eliklew texnikasına júdá uqsas; ayırmashılıǵı sonda, bópelerge keshiktiriwden aldın háreketlerge eliklewge ruxsat etiledi. Shaqırılǵan eliklew texnikasın qollanǵan izertlewler 20 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligin on eki ay ótkennen keyin de eske túsire alatuǵının kórsetken<ref name="Bauer 2002">{{cite journal| vauthors = Bauer PJ | title=Long-Term Recall Memory: Behavioral and Neuro-Developmental Changes in the First 2 Years of Life|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=11| issue=4|year=2002| pages=137–141|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00186|s2cid=56110227}}</ref><ref name="Bauer 2007">{{cite book | vauthors = Bauer PJ |title=Remembering the times of our lives: memory in infancy and beyond | url = https://archive.org/details/rememberingtimes0000baue |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Hillsdale, NJ |year=2007 |isbn=978-0-8058-5733-7 |oclc=62089961 }}</ref>. === Balalar hám úlken jastaǵı adamlardıń yadın bahalaw ushın: === Izertlewshiler úlken jastaǵı balalar hám ereseklerdiń yadın bahalaw ushın hár qıylı tapsırmalardı qollanadı. Ayırım mısallar: * '''Jubın tabıw arqalı úyreniw''' – bir sózdi ekinshi bir sóz benen baylanıstırıwdı úyreniw. Mısalı, «qáwipsiz» sózi berilgende, adam «jasıl» sıyaqlı basqa bir belgili sózdi aytıwdı úyreniwi kerek. Bul stimul hám juwap bolıp esaplanadı<ref name="Encyclopædia Britannica 1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/438701/paired-associate-learning |title=Paired-associate learning |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref><ref name="Kesner 2013">{{cite journal | vauthors = Kesner RP | title = A process analysis of the CA3 subregion of the hippocampus | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | pages = 78 | year = 2013 | pmid = 23750126 | pmc = 3664330 | doi = 10.3389/fncel.2013.00078 | doi-access = free }}</ref>. * '''Erkin eske túsiriw''' – bul tapsırma barısında subektten sózler dizimin úyreniwi soraladı, keyin olardan este saqlaǵan sózlerin eske túsiriw yamasa jazıp beriw talap etiledi, bul erkin juwap sorawlarına uqsaydı<ref name="Encyclopædia Britannica 2">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493353/recall |title=Recall (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref>. Dáslepki elementlerge retroaktiv interferenciya (RI) tásir etedi, yaǵnıy dizim qanshelli uzın bolsa, interferenciya sonshelli kúshli boladı hám olardı eske túsiriw itimallıǵı tómenleydi. Ekinshi tárepten, eń sońǵı kórsetilgen elementler RI-den az zıyan kóredi, biraq proaktiv interferenciyadan (PI) kóp zıyan kóredi, yaǵnıy eske túsiriwdegi keshigiw qanshelli uzaq bolsa, elementlerdiń joǵalıw itimallıǵı sonshelli joqarı boladı<ref name="Baddeley 1976">Baddeley, Alan D., "The Psychology of Memory", pp. 131–132, Basic Books, Inc., Publishers, New York, 1976, {{ISBN|0465067360}}</ref>. * '''Belgi berilgen eske túsiriw''' – adamǵa aldın onıń yadına jazılǵan informaciyanı qayta tabıwǵa járdem beriw ushın áhmiyetli belgiler beriledi; ádette bul eske túsiriw soralatuǵın informaciyaǵa baylanıslı sózdi óz ishine alıwı múmkin<ref>Goldstein, E. B. (2014). ''Cognitive psychology: Connecting mind, research and everyday experience''. Nelson Education.</ref>. Bul klass bólmelerinde qollanılatuǵın bos orınlardı toltırıw bahalawlarına uqsaydı. * '''Tanıw''' – subektlerden sózler yamasa súwretler dizimin eslep qalıw soraladı, sonnan keyin olardan dáslepki dizimde kórsetilmegen alternativalar arasınan aldın kórsetilgen sózlerdi yamasa súwretlerdi anıqlaw talap etiledi<ref name="Encyclopædia Britannica 3">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493614/recognition |title=Recognition (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}</ref>. Bul kóp variantlı bahalawlarǵa uqsaydı. * '''Anıqlaw paradigması''' – jeke adamlarǵa belgili bir waqıt dawamında bir qatar obektler hám reń úlgileri kórsetiledi. Keyin olardıń vizual qábiletin tekseriwshilerge qarap, úlgige uqsas ekenin yamasa qanday da bir ózgeris bar ekenin kórsetiw arqalı múmkin bolǵanınsha kóp nárseni eslep qalıw qábileti tekseriledi. * '''Únemlew usılı''' – dáslepki úyreniw tezligin qayta úyreniw tezligi menen salıstıradı. Únemlengen waqıt muǵdarı yadtı ólsheydi<ref name=":0">{{Cite book|title = Introduction to Psychology|url = https://archive.org/details/isbn_9781285108445| vauthors = Kalat JW |publisher = Wadsworth Cengage Learning|isbn = 978-1-133-95660-0|location = Canada|year= 2013}}</ref>. * Implicit yad tapsırmaları – informaciya sanalı túrde túsiniwsiz yadtan alınadı. == Sátsizlikler == [[Fayl:Garten des Vergessens.jpg|thumb|Umıtıw baǵı, Efraim Mozes Lilienniń illyustraciyası]] * '''Ótkinshi bolıw''' – estelikler waqıt ótiwi menen buzıladı. Bul yadtıń saqlaw basqıshında, informaciya saqlanǵannan keyin hám onı alıp shıǵıwdan aldın júz beredi. Bul seziwli, qısqa múddetli hám uzaq múddetli saqlawda bolıwı múmkin. Bul ulıwma úlgige boysınadı, onda informaciya dáslepki bir neshe kún yamasa jıl ishinde tez umıtıladı, keyingi kúnler yamasa jıllarda az joǵaltıwlar menen dawam etedi. * '''Dıqqatsızlıq''' – Dıqqattıń jetispewshiligi sebepli yad sátsizligi. Dıqqat informaciyanı uzaq múddetli yadqa saqlawda tiykarǵı rol oynaydı; durıs dıqqat bolmasa, informaciya saqlanbawı múmkin, bunıń nátiyjesinde onı keyin alıp shıǵıw múmkin emes boladı. == Fiziologiya == Gippokamp, amigdala, striatum yamasa mammillyar deneler sıyaqlı yadtıń neyroanatomiyasına qatnası bar miy aymaqları yadtıń belgili bir túrlerine qatnası bar dep esaplanadı. Mısalı, gippokamp keńislik úyreniwi hám deklarativlik úyreniwge qatnası bar dep esaplanadı, al amigdala emocional yadqa qatnası bar dep esaplanadı<ref>{{cite journal | vauthors = LaBar KS, Cabeza R | title = Cognitive neuroscience of emotional memory | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 7 | issue = 1 | pages = 54–64 | date = January 2006 | pmid = 16371950 | doi = 10.1038/nrn1825 | s2cid = 1829420 }}</ref>. Nawqaslarda hám haywan modellerinde belgili aymaqlardıń zaqımlanıwı hám keyingi yad kemshilikleri informaciyanıń tiykarǵı deregi bolıp tabıladı. Biraq, belgili bir aymaqtı ayıplawdıń ornına, qońsılas aymaqlardıń zaqımlanıwı yamasa sol aymaq arqalı ótetuǵın joldıń zaqımlanıwı haqıyqatında baqlanǵan kemshilik ushın juwapker bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, yadtı hám onıń jubı bolǵan úyreniwdi tek ǵana belgili miy aymaqlarına baylanıslı dep súwretlew jetkiliksiz. Úyreniw hám yad ádette neyronlıq sinapslarda bolatuǵın ózgerislerge baylanıslı dep esaplanadı, bul uzaq múddetli potenciaciya hám uzaq múddetli depressiya arqalı ámelge asırıladı dep oylanadı. Ulıwma alǵanda, waqıya yamasa tájiriybe qanshelli emocional jaqtan kúshli bolsa, ol sonshelli jaqsı este saqlanadı; bul qubılıs yad jaqsılanıw effekti dep ataladı. Biraq, amigdala zaqımlanǵan nawqaslarda yad jaqsılanıw effekti kórinbeydi<ref>{{cite journal | vauthors = Adolphs R, Cahill L, Schul R, Babinsky R | title = Impaired declarative memory for emotional material following bilateral amygdala damage in humans | journal = Learning & Memory | volume = 4 | issue = 3 | pages = 291–300 | year = 1997 | pmid = 10456070 | doi = 10.1101/lm.4.3.291 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cahill L, Babinsky R, Markowitsch HJ, McGaugh JL | title = The amygdala and emotional memory | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-09-28_377_6547/page/295 | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6547 | pages = 295–6 | date = September 1995 | pmid = 7566084 | doi = 10.1038/377295a0 | s2cid = 5454440 | author-link3 = Hans Markowitsch | bibcode = 1995Natur.377..295C }}</ref>. Xebb qısqa múddetli hám uzaq múddetli yadtı ayırıp kórsetti. Ol qısqa múddetli saqlawda jetkilikli waqıt turǵan hár qanday estelik uzaq múddetli yadqa bekitiletuǵının boljadı. Keyingi izertlewler bunıń nadurıs ekenin kórsetti. Izertlewler kortizol yamasa epinefrinniń tuwrı inekciyaları jaqında bolǵan tájiriybelerdi saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetti. Bul amigdalanı stimullasa da durıs. Bul qozǵalıwdıń amigdalaǵa tásir etetuǵın gormonlardı stimullaw arqalı yadtı jaqsılaytuǵının dálilleydi. Shennen tıs yamasa uzaq waqıtlı stress (uzaq waqıtlı kortizol menen) yad saqlawǵa zıyan keltiriwi múmkin. Amigdala zaqımlanǵan nawqaslar emocional júklengen sózlerdi emocional júklenbegen sózlerge qaraǵanda kóbirek este saqlawı itimal emes. Gippokamp anıq yad ushın áhmiyetli. Gippokamp yad bekitiw ushın da áhmiyetli. Gippokamp kortekstiń hár qıylı bólimlerinen kiris aladı hám óz shıǵısın miydiń basqa bólimlerine de jiberedi. Kiris informaciyanı álleqashan kóp qayta islegen ekinshi hám úshinshi seziw aymaqlarınan keledi. Gippokamp zaqımlanıwı da yad joǵalıwına hám yad saqlaw mashqalalarına alıp keliwi múmkin<ref>{{cite book| vauthors = Kalat JW | title =Biological psychology | edition = 7th | publisher = Wadsworth Publishing| year =2001 | location = Belmont, CA }}</ref>. Bul yad joǵalıwı retrograd amneziyanı óz ishine aladı, ol miy zaqımlanıwınan az aldın júz bergen waqıyalar ushın yadtıń joǵalıwı bolıp tabıladı.<ref name=":0" /> == Kognitiv neyroilim == Kognitiv neyroilimpazlar yadtı tájiriybeden ǵárezsiz ishki kóriniske saqlaw, qayta aktivlestiriw hám qayta qurıw dep esaplaydı. Ishki kórinis termini yadtıń bunday anıqlaması eki komponentti óz ishine alatuǵının ańlatadı: yadtıń minez-qulıq yamasa sana dárejesinde kóriniwi hám tiykarǵı fizikalıq neyron ózgerisleri (Duday 2007). Sońǵı komponent engramma yamasa yad izleri dep te ataladı (Semon 1904). Ayırım neyroilimpazlar hám psixologlar engramma hám yad túsiniklerin nadurıs teńlestiredi, tájiriybelerden keyin saqlanıp qalatuǵın barlıq nárseni keń mániste yad dep túsinedi; basqalar bolsa, yad minez-qulıqta yamasa oyda ashılmaǵansha onıń joq ekenin aytıp, bul pikirge qarsı shıǵadı (Moskovich 2007). Kognitiv neyroilimde áhmiyetli bolǵan bir soraw - informaciya hám psixikalıq tájiriybeler miyde qalay kodlanadı hám kórsetiledi. Ilimpazlar plastiklik izertlewlerinen neyron kodları haqqında kóp bilim aldı, biraq bunday izertlewlerdiń kópshiligi ápiwayı neyron shınjırlarındaǵı ápiwayı úyreniwge baǵdarlanǵan; faktler hám waqıyalardı saqlawdı talap etetuǵın deklarativ yad sıyaqlı yadtıń quramalıraq mısallarına qatnaslı neyron ózgerisleri haqqında ádewir az maǵlıwmat bar (Birn 2007). Konvergenciya-divergenciya aymaqları estelikler saqlanatuǵın hám qayta tiklenetuǵın neyron tarmaqları bolıwı múmkin. Kórsetilgen bilim túrlerine, tiykarǵı mexanizmlerge, process funkciyalarına hám qabıllaw usıllarına baylanıslı bir neshe yad túrleri bar ekenin esapqa alǵanda, hár qıylı miy bólimleri hár túrli yad sistemaların qollap-quwatlawı hám olardıń neyron tarmaqlarında óz-ara baylanısta bolıwı itimal: «yad kórinisiniń komponentleri bir neshe neokortikal shınjırlar arqalı miydiń hár qıylı bólimlerine keń tarqalǵan»<ref name="crossingdialogues.com">{{cite journal | vauthors = Tzofit O | year = 2014 | title = Memory formation and belief | url = http://www.crossingdialogues.com/Ms-A14-03.pdf | journal = Dialogues in Philosophy, Mental and Neuro Sciences | volume = 7 | issue = 2| pages = 34–44 }}</ref>. * Kodlaw. Jumıs yadın kodlaw sensor kirgiziwden kelip shıqqan ayırım neyronlardıń impulsaciyasın óz ishine aladı, bul sensor kirisi joǵalǵannan keyin de saqlanıp qaladı (Yensen hám Lisman 2005; Fransen hám basqalar 2002). Epizodlıq yadtı kodlaw neyronlar arasındaǵı sinapslıq beriliwdi ózgertetuǵın molekulyar strukturalarda turaqlı ózgerislerdi óz ishine aladı. Bunday strukturalıq ózgerislerdiń mısalları uzaq múddetli potenciaciya (LTP) yamasa impuls-waqıtqa baylanıslı plastiklik (STDP) bolıp tabıladı. Jumıs yadındaǵı turaqlı impulsaciya epizodlıq yadtı kodlawdaǵı sinapslıq hám kletkalıq ózgerislerdi kúsheytiwi múmkin (Yensen hám Lisman 2005). * Jumıs yadı. Jaqında ótkerilgen funkcional vizualizaciya izertlewleri jumıs yadı signalların uzaq múddetli yad penen tıǵız baylanıslı bolǵan miydiń medial temporal bólimi (MTL) hám prefrontal qabıǵında (Ranganat hám basqalar 2005) anıqladı, bul jumıs yadı menen uzaq múddetli yad arasında kúshli baylanıs bar ekenin kórsetedi. Biraq, prefrontal bólimde ádewir kóbirek jumıs yadı signallarınıń kóriniwi bul aymaqtıń jumıs yadında MTL ǵa qaraǵanda áhmiyetlirek rol oynaytuǵının kórsetedi (Suzuki 2007). * Bekkemlew hám qayta bekkemlew. Qısqa múddetli yad (QMYA) waqıtsha hám buzılıwǵa beyim, al uzaq múddetli yad (UMYA), bir ret bekkemlengennen keyin, turaqlı hám turaqlı boladı. QMYAnıń UMYAǵa molekulalıq dárejede bekkemleniwi, shaması, eki processti óz ishine aladı: sinapslıq bekkemleniw hám sistema bekkemleniwi. Birinshi process medial temporal bóliminde (MTB) belok zatlar sintezi processin óz ishine aladı, al ekinshisi MTBǵa ǵárezli yadtı aylar yamasa jıllar dawamında MTBǵa ǵárezsiz yadqa aylandıradı (Ledu 2007). Sońǵı jılları bunday dástúrli bekkemleniw qaǵıydası qayta bekkemleniw boyınsha izertlewler nátiyjesinde qayta bahalandı. Bul izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi aldın alıw sharaları keyingi yadtı qayta eske túsiriwge tásir etetuǵının kórsetti (Sara 2000). Jańa izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi belok zatlar sintezin toqtatıwshılar hám basqa da kóplegen birikpeler menen emlew amneziya jaǵdayına alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti (Nadel hám basqalar 2000b; Alberini 2005; Dudai 2006). Qayta bekkemleniw haqqındaǵı bul tabıslar qayta eske túsirilgen yad dáslepki tájiriybelerdiń dál kóshirmesi emes ekenligi hám yadtıń qayta eske túsiriw waqtında jańalanatuǵını haqqındaǵı minez-qulıq dáliller menen sáykes keledi. == Genetika == Adam yadınıń genetikasın úyreniw ele jas bolsa da, kóplegen genler adamlar hám adamnan basqa haywanlarda yad penen baylanısı boyınsha izertlengen. Dáslepki áhmiyetli jetiskenlik Alcgeymer keselliginde APOE geniniń yad buzılıwı menen baylanısı boldı. Normal ózgermeli yad penen baylanıslı genlerdi izlew dawam etpekte. Yaddıń normal ózgeriwi ushın birinshi talabanlardıń biri KIBRA belogı bolıp<ref>{{Web deregi | url = http://www.news-medical.net/news/2006/10/20/20650.aspx| bet = Gene called Kibra plays an important role in memory| baspaxana = News-medical.net| sáne = 2006-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr }}</ref>, ol materialdıń keshigiw dáwiri dawamında umıtılıw tezligi menen baylanıslı kórinedi. Esteliklerdiń neyronlardıń yadrosında saqlanatuǵını haqqında ayırım dáliller bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2018/05/180514151920.htm| bet = Biologists 'transfer' a memory through RNA injection: Research in marine snails could lead to new treatments to restore memories and alter traumatic ones}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mayford M, Siegelbaum SA, Kandel ER | title = Synapses and memory storage | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 4 | issue = 6 | pages = a005751 | sáne = June 2012 | pmid = 22496389 | pmc = 3367555 | doi = 10.1101/cshperspect.a005751 <!-- access-date requires url |access-date=29 November 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. === Genetikalıq tiykarlar === Bir neshe genler, beloklar hám fermentler yad penen baylanısı boyınsha keńnen izertlengen. Qısqa múddetli yadtan ayırmashılıǵı, uzaq múddetli yad jańa beloklardıń sintezine baylanıslı<ref>{{cite book | vauthors = Costa-Mattioli M, Sonenberg N | title = Essence of Memory | chapter = Chapter 5 Translational control of gene expression: A molecular switch for memory storage | year = 2008| volume = 169 | pages = 81–95 | pmid = 18394469 | doi=10.1016/S0079-6123(07)00005-2 | series = Progress in Brain Research | isbn = 978-0-444-53164-3 | chapter-url = https://escholarship.mcgill.ca/concern/articles/r207tv251 |via=eScholarship@McGill |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406031555/https://escholarship.mcgill.ca/downloads/gx41mq035?locale=en |archive-date= Apr 6, 2023 }}</ref>. Bul kletka denesinde ámelge asadı hám neyronlar arasındaǵı baylanıs kúshin bekkemleytuǵın belgili bir transmitterler, receptorlar hám jańa sinaps jollarına qatnaslı. Sinapstı bekkemlewge arnalǵan jańa beloklardıń payda bolıwı kletkada belgili bir signal beriwshi zatlardıń (mısalı, gippokamp neyronlarındaǵı kalciy) bóliniwinen keyin iske qosıladı. Gippokamp kletkaları jaǵdayında, bul bóliniw áhmiyetli hám qaytalanbalı sinapslıq signal beriwden keyin shıǵarılatuǵın magniydiń (baylanıstırıwshı molekula) shıǵarılıwına baylanıslı. Magniydiń waqıtsha shıǵarılıwı NMDA receptorların kletkada kalciydi bóliwge erkin qoyadı, bul signal gen transkripciyasına hám bekkemlewshi beloklardıń qurılıwına alıp keledi<ref>Neihoff, Debra (2005) "The Language of Life 'How cells Communicate in Health and Disease{{'"}} Speak Memory, 210–223.</ref>. Qosımsha maǵlıwmat ushın uzaq múddetli potenciaciyanı (LTP) qarań. LTP-de jańadan sintezlengen beloklardıń biri uzaq múddetli yadtı saqlaw ushın da áhmiyetli. Bul belok - ferment belokı protein kinaza C (PKC) nıń óz betinshe aktiv forması bolıp, ol PKMζ dep ataladı. PKMζ sinapslıq kúshtiń aktivlikke baylanıslı artıwın saqlaydı hám PKMζ ti toqtatıw ornatılǵan uzaq múddetli esteliklerdi óshiredi, biraq qısqa múddetli yadqa tásir etpeydi yamasa, toqtatıwshı joq etilgennen keyin, jańa uzaq múddetli esteliklerdi kodlaw hám saqlaw qábileti qayta tiklenedi. Sonıń menen birge, BDNF uzaq múddetli esteliklerdiń turaqlılıǵı ushın áhmiyetli<ref>{{cite journal | vauthors = Bekinschtein P, Cammarota M, Katche C, Slipczuk L, Rossato JI, Goldin A, Izquierdo I, Medina JH | title = BDNF is essential to promote persistence of long-term memory storage | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-19_105_7/page/n476 |bibcode-access=free | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 7 | pages = 2711–6 | date = February 2008 | pmid = 18263738 | pmc = 2268201 | doi = 10.1073/pnas.0711863105 | bibcode = 2008PNAS..105.2711B | doi-access = free }}</ref>. Sinapslıq ózgerislerdiń uzaq múddetli turaqlılıǵı akson butonı, dendrit spinası hám postsinapslıq tıǵızlıq sıyaqlı pre- hám postsinapslıq strukturalardıń parallel kóbeyiwi menen de anıqlanadı.<ref name="stabilization_plasticity"> {{cite journal | vauthors = Meyer D, Bonhoeffer T, Scheuss V | title = Balance and stability of synaptic structures during synaptic plasticity | journal = Neuron | volume = 82 | issue = 2 | pages = 430–43 | date = April 2014 | pmid = 24742464 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.02.031 | doi-access = free }}</ref> Molekulalıq dárejede, postsinapslıq tirek belokları PSD-95 hám HOMER1c tiń kóbeyiwi sinapslıq keńeyiwdiń turaqlasıwı menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.[88] cAMP juwap elementin baylanıstırıwshı belok (CREB) - bul transkripciya faktorı bolıp, ol qısqa múddetli esteliklerdi uzaq múddetli esteliklerge aylandırıwda áhmiyetli dep esaplanadı hám Alcgeymer keselliginde tómenleydi dep boljanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Yin JC, Tully T | title = CREB and the formation of long-term memory | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 6 | issue = 2 | pages = 264–8 | date = April 1996 | pmid = 8725970 | doi = 10.1016/S0959-4388(96)80082-1 | s2cid = 22788405 }}</ref>. === DNK metilleniwi hám demetilleniwi === Kúshli oqıw waqıyasına ushıraǵan balpaq tıshqanlar, hátte bir ret úyreniwden keyin de, bul waqıyanı ómir boyı yadta saqlawı múmkin. Bunday waqıyanıń uzaq múddetli esteligi dáslep gippokampta saqlanatuǵın bolıp kórinedi, biraq bul saqlanıw waqıtsha. Esteliktiń uzaq múddetli saqlanıwınıń kóp bólegi aldıńǵı cingulyar qabıqta ámelge asadı<ref>{{cite journal | vauthors = Frankland PW, Bontempi B, Talton LE, Kaczmarek L, Silva AJ | title = The involvement of the anterior cingulate cortex in remote contextual fear memory | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-05-07_304_5672/page/881 | journal = Science | volume = 304 | issue = 5672 | pages = 881–3 | date = May 2004 | pmid = 15131309 | doi = 10.1126/science.1094804 | s2cid = 15893863 | bibcode = 2004Sci...304..881F }}</ref>. Bunday tásir eksperimental túrde qollanılǵanda, balpaq tıshqanlardıń gippokamp neyronları genomında úyreniwden bir hám 24 saat keyin 5000 nan aslam hár túrli metillengen DNK aymaqları payda boldı<ref>{{cite journal | vauthors = Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD | title = Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus | journal = Learning & Memory | volume = 24 | issue = 7 | pages = 278–288 | date = July 2017 | pmid = 28620075 | pmc = 5473107 | doi = 10.1101/lm.045112.117 }}</ref>. Metilleniw úlgisindegi bul ózgerisler kóp sanlı páseygen genlerde júz berdi, bul kóbinese genomnıń CpG bay aymaqlarında jańa 5-metilcitozin orınlarınıń payda bolıwına baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, kóp basqa genler joqarıladı, bul kóbinese gipometilleniwge baylanıslı bolıwı múmkin. Gipometilleniw kóbinese DNK ǵa aldın bar bolǵan 5-metilcitozinlerden metil toparlarınıń alıp taslanıwı nátiyjesinde qáliplesedi. Demetilleniw bir neshe beloklar tárepinen birgelikte ámelge asırıladı, sonıń ishinde TET fermentleri, sonday-aq DNK tiykarın kesip alıw reparaciya jolınıń fermentleri bar (Oqıw hám yadta epigenetikanı qarań). Kúshli oqıw waqıyasınan keyin miy neyronlarında indukciyalanǵan hám basılǵan genlerdiń úlgisi waqıyanıń uzaq múddetli esteliginiń molekulalıq tiykarın támiyinleydi. === Epigenetika === Yad qáliplesiwiniń molekulalıq tiykarın úyreniw, miydegi neyronlarda ámelge asatuǵın epigenetikalıq mexanizmler bul qábiletti anıqlawda oraylıq orın tutatuǵının kórsetedi. Yadqa qatnası bar tiykarǵı epigenetikalıq mexanizmlerge neyronal DNK nıń metilleniwi hám demetilleniwi, sonday-aq metilleniw, acetilleniw hám deacetilleniwdi óz ishine alǵan giston beloklarınıń modifikaciyaları kiredi. Yad qáliplesiwinde miy iskerligin stimullasıw kóbinese neyronal DNK da zaqımlanıwdıń payda bolıwı menen birge júredi, bunnan soń turaqlı epigenetikalıq ózgerisler menen baylanıslı reparaciya ámelge asadı. Ásirese, gomologiyalıq emes ushlardı qosıw hám tiykardı kesip alıw reparaciyası sıyaqlı DNK reparaciya processleri yad qáliplesiwinde qollanıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Krokan HE, Bjørås M | title = Base excision repair | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 5 | issue = 4 | pages = a012583 | date = April 2013 | pmid = 23545420 | pmc = 3683898 | doi = 10.1101/cshperspect.a012583<!-- |access-date=29 November 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. === Úyreniw hám yadta DNK topoizomeraza 2-beta === Jańa úyreniw tájiriybesi waqtında miyde genlerdiń bir toparı tez payda boladı. Bul indukciyalanǵan gen ekspressiyası úyrenilip atırǵan informaciyanı qayta islew ushın áhmiyetli dep esaplanadı. Bunday genler dárhal erte genler (IEGs) dep ataladı. DNK topoizomeraza 2-beta (TOP2B) iskerligi tıshqanlarda associativ qorqınısh yadı dep atalatuǵın úyreniw tájiriybesiniń bir túrinde IEGs ekspressiyası ushın zárúr<ref name =Li2019>{{cite journal | vauthors = Li X, Marshall PR, Leighton LJ, Zajaczkowski EL, Wang Z, Madugalle SU, Yin J, Bredy TW, Wei W | title = The DNA Repair-Associated Protein Gadd45γ Regulates the Temporal Coding of Immediate Early Gene Expression within the Prelimbic Prefrontal Cortex and Is Required for the Consolidation of Associative Fear Memory | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 39 | issue = 6 | pages = 970–983 | date = February 2019 | pmid = 30545945 | pmc = 6363930 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2024-18.2018 }} {{erratum|pmid=30545945|checked=yes}}</ref>. Bunday úyreniw tájiriybesi TOP2B ni neyroplastiklikte xızmet etetuǵın IEG genleriniń promotor DNK sında eki tárepleme úzilislerdi payda etiwge tez túrtki beriwi múmkin. Bul payda bolǵan úzilislerdiń reparaciyası IEG gen promotorlarınıń DNK demetilleniwi menen baylanıslı bolıp, bul IEG genleriniń dárhal ekspressiyasına múmkinshilik beredi. [[Fayl:Regulatory sequence in a promoter at a transcription start site with a paused RNA polymerase (no caption).jpg|thumb|upright=1.5|Toqtatılǵan RNK polimeraza hám TOP2B tárepinen payda etilgen eki tárepleme úzilis penen transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik]] Úyreniw tájiriybesi waqtında payda bolǵan eki tárepleme úzilisler dárhal jónlenbeydi. Shama menen 600 promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik hám 800 kúsheytkishtegi regulyatorlıq izbe-izlik aktivleniw ushın topoizomeraza 2-beta (TOP2B) tárepinen baslanǵan eki tárepleme úzilislerge baylanıslı bolıwı múmkin<ref name="pmid31110352">{{cite journal | vauthors = Dellino GI, Palluzzi F, Chiariello AM, Piccioni R, Bianco S, Furia L, De Conti G, Bouwman BA, Melloni G, Guido D, Giacò L, Luzi L, Cittaro D, Faretta M, Nicodemi M, Crosetto N, Pelicci PG | title = Release of paused RNA polymerase II at specific loci favors DNA double-strand-break formation and promotes cancer translocations | journal = Nature Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 1011–1023 | date = June 2019 | pmid = 31110352 | doi = 10.1038/s41588-019-0421-z | s2cid = 159041612 | url = https://www.openaccessrepository.it/record/76042 }}</ref><ref name="pmid32029477">{{cite journal |vauthors=Singh S, Szlachta K, Manukyan A, Raimer HM, Dinda M, Bekiranov S, Wang YH |title=Pausing sites of RNA polymerase II on actively transcribed genes are enriched in DNA double-stranded breaks |journal=J Biol Chem |volume=295 |issue=12 |pages=3990–4000 |date=March 2020 |pmid=32029477 |pmc=7086017 |doi=10.1074/jbc.RA119.011665 |url=|doi-access=free }}</ref>. Belgili bir eki tárepleme úzilislerdiń payda bolıwı olardı indukciyalaytuǵın signalǵa qatnası boyınsha specifikalıq. Neyronlar in vitro aktivlengende, olardıń genomlarında tek 22 TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilis júz beredi<ref name=Madabhushi>{{cite journal | vauthors = Madabhushi R, Gao F, Pfenning AR, Pan L, Yamakawa S, Seo J, Rueda R, Phan TX, Yamakawa H, Pao PC, Stott RT, Gjoneska E, Nott A, Cho S, Kellis M, Tsai LH | title = Activity-Induced DNA Breaks Govern the Expression of Neuronal Early-Response Genes | journal = Cell | volume = 161 | issue = 7 | pages = 1592–605 | date = June 2015 | pmid = 26052046 | pmc = 4886855 | doi = 10.1016/j.cell.2015.05.032 }}</ref>. Bunday TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilisler keminde tórt gomologiyalıq emes ushlardı qosıw (NHEJ) DNK jónlew jolınıń fermentleri (DNA-PKcs, KU70, KU80 hám DNA LIGASE IV) menen birge júredi (súwretke qarań). Bul fermentler eki tárepleme úzilislerdi shama menen 15 minuttan eki saatqa shekem qayta isleydi<ref name=Ju>{{cite journal | vauthors = Ju BG, Lunyak VV, Perissi V, Garcia-Bassets I, Rose DW, Glass CK, Rosenfeld MG | title = A topoisomerase IIbeta-mediated dsDNA break required for regulated transcription | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-06-23_312_5781/page/1798 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5781 | pages = 1798–802 | date = June 2006 | pmid = 16794079 | doi = 10.1126/science.1127196 | bibcode = 2006Sci...312.1798J | s2cid = 206508330 }}</ref>. Solay etip, promotordaǵı eki tárepleme úzilisler TOP2B hám usı keminde tórt jónlew fermenti menen baylanıslı. Bul beloklar bir waqıtta maqsetli genniń transkripciya baslanıw ornına jaqın jaylasqan bir promotor nukleosomasında (bir nukleosoma átirapına oralǵan DNK izbe-izlik shama menen 147 nukleotid bar) boladı. [[Fayl:Brain regions in memory formation updated.jpg|thumb|upright=1.5|Medial prefrontal kora (mPFC) qosılǵan yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları]] TOP2B tárepinen kirgizilgen eki tárepleme úzilis, kórinip turǵanınday, RNK polimerazaǵa baylanǵan transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordıń bir bólegin onıń baylanıslı kúsheytkishine fizikalıq jıljıwǵa azat etedi (regulyatorlıq izbe-izlikke qarań). Bul kúsheytkishke oǵan baylanǵan transkripciya faktorları hám mediator belokları menen birge transkripciyanı baslaw ushın transkripciya baslanıw ornında toqtatılǵan RNK polimeraza menen tikkeley tásir etiwge múmkinshilik beredi<ref name=Allen2015>{{cite journal | vauthors = Allen BL, Taatjes DJ | title = The Mediator complex: a central integrator of transcription | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 16 | issue = 3 | pages = 155–66 | date = March 2015 | pmid = 25693131 | pmc = 4963239 | doi = 10.1038/nrm3951 }}</ref>. Tıshqanda kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqannıń uzaq múddetli yad hám ol júz bergen orınǵa qorqınısh payda etiwine alıp keledi. Kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqan miyiniń medial prefrontal korası (mPFC) hám gippokamp neyronlarında júzlegen DNK eki tárepleme úzilislerin (DSB) payda etedi (súwretke qarań: Yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları). Bul DSBler tiykarınan úyreniw hám yad ushın áhmiyetli bolǵan sinapslıq processlerge qatnasatuǵın genlerdi aktivlestiredi<ref>{{cite journal |vauthors=Stott RT, Kritsky O, Tsai LH |title=Profiling DNA break sites and transcriptional changes in response to contextual fear learning |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=7 |pages=e0249691 |date=2021 |pmid=34197463 |pmc=8248687 |doi=10.1371/journal.pone.0249691 |bibcode=2021PLoSO..1649691S |url=|doi-access=free }}</ref>. == Nárestelik dáwirinde == 1980-jıllardıń ortasına shekem náresteler informaciyanı kodlay almaydı, saqlay almaydı hám qayta shıǵara almaydı dep esaplanǵan<ref>{{cite book | vauthors = Teti DM |title=Handbook of research methods in developmental science: New developments in the study of infant memory |publisher=Blackwell Publishing |location=San Francisco |year=2005}}</ref>. Házirgi waqıtta ósip atırǵan izertlewler 6 aylıq nárestelerdiń 24 saat keyin informaciyanı eske túsire alatuǵının kórsetpekte<ref name="Barr R., Dowden A., & Hayne H. 1996 159–170">{{cite journal | vauthors = Barr R, Dowden A, Hayne H |title=Developmental changes in deferred imitation by 6- to 24-month-old infants |journal=Infant Behavior and Development |volume=19 |issue=2 |pages=159–170 |year=1996 |doi=10.1016/s0163-6383(96)90015-6}}</ref>. Bunnan tısqarı, izertlewler náresteler úlkeygen sayın informaciyanı uzaǵıraq waqıt saqlay alatuǵının ashtı; 6 aylıqlar 24 saat dawamında, 9 aylıqlar bes háptege shekem, al 20 aylıqlar on eki ayǵa shekem informaciyanı eske túsire aladı<ref>{{cite journal | vauthors = Bauer PJ |title=Getting explicit memory off the ground: Steps toward construction of a neuro-developmental account of changes in the first two years of life |journal=Developmental Review |volume=24 |issue=4 |pages=347–373 |year=2004 |doi=10.1016/j.dr.2004.08.003}}</ref>. Buǵan qosımsha, izertlewler jas ósken sayın náresteler informaciyanı tezirek saqlay alatuǵının kórsetti. 14 aylıq náresteler úsh basqıshlı izbe-izlikti bir márte kórgennen keyin eske túsire alsa, 6 aylıqlarǵa onı este saqlaw ushın shama menen altı márte kóriw kerek boladı. 6 aylıq náresteler qısqa múddetli informaciyanı eske túsire alsa da, olar informaciyanıń waqıt tártibin eske túsiriwde qıyınshılıq sezedi. Tek 9 aylıq bolǵanda ǵana náresteler eki basqıshlı izbe-izliktiń háreketlerin durıs waqıt tártibinde – yaǵnıy, 1-basqısh, keyin 2-basqıshtı eske túsire aladı<ref name="Bauer 2003">{{cite journal | vauthors = Bauer PJ, Wiebe SA, Carver LJ, Waters JM, Nelson CA | title = Developments in long-term explicit memory late in the first year of life: behavioral and electrophysiological indices | url = https://archive.org/details/sim_psychological-science_2003-11_14_6/page/n102 | journal = Psychological Science | volume = 14 | issue = 6 | pages = 629–35 | date = November 2003 | pmid = 14629697 | doi = 10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1476.x | s2cid = 745686 }}</ref><ref name="Carver 1999">{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = When the event is more than the sum of its parts: 9-month-olds' long-term ordered recall | journal = Memory | volume = 7 | issue = 2 | pages = 147–74 | date = March 1999 | pmid = 10645377 | doi = 10.1080/741944070 }}</ref>. Basqasha aytqanda, eki basqıshlı háreket izbe-izligin qaytalawdı soraǵanda (mısalı, oyınshıq mashinanı tiykarǵa qoyıw hám onı basıp oyınshıqtı ekinshi tárepke jumalatıw), 9 aylıq náresteler izbe-izliktiń háreketlerin durıs tártipte (1-basqısh, keyin 2-basqısh) qaytalawǵa beyim boladı. Jasıraq náresteler (6 aylıqlar) eki basqıshlı izbe-izliktiń tek bir basqıshın ǵana eske túsire aladı.[101] Izertlewshiler bul jas ayırmashılıǵınıń, bálkim, 6 aylıq jasta gippokamptıń tisli oyıǵı hám nerv tarmaǵınıń frontal komponentleri tolıq rawajlanbaǵanlıǵı sebepli ekenin aytadı<ref name="Carver 2001">{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = The dawning of a past: the emergence of long-term explicit memory in infancy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_2001-12_130_4/page/n151 | journal = Journal of Experimental Psychology. General | volume = 130 | issue = 4 | pages = 726–45 | date = December 2001 | pmid = 11757877 | doi = 10.1037/0096-3445.130.4.726 | citeseerx = 10.1.1.130.4890 }}</ref><ref>{{cite book |editor=Cowan, N. |title=The development of memory in childhood |url=https://archive.org/details/developmentofmem00cowa |url-access=registration |publisher=Psychology Press |location=Hove, East Sussex |year=1997|isbn=978-0-86377-495-9 }}</ref>. Haqıyqatında, 'nárestelik amneziyası' termini nárestelik dáwirinde tezlesken umıtıw qubılısın ańlatadı. Áhmiyetlisi, nárestelik amneziyası tek adamlarǵa ǵana tán emes, hám klinikaǵa deyingi izertlewler (kemiriwshiler modellerin qollanıp) bul qubılıstıń dál neyrobiologiyası haqqında túsinik beredi. Miynet tártibi boyınsha neyroilimpaz Dji Xyun Kimniń ádebiyatlarǵa sholıwı erte jastaǵı tezlesken umıtıwdıń, hesh bolmaǵanda tolıq emes, bul dáwirde miydiń tez ósiwi sebepli ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Madsen HB, Kim JH | title = Ontogeny of memory: An update on 40 years of work on infantile amnesia | journal = Behavioural Brain Research | volume = 298 | issue = Pt A | pages = 4–14 | date = February 2016 | pmid = 26190765 | doi = 10.1016/j.bbr.2015.07.030 | series = Developmental Regulation of Memory in Anxiety and Addiction | s2cid = 30878407 }}</ref>. == Qartayıw == Úlken jastaǵı adamlardıń tiykarǵı táshiwishleriniń biri – yad joǵaltıw tájiriybesi, ásirese bul Alcgeymer keselliginiń eń ayqın belgileriniń biri bolǵanlıqtan. Biraq, normal qartayıwdaǵı yad joǵaltıw Alcgeymer diagnozı menen baylanıslı yad joǵaltıwdan sapalı túrde parıq qıladı (Budson & Prays, 2005). Izertlewler kórsetkenindey, adamlardıń frontal aymaqlarǵa tiykarlanǵan yad tapsırmalarındaǵı kórsetkishleri jas ótken sayın tómenleydi. Úlken jastaǵı adamlar informaciyanı úyrengen waqıt tártibin biliwdi talap etetuǵın tapsırmalarda<ref>{{cite journal | vauthors = Parkin AJ, Walter BM, Hunkin NM |title= Relationships between normal aging, frontal lobe function, and memory for temporal and spatial information | url = https://archive.org/details/sim_neuropsychology_1995-07_9_3/page/304 |journal=Neuropsychology |volume=9 |issue=3 |pages=304–312 |year=1995 |doi=10.1037/0894-4105.9.3.304}}</ref>, informaciyanı úyrengen belgili jaǵdaylar yamasa kontekstti eske túsiriwdi talap etetuǵın derek yadı tapsırmalarında<ref>{{cite journal | vauthors = McIntyre JS, Craik FI | title = Age differences in memory for item and source information | journal = Canadian Journal of Psychology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 175–92 | date = June 1987 | pmid = 3502895 | doi = 10.1037/h0084154 }}</ref>, hám keleshekte bir háreketti orınlawdı este saqlawdı óz ishine alatuǵın perspektivalı yad tapsırmalarında kemshiliklerdi kórsetiwge beyim. Úlken jastaǵı adamlar ózleriniń perspektivalı yad mashqalaların, mısalı, ushırasıw dápterlerin paydalanıp sheshe aladı. 26 jastan 106 jasqa shekemgi adamlardıń frontal qabıǵı ushın gen transkripciya profilleri anıqlandı. 40 jastan keyin, ásirese 70 jastan keyin ekspressiyası tómenlegen kóplegen genler anıqlandı<ref name="pmid15190254">{{cite journal |vauthors=Lu T, Pan Y, Kao SY, Li C, Kohane I, Chan J, Yankner BA |title=Gene regulation and DNA damage in the ageing human brain |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/n116 |journal=Nature |volume=429 |issue=6994 |pages=883–991 |date=June 2004 |pmid=15190254 |doi=10.1038/nature02661 |s2cid=1867993 |bibcode=2004Natur.429..883L}}</ref>. Yad hám úyreniwde oraylıq rol oynaytuǵın genler jas ótken sayın eń áhmiyetli tómenlewdi kórsetkenler arasında boldı. Sonday-aq, ekspressiyası tómenlegen genlerdiń promotorlarında DNK zıyanlanıwınıń, bálkim oksidleniw zıyanlanıwınıń aytarlıqtay kóbeyiwi bayqaldı. DNK zıyanlanıwı yad hám úyreniwge qatnasatuǵın ayırım názik genlerdiń ekspressiyasın tómenletiwi múmkin dep boljandı.<ref name="pmid15190254" /> == Buzılıwlar == Házirgi yad haqqındaǵı bilimlerdiń kópshiligi yad buzılıwların, ásirese amneziya dep atalatuǵın yad joǵaltıwın úyreniw arqalı alınǵan. Amneziya tómendegilerdiń keń kólemli zaqımlanıwınan kelip shıǵıwı múmkin: (a) medial temporal bólimniń aymaqları, mısalı, gippokamp, tisli girus, subikulum, amigdala, paragippokampal, entorinal hám peririnal qabıqlar<ref>{{cite journal | vauthors = Corkin S, Amaral DG, González RG, Johnson KA, Hyman BT | title = H. M.'s medial temporal lobe lesion: findings from magnetic resonance imaging | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1997-05-15_17_10/page/3964 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 10 | pages = 3964–79 | date = May 1997 | pmid = 9133414 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-10-03964.1997 | pmc = 6573687 | doi-access = free }}</ref> yamasa (b) orta sızıq diencefalik aymaǵı, atap aytqanda talamustıń dorsomedial yadrosı hám gipotalamustıń mammilyar deneleri<ref>{{cite journal | vauthors = Zola-Morgan S, Squire LR | title = Neuroanatomy of memory | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 16 | pages = 547–63 | year = 1993 | pmid = 8460903 | doi = 10.1146/annurev.ne.16.030193.002555 | s2cid = 16569263 }}</ref>. Amneziyanıń kóp túrleri bar, hám olardıń hár túrli formaların úyreniw arqalı miydiń yad sistemalarınıń jeke kishi sistemalarındaǵı kórinip turǵan kemshiliklerdi baqlaw hám usılayınsha normal isleytuǵın miydegi olardıń funkciyasın boljaw múmkin boldı. Alcgeymer keselligi hám Parkinson keselligi<ref>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| bet = Memory of Time May Be Factor in Parkinson's| baspaxana = Columbia.edu| sáne = 1996-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190122051413/http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| arxivsáne = 2019-jıl 22-yanvar | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Garofalo M, Pandini C, Bordoni M, Pansarasa O, Rey F, Costa A, Minafra B, Diamanti L, Zucca S, Carelli S, Cereda C, Gagliardi S | title = Alzheimer's, Parkinson's Disease and Amyotrophic Lateral Sclerosis Gene Expression Patterns Divergence Reveals Different Grade of RNA Metabolism Involvement | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 21 | issue = 24 | pages = 9500 | date = December 2020 | pmid = 33327559 | pmc = 7765024 | doi = 10.3390/ijms21249500 | hdl-access = free | doi-access = free | hdl = 2434/803710 }}</ref> sıyaqlı basqa nevrologiyalıq buzılıwlar da yadqa hám tanıp biliwge tásir etiwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Arlt S | title = Non-Alzheimer's disease-related memory impairment and dementia | journal = Dialogues in Clinical Neuroscience | volume = 15 | issue = 4 | pages = 465–473 | date = December 2013 | pmid = 24459413 | pmc = 3898684 | doi = 10.31887/DCNS.2013.15.4/sarlt | doi-access = free }}</ref>. Gipertimeziya, yamasa gipertimeziyalıq sindrom – bul adamnıń avtobiografiyalıq yadına tásir etetuǵın buzılıw bolıp, bul tiykarınan olardıń basqa jaǵdayda saqlanbaytuǵın kishi detallardı umıta almaytuǵının ańlatadı<ref>[https://www.newscientist.com/channel/being-human/mg19726431.600-forgetfulness-is-key-to-a-healthy-mind.html Forgetfulness is the Key to a Healthy Mind]. [[New Scientist]], February 16. 2008.</ref><ref>{{Web deregi | bet = Hyperthymesia: Definition, causes, and symptoms| url = https://www.medicalnewstoday.com/articles/hyperthymesia#:~:text=Hyperthymesia%20is%20an%20ability%20that,of%20people%20with%20the%20ability| jumıs = www.medicalnewstoday.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr | til = en| sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ally BA, Hussey EP, Donahue MJ | title = A case of hyperthymesia: rethinking the role of the amygdala in autobiographical memory | journal = Neurocase | volume = 19 | issue = 2 | pages = 166–181 | date = April 2013 | pmid = 22519463 | pmc = 3432421 | doi = 10.1080/13554794.2011.654225 <!-- |access-date=28 November 2023 --> }}</ref>. Korsakov sindromı, sonday-aq Korsakov psixozı, amneziyalıq-konfabulyatorlıq sindrom dep te ataladı, bul – prefrontal qabıqtaǵı neyronlardıń keń tarqalǵan joǵalıwı yamasa kishireyiwi arqalı yadqa keri tásir etetuǵın organikalıq miy keselligi. Buzılıw bolmasa da, yaddan sózlerdi alıwdıń ádettegi waqıtsha sátsizligi – bul tildiń ushındaǵı qubılıs. Biraq, anomik afaziyası (nominal afaziya yamasa Anomiya dep te ataladı) bar adamlar miydiń frontal hám parietal bólekleriniń zaqımlanıwı sebepli tildiń ushındaǵı qubılıstı úziliksiz sezedi. Yad disfunkciyası viruslı infekciyalardan keyin de payda bolıwı múmkin<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = McEntire CR, Song KW, McInnis RP, Rhee JY, Young M, Williams E, Wibecan LL, Nolan N, Nagy AM, Gluckstein J, Mukerji SS, Mateen FJ | title = Neurologic Manifestations of the World Health Organization's List of Pandemic and Epidemic Diseases | journal = Frontiers in Neurology | volume = 12 | pages = 634827 | date = 2021-02-22 | pmid = 33692745 | pmc = 7937722 | doi = 10.3389/fneur.2021.634827 | doi-access = free }}</ref>. COVID-19 keselliginen jazılıp atırǵan kóp nawqaslar yad boslıqların basınan keshiredi. Basqa viruslar da, sonıń ishinde SARS-CoV-1, MERS-CoV, Ebola virusı hám hátte gripp virusı da yad disfunkciyasın payda etiwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Troyer EA, Kohn JN, Hong S | title = Are we facing a crashing wave of neuropsychiatric sequelae of COVID-19? Neuropsychiatric symptoms and potential immunologic mechanisms | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 87 | pages = 34–39 | date = July 2020 | pmid = 32298803 | pmc = 7152874 | doi = 10.1016/j.bbi.2020.04.027 }}</ref>. == Tásir etiwshi faktorlar == === Interferenciya === Interferenciya yadta saqlaw hám qayta tiklewge kesent etiwi múmkin. Retroaktiv interferenciya bar, bunda jańa informaciyanı úyreniw eski informaciyanı eske túsiriwdi qıyınlastıradı<ref>{{cite journal | vauthors = Underwood BJ | title = Interference and forgetting | url = https://archive.org/details/sim_psychological-review_1957-01_64_1/page/49 | journal = Psychological Review | volume = 64 | issue = 1 | pages = 49–60 | date = January 1957 | pmid = 13408394 | doi = 10.1037/h0044616 }}</ref> hám proaktiv interferenciya, bunda aldıńǵı úyreniw jańa informaciyanı eske túsiriwdi buzadı. Interferenciya umıtıwǵa alıp keliwi múmkin bolsa da, eski informaciyanıń jańa informaciyanı úyreniwge járdem bere alatuǵın jaǵdaylar bar ekenin este tutıw áhmiyetli. Mısalı, [[Latın tili|latın]] tilin biliw adamǵa francuz tili sıyaqlı baylanıslı tildi úyreniwge járdem beriwi múmkin – bul qubılıs oń transfer dep ataladı<ref name="Perkins Salomon 1992">{{cite encyclopedia |vauthors=Perkins DN, Salomon G |title=Transfer of learning |editor1=Postlethwaite, T. Neville |editor2=Husén, Torsten |encyclopedia=International Encyclopedia of Education |edition=2 |publisher=Pergamon |location=Oxford |year=1992 |isbn=978-0-08-041046-3 |oclc=749308019 |url=http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |access-date=2011-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203104029/http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |archive-date=2008-12-03 |url-status=dead }}</ref>. === Stress === Stress yad qáliplesiwi hám úyreniwge aytarlıqtay tásir etedi. Stressli jaǵdaylarǵa juwap retinde miy gormonlar hám neyrotransmitterlerdi (mısalı, glyukokortikoidler hám katexolaminler) bólip shıǵaradı, olar gippokampustaǵı yad kodlaw processlerine tásir etedi. Haywanlar ústinde alıp barılǵan minez-qulıq izertlewleri sozılmalı stresstiń balpaq tıshqanlardıń miyindegi gippokamp dúzilisine tásir etetuǵın búyrek ústi bezleri gormonların payda etetuǵının kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Conrad CD | title = A critical review of chronic stress effects on spatial learning and memory | journal = Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry | volume = 34 | issue = 5 | pages = 742–55 | date = June 2010 | pmid = 19903505 | doi = 10.1016/j.pnpbp.2009.11.003 | s2cid = 41414240 }}</ref>. Nemis kognitiv psixologları L. Shvabe hám O. Volftıń eksperimental izertlewi stress astında úyreniwdiń adamlarda yadtı eske túsiriwdi de tómenletetuǵının kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = Learning under stress impairs memory formation | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 93 | issue = 2 | pages = 183–8 | date = February 2010 | pmid = 19796703 | doi = 10.1016/j.nlm.2009.09.009 | s2cid = 38765943 }}</ref>. Bul izertlewde 48 salamat hayal hám erkek universitet studentleri ya stress testinde, ya baqlaw toparında qatnastı. Stress testi toparına tosattan tayınlanǵanlar qolın úsh minutqa shekem muzday suwǵa batırdı (abıraylı SECPT yamasa 'Sociallıq bahalanǵan suwıq basım testi'), sol waqıtta olar baqlandı hám videoǵa túsirildi. Sońınan hám stress, hám baqlaw toparlarına yadlaw ushın 32 sóz berildi. Jigirma tórt saattan keyin, eki topar da qansha sózdi eske túsire alatuǵının (erkin eske túsiriw), sonday-aq úlkenirek sózler diziminen qanshasın tanıy alatuǵının (tanıw ónimdarlıǵı) tekseriw ushın sınaldı. Nátiyjeler stress testi toparında yad ónimdarlıǵınıń anıq buzılǵanın kórsetti, olar baqlaw toparına salıstırǵanda 30% az sózdi eske túsirdi. Izertlewshiler úyreniw waqtında basınan keshirilgen stress adamlardıń dıqqatın yad kodlaw processi waqtında basqa nársege burıp, olardı alaǵadalaydı dep boljaydı. Biraq, hátte stress astında úyreniw júz bergende de, material úyreniw kontekstine baylanıstırılsa, yad ónimdarlıǵı jaqsılanıwı múmkin. Kognitiv psixologlar Shvabe hám Volftıń basqa bir izertlewi saqlap qalıwdı tekseriw dáslepki úyreniw tapsırmasına uqsas yamasa sáykes keletuǵın kontekstte (yaǵnıy, sol bólmede) ótkerilgende, yad buzılıwı hám stresstiń úyreniwge zıyanlı tásirleri hálsizleniwi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = The context counts: congruent learning and testing environments prevent memory retrieval impairment following stress | url = https://archive.org/details/sim_cognitive-affective-and-behavioral-neuroscience_2009-09_9_3/page/229 | journal = Cognitive, Affective & Behavioral Neuroscience | volume = 9 | issue = 3 | pages = 229–36 | date = September 2009 | pmid = 19679758 | doi = 10.3758/CABN.9.3.229 | doi-access = free }}</ref>. SECPT stress testine yamasa baqlaw toparına tosattan tayınlanǵan jetpis eki salamat hayal hám erkek universitet studentlerinen 15 jup súwret kartalarınıń orınların este saqlaw soraldı – bul «Koncentraciya» yamasa «Yad» karta oyınınıń kompyuterlestirilgen versiyası. Tájiriybe ótkerilgen bólme vanil iyisi menen toltırılǵan edi, óytkeni iyis yad ushın kúshli signal bolıp tabıladı. Saqlap qalıwdı tekseriw kelesi kúni ya sol bólmede vanil iyisi qayta bar bolǵan jaǵdayda, ya basqa bólmede xosh iyissiz ótkerildi. Obekt-orın tapsırması waqtında stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı vanil iyisi joq tanıs emes bólmede tekserilgende (sáykes kelmeytuǵın kontekst) ádewir tómenledi; biraq, stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı dáslepki vanil iyisi bar bólmede tekserilgende (sáykes keletuǵın kontekst) hesh qanday buzılıw kórsetpedi. Tájiriybedegi barlıq qatnasıwshılar, hám stress basınan keshirgen, hám keshirmegenler, úyreniw hám qayta eske túsiriw kontekstleri uqsas bolǵanda tezirek orınladı<ref>{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Böhringer A, Wolf OT | title = Stress disrupts context-dependent memory | journal = Learning & Memory | volume = 16 | issue = 2 | pages = 110–3 | date = February 2009 | pmid = 19181616 | doi = 10.1101/lm.1257509 | doi-access = free }}</ref>. Stresstiń yadqa tásiri haqqındaǵı bul izertlewdiń bilimlendiriw, gúwa kórsetpeleri hám psixoterapiya ushın ámeliy áhmiyeti bolıwı múmkin: studentler imtixan bólmesine qaraǵanda ózleriniń ádettegi klass bólmesinde tekserilgende jaqsıraq nátiyje kórsetiwi múmkin, gúwalar waqıya bolǵan jerde sud zalına qaraǵanda detallardı jaqsıraq eske túsiriwi múmkin, hám posttravmatikalıq stress jaǵdayındaǵı adamlar travmatikalıq waqıya haqqındaǵı esteliklerin sáykes kontekstke jaylastırıwǵa járdem berilgende jaqsılanıwı múmkin. Stressli ómir tájiriybeleri adamnıń jası úlkeygen sayın yad joǵaltıwınıń sebebi bolıwı múmkin. Stress waqtında bólinip shıǵatuǵın glyukokortikoidler miydiń gippokamp aymaǵında jaylasqan neyronlarǵa zıyan keltiredi. Sonlıqtan, bir adam qanshelli kóp stressli jaǵdaylarǵa ushırasa, olar keyinirek yad joǵaltıwǵa sonshelli beyim boladı. Gippokampta tabılǵan CA1 neyronları glyukokortikoidlerdiń glyukoza bólinip shıǵıwın hám glutamattıń qayta sińiriliwin tómenletiwi sebepli óshiriledi. Kletkadan tıs glutamattıń bul joqarı dárejesi kalciydiń NMDA receptorlarına kiriwine múmkinshilik beredi, bul óz gezeginde neyronlardı óltiredi. Stressli ómir tájiriybeleri jáne de adamnıń shıdamsız estelikti sanasız oyǵa jıljıtıwı menen esteliklerdiń basılıwına alıp keliwi múmkin.[76] Bul tikkeley adamnıń ótmishindegi adam urlaw, urıs tutqını bolıw yamasa balalıq dáwirdegi jınıslıq zorlaw sıyaqlı travmatikalıq waqıyalarǵa baylanıslı. Stresske uzaq múddetli ushıraw qanshelli kóp bolsa, onıń tásiri sonshelli úlken bolıwı múmkin. Biraq, stresske qısqa múddetli ushıraw da gippokamptıń funkciyasına kesent etiw arqalı yadtı buzadı. Izertlewler kórsetkenindey, qısqa waqıt dawamında stressli jaǵdayǵa qoyılǵan qatnasıwshılardıń qandaǵı glyukokortikoid dárejesi, ushıraw tamamlanǵannan keyin ólshengende, anaǵurlım joqarılaǵanın kórsetedi. Qatnasıwshılardan qısqa múddetli ushırawdan keyin úyreniw tapsırmasın orınlaw talap etilgende, olar kóbinese qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Tuwılıwǵa deyingi stress te gippokamptıń rawajlanıwın buzıw arqalı úyreniw hám yadta saqlaw qábiletine kesent etedi hám qattı stresske ushıraǵan ata-analardıń balalarında uzaq múddetli potenciaciyanıń ornatılmawına alıp keliwi múmkin. Stress tuwılıwǵa deyin qollanılsa da, áwladlar ómirinde keyinirek stresske ushıraǵanda glyukokortikoidlerdiń joqarı dárejesin kórsetedi<ref>{{cite book| vauthors = Carlson N |year=2013|title=Physiology of Behavior | edition = eleventh |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson}}</ref>. Tómengi social-ekonomikalıq ortalıqtan shıqqan balalardıń joqarı tabıslı qurdaslarına qaraǵanda jamanıraq yad kórsetkishlerin kórsetiwiniń bir túsindirmesi - bul ómir dawamında jıynalǵan stresstiń tásiri<ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Decker AL, Duncan K, Finn AS, Mabbott DJ | title = Children's family income is associated with cognitive function and volume of anterior not posterior hippocampus | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | pages = 4040 | date = August 2020 | pmid = 32788583 | pmc = 7423938 | doi = 10.1038/s41467-020-17854-6 | bibcode = 2020NatCo..11.4040D }}</ref>. Tómen tabıstıń rawajlanıp atırǵan gippokampqa tásiri de sozılmalı stress reakciyaları arqalı boladı dep esaplanadı, bul tómen hám joqarı tabıslı ortalıqtan shıqqan balalardıń yad kórsetkishleri boyınsha nege parıq qılatuǵının túsindiriwi múmkin.<ref name="ReferenceA"/> === Uyqı === Estelikler jasaw úsh basqıshlı process arqalı ámelge asadı, ol uyqı arqalı kúsheytiliwi múmkin. Úsh basqısh tómendegishe: # Qabıllaw - bul yadta jańa informaciyanı saqlaw hám qayta shaqırıw procesi # Bekkemlew # Eske túsiriw Uyqı yad bekkemleniwine tásir etedi. Uyqı waqtında miydegi neyron baylanısları kúsheyedi. Bul miydiń esteliklerdi turaqlastırıw hám saqlaw qábiletlerin arttıradı. Uyqınıń yad saqlawdı jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın bir neshe izertlewler bar, sebebi estelikler aktiv bekkemleniw arqalı kúsheyedi. Sistema bekkemleniwi áste tolqınlı uyqı (SWS) waqtında ámelge asadı<ref name="Sleep Deprivation and Memory Loss">{{Web deregi | vauthors = Karriem-Norwood V| bet = Sleep Deprivation and Memory Loss| url = http://www.webmd.com/sleep-disorders/sleep-deprivation-effects-on-memory| jumıs = Web MD| baspaxana = Web MD LLC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-noyabr }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Born J, Wilhelm I | title = System consolidation of memory during sleep | journal = Psychological Research | volume = 76 | issue = 2 | pages = 192–203 | sáne = March 2012 | pmid = 21541757 | pmc = 3278619 | doi = 10.1007/s00426-011-0335-6 <!-- |access-date=4 December 2023 --> | doi-access = free }}</ref>. Bul process esteliklerdiń uyqı waqtında qayta aktivlestiriletuǵının, biraq processtiń hárbir estelikti kúsheytpeytuǵının kórsetedi. Sonday-aq, estelikler uyqı waqtında uzaq múddetli saqlawǵa ótkerilgende olarǵa sapalı ózgerisler engiziletuǵının da kórsetedi. Uyqı waqtında gippokamp kúnniń waqıyaların neokorteks ushın qayta oynatadı. Sońınan neokorteks esteliklerdi qayta kórip shıǵadı hám qayta isleydi, bul olardı uzaq múddetli yadqa kóshiredi. Adam jetkilikli uyqı almaǵanda, bul neyron baylanısları sonsha kúshli bolmaǵanlıqtan, úyreniw qıyınlasadı, nátiyjede esteliklerdi saqlaw dárejesi tómenleydi. Uyqı jetispewshiligi dıqqattı jámlewdi qıyınlastıradı, bul nátiyjesiz úyreniwge alıp keledi<ref name="Sleep Deprivation and Memory Loss"/> Bunnan tısqarı, ayırım izertlewler uyqı jetispewshiligi jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti, sebebi estelikler uzaq múddetli yadqa durıs ótkerilmeydi. Uyqınıń tiykarǵı funkciyalarınıń biri informaciyanı bekkemlewdi jaqsılaw dep esaplanadı, sebebi bir qansha izertlewler yadtıń úyreniw hám test arasında jetkilikli uyqı alıwǵa baylanıslı ekenin kórsetti.<ref name="Ellenbogen 2006">{{cite journal | vauthors = Ellenbogen JM, Hulbert JC, Stickgold R, Dinges DF, Thompson-Schill SL | title = Interfering with theories of sleep and memory: sleep, declarative memory, and associative interference | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 13 | pages = 1290–4 | date = July 2006 | pmid = 16824917 | doi = 10.1016/j.cub.2006.05.024 | s2cid = 10114241 | doi-access = free | bibcode = 2006CBio...16.1290E }}</ref>. Buǵan qosımsha, neyrovizualizaciya izertlewlerinen alınǵan maǵlıwmatlar uyqılap atırǵan miydegi aktivlesiw úlgileriniń aldıńǵı kúni tapsırmalardı úyreniw waqtında jazıp alınǵan úlgilerge uqsas ekenin kórsetti. Bul jańa esteliklerdiń usınday qaytalaw arqalı bekkemleniwi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Alhola P, Polo-Kantola P | title = Sleep deprivation: Impact on cognitive performance | journal = Neuropsychiatric Disease and Treatment | volume = 3 | issue = 5 | pages = 553–67 | year = 2007 | pmid = 19300585 | pmc = 2656292 }}</ref>. == Ulıwma manipulyaciya ushın konstrukciya == Adamlar kóbinese yad jazıw úskenesi sıyaqlı isleydi dep oylasa da, bul olay emes. Yadtı payda etiw hám saqlawdıń molekulyar mexanizmleri júdá dinamikalı hám sekundtan ómir boyına shekem bolǵan waqıt aralıǵın qamtıytuǵın ayrıqsha basqıshlardan turadı<ref>{{cite journal |last1=Schwärzel |first1=M. |last2=Muller |first2=U. |title=Dynamic memory networks: dissecting molecular mechanisms underlying associative memory in the temporal domain |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2006-05_63_9/page/989 |journal=[[Cellular and Molecular Life Sciences|Cellular and molecular life sciences]] |doi=10.1007/s00018-006-6024-8 |pmid=16596333 |pmc=11136136 |date=May 2006|volume=63 |issue=9 |pages=989–998 }}</ref>. Shınında da, izertlewler biziń esteliklerimiz qurılatuǵının ashtı: «házirgi gipotezalar konstruktiv processlerdiń jeke adamlarǵa keleshek epizodlardı<ref>{{cite journal | last = Lee |first=Jonathan L C | title = Reconsolidation: maintaining memory relevance | journal = [[Trends Neurosci]] | volume = 32 | issue = 8 | pages = 413–20 | orig-date = 27 July 2009 |date=10 May 2013 | pmid = 19640595 | pmc = 3650827 | doi = 10.1016/j.tins.2009.05.002 }}</ref>, waqıyalardı hám scenariylerdi simulyaciyalaw hám elesletiw imkaniyatın beretuǵının kórsetedi. Keleshek ótmishtiń dál qaytalanıwı bolmaǵanlıqtan, keleshek epizodlardı simulyaciyalaw aldıńǵı tájiriybelerdiń elementlerin iykemli túrde shıǵarıp alatuǵın hám qayta biriktiretuǵın quramalı sistemanı talap etedi – bul reproduktiv emes, al konstruktiv sistema.» Adamlar óz esteliklerin olardı kodlaw hám/yamasa eske túsiriw waqtında qura aladı. Mısal ushın, Elizabet Loftus hám Djon Palmer (1974)<ref>{{cite journal |first1=Elizabeth F. |last1=Loftus |last2=Palmer |first2=John C.|date=14 September 2005|title=Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory |journal=[[Journal of Verbal Learning & Verbal Behavior]] |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113 |archive-date=26 October 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20221026153414/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113?via%3Dihub |publisher=[[Elsevier|Elsevier Inc.]] |location=[[University of Washington]], [[United States|USA]] |volume=13 |issue=5 |pages=585–589 |orig-date=17 April 1974 |doi=10.1016/s0022-5371(74)80011-3|s2cid=143526400 }}</ref> tárepinen ótkerilgen klassikalıq izertlewdi qarań. Bunda adamlarǵa jol-transport hádiysesi filmin kóriw tapsırılǵan hám keyin ne kórgenleri haqqında soraw berilgen. Izertlewshiler «Mashinalar bir-birine urılǵanda qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlardıń «Mashinalar bir-birine tiygende qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlarǵa qaraǵanda joqarıraq baha bergenin anıqladı. Bunnan tısqarı, bir hápteden soń olardan filmde sınǵan shiyshe kórgenin ya kórmegenin soraǵanda, «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar «tiygende» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlarǵa qaraǵanda eki ese kóbirek sınǵan shiyshe kórgenin xabarladı (filmde sınǵan shiyshe kórsetilmegen edi). Solay etip, sorawlardıń sózleri kóriwshilerdiń waqıya haqqındaǵı esteliklerin buzıp kórsetti. Áhmiyetlisi, sorawdıń sózleri adamlardı waqıya haqqında hár qıylı estelikler qurıwǵa alıp keldi – «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar shınında kórgeninen de awırıraq jol-transport hádiysesin eske túsirdi. Bul tájiriybeniń nátiyjeleri dúnya júzi boyınsha qaytalandı, hám izertlewshiler adamlarǵa nadurıs informaciya berilgende, olar qáte eske túsiriwge beyim bolatuǵının izbe-iz kórsetti, bul qubılıs qáte informaciya effekti dep ataladı<ref>{{cite journal | first = Elizabeth F.|last=Loftus |title=When a lie becomes memory's truth: Memory distortion after exposure to misinformation |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=1 |issue=4 |pages=121–123 |date=August 1992 |doi=10.1111/1467-8721.ep10769035|s2cid=12793048 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-8721.ep10769035}}</ref>. Izertlewler adamlardan hesh qashan islemegen háreketlerdi yamasa hesh qashan basınan keshirmegen waqıyalardı qayta-qayta elesletiwdi sorawdıń jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin ashtı. Mısalı, Goff hám Roediger<ref>{{cite journal | first1 = Lyn M. |last1=Goff |last2=Roediger |first2=Henry L. | title = Imagination inflation for action events: repeated imaginings lead to illusory recollections | url = https://archive.org/details/sim_memory-cognition_1998-01_26_1/page/20 | journal = Memory & Cognition | volume = 26 | issue = 1 | pages = 20–33 | date = January 1998 | pmid = 9519694 | doi = 10.3758/bf03211367 | doi-access = free }}</ref> (1998) qatnasıwshılardan bir háreketti islegenin elesletiwdi (máselen, tis tazalaǵıshtı sındırıw) hám keyinirek olardan usınday nárse islegenin ya islemegenin soradı. Nátiyjeler usınday háreketti qayta-qayta elesletken qatnasıwshılardıń tájiriybeniń birinshi sessiyasında haqıyqatında usı háreketti islegenin oylawǵa kóbirek beyim bolǵanın kórsetti. Usıǵan uqsas, Garri hám onıń kásiplesleri (1996)<ref>{{cite journal | last1= Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. | title = Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred | url= https://archive.org/details/sim_psychonomic-bulletin-review_1996-06_3_2/page/208 | journal = [[Psychonomic Bulletin & Review]] | volume = 3 | issue = 2 | pages = 208–214 | date = June 1996 |orig-date=7 April 1995 | pmid = 24213869 | doi = 10.3758/bf03212420 | doi-access = free }}</ref> kolledj studentlerinen balalıq dáwirinde bir qatar waqıyalardı basınan keshirgenine (máselen, qolı menen áynekti sındırǵanına) qanshelli isenimli ekenin xabarlawdı soradı hám eki hápteden keyin olardan sol waqıyalardıń tórtewin elesletiwdi soradı. Izertlewshiler tórt waqıyanı elesletiwi soraǵan studentlerdiń tórtten biri usı waqıyalardı haqıyqatında balalıq dáwirinde basınan keshirgenin xabarlaǵanın anıqladı. Yaǵnıy, waqıyalardı elesletiw soraǵan waqıtta, olar usı waqıyalardı basınan keshirgenine kóbirek isenimli boldı. 2013-jılı xabar etilgen izertlew tıshqanlarda burınǵı esteliklerdi jasalma túrde stimullaw hám jalǵan esteliklerdi jasalma túrde ornatıwdıń múmkin ekenin ashtı. Optogenetikanı qollanıp, RIKEN-MIT ilimpazlar komandası tıshqanlarǵa zıyansız ortalıqtı basqa ortalıqtaǵı burınǵı jaǵımsız tájiriybe menen nadurıs baylanıstırıwǵa sebep boldı. Ayırım ilimpazlar bul izertlewdiń adamlarda jalǵan esteliklerdiń payda bolıwın úyreniwde hám PTSR (posttravmatikalıq stress buzılıwı) hám shizofreniyanı emlewde áhmiyetli bolıwı múmkin dep esaplaydı<ref name=BBC20130725>{{cite news |title=Scientists can implant false memories into mice | last = Hogenboom |first=Melissa |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070105/https://www.bbc.com/news/science-environment-23447600 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23447600 |newspaper=[[BBC News Online|BBC News]] |date=July 25, 2013 |access-date=July 26, 2013}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=EXo3qA9V3eI| bet = A mouse. A laser beam. A manipulated memory.| first1 = Steve| last1 = Ramirez| last2 = Liu| first2 = Xu| url-status = live| arxivsáne = 2024-jıl 14-yanvar | arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20250114022922/EXo3qA9V3eI| via = [[YouTube]]| baspaxana = [[TED (conference)|TED]]| location = TEDxBoston| sáne = June 2013 }}</ref>. Esteliklerdi qayta bekkemlew - bul aldın bekkemlengen esteliklerdiń uzaq múddetli yadtan aktiv sana-sezimińizge qayta shaqırılıwı yamasa alıp shıǵılıwı. Bul process dawamında estelikler bunnan bılay da bekkemleniwi hám tolıqtırılıwı múmkin, biraq sonda da manipulyaciya qáwpi bar. Biz esteliklerimizdi uzaq múddetli yadta saqlanǵanda turaqlı hám ózgermeytuǵın nárse dep oylawdı jaqsı kóremiz, biraq bul olay emes. Esteliklerdi bekkemlewdiń bir mártelik waqıya emes ekenin, al qayta bekkemlew dep atalatuǵın processten jáne ótetuǵının tapqan kóplegen izertlewler bar<ref name=":03">{{cite journal | last1= Tronson |first1=Natalie C. |first2=Taylor |last2=Jane R. | title = Molecular mechanisms of memory reconsolidation |url=https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070729/https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live | journal = [[Nature Reviews Neuroscience]] | volume = 8 | issue = 4 | pages = 262–75 | date = April 2007 | pmid = 17342174 | doi = 10.1038/nrn2090 | s2cid = 1835412 }}</ref>. Bul estelik qayta shaqırılǵanda yamasa alıp shıǵılǵanda hám jumısshı yadıńızǵa qayta jaylastırılǵanda júz beredi. Endi estelik sırttan bolǵan tásirlerge hám qáte informaciya effektine ashıq boladı, bul dáslepki estelik izi saqlanǵan yamasa saqlanbaǵan jaǵdayda da qarama-qarsı informaciyanıń deregin nadurıs baylanıstırıwdan bolıwı múmkin<ref>{{cite journal |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |access-date=13 January 2025 |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113064932/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |title=The eyewitness suggestibility effect and memory for source |first1=D. Stephen |last1=Lindsay |last2=Johnson |first2=Marcia K. |pmid=2725271 |doi=10.3758/bf03198473 |date=17 May 1989 |journal=[[Memory & Cognition|Memory & cognition]] |volume=17 |issue=3 |pages=349–58 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Schiller |first1=Daniela |last2=Phelps |first2=Elizabeth A |date=16 May 2011 |title=Does reconsolidation occur in humans? |journal=[[Frontiers in Behavioral Neuroscience]] |volume=5 |pages=24 |pmid=21629821 |pmc=3099269 |doi=10.3389/fnbeh.2011.00024 |doi-access=free}}</ref>. Anıq bolǵan bir nárse - estelik ózgeriwsheń. Qayta bekkemlew koncepciyası boyınsha bul jańa izertlew jaǵımsız estelikleri bar yamasa estelikler menen gúresetuǵın adamlarǵa járdem beriw usıllarına jol ashtı. Buǵan mısal, eger siz haqıyqattan da qorqınıshlı tájiriybe alǵan bolsańız hám sol estelikti azıraq qozǵalıs payda etetuǵın ortalıqta eske túsirseńiz, kelesi ret ol estelik alıp shıǵılǵanda hálsizrek boladı. «Ayırım izertlewler kórsetkenindey, dım kóp shınıqtırılǵan yamasa kúshli bekkemlengen estelikler úyreniwden keyingi dáslepki bir neshe kún dawamında qayta aktivlestirilse, qayta bekkemleniwge ushıramaydı, biraq waqıt ótiwi menen qayta bekkemleniwge tásir etiwge sezgir boladı.»<ref>{{cite journal |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114024327/https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x| last1= Nader |first1=Karim |last2=Einarsson |first2=Einar Örn | title = Memory reconsolidation: an update | journal = [[Annals of the New York Academy of Sciences]] | volume = 1191 | issue = 1 | pages = 27–41 | date = 20 March 2010 | pmid = 20392274 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x | bibcode = 2010NYASA1191...27N | s2cid = 38551140 }}</ref>. Degen menen, bul barlıq esteliklerdiń qayta bekkemleniwge beyim ekenin ańlatpaydı. Kúshli shınıǵıwdan ótken hám biytap pa yamasa joq pa, oǵan qaramastan esteliklerdiń qayta bekkemleniwge ushıraw itimallıǵı azıraq ekenin kórsetetuǵın dáliller bar<ref>{{cite journal | last= Sara |first=Susan J. | title = Retrieval and reconsolidation: toward a neurobiology of remembering | journal = [[Learning & Memory]] |url=https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73 |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250114024941/https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73.full| volume = 7 | issue = 2 | pages = 73–84 | date = 2000-03-01 | pmid = 10753974 | doi = 10.1101/lm.7.2.73 | doi-access = free }}</ref>. Balpaq tıshqanlar hám labirintler menen jáne de kóbirek sınaqlar ótkerildi, bul sınaqlar qayta aktivlestirilgen esteliklerdiń jańa payda bolǵan esteliklerge qaraǵanda manipulyaciyaǵa kóbirek beyim ekenin, hám jaqsı, hám jaman táreplerden kórsetti. Bulardıń jańadan payda bolǵan estelikler me yamasa jaǵdayǵa sáykes keletuǵın durısın alıp shıǵara almawshılıq pa, ya bolmasa qayta bekkemlengen estelik pe ekeni ele belgisiz. Qayta bekkemlew izertlewi ele jańa koncepciya bolǵanlıqtan, onı ilimiy jaqtan isenimli dep esaplaw kerek pe yamasa joq pa degen másele boyınsha ele de talas-tartıslar bar. == Jaqsılaw == Amerika geriatrlıq psixiatriya jurnalınıń 2008-jılǵı iyun sanında járiyalanǵan UCLA izertlew jumısınıń nátiyjeleri boyınsha, adamlar ápiwayı turmıs tárizin ózgertiw arqalı kognitiv funkciyaların hám miydiń nátiyjeliligin jaqsılay aladı. Buǵan yad shınıǵıwları, salamat awqatlanıw, dene shınıqtırıw hám stressti azaytıwdı kúndelikli turmısqa engiziw kiredi. Bul izertlewde normal yad kórsetkishlerine iye 17 qatnasıwshı (ortasha jası 53) qatnasqan. Segiz qatnasıwshıǵa «miy salamatlıǵına paydalı» awqatlanıw rejimi, relaksaciya, fizikalıq hám psixikalıq shınıǵıwlar (miy shınıǵıwları hám awızeki yadtı rawajlandırıw texnikaları) usınılǵan. 14 kúnnen soń, olar dáslepki kórsetkishlerine salıstırǵanda sóz baylıǵınıń (yad emes) jaqsılanǵanın kórsetken. Uzaq múddetli baqlaw júrgizilmegen; sonlıqtan bul usıldıń yadqa uzaq múddetli tásiri anıq emes<ref name="Small 2006">{{cite journal | vauthors = Small GW, Silverman DH, Siddarth P, Ercoli LM, Miller KJ, Lavretsky H, Wright BC, Bookheimer SY, Barrio JR, Phelps ME | title = Effects of a 14-day healthy longevity lifestyle program on cognition and brain function | journal = The American Journal of Geriatric Psychiatry | volume = 14 | issue = 6 | pages = 538–45 | date = June 2006 | pmid = 16731723 | doi = 10.1097/01.JGP.0000219279.72210.ca | s2cid = 10975990 }}</ref>. Dene shınıǵıw, hátte jeńil intensivlikte de, barlıq jas toparlarında yadtı ádewir jaqsılaydı, eń úlken payda balalar hám óspirimlerde bayqalǵan. Hátte tómen hám ortasha intensivliktegi shınıǵıwlar hám qısqa múddetli (1-3 ay) shınıǵıwlar da kognitiv qábiletlerdiń ádewir jaqsılanıwına alıp keledi<ref>{{Cite journal |last=Singh |first=Ben |last2=Bennett |first2=Hunter |last3=Miatke |first3=Aaron |last4=Dumuid |first4=Dorothea |last5=Curtis |first5=Rachel |last6=Ferguson |first6=Ty |last7=Brinsley |first7=Jacinta |last8=Szeto |first8=Kimberley |last9=Petersen |first9=Jasmine M. |last10=Gough |first10=Claire |last11=Eglitis |first11=Emily |last12=Simpson |first12=Catherine EM |last13=Ekegren |first13=Christina L. |last14=Smith |first14=Ashleigh E. |last15=Erickson |first15=Kirk I. |date=2025-03-06 |title=Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis |url=https://bjsm.bmj.com/content/early/2025/03/06/bjsports-2024-108589 |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |doi=10.1136/bjsports-2024-108589 |issn=0306-3674 |pmid=40049759}}</ref>. Yad óneri dep atalatuǵın, yadtı ádewir jaqsılawǵa múmkinshilik beretuǵın, bir-biri menen bos baylanısqan mnemonikalıq principler hám texnikalar toparı bar. Xalıqaralıq uzaq ómir súriw orayı 2001-jılı járiyalaǵan esabatınıń<ref>{{Web deregi | url = http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/isoa.pdf| bet = International Longevity Center report on memory| qaralǵan sáne = 2008-jıl 1-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070719053600/http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/ISOA.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 19-iyul }}</ref> 14-16-betlerinde jası úlkeygenshe miydi jaqsı jumıs islew jaǵdayında saqlaw boyınsha usınıslar berilgen. Usınıslardıń ayırımları: * oqıw, úyreniw yamasa kitap oqıw arqalı intellektual belsendilikti saqlaw * miyge qan aylanıwın jaqsılaw ushın fizikalıq belsendilikti saqlaw * sociallıq baylanıslardı saqlaw * stressti azaytıw * uyqı rejimin tártipli uslaw * depressiya yamasa emocional turaqsızlıqtan saqlanıw * durıs awqatlanıwdı qadaǵalaw Yadlaw - bul adamǵa informaciyanı sózbe-sóz eske túsiriwge múmkinshilik beretuǵın úyreniw usılı. Kóbinese qaytalap yadlaw usılı qollanıladı. Nárselerdi yadlaw usılları kóp jıllar dawamında kóp talqılanǵan bolıp, Kosmos Rossellius sıyaqlı ayırım jazıwshılar vizual álipbelerdi paydalanǵan. Interval effekti kórsetkenindey, qaytalaw uzaq waqıt dawamında tarqatılǵan jaǵdayda, adam nárseler dizimin jaqsıraq yadlaydı. Buǵan qarama-qarsı usıl - qısqa waqıt ishinde intensiv yadlaw. Interval effekti arnawlı kartochkalar menen qaytalap úyreniw sistemasında yadtı jaqsılaw ushın qollanıladı. Sonday-aq, Zeygarnik effekti de áhmiyetli, ol adamlardıń pitken islerge qaraǵanda pitpegen yamasa úzilgen islerdi jaqsıraq yadta saqlaytuǵının kórsetedi. «Orınlar usılı» dep atalatuǵın usıl keńislikke baylanıslı emes informaciyanı yadlaw ushın keńislik yadın paydalanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Olsson H, Poom L | title = Visual memory needs categories | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 24 | pages = 8776–80 | sáne = June 2005 | pmid = 15937119 | pmc = 1150822 | doi = 10.1073/pnas.0500810102 | bibcode = 2005PNAS..102.8776O | doi-access = free }}</ref>. == Ósimliklerde == Ósimliklerde yadtı saqlawǵa arnalǵan arnawlı organ bolmaǵanlıqtan, sońǵı jıllarda ósimlik yadı qarama-qarsı pikirlerge sebep bolǵan tema boldı<ref name=":02">{{cite journal | vauthors = Baluska F, Mancuso S | title = Plant neurobiology: from sensory biology, via plant communication, to social plant behavior | journal = Cognitive Processing | volume = 10 | issue = Suppl 1 | pages = S3-7 | date = February 2009 | pmid = 18998182 | doi = 10.1007/s10339-008-0239-6 | s2cid = 9880214 }}</ref>. Tarawdaǵı jańa tabıslar ósimliklerde neyrotransmitterlerdiń bar ekenin anıqladı, bul ósimliklerdiń yadlaw uqıplılıǵı haqqındaǵı gipotezanı tastıyıqlaydı. Neyronlarǵa tán fiziologiyalıq juwap bolǵan háreket potencialları ósimliklerge de tásir etetuǵını, sonıń ishinde jaraqat juwabı hám fotosintezge tásiri kórsetilgen. Ósimlikler hám haywanlardaǵı yad sistemalarınıń bul uqsas ózgesheliklerinen tısqarı, ósimliklerdiń tiykarǵı qısqa múddetli esteliklerdi kodlastırıwı, saqlawı hám qayta tiklewi de baqlanǵan. Ápiwayı yadqa iye ekenligi eń jaqsı izertlengen ósimliklerdiń biri - Venera shıbın tutqıshı. AQSHtıń shıǵıs bólimindegi subtropikalıq batpaqlıqlarda ósetuǵın Venera shıbın tutqıshları, topıraqta azottıń jetispewshiligi sebepli, azıqlanıw ushın gósh alıw uqıplılıǵın rawajlandırǵan. Bul potencial oljanı sezgende jabılatuǵın eki japıraq ushı arqalı ámelge asadı<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Hedrich R, Neher E | title = Venus Flytrap: How an Excitable, Carnivorous Plant Works | journal = Trends in Plant Science | volume = 23 | issue = 3 | pages = 220–234 | date = March 2018 | pmid = 29336976 | doi = 10.1016/j.tplants.2017.12.004 | bibcode = 2018TPS....23..220H }}</ref>. Hárbir bólekte úsh sezgir túk tásirdi kútedi. Payda-zıyan qatnasın maksimallastırıw ushın, ósimlik ápiwayı yad formasın iske qosadı: tutqıshtıń jabılıwı ushın otız sekund ishinde eki sezgir túkke tásir etiw kerek. Bul sistema tutqıshtıń tek olja ashı aralıqta bolǵanda ǵana jabılıwın támiyinleydi. Sezgir túklerdiń tásirleniwi arasındaǵı waqıt aralıǵı ósimliktiń dáslepki tásirdi ekinshi tásir tutqıshtı jabıwdı baslaw ushın jetkilikli uzaq waqıt yadta saqlay alatuǵının kórsetedi. Bul yad miyde kodlastırılmaydı, sebebi ósimliklerde bunday arnawlı organ joq. Kerisinshe, informaciya citoplazmadaǵı kalciy dárejesi túrinde saqlanadı. Birinshi tásir shegaraǵa jetpeytuǵın citoplazmalıq kalciy aǵımın payda etedi. Bul dáslepki tásir tutqıshtı jabıw ushın jetkiliksiz, sonlıqtan keyingi tásir kalciydiń ekinshi aǵımına múmkinshilik beredi. Sońǵı kalciy kóbeyiwi dáslepkisiniń ústine qosılıp, shegaradan asatuǵın háreket potencialın payda etedi, nátiyjede tutqısh jabıladı. Izertlewshiler tutqıshtıń jabılıwın qozdırıw ushın elektr shegarasına jetiw kerek ekenin dálillew ushın, Ag/AgCl elektrodların paydalanıp bir sezgir túkti turaqlı mexanikalıq tásir menen qozdırǵan<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Volkov AG, Carrell H, Baldwin A, Markin VS | title = Electrical memory in Venus flytrap | journal = Bioelectrochemistry | volume = 75 | issue = 2 | pages = 142–7 | date = June 2009 | pmid = 19356999 | doi = 10.1016/j.bioelechem.2009.03.005 }}</ref>. Tutqısh bir neshe sekundtan soń jabılǵan. Bul tájiriybe Venera shıbın tutqıshınıń yadında sezgir túklerdiń tásirleniw sanı emes, al elektr shegarasına jetiw sheshiwshi faktor ekenin kórsetti. Tutqıshtıń jabılıwın voltajǵa baylanıslı kanallardıń tosqınlawshıları hám ajıratıwshıları járdeminde toqtatıw múmkin ekeni kórsetilgen. Tutqısh jabılǵannan soń, bul elektr signalları jasmon kislotası hám gidrolazalardıń bezli óndiriliwin qozdıradı, bul oljanıń sińiwine múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal | vauthors = Stokstad E | title = PLANT SCIENCE. How the Venus flytrap acquired its taste for meat | url = https://archive.org/details/sim_science_science_2016-05-13_352_6287/page/n15 | journal = Science | volume = 352 | issue = 6287 | pages = 756 | date = May 2016 | pmid = 27174967 | doi = 10.1126/science.352.6287.756 | bibcode = 2016Sci...352..756S }}</ref>. Mimoza pudika qosılıp, kóp basqa ósimlikler de yadlaw uqıplılıǵın kórsetedi<ref name="Gagliano2014">{{cite journal | vauthors = Gagliano M, Renton M, Depczynski M, Mancuso S | title = Experience teaches plants to learn faster and forget slower in environments where it matters | journal = Oecologia | volume = 175 | issue = 1 | pages = 63–72 | date = May 2014 | pmid = 24390479 | doi = 10.1007/s00442-013-2873-7 | s2cid = 5038227 | bibcode = 2014Oecol.175...63G }}</ref>. Gúltaj mimoza ósimliklerin birdey biyiklikten hám birdey tezlikte qayta-qayta taslaw ushın eksperimental qurılma dúzilgen. Tájiriybe alpıs márte qaytalanǵan sayın ósimliklerdiń japıraqların búgiw qorǵanıw reakciyasınıń páseygeni baqlanǵan. Bunıń hálsizleniw emes, al yad mexanizmi ekenin tastıyıqlaw ushın, ayırım ósimlikler eksperimentnen keyin silkilengen hám japıraqların búgiwdiń normal qorǵanıw reakciyasın kórsetken. Bul tájiriybe ósimliklerde uzaq múddetli yadtıń bar ekenin kórsetti, sebebi tájiriybe bir aydan soń qaytalanǵanda, ósimlikler taslawǵa burınǵıday reakciya bermegeni baqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Yad]] ectdviigubizdwsu63wl8yffwxhjzxn 0 24592 266090 213945 2026-08-17T19:02:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266090 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Possible_soccer_dive.jpg|nobaý|228x228 nükte|Kók hám qızıl kiyimdegi oyınshınıń qolların kóteriwi hám [[Tóreshi (futbol)|tóreshige]] qarawı múmkin bolǵan simulyaciyanı kórsetedi.]] [[Futbol|Futbolda]] '''simulyaciya''' − bul oyınshınıń ádalatsız artıqmashılıq alıw maqsetinde jerge jıǵılıwı hám kóbinese jaraqat alǵanday bolıp kóriniw arqalı qaǵıyda buzılǵanı haqqında tásir qaldırıwǵa háreket etiwi. Simulyaciyalar kóbinese qarsılas penen bolǵan baylanıstıń dárejesin asırıp kórsetiw ushın qollanıladı. Oyınshınıń simulyaciya islegenin anıqlaw kóbinese júdá subektiv bolıp, futbol talqılawlarınıń eń dawlı tárepleriniń biri bolıp esaplanadı. Simulyaciyanıń sebepleri erkin soqqı yamasa [[Penalti (futbol)|penalti]] arqalı [[Gol (sport)|gol]] urıw múmkinshiligin alıw yaki qarsılas komandaǵa jaza kartasın berdiriw arqalı komanda artıqmashılıǵın alıwdı óz ishine aladı. Simulyaciya sonday-aq simulyaciya ([[FIFA]] tárepinen qollanılatuǵın termin), Schwalbe (kontinental Evropa ellerinde qollanıladı; nemis tilinde «qarlıǵash» mánisin ańlatadı), saxnalastırıw (erkin soqqılar ushın) (Avstraliya) hám flopping (ulıwma Arqa Amerika sport túrlerinde) dep te atalıwı múmkin. == Anıqlaw == 2009-jılǵı izertlew<ref name="tackling">{{Cite journal|last1=Morris|first1=Paul|last2=Lewis|first2=David|date=March 2010|journal=Journal of Nonverbal Behavior|title=Tackling Diving: The Perception of Deceptive Intentions in Association football|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nonverbal-behavior_2010-03_34_1/page/n4|doi=10.1007/s10919-009-0075-0|issn=0191-5886|volume=34|issue=1|pages=1–13}}</ref> oyınshı simulyaciya etip atırǵanda kóbinese bayqalatuǵın belgiler bar ekenin anıqladı. Olar: * Soqlıǵısıw hám simulyaciya arasındaǵı waqıt ayırmashılıǵı * Ballistikalıq úziliksizliktiń joqlıǵı (oyınshı takldiń inerciyasınan kútilgennen kóbirek qozǵaladı) * Baylanıs izbe-izliginiń joqlıǵı (oyınshı soqlıǵısıw bolǵan jerden basqa dene bólegin emleydi, mısalı, kókirekke tiygen soqlıǵısıwdan keyin oyınshınıń jerge ushıp túsip, betin uslap jatıwı) * «Oq atıwshınıń sadaǵı» pozası, bunda bas artqa qayırılǵan, kókirek alǵa shıǵarılǵan, qollar kóterilgen hám eki ayaq ta dizeden búgilip, eki ayaqtı da jerden kóterip artqa qaray sozılǵan jaǵdayda boladı. Bul háreket qulaǵanda deneni qorǵawdıń normal refleks mexanizmlerine qarama-qarsı bolǵanlıqtan, simulyaciyanıń xarakterli belgisi sıpatında tanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/news/science/6193679/Psychologists-help-referees-spot-a-dive-in-football.html| bet = Psychologists help referees spot a dive in football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180712201936/https://www.telegraph.co.uk/news/science/6193679/Psychologists-help-referees-spot-a-dive-in-football.html| arxivsáne = 2018-jıl 12-iyul | avtor = Alleyne| at = Richard| sáne = 2009-jıl 16-sentyabr | jumıs = [[The Daily Telegraph|The Telegraph]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-yanvar }}</ref>. == Jaza == Oyın qaǵıydalarında «jaraqat alǵanday bolıp kóriniw yamasa qaǵıyda buzılǵanday etip kórsetiw (simulyaciya) arqalı tóreshini aldawǵa urınıwlar» sportlıq emes minez-qulıq dep esaplanıp, sarı kartochka menen jazalanıwı kerek bolǵan qaǵıyda buzıwshılıq sıpatında belgilengen<ref>{{Web deregi | url = http://www.theifab.com/laws/fouls-and-misconduct/chapters/disciplinary-action| bet = Law 12 – Fouls and Misconduct, 3. Disciplinary action| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180704072435/http://www.theifab.com/laws/fouls-and-misconduct/chapters/disciplinary-action| arxivsáne = 2018-jıl 4-iyul | baspaxana = International Football Association Board| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-oktyabr }}</ref>. Bul qaǵıyda ózgerisleri simulyaciya hám aldawdıń kóbeyip baratırǵan tendenciyasına juwap retinde engizilgen. === Evropa === 2009-jılı [[UEFA]] [[Arsenal F.C.|Arsenal]] hújimshisi Eduardo da Silvanı Seltik penen bolǵan Chempionlar Ligası saralaw oyınında simulyaciya etkenligi ushın jazalawǵa qarar etti<ref name="EduardoBan1">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8232544.stm|title=Uefa bans Eduardo for two matches| sáne =1 September 2009|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref><ref name="EduardoBan2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2009/sep/01/eduardo-banned-uefa-diving-arsenal-celtic|title=Eduardo banned for two Champions League matches for diving|date=1 September 2009|access-date=3 January 2014}}</ref>. Dáslep tóreshi Manuel Mexuto Gonsales Seltik dárwazamanı Artur Boructıń Eduardoǵa qarsı qaǵıyda buzǵanına isenip, [[Penalti (futbol)|penalti]] bergen edi, biraq video kórinisi Eduardo menen Boruc arasında hesh qanday túyisiw bolmaǵanın kórsetti. Eduardo berilgen penaltiden [[Gol (sport)|gol]] urdı, bul gol Arsenaldı ulıwma esapta 3-0 aldıǵa shıǵardı. Arsenal baslıǵı Arsen Venger eki oyınǵa shekem sozılıwı kerek bolǵan bul jazanı «tolıq masqara hám qabıl etiwge bolmaytuǵın» dep atadı, óytkeni bul Eduardonı hiyleker sıpatında ayırıp kórsetti, al UEFA bunı dálilley almaytuǵın edi<ref name="EduardoBan3">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8223917.stm|title=Wenger angry over Eduardo charge|date=28 August 2009|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. Keyin apellyaciya nátiyjesinde jaza biykar etildi<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2009/sep/14/eduardo-uefa-diving-appeal-arsenal|title=Eduardo walks free after U-turn on diving ban|date=14 September 2009|access-date=3 January 2014}}</ref>, Eduardo bolsa UEFAnıń «haqıyqatqa jetkenine» quwanıshlı ekenin, óziniń «ádil oyınshı» ekenin hám «aldawǵa mútáj oyınshı túri emes» ekenin bildirdi<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8236689.stm|title=Uefa overturns Eduardo diving ban|date=14 September 2009|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. 2011-jılı Reyndjers oyınshısı Sone Aluko Shotlandiya futbol associaciyası tárepinen simulyaciya ushın eki oyınǵa shekem jazalandı<ref name="Aluko">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/16023596|title=Rangers contest Sone Aluko 'simulation' ban|date=6 December 2011|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. Danfermlin Atletik penen bolǵan oyın waqtında Aluko [[Penalti (futbol)|penalti]] aldı, onı Nikica Elavich orınladı hám bul sheshiwshi gol boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/15901608|title=Rangers 2-1 Dunfermline|date=3 December 2011|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. Danfermlin baslıǵı Djim Makintayr «hesh qanday penalti emes edi» dep ayttı, sebebi hesh qanday túyisiw bolmaǵan, al Aluko «anıq túrde óz komandasın aldıǵa shıǵarıwǵa háreket etken»<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/16018081|title=Dunfermline manager Jim McIntyre angry at Rangers penalty award|date=3 December 2011|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. Burınǵı tóreshi Kenni Klark, túyisiw bolǵanın moyınlap, biraq ol «pabta adamnıń qolındaǵı pivo krujkasın tógiwge de jetpeytuǵın edi, oyınshınıń jıǵılıwı haqqında aytpasa da boladı» dedi. Klubtıń apellyaciyası qabıl etilmegennen soń, Reyndjers baslıǵı Elli Makkoyst paneldiń sheshimine «hayran qalǵanın hám qattı ashıwlanǵanın» bildirdi. Panelge burınǵı tóreshi Djim Makklaski de kirgen edi, Makkoyst oǵan ayrıqsha sın aytıp, «onıń sheshim qabıllaw uqıbı tóreshilikti toqtatqannan keyin de jaqsılanbaptı» dedi<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/16091669|title=Rangers manager furious at Sone Aluko simulation ban|date=8 December 2011|access-date=3 January 2014|publisher=BBC}}</ref>. Angliyada 2017-jıldıń jazınan baslap, burınǵı oyınshı, burınǵı menedjer hám burınǵı match rásmiy tulǵasınan ibarat úsh adamlıq panel oyınlardan keyingi dúyshembi kúni video dálillerdi ǵárezsiz túrde qarap shıǵatuǵın boldı. Eger úsh adamlıq panel bir awızdan qarsılasınıń maydannan shıǵarılıwına sebep bolǵan yamasa simulyaciya arqalı tóreshini aldap penalti alǵan oyınshı bar dep sheshse, sol oyınshı Futbol associaciyası tárepinen «Match rásmiy qánigesin tabıslı aldaw» ayıbı menen ayıplanıp, eki matchqa shekem jazalanatuǵın boldı. Eger oyınshı rásmiy qánigeni aldaǵanı anıqlansa yamasa ayıbın moyınlasa, qarsılas oyınshıǵa berilgen sarı yamasa qızıl kartochka biykar etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/soccer/english-premier-league/story/3128683/football-association-backs-proposal-for-retrospective-diving-bans| bet = Diving bans set for Prem after FA approval| sáne = 2017-jıl 18-may | til = en| jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.skysports.com/football/news/11095/10970106/fa-introduces-retrospective-action-and-two-match-bans-for-diving| bet = FA introduces retrospective action and two-match bans for diving| til = en| jumıs = Sky Sports| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-fevral }}</ref>. 2017-jıldıń noyabr ayında Bristol Siti oyınshısı Beyli Rayt Fulxemǵa qarsı oyında simulyaciya etkeni ushın Futbol associaciyası tárepinen eki matchqa jazalanǵan birinshi oyınshı boldı, al Abubakar Kamaraǵa berilgen qızıl kartochka biykar etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.ie/world-news/and-finally/bristol-city-are-fuming-over-the-decision-to-overturn-this-red-card-and-ban-their-player-instead-36287519.html| bet = Bristol City are fuming over the decision to overturn this red card and ban their player instead| sáne = 2017-jıl 3-noyabr | til = en| jumıs = independent| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-fevral }}</ref>. 2017-jıldıń noyabr ayında [[Everton (futbol klubı)|Everton]] oyınshısı Umar Niass Kristal Palasqa qarsı oyında simulyaciya etkeni ushın FA tárepinen eki matchqa jazalanǵan joqarı liganıń birinshi oyınshısı boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/everton-oumar-niasse-banned-suspended-diving-crystal-palace-a8069976.html| bet = Everton's Oumar Niasse banned for two games for diving against Crystal Palace| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190122044342/https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/everton-oumar-niasse-banned-suspended-diving-crystal-palace-a8069976.html| arxivsáne = 2019-jıl 22-yanvar | sáne = 2017-jıl 22-noyabr | jumıs = The Independent| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-yanvar }}</ref>. 2023-jıldıń fevral ayında Tottenxem hayallar komandasınıń oyınshısı Eveliina Summanen Manchester Yunayted hayallar komandasına qarsı oyında simulyaciya etkeni ushın FA tárepinen eki matchqa jazalanǵan joqarı liganıń birinshi hayal oyınshısı boldı, al Ella Tunǵa berilgen qızıl kartochka biykar etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.com/soccer/english-womens-super-league/story/4884292/eveliina-summanen-banned-for-successful-deception-of-referee-in-man-united-defeat| bet = Spurs player banned for tricking ref to give red| sáne = 2023-jıl 22-fevral | til = en| jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-fevral }}</ref>. === Arqa Amerika === [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarındaǵı]] Major League Soccer 2011-máwsimnen baslap, matchtan keyin oyınlardı qayta kórip shıǵatuǵın Tártip komiteti arqalı simulyaciya ushın ayıppul hám diskvalifikaciya engize basladı. 2011-jıl 24-iyunda MLS D.C. United hújimshisi Charli Deviske 1000 AQSH dolları muǵdarında ayıppul saldı, sebebi Tártip komiteti onıń 2011-jıl 18-iyunda Real Salt Lake komandasına qarsı matchta «qasaqana rásmiy qánigelerdi aldaǵanın hám matchqa tikkeley tásir etken ádil emes artıqmashlıq alǵanın» anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.mlssoccer.com/news/article/2011/06/24/mls-disciplinary-committee-fines-davies-simulation| bet = MLS Disciplinary Committee fines Davies for dive vs. Real Salt Lake| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141230231605/http://www.mlssoccer.com/news/article/2011/06/24/mls-disciplinary-committee-fines-davies-simulation| arxivsáne = 2014-jıl 30-dekabr | sáne = 2011-jıl 24-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-yanvar }}</ref>. 2011-jıl 29-iyulda Tártip komiteti Real Salt Lake hújimshisi Alvaro Saborionı bir oyınǵa diskvalifikaciya qıldı hám oǵan 1000 AQSH dolları muǵdarında ayıppul saldı. Bul 2011-jıl 23-iyulda San Jose Earthquakes komandasına qarsı oyında islengen simulyaciya ushın edi. Rásmiy qánigeler simulyaciya nátiyjesinde Earthquakes qorǵawshısı Bobbi Burlingtiń maydannan quwıp jiberilgenin atap ótti. Sonday-aq, MLS Tártip komiteti tárepinen anıqlanǵan simulyaciyalar ushın ayıppullar hám diskvalifikaciyalar kóbeyetuǵını haqqında eskertpe berdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.mlssoccer.com/news/article/2011/07/29/rsls-sabor%C3%ADo-fined-suspended-dive-vs-quakes| bet = Saborío fined, suspended for dive vs. Quakes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131017054359/http://www.mlssoccer.com/news/article/2011/07/29/rsls-sabor%C3%ADo-fined-suspended-dive-vs-quakes| arxivsáne = 2013-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-yanvar }}</ref>. Bunnan tısqarı, basqa oyınshınıń simulyaciyası sebepli qızıl kartochka alǵan oyınshılardıń diskvalifikaciyası biykar etiliwi múmkin. Mısalı, eger B3 oyınshısı A2 oyınshısınıń qattı fol islegenin kórsetiw ushın simulyaciya islese hám A2 oyınshısı qızıl kartochka alsa, Tártip komiteti A2 oyınshısınıń qızıl kartochkasın hám diskvalifikaciyasın biykar ete aladı. === Okeaniya === Barlıq futbol ligalarında, sonıń ishinde jaslar ligalarında, qasaqana simulyaciya islegen oyınshı, eger oyın barısında uslansa, eskertiw yamasa sarı kartochka aladı. Eger oyın qayta kórip shıǵılıp, oyınshınıń simulyaciya islegeni anıqlansa, ol bir oyınǵa shekem diskvalifikaciya alıwı múmkin. Eger bunday jaǵday máwsim dawamında úshinshi ret qaytalansa, bes oyınǵa shekem yamasa máwsim aqırına deyin diskvalifikaciya beriledi (qaysısı uzaǵıraq bolsa). Okeaniya Futbol Konfederaciyası [[Penalti (futbol)|penalti]] yamasa [[Erkin soqqı (futbol)|erkin soqqı]] alıw ushın qasaqana simulyaciya islegen oyınshılardı jarıstan shetletiw huqıqına iye. Bul qaǵıydalar klub hám xalıqaralıq oyınlarda qollanıladı. == Simulyaciya aldaw háreketi sıpatında == 2011-jılı haywanlardaǵı signal beriw sistemasın izertlegen ilimpazlar simulyaciyanı kommunikaciya teoriyası kontekstinde úyrendi<ref>{{Cite journal|title=Receivers Limit the Prevalence of Deception in Humans: Evidence from Diving Behaviour in Soccer Players|first=Robbie S.|last=Wilson| sáne =5 October 2011}}</ref>. Bul teoriya boyınsha, aldaw háreketi potencial payda potencial zıyan (yamasa jaza)dan artıq bolǵan jaǵdayda júz beriwi kerek. Olardıń maqseti simulyaciyanıń qashan hám qay jerde júz beriwi múmkinligin anıqlaw hám onı toqtatıwdıń jolların tabıw edi. Izertlewshiler Evropanıń altı kásiplik ligasındaǵı júzlegen saat oyındı kórip shıqtı hám simulyaciyanıń a) hújim dárwazasına jaqın jerde hám b) esap teń bolǵan waqıtta jiyirek júz beriwin anıqladı. Izertlewde kórilgen 169 simulyaciyanıń hesh biri jazalanbaǵan. Sonday-aq, simulyaciya eń kóp sıylıqlanatuǵın ligalarda jiyirek ushırasatuǵını anıqlandı – yaǵnıy, oyınshılar simulyaciya arqalı erkin soqqı yamasa penalti alıw itimallıǵı qanshelli joqarı bolsa, olar sonshelli kóp simulyaciya isleydi eken. Bul simulyaciyadan túsetuǵın paydanıń onıń zıyanınan ádewir artıq ekenin kórsetedi, hám futbolda simulyaciyanı azaytıwdıń jalǵız jolı – tóreshilerdiń simulyaciyanı anıqlaw qábiletin arttırıw hám oǵan baylanıslı jazanı kúsheytiw. Izertlewdi ótkergen topardıń aǵzası doktor Robbi Uilson bılay dedi: «Avstraliyanıń A-Ligası hám Amerikanıń MLS sıyaqlı ayırım aldıńǵı qatarlı kásiplik ligalar álleqashan simulyaciya islegeni anıqlanǵan oyınshılarǵa jaza qollanıwdı basladı. Bul simulyaciyaǵa bolǵan qızıǵıwshılıqtı azaytıwdıń eń jaqsı jolı»<ref>{{Web deregi | url = http://www.soccerscience.net/2011/10/tackling-problem-of-diving-in-football.html| bet = Tackling the Problem of Diving in Football| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210623205608/https://www.soccerscience.net/2011/10/tackling-problem-of-diving-in-football.html| arxivsáne = 2021-jıl 23-iyun | sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | jumıs = soccerscience.net| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyul }}</ref>. Ayırım adamlar simulyaciyanı haqıyqıy, geyde ómirge qáwip salatuǵın jaraqatları yamasa awhalları bar futbolshılar ushın qáwip dep ataydı. 2012-jılı 24-mayda Angliya futbol associaciyasınıń tóreshi Xovard Uebb [[Budapesht|Budapeshtte]] ótken FIFA medicinalıq konferenciyasında futboldaǵı simulyaciyanı sheklewdiń áhmiyeti haqqında sóyledi, sebebi jaraqattı imitaciya qılǵan oyınshılar úlken medicinalıq mashqalaları bar oyınshılardı qáwip astına qoyıwı múmkin. Sol jıldıń basında ol FA Kubogı matchı waqtında júrek toqtawınan japa shekken Fabris Muambanıń talıp qalıwı menen júzbe-júz kelgen edi<ref name="budapest">{{Web deregi | url = https://www.espn.com/sports/soccer/story/_/id/7966919/referee-howard-webb-injury-fakers-jeopardize-really-hurt| bet = Referee: Don't 'cry wolf' on injuries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120527060113/http://espn.go.com/sports/soccer/story/_/id/7966919/referee-howard-webb-injury-fakers-jeopardize-really-hurt| arxivsáne = 2012-jıl 27-may | avtor = <!-- Staff writer(s); no by-line -->| sáne = 2012-jıl 24-may | jumıs = ESPN Soccer}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Futbol associaciyasınıń nızamları]] 2pc6n3uhs931ftdrzpm4lq77vsl1j3z 0 24646 266323 213955 2026-08-18T01:31:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266323 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám basqa da [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] tarawlarında, '''texnikalıq qarız''' (sonday-aq '''dizayn qarızı'''<ref name="Girish 2014">{{Cite book|title=Refactoring for Software Design Smells}}</ref> yamasa '''kod qarızı''' dep te ataladı) – bul tiykarlıraq sheshim ornına tezirek sheshimdi tańlawdıń nátiyjesinde keleshekte qosımsha jumıstıń payda bolıwınıń boljanǵan bahası<ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/27913/technical-debt| bet = Definition of the term "Technical Debt" (plus, some background information and an "explanation")| jumıs = Techopedia| qaralǵan sáne = 2016-jıl 11-avgust }}</ref>. Texnikalıq qarız qısqa múddette rawajlanıwdı tezlestiriwi múmkin bolsa da, sheshilmey qalǵan jaǵdayda keleshektegi shıǵınlar hám quramalılıqtı arttırıwı múmkin<ref name="Managing_Technical_Debt">{{Cite journal|title=Managing Technical Debt}}</ref>. Aqshalay qarızǵa uqsas, texnikalıq qarız waqıt ótiwi menen «procent» jıynap, keleshektegi ózgerislerdi qıyınlastırıp hám qımbatlastırıwı múmkin. Bul qarızdı durıs basqarıw programmalıq támiynattıń sapasın hám uzaq múddetli turaqlılıǵın saqlaw ushın áhmiyetli. Ayırım jaǵdaylarda, texnikalıq qarızdı óz moynına alıw koncepciyanıń dálili yamasa tez shıǵarılım sıyaqlı tez aradaǵı maqsetlerge erisiw ushın strategiyalıq tańlaw bolıwı múmkin. Biraq, qarızdı áhmiyetli dep esaplaw hám onı sheshiwge itibar bermew texnikalıq xızmet kórsetiw múmkinshiliginiń tómenlewine, islep shıǵıw shıǵınlarınıń artıwına hám óndiris sistemalarına qáwip tuwdırıwına alıp keliwi múmkin<ref name="Jeffries 2015">{{Web deregi | url = http://ronjeffries.com/articles/015-11/tech-debt/| bet = Technical Debt – Bad metaphor or worst metaphor?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151111011323/http://ronjeffries.com/articles/015-11/tech-debt/| arxivsáne = 2015-jıl 11-noyabr | avtor = Jeffries| at = Ron| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-noyabr }}</ref><ref name="Knesek 2016">{{Web deregi | url = https://www.linkedin.com/pulse/averting-technical-debt-crisis-part-1-doug-knesek| bet = Averting a 'Technical Debt' Crisis| avtor = Knesek| at = Doug| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-aprel }}</ref>. Texnikalıq qarız keleshektegi beyimlesiw hám texnikalıq xızmet kórsetiw múmkinshiligi esabınan qısqa múddetli optimallastırıwǵa alıp keliwi múmkin bolǵan hár qıylı dizayn hám ámelge asırıw sheshimlerin óz ishine aladı. Ol «keleshektegi ózgerislerdi qımbatlastıratuǵın yamasa múmkin emes etetuǵın dizayn yamasa ámelge asırıw konstrukciyalarınıń jıynaǵı» dep anıqlanǵan, tiykarınan texnikalıq xızmet kórsetiw múmkinshiligi hám rawajlanıw uqıplılıǵı sıyaqlı ishki sistema sapalarına tásir etedi<ref>{{Cite journal|title=Managing technical debt in software engineering (Dagstuhl seminar 16162)|url=https://drops.dagstuhl.de/opus/volltexte/2016/6693/pdf/dagrep_v006_i004_p110_s16162.pdf#page=3}}</ref>. == Koncepciyanıń kelip shıǵıwı == «Texnikalıq qarız» koncepciyasın birinshi ret 1992-jılı Uord Kanningem usınǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/27913/technical-debt| bet = Technical Debt| sáne = 2024-jıl 13-iyun | til = en-US| jumıs = Techopedia| qaralǵan sáne = 2025-jıl 6-fevral }}</ref>. «Metaphors We Live By» kitabın oqıǵannan soń, Uord óziniń basshısına olar islep atırǵan finanslıq ónimdi qayta islew zárúrligin túsindiriw ushın bul «qarız metaforasın» oylap tapqan<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=pqeJFYwnkjE |title=Debt Metaphor | sáne =2009-02-14 |last=Ward Cunningham |access-date=2025-02-06 |via=YouTube}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://wiki.c2.com/?WardExplainsDebtMetaphor| bet = Ward Explains Debt Metaphor| jumıs = wiki.c2.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 6-fevral | citata = The explanation I gave to my boss, and this was financial software, was a financial analogy I called "the debt metaphor". And that said that if we failed to make our program align with what we then understood to be the proper way to think about our financial objects, then we were gonna continually stumble over that disagreement and that would slow us down which was like paying interest on a loan.}}</ref>. Ol bılay dep jazǵan: ''«Birinshi ret kodtı shıǵarıw qarızǵa kiriwge uqsaydı. Az ǵana qarız, eger ol tez arada qayta jazıw arqalı qaytarılsa, rawajlanıwdı tezlestiredi... Qáwip qarız qaytarılmaǵan jaǵdayda payda boladı. Tolıq durıs emes kodqa jumsalǵan hárbir minut sol qarızdıń procenti bolıp esaplanadı. Pútkil injenerlik shólkemler birlestirilmegen ámelge asırıwdıń, obektke baǵdarlanǵan yamasa basqa túrdegi, qarız júgi astında tolıq toqtap qalıwı múmkin»<ref name="oopsla92">{{Web deregi | url = http://c2.com/doc/oopsla92.html| bet = The WyCash Portfolio Management System| avtor = Ward Cunningham| avtorsilteme = Ward Cunningham| sáne = 1992-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 26-sentyabr }}</ref>'' – Uord Kanningem. Soǵan uqsas koncepciyalar burın da bolǵan. 1980-jılı Menni Leman programmalıq támiynattıń tómenlew tábiyatın súwretlew ushın «arxitekturalıq metaforanı» paydalanıp, uqsas nızamdı járiyalaǵan. Mennidiń Nızamı bılay deydi: ''«Rawajlanıp atırǵan programma úziliksiz ózgertilgen sayın, onıń quramalılıǵı, tómenlegen strukturanı sáwlelendirip, onı saqlaw yamasa kemeytiw boyınsha jumıs islenbese artıp baradı»<ref>{{cite journal|last1=Lehman|first1=MM|title=Laws of Software Evolution Revisited|journal=EWSPT '96 Proceedings of the 5th European Workshop on Software Process Technology|date=1996|pages=108–124|isbn=9783540617716|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=681473|access-date=19 November 2014}}</ref>'' – Meir Menni Leman. [[Programmalıq támiynat arxitekturası|Programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] puqaralıq injeneriya menen 1960-jıllardan baslap salıstırılıp kelingenin túsiniw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| bet = SOFTWARE ENGINEERING| avtor = NATO SCIENCE COMMITTEE| sáne = January 1969 | jumıs = School of Computing at the University of Newcastle| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-fevral | citata = »… software designers are in a similar position to architects and civil engineers, particularly those concerned with the design of large heterogeneous constructions, such as towns and industrial plants. It therefore seems natural that we should turn to these subjects for ideas about how to attack the design problem.}}</ref>. == Sebepleri == ; <nowiki>Texnikalıq qarızdıń jiyi ushırasatuǵın sebepleri:</nowiki> * Biznestiń tezirek shıǵarıwǵa basım kórsetiwi * Sońǵı minutta specifikaciya ózgerislerin yamasa jetkiliksiz hújjetlestirilgen yamasa testlengen ózgerislerdi ámelge asırıw, * Bilim yamasa kónlikpelerdegi kemshilikler, bular processti túsiniwdiń jetispewshiligi, jetkiliksiz bilim, hálsiz texnologiyalıq basshılıq yamasa jetkiliksiz ustazlıq yamasa bilim almasıw ámeliyatı túrinde kóriniwi múmkin<ref name="Sterling2010">{{Cite book|title=Managing Software Debt: Building for Inevitable Change (Adobe Reader)|url=https://books.google.com/books?id=LYQlOaRwpnEC&pg=PA17}}</ref>. * Islep shıǵıw processindegi máseleler, mısalı: ** optimallıq emes sheshimler ** jetkiliksiz talaplar (process nátiyjesizliginen) ** parallel tarmaqlardaǵı qarama-qarsı talaplar ** keyinge qaldırılǵan qayta islew, yamasa ** keyinge qaldırılǵan joqarıdan tómenge qaratılǵan úlesler<ref name="RiosNicolliSpínolaMendonçaSeaman2018">{{Cite book|title=Proceedings of the 12th ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement}}</ref>. * Eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmewshilik, mısalı: ** jetkiliksiz programmalıq támiynat hújjetleri ** hálsiz birge islesiw ámeliyatları, ** juwapkershiliktiń joqlıǵı, ** sırttan islengen programmalıq támiynattı qayta jazıw ** kod sapasına jetkiliksiz dıqqat ** bir-birine qattı baylanısqan komponentler ** test toplamınıń joqlıǵı, yamasa ** standartlarǵa muwapıqlastırıwdıń ámelge aspawı (sonıń ishinde industriya standart [[Freymvork|freymvorkların]] esapqa almaw)<ref name="SuryanarayanaSamarthyam2014">{{Cite book|title=Refactoring for Software Design Smells: Managing Technical Debt|url=https://books.google.com/books?id=1SaOAwAAQBAJ&pg=PA3}}</ref>. == Aqıbetleri == Dawamlı texnikalıq xızmet kórsetiw shıǵınların arttırıw arqalı, texnikalıq qarız shıǵarıw kestelerin boljawdı qıyınlastıradı. «Procent tólemleri» tamamlanbaǵan jumıs hám joqarı qaratılǵan joybardaǵı ózgerisler sebepli artıp baratuǵın integraciya shıǵınlarınan kelip shıǵadı. Quramalılıqtıń hám pitpegen jumıstıń kóleminiń artıwı miynetti anıq bahalawdı barǵan sayın qıyınlastıradı, bul keshigiwlerge, múddettiń ótip ketiwine hám injenerlik komandalarǵa túsetuǵın stresske alıp keledi, bul bolsa máseleni kúsheytip, kadrlardıń almasıwınıń joqarılawına alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite book|last=Ali|first=Junade|title=Mastering PHP Design Patterns {{!}} PACKT Books|url=https://www.packtpub.com/application-development/mastering-php-design-patterns}}</ref>. Texnikalıq qarızdı óndiriske alıp barıw xızmet kórsetiw dárejesi haqqındaǵı kelisimlerdiń buzılıwı sebepli sistemanıń islemey qalıwı, finanslıq joǵaltıwlar hám potencial huqıqıy máseleler qáwpin arttıradı. Keleshektegi qayta islew qáwipli hám qımbat bolıp baradı, óndiris kodına ózgerisler kirgiziw úzilislerdiń payda bolıw itimalın arttıradı. Texnikalıq qarızdı sheshpew ónimdarlıqtıń tómenlewine hám funkciyalardıń jetkerip beriliwiniń ásteleniwine alıp keliwi múmkin. Texnikalıq qarızdıń jıynaqlı tásirleri úlken jaqsılanıwlardı qıyınlastıratuǵın barǵan sayın názik sistemalarǵa alıp keledi. Áste-aqırın ózgerislerdiń ústemligi, áhmiyetli qayta islewlerdiń keshigiwi menen birge, bir qálipte emes dizaynǵa iye stresske túsken sistemalarǵa alıp keliwi múmkin, bul paydalanıwshılardıń tómenlegen ónimdarlıq hám sheklengen funkcionallıqtan azap shegiwine alıp keledi, al baǵdarlamashılar sapanı saqlap qalıw ushın gúresiwge májbúr boladı<ref name="rtp">{{Cite book|first=Joshua|last=Kerievsky|title=Refactoring to Patterns|year=2005|url=https://archive.org/details/refactoringtopat0000keri}}</ref>. == Jobalastırıw == Kenni Rubin texnikalıq qarızdı basqarıwǵa járdem beriw ushın tómendegi kategoriyalardı paydalanadı<ref name="Essential Scrum: Velocity">{{Citation |last=Rubin |first=Kenneth |title=Essential Scrum. A Practical Guide to the Most Popular Agile Process | sáne =2013 |page=155 |publisher=Addison-Wesley | til =EN |isbn=978-0-13-704329-3}}</ref>: * Tosınnan ushırasqan texnikalıq qarız — rawajlandırıw komandası ónim ústinde jumıs alıp barıwdıń ádettegi barısında ashılǵanǵa shekem onıń bar ekenin bilmegen qarız. Mısalı, komanda ónimge jańa funkciya qosıp atırıp, kóp jıllar aldın álleqashan ketip qalǵan birew tárepinen kodqa waqıtsha sheshim kirgizilgenin ańlap qaladı. * Belgili texnikalıq qarız — islep shıǵıw komandasına belgili bolǵan hám kóp usıllardıń biri járdeminde kórinetuǵın etip islengen qarız. * Maqsetli texnikalıq qarız — belgili bolǵan hám islep shıǵıw komandası tárepinen xızmet kórsetiw ushın maqsetli qarız. == Sheklewler == Texnikalıq qarız koncepciyası tez sheshim házirgi shıǵınlardı keleshektegi joqarı shıǵınlar esabınan únemleydi dep boljaydı. Kóbinese durıs bolsa da, bul tiykar hár waqıtta da durıs bola bermeytuǵın boljawlarǵa súyenedi, mısalı, ónimniń keyinge qaldırılǵan jumıs áhmiyetli bolǵanday uzaq jasawı kerekligi<ref name="Fowler"> {{Web deregi | url = https://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebt.html| bet = Technical Debt| avtor = Fowler| at = Martin| jumıs = martinfowler.com}} </ref>, yamasa keleshektegi waqıyalar yamasa rawajlanıwlar tez hám «uzaq múddetli» dizaynlardı eski etip qoyıwı múmkinligi, yamasa jańa qurallar hám usıllar keleshektegi qayta islew shıǵınların kemeytip, házirgi qarız boljawlarına qarsı shıǵıwı múmkinligi<ref name="FowlerQuadrant"> {{Web deregi | url = https://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| bet = Technical Debt Quadrant| avtor = Fowler| at = Martin| jumıs = martinfowler.com}} </ref>. Keleshektiń belgisizligin esapqa alǵanda, búgin texnikalıq qarız bolıp kóringen nárse aqırında únemlewdiń mısalı bolıp shıǵıwı múmkin. Bunnan tısqarı, texnikalıq qarızdıń dástúrli esaplawları tek islep shıǵıw waqtına dıqqat awdarıwǵa beyim bolıp, qarız kodtıń oqıwǵa jaramlılıǵına tásir etkende oqıtıw hám jumısqa qabıllaw<ref name="ScienceSoft"> {{Web deregi | url = https://www.scnsoft.com/software-development/maintenance-and-support/costs| bet = Software Maintenance Costs: How to Estimate and Optimize| jumıs = ScienceSoft}} </ref>, qarızdı basqarıw yamasa sheshiw ushın kerek bolǵan licenziyalaw, qurallar hám infrastruktura<ref name="Galorath"> {{Web deregi | url = https://galorath.com/blog/total-cost-of-ownership/| bet = Estimating Total Cost of Ownership (TCO)| sáne = 2022-jıl 11-fevral | jumıs = Galorath}} </ref>, hám keshikken funkciyalar yamasa joǵaltılǵan bazar múmkinshilikleri menen baylanıslı qoldan shıǵarılǵan payda sıyaqlı keńirek shıǵınlardı esapqa almaydı. Bul faktorlardı esapqa almastan, texnikalıq qarızdı bahalaw quramalı tańlawlardı ápiwayılastırıp jiberiw qáwpin tuwdırıp, optimallıq emes sheshimlerge alıp keledi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3g8mpqlqyl7xl7orm5mf4w757vj6727 0 24649 266290 141245 2026-08-18T01:03:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266290 wikitext text/x-wiki '''Vebke-baǵdarlanǵan arxitektura''' (WOA) 2006-jılı Gartner kompaniyasınıń xızmetkeri Nik Gall tárepinen engizilgen. Bul [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] bir túri bolıp, xızmetke-baǵdarlanǵan arxitekturanı (SOA) vebke-tiykarlanǵan qollanbalarǵa keńeytedi. WOA dáslep kóplegen [[Veb-qosımsha|veb qosımshalar]] hám saytlar, sonıń ishinde [[Sociallıq tarmaq|sociallıq tarmaqlar]] hám jeke veb-saytlar tárepinen jaratılǵan. == Anıqlamalar == Gartnerdiń resmiy Webke-baǵdarlanǵan arxitektura anıqlaması: «WOA - bul xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturanıń bir tarmaǵı bolıp, sistemalar menen paydalanıwshılardı Vebtiń arxitekturasına tiykarlanǵan global baylanısqan gipermediya arqalı birlestiredi. Bul arxitektura interfeyslerdiń (Paydalanıwshı interfeysleri hám API) ulıwmalıǵın bes tiykarǵı interfeys sheklewleri arqalı global tarmaq nátiyjelerine erisiw ushın ayrıqsha kórsetedi: * Resurslardı sáykeslestiriw * Resurslardı kórinisler arqalı basqarıw (Veb resursı) * Ózin-ózi táriyipleytuǵın xabarlar * Qollanba jaǵdayınıń qozǵawshı kúshi sıpatındaǵı gipermedia * Qollanba biytárepligi» <ref>Nick Gall,[https://web.archive.org/web/20081220010701/http://blogs.gartner.com/nick_gall/2008/11/19/woa-putting-the-web-back-in-web-services/ WOA: Putting the Web Back in Web Services], Retrieved 28 October 2014</ref> Nik Gall sonday-aq «WOA = SOA + WWW + REST» degen matematikalıq formulanı WOA anıqlaması ushın usınadı. «HTTP, HTTPS hám ápiwayı XML sıyaqlı tiykarǵı veb protokollar toplamı, dástúrli SOA menen WOA koncepciyası arasındaǵı jalǵız haqıyqıy ayırmashılıq - WOA Representational state transfer (REST) ti qollap-quwatlaydı, bul tez pát penen keń tarqalıp kiyatırǵan, kúshli hám Hypertext Transfer Protocol (HTTP)ti veb xızmet sıpatında paydalanıwdıń ápiwayı usılı»<ref>Dion Hinchcliffe, [http://www.zapthink.com/2008/05/16/woa-is-me-another-acronym-woa-and-soa/ The SOA with reach: Web-Oriented Architecture], 27 October 2014</ref>. == WOA qatlamları: == * Tarqatıw (HTTP, feeds) * Kompoziciya (Gipermedia, Mashaplar) * Qáwipsizlik (OpenID, SSL) * Maǵlıwmatlardıń kóshiriliwsheńligi (XML, RDF) * Maǵlıwmatlar kórinisi (ATOM, JSON) * Jiberiw usılları (REST, HTTP, BitTorrent) == Kárxana == Kárxana Vebke-baǵdarlanǵan arxitekturası (EWOA) - bul Kárxana Xızmetke-baǵdarlanǵan arxitekturasınıń (ESOA) bir tarmaǵı. EWOA vebke-tiykarlanǵan arxitekturalıq elementler, ortalıqlar, principler hám processler toplamı sıpatında anıqlanadı. WOA resurslarınan [[Mashup (veb-qosımsha gibridi)|mashaplar]] qurıw ushın qurallarlar toplamı keńeyip barmaqta. Bul qurallar IT baǵdarlamashılar ushın óz-ara islesiw hám integraciyanı jaratıwda paydalı. Google AdSense, Wikipedia hám basqa da RESTful xızmetleri sıyaqlı jańa qollanbalar hám veb-saytlar WOAnı qollanbaqta, bul ilimiy izertlew jámiyeti hám sanaat tárepinen dıqqatqa ılayıq bolmaqta<ref>{{Cite book|last1=Dong|first1=Jing|last2=Paul|first2=Raymond|last3=Zhang|first3=Liang Jie|title=High Assurance Services Computing|url=https://archive.org/details/highassuranceser0000unse|publisher=Springer|date=2009|chapter=Chapter 12 : Specifying Enterprise Web-Oriented Architecture|isbn=978-0387876573}}</ref>. Házirgi WOA mısallarına Google kompaniyasınıń OpenSocial hám MindTouch kiredi. === Mobile API === Mobil APIler WOA texnologiyasın qollanıwǵa kóbirek itibar qaratpaqta. Bul xızmetlerdi jaratıw REST hám [[JSON]] (JavaScript Object Notation) sıyaqlı ápiwayılastırılǵan veb protokollardı paydalanıw arqalı ańsatlastı. Bul protokollar [[Veb baǵdarlamashı|veb baǵdarlamashılar]] ushın ádewir ańsat, sebebi olar az CPU hám tarmaq ótkiziw múmkinshiligin talap etedi. Olar [[Facebook]], Amazon hám [[Twitter]] sıyaqlı iri [[Sociallıq media|sociallıq platformalar]] sebepli kóbirek tanılǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ t07mamemzc5cdbhn20ru2u7l8on5ama 0 24671 266210 213968 2026-08-17T23:49:16Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266210 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Google_VP_Engineering_Vic_Gundotra(cropped).jpg|alt=A photograph of Vic Gundotra.|nobaý|Vik Gundotra, maǵlıwmat shıǵıp ketken waqıtta Google+ jetekshisi.]] '''2018-jılǵı Google maǵlıwmatlarınıń shıǵıp ketiwi''' – bul Google+ API arqalı bes júz mıńnan aslam [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshınıń]] jeke maǵlıwmatları ashılıp qalǵan úlken maǵlıwmatlar qupıyalıǵınıń dawı boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.usatoday.com/story/tech/talkingtech/2019/02/01/google-close-google-social-network-april-2/2741657002/| bet = Google sets April 2 closing date for Google+, download your photos and content before then| avtor = Snider| at = Mike| sáne = 2019-jıl 1-fevral | jumıs = USA TODAY| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. Google+ basqarıwshıları jeke [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] jıynalıp atırǵanın birinshi ret 2018-jıldıń mart ayında<ref name=":0">{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay | sáne =12 October 2018 |title=A New Google+ Blunder Exposed Data From 52.5 Million Users |url=https://www.wired.com/story/google-plus-bug-52-million-users-data-exposed/ |magazine=Wired |issn=1059-1028 |access-date=12 May 2019}}</ref>, Facebook–Cambridge Analytica maǵlıwmatlar dawınan keyingi tekseriw barısında bayqadı. Qátelik dárhal dúzetilgenine qaramastan, shama menen 500,000 Google+ paydalanıwshısınıń jeke maǵlıwmatları kópshilikke ashıq bolıp qaldı. Google bul shıǵıp ketiwdi tarmaq paydalanıwshılarına ashıp bermedi. 2018-jıldıń noyabr ayında Google+ API jańalanǵannan keyin jáne bir maǵlıwmatlardıń shıǵıp ketiwi júz berdi. [[Google]] hesh qanday qátelik tabılmaǵanın aytsa da, shama menen 52.5 million jeke profil potencial túrde ashılıp qalǵan. 2019-jıldıń avgust ayında Google az paydalanılıwı hám texnikalıq qıyınshılıqlar sebepli Google+ dı jabıwdı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.blog.google/technology/safety-security/expediting-changes-google-plus/| bet = Expediting changes to Google+| avtor = Thacker| at = David| sáne = 2018-jıl 10-dekabr | jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref><ref name="name">{{Web deregi | url = https://developers.google.com/+/api-shutdown| bet = Google+ API Shutdown {{!}} Google+ Platform| jumıs = Google Developers| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-may }}</ref>. == Google+ ke sholıw == Google+ 2011-jıldıń iyun ayında tek shaqırıw menen kiriwge bolatuǵın sociallıq tarmaq sıpatında iske qosıldı<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-47771927|title=Google shuts failed social network Google+|last=Fox|first=Chris| sáne =2 April 2019|work=BBC News}}</ref>, biraq sol jıldıń keyinirek waqtında kópshilikke ashıq boldı. Onı Vik Gundotra basqardı<ref>{{Cite journal|last=Dieter|first=Daniel|date=11 November 2018|title=Google+ Case Study: Create a Social Network or Risk Everything}}</ref>. [[Facebook]] sıyaqlı, Google+ ta óziniń tiykarǵı ózgeshelikleri bolǵan Circles (Sheńberler), Hangouts (Ushırasıwlar) hám Sparks (Ushqınlar) dı qamtıdı. * Circles paydalanıwshılarǵa dosların hár qıylı kategoriyalarǵa bóliw arqalı ózleriniń sociallıq toparların jekelestiriwge múmkinshilik berdi. Sheńberge kirgizilgennen keyin, paydalanıwshılar ózleriniń jeke keńisliklerindegi informaciyanı basqara aldı. * Hangouts paydalanıwshılar arasında video sóylesiw hám tez xabar almasıwdı óz ishine aldı<ref>{{Cite book|title=Introduction to Social Media Investigation|year=2015|url=https://archive.org/details/introductiontoso0000golb|last=Golbeck|first=Jennifer}}</ref>. * Sparks Googleǵa paydalanıwshılardıń burınǵı izlewlerin baqlap, olardıń qızıǵıwshılıqlarına baylanıslı jańalıqlar hám mazmundı tabıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2018/10/08/looking-back-at-google/| bet = Looking back at Google+| avtor = Perez| at = Sarah| sáne = November 2018 | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. Google+ basqa Google xızmetleri, mısalı [[YouTube]], Google Drive hám [[Gmail]] menen baylanıstırılǵan edi, bul oǵan shama menen 2 milliard paydalanıwshı akkauntına kiriw múmkinshiligin berdi. Degen menen, 400 millionnan kem tutınıwshı Google+ tı aktiv paydalandı, olardıń 90 procenti onı bes sekundtan kem waqıt paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.indiatoday.in/technology/features/story/former-google-designer-explains-why-google-s-social-media-play-failed-1370662-2018-10-18| bet = Former Google+ designer explains why Google's social media play failed: it was mostly office politics| avtor = Ganjoo| at = Shweta| jumıs = India Today| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. == Buzıwlar == 2018-jıldıń mart ayında Google baǵdarlamashıları Google+ People API ishinde maǵlıwmatlar buzılıwın anıqladı, bunda sırtqı qosımshalar ashıq dep belgilenbegen Profil maydanlarına kiriw múmkinshiligin alǵan<ref name="JournalArticle">{{Cite journal|title=Flaw leads to Google+ shutting down}}</ref>. The Wall Street Journal gazetasınıń xabar beriwinshe, Google bul buzılıwdı ol birinshi ret mart ayında anıqlanǵanda ashıp bermegen, óytkeni nızamlı tekseriwden hám abıroy tógiliwinen qashıw ushın<ref name="WSJ">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/google-exposed-user-data-feared-repercussions-of-disclosing-to-public-1539017194|title=Google Exposed User Data, Feared Repercussions of Disclosing to Public|last1=MacMillan|first1=Douglas| sáne =8 October 2018|work=Wall Street Journal|access-date=12 May 2019|last2=McMillan|first2=Robert|issn=0099-9660}}</ref>. Buzılıw 500,000 Google+ akkauntın qamtıdı, bul 438 sırtqı qosımshaǵa paydalanıwshılardıń jeke atları, elektron pochtaları, mákan jayları, kásipleri, jınısı hám jası haqqındaǵı jeke informaciyaǵa ruqsatsız kiriw múmkinshiligin berdi. Bul informaciya 2015-jıldan 2018-jılǵa shekem ashıq bolǵan<ref name="Article">{{Cite journal|last1=Burton|first1=Winston|date=25 October 2018|title=Google Plus: Past, Present & Future}}</ref>. Google paydalanıwshınıń jeke informaciyasınıń nadurıs paydalanılǵanı haqqında hesh qanday dálil tappadı, sonday-aq úshinshi tárep qosımsha baǵdarlamashılarınıń bul shıǵıp ketiwden xabarı bolǵanı haqqında da dálil tappadı. 2018-jıldıń noyabr ayında programmalıq támiynattı jańalaw Google+ API ishinde jáne bir maǵlıwmatlar buzılıwın payda etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/searchsecurity/news/252454254/Second-Google-data-exposure-leads-to-earlier-service-shutdown| bet = Second Google+ data exposure leads to earlier service shutdown {{!}} TechTarget| til = en| jumıs = Search Security| qaralǵan sáne = 2025-jıl 6-mart }}</ref>. Bul qáte 52.5 million paydalanıwshıǵa tásir etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.blog.google/technology/safety-security/expediting-changes-google-plus/| bet = Expediting changes to Google+| sáne = 2018-jıl 10-dekabr | jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>, bunda, mart ayındaǵı buzılıwǵa uqsas, ruqsatsız qosımshalar Google+ profillerine, sonıń ishinde paydalanıwshılardıń atları, elektron pochta mánzilleri, kásipleri hám jasına kiriw múmkinshiligine iye boldı. Qosımshalar finanslıq informaciyaǵa, milliy sáykeslendiriw nomerlerine yamasa parollarǵa kire almadı. Blog jazbaları, xabarlar hám telefon nomerleri de, eger jeke dep belgilengen bolsa, qoljetimsiz bolıp qaldı. Aldıńǵı buzılıwdan ayırmashılıǵı, kiriw múmkinshiligi Google+ buzılıw haqqında bilgenge shekem tek altı kún dawamında boldı. Jáne bir márte, Google+ úshinshi tárep [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıları]] tárepinen maǵlıwmatlardıń nadurıs paydalanılǵanı haqqında hesh qanday dálil tappadı. == Juwaplar == 2018-jıldıń oktyabr ayında Wall Street Journal gazetası dáslepki buzılıw hám Google kompaniyasınıń bunı paydalanıwshılarǵa ashıp bermew haqqındaǵı sheshimin súwretlep beretuǵın maqala járiyaladı. Sol waqıtta Google kompaniyasın tutınıwshılarına maǵlıwmatlar buzılıwı haqqında xabar beriwge májbúrleytuǵın federallıq nızam joq edi. Google+ dáslep buzılıwdı Facebook kompaniyasınıń jaqında bolǵan maǵlıwmatlar shıǵıp ketiwi hám keyin tutınıwshılar isenimin joǵaltıwı menen salıstırılıwdan qorqıp ashıp bermedi. Wall Street Journal gazetasınıń maqalasına juwap retinde, Google kompaniyası Google+ xızmetin 2019-jıldıń avgust ayında jabılatuǵının járiyaladı<ref name="googleblog">{{Web deregi | url = https://www.blog.google/technology/safety-security/project-strobe/| bet = Project Strobe: Protecting your data, improving our third-party APIs, and sunsetting consumer Google+| avtor = Smith| at = Ben| sáne = 2018-jıl 8-oktyabr | jumıs = Google Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. Ekinshi maǵlıwmatlar shıǵıp ketiwinen keyin, bul sáne 2019-jıldıń aprel ayına kóshirildi<ref name="GoogleSupport">{{Web deregi | url = https://support.google.com/plus/answer/9217723#whatshappening| bet = Frequently asked questions about the Google+ shutdown - Google+ Help| jumıs = support.google.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. Maǵlıwmatlar buzılıwına juwap retinde, kárxana tutınıwshılarına qáteniń tásiri haqqında xabar berildi hám Google+ jabılıwınan aldın ózleriniń maǵlıwmatların saqlaw, júklep alıw hám óshiriw boyınsha kórsetpeler berildi. Google kompaniyasınıń Jeke ómir hám maǵlıwmatlardı qorǵaw bólimi paydalanıwshı maǵlıwmatlarınıń nadurıs paydalanılǵanın anıqlamadı. Google+ jabılıwınan aldın, Google kompaniyası paydalanıwshılarǵa óz maǵlıwmatların júklep alıw hám kóshiriw ushın 10 aylıq múddet belgiledi. 10 aylıq múddetten keyin paydalanıwshı kontenti óshirildi. 2019-jıldıń 4-fevral kúninen baslap, tutınıwshılar jańa Google+ profillerin jarata almaytuǵın boldı<ref>{{Web deregi | url = https://inews.co.uk/news/technology/google-plus-shutdown-back-up-data/| bet = Google+ shutdown: how to back up photos and data before your account closes| avtor = Nelson| at = Alex| sáne = 2019-jıl 7-fevral | jumıs = inews.co.uk| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. Google kompaniyası 2019-jıldıń 7-mart kúni Google+ API lerin japtı, bul baǵdarlamashılardıń Google+ jabılıwınan aldın API lerge iseniwin dawam ettirmewin támiyinlew ushın islendi. Google - óziniń bas kompaniyası bolǵan Alphabet Inc. tiń tiykarǵı bólimi. Maǵlıwmatlar buzılıwınan keyin, Alphabet Inc. tiń akciya bahaları 2018-jıldıń 9-oktyabr kúni 1% ke tómenlep, $1,157.06 ǵa tústi, bul sol kúni azanda $1,135.40 ǵa túskennen keyingi jaǵday edi, bul 2018-jıldıń 5-iyulınan berli eń tómen baha boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-08/google-falls-after-report-it-covered-up-potential-security-flaw| bet = Google Discloses Privacy Security Flaw Kept Quiet Since March| avtor = De Vynck| at = Gerrit| sáne = 2018-jıl 9-oktyabr | jumıs = Bloomberg}}</ref>. Wall Street Journal gazetasınıń maqalası járiyalanǵannan keyin, akciya bahaları 2018-jıldıń 10-oktyabr kúni eki kún ishinde 2.1% ke deyin tómenledi. Bul waqıttan baslap akciya bahaları turaqlı túrde kóterile basladı hám 2019-jıldıń 5-fevral kúni 2018-jıldıń 8-oktyabrindegi bahaǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/rogeraitken/2019/02/05/alphabet-in-the-soup-over-costs-but-analysts-average-google-price-target-1346/#1b77fefc3124| bet = Alphabet 'In The Soup' Over Costs, But Analysts' Average Google Price Target $1,346| avtor = Aitken| at = Roger| jumıs = Forbes}}</ref>. Google kompaniyası Google+ ti korporativ kárxana tarmaǵı sıpatında qayta qurıwdı jobalastırdı<ref>{{Web deregi | url = https://gsuite.google.com/products/currents/| bet = Currents: Have Meaningful Discussions at Work {{!}} G Suite| jumıs = gsuite.google.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-may }}</ref>. [[Google Play]] endi qaysı qosımshalardıń paydalanıwshınıń SMS maǵlıwmatlarına kiriw ruqsatın soray alatuǵının bahalaydı. Tek telefon tarqatıwdıń standart qosımshası ǵana soraw jibere aladı. Maǵlıwmatlar buzılıwına deyin, qosımshalar tutınıwshınıń barlıq maǵlıwmatlarına bir waqıtta kiriw ruqsatın soray alatuǵın edi. Endi hárbir qosımsha tutınıwshı profiliniń hárbir aspekti ushın óz aldına ruqsat sorawı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 8xkdcireo18m9o697hy9ir40zzqzr4h 0 24942 266278 214411 2026-08-18T00:56:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266278 wikitext text/x-wiki '''Gol ayırmashılıǵı, gol differencialı''' yamasa '''upay ayırmashılıǵı''' – liga jarıslarında birdey upay menen juwmaqlanǵan sport komandaların saralaw ushın qollanılatuǵın teńlikti sheshiwshi usıl. «Gol ayırmashılıǵı» yamasa «upay ayırmashılıǵı» oyınlar [[Gol (sport)|gollar]] menen ([[xokkey]] hám [[Futbol|futboldaǵı]] sıyaqlı) yamasa upaylar menen ([[regbi]] hám [[Basketbol|basketboldaǵı]] sıyaqlı) bahalanatuǵınına baylanıslı qollanıladı. [[Fayl:The_North_End_Football_Club_(1885-03-07).png|nobaý|Futbol klublarınıń óz-ara kórsetkishlerin salıstırıwda gol ortasha sanınıń qollanılıwınıń erte mısalı (1885-jıl mart)]] Gol ayırmashılıǵı barlıq liga matchlarında urılǵan gollar sanınan ótkizilgen gollar sanın alıp taslaw arqalı esaplanadı hám geyde ápiwayı ǵana «plyus–minus» dep ataladı. Gol ayırmashılıǵı birinshi ret futbolda, 1970-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında teńlikti sheshiwshi usıl retinde engizilgen<ref name="Mathletics">{{Cite book|last=Barrow|first=John D.|title=Mathletics|url=https://archive.org/details/mathletics0000barr|date=20 June 2013|publisher=Vintage|location=London|isbn=9780099584230|page=[https://archive.org/details/mathletics0000barr/page/191 191]}}</ref> hám bes jıldan keyin Angliyadaǵı Futbol Ligası tárepinen qabıl etilgen. Sol waqıttan berli ol basqa kóp jarıslarǵa tarqalǵan bolıp, ádette birinshi yamasa, komandalardıń óz-ara oyınlar nátiyjeleri teń bolǵannan keyin, ekinshi teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı. Gol ayırmashılıǵı nolge teń summa bolıp, bir komanda ushın payda (+1) olardıń qarsılası ushın joǵaltıw (–1) menen dál teńlesedi. Sonlıqtan, liga kestesinde gol ayırmashılıqlarınıń qosındısı hámme waqıt nolge teń boladı (eger komandalar tek óz-ara oynaǵan bolsa). Gol ayırmashılıǵı kóbinese burınǵı gol ortasha sanın yamasa gol qatnasın almastırǵan. Gol ortasha sanı urılǵan gollar sanın ótkizilgen gollar sanına bólgennen keyin esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/goal-average| bet = goal average| avtor = | at = | sáne = | jumıs = Cambridge Dictionary| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-dekabr }}</ref> hám sonlıqtan ol ólsemsiz shama bolıp esaplanadı. Onı gol ayırmashılıǵı almastırdı, óytkeni ol kóbirek hújimshi oyındı xoshametleytuǵın, komandalardı gol ótkiziwden qorǵanıwdan góre kóbirek gol (yamasa upay) urıwǵa xoshametleytuǵın dep esaplanǵan. Biraq, gol ortasha sanı házirgi waqıtta da Avstraliyada «procent» dep atalıp, teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı. Bul urılǵan upaylardı ótkizilgen upaylarǵa bólip, keyin 100 ge kóbeytiw arqalı esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://thepowerfromport2.tripod.com/AFL/calculatingpercentages.html| bet = Calculating Percentages for the AFL Ladder| baspaxana = The Power From Port| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-may }}</ref>. Eger eki yamasa onnan kóp komandanıń ulıwma urılǵan upayları hám gol ayırmashılıqları teń bolsa, kóbinese urılǵan gollar sanı qosımsha teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı, eń kóp gol urǵan komanda jeńimpaz boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.premierleague.com/en-gb/fans/faqs/who-wins-league-if-teams-finish-on-same-points.html| bet = Who wins the League if teams have the same number of points?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140429133656/http://www.premierleague.com/en-gb/fans/faqs/who-wins-league-if-teams-finish-on-same-points.html| arxivsáne = 2014-jıl 29-aprel | baspaxana = FA Premier League| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-may }}</ref>. Bunnan keyin hár qıylı basqa teńlikti sheshiwshi usıllar qollanılıwı múmkin. == Gol ayırmashılıǵı hám gol ortasha sanı == Gol ortasha sanı, aldınǵısınıń az gol urılǵan oyınlardı xoshametlegenligi sebepli gol ayırmashılıǵı menen almastırıldı. Mısalı, 70 gol urıp 40 gol ótkizgen komanda gol ortasha sanı boyınsha (1.750) 69 gol urıp 39 gol ótkizgen basqa komandadan (1.769) tómenirek kórsetkishke iye boladı. Yamasa, 70 gol urıp 40 gol ótkizgen komanda ushın, qosımsha bir gol ótkiziw gol ortasha sanın 0.043 ke azaytadı (1.707 ge shekem), al basqa bir gol urıw onı tek 0.025 ke ósiredi (1.775 ge shekem), bul gol ótkizbewdi qaytadan gol urıwdan ádewir áhmiyetlirek etedi. Kerisinshe nátiyje urılǵan gollar sanı ótkizilgen gollar sanınan az bolǵanda payda boladı, bunda gol ayırmashılıǵı ligadan túsiw ushın gúresken komandalar ushın kóbirek qorǵanıwshı oyındı xoshametleydi. 10 gol urıp 20 gol ótkizgen komandanı qarap kóreyik. Gol ayırmashılıǵı boyınsha, qosımsha urılǵan gol qosımsha ótkizilgen goldı biykarlaydı. Biraq, gol ortasha sanı boyınsha, qosımsha bir gol gol ortasha sanın 0.05 ke ósiredi, al gol ótkiziw onı tek 0.024 ke azaytadı. Gol ortasha sanınıń basqa bir mashqalası sonda, eger komanda gol ótkizbegen bolsa (mısalı, Angliya 1966-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı 1-toparında), onıń mánisin esaplap bolmaydı, sebebi nolge bóliw anıqlanbaǵan. == Gol ayırmashılıǵı boyınsha sheshilgen ataqlar == === Niderlandiya joqarı divizionı === ==== 2007-jıl, PSV Eyndxoven hám Ayaks ==== 2006–07-jılǵı Eredivizie máwsiminiń sońǵı kúni aldınan, úsh komanda ele de chempionlıq ushın gúreste edi hám onıń menen birge 2007–08-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasına kepillikli orınǵa iye bolıwǵa talasatuǵın edi. Óziniń úshinshi ret qatarınan liga chempionlıǵın utıwdı maqset etken PSV, úsh komandadan jalǵız óziniń sońǵı matchın úyde, Vitesse Arnheymge qarsı oynaytuǵın edi. 2004-jıldan berli birinshi ret chempionlıq ataqtı jeńip alıwǵa kelgen Ayaks Villem II ge qarsı saparǵa shıqtı, al AZ, aldınǵı eki máwsimde kúshli úshlikke kirgennen keyin, 1981-jıldan berli birinshi liga chempionlıǵın jeńip alıwǵa umtılıp Ekselsior menen ushırastı. Bul sońǵı matchlar 2007-jıl 29-aprelde oynaldı. AZ Ekselsiorǵa qarsı qıyınshılıq penen oynadı (oyın juwmaqlanǵannan keyin ligadan túsiw pley-offına shıǵıwǵa májbúr bolǵan), sebebi olar matchtıń derlik 72 minutın tek 10 oyınshı menen oynadı, dárwazaman Boy Vaterman 18-minutta qızıl kartochka aldı. AZ eki ret esapta artta qalıp ketti, Denni Kovermans máwsimdegi 22-golı menen 70-minutta esaptı teńlestirdi. Ekselsiorlı Rene van Dieren sarı kartochkalardı jıynaǵanı ushın maydannan shıǵarılǵanlıqtan, AZ óziniń san jaǵınan kemshiligi teńleskenen keyin esapta alǵa shıǵıw múmkinshiligine iye boldı. AZ bul múmkinshilikten paydalana almadı hám Yoxan Voskamptıń 90-minutta urǵan golı Ekselsiorǵa kútilmegen 3–2 esabında jeńisti alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://int.soccerway.com/matches/2007/04/29/netherlands/eredivisie/sbv-excelsior/stichting-az/372377/| bet = Excelsior vs. AZ – 29 April 2007 – Soccerway| jumıs = int.soccerway.com}}</ref>. Sol waqıtta, Tilburgta Ayaks Urbi Emanuelsonnıń golı menen 18-minutta esapta alǵa shıqtı. Ayaks 69-minutta ekinshi golın qostı, Klaas-Yan Xuntelaar máwsimdegi 21-golın urdı<ref>{{Web deregi | url = https://int.soccerway.com/matches/2007/04/29/netherlands/eredivisie/sbv-willem-ii-tilburg/afc-ajax/372385/| bet = Willem II vs. Ajax – 29 April 2007 – Soccerway| jumıs = int.soccerway.com}}</ref>. Sol waqıtta, PSV dáslepki 10 minutta eki márte gol urdı, biraq úsh minuttan soń bir gol jiberip aldı hám birinshi taymda tek 2–1 esabı menen aldında boldı. Ekinshi taymda Ibragim Afellay 58-minutta gol urdı, keyin Djefferson Farfannıń jáne bir golı PSV esabın 4–1 ge jetkerdi<ref>{{Web deregi | url = https://int.soccerway.com/matches/2007/04/29/netherlands/eredivisie/psv-nv/sbv-vitesse/372382/| bet = PSV vs. Vitesse – 29 April 2007 – Soccerway| jumıs = int.soccerway.com}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 0545nvxnlf0eenink26khwty7eakusb 0 24944 266158 214423 2026-08-17T22:46:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266158 wikitext text/x-wiki Kóp basqıshlı turnirde '''ólim toparı''' – bul ádettegiden tıs básekili topar bolıp, ondaǵı kúshli qatnasıwshılardıń sanı turnirdiń keyingi basqıshına ótiw ushın bar bolǵan orınlar sanınan kóp boladı. Solay etip, «ólim toparı»ndaǵı bir yamasa bir neshe kúshli básekishi, turnirde ádewir alǵa ilgerlewi kútilgen bolsa da, topar basqıshında biykarlaw túrde shıǵarılıp taslanadı. Bul rásmiy emes termin dáslep [[FIFA jáhán chempionatı|FIFA Jáhán Kubogı]] finallarındaǵı toparlar ushın qollanılǵan. Házirgi waqıtta ol basqa [[futbol]] turnirlerinde hám basqa sport túrlerinde de qollanıladı. Turnir shek taslawı tartılǵannan keyin, dáslepki toparlardıń qaysısı «ólim toparı» ekenligi haqqında talas-tartıslar jiyi payda boladı. Bunıń bir neshe sebepleri bar: birinshiden, túrli básekishilerdiń salıstırmalı kúshleri haqqındaǵı keńirek talqılawlardan; ekinshiden, «ólim toparı» termininiń anıq anıqlaması joq bolǵanlıqtan. Geyde bul termin tek eń kúshli qatnasıwshıları bar topardı bildiredi, olardıń hámmesi turnirdiń potencial jeńimpazları bolıp, bárqulla tek bir usınday topar bar degendi ańlatadı; basqa anıqlamalar bir neshe ólim toparınıń bolıwına yamasa hesh qanday ólim toparınıń bolmawına jol qoymaydı. Bul termin geyde tek jurnalistlerdiń oylap tapqanı, klishe<ref name="Limey">{{Web deregi | url = http://sportsillustrated.cnn.com/2006/soccer/01/27/the.limey/index.html| bet = Groups of death, Chop Suey and other soccer clichés| arxivurl = https://archive.today/20130119200007/http://sportsillustrated.cnn.com/2006/soccer/01/27/the.limey/index.html| arxivsáne = 2013-jıl 19-yanvar | avtor = Pickstone| at = Jon| sáne = 2006-jıl 27-yanvar | jumıs = The Limey| baspaxana = SI.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-dekabr }}</ref><ref name="ian-paul">{{Cite news|title=Dutch can live in the Milan 'Group of Death'|first=Ian|last=Paul|work=The Herald| sáne =23 November 1992}}</ref><ref name="Lovejoy">{{Cite news|title=Republic miss comfort zone; Germany's easy group ride makes them clear favourites|first=Joe|last=Lovejoy|work=The Independent|date=21 December 1993}}</ref>, yamasa sportshılarǵa ılayıqsız túrde usınday sport turnirleriniń nátiyjeleri kóbinese aldın-ala boljawǵa bolatuǵınlıǵına hám bárqulla autsayderler, qara atlar hám favoritler bar degen pikirge tiykarlanǵan ápiwayılastırıw sıpatında kemsitiledi<ref name="surprises">{{Cite news|title=Mix of talent, tactics make for most intriguing quartet|first=John|last=Harrell|work=USA Today|date=16 June 1994}}</ref>. == Kelip shıǵıwı == «Ólim toparı» termini (ispan tilinde: grupo de la muerte) Meksikalı jurnalistler tárepinen 1970-jılǵı FIFA Jáhán Kubogınıń 3-toparı ushın oylap tabılǵan.<ref>{{Cite book|title=The beautiful team: in search of Pelé and the 1970 Brazilians|first=Garry|last=Jenkins|author2=Pedro Redig|author3=Antonio Pires Soares|year=1998|isbn=0-684-81955-4|page=22|publisher=Simon & Schuster|quote=[[João Saldanha|Saldanha]] had no argument with the journalists who quickly christened the Group of Death.}} </ref><ref>{{Cite book|last=Motson|first=John|author2=Nick Brownlee|title=Motson's World Cup Extravaganza|url=https://archive.org/details/motsonsworldcupe0000mots|publisher=Robson|year=2006|page=[https://archive.org/details/motsonsworldcupe0000mots/page/171 171]|isbn=1-86105-936-1|quote=Group of Death - The term 'Group of Death' was first coined by the Mexican press in 1970 to describe Group 3}}</ref><ref>{{Cite news|title=México 1970|publisher=[[El Mercurio]] Online|year=2002|quote=Se puede decir que el primer "Grupo de la Muerte" en la historia lo fue el 3}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1970|title=Futbol|publisher=Tiempo}}</ref> Bul toparǵa házirgi chempion Angliya, favoritler hám aqırında chempion bolǵan [[Braziliya milliy futbol komandası|Braziliya]], 1962-jılǵı ekinshi orın iyeleri Chexoslovakiya hám Rumıniya kiretuǵın edi. Bul termin jáne 1982-jılǵı Ispaniyadaǵı Jáhán Kubogınıń ekinshi basqıshındaǵı C toparı ushın qollanıldı<ref>{{Cite journal|date=26 July 1982|title=Mundial|publisher=Decanova}}</ref>. Bul toparǵa qorǵawshı chempionlar Argentina, keyin chempion bolǵan Italiya hám Braziliya kirdi.<ref> {{Cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=15443.html|title=Brazil: the unfinished samba|publisher=FIFA|work=Previous FIFA World Cups|date=26 July 2005|access-date=3 December 2009|quote=Only the top team in this group of death would qualify for the semi-finals.}}</ref> 2007-jılı «The Guardian» gazetası bunı házirgi waqıtqa shekemgi eń qáwipli Ólim toparı dep atadı<ref name="knowledge">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2007/dec/12/theknowledge.sport|title=The Knowledge: the deadliest group of death ever|work=The Guardian|date=12 December 2007|access-date=3 December 2009}}</ref>. Bul termin 1986-jılǵı Jáhán Kubogınıń shek taslawdan keyin keń tarqaldı, sol waqıtta Urugvay komandasınıń menedjeri Omar Borras E toparın usılay sıpatlaǵan edi. Bul toparǵa Urugvay, [[Germaniya milliy futbol komandası|Batıs Germaniya]], Daniya hám Shotlandiya kirdi<ref name="Lacey">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2004/jun/07/euro2004.sport136|title=Dial D for death: Three previous winners in one group is a sign of the times|first=David|last=Lacey}}</ref><ref>{{Cite news|title=Robson landed with a flight of fancy; David Lacey on England's Concorde trip to Saudi Arabia for a friendly in the Gulf which stretches the credibility gap|first=David|last=Lacey|page=18}}</ref>. 1970-jılǵı topar sıyaqlı, bul da Evropa hám Qubla Amerikanıń barlıq tórt komandasın óz ishine alǵan jalǵız topar edi. Bul atama inglis tilindegi ǵalaba xabar quralları tárepinen keń qollanıldı<ref name="upi19may">{{Cite news|title=World Cup Briefs|publisher=United Press International}}</ref><ref>{{Cite news|title=World Cup Roundup|first=Fred|last=Lief|publisher=United Press International}}</ref><ref name="norman-chad">{{Cite news|page=B4|title=World's Eyes on Mexico: Month-Long Tournament Beginning May 31 Will Be Magnet for Hundreds of Million|first=Norman|last=Chad}}</ref><ref>{{Cite news|page=H-1|title=All the World Cup's a stage for soccer epic|first=Brian|last=Brown}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sports News|first=Fred|last=Lief|publisher=United Press International}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sports News|first=Andrew|last=Warshaw}}</ref><ref>{{Cite news|title=Soccer: Nobody gets to be drawn until the fat guy sings - The Eternal City on the hopes, fears and ephemera surrounding this afternoon's World Cup lucky dip|first=David|last=Lacey}}</ref>. 1986-jılǵı turnir qaǵıydaları boyınsha, hár topardaǵı tórt komandanıń ekewi yamasa úshewi pley-off basqıshına ótiwi kerek edi; nátiyjede, Shotlandiya «ólim toparı» dep atalǵan topardan óte almaǵan jalǵız komanda boldı. Urugvay Shotlandiya menen sheshiwshi oyında turaqlı qopal oyın kórsetkeni ushın sınǵa ushıradı; Borras «Ólim toparı ma? Awa, búgin maydanda óltiriwshi bar edi. Ol tóreshi» dep juwap bergeni ushın jazalandı<ref>{{Cite book|last=Gardner|first=Paul|title=The simplest game: the intelligent fan's guide to the world of soccer|publisher=Collier|year=1994|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/simplestgameinte00gard/page/96 96]|isbn=0-02-043225-9|url=https://archive.org/details/simplestgameinte00gard/page/96}}</ref>. == Reytingler == Turnirler kóbinese barlıq dáslepki toparlarǵa kúshli hám hálsiz qatnasıwshılardı teń bólisiw ushın reyting sisteması qollanıladı.<ref name="life2002f"> {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2001/dec/02/worldcupfootball2002.sport6|title=It's the Group of Life}} </ref> Biraq, futbol associaciyasında, saylap alıw ushın qollanılatuǵın reyting usılları qopal bolıwı múmkin. Jáhán Kubogında, 2018-jılǵa shekem ádettegi strategiya hár toparda bir saylap alınǵan komanda hám úsh saylap alınbaǵan komanda bolıwı, bunda saylap alınbaǵan komandalar bólek regionallıq konfederaciyalardan saylanatuǵın edi.<ref> {{Web deregi | url = https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e-fwcdraw-history_52560.pdf| bet = FIFA World Cup Draw History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091123034518/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e-fwcdraw-history_52560.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 23-noyabr | baspaxana = FIFA}} </ref> Ayırım [[CONCACAF|Arqa Amerika]], Afrika hám [[Aziya Futbol Konfederaciyası|Aziya]] komandaları basqalarǵa qaraǵanda ádewir kúshlirek bolıp tabıladı. Nátiyjede ayırım toparlarda basqalarǵa qaraǵanda kúshlirek komandalar bolıwı múmkin edi. 2018-jılǵı basılımnan baslap bul sistema ózgertildi, komandalar FIFA Jáhán Reytingine tiykarlanǵan bóliniw engizildi, biraq kontinentlik sheklewler saqlanıp qalıwı kerek edi. Házirgi chempion hám qabıl etiwshi mámleket yamasa mámleketler dástúr boyınsha saylap alınǵanlar qatarında<ref name="Wagman">{{Web deregi | url = http://www.soccertimes.com/wagman/2006/jun24.htm| bet = FIFA must examine World Cup policies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091217071439/http://soccertimes.com/wagman/2006/jun24.htm| arxivsáne = 2009-jıl 17-dekabr | avtor = Wagman| at = Robert| sáne = 2006-jıl 24-iyun | jumıs = SoccerTimes| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-dekabr }}</ref>. UEFA Evro-2008 jaǵdayında, bul tórt saylap alınǵan komandanıń úshewi turnirdegi eń hálsiz komandalar qatarına kirdi: qabıl etiwshi Avstriya hám Shveycariya, hám kútilmegen 2004-jılǵı chempion Greciya. 2006-jılǵı Jáhán Kubogı finalistleri Franciya hám Italiya saylap alınbaǵan edi hám Niderlandiya hám Rumıniya menen C toparda boldı. Bul Rumıniya Evropanıń eń kúshli úsh komandasına qarsı autsayder bolǵanlıqtan «ólim toparı» dep esaplandı. Qabıl etiwshilerge yamasa qorǵawshı chempionlarǵa hesh qanday saylap alıw artıqmashılıǵın bermeytuǵın jarıslarda da «ólim toparı» scenariyleri qáliplesiwi múmkin. Mısalı, Regbi Jáhán Kubogı (birlespe) toparları ushın shek taslaw tiykarınan komandalardıń Dúnya Regbi Reytingindegi orınların «qutılar»ǵa jaylastırıwdı anıqlaw ushın qollanadı. Biraq, shek taslaw dástúr boyınsha jarıstan derlik úsh jıl burın ótkerilgen. Mısalı, 2015-jılǵı Regbi Jáhán Kubogı ushın topar shek taslawı 2012-jıldıń dekabr ayında ótkerildi. Bul qabıl etiwshi komanda, Angliyanıń, dástúrli kúshli Avstraliya hám Uels kiretuǵın toparǵa tusip qalıwına sebep boldı, bunda tek eki komanda pley-off basqıshına óte alatuǵın edi. Uels 2012-jıldıń noyabr ayındaǵı test oyınlarında jeńissiz bolǵanlıqtan, olar shek taslaw waqıtında reytingte toǵızınshı orınǵa túsip ketken. Avstraliya úshinshi, Angliya besinshi orında edi, bul úsh komandanı bólek potlarǵa jaylastırdı. 2015-jıldıń avgust ayında, Dúnya júzlik regbi bas direktorı Brett Gosper Press Association-ǵa aytqanday, shólkem keleshektegi Jáhán Kubokları ushın shek taslawdı jarısqa ádewir jaqın waqıtqa kóshiriwdi qatań qarastırıp atır<ref name="2015 RWC">{{Cite news|url=http://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/13464085/rugby-world-cup-organisers-seek-change-avoid-pool-death-scenarios-year-england-wales-australia|title=Rugby World Cup bosses will try to avoid 'pool of death' scenarios|agency=Press Association|publisher=[[ESPN (UK)]]| sáne =19 August 2015|access-date=20 August 2015}}</ref>. Biraq, bul ózgeris 2019-jılǵı Regbi Jáhán Kubogı ushın tiykarınan [[2020-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları]] menen bilet satıw boyınsha máselelerdiń potencialı sebepli ámelge asırılmadı, sebebi Yaponiya eki ilajdı da ótkeriwi kerek edi<ref>{{Cite news|url=http://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/14040768/japan-juggling-2019-rugby-world-cup-2020-tokyo-olympic-games|title=How the 2020 Olympic Games will affect the 2019 Rugby World Cup|publisher=[[ESPN (UK)]]|date=3 November 2015|access-date=13 November 2015}}</ref>. == Talqılawlar hám anıqlamalar == [[FIFA jáhán chempionatı|FIFA Jáhán Kubogı]] turnirinde, [[UEFA Evropa chempionatı|UEFA Evropa Chempionatında]] hám UEFA Chempionlar Ligasında hár dáslepki topar tórt komandadan turadı, olardıń ekewi pley-off basqıshına ótedi. Ayırım derekler tórt komandanıń da «ólim toparı»nda básekilesiwi kerek dep aytadı<ref name="SanJose">{{Cite news|title=Tie with Italy gives Mexico top spot in 'group of death'; tying Norway, Charlton's Ireland team also advances|work=Mercury News|date=29 June 1994|location=San Jose}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news|title=Ireland will play short-handed in key match against Norway|first=Doug|last=Chapman|work=Journal-Bulletin|date=28 June 1994|location=Providence}}</ref>; basqalar úsh komandanıń eki orın ushın gúresiwine, bir autsayderdiń sanlardı tolıqtırıwına ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.fifa.com/worldcup/finaldraw/news/newsid=1142570.html| bet = Who's afraid of the Group of Death?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091205174903/http://www.fifa.com/worldcup/finaldraw/news/newsid%3D1142570.html| arxivsáne = 2009-jıl 5-dekabr | sáne = 2009-jıl 2-dekabr | baspaxana = FIFA| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-dekabr }}</ref>. Sońǵı jaǵdayda, termin hálsiz komandanıń kútilgen «ólimi»nen qosımsha aspektke iye boladı: Glazgo Herald Euro 1992 B toparın «Anıq ólim toparı» dep sıpatlaǵan, sebebi Shotlandiya Niderlandiya, Germaniya hám ǴMDA menen bir toparǵa túsken edi<ref>{{Cite news|title=Let's be brave and add a touch of arrogance to our challenge|first=James|last=Traynor|work=The Herald| sáne =8 June 1992|location=Glasgow}}</ref>. Onnan da qızǵınıraq, Yan Pol 1992–93-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasınıń yarım final B toparın [[Milan (futbol klubı)|AC Milan]] komandasınan basqa barlıq komandalar ushın «ólim toparı» dep esapladı, sebebi AC Milan toparı topar basında bolıp, finalǵa shıǵıwı anıq edi. Milan aqırında IFK Góteborg, Porto hám PSV menen barlıq altı oyında jeńiske eristi. UEFA kvalifikaciya turnirleri jaǵdayında, toparlar tereńirek reytingke iye hám hámme waqıt bir neshe hálsiz komandalardı óz ishine aladı. Mısalı, Euro 2008 ushın Kvalifikaciya B topan Shotlandiyada «ólim toparı» dep ataldı, sebebi Shotlandiya 2006-jılǵı Jáhán Kubogınıń chempionı, finalisti hám sherek finalisti bolǵan Italiya, Franciya hám Ukrainaǵa qarsı túsken edi. Toparda Litva, Gruziya hám Farer atawlarınıń bar bolıwı bul atamaǵa tásir etpedi<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2006/jan/28/newsstory.sport12|title=Smith rues fall-out of Scotland slump in group of death|first=Dominic|last=Fifield|work=The Guardian|date=28 January 2006|access-date=3 December 2009}}</ref>. Ádette, turnirde anıq bir Ólim Toparı bar dep esaplanadı<ref>{{Cite book|last=Leigh|first=John|title=Football Lexicon|year=2004|url=https://archive.org/details/footballlexicon0000leig|quote='''Group of Death:''' A regular visitor to the language of football, this nice piece of hyperbole appears whenever World Cup draws are held, but can make an intermediate appearance at European Championships or other regional tournaments too. It is so familiar that commentators promptly debate which of the groups drawn might be ''the Group of Death'', as though it were a title which has to be assigned to one of them}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://goal.blogs.nytimes.com/2008/06/04/euro-2008-the-group-of-death/?pagemode=print|title=Euro 2008: The Group of Death|last=Bell|first=Jack|date=4 June 2008|work=New York Times|access-date=4 December 2009|quote=Every soccer tournament has one}}</ref><ref name="Reyna">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D07E2DD1F31F931A15755C0A9609C8B63|title=Simple Math for U.S.: Victory Is Only Option|last=Vecsey|first=George|date=22 June 2006|work=New York Times|access-date=4 December 2009|quote=Reyna ... has maintained all along that the Americans were drawn into this year's Group of Death at the World Cup, even though Argentina and the Netherlands were drawn together in a different group. And the tangled results in the United States' group seem only to prove his point. ... The group is the only one of the eight four-team clusters to have all four teams in contention entering the final games.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802E1D91131F933A25751C1A9639C8B63&sec=&spon=|title=Sports of The Times; With Field Fleshed Out, Now the Blood Starts to Boil|last=Vecsey|first=George|date=10 December 2005|work=New York Times|access-date=4 December 2009|quote=By definition, every World Cup draw must have a Group of Death, a phrase translated into virtually every language – the Todesgruppe, they were calling it around here.}}</ref>. 1994-jılǵı Jáhán Kubogında, E toparı (Italiya, Irlandiya Respublikası, Meksika hám Norvegiya) jiyi bul atamanı alǵan edi;<ref> {{Cite news|title=Battle of the Titans; Brazil, Italy Still Tower Over Rest of the World|first=Mike|last=Mulligan|work=Sun-Times|date=17 July 1994|quote=The draw with Mexico left the Italians in third place in the so-called Group of Death.}}</ref><ref name="Haydon"> {{Cite news|title=First-round games full of goals and upsets|first=John|last=Haydon|work=Washington Times|date=3 July 1994|quote=Group E, otherwise known as the "Group of Death," lived up to its name. All four teams in the group - Mexico, Ireland, Italy and Norway - had a 1-1-1 record and four points each.}}</ref><ref>{{Cite news|title=Death on the World Cup Express|first=Lawrie|last=Mifflin|work=New York Times|date=28 June 1994|quote=the traditional nickname, "Group of Death"}}</ref><ref>{{Cite news|title=Mexico tops Ireland; Group E deadlocked All four teams have 3 points in 'Group of Death'|first=Scott M.|last=Reid|work=Journal and Constitution|date=25 June 1994|quote=The danger of Group E was recognized as soon as it was announced at the tournament draw last December. Italy, Ireland, Norway and Mexico were immediately dubbed members of "The Group of Death." The name stuck.}}</ref><ref>{{Cite news|title=Uff da: Norway on quite a roll|first=Patrick|last=Reusse|work=Star Tribune|date=20 June 1994|quote=There are six first-round groups in the World Cup tournament. It has been a tournament tradition to look at the assignments and to refer to one of the six as the "Group of Death."}}</ref><ref>{{Cite news|title=U.S. tops Mexico before 91,123|first=George|last=Alfano|work=Press Enterprise|date=5 June 1994|quote=Mexico will play in the World Cup's Group E, which includes Italy, Ireland and Norway and is known as the "Group of Death" because three teams are ranked among the top 15 in the world.}}</ref><ref>{{Cite news|title=Here's World Cup team groupings|first=Joe|last=Luxbacher|work=Post-Gazette|date=17 April 1994|quote=Group E: Italy, Ireland, Norway, Mexico. Probably the toughest group. Some analysts already are calling it the ''group of death,'' as all four teams are capable of advancing to the later rounds.}}</ref><ref>{{Cite news|title=Fiesta expected tonight for soccer doubleheader|first=Mark|last=Ziegler|work=Union-Tribune|date=19 January 1994|quote=Some are calling it the "Group of Death," if only because at most three of the four can advance to the second round. Meaning: At least one of them won't.}}</ref><ref>{{Cite news|title=Group E: 'Group of Death'|first=Jeff|last=Shane|date=20 December 1993|quote=Already, it's being labeled the ''Group of Death.'' Group E contains three of the top 10 teams in the current world ratings – No. 2 Italy, No. 4 Norway and No. 10 Ireland. Meanwhile, Mexico won the CONCACAF Gold Cup over the summer and made a very good showing at the Copa America.}}</ref> Braziliya bas treneri Karlos Alberto Parreyra bul B toparı (Braziliya, Rossiya, Kamerun hám Shveciya) edi dedi<ref>{{Cite news|title=Brazil drawn in a 'group of death', says coach Parreira|date=19 December 1993|quote=Brazil were drawn in the world cup group which coach Carlos Alberto Parreira called 'the group of death'. Brazil plays Russia, Cameroon and Sweden in Group B."}}</ref>; ayırım jurnalistler ekewin de «ólim toparları» ekenin ayttı<ref>{{Cite news|title=Cup draw cruel for top guns|last=AAP|work=Courier-Mail|date=21 December 1993|quote=There is always one "group of death" in soccer's World Cups. In the US next year there may be two. making Brazil's Group B and Italy's Group E potentially the toughest.}}</ref>.<ref> {{Cite news|title=Cup 'groups of death'|work=Herald Sun|date=21 December 1993|quote=TWO "groups of death" emerged from the Nevada desert in yesterday's soccer World Cup draw. [...] The draw made Brazil's Group B and Italy's Group E the toughest.}}</ref> Ekinshi tárepten, 2010-jılǵı Jáhán Kubogı finallarınıń shek taslanǵanınan keyin, ayırım kommentatorlar hesh qanday ólim toparı joq ekenin ayttı. Sports Illustrated G toparın ólim toparı dep atadı, sebebi onda FIFA Jáhán Reytinginde kúshli beslikke kirgen Braziliya hám Portugaliya, sonday-aq ekinshi orında turǵan Afrika komandası Kot-d'Ivuar bar edi; tórtinshi komanda Arqa Koreyanı «kútilmegen autsayder» dep sıpatladı<ref>{{Web deregi | url = http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/0912/soccer.world.cup.groups.of.death/content.1.html| bet = 2010: Group G: Brazil/North Korea/Ivory Coast/Portugal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091205164223/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/0912/soccer.world.cup.groups.of.death/content.1.html| arxivsáne = 2009-jıl 5-dekabr | jumıs = Groups of Death in World Cup History| baspaxana = Sports Illustrated| qaralǵan sáne = 2010-jıl 26-iyun }}</ref>. Ekinshi tárepten, Christian Science Monitor basılımınıń jurnalisti Endryu Dauni bılay dedi: «Ózine húrmet etetuǵın hesh bir Ólim Toparı Arqa Koreya menen birge bolmawı kerek... Menińshe, bul Jáhán Kubogında Ólim Toparı joq». Ispaniya menedjeri Visente del Boske 2014-jılǵı Jáhán Kubogı B toparı haqqında: «Biz onı quramalı dep anıqlawımız kerek, biraq men bunıń Ólim Toparı ekenine isenbeymen. Basqa da qıyın toparlar bar. Biraq biziń topar qıyın», - dedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.footballaustralia.com.au/world/news-display/spain-not-in--group-of-death--insists-del-bosque/80114| bet = Spain not in 'Group of Death', insists Del Bosque| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131216084623/http://www.footballaustralia.com.au/world/news-display/spain-not-in--group-of-death--insists-del-bosque/80114| arxivsáne = 2013-jıl 16-dekabr | sáne = 2013-jıl 7-dekabr | baspaxana = [[Football Federation Australia]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-iyun }}</ref>. «Ólim toparı» tek ǵana ulıwma esapta eń joqarı ortasha komanda reytingine iye bolıwı múmkin. Komandalar kúshiniń ólshemi retinde FIFA Jáhán Reytingin qollanıp, «The Guardian» 2007-jılı eń kúshli «Ólim Toparı» Euro 1996 C topanı ekenin esapladı. Komandalar (hám dúnya reytingleri) Germaniya (2), Rossiya (3), Italiya (7) hám Chexiya Respublikası (10) boldı<ref name="easygroup">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/dec/11/sport.worldcup20062|title=An easy group? Draw your own conclusions|access-date=3 December 2009}}</ref>. Bul rekord Evro 2012 B topanınıń 2012-jıl may ayındaǵı reytingleri menen asıp ketildi: Germaniya (2), Niderlandiya (4), Portugaliya (5) hám Daniya (10)<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2012/jun/06/success-club-country-without-league-title|title=The Knowledge: Euro 2012 special, part one|access-date=20 June 2012}}</ref>, biraq turnir aldınan iyun ayındaǵı reytingler menen emes (sáykesinshe 3, 4, 10 hám 9)<ref name="Associated Press">{{Cite news|url=https://www.espn.com/sports/soccer/story/_/id/8015433/top-10-fifa-rankings-shaken-united-states-moves-28th|title=Spain still No. 1 in FIFA rankings|access-date=8 June 2012}}</ref><ref name="uk.eurosport.yahoo.com">{{Web deregi | url = http://uk.eurosport.yahoo.com/video/03122011/58/euro-2012-group-b-bosses-react-group-death.html| bet = Euro 2012 Group B: Bosses react to 'Group of Death' - Yahoo! Eurosport UK| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120408232702/http://uk.eurosport.yahoo.com/video/03122011/58/euro-2012-group-b-bosses-react-group-death.html| arxivsáne = 2012-jıl 8-aprel | baspaxana = Uk.eurosport.yahoo.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-iyun }}</ref>. Hayal-qızlar futbolında, 2007-jılǵı Jáhán Kubogı B topanında turnirge kirgen FIFA Hayal-qızlar Jáhán Reytinginde kúshli beslikke kirgen úsh komanda bar edi – AQSH (1), Shveciya (3) hám Arqa Koreya (5) – bunda Nigeriya (24) «kishkene» komanda boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/soccer/worldcup/2007-09-11-us-game-1_N.htm|title=USA's group tied in knots after World Cup openers|access-date=17 December 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/print?id=424508&type=story|title=U.S. women face Group of Death scenario again|publisher=ESPNsoccernet|access-date=17 December 2009}}</ref>. «Ólim toparı»nıń sońǵı bólimi qatań bolıwına, tórt komandanıń da básekige shıǵıwına ayrıqsha itibar beriliwi múmkin. Bul 1990-jılǵı Jáhán Kubogı F topanında boldı, onda altı oyınnıń besewi teń nátiyje menen juwmaqlandı<ref>{{Cite news|title=Speculation not for Robson|first=Stuart|last=Jones|work=The Times| sáne =14 June 1990|quote=The Group of Death, as the Italians call the World Cup group confined to the islands of Sardinia and Sicily, promises to come to the most dramatic conclusion of the first round. The four teams are inseparable and, whatever the results this weekend, the permutations cannot be fully unravelled until the closing fixtures on June 21.}}</ref>, hám 1994-jılǵı Jáhán Kubogı E topanında da sonday boldı, bunda tórt komandanıń da upayları hám gol ayırmashılıqları birdey boldı. Biraq, bul atama ádette turnirdi kútiw waqtında qollanıladı, keyinirek emes. Saymon Byorton bılay dep pikir bildiredi: «Anıq, qatnasqan úlken komandalardan biri Ólim Toparında bolıwdan sonshelli qorqadı, olar jaman oynap, tek ǵana kewilsizlik hám abroyın joǵaltıp úyine qaytadı, al topar aqırında onsha qıyın bolmaydı eken»<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/mar/21/burnton-saturday-column|title=Forget Death – what about a Group of Poop?|first=Simon|last=Burnton|work=The Guardian|date=21 March 2009|access-date=3 December 2009}}</ref>. Devid Leysi bılay dedi: «Shek taslaw ólim toparın belgilewi múmkin, biraq nátiyjeler onıń hańıyqıy ólim reytingin anıqlaydı. Franciya hám Argentina bunı Yaponiyada bildi.» Leysi sonday-aq bılay degen: «Ólim toparları hám ólim tilegi toparları bar. Evro 2000 D toparı qáwipli kóringen menen, Niderlandiya, birlesken qabıl etiwshiler, hám Franciya, aqırǵı chempionlar, onı jeńip, Chexlar (1996-jılǵı ekinshi orın) hám Daniyalılar (1992-jılǵı jeńimpazlar) ádewir qarsılıq kórsetpedi. A toparı haqıyqıy óltiriwshi topar bolıp shıqtı.» Qaysı topar ólim toparı ekenligi haqqında kelisimniń joqlıǵı ıqlasbentler hám jurnalistler arasında talas-tartıslardı payda etedi. 2002-jılǵı Jáhán Kubogında, «The Guardian» F toparın (Shveciya, Angliya, Argentina hám Nigeriya) «ólim toparı» dep, al E toparın (Germaniya, Irlandiya Respublikası, Kamerun hám Saudiya Arabstanı) «ekinshi ólim toparı» dep atadı. Qubla Koreyalılar D toparın (Qubla Koreya, AQSH, Portugaliya hám Polsha) «Haqıyqıy ólim toparı» dep atadı. 2006-jılǵı Jáhán Kubogında, C toparı (Argentina, Niderlandiya, Kot-d'Ivuar hám Serbiya hám Chernogoriya) hám E toparı (Italiya, Gana, Chexiya Respublikası hám AQSH) ekewi de «ólim toparı» dep ataldı. 2014-jılǵı Jáhán Kubogında, ǵalaba xabar qurallarında úsh topar «ólim toparı» dep tán alındı: B toparı (Ispaniya, Niderlandiya, Chili, Avstraliya), D toparı (Urugvay, Kosta-Rika, Angliya hám Italiya) hám G toparı (Germaniya, Portugaliya, Gana hám AQSH); G toparı ásirese AQSHta qıyın dep esaplandı, sebebi olar sońǵı eki turnirde de «eń hálsiz» komandası Gana tárepinen shıǵarılıp taslanǵan edi. 2018-jılǵı Jáhán Kubogında, úsh topar ólim toparları dep esaplandı: E toparı ([[Braziliya milliy futbol komandası|Braziliya]], Kosta-Rika, Serbiya hám Shveycariya), F toparı (házirgi chempion [[Germaniya milliy futbol komandası|Germaniya]], Meksika, Qubla Koreya hám Shveciya) hám D toparı (Argentina, Xorvatiya, Nigeriya hám Islandiya). UEFA Evro 2020-da, F toparı – shek taslaw sánesindegi FIFA Jáhán Reytinginde kúshli on beslikke kirgen úsh komandaǵa iye jalǵız topar<ref>{{Web deregi | url = https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank/id13295/| bet = MEN'S RANKING as of November 28, 2019| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527111529/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank/id13295/| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | sáne = 2019-jıl 28-noyabr | jumıs = [[FIFA]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-iyun }}</ref>: №2 Franciya, №7 Portugaliya hám №15 Germaniya, №52 Vengriya menen birge – ólim toparı dep esaplandı<ref>{{Web deregi | url = https://talksport.com/football/636881/euro-2020-group-of-death-germany-france-portugal-england/| bet = There is a Group of Death at Euro 2020 and here's how England can avoid it| avtor = | sáne = 2019-jıl 1-dekabr | til = en-UK| jumıs = talkSPORT| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-aprel }}</ref>. Franciya, Germaniya hám Portugaliya barlıǵı da alǵa ilgerlegenine qaramastan, F toparı sherek finalda hesh qanday komandanı quramadı, bunda Portugaliya Belgiyadan 1–0 esabında utıldı, Franciya 3–3 esabında teń oynaǵannan keyin penalti seriyasında Shveycariyadan utıldı, hám Germaniya Angliyadan 2–0 esabında utıldı. UEFA Evro 2024-te, onıń B topanına shek taslaw sánesindegi FIFA Reytinginiń kúshli onlıǵınıń eń tómengi orınları— №8 Ispaniya, №9 Xorvatiya hám №10 Italiya, sonday-aq turnirdiń házirgi chempionları kirdi. Olarǵa №66 Albaniya da qosıldı. UEFA Chempionlar Ligasında ólim toparları kóp boldı: olarǵa 2017–18-jılǵı máwsimdegi H toparı ([[Real Madrid]], Tottenham Xotspur, Borussia Dortmund hám APOEL), 2018–19-jılǵı máwsimdegi C toparı (Parij Sen-Jermen, [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpul]], [[S.S.C. Napoli|Napoli]] hám Qızıl Juldız Belgrad), 2019–20-jılǵı máwsimdegi F toparı (SK Slavia Prague, [[Inter Milan (futbol klubı)|Inter Milan]], Borussia Dortmund hám FC Barselona<ref>{{Web deregi | url = https://edition.cnn.com/2019/08/29/football/champions-league-draw-barcelona-liverpool-spt-intl/index.html| bet = Barcelona drawn in Champions League 'group of death'| avtor = Grez| at = Matias| sáne = 2019-jıl 29-avgust | jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-aprel }}</ref>), 2022–23-jılǵı máwsimdegi C toparı (Bavariya Myunxen, [[FC Barcelona|FC Barselona]], Inter Milan hám Viktoria Plzen) hám 2023–24-jılǵı máwsimdegi F toparı (Parij Sen-Jermen, Borussia Dortmund, AC Milan hám Nyukasl Yunayted) kiredi. 1998–99-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasınıń toparlıq basqıshında hárbiri tórt komandadan turatuǵın altı topar bar edi, biraq tek topar jeńimpazları hám eń jaqsı kórsetkishke iye bolǵan ekinshi orın iyeleri keyingi basqıshqa ótetuǵın edi. Sol máwsimde, C toparı (Házirgi chempionlar Real Madrid, 1998-jılǵı UEFA Kubogı Jeńimpazları Internacionale, 1998-jılǵı UEFA Kubogı yarım finalshıları Spartak Moskva hám salıstırmalı hálsiz Shturm Grac) hám D toparı (Ispaniya chempionları Barselona, burınǵı Chempionlar Kubogı jeńimpazları Bavariya Myunxen hám Manchester Yunayted, sonday-aq salıstırmalı hálsiz Brendbi) ólim toparları dep esaplanıwı múmkin edi. Nátiyjede, bul toparlar ekinshi orındaǵı komandaları arasında eń jaqsı kórsetkishke iye bolǵan eki topar boldı, al D topanınıń kúshli eki komandası, Bavariya Myunxen hám Manchester Yunayted, aqırǵı finalda ushırastı. Íqlasbentler ózleriniń jaqsı kórgen komandası bar hár qanday qıyın topardı «ólim toparı» dep sıpatlawı múmkin. Djorj Vekseydiń aytıwınsha, «Futbolda, hárbir mámleket ózin hámme waqıt eń qıyın toparǵa, yaǵnıy Ólim Toparına, túsip qalǵan dep oylaydı»<ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E6DD113CF935A2575BC0A9619C8B63|title=An American in the World Cup Is Dreaming Big|last=Vecsey|first=George| sáne =16 August 2007|work=New York Times|access-date=4 December 2009}}</ref>. Bul mániste, Devid Uorren bılay dep pikir bildiredi: «Final toparında eń jaqsı reytingke iye bolıw, mámleketke alǵa ilgerlew ushın jaqsı múmkinshilik hám «ólim toparı»nan saqlanıw ushın eń jaqsı múmkinshilik beredi»<ref>{{Web deregi | url = http://goal.blogs.nytimes.com/2009/09/10/the-road-to-south-africa/| bet = Road to South Africa| avtor = Warren| at = David| sáne = 2009-jıl 10-sentyabr | jumıs = New York Times| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ n4cai22qfrdesboahkxvvy1ul30s9nx 0 25048 266170 214652 2026-08-17T22:59:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266170 wikitext text/x-wiki '''Maqsetler hám tiykarǵı nátiyjeler''' (MTN, basqasha MTNler) – bul jeke adamlar, komandalar hám shólkemler tárepinen ólshenetuǵın maqsetlerdi belgilew hám olardıń nátiyjelerin baqlaw ushın qollanılatuǵın maqset qoyıw strukturası. MTNnıń rawajlanıwı ulıwma túrde Endryu Growǵa tiyisli bolıp, ol bul usıldı 1970-jıllarda [[Intel]] kompaniyasına kirgizgen hám bul sistemanı óziniń 1983-jılǵı «Joqarı ónimdarlıqtı basqarıw» kitabında bayanlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.plai.team/blog/history-of-objectives-and-key-results| bet = A History of Objectives and Key Results (OKRs)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220829155549/https://www.plai.team/blog/history-of-objectives-and-key-results| arxivsáne = 2022-jıl 29-avgust | avtor = Bas| at = Andriy| jumıs = Plai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. == Sholıw == MTNler maqsetten (áhmiyetli, konkret, anıq belgilengen maqset) hám 3-5 tiykarǵı nátiyjeden (sol maqsetke erisiwdi baqlaw ushın qollanılatuǵın ólshenetuǵın tabıs kriteriyleri) ibarat<ref name="wodtke_book">{{Cite book|title=Introduction to OKRs|last=Wodtke|first=Christina|publisher=O’Reilly Media, Inc.|year=2016|isbn=9781491960271}}</ref>. Maqsetler tek áhmiyetli, konkret hám anıq belgilengen bolıp qoymastan, olar sol maqsetke umtılıp atırǵan jeke adam, komanda yamasa shólkem ushın ruwxlandırıwshı bolıwı kerek<ref name="whatmatters_what_is_okr">{{Web deregi | url = https://www.whatmatters.com/faqs/okr-meaning-definition-example/| bet = What is an OKR? Definition and examples| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210824173635/https://www.whatmatters.com/faqs/okr-meaning-definition-example/| arxivsáne = 2021-jıl 24-avgust | til = en| jumıs = What Matters| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-avgust }}</ref>. Maqsetler jáne de baslama menen qollanılıwı múmkin, olar tiykarǵı nátiyjelerdi alǵa jıljıtıw hám maqsetke erisiwge járdem beretuǵın jobalar hám is-háreketler bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=Maasik|first1=Alexander|title=Step by Step Guide to OKRs}}</ref>. Tiykarǵı nátiyjeler 0-100% shkalası boyınsha yamasa jobalawshılar hám sheshim qabıllawshılar tárepinen tiykarǵı nátiyjege erisiw baǵdarında jumıs islep atırǵanlardıń tabıslı bolǵanın yamasa bolmaǵanın anıqlaw ushın qollanıla alatuǵın hár qanday sanlı mánis (mısalı, san, dollar muǵdarı yamasa procent) penen ólsheniwi kerek. Tiykarǵı nátiyjeni anıqlawda «kúlreń aymaq» ushın orın bolmawı kerek. == Tariyxı == Endryu Grow 1970-jıllarda [[Intel]] kompaniyasında islegen waqtında MTN koncepciyasın keń tarqattı<ref>{{Web deregi | url = https://www.plai.team/blog/history-of-objectives-and-key-results| bet = A History of Objectives and Key Results (OKRs)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220829155549/https://www.plai.team/blog/history-of-objectives-and-key-results| arxivsáne = 2022-jıl 29-avgust | avtor = Bas| at = Andriy| jumıs = Plai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Keyinirek ol MTNdı óziniń 1983-jılǵı «Joqarı ónimdarlıqtı basqarıw» kitabında bayanladı<ref name="grove_book">{{Cite book|last=Grove|first=Andrew|title=High Output Management|url=https://archive.org/details/dli.ernet.213936|publisher=Random House|year=1983|isbn=0394532341}}</ref>. 1975-jılı sol waqıtta Intel kompaniyasında satıwshı bolıp islegen Djon Dorr, Intel ishinde Grow tárepinen ótilgen kursta qatnastı, sol jerde ol sol waqıtta «iMBO» («Intel Management by Objectives» - «Intel maqsetler arqalı basqarıw») dep atalǵan MTN teoriyası menen tanıstı<ref name="doerr_book">{{Cite book|title=Measure What Matters: How Google, Bono, and the Gates Foundation Rock the World with OKRs|year=2018|url=https://archive.org/details/measurewhatmatte0000doer|last1=Doerr|first1=John}}</ref>. 1999-jılǵa kelip venchurlıq kapital firması Kleiner Perkins kompaniyasında islep atırǵan Dorr MTN ideyasın [[Google]] kompaniyasına usındı. Bul ideya orın aldı hám MTNler tez arada Google mádeniyatınıń oraylıq bólegine aylandı, sebebi ol «shólkemniń barlıq bólimleriniń kúsh-jigerin bir áhmiyetli máselelerge qaratıwın támiyinleytuǵın basqarıw metodologiyası» sıpatında xızmet etti. Dorr 2018-jılı MTN sisteması haqqında «Áhmiyetli nárseni ólshe» degen kitap baspadan shıǵardı. Growdıń ápiwayı biraq nátiyjeli koncepciyasın Djon Dorr óz kitabında bılay túsindiredi: ''«Tiykarǵı nátiyje ólsheniwi kerek. Biraq aqırında siz qarap, hesh qanday tartıssız: Men bunı isledim be yamasa islemedim be? Awa? Yaq? Ápiwayı. Bunda hesh qanday bahalaw joq.»'' [[Alphabet Inc.|Alphabet]] kompaniyasınıń burınǵı bas direktorı hám [[Google]] kompaniyasınıń teń tiykarshısı Larri Peydj Dorrdıń kitabınıń alǵı sózinde MTNlarǵa bılay baha bergen: ''«MTNlar bizge bir neshe márte 10 ese ósiwge járdem berdi. Olar biziń 'dúnyadaǵı informaciyanı sistemalastırıw' degen aqılǵa sıymaytuǵın missiyamızdı ámelge asırıwǵa múmkinshilik berdi. Olar meni hám kompaniyanıń qalǵan bólegin eń áhmiyetli waqıtlarda belgilengen waqıt hám baǵıt boyınsha alıp júrdi.»'' [[Google]] kompaniyasında keń tarqalǵannan keyin, MTNlar LinkedIn<ref name="enterprise_gamification">{{Web deregi | url = https://felipecastro.com/en/okr-cycle/| bet = OKR Cycle| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208202846/https://felipecastro.com/en/okr-cycle/| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | sáne = 2017-jıl 18-oktyabr | baspaxana = Enterprise Gamification| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-avgust }}</ref><ref name="linkedin">{{Web deregi | url = https://zokri.com/okr-objectives-key-results/okr-case-studies/| bet = OKR Case Studies & Stories - Learn from the best who have had success| baspaxana = [[ZOKRI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-iyul }}</ref> [[Twitter]]<ref name="twitter">{{Web deregi | url = http://recode.net/2015/07/27/following-frat-party-twitters-jack-dorsey-vows-to-make-diversity-a-company-goal/| bet = Following Frat Party, Twitter's Jack Dorsey Vows to Make Diversity a Company Goal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208202850/https://www.vox.com/2015/7/27/11615058/following-frat-party-twitters-jack-dorsey-vows-to-make-diversity-a| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | avtor = Wagner| at = Kurt| sáne = 2015-jıl 27-iyul | jumıs = recode| baspaxana = [[Vox Media, Inc]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-noyabr }}</ref>, Uber<ref name="uber">{{Web deregi | url = https://www.susanjfowler.com/blog/2017/2/19/reflecting-on-one-very-strange-year-at-uber| bet = Reflecting On One Very, Very Strange Year At Uber| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180420163321/https://www.susanjfowler.com/blog/2017/2/19/reflecting-on-one-very-strange-year-at-uber| arxivsáne = 2018-jıl 20-aprel | avtor = Fowler| avtorsilteme = Susan Fowler| at = Susan| jumıs = Susan Fowler Blog| baspaxana = Susan Fowler| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-aprel }}</ref>, [[Microsoft]]<ref name="Microsoft">{{Web deregi | url = https://medium.com/@sandeepchads/6-things-i-learnt-about-okrs-microsoft-f9a43a422b0d| bet = 6 things I learnt about OKRs @ Microsoft| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208202849/https://geekintraining.medium.com/6-things-i-learnt-about-okrs-microsoft-f9a43a422b0d| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | avtor = Chadda| at = Sandeep| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-sentyabr }}</ref> hám GitLab<ref name="GitLab">{{Web deregi | url = https://about.gitlab.com/company/okrs| bet = GitLab: Objectives and Key Results (OKRs)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220225064728/https://about.gitlab.com/company/okrs/| arxivsáne = 2022-jıl 25-fevral | jumıs = GitLab| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral }}</ref> sıyaqlı bir qansha basqa uqsas iri texnologiyalıq shólkemler arasında da qollanıla basladı. == Eń jaqsı tájiriybeler == Dorr shólkemlerdiń tiykarǵı nátiyjeler boyınsha maqsetli tabıs dárejesi 70% bolıwın usınıs etedi. 70% tabıs dárejesi tómen qáwip penen xızmetkerlerdi rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan básekige qabiletli maqset qoyıwdı xoshametleydi. Eger tiykarǵı nátiyjelerdiń 100% úziliksiz orınlanıp atırǵan bolsa, tiykarǵı nátiyjeler qayta bahalanıwı kerek. Bunı esapqa alıp, MTNlar 0.0 den 1.0 ge shekemgi shkalada bahalanadı, bunda 0.7 «umtılıwshı» Tiykarǵı Nátiyjeler ushın normal obyekt bolıp esaplanadı (bunda maqset múmkin bolǵanınsha kóbirek progresske erisiw), al 1.0 «minnetlengen» Tiykarǵı Nátiyjeler ushın kútilgen maqset bolıp tabıladı (bunda nátiyje ónim yamasa funkciyanı jetkerip beriw, múddetke úlgeriw, yamasa binar «islendi» yamasa «islenbedi» statusı)<ref>{{Web deregi | url = https://www.okr-dash.com/articles/how-to-score-okrs| bet = How to score OKRs| til = en| jumıs = OKR-Dash Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Shólkemler óz MTNların islep shıǵıwda ádettegi biznesti sáwlelendirmewine itibar beriwi kerek, sebebi bunday maqsetler, anıqlama boyınsha, háreketke baǵdarlanǵan hám ruwxlandırıwshı emes<ref>{{Web deregi | url = https://www.whatmatters.com/series_entries/s2-3-okrs-bau-business-as-usual/| bet = OKRs are not "BAU"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210813191400/https://www.whatmatters.com/series_entries/s2-3-okrs-bau-business-as-usual/| arxivsáne = 2021-jıl 13-avgust | til = en| jumıs = What Matters| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-avgust }}</ref>. Sonday-aq «járdem beriw» hám «keńes beriw» sıyaqlı sózlerden qashıw kerek, sebebi olar konkret, ólshenetuǵın nátiyjelerge qaraǵanda belgisiz is-háreketlerdi táriyiplew ushın qollanıladı<ref name="rework_set_okrs">{{Web deregi | url = https://rework.withgoogle.com/guides/set-goals-with-okrs/steps/set-objectives-and-develop-key-results/| bet = re:Work - Guide: Set goals with OKRs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211119141606/https://rework.withgoogle.com/guides/set-goals-with-okrs/steps/set-objectives-and-develop-key-results/| arxivsáne = 2021-jıl 19-noyabr | til = en| jumıs = rework.withgoogle.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-avgust }}</ref>. Tiykarǵı nátiyjelerdi islep shıǵıwda keshigiwshi indikatorlardıń ornına aldıńǵı indikatorlardı ólshew usınıs etiledi. Aldıńǵı indikatorlar ańsat ólshenedi hám shólkemlerge bir nárse durıs bolmay atırǵanda erte eskertiw beredi, solay etip olar óz baǵıtın dúzetiwi múmkin. Kerisinshe, keshigiwshi indikatorlar - bul belgili bir ózgerislerge baylanıstırıw múmkin bolmaǵan kórsetkishler bolıp, olar shólkemlerdiń óz waqtında baǵıtın dúzetiwine kesent beredi<ref name="whatmatters_leading">{{Web deregi | url = https://www.whatmatters.com/series_entries/s3-4-okr-key-results-examples/| bet = Going from Good to Better Part 2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210813125231/https://www.whatmatters.com/series_entries/s3-4-okr-key-results-examples/| arxivsáne = 2021-jıl 13-avgust | til = en| jumıs = What Matters| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-avgust }}</ref>. «MTNlar boyınsha qollanba» kitabınıń avtorı Ben Lamorte MTN trenerleri ushın 5 jaqsı tájiriybeni usınıs etedi<ref>{{Web deregi | url = https://okrs.com/2020/10/five-mantras-for-the-okrs-coach/#:~:text=%20Five%20Mantras%20for%20the%20OKRs%20Coach%20,reflect%20outcomes%20%28results%29%20rather%20than%20output...%20More%20| bet = 5 mantras for OKRs coaches| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220908210326/https://okrs.com/2020/10/five-mantras-for-the-okrs-coach/#:~:text=%20Five%20Mantras%20for%20the%20OKRs%20Coach%20,reflect%20outcomes%20%28results%29%20rather%20than%20output...%20More%20| arxivsáne = 2022-jıl 8-sentyabr | avtor = Lamorte| at = Ben| sáne = 2020-jıl 29-oktyabr | jumıs = The OKRs Blog| baspaxana = Ben Lamorte| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-sentyabr }}</ref>: # «Az kóp» - MTNlardıń kishi toparın anıqlań # «Eńbeklew-júriw-juwırıw» - MTNlardı bólek-bólek engiziń. Pútkil shólkem boyınsha tolıq kólemde engiziwdiń ornına pilot komandalardan baslań. Birinshi ciklde MTNlar haqqında úyreniwge itibar qaratıń. Ekinshi cikldi programmanı qalay jaqsıraq keńeytiwdi izertlew ushın saqlań. # «Nátiyje, ónim emes» - Tiykarǵı nátiyjelerdi kóbinese ónim (islengen jumıs muǵdarı) emes, al nátiyjelerdi (juwmaqlar) sáwlelendiretuǵın etip jazıń. # «MTNlar hámme nárse emes» - Islep atırǵan hámme nárseńizdi sáwlelendiriwge urınbastan, ólshenetuǵın progresske erisiwdiń eń áhmiyetli tarawların sáwlelendiretuǵın MTNlardı jazıń. MTNlardı wazıypalar hám salamatlıq kórsetkishlerinen ayırıń. Salamatlıq kórsetkishleri baqlanadı hám olardı qadaǵalaw áhmiyetli, biraq tiykarǵı nátiyjelerden ayırmashılıǵı, olar jaqın múddetli jaqsılanıwdıń tiykarǵı dıqqat orayı emes. # MTNlardı úyreniwdiń jalǵız jolı - MTNlardı ámelge asırıw. MTNlardı jobalaw hám islep shıǵıw tamamlanǵannan keyin, komandalar MTN cikli dawamında óz jumısların nátiyjeli basqarıwdıń áhmiyetli wazıypasına iye boladı. Biznesmen hám avtor Kristina Vodtke maqsetlerge qaray progresske erisiwdi támiyinlew ushın háptelik ritmdi belgilewdi usınıs etedi. Óz freymvorkinde<ref>{{Web deregi | url = https://eleganthack.com/monday-commitments-and-friday-wins/| bet = Monday Commitments and Friday Wins| avtor = Wodtke| at = Christina| sáne = 2014-jıl 16-fevral | jumıs = Elegant Hack| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart }}</ref> Vodtke hár dúyshembi kúni tómendegi sorawlarǵa juwap beriwdi usınıs etedi: # Komandanıń MTNlarǵa erisiw isenimliligi qanday? # Komandanıń Salamatlıq Kórsetkishleri jaqsı jaǵdayda ma? # Bul háptede isleniwi kerek bolǵan eń áhmiyetli nárseler qaysılar? # Komanda keyingi tórt hápte ishinde nege tayar bolıwı kerek? == Sın pikirler == MTNlar bir waqıtları ádette jeke adam, komanda hám shólkem dárejelerinde belgilenetuǵın edi; biraq, házirgi waqıtta kópshilik shólkemler jeke qatnasıwshılar ushın MTNlardı anıqlamaydı, sebebi bunday MTNlar wazıypalar dizimine uqsap ketedi hám MTNlardı jumıs nátiyjeliligin bahalaw menen aralastırıp jiberiwge alıp keledi. Kompaniya, komanda hám jeke dárejelerde MTNlardı baslaw ushın motivaciya 2014-jılǵı Google Ventures seminarı videojazbasınan alınǵan, onda Rik Klau MTNlardıń 3 dárejede bolatuǵının túsindiredi. Keyinirek, 2017-jıldıń noyabr ayında, Klau Twitter arqalı anıqlıq kirgizdi: «6- Jeke MTNlardı tolıǵı menen ótkizip jiberiń. Ásirese jas, kishi kompaniyalar ushın. Olar artıqmash. Kompaniya hám komanda dárejesindegi MTNlarǵa dıqqat qaratıń.» Bunnan tısqarı, bir neshe dárejede MTNlardı dúziw MTNlar kóp tárepleri menen qashıwǵa urınatuǵın sarqırama usılınıń artıqmash qollanılıwına alıp keliwi múmkin degen sın pikirler bar<ref name="okr_waterfall_criticism">{{Web deregi | url = https://www.itsinthenode.com/en/blog/the-power-of-making-a-difference-at-work| bet = Power of making a difference at work – Blog Article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208202848/https://www.itsinthenode.com/en/blog/the-power-of-making-a-difference-at-work| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | avtor = Formgren| at = Johan| sáne = 2018-jıl 15-oktyabr | baspaxana = Its in the Node| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-oktyabr }}</ref>. == Uqsas strukturalar == Maqsetler, obyektler, strategiyalar hám ólshemler (MNSÓ) hám Xoshin Kanridiń X-Matricası sıyaqlı basqa strategiyalıq jobalaw freymvorları menen sáykeslik bar. Biraq, MNSÓ óz komponentleriniń biri sıpatında «strategiya»nı anıq kirgizedi. Sonıń menen birge, MTNlar basqa jumıs nátiyjeliligin basqarıw freymvorkları menen beyimlesedi, tiykarǵı nátiyjelilik kórsetkishleri (TNK) hám teńlestirilgen kórsetkishler kartası arasında jaylasqan<ref name="davies_interview">{{Web deregi | url = https://www.perdoo.com/blog/okr-vs-balanced-scorecard/| bet = OKR vs Balanced Scorecard – Paul Niven Explains the Difference| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208202853/https://www.perdoo.com/resources/okr-vs-balanced-scorecard/| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | avtor = Davies| at = Rob| sáne = 2018-jıl 9-oktyabr | baspaxana = Perdoo GmbH| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ s41z01u0l9yewn8yu0ezq23ac69a5k2 0 25250 266257 214719 2026-08-18T00:34:23Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266257 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cambridge_rules_1856.png|nobaý|«Universitet futbol klubınıń nızamları» (1856)]] '''Kembridj qaǵıydaları''' — on toǵızınshı ásirde [[Kembridj universiteti|Kembridj universitetinde]] islep shıǵılǵan futbol qaǵıydalarınıń bir neshe túrleri bolıp tabıladı. Kembridj qaǵıydalarınıń zamanagóy futbol kodekslarına aytarlıqtay tásir etkeni moyınlanadı. Ayırım adamlardıń pikirinshe, 1856-jılǵı Kembridj qaǵıydaları Avstraliya futbol qaǵıydalarınıń payda bolıwına tásir etken<ref name="Hibbins 1989 pp. 172–192">{{Cite journal|last=Hibbins|first=G.M.|title=The Cambridge connection: the origin of Australian rules football|journal=The International Journal of the History of Sport|publisher=Informa UK Limited|volume=6|issue=2|year=1989|issn=0952-3367|doi=10.1080/09523368908713687|pages=172–192}}</ref>. 1863-jılǵı Kembridj qaǵıydaları Futbol associaciyasınıń dáslepki Oyın nızamlarınıń jaratılıwına úlken tásir etken dep aytıladı. == Kontekst == [[Fayl:Parkers_Piece_1907.png|nobaý|Parker Pis (1907)]] Futbol oynawdıń Kembridjde uzaq tariyxı bar. 1579-jılı Chestertonda qala turǵınları menen universitet studentleri arasında ótkerilgen bir oyın zorlıq-zombılıq penen dawǵa aylanıp, Vice-kanclerdi kolledj maydanlarınan tısqarı jerde «futbol» oynawǵa tıyım salatuǵın párman shıǵarıwǵa májbúr etti. 1631-jılı Sent-Djons kolledjiniń studenti Djon Barvik «Futbol oynap atırıp» bir studenttiń jaǵın sındırıp aldı<ref>{{Cite book|title=The Life of the Reverend Dr. John Barwick|url=https://books.google.com/books?id=yE5_n6uAiY4C&pg=PA9}}</ref>. Tariyxshı Kristofer Vordsvorttıń aytıwınsha, universitette futbol «[on segizinshi] ásirde, menińshe, kóp oynalmaǵan»<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/cu31924100477466|title=Social life at the English Universities in the Eighteenth Century}}</ref>. On toǵızınshı ásirdiń baslarında bul oyın haqqında kóbirek maǵlıwmatlar bar. Iisus kolledjiniń basshısı Djordj Elves Korri 1838-jılı bılay dep jazǵan: «Uillis penen seyil etip júrgenimizde, biz Parker Piske jaqınladıq hám sol jerde qırıqqa jaqın studenttiń futbol oynap atırǵanın kórdik. Kóriniske jańalıq hám janlılıq beriw qızıqlı edi!»<ref name="cuafc">{{Web deregi | url = http://www.cuafc.org/history.php| bet = History of Football in Cambridge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061027053608/http://www.cuafc.org/history.php| arxivsáne = 2006-jıl 27-oktyabr | jumıs = Cambridge University Association Football Club}}</ref> Ekinshi tárepten, 1839-jıldan 1841-jılǵa shekem Triniti kolledjinde oqıǵan Regbi mektebiniń burınǵı oqıwshısı Albert Pell, Kembridjge kelgende «futbol belgisiz edi» dep aytqan, biraq ol hám onıń joldasları Regbi qaǵıydaların qollanıp, «Kembridjde futboldı ornattı»<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/reminiscencesal00mackgoog|title=The Reminiscences of Albert Pell}}</ref>. On toǵızınshı ásirdiń baslarında hárbir mektep óziniń futbol qaǵıydaların qollanıwǵa beyim boldı. Bul mektep kodeksleri 1840-jıllardan baslap jazba túrde payda bola basladı, 1845-jılı Regbi mektebinen baslandı. Hár túrli mekteplerde oqıǵan Kembridj studentleri bir-biri menen futbol oynaǵısı kelgende, hár túrli kodekslerdiń ózgesheliklerin biriktirip, kelisimge kelgen qaǵıydalar toplamın dúziw zárúr boldı. == 1838&#x2013;1842 == 1838-jıldan 1842-jılǵa shekem Kembridjde oqıǵan Shrusberi mektebiniń burınǵı oqıwshısı Edgar Montegyu 1897-jılǵı xatında bılay dep esleydi: «Men hám mekteptiń basqa altı wákili Klub dúzdik hám hár túrli oyınlardı teńlestiretuǵın qaǵıydalar islep shıqtıq. [...] Sonnan keyin biz Parker Piste eki match ótkerdik». 1899-jılǵı keyingi xatında ol bılay dep jazdı: «Men birinshi futbol klubın dúzgenimizde, barlıq mekteplerge ádil bolıw ushın futbol qaǵıydaların islep shıqqan jeti adamnıń biri edim»<ref>{{Cite book|last=Oldham|first=J. Basil|year=1952|title=A History of Shrewsbury School 1552-1952|location=Oxford|publisher=Basil Blackwell|page=232}}</ref>. Bul qaǵıydalar saqlanıp qalmaǵan<ref name="cd_64">Curry and Dunning (2015), p. 64</ref>. Usı xatlar tiykarında Karri hám Danning «házirshe, birinshi Kembridj universiteti futbol qaǵıydaları 1838-jılı dúzilgen dep boljaw kerek» dep usınıs etedi. == 1846 == [[Fayl:J._C._Thring.jpg|nobaý|Dj. S. Tring]] N. L. Djeksonnıń aytıwınsha, 1846-jılı «Shrusberidiń eki burınǵı oqıwshısı, mırza X. de Vinton hám Dj. S. Tring, bir neshe burınǵı Iton oqıwshıların ózlerine qosılıwǵa kóndirip, klub dúzdi. Matchlar siyrek ótkerildi, biraq olardıń ayırımları Parker Piste oynaldı. Tilekke qarsı, sol waqıtta oyın universitette keń tarqalmaǵan edi, sonlıqtan klub uzaq jasamadı»<ref name="jackson_26">{{Cite book|title=Association Football|page=26|year=1900|location=London|publisher=Newnes|first=N. L.|last=Jackson}}.</ref>. Tring ózi 1861-jılı bılay dep jazǵan<ref name="universal">{{Cite journal|journal=The Field| sáne =1861-12-28|page=578|title=Football, Simple and Universal|author=J.C.T.|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Football,_Simple_and_Universal_(The_Field)_1861-12-28.png}}</ref>: «1846-jılı, ulıwmalıq oyın engiziw hám Kembridjde haqıyqıy abıroylı klub dúziw háreketi ámelge asırılǵanda, Regbi oyını Iton, Vinchester hám Shrusberi adamlarınıń futbol klubın dúziwde birlesiwine úlken kesent boldı». Bul kodifikaciya háreketinen hesh qanday qaǵıydalar saqlanıp qalmaǵan. Grin bul rawajlanıwdı «kózqaraslar birligin hám ilajı bolǵanınsha kóbirek adamlar ushın qabıl etiletuǵın ulıwmalıq nızamlar kodeksin [futbolda] jaratıwdaǵı birinshi anıq qádem» dep táriyipleydi hám «bul tariyxıy waqıyanı eske alıw ushın» estelik taqtanıń joqlıǵına ókinish bildiredi. == 1848 == [[Fayl:Henry_Charles_Malden.jpg|nobaý|Genri Charlz Malden]] Genri Charlz Malden 1847-jıldan 1851-jılǵa shekem Triniti kolledjinde oqıdı. 1897-jılı ol xat jazıp, onda 1848-jılı Kembridjde futbol qaǵıydaların dúziw haqqındaǵı esteliklerin súwretledi. Bul xat keyinnen 1898-jılı S. V. Alkok tárepinen gazeta maqalasında járiyalandı: «Házir jazıp atırǵanımda, aldımda mırza Genri S. Maldenniń Godalmingtegi Kops Edjden jazǵan xatı tur, onda universitetlerdiń birinde futboldı beyimlew boyınsha dáslepki háreketler haqqında qızıqlı maǵlıwmat berilgen. «Eliw jıl burın búgin,» - dep jazadı mırza Malden 1897-jıl 8-oktyabr sánesi menen, - «men Kembridjdegi Triniti kolledjine keldim. Keyingi jılı sol waqıtta keń tarqalǵan xokkeydiń ornına futboldı oynawǵa háreket islendi. Biraq nátiyje úlken ǵabırsıwǵa alıp keldi, sebebi hárbir adam óziniń jámiyetlik mektebinde úyrengen qaǵıydaları boyınsha oynadı. Iton mektebinen kelgenlerdiń Regbi mektebinen kelgenlerdiń toptı qolı menen uslaǵanına qalay baqırǵanı ele esimde. Sonlıqtan hárbir jámiyetlik mektepten eki adamnan, al universitetten jámiyetlik mektep pitkermegen eki adamdı saylaw kelisildi. G. Solt<ref>George Salt (d. 1882); attended Trinity College between 1846 and 1850</ref> penen men universitet wákilleri etip saylandıq. Basqaların esime túsire alǵanımda jaqsı bolar edi. Regbiden kelgen Byorn<ref>George Burn (d. 1880); attended Trinity College between 1847 and 1851</ref> olardıń biri edi; Itonnan kelgen Uimper<ref>Frederick Hayes Whymper (d. 1893); attended Trinity College between 1847 and 1851</ref>, de, menińshe, qatnastı. Bizler barlıǵı bolıp on tórt adam edik, dep oylayman. Xarrou, Iton, Regbi, Vinchester hám Shrusberi mektepleri wákillengen edi. Bizler meniń bólmemde keshte, sol waqıtları saat 4te bolatuǵın asxanadan keyin jıynaldıq; uzaq jıynalıs bolatuǵının kútip, stollardı tazalap, qálem, sıya hám qaǵaz tayarladım. Birneshe adam kelgende, imtixan bar ma dep soradı! Hárbir adam óz mektebiniń qaǵıydalarınıń kóshirmesin alıp keldi yamasa olardı yadtan biletuǵın edi, sonlıqtan jańa qaǵıydalardı islep shıǵıwda alǵa ilgerilewimiz áste boldı. Bir neshe márte Solt ekewimiz, biytárep bolǵanımız sebepli, dawıslar teń bolǵanda qaǵıydanı qabıl ettik yamasa alıp tasladıq. Bizler túngi saat on ekige bes minut qalǵanda tarqastıq. Jańa qaǵıydalar «Kembridj qaǵıydaları» retinde basıp shıǵarıldı, kóshirmeleri tarqatıldı hám Parker maydanına jabıstırıldı, olar júdá jaqsı islep atır edi, óytkeni olar sadıqlıq penen saqlandı hám men hesh qashan jámiyetlik mektep adamınıń qaǵıydalardı unatpaǵanı sebepli oynawdan bas tartqanın esitpedim. Yaqshı, mırza, jıllar ótkennen keyin állekim sol qaǵıydalardı, ele de Kembridjde kúshinde bolǵan, aldı hám olarǵa az ǵana ózgerisler kirgizip, Associaciya qaǵıydalarına aylandırdı.  «Ádil uslap alıw, erkin tebiw (Xarrouda ele de oynalatuǵın) alıp taslandı. Ofsayd qaǵıydası azıraq qatań etildi. 'Qollar' qaǵıydası kóbirek qatańlastırıldı; bul jaqında aqılǵa muwapıq ózgertildi.» Maldenniń xatında súwretlengen 1848-jılǵı qaǵıydalar saqlanıp qalmaǵan bolsa da, olar oyınnıń tariyxshıları tárepinen úlken qızıǵıwshılıq tuwdırdı. Alkok bılay dep pikir bildirdi: «Mırza Maldenniń birdey futbol kodeksin jaqlawshı dáslepki háreketi haqqındaǵı bayanlaması eń úlken qızıǵıwshılıq payda etedi, sebebi burın hesh kim bunı kórmegen edi. [...] Hár qanday jaǵdayda da, bul eliw jıl burın birdey kodekstiń bar bolǵanın sózsiz tastıyıqlaydı»<ref name="alcock_1898">{{Cite journal|page=3|location=London|title=Association Football: No. 1 -- Its Origin|first=C. W.|last=Alcock}}</ref>. 1899-jılı jazǵan N. L. Djekson, Maldenniń xatında súwretlengen qaǵıydalar «Associaciya oyınınıń kelip shıǵıwı Kembridj universitetine baylanıslı ekenin tastıyıqlaydı» dep málimledi. Hátte 1848-jılǵı qaǵıydalardı islep shıqqan jıynalıstı «Frankfurt, Parij hám Kennington Kommondaǵı [sol jılǵı revolyuciyalıq waqıyalar] sıyaqlı este saqlawǵa ılayıqlı» dep aytıwǵa boladı degen pikirler de bar<ref>{{Cite journal|title=Trinity and the Beautiful Game|first=Richard|last=Speight|page=6|year=2008|location=Cambridge}}</ref>. Maldenniń 1848-jılǵı nızamlar «júdá qanaatlandırarlı» islegeni haqqındaǵı pikirine Danning hám Sheard gúman bildiredi, sebebi 1856-jılı jańa nızamlar toplamın dúziw kerek bolǵan (tómende qarań)<ref>{{Cite book|first=Eric|last=Dunning|title=Barbarians, Gentlemen and Players: A Sociological Study of the Development of Rugby Football|year=2005|publisher=Routledge|pages=104}}</ref>. Piter Sirbi de bılay dep tastıyıqlaydı: «Bálkim, bul [1848-jılǵı] nızamlar ayırım oyınlarda qollanılǵan shıǵar ... biraq Malden táriyiplegen ámeliyattaǵı hár túrlilik bir neshe waqıt dawam etken». Sirbi 1852-jildan 1856-jılǵa shekem Sent-Djons kolledjinde oqıǵan T. G. Bonniydiń eslewlerin keltiredi, ol «kóbinese ... Parker Piste formasız yamasa turaqlı shólkemlestiriwsiz futbol oynaǵan»<ref>{{Cite journal|journal=Eagle|title=A Septuagenarian's Recollections of St John's|pages=304–305|volume=xxx|issue=cxlix|first=T. G.|last=B[onney]|publisher=E. Johnson}}, also cited at Searby (1997), [[iarchive:historyofunivers0003unse_f5w9/page/670/mode/2up|p. 670]].</ref>. == 1851–54 == Kelisim nızamlarına jáne bir márte silteme 1851-jıldan 1854-jılǵa shekem Kembridj Kings kolledjinde oqıǵan U. S. Grinniń járiyalanǵan esteliklerinde ushırasadı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/memoriesetonand00greegoog|pages=[https://archive.org/details/memoriesetonand00greegoog/page/n85 77]-78|title=Memories of Eton and King's|first=W. C.|last=Green|year=1905|location=Eton|publisher=Spottiswode}}</ref>:  Futbol klubı bar edi, onıń oyınları Piste ótkeriletuǵın edi, nızamları basqa qálegen nızamlarǵa qaraǵanda Iton dalasınıń nızamlarına kóbirek uqsaytuǵın edi. Biraq geyde Regbi hám Xarrou oyınshıları toptı qolǵa alıp juwırıwdı baslaytuǵın edi yamasa erkin tebiwlerdi talap etetuǵın edi, bul narazılıq hám ǵabırsıwlarǵa alıp keletuǵın edi. Triniti kolledjiniń adamı, Bimont<ref>William John Beamont (d. 1868); attended Eton, then Trinity College between 1846 and 1850. Subsequently served as a fellow of Trinity from 1852 until his death.</ref> (kóp ótpey óz kolledjiniń aǵzası bolǵan) turaqlı qatnasıwshı edi, hám nızamlar ol hám jáne bir-eki adam tárepinen, Iton emes adamlarǵa ayırım jeńillikler menen qayta kórip shıǵılǵan edi. Kings kolledjinen az adam bul Universitet oyınında oynaytuǵın edi: meniń dáwirimniń aqırına qaray basqa maydanda arnawlı Regbi oyınları baslandı. == 1856 == [[Fayl:Cambridge_rules_members.jpg|nobaý|Bul 1854-jılǵı portrette X. M. Lakkok (joqarıda shepte) hám E. L. Xorn (joqarıda ońda), 1856-jılǵı Kembridj nızamlarınıń dóretiwshileriniń ekewi bar]] 1856-jılı ulıwma nızamlardı islep shıǵıwǵa jáne bir márte háreket boldı. 1853-jıldan 1857-jılǵa shekem Sent-Djons kolledjinde oqıǵan Frederik G. Sayks, olardıń dóretiliwin Sent-Djons kolledji pitkeriwshileri ushın jurnalda 1897-jılı járiyalanǵan xatında bılay táriyiplegen<ref name="eagle">{{Cite journal|title=[Correspondence]|url=https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015065971502?urlappend=%3Bseq=646}}</ref>: Nızamlar 1856-jıldıń Mixaelmas semestrinde islep shıǵılǵan dep oylayman. Jıynalıs Triniti kolledjindegi U. X. Stounnıń bólmesinde ótkerildi. Sol waqıtqa shekem Universitet futbolı tústen keyin 1.30 dan 3.30 ǵa shekem Parker maydanında ulıwma soqlıǵısıw túrinde bolatuǵın edi. [...] Hesh qanday nızamlar joq edi. [...] Jetkilikli sanda jıynalǵanımızda eki tárep tańlap alatuǵın edik, al qalǵanları hálsizrek tárepke qosılatuǵın edi yamasa ótinish etilgenindey isleytuǵın edi. Qol erkin qollanılatuǵın edi, hár kim óz kózqarasın qollanıp, 1856-jılı daǵdarısqa jetkenshe dawam etti, nátiyjede usı nızamlar islep shıǵıldı. Men hesh qashan baxıtsız waqıya haqqında esitpedim, hám oyın qızǵın oynalsa da, zorlıq-zombılıq bolmadı, sebebi maqset top edi, oyınshılardıń denesi emes. [...] Siz (men sıyaqlı) qosıp berilgen Nızamlardı Associaciya oyınınıń ózegi dep esaplawǵa boladı dep oylaysız ba? Sol waqıtta futbol tek mekteplerde hám universitetlerde oynalatuǵın edi, sonlıqtan ol ulıwma joq edi. Oksfordta ne bolsa da, Kembridjde hesh qanday nızamlar joq edi. Hár túrli mekteplerdiń óz nızamları bar edi, olar hesh qashan birlestiriwge ushıramaǵan.  Hárbiriniń óziniki bar boldı. Qosıp berilgen nızamlar birlestiriwge birinshi háreket bolıp kórinedi, hám usı kózqarastan olar Associaciya nızamlarına alıp kelgen bolıwı múmkin. Sayks óziniń 1856-jılǵı kodeksinen (onı «birlestiriwge birinshi háreket» bolıwı múmkin dep kórsetedi) burın hesh qanday kelisim nızamların bilmegen hám olar qabıl etilgenge shekem «Universitet futbolınıń» «hesh qanday nızamları» bolmaǵanın aytqan. Karri hám Danning «[Kembridjde] jańa nızamlardıń turaqlı shıǵarılıwı «nızamlardıń» nátiyjesizligin kórsetedi» dep boljaydı. 1856-jılǵı Kembridj Nızamlarınıń bir versiyası Shrusberi mektebinde saqlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.shrewsbury.org.uk/sites/default/files/uploads/files/Sport/FootballRules.pdf| bet = Laws of the University Foot Ball Club| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190415181221/https://www.shrewsbury.org.uk/sites/default/files/uploads/files/Sport/FootballRules.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 15-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-aprel }}</ref>: basqa bir nusqası, 1857-jılǵa tiyisli, Saykstiń xatı menen birge qosıp berilgen. Nızamlarda on futbolshınıń qoltańbası bar: Iton, Regbi, Xarrou, Shrusberi hám Kembridj universitetinen ekiden. Nızamlar ádil uslawdan keyin erkin tebiwge ruqsat beredi; basqa jaǵdaylarda toptı tek toqtatıw ushın ǵana uslawǵa boladı. Uslap turıw, iyteriw hám shalıw hámmesi qadaǵan etilgen. Ofsayd nızamı oyınshı menen qarsılastıń dárwazası arasında tórt qarsılas bolıwın talap etedi. Gol toptı «bayraq baǵanaları arqalı hám jip astınan» tebiw arqalı urıladı. === Kembridjdan tısqarı qollanılıwı === 1861-jılı Forest futbol klubı (keyinirek Uonderers futbol klubına aylanǵan) 1856-jılǵı Kembridj nızamlarına tiykarlanǵan hám az ǵana qosımshaları bar basıp shıǵarılǵan nızamlar toplamın shıǵardı. Usı klub tárepinen 1862-jıldıń sentyabr ayında shıǵarılǵan xabarlandırıwda keyingi máwsimde «Kembridj universitetiniń nızamları» boyınsha oynaytuǵın qarsılaslar izlendi<ref>{{Cite journal|journal=Bell's Life in London|title=Football}}</ref>. == 1862 == 1862-jıldıń noyabr ayında Kembridjde Eski Itonlılar komandası menen Eski Xarroulılar komandası arasında futbol matchı ótkerildi<ref name="jac">{{Cite journal|last="J.A.C." [James Alexander Cruikshank]|title=[Correspondence]|location=Harrow|pages=52–3}}, as found at {{Cite book|title=A History of British Football|first=Percy M.|last=Young|year=1968|publisher=Arrow Books|location=London|pages=124–126}}</ref>. Arnawlı komitet tárepinen usı match ushın dúzilgen nızamlar toplamı Iton hám Xarrou nızamlarınıń ózgesheliklerin aralastırıp, ekewinen de qısqa hám ápiwayıraq edi: * Toptı «toqtatıwdan» basqa barlıq qol menen oynaw Iton maydan oyınındaǵıday qadaǵan etildi * Maydannıń ólshemleri, dárwazalardıń eni hám dárwazalar ushın «tiykarlar» terminologiyası Xarrou nızamlarına boysındı * Etondaǵıday, oyınshı qarsılas dárwazası menen onıń arasında tórt qarsılas bolmasa, ofsaydta esaplanatuǵın edi * Xarrowdaǵıday, top oyın maydanınan shıǵıp ketkende, oyın tebiw menen qayta baslanatuǵın edi Etonnıń quramalı «ruj» sheshiwshi gol qaǵıydası hám Xarrowdıń ádil uslap alıw ushın beriletuǵın erkin tebiwi bul oyınnıń nızamlarınan shıǵarıp taslandı, ol teń esap penen juwmaqlandı. == 1863 == [[Fayl:Robert_Burn.png|nobaý|Robert Byorn, 1863-jılǵı nızamlardı jazǵan komitettiń baslıǵı]] 1863-jıldıń oktyabr ayında Shrusberi, Eton, Regbi, Marlboro, Xarrow hám Vestminster mekteplerin wákillik etetuǵın toǵız oyınshıdan ibarat komitet tárepinen jańa nızamlar dúzildi. Keyingi ayda ol gazetalarda járiyalandı, kirisiwinde bılay delingen edi<ref name="Bells p.9">{{Cite news|title=Cambridge University|journal=Bell's Life in London}}</ref>: Kembridj universiteti ushın ulıwma oyın ornatıw maqsetke muwapıq dep esaplanǵanlıqtan, usı maqsette tómendegi nızamlar dúzip shıǵıldı. Birinshi oyın 20-noyabr, juma kúni saat 14:15 te Parker maydanında ótkeriledi. Oyınǵa qızıǵatuǵın hám qatnasıwdı qáleytuǵın universitettiń barlıq aǵzaları hár semestr ushın bir shilling aǵzalıq tólew arqalı bunı isley aladı. 1856-jılǵı aldıńǵı nızamlar sıyaqlı, 1863-jılǵı nızamlar da regbi stilindegi top penen juwırıwǵa hám qattı tebiwge ruqsat bermedi. Soǵan qaramastan, eki kod arasında bir neshe ayırmashılıqlar bar edi: * 1856-jılǵı nızamlar boyınsha gol esaplaw ushın top belgili bir «jip»ten tómen ótiwi kerek bolsa, 1863-jılǵı nızamlar toptıń qálegen biyiklikte dárwazadan ótiwine ruqsat berdi. * 1856-jılǵı nızamlar oyınshılarǵa toptı uslap alıwǵa ruqsat berip, ádil uslap alǵanı ushın erkin tebiw beriletuǵın edi, al 1863-jılǵı nızamlar oǵan tıyım saldı (eki kod ta toptı «toqtatıw» ushın qol menen uslawǵa ruqsat berdi). * 1856-jılǵı nızamlar boyınsha oyınshı menen qarsılastıń dárwaza sızıǵı arasında tórt qarsılas bolsa, ol oyında qatnasa alatuǵın edi, al 1863-jılǵı nızamlarda qatań ofsayd nızamı bolıp, toptan aldıda turǵan hár qanday oyınshı oyınnan tıs dep esaplanatuǵın edi. * 1856-jılǵı nızamlar boyınsha top shetki sızıqlardan shıǵıp ketkende, ol taslap beriletuǵın edi, al 1863-jılǵı nızamlarda tebiw qollanıldı. * 1863-jılǵı nızamlar boyınsha qarsılastıń dárwaza sızıǵınıń artında toptı jerge tiygizgennen keyin 25 yardtan erkin tebiw beriletuǵın edi (búgingi kúndegi regbidegi konversiyaǵa uqsas), al 1856-jılǵı nızamlarda bunday qaǵıyda joq edi. Eki nızamlar toplamı arasında tekst jaǵınan az uqsaslıq bar: ulıwma alǵanda, 1863-jılǵı nızamlar uzınıraq hám tolıǵıraq, biraq 1856-jılǵı «Hárbir match gollardıń kópshiligi menen sheshiledi» degen qaǵıydanıń keyingi kodta balaması joq. «The Field» gazetası 1863-jıldıń 1-dekabr kúni usı nızamlar boyınsha ótkerilgen oyın tuwralı tolıq esabat járiyaladı. Avtor «Biz [Kembridj nızamların] eń jaqsı oyın dep esaplamaymız, [...] biraq ol jaqsı oyın» degen juwmaqqa kelip, onı ayırım mektepler qabıl etiwi múmkin ekenin usındı<ref>{{Cite journal|author=Cartwright|journal=Field| sáne =1863-12-05|page=547|title=The Game Played by the New University Rules, and What the Schools would Lose and Gain by Adopting Them}}</ref>. === Futbol associaciyası nızamlarına tásiri === [[Fayl:Ebenezer_Morley_1913.png|nobaý|Ebenezer Morli 1863-jılǵı Kembridj nızamların Futbol associaciyasınıń dıqqatına jetkerdi.]] 1863-jılǵı Kembridj nızamlarınıń járiyalanıwı jańadan qurılǵan Futbol associaciyası (FA) ishindegi óz birinshi nızamlar toplamı boyınsha júrip atırǵan talqılawlar menen sáykes keldi. Bul waqıtta ayırım futbol klubları Regbi mektebiniń mısalın qollap, toptı qolda alıp júriwge ruqsat berdi, oyınshılarǵa toptı alıp baratırǵan qarsılasların «xak» etiwge (baltırdan tebiwge) ruqsat etildi. Basqa klublar eki ámeliyattı da qadaǵan etti. FA nızamların islep shıǵıw boyınsha jıynalıslar waqtında «xak etiwshi» hám «xak etpewshi» klublar arasında aytarlıqtay bóliniw boldı. 1863-jıldıń 17-noyabrindegi FA jıynalısında bul másele talqılandı, bunda «xak etiwshi» klublar basım boldı. Nızamlardı aqırǵı túrde qabıl etiw («retlestiriw») ushın bir hápteden keyin qosımsha jıynalıs belgilendi<ref name="nov_24">{{Cite news|title=The Football Association|page=6}}</ref>. Kembridj nızamları 21-noyabrde, FA jıynalısınan úsh kún burın sport gazetalarında payda boldı. Bul sheshiwshi 24-noyabr jıynalısında «xak etiwshiler» jáne de az kópshilikti quradı. Biraq, jıynalıs barısında FA xatkeri Ebenezer Morli wákillerdiń dıqqatın Kembridj nızamlarına (olar toptı qolda alıp júriw hám xak etiwdi qadaǵan etken edi) qarattı: Húrmetli xatker mırza Morli bılay dedi: «Men nızamlardı usınıslar tiykarında ilajı barınsha sadıqlıq penen islep shıǵıwǵa háreket ettim, biraq jıynalıstıń itibarın basqa júz bergen máselelerge qaratqım keledi. Kembridj universiteti Futbol klubı, bálkim Futbol associaciyasınıń tásiri menen, altı jámiyetlik mektepten kelgen belgili mırzalar qatnasqan ayırım nızamlardı qáliplestirdi. Usılayınsha maqullanǵan bul nızamlar associaciya tárepinen eń úlken itibar hám húrmetke ılayıq, hám biz olardı altı jámiyetlik mekteptiń pikiri bergen áhmiyetti esapqa almastan ótkerip jiberiwimiz kerek emes.» Kembridj nızamların talqılaw hám bul másele boyınsha Kembridj penen múmkin bolǵan baylanıs haqqındaǵı usınıslar nızamlardı túpkilikli «sheshiwdi» 1-dekabrdegi qosımsha jıynalısqa shekem keyinge qaldırıwǵa xızmet etti<ref>{{Cite news|title=The Football Association|page=6}}</ref><ref name="dec_1">{{Cite news|title=The Football Association|page=1}}</ref>. Regbi stilindegi futboldı qollaytuǵın bir qatar wákiller bul qosımsha jıynalısqa qatnaspadı, nátiyjede xak etiw hám toptı qolda alıp júriw qadaǵan etildi. Keyingi jıynalıs haqqındaǵı gazeta esabatında aytılǵanınday, «jaqında Kembridjde qabıl etilgen ayırım nızamlardıń payda bolıwı «xak etpewshiler» jaqlawshılarına únsiz kómekleskendey boldı.»<ref>{{Cite news|title=The Football Association|page=3}}</ref> FA (Futbol Associaciyası) Kembridjdiń ofsayd nızamın derlik sózbe-sóz qabıl etti, burınǵı jobadaǵı pútkilley basqasha sóz dizbegin almastırıp<ref>{{Cite news|title=The Football Association|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Football_Association_(Bell%27s_Life_in_London),_1863-12-05.png}}</ref>. Morli hátte FA nızamların «Kembridj qaǵıydaları menen derlik birdey» etiwdi usındı, biraq bul usınıs FA prezidenti Artur Pember tárepinen qabıl etilmedi<ref name="dec_1_quote">{{Cite news|title=The Football Association|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Football_Association_(Bell%27s_Life_in_London),_1863-12-05.png}}</ref>. Nátiyjede, FAnıń 1863-jılı járiyalanǵan aqırǵı nızamları Kembridj qaǵıydalarınan kóplegen ayırmashılıqlardı saqlap qaldı, olar burınǵı jobada da bar edi, sonıń ishinde tómendegiler: * FA nızamları toptı uslawǵa ruqsat berdi hám ádil uslaw ushın erkin tebiwdi berdi; Kembridj qaǵıydaları toptı toqtatıwdan basqa barlıq qol menen oynawdı qadaǵan etti. * FA nızamları top sızıqtan shıǵıp ketkende onı qayta oyınǵa kirgiziwdi berdi, al Kembridj qaǵıydaları toptı tebiw arqalı oyınǵa kirgiziwdi belgiledi. * FA nızamları hár gol urılǵannan keyin maydan táreplerin almastırıwdı itibarǵa aldı, al Kembridj qaǵıydaları táreplerdi tek birinshi taymnan keyin almastırıwdı belgiledi. Bul ayırmashılıqlardıń tariyxıy áhmiyeti, biraq, toptı tebiw hám kóterip júriwdi biykar etiw haqqındaǵı sheshim menen salıstırǵanda áhmiyetsiz edi. Djonatan Uilson bunı bılay juwmaqlaǵan: ''Toptı kóterip júriw qadaǵan etildi, hám [associaciya] futbolı menen regbi óz jollarına ketti<ref>{{cite book|first=Jonathan|last=Wilson|title=Inverting the Pyramid: The History of Football Tactics|url=https://archive.org/details/invertingpyramid0000wils|pages=[https://archive.org/details/invertingpyramid0000wils/page/n22 11]–12|year=2009|orig-year=2008|edition=paperback|publisher=Orion|location=London|isbn=978-1-4091-0204-5}}</ref>.'' == 1867 == Kembridj universiteti Futbol klubı óz qaǵıydaları boyınsha oynawdı dawam etti. 1867-jıldıń mart ayında, ol «jámiyetlik mektepler hám kolledj futbol klubları wákilleriniń» jıynalısına shaqırdı, onda «Oksford Kembridj penen birge ulıwma qaǵıydalar toplamın qabıl etiwge kelisetuǵını» úmit etildi, bul qaǵıydalardıń «waqıt ótiwi menen pútkil el boylap keń qollanılatuǵını» maqset etilgen edi<ref>{{Cite journal|journal=Cambridge Chronicle and University Journal|date=1867-03-23|page=5|title=Cambridge University Football Club}}</ref>. Karri hám Danning Kembridjdiń FA qaǵıydaların paydalanıwdıń ornına óz qaǵıydalar toplamın qayta kórip shıǵıw haqqındaǵı sheshimi «sol waqıtta FAnıń salıstırmalı túrde hálsizligin» kórsetedi dep esaplaydı. Nátiyjede payda bolǵan qaǵıydalar toplamı, ashıq túrde 1863-jılǵı qaǵıydalardıń qayta kórip shıǵılǵan versiyası sıpatında usınılıp, házirgi regbidegi «urınıw»ǵa uqsas «tachdaun»dı óz ishine aldı: qarsılastıń dárwaza sızıǵınıń artında toptı jerge tiygizgen komanda dárwazaǵa erkin tebiw huqıqın aldı, al eger eki komanda da birdey sanda gol ursa, ózgertilmegen «tachdaunlar» sanı sheshiwshi faktor bolıp xızmet etti<ref name="auto">Curry and Dunning (2015), p. 76</ref>. == Keyingi rawajlanıwlar == 1869-jılı Kembridj klubı FAǵa eki shólkem arasında match ótkeriwdi usınıs etip xat jazdı. Ol óz qaǵıydaları boyınsha oynawda qatań turdı, bul shártke FA kelisim bermedi<ref>FA minute book for 12 January 1869, reported in {{Cite book|title=The Football Association 1863-1883: A Source Book}}</ref>. 1871-jılı futboldıń eki tiykarǵı túri arasındaǵı ayırmashılıq Regbi Futbol Birlesiwiniń (RFB) qurılıwı menen anıq belgilendi. Bunnan soń 1872-jılı RFB qaǵıydaları boyınsha Kembridj Regbi Birlesiwi klubı dúzildi<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_y-VAAAAAIAAJ|year=1892|title=Football: The Rugby Union Game|publisher=Cassell|location=London}}</ref>. «Toptı kóterip júriw oyını» tárepdarlarınan ayırılǵan Kembridj universiteti Futbol klubı 1873-jılı FAǵa qosıldı<ref>Allcock's ''Football Annual'', 1873, reported in {{Cite book|first=Tony|last=Brown|title=The Football Association 1863-1883: A Source Book|location=Nottingham|publisher=Soccerdata|year=2011}}</ref>. Ol 1873-74-máwsiminde [[Angliya kubogı|FA Kubogınıń]] úshinshi basqıshında qatnasqanda FA qaǵıydaları boyınsha oynadı<ref>{{Cite news|title=Cambridge University v. South Norwood}}</ref>. == Moyınlaw == [[Fayl:Cambridge_Rules_1848_monument_1.jpg|nobaý|207x207 nükte|Parker-Pis maydanında «Kembridj qaǵıydaları 1848» esteligi]] 2000-jılı Parker-Pis maydanında úysiz adamlardan quralǵan futbol komandası tárepinen estelik taqta ornatıldı. Onda tómendegi jazıw bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/uk-england-cambridgeshire-21042458| bet = Cambridge bids for FA football rules recognition| sáne = 2013-jıl 16-yanvar | baspaxana = BBC News| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-aprel }}</ref>:<blockquote> Usı jerde, Parker-Pis maydanında, 1800-jılları studentler kúshke qaraǵanda sheberlikti baslı orınǵa qoyǵan, toptı uslawǵa hám «xaking»ke tıyım salǵan futboldıń ápiwayı ulıwma qaǵıydaların dúzdi. Bul «Kembridj qaǵıydaları» 1863-jılǵı Futbol Associaciyası qaǵıydalarına sheshiwshi tásir kórsetti. </blockquote>2018-jıldıń may ayında Parker-Pis maydanında «Kembridj qaǵıydaları 1848» dep atalǵan estelik ornatıldı. Estelik bir neshe tilge awdarılǵan 1856-jılǵı Kembridj qaǵıydaları oyıp jazılǵan tórt tas baǵanasınan ibarat<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge-news.co.uk/news/cambridge-news/parkers-piece-cambridge-rules-1848-14649641|title=The Parker's Piece football monument has been unveiled – and people aren't happy}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Monument celebrating 170 years of football blasted by critics who say 'it's f****** hideous'|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/monument-celebrating-170-years-football-12534065}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol associaciyasınıń nızamları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ nvr675i9poh9erehxy22ig4lbabbny5 0 25383 266082 214783 2026-08-17T18:52:24Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266082 wikitext text/x-wiki '''Yanczı''' yamasa '''Yangzi''' ({{IPAc-en|lang|pron|ˈ|j|æ|ŋ|t|s|i}} yamasa {{IPAc-en|ˈ|j|ɑː|ŋ|t|s|i}} {{zh|s=长江|t=長江|p=Cháng Jiāng|l=uzın dárya}}) — [[Evraziya]]daǵı eń uzın hám dúnyadaǵı eń uzın úshinshi dárya. [[Tibet]] tegisligindegi [[Tanggula]] tawlarındaǵı Jari tóbesinde kóterilip, ulıwma shıǵıs baǵıtında Shıǵıs Qıtay teńizine shekem 6300&nbsp;km aǵadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/place/Yangtze-River| bet = Yangtze River| jumıs = Britannica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-may }}</ref>. Bul dárya suw muǵdarı boyınsha dúnyada besinshi orında turadı. Onıń drenaj basseyni [[Qıtay]] jer maydanınıń besten birin quraydı, mámleket xalqınıń derlik úshten bir bólegi usı jerde jasaydı<ref>[https://www.worldwildlife.org/places/yangtze quote="Today, the Yangtze region is home to more than 400 million people, or nearly one-third of China's population. Some of China's largest cities"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171213085915/https://www.worldwildlife.org/places/yangtze| sáne =December 13, 2017}} {{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. Retrieved September 10, 2010. {{in lang|zh}}</ref>. Yanczı [[Qıtay]] táriyxı, mádeniyatı hám ekonomikasında úlken rol oynaǵan. Dáryadan mıń jillar dawamında suw, suwǵarıw, tazalıq, transport, sanaat, shegara ótkeriw hám urıs ushın paydalanılǵan. Yanczı deltası [[Qıtay]]daǵı jalpı ishki ónimniń 20% in payda etip, Yanczı dáryasındaǵı Úsh saylı bóget dúnyadaǵı eń iri gidroelektr stanciyası esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38879| bet = Three Gorges Dam, China: Image of the Day| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091016123655/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38879| arxivsáne = 2009-jıl 16-oktyabr | sáne = 2009-jıl 8-iyun | baspaxana = earthobservatory.nasa.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-noyabr | url-status = live}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090420125825/http://internationalrivers.org/node/356 International Rivers, Three Gorges Dam profile] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090420125825/http://internationalrivers.org/node/356|date=April 20, 2009}}.</ref>. 2014-jıldıń ortalarında [[Qıtay]] húkimeti dárya boyında jańa ekonomikalıq poyas jaratıw maqsetinde temir jol, avtomobil jolları hám aeroportlardan ibarat kóp qabatlı transport tarmaǵın quraytuǵının járiyaladı. Yanczı keń kólemdegi ekosistemalar arqalı aǵıp ótedi. Bir qansha endemikalıq hám qáwip astında turgan túrler, sonıń ishinde, qıtay alligatori, tar qabırǵalı qanatsız shoshqalar jasaǵan. Sonday-aq, házirgi waqıtta joq bolıp ketken Yanczı dáryası delfini (yamasa bayji) hám qıtay balıǵı, jabayı halda joq bolıp ketken Yanczı osyortınıń jasaw ornı bolǵan. Sońǵı jılları dárya sanaattıń pataslanıwı, plastikalıq pataslanıw, awıl xojalıǵı aǵısları, ılaylanıw, suwǵarılǵan jerler hám kóllerdiń joq bolıwı sebepli máwsimlik suw tasqınların kúsheytpekte<ref>{{Web deregi | url = https://www.earth.com/news/ocean-plastic-waste-asia-africa/| bet = 90 percent of ocean plastic waste comes from Asia and Africa • Earth.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190109110915/https://www.earth.com/news/ocean-plastic-waste-asia-africa/| arxivsáne = 2019-jıl 9-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-yanvar | jumıs = Earth.com| url-status = dead}}</ref>. Házirgi waqıtta dáryanıń ayırım bólimleri qorıqxana sıpatında qorǵaladı. Yunnannıń batısındaǵı tereń dáryalar arqalı aǵıp ótetuǵın Yanczi dáryasınıń joqarı bólimi [[YUNESKO]]nıń Pútkil jáhán miyrası obiektine kirgizilgen Yunnan qorıqlanatuǵın aymaqlardıń úsh parallel dáryasınıń bir bólimi esaplanadı. == Etimologiyası == === Qıtayda === Cháng Jiāng (长江; 長江) yamasa «Uzın dárya» — Yanczıdıń mandarin tilindegi rásmiy atı. Biraq [[Qıtaylar|qıtaylılar]] dáryanıń joqarı aǵıs bólimlerin [[Sichuan]]<ref name="Jamieson 1911, p. 903">{{cite EB1911|first=Jamieson|last=George|wstitle=Yangtsze-Kiang|volume=28|page=903}}</ref><ref name="Yule 1880, p. 35">[[Henry Yule|Yule, Henry]].</ref>, [[Yibin]]degi [[Min dáryası]] menen qosılıwına shekem hár qıylı atamalar menen ataydı. Jinsha («Altın qumlar») dáryası [[Yibin]]nen Yanczıdıń 2 308&nbsp;km (1 434&nbsp;mi) joqarı aǵısında [[Sinxay]]daǵı Yusyu janında Batang dáryası menen qosılıwına, Tongtian («Aspanǵa alıp barıwshı») dáryası bolsa Yusyu den Tuotuo dáryası hám Dangqu dáryasınıń qosılıwına shekemgi 813&nbsp;km (505&nbsp;mi) bólimdi ańlatadı. Áyyemgi qıtay tilinde Yanczı ápiwayı túrde Jiang/Kiang 江<ref name="baxjiang2">Baxter, Wm.</ref> dep atalǵan bolıp, suw radikalı ʊ menen 工 (házir gōng dep aytıladı, biraq áyyemgi qıtay tilinde *kvoŋ<ref>Baxter & al. (2011), {{Web deregi | url = http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207| bet = p. 69| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120425064509/http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207| arxivsáne = 2012-jıl 25-aprel | url-status = dead}}</ref>) gomofonın birlestirgen fono-semantikalıq qospa kelip shıqqan belgi bolǵan. Kong sózi Avstriya-Aziya tilindegi Yue sıyaqlı jergilikli xalıqlardıń sózi bolıwı múmkin. [[Proto-Vetnam]] tilindegi *krong hám Mon tilindegi krung sıyaqlı, hámmesi «dárya» mánisin ańlatadı, házirgi [[Vetnam dáryası]] hám Khmer krungı (dárya boyındaǵı qala) menen baylanıslı. Bunda tay krungı (กรุง paytaxt qalası), sanskrit tilindegi gáṅgā túbirinen alınǵan kôngkea (suw) emes<ref>Philipsen, Philip.</ref>. [[Fayl:Mouth_of_the_Yangtze_1754.jpg|oñğa|nobaý|250x250 nükte|"Ullı dárya" (Úlgi:Linktext) Shıǵıs Qıtay teńizine kiriwi menen 1754-jıldaǵı Sin imperiyasınıń provinciyalıq atlasında Jiangnan kartasında "Yanczı awızı" (Úlgi:Linktext) dep belgilengen.]] === Angliyada === Dárya Marko Polo<ref>Pelliot, Paul.</ref> tárepinen Quian (江) hám Quianshui (江水) dep atalǵan hám eń dáslepki inglis kartalarında Kian yamasa Kiam<ref name="moll2">E.g., Moll, Herman.</ref><ref>''Encyclopædia Britannica'', 3rd ed.</ref> sıpatında payda bolǵan. Máselen, Daczyan «Ta-Kiang»<ref name="baxjiang2">Baxter, Wm.</ref> dep berilgen. «Kiean-Koo»<ref name="bell2">Bell, James.</ref>, «Kyan Kew»<ref name="tan">Tanner, B. "[http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~239031~5512191:China-divided-into-it-s-Great-Provi China divided into its Great Provinces According to the best Authorities] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131113202234/http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~239031~5512191:China-divided-into-it-s-Great-Provi| sáne =November 13, 2013}}." Mathew Carey (Philadelphia), 1795.</ref>, «Kyan-ku»<ref name="repo2">Bridgman, Elijah (ed.) ''[[The Chinese Repository]]'', Vol.</ref> hám soǵan baylanıslı atamalar Qıtay atamasın Yanczıdıń quyar jeri (江口, p Jiāngkǒu) dep, dáryanıń atı dep aljastırıwdan kelip shıqqan. Kók dárya atı XVIII ásirde<ref name="moll2">E.g., Moll, Herman.</ref> qollanıla baslaǵan. Dam Chu{{refn|[[Mongolian language|Mongolian]]:&nbsp;{{lang|mn|Xөх Мөрөн}}, ''Höh'' or ''Kök Mörön''<ref>Konstam, Angus. ''Yangtze River Gunboats 1900–49'', [https://books.google.com/books?id=uVZrlJzKPlQC&pg=PT17 p. 17] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160512213909/https://books.google.com/books?id=uVZrlJzKPlQC&pg=PT17 |date=May 12, 2016 }}. Osprey Publishing (Oxford), 2012. Retrieved August 13, 2013.</ref>.}} yamasa Minniń{{refn|Recorded as bearing the local Chinese name of {{lang|zh|清水}} (''Qīngshuǐ''), literally meaning "Clear Water[way]."<ref>Davenport, Arthur. ''Report upon the Trading Capabilities of the Country Traversed by the Yunnan Mission'', [https://books.google.com/books?id=K-BAAAAAYAAJ&pg=PA10 pp. 10 ff] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160429200422/https://books.google.com/books?id=K-BAAAAAYAAJ&pg=PA10 |date=April 29, 2016 }}. Harrison & Sons (London), 1877.</ref>}} burınǵı atı hám Sarı dárya<ref>Aloian, Molly.</ref><ref>Room, Adrian.</ref> menen analogiyası sebepli bolıwı múmkin. Biraq, ol kóbinese anglichan tilindegi dáslepki maǵlıwmatlarda Jiang<ref>''The Modern Part of an Universal History, from the Earliest Accounts to the Present Time'', Vol.</ref><ref>Wilkes, John.</ref>, Jiangkou<ref name="bell2">Bell, James.</ref> yamasa Yancıziang<ref>Liber, Nadine.</ref> atlarınıń «awdarması» sıpatında túsindiriledi. XVIII-XIX ásir dereklerinde júdá kóp tarqalǵan bul atama dáryanıń qıtay atamalarına<ref name="jon2">Davis, John.</ref><ref name="StJ2">''The St. James's Magazine'', Vol.</ref> hesh qanday baylanısı joq ekenligin biliwdiń artıwı hám onıń bunday ılay suw jolına qollanılıwınıń ironiyası sebepli itibardan shıǵıp ketti<ref name="StJ2"/><ref>Moncrieff, A.R.H. ''The World of To-day: A Survey of the Lands and Peoples of The Globe as Seen in Travel and Commerce'', Vol.</ref>. [[Matteo Ricchi]]niń 1615-jılǵı latın tilindegi esabı «Iansu» hám «Iansuchian» sıpatlamaların óz ishine alǵan<ref name="chrex2">[[Ricci, Matteo]] & al. ''De Christiana Expeditione Apud Sinas Suscepta ab Societate Jesu'', Libri V, 1615. New Edition: ''De Christiana Expeditione apud Sinas suscepta ab Societate Iesu'', Libri V, [https://books.google.com/books?id=iLsWAAAAQAAJ&pg=PA365 pp. 365 ff.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160505021622/https://books.google.com/books?id=iLsWAAAAQAAJ&pg=PA365|date=May 5, 2016}}, Bernardus Gualterus (Cologne), 1617. Retrieved August 14, 2013. {{in lang|la}}</ref>. Óliminen sońǵı maǵlıwmatlardıń atamalardı Fils de la Mer («Okeannıń balası»<ref name="chrex2"/><ref>Ricci, Matteo & al. Samuel Purchas (trans.) in ''Hakluytus Posthumus, or Purchas His Pilgrimes'', Vol.</ref>) dep awdarması ómiriniń aqırında ádebiy qıtay tilin jetik bilgen Ricci ádettegi 揚子江 emes, al 洋子江 sıpatında kirgizilgenin kórsetedi. Bunnan soń temir jollar hám Shanxay konsessiyaları onı arqa suwǵa aylandırǵan bolsa da, Yanchjou Cin dinastiyasının kópshilik bólimi ushın tómengi dáryanıń tiykarǵı portı bolǵan. Lyanczyanniń áhmiyetli duz monopoliyasın basqarıp, Yanczıdı Ullı kanal menen [[Pekin]]ge baylanıstırǵan. (Sonday-aq, bul baylanıs 1344-jıldan 1850-jıllarǵa shekemgi suw tasqınları aralıǵındaǵı Xuanxe dáryasınıń tiykarǵı portlarınan birine aylandı. Bul waqıtta [[Xuanxe dáryası]] Shandunnan qublaǵa qaray aǵıp, Yanczı quyar jerinen bir neshe júz kilometr aralıqta okeanǵa quyıldı.)<ref name="repo2"/><ref name="jon2">Davis, John.</ref> 1800-jılǵa kelip, Aaron Arrowsmit sıyaqlı inglis kartografları atamanıń francuz tilindegi<ref>E.g., in Didier, Robert & al. "[http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~3983~490062:L-Empire-de-la-Chine,-Dresse-d-apre? L'Empire de la Chine] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131029185437/http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~3983~490062:L-Empire-de-la-Chine,-Dresse-d-apre|date=October 29, 2013}}." Boudet (Paris), 1751.</ref> Yan-Cze yamasa Yan-Cze Kiang usılın qabıl etken<ref>[[Arrowsmith, Aaron]].</ref>. Inglis diplomati Tomas Ueyd bunı Yan-Czi Chanǵa óziniń burınǵı belgili bolgan qıtay tilin romanlastırıwınıń bir bólegi sıpatında bergen. Yanczı hám Yanczi Kiang jazıwları 1906-jılı Shanxaydaǵı Imperator pochta konferenciyasında qabil etilgen bolıp, pochta romanlastırıwın belgilegen eki usıl arasındaǵı kelisimlerden biri. Hanyu Pinyin 1958-jılı QXR Birinshi Kongresi tárepinen qabıl etilgen, biraq 1979-jılı Amerika Qurama Shtatları hám QXR arasındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlardıń normallastırılıwına shekem materik Qıtaydan tısqarıdaǵı inglis tilinde keńnen qollanılmaǵan. === Tibette === Yanczı dáryasınıń saǵası hám joqarı aǵısı [[Cinxay]]dıń etnikalıq tibet aymaqlarında jaylasqan. Tibet tilinde Tuotuo dáryasınıń saǵası Machu (Tibet. «Qızıl suw»). Tongtian — Drichu (འབྲི་ཆུ་, Bri Chú), sózbe-sóz: «Hayal yak suwi»; qıtay tiline awdarma: 直曲; pinyin: Zhíqū). == Geografiyalıq jaylasıw ornı == [[Fayl:Portrait_map_of_China.jpg|oñğa|nobaý|250x250 nükte|Qıtaydıń topografiyalıq kartası Yanczı dáryasınıń turaqlı ótiwi hám Xuanxe dáryasınıń Shandun qublasınan Xuay quyar jerine shekemgi burınǵı jónelisi, 1494-jılǵı suw tasqınınan keyin ullı hámeldar Li Sinnin jámiyetlik jumısları nátiyjesinde turaqlasqannan keyin.]] Dárya [[Tibet]] tegisliginiń shıǵıs bólimindegi birneshe tarmaqlardan baslanıp, olardan ekewi ádette «derek» dep ataladı. Dástúrge muwapıq, Qıtay húkimeti derekti [[Tanggula]] tawlarındaǵı [[Geladandong]] tawınıń batısında jatqan muzlıq túbindegi Tuotuo tarmaǵı dep tán algan. Bul derek 33°25′44′′N 91°10′57′′E / 33.42889°N 91.18250°E da jaylasqan. Gidrologiyalıq jaqtan teńizden eń uzın dárya aralıǵı bolǵan Yanczı dáryasınıń tiykarǵı deregi Geladandongtan<ref name="Winchester2">{{cite book|last1=Winchester|first1=Simon|title=The River at the Center of the World|date=1996|publisher=[[Henry Holt (publisher)|Henry Holt]]|isbn=978-0-8050-3888-0|title-link=The River at the Center of the World}}</ref> shama menen 325&nbsp;km qubla-shıǵıstaǵı Dam Qu tarmaǵınıń basındaǵı Jari tóbesinde jaylasqan<ref name="Winchester">{{Cite book|last1=Winchester|first1=Simon|title=The River at the Center of the World|date=1996|publisher=[[Henry Holt (publisher)|Henry Holt]]|isbn=978-0-8050-3888-0}}</ref>. Bul derek tek XX ásirdiń aqırında tabılǵan bolıp, 32°36′14′′N 94°30′44′′E / 32.60389°N 94.51222°E hám 5,170&nbsp;m (16,960&nbsp;ft) teńiz qáddinen teńiz qáddinen azmaz qubla-shıǵısta, Yusyu prefekturasınıń Zadoy okrugindegi Chadan qalashasında jaylasqan<ref name="Winchester2"/>. == Táriyxı == === Geologiyalıq táriyxı === Táriyxıy dáwirde Sarı dáryanıń aǵısı Shandun yarım atawınıń arqa hám qubla tárepinde keń kólemde ózgergen bolsa da, Yanczı tiykarınan ózgerissiz qalǵan<ref>Métivier, F. & al. "[http://adsabs.harvard.edu/full/1999GeoJI.137..280M Mass Accumulation Rates in Asia During the Cenozoic] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190327165948/http://adsabs.harvard.edu/full/1999GeoJI.137..280M|date=March 27, 2019}}." ''[[Geophysical Journal International]]'', Vol.</ref><ref>Clift, Peter.</ref>. [[Fayl:Yangzi_River_gorge.jpg|solğa|nobaý|Yancz' dáryasınıń qısnaǵınan kóterilgen jar taslı tawlarda tústen keyin]] === Erte dáwir táriyxı === Yanczı dáryası [[Qıtay]]dıń qublası hám [[Yaponiya]]nıń mádeniy kelip shıǵıwı ushın áhmiyetli<ref>{{Web deregi | url = http://www.trussel.com/prehist/news111.htm| bet = Yayoi linked to Yangtze area| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170222044801/http://www.trussel.com/prehist/news111.htm| arxivsáne = 2017-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-mart | jumıs = trussel.com| url-status = live}}</ref>. Úsh say aymaǵında insan háreketi 27 000 jıl burın tastıyıqlanǵan<ref>{{cite journal|last1=Wanpo|first1=Huang|last2=Ciochon|first2=Russell|last3=Yumin|first3=Gu|last4=Larick|first4=Roy|last5=Qiren|first5=Fang|last6=Schwarcz|first6=Henry|last7=Yonge|first7=Charles|last8=de Vos|first8=John|last9=Rink|first9=William|title=Early Homo and associated artefacts from Asia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-16_378_6554/page/275|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=378|issue=6554|year=1995|issn=0028-0836|doi=10.1038/378275a0|pages=275–278|pmid=7477345|bibcode=1995Natur.378..275W}}</ref>. Eramızdan aldınǵı 5 mıń jıllıqta tómengi Yanczı eń dáslepki gúrish jetistiriwdiń eń dáslepki qánigelerden biri bolǵan Xemudu hám Majiabang mádeniyatları menen bánt bolgan iri xalıq orayı bolǵan. Biziń eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqqa kelip, miyrasxor Lianchju mádeniyatı [[Arqa Qıtay]]<ref name="Goodenough&Chang2">{{cite book|title=Prehistoric settlement of the Pacific|editor-first=Ward H.|editor-last=Goodenough|publisher=American Philosophical Society|year=1996|isbn=978-0-87169-865-0|chapter=Archaeology of southeastern coastal China and its bearing on the Austronesian homeland|first1=Kwang-chih|last1=Chang|first2=Ward H.|last2=Goodenough|pages=36–54}}</ref> tegisligindegi Longshan xalıqlarınıń tásiriniń dáliyllerin kórsetti. Házirgi waqıtta Qıtay mádeniyatı sıpatında kóbirek ónimdarlı bolǵan Sarı dárya basseyni boylap rawajlanǵan; Tómengi Yanczi «Yue» xalqı júdá ózgeshe dástúrlerge iye bolǵan — tislerin qaralatıw, shashların qısqa kesiw, denelerine tatuirovka salıw hám bambuk toǵayları<ref name="Hutcheon2">Hutcheon, Robin.</ref> arasındaǵı kishi mákan jaylarda jasaǵan. Oraylıq Yanczı alabında joqarı dárejedegi neolit mádeniyatları jaylasqan<ref>Zhang Chi ({{lang|zh-hant|張弛}}), "The Qujialing-Shijiahe Culture in the Middle Yangzi River Valley," in A Companion to Chinese Archaeology, ed.</ref>. Keyin ala Yanczı alabınıń Arqa Qıtay mádeniyatı tarawına integraciyalanǵan eń dáslepki bólimine aylandı. (Arqa qıtaylılar bronza dáwirinen berli bul jerde belsendi bolgan.)<ref>Li Liu and Xingcan Chen, State Formation in Early China (London: Duckworth, 2003), 75–79, 116–26; Li Feng, Landscape and Power in Early China: The Crisis and Fall of the Western Zhou, 1045–771 BC (Cambridge: Cambridge University Press, 2006), 322–32.</ref> [[Fayl:Streitende-Reiche2.jpg|nobaý|B.e.sh. 350-jıllarda urısıp atırgan mámleketler kartası, Yanczı deltasınıń burınǵı jaǵa sızıǵı.]] === Dáryanıń joqarǵı jaǵında júziw === [[Fayl:Yangtze_kiang_1915.jpg|nobaý|Yanczı, 1915-jıl]] [[Fayl:Cruise_boats_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı kruiz qayıqları.]] [[Fayl:A_vehicle_carrier_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı transport tasıwshı]] [[Fayl:A_container_carrier_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı konteyner tasıwshı]] === Flot kemeleri === [[Fayl:Japanese_cruiser_Izumo_in_Shanghai.jpg|oñğa|nobaý|Imperator Yaponiya áskeriy-teńiz kúshleri 1937-jılı Shanxayda "Izumo" bronlasqan kreyseri bar bolǵan. Ol 1941-jılı Yanczı dáryasında qayıqlardı batırıp jibergen.]] === Zamanagóy waqıyalar === [[Qıtay]] Kommunistlik partiyası baslıǵı [[Mao Czedun]] 1956- 1966-jılları Uxan qalasında óziniń salamatlıǵın kórsetiw maqsetinde reklamanı shıǵarıp, dáryada júziw menen shuǵıllanadı<ref>{{Cite journal|last=Poon|first=Shuk-Wah|title=Embodying Maoism: The swimming craze, the Mao cult, and body politics in Communist China, 1950s–1970s| til =en|pages=1450–1485}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ball|first=Philip|title=The Water Kingdom: A Secret History of China|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=2017|isbn=9780226369204|location=Chicago|pages=40–43| til =en}}</ref>. 2002-jılı [[Daniya]]lı avantyurist hám teńizshi Troels Kløvedal «Nordkaperen» jámáátine qaraslı jelqomlı kemede Yanczı boylap [[Shanxay]]dan Úsh jıraw bógetine shekem júzip baradı. Kløvedal 12 jıl dawamında zárúr ruxsatnamalardı tayarlaw hám jıynaw menen shuǵıllanǵan, daniyalılar ekipajı, onıń shańaraq aǵzaları, qıtaylı dilmash hám bir neshe jergilikli teńiz ushıwshıları menen 1949-jıldan beri Yanczı boylap júzgen birinshi shet el adamı bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://jyllands-posten.dk/rejser/ECE3653636/Kurs-mod-Kina/| bet = Kurs mod Kina| jıl = 2002| baspaxana = Jyllands-Posten}}</ref>. Onıń aylar dawamındaǵı sayaxatı 2004-jılı «Kineserne syr med lang tråd» kitabında hám DR tárepinen «Kløvedal i Kina» teleshousında hújjetlengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.dr.dk/presse/kloevedal-i-kina-17/| bet = Kløvedal i Kina| jıl = 2004| baspaxana = DR}}</ref>. == Dárya boyındaǵı iri qalalar == [[Fayl:Yangzi_River_with_major_settlements.png|oñğa|nobaý|770x770 nükte|Yanczı dáryasınıń kartası (batısqa qarap) onıń jaǵalarındaǵı tiykarǵı elatlı punktler kórsetilgen.]] {{Div col}} * [[Sinxay]] **[[Yusyu qalası, Sinxay|Yusyu]] * [[Sixuan]] *[[Panszixua]] ** [[Ibin]] [[Luchjou]] *** [[Xejiang okrugi|Xejiang]] * [[Chongqing]] ** [[Fuling]] [[Fengdu]] [[Wanchjou rayonı|Wanchjou]] * [[Xubey]] ** [[Yichan]] *** [[Yidu, Xubey|Yidu]] [[Chingzhou]] ** [[Shashi rayonı|Shashi]] ** [[Shishou]] * [[Xunan]] ** [[Yueyang]] *[[Xubey]]. *[[Xianning]] ** [[Uxan]] ** [[Ezhou]] *[[Xuan-shi]] *[[Xuanggang, Xubey|Xuanggang]] * [[Anxuy]] *[[Chichjou]] * [[Jiangxi]] *[[Czyuczyan]] *[[Anxoy]] ** [[Anqing]] ** [[Tongling]] *[[Wuhu qalası|Wuhu]] ** [[Máanshan]] * [[Cjansu]] ** [[Nanjing]] *[[Yanchjou]] ** [[Chjenczyan]] ** [[Taychjou, Jiangsu|Taychjou]] [[Chanchjou]] ** [[Nantong]] * [[Shanxay]] * Enters ''[[East China Sea]]'' == Jabayı haywanat dúnyası == Yanczı dáryası júdá kóp túrlerge, sonıń ishinde, endemiklerge bay. Olardıń joqarı procenti insan iskerligi tárepinen úlken qáwiplerge ushıraǵan<ref name="FishDiversity3">Ye, S.; Li, Z.; Liu, J;, Zhang, T.; and Xie, S. (2011).</ref>. === Balıqlar === [[Fayl:Acipenser_sinensis.JPG|nobaý|Yanczıdaǵı eki túrli osyort (bul jerde Qıtay osyortı) úlken qáwip astında.]] 2011-jılǵa kelip Yanczı basseyninen 416 balıq túri belgili bolıp, sonnan 362 túri qatań túrde duzshı suwda ushırasadı. Qalǵanları da shor yamasa duzlı suwlardan, máselen, dáryanıń saǵası yamasa [[Shıǵıs Qıtay]] teńizinen belgili. Bul onı [[Aziya]]daǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine hám [[Qıtay]]daǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine aylandırǵan ( Perl dáryasında derlik 300 balıq túri hám Sarı dáryada 160 balıq túri bar<ref name="FishDiversity3"/>).Yanczı dáryası basseyninde 178 balıq túri endemik bolıp tabıladı. Olardıń kópshiligi dárya basseyniniń bazı bir bóliminde, ásirese joqarı aǵımında (Yichannıń joqarısında, biraq [[Sinxay]]-[[Tibet]] tegisligindegi suw basseyninen tómende) 279 túrge bay, sonnan 147 túri Yanczı endemi hám 97 túri qatań endemi (tek basseynniń usı bóliminde ushırasadı). Kerisinshe, ortasha biyikligi 4500 m den joqarı bolǵan bas suwlarında tek ǵana 14 joqarı qánigelesken túrler bar, biraq olardan 8 túri dárya endemi bolıp esaplanadı. Yanczı dáryasındaǵı eń úlken otryadlar Cypriniformes (280 túr, sonnan 150 endemik), Siluriformes (40 túr, sonnan 20 endemik), Perciformes (50 túr, sonnan 4 endemik), Tetraodontiformes (12 túr, sonnan 1 endemik) hám Osmeriformes (8 túr, sonnan 1 endemik). Basqa heshbir otryadta dáryada tórt túrden artıq hám bir endemik bar. [[Fayl:Hypophthalmichthys_molitrix_Hungary.jpg|nobaý|Dárya gúmis sazanıń watanı, biraq (basqa Aziya sazanları sıyaqlı) dúnyanıń úlken bólimlerine akvakultura arqalı tarqalgan.]] === Basqa haywanlar === [[Fayl:ChineseAlligator15.JPG|nobaý|Qáwip astında qalgan qıtay alligatori eń kishi krokodillerden biri bolıp, maksimal uzınlıǵı 2 m ge jetedi.]] Dáryadan kommerciyalıq paydalanıw, turizm hám pataslanıw sebepli Yanczı dáryasında iri haywanlardıń (balıqlardan tısqarı) bir qansha qáwipli túrleri ushırasadı: jińishke qabırǵalı pársiz shoshqa, bayji (Yanczı dáryası delfini), qıtay alligatori, Yanczı gigant qalqan tasbaqası hám qıtay gigant salamandrası. Bul [[Amerika Qurama Shtatları]]nan tısqarı [[alligator]] hám padlefish túrleriniń watanı bolǵan birden-bir jer. 2010-jılı Yanczı qalasındaǵı qanatsız shoshqalardıń sanı 1000dı quraydı. 2006-jıl dekabrde Yancziı dáryası delfini funkcional jaqtan joǵalıp ketken dep járiyalandı. Dáryada alıp barılǵan keń kólemli izertlewler nátiyjesinde delfinniń jasaytuǵın jeri haqqında heshqanday belgiler tabılmadı<ref>{{Web deregi | url = http://sciencemode.com/2007/09/02/river-dolphin-thought-to-be-extinct-spotted-again-in-china/| bet = Sciencemode.com – Home page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071221054321/http://sciencemode.com/2007/09/02/river-dolphin-thought-to-be-extinct-spotted-again-in-china/| arxivsáne = 2007-jıl 21-dekabr }}</ref>. Biraq, 2004-jıldan beri tastıyıqlanǵan kórinisler bolmaǵanı ushın, bayji házirgi waqıtta funkcional túrde joq bolıp ketken dep esaplanadı<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6935343.stm Rare river dolphin 'now extinct'] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120828210609/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6935343.stm| sáne =August 28, 2012}}.</ref>. «Bayji jetpis million jıl burınǵı úlken áwladtıń saqlanıp qalǵan sońǵı túri hám duzshı suw delfinleriniń tek altı túrinen biri bolǵan». Yanczı dáryası delfininiń joq bolıwı tek ǵana dáryalar aymaǵında ushırasatuǵın haywan hám ósimliklerdiń kóplegen túrlerine tásir kórsetken Úsh saylı bóget qurılısınıń juwmaqlanıwı nátiyjesinde júz bergeni aytılǵan<ref>Ellen Wohl, [A World of Rivers: Environmental Changes on Ten of the World's Great Rivers], p.287.</ref>. Yanczı alabında qurǵaqlıq sút emiziwshileriniń kóplegen túrleri ushırasadı, biraq olardıń kópshiligi dárya menen tikkeley baylanıslı emes. Úsh ayrıqsha jaǵday — yarım suwlı Evraziya suwsarı, suw kiyigi hám Per-Dawid kiyigi<ref>Smith, A.T.; and Xie, Y. (2008).</ref>. [[Fayl:2009_Andrias_davidianus.JPG|nobaý|Pútkilley suwda jasaytuǵın Qıtay gigant salamandrası dúnyadaǵı eń úlken amfibiya bolıp, uzınlıǵı 1,8 m ge jetedi<ref name="AmphWebAndrias2">AmphibiaWeb (2013).</ref>.]] [[Fayl:EriocheirSinensis1.jpg|nobaý|Qıtay qısqıshbaqası Yanczı aymaǵındaǵı sawda ushın áhmiyetli túr bolıp tabıladı, biraq dúnyanıń basqa aymaqlarında basqınshılıq etedi.]] == Turizm == Yanczı dáryası boylap kruiz, «Úsh jıra» kruizi dep te atalatuǵın turistlik itibarlı ornı esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.yangtze-river-cruises.com/yangtze-river-guide/three-gorges-cruise.html| bet = Three Gorges Cruise: Sailing China Yangtze River Three Gorges| til = en| jumıs = www.yangtze-river-cruises.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-may }}</ref>. == Galereya == <gallery widths="240" heights="170" perrow="4"> Fayl:长江源头.jpg|Yanczı dáryasınıń dástúriy deregi bolgan Tanggula tawlarınıń muzlıqları. Fayl:Yangtze_at_First_Bridge.jpg|Tuotuo dáryası, Yanczı dáryasınıń bas aǵısı, tibet tilinde Maqu yamasa «Qızıl dárya» dep ataladı. Fayl:1_changjiang_yangtze_aerial_pano_first_turn_shigu_2018.jpg|Yunnan qalasındaǵı Shigu (石鼓) dáryasınıń birinshi burılıwı, bunda dárya qubladan arqaǵa 180 gradusqa burıladı. Fayl:Tiger_Leaping_Gorge.jpg|Yunnan qalasındaǵı jolbarıstıń sekiriwi. Fayl:Hutiaoxia.jpg|Liszyan janındaǵı Jolbarıs sekiriwshi saydıń eń tar jeri Shigu dáryasınan tómende. Fayl:Jinshajiang_River_Ravine_-_32229429768.jpg|Jinsha, «Altın qum dáryası», Yunnan. Fayl:Qutang_Gorge_on_Changjiang.jpg|Qutan qısnaǵı Úsh qısnaqtan biri. Fayl:Wu_Gorge_on_Yangtze.jpg|Úsh saydan biri — Wu sayı. Fayl:Xiling_Gorge_along_Yangtze.jpg|Xiling jira, úsh jıralardan biri. Fayl:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|Xubeydegi úsh saylı bóget, dúnyadaǵı eń iri gidroenergetika joybarı. Fayl:Golden_Island,_on_The_Yang-Tse_River,_China_(LMS,_1869,_p.64).jpg|XIX ásirdiń ortalarındaǵı sıyaqlı Czyansudaǵı Chjenczyan janındaǵı Yanczıdaǵı Altın ataw<ref name="Fruits-LMS">{{Cite book|last1=London Missionary Society|url=https://archive.org/details/fruitsoftoilinth17115gut|title=Fruits of Toil in the London Missionary Society}}</ref> </gallery> == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * Carles, William Richard, [https://www.jstor.org/stable/1774310 "The Yangtse Chiang"], ''The Geographical Journal'', Vol. 12, No. 3 (Sep. 1898), pp.&nbsp;225–240; Published by: Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers) * Danielson, Eric N. 2004. ''Nanjing and the Lower Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. II''. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. {{ISBN|981-232-598-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/981-232-598-0|981-232-598-0]]. * Danielson, Eric N. 2005. ''The Three Gorges and The Upper Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. III''. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. {{ISBN|981-232-599-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/981-232-599-9|981-232-599-9]]. * Grover, David H. 1992 ''American Merchant Ships on the Yangtze, 1920–1941''. Wesport, Conn.: Praeger Publishers. * Van Slyke, Lyman P. 1988. ''Yangtze: nature, history, and the river''. A Portable Stanford Book. {{ISBN|0-201-08894-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-201-08894-0|0-201-08894-0]] * Winchester, Simon. 1996. ''The River at the Center of the World: A Journey Up the Yangtze and Back in Chinese Time'', Holt, Henry & Company, 1996, hardcover, {{ISBN|0-8050-3888-4}}; trade paperback, Owl Publishing, 1997, {{ISBN|0-8050-5508-8}}; trade paperback, St. Martins, 2004, 432 pages, {{ISBN|0-312-42337-3}} * Plant, Cornell. ''Glimpses of the Yangze Gorges''; illustrations by Ivon A. Donnelly. Kelly & Walsh, Limited, Shanghai, Hong Kong, Singapore, 1926. [[Kategoriya:Webarxiv úlgisi wayback siltemeleri]] [[Kategoriya:Qıtaydaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Oraylıq Qıtay geografiyası]] [[Kategoriya:Tibettegi dáryalar]] [[Kategoriya:Sichuandaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Shanxaydaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Yanczı dáryası]] 2fksz5dduic791adujv610fmi54y0fe 0 25495 266287 214816 2026-08-18T01:02:40Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266287 wikitext text/x-wiki [[Fayl:EWorld_logo.svg|nobaý|eWorld logotibi]] '''eWorld''' — 1994-jıldıń iyun ayınan 1996-jıldıń mart ayına shekem [[Apple Inc.]] tárepinen basqarılǵan [[Provayder|onlayn xızmet]] edi. Xızmetler qatarına elektron pochta (eMail Center), jańalıqlar, programmalıq támiynattı ornatıw hám xabarlandırıw taxtası sisteması (Community Center) kirdi. eWorld paydalanıwshıları kóbinese «ePeople» (e-Adamlar) dep atalatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.remember-eworld.de| bet = Remember eWorld| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200818114819/http://www.remember-eworld.de/| arxivsáne = 2020-jıl 18-avgust | jumıs = eWorld — a walkthrough}}</ref>. America Online uqsas xızmetine tiykarlanǵan eWorld basqa xızmetlerge salıstırǵanda qımbat boldı hám durıs marketing etilmegenlikten, kóp sanlı abonentlerdi tartıwda sátsizlikke ushıradı. Xızmet tek ǵana Appledıń Macintosh hám Apple IIGS qurılmalarında qoljetimli boldı hám Newton MessagePad qol qurılmalarında sheklengen qollap-quwatlawǵa iye edi, degen menen, onıń JK (PC) ushın versiyası jobalastırılǵan edi. == Tariyxı == [[Fayl:EWorld_installdisks.png|nobaý|eWorld 1.0 versiyasınıń ornatılıwı eki disketadan ibarat jıynaǵı retinde kelgen.]] 1990-jıllardıń basında onlayn xızmetler keń tarqalıp baratırǵan waqıtta, Apple AppleLink dep atalǵan eski onlayn xızmetin almastırıwdı izlep atır edi. AppleLink dáslep Apple kompaniyasınıń qollap-quwatlaw bóliminiń baslıǵı Djon Ebbstiń talabı menen islep shıǵılǵan, ol basqarıwdı onlayn xızmet arqalı qollap-quwatlaw qárejetlerin tómenletiwge bolatuǵınına isendirgen edi. AppleLink 1985-jılı iske túsirilgende dáslep tek dilerlerge ǵana qoljetimli bolǵan, biraq keyinirek baǵdarlamashılar ushın ashıldı hám Apple ishinde de-fakto ishki elektron pochta xızmetine aylandı. AppleLinktiń «artqı tárepi» GE Information Services tárepinen xosting etildi, ol Appleden jılına shama menen 300,000 dollar alatuǵın edi, sonday-aq aqırǵı paydalanıwshılardan kúnlik sistemaǵa kiriw ushın 15 dollarǵa shekem tólem alatuǵın edi. Apple bir neshe márte jaqsıraq stavka boyınsha kelisiwge háreket etti, biraq GE basqa xızmetke ótiw Applege onnan da qımbatqa túsetuǵının bilip, bahalardı tómenletiwden bas tarttı. Degen menen, Apple ózgerisler kirgize basladı. eWorld payda bolmasınan aldın, Apple AppleLink Personal Edition atlı tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan onlayn qollap-quwatlaw xızmetin baslaǵan edi. Eski sistemaǵa tek atı menen ǵana baylanıslı bolǵan bul xızmetti Quantum Computer Services basqardı, ol aldın Commodore 64 jeke kompyuteri ushın Q-Link onlayn xızmetin shólkemlestirgen edi<ref>{{Cite book|title=Nerds: A Brief History of the Internet|url=https://archive.org/details/nerds20100step|last=Segaller|first=Stephen|publisher=TV Books|year=1998|location=New York|pages=[https://archive.org/details/nerds20100step/page/277 277]}}</ref>. Quantum-nıń Stiv Keysi Appledi jańa tutınıwshı xızmetin basqarıwǵa kóndiriw ushın úsh ayǵa [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyaǵa]] kóshti. 1987-jılı Apple Quantum-ǵa xızmetti basqarıwǵa ruqsat berdi hám olarǵa Apple logotibin paydalanıw huqıqın berdi. Apple sistemanıń barlıq paydalanıwshıları ushın 10% royalti aldı, al Quantum xızmetti basqarıw arqalı tabıs taptı. Tez arada kompaniyalardıń ideologiyaları qarama-qarsılıqqa ushıradı. Quantum AppleLink programmalıq támiynatın jańa Mac-ler menen birge usınıwdı hám onı tikkeley marketing arqalı tarqatıwdı qáledi. Sol waqıtta Apple sistemaǵa tiyisli bolmaǵan programmalıq támiynattı biypul beriwge isenbeytuǵın edi. Bul Appledıń qatań dizayn kórsetpeleri menen birge, Quantum-nıń aqır-aqıbetinde óz shártnamasın toqtatıwına alıp keldi. Biraq, Stiv Keys júdá paydalı shártnama dúzgen edi, ol Quantum-ǵa Apple logotibin paydalanıw huqıqın berip, Applediń óz onlayn xızmetin marketing etiwine tosqınlıq etti. 1991-jılı Quantum atı America Online (AOL) dep ózgertildi hám xızmet [[Jeke kompyuter|JK]] hám Macintosh paydalanıwshıları ushın ashıldı. Apple GE menen shártnamasınan shıǵıwdı qáledi, sebebi ol únemlegennen álleqayda kóbirek aqsha jumsap atır edi hám AOL-dıń xızmetine óziniń tek Mac-ke arnalǵan básekilesin usınıwdı qáledi. Olar GE menen shártnamanı biykar etti hám Onlayn Xızmetler Toparın dúzdi. Topar dáslepki AppleLink Personal Edition programmalıq támiynatın AOL-dan licenziyalap alıp, onı keyinirek eWorld dep atalatuǵın xızmetke aylandırdı. Topar sonıń menen birge AOL menen xızmetti rawajlandırıwǵa járdem beriw ushın kelisim dúzdi hám 1993-jıldı jańa programmalıq támiynat hám usınılatuǵın túrli xızmetler ústinde islewge jumsadı. 1994-jıl 5-yanvardaǵı AOL press-relizine sáykes, eWorld «America Online-nan licenziyalanǵan texnologiya járdeminde jaratılǵan. Eki kompaniya Appledıń onlayn xızmetleri ushın platforma qurıw boyınsha 1992-jıldıń dekabr ayınan berli sheriklik etip keledi, sol waqıtta America Online Applege kompaniyanıń interaktiv xızmetler platformasın paydalanıw ushın eksklyuziv bolmaǵan licenziya bergen edi»<ref>{{Web deregi | url = http://www.technologizer.com/2010/05/24/aol-anniversary/| bet = A History of AOL, as Told in Its Own Old Press Releases| avtor = McCracken| at = Harry| sáne = 2010-jıl 24-may | jumıs = Technologizer| qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-mart }}</ref>. 1994-jılı 5-yanvarda Apple 1994-jılǵı Macworld Konferenciya hám Kórgizbesinde eWorld-tı járiyaladı, onda olar qatnasıwshılardı xızmettiń beta-testerleri bolıwǵa shaqırdı. Sol jıldıń 20-iyunında xızmet tolıq iske tústi. eWorld xızmeti aldınǵı AppleLink xızmetleriniń keń texnikalıq hám qollap-quwatlaw arxivleri menen AOL hám CompuServe sıyaqlı dástúriy jámiyetlik xızmetiniń birikpesi edi. eWorld xızmetine tek Mac-ler hám bólek túrde Newton OS qurılmaları arqalı kiriw múmkin edi. [[Microsoft Windows|Windows]] versiyasınıń 1995-jılı shıǵıwına wáde berilgen edi; ol hesh qashan dáslepki beta basqıshınan shıqpadı. == Ózgeshelikleri == Xızmettiń tiykarǵı portalı eWorld programmalıq támiynatı edi. Programmalıq támiynat «qala hákimiyatı» metaforasına tiykarlanǵan bolıp, onda xızmettiń hárbir tarawı bólek «imarat» edi. 400-den aslam media hám texnologiya kompaniyaları xızmette informaciyalıq ónimler jarattı. Bir neshe Mac programmalıq támiynatı hám apparatlıq támiynat kompaniyaları abonentlerge klientlerdi qollap-quwatlaw hám ulıwma ónim informaciyasın usınıw ushın xızmette virtual forumlar ashtı. Tiykarǵı eWorld portalı sonıń menen birge keń kólemli jańalıqlar hám informaciya xızmetlerin de qamtıdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.mymac.com/showarticle.php?id=876| bet = How MyMac almost became eWorld| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090507213417/http://www.mymac.com/showarticle.php?id=876| arxivsáne = 2009-jıl 7-may | avtor = Robertson| at = Tim| sáne = 1998-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2009-jıl 2-yanvar }}</ref>. Informaciyaǵa kiriwden tısqarı, eWorld-tıń eń kóp paydalanılatuǵın eki tarawı eMail Center hám Community Center boldı. Community Center sóylesiw bólmelerin hám onlayn BBS-ti usındı, onda mıńlaǵan ePeople (eWorld paydalanıwshıları) túrli temalarda sóylesiw ushın jıynaldı. eMail Center virtual pochta bólimi edi. Xızmet sonıń menen birge qollap-quwatlaw hám Apple texnikalıq hújjetlerin de óz ishine aldı. eWorld 1.1 versiyasında '[[Internet]] On-Ramp' (Internetke Shıǵıw) funkciyalarınıń bir bólimi retinde usınılǵan eWorld Web Browser paydalanıwshılarǵa Internet veb-saytlarındaǵı veb-betlerdi kóriwge múmkinshilik berdi. Brauzerdiń FTP júklew, veb-súwretler hám defolt bas bet adresin sazlaw funkciyaları bar edi. Tiykarǵı eWorld qosımshasınan bólek bolsa da, brauzer tek eWorld baylanısı arqalı isledi, basqa hesh qanday tarmaq yamasa onlayn xızmet arqalı emes<ref>{{Web deregi | url = http://www.tidbits.com/tb-issues/TidBITS-231.html| bet = Apple's eWorld arrives!| sáne = 1994-jıl 20-iyun | jumıs = TidBITS}}</ref>. eWorld-tıń unikal paydalanıwshı tájiriybesi islep shıǵıw toparınıń adam interfeysi toparınıń menedjeri Kleo Xaggins tárepinen islep shıǵıldı. Kleo sonıń menen birge eWorld atın da oylap taptı. Ózgeshe illyustraciyalar Mark Druri tárepinen jaratıldı. Islep shıǵıw toparına Skott Konvers, al ónim basqarıw toparına Richard Gingras basshılıq etti. Appledaǵı eWorld joybarın Piter Fridman basqardı. == Páseńlew == Xızmet ayına $8.95 turdı, oǵan eki biypul túngi yamasa dem alıs kúni saatı kirdi. Keyingi saatlar $4.95, al jumıs kúnleri (tańǵı 6-dan keshki 6-ǵa shekem) saatları $7.95 turdı. Apple dáslep talaptı basqarıw ushın bahanı joqarı usladı, biraq talap payda bolmaǵanda bahanı hesh qashan tómenletpedi. Xızmettiń birinshi jılınan keyin eWorld-tıń 90,000 abonentleri boldı. 1995-jılı sheklengen Internet xızmeti qoljetimli boldı<ref>{{Cite news|title=e-World adds Internet as battle for users hots up| sáne =May 1995}}</ref>, hám 1995-jıldıń sentyabr ayına kelip xızmettiń 115,000 abonentleri boldı, bul AOL-dıń 3.5 million abonentlerine (sonıń ishinde AQSHtan tısqarı bir million) salıstırǵanda az edi. Appledıń marketing hám ilgerletiw háreketleri eń jaqsı jaǵdayda biypárwa boldı. Xızmet tek Macintoshta, sonday-aq Newton qol qurılmasında elektron pochta hám sistema jańalanıwların qollap-quwatlaw menen qoljetimli edi. Apple sol waqıtta qıyın finanslıq jaǵdayda edi hám bas direktor Maykl Spindler Onlayn Xızmetler Toparına xızmet ushın áhmiyetli marketing berile almaytuǵının ayttı, sonlıqtan eWorld jańa Mac-ler menen tek jumıs stolındaǵı belgi hám qutıdaǵı broshyura menen shıǵarıldı. Sonıń menen birge, xızmet ushın media [[marketing]] de derlik joq edi. Wáde etilgen Windows versiyası Apple basqarıwınıń eWorld-tı Macintosh iyeleri ushın unikal xızmet sıpatında poziciyalaw qararınan keyin shıǵarılmadı. Apple basshılıǵı ónim AOL ústemlik etip turǵan bazarda sátsizlikke ushıraydı dep sheshti. Kompaniya sonıń menen birge qárejetlerdi de qısqartıp atır edi. 1995-jıldıń iyun ayında kompaniyanıń 1 milliard dollardan aslam orınlanbaǵan buyırtpaları bar edi hám 1995-jıldıń tórtinshi shereginde 68 million dollar zıyan kórdi. 1996-jıldıń yanvar ayında Spindlerden bas direktor lawazımınan ketiw soraldı, onıń ornına National Semiconductor-dıń burınǵı bas direktorı Gil Amelio keldi. Kompaniyanı qaytadan paydaǵa shıǵarıw ushın bir neshe ónimler hám joybarlar toqtatıldı. 1996-jılı 31-martta [[Tınısh okeanı]] waqtı menen saat 12:01-de xızmet rásmiy túrde jabıldı. Qalǵan eWorld abonentlerine AOL-ǵa ótiw ushın jeńillikler usınıldı, AOL olsız da óziniń Computing Channel kanalınıń Mac Forumları ishinde Macintoshqa baǵdarlanǵan kontentti jaylastırıp kelgen edi. eWorld/AppleLink texnikalıq qollap-quwatlaw arxivleri Applediń veb-saytına kóshirildi. Onlayn Xızmetler Toparı tarqatılǵanda, onıń kóp aǵzaları Appledan ketti. Piter Fridman aqır-aqıbetinde Kris Kristensen hám Djenna Vudul menen birge TalkCity sóylesiw veb-saytın shólkemlestirdi. Skott Konvers Paramount Pictures Digital Entertainment Division-da joqarı lawazımlı basshı boldı. Djeyms Ayzeks Danger Inc.-ke qosıldı (2008-jılı Microsoft tárepinen satıp alındı). Richard Gingras hám Djonatan Rozenberg jańa shólkemlestirilgen keń polosalı kiriw kárxanası @Home Network-ke qosıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cultofmac.com/227785/19-years-later-eworld-is-dead-long-live-eworld| bet = 19 Years Later, eWorld Is Dead; Long Live eWorld 1| avtor = LeFebvre| at = Rob| sáne = 2013-jıl 20-iyun | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2013-jıl 31-iyul }}</ref>. 2024-jıldıń fevral ayına kelip, toqtatılǵanınan 28 jıl ótkennen soń, eWorld.com veb-saytına kiriwge háreket etiw ele de avtomatik túrde apple.com bas betine qayta baǵdarlanadı<ref>{{Web deregi | url = http://technotif.com/remembering-eworld-apples-forgotten-online-service| bet = Remembering eWorld, Apple's Forgotten Online Service| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190120093101/http://technotif.com/remembering-eworld-apples-forgotten-online-service| arxivsáne = 2019-jıl 20-yanvar | sáne = 2014-jıl 21-avgust | jumıs = technotif| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-yanvar }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc. xızmetleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ riyw76zegfxxgiqrljfabglmtaol78p 0 25527 266340 265635 2026-08-18T01:42:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266340 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#E6E6FA" | iTunes |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:ITunes_12.2_logo.png|150px]] |- ! [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | [[Apple Inc.]] |- ! Dáslepki shıǵarılıwı | [[9-yanvar]], [[2001|2001-jıl]] |- ! Turaqlı versiyası | 12.13.7.1 / [[31-mart]], [[2025|2025-jıl]] |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | * macOS Mojave hám aldıńǵı versiyaları (12.9.5 versiyasına shekem); úshinshi tárep baǵdarlamaları járdeminde macOS Catalina dan macOS Sequoia ǵa shekem ornatıwǵa boladı * Windows 10 (2025-jıl 14-oktyabrge shekem qollap-quwatlanadı) hám Windows 11 (sońǵı versiyası) |- ! Platforma | * [[macOS]] * [[Microsoft Windows|Windows]] |- ! Ornın basıwshı | Media ushın: * TV (macOS hám Windows) * Music (macOS hám Windows) * Podcasts (tek macOS) Qurılmanı basqarıw ushın: * Finder (macOS) * Apple Devices (Windows) |- ! Túri | * CD ripper * Cifrlı aktiv basqarıwı * Media pleer * Optikalıq disk jazıw * Teg redaktorı |- ! Licenziya | Biypul baǵdarlama |- ! Veb-saytı | [https://www.apple.com/itunes/?cid=OAS-US-DOMAINS-itunes.com itunes.com] |} '''iTunes''' — bul [[Apple Inc.|Apple]] tárepinen islep shıǵarılǵan media pleyer, media kitapxana hám mobil qurılmalardı basqarıw (MDM) utilitası. Ol [[macOS]] hám [[Microsoft Windows|Windows]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalarında]] isleytuǵın jeke kompyuterlerde cifrlı multimediyanı satıp alıw, oynatıw, júklep alıw hám shólkemlestiriw ushın qollanıladı hám CDlerden qosıqlardı kóshirip alıw, sonday-aq dinamikalıq, aqıllı pleylistlerden kontent oynatıw ushın da paydalanılıwı múmkin. Ol dawıstı optimallastırıw hám iTunes kitapxanaların sımsız bólisiw opciyaların óz ishine aladı. iTunes 2001-jılı 9-yanvarda Apple bas direktorı [[Stiv Djobs]] tárepinen járiyalandı. Onıń dáslepki hám tiykarǵı baǵdarı muzıka bolıp, Mac paydalanıwshılarınıń muzıka kollekciyaların shólkemlestiriw hám saqlaw imkaniyatın usınatuǵın kitapxanası bar edi. 2003-jılı cifrlı muzıkanı satıp alıw hám júklep alıw ushın iTunes Store qosılıwı hám programmanıń Windows versiyasınıń shıǵıwı menen, ol Appledıń [[iPod]] media pleyerleri liniyasında muzıkanı basqarıw hám basqa funkciyalardı sazlaw ushın keń tarqalǵan quralǵa aylandı, bul keyinirek [[iPhone]] hám iPad shıǵarılǵanda da dawam etti. 2005-jıldan baslap Apple óziniń tiykarǵı muzıka funkciyaların cifrlı video, podkastlar, elektron kitaplar hám [[App Store|iOS App Store]] dúkanınan satıp alınǵan mobil qosımshalar menen qollap-quwatlawdı keńeytti. 2011-jılı iOS 5 shıqqannan berli, bul qurılmalar iTunesqa azıraq ǵárezli bolıp qaldı, degen menen onı mazmunın rezervlew ushın ele de paydalanıwǵa boladı. Dáslepki jılları jaqsı qabıl etilgenine qaramastan, iTunes óziniń dáslepki muzıkaǵa baǵdarlanǵan funkciyalarınan tısqarı funkciyalardı qamtıǵan, paydalanıwshı tájiriybesiniń tolıp ketkenligi ushın barǵan sayın kóbirek sınǵa ushıradı. macOS Catalina isleytuǵın Mac-lardan baslap, iTunes bólek qosımshalar, yaǵnıy Muzıka, Podkastlar hám TV menen almastırıldı, al Finder hám Apple Devices qurılmalardı basqarıw múmkinshiliklerin óz qolına aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/3/18647182/apple-itunes-podcasts-music-tv-mac-os-wwdc-2019| bet = Apple breaks up iTunes, creates separate Podcasts, TV, and Music apps for macOS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210130024406/https://www.theverge.com/2019/6/3/18647182/apple-itunes-podcasts-music-tv-mac-os-wwdc-2019| arxivsáne = 2021-jıl 30-yanvar | avtor = Carman| at = Ashley| sáne = 2019-jıl 3-iyun | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2019/digital/news/itunes-shutting-down-1203231598/| bet = Apple Is Officially Killing iTunes, Replacing It With Three Dedicated Media Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210130024426/https://variety.com/2019/digital/news/itunes-shutting-down-1203231598/| arxivsáne = 2021-jıl 30-yanvar | avtor = Roettgers| at = Janko| sáne = 2019-jıl 3-iyun | til = en| jumıs = Variety| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/apple_will_replace_itunes_for_windows_with_music_tv_and_devices_apps-news-57187.php| bet = Apple to replace iTunes for Windows with Music, TV, and Devices apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230130073124/https://www.gsmarena.com/apple_will_replace_itunes_for_windows_with_music_tv_and_devices_apps-news-57187.php| arxivsáne = 2023-jıl 30-yanvar | sáne = 2023-jıl 13-yanvar | jumıs = GSMArena.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-yanvar }}</ref>. Bul ózgeris Windows yamasa eski macOS versiyalarında isleytuǵın iTunesqa tásir etpedi<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/2019/digital/news/apple-itunes-store-ios-windows-not-going-away-1203231814/| bet = Apple's iTunes Store, iTunes App for Windows Aren't Going Away| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211124090137/https://variety.com/2019/digital/news/apple-itunes-store-ios-windows-not-going-away-1203231814/| arxivsáne = 2021-jıl 24-noyabr | avtor = Spangler| at = Todd| sáne = 2019-jıl 3-iyun | til = en| jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-iyun }}</ref>. 2024-jıldıń fevral ayında Windows ushın iTunestıń kópshilik funkciyaları [[Apple TV]], Muzıka hám Apple Devices qosımshalarına bólindi. Qosımshalar ornatılǵanda, iTunes ele de podkastlar hám audiokitaplar ushın qollanıladı, sebebi házirgi waqıtta Apple Podkastlarınıń Windows versiyası joq<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2024/02/07/apple-splits-itunes-for-windows/| bet = Apple Officially Splits iTunes for Windows Into Apple Music, TV, and Devices Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240510143502/https://www.macrumors.com/2024/02/07/apple-splits-itunes-for-windows/| arxivsáne = 2024-jıl 10-may | sáne = 2024-jıl 7-fevral | til = en| jumıs = MacRumors| qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-fevral }}</ref>. Windows ushın iTunes ele de qollap-quwatlanadı hám ele de qáwipsizlik hám iOS qurılma drayverlerin jańalawların aladı. == Tariyxı == 1999-jılı Casady & Greene tárepinen shıǵarılǵan SoundJam MP, keyingi jılı [[Apple Inc.|Apple]] onı satıp alǵanda «iTunes» dep qayta ataldı. Programmalıq támiynattıń tiykarǵı baǵdarlamashıları satıp alıwdıń bir bólimi retinde Appleǵa ótti hám SoundJam-nıń paydalanıwshı interfeysin ápiwayılastırdı, CDlerdi jazıw múmkinshiligin qostı hám onıń jazıp alıw funkciyası menen temanı qollap-quwatlawın alıp tasladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| bet = The Song Is Over for SoundJam| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190402152452/https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| arxivsáne = 2019-jıl 2-aprel | avtor = Seff| at = Jonathan| sáne = 2001-jıl 1-may | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Cite book|last=Levy|first=Steven|url=https://archive.org/details/perfectthinghowt00levy|title=The Perfect Thing: How the iPod Shuffles Commerce, Culture, and Coolness|year=2007| sáne =2006|publisher=[[Simon and Schuster]]}}</ref>. iTunestıń birinshi versiyası, reklama retinde «Dúnyadaǵı eń jaqsı hám eń ańsat paydalanılatuǵın Jukebox programmalıq támiynatı»<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2012/11/itunes-through-the-ages/| bet = iTunes through the ages| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014226/https://arstechnica.com/gadgets/2012/11/itunes-through-the-ages/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Cheng| at = Jacqui| sáne = 2012-jıl 23-noyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> dep atalǵan, 2001-jılı 9-yanvarda járiyalandı<ref name="History">{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/3019878/software/15-years-of-itunes-a-look-at-apples-media-app-and-its-influence-on-an-industry.html| bet = 15 years of iTunes: A look at Apple's media app and its influence on an industry| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014254/https://www.macworld.com/article/3019878/software/15-years-of-itunes-a-look-at-apples-media-app-and-its-influence-on-an-industry.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = McElhearn| at = Kirk| sáne = 2016-jıl 9-yanvar | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. iTunestıń keyingi relizleri kóbinese jańa apparatlıq támiynat qurılmaları menen birge keldi hám basqıshpa-basqısh «aqıllı pleylistler», iTunes Store hám jańa audio formatlar sıyaqlı jańa funkciyalardı qollap-quwatlawdı óz ishine aldı. === Platformanıń qoljetimliligi === Apple 2003-jılı 16-oktyabrde Windows ushın iTunestı shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/newsroom/2003/10/16Apple-Launches-iTunes-for-Windows/| bet = Apple Launches iTunes for Windows| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210109084502/https://www.apple.com/newsroom/2003/10/16Apple-Launches-iTunes-for-Windows/| arxivsáne = 2021-jıl 9-yanvar | sáne = 2003-jıl 16-oktyabr | jumıs = Apple Newsroom| baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2018-jılı 26-aprelde iTunes [[Windows 10]] ushın Microsoft Store dúkanında shıǵarıldı,<ref>{{Cite news|last=Warren|first=Tom| sáne =April 26, 2018|title=iTunes is now available in the Microsoft Store for Windows 10|work=[[The Verge]]|url=https://www.theverge.com/2018/4/26/17287260/itunes-windows-10-microsoft-store-download|access-date=April 26, 2018}}</ref> bul tiykarınan onı tek Microsoft Storedan programmalıq támiynat ornatıwǵa ruqsat beretuǵın etip sazlanǵan Windows 10 qurılmalarına ornatıwǵa múmkinshilik beriw ushın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/5/11/15616594/apple-itunes-windows-store-app-windows-10| bet = Apple is bringing iTunes to the Windows Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201238/https://www.theverge.com/2017/5/11/15616594/apple-itunes-windows-store-app-windows-10| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2017-jıl 11-may | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Basqa platformalar ushın Windows versiyalarınan ayırmashılıǵı, ol dúkanda tarqatıw ushın texnikalıq talaplar sebepli kóbirek ǵárezsiz (Bonjour sıyaqlı fon járdemshi xızmetlerin ornatpaydı) hám Apple Programmalıq támiynat jańalanıwı ornına dúkan arqalı avtomatik túrde jańalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.elcomsoft.com/2019/01/apple-itunes-standalone-vs-microsoft-store-edition/| bet = Apple iTunes: Standalone vs. Microsoft Store Edition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201016073231/https://blog.elcomsoft.com/2019/01/apple-itunes-standalone-vs-microsoft-store-edition/| arxivsáne = 2020-jıl 16-oktyabr | sáne = 2019-jıl 23-yanvar | til = en-US| jumıs = ElcomSoft blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-oktyabr }}</ref>. iTunestıń roli ǵárezsiz qosımshalar, Apple Muzıka, Apple Podkastlar, Apple Kitaplar hám [[Apple TV]] menen almastırıldı; macOS 10.15 Catalina-dan baslap [[iPhone]], [[iPod]] hám [[iPad]] basqarıwı Finderge integraciyalandı hám [[Windows 10]]-nan baslap Apple Devices retinde payda boldı<ref name="appledevices2024">{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-us/118290| bet = Download iTunes for Windows| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240606030542/https://support.apple.com/en-us/118290| arxivsáne = 2024-jıl 6-iyun | jumıs = [[Apple, Inc]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-iyun }}</ref><ref name="appledevicesverge2024">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/2/8/24065866/apple-windows-apps-music-tv-devices-itunes| bet = Apple moves away from iTunes on PC with new Windows apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240529000914/https://www.theverge.com/2024/2/8/24065866/apple-windows-apps-music-tv-devices-itunes| arxivsáne = 2024-jıl 29-may | avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2024-jıl 8-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-iyun }}</ref>. == Muzıka kitapxanası == iTuneste muzıka kitapxanası bar. Hár bir trektiń metamaǵlıwmat dep atalatuǵın atributları bar, olardı paydalanıwshı redaktorlay aladı, sonıń ishinde atqarıwshınıń, albomnıń hám janrdıń atın, shıǵarılǵan jılın, muqabasın hám basqa qosımsha sazlawlardı ózgertiw<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/how-to/clean-up-and-organize-your-itunes-music-library/| bet = Clean up and organize your iTunes music library| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014027/https://www.cnet.com/how-to/clean-up-and-organize-your-itunes-music-library/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Elliott| at = Matt| sáne = 2014-jıl 30-aprel | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/2097420/how-i-edit-track-metadata-in-itunes.html| bet = How I edit track metadata in iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014236/https://www.macworld.com/article/2097420/how-i-edit-track-metadata-in-itunes.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Miller| at = Dan| sáne = 2014-jıl 13-fevral | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Programmalıq támiynat cifrlı audio treklerdi importlawdı qollap-quwatlaydı, olardı keyin [[iOS]] qurılmalarına ótkiziwge boladı,<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/add-downloaded-mp3s-to-itunes-4103834| bet = How to Import Downloaded Music to iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201439/https://www.lifewire.com/add-downloaded-mp3s-to-itunes-4103834| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Costello| at = Sam| sáne = 2017-jıl 4-oktyabr | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>sonday-aq CD-lerden kontentti kóshirip alıwdı da qollap-quwatlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/copy-cd-to-ipod-iphone-with-itunes-1999496| bet = Use iTunes to Copy CDs to Your iPhone or iPod| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111161621/https://www.lifewire.com/copy-cd-to-ipod-iphone-with-itunes-1999496| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Costello| at = Sam| sáne = 2017-jıl 13-iyun | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1156861/software-graphics/howto-rip-cds.html| bet = How to rip CDs with iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014244/https://www.macworld.com/article/1156861/software-graphics/howto-rip-cds.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Breen| at = Christopher| sáne = 2011-jıl 12-yanvar | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. iTunes WAV, AIFF, Apple Lossless, AAC hám MP3 audio formatların qollap-quwatlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/3053566/software/the-complete-guide-to-using-itunes-with-lossless-audio.html| bet = The complete guide to using iTunes with lossless audio| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111161623/https://www.macworld.com/article/227769/the-complete-guide-to-using-itunes-with-lossless-audio.html| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = McElhearn| at = Kirk| sáne = 2016-jıl 14-aprel | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Ol audio CD-ler ushın trek atları dizimin usınıw ushın Gracenote muzıka maǵlıwmatlar bazasın paydalanadı. Paydalanıwshılar CD-den kontentti kóshirip alǵanda, iTunes qosıqlardı Gracenote xızmeti menen sáykeslendiriwge háreket etedi. Óz betinshe basıp shıǵarılǵan CDler yamasa belgili emes dawıs jazıw kompaniyalarınıń CDleri ushın iTunes ádette treklerdi tek nomerlengen jazıwlar («Trek 1» hám «Trek 2») retinde belgili emes atqarıwshınıń atı joq albomında kórsetedi, bul maǵlıwmatlardı qoldan kirgiziwdi talap etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/when-itunes-doesnt-have-cd-names-for-music-2000484| bet = What To Do When iTunes Doesn't Have CD Names for Your Music| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180711152001/https://www.lifewire.com/when-itunes-doesnt-have-cd-names-for-music-2000484| arxivsáne = 2018-jıl 11-iyul | avtor = Costello| at = Sam| sáne = 2017-jıl 28-mart | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Fayl metamaǵlıwmatları paydalanıwshılardıń kitapxanalarında, sonıń ishinde albom, atqarıwshı, janr, kompozitor hám basqalar sıyaqlı qatarlarda kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dummies.com/consumer-electronics/mp3-players/ipod/how-to-browse-itunes-by-artist-and-album/| bet = How to browse iTunes by artist and album| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201443/http://www.dummies.com/consumer-electronics/mp3-players/ipod/how-to-browse-itunes-by-artist-and-album/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Bove| at = Tony| jumıs = [[For Dummies]]| baspaxana = [[John Wiley & Sons]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Paydalanıwshılar túrli qatarlardı iske qosıwı yamasa óshiriwi múmkin, sonday-aq kórinis sazlawların ózgerte aladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techradar.com/how-to/software/applications/how-to-change-itunes-playlist-view-1302442| bet = How to change iTunes playlist view| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201440/http://www.techradar.com/how-to/software/applications/how-to-change-itunes-playlist-view-1302442| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Bohon| at = Cory| sáne = 2015-jıl 21-avgust | jumıs = [[TechRadar]]| baspaxana = [[Future plc]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Arnawlı pleylistler === 2004-jılı usınılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1030797/000169.html| bet = iTunes 4.5: Hits and Misses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014229/https://www.macworld.com/article/1030797/000169.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Snell| at = Jason| sáne = 2004-jıl 28-aprel | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> «Party Shuffle» kitapxanadan tosınnan oynaw ushın treklerdi tańlaytuǵın edi, degen menen paydalanıwshılar qosıqtı ótkizip jiberip, dizimdegi keyingisine ótiw ushın túymeni basa alatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1055239/marchplaylist.html| bet = Doing the iTunes shuffle| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014143/https://www.macworld.com/article/1055239/marchplaylist.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = McElhearn| at = Kirk| sáne = 2007-jıl 5-fevral | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Bul funkciya keyinirek «iTunes DJ» dep qayta ataldı,<ref>{{Web deregi | url = http://www.complex.com/pop-culture/2015/01/worst-itunes-changes/| bet = Happy Birthday, iTunes: Here's How Apple's Media App Has Changed Over 14 Years| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201447/http://www.complex.com/pop-culture/2015/01/worst-itunes-changes/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Hahn| at = Jason Duaine| sáne = 2015-jıl 10-yanvar | jumıs = [[Complex (magazine)|Complex]]| baspaxana = [[Verizon Hearst Media Partners]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> sońınan pútkilley toqtatıldı, onıń ornına ádewir ápiwayı «Up Next» funkciyası keldi, ol «iTunes DJ» funkciyalarınıń ayırımların joǵaltqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/up-next-feature-in-itunes-4103858| bet = Using the Up Next Feature in iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111161621/https://www.lifewire.com/up-next-feature-in-itunes-4103858| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Costello| at = Sam| sáne = 2017-jıl 9-fevral | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2008-jılı iTunes 8-de usınılǵan «Genius» paydalanıwshınıń kitapxanasınan «bir-birine júdá sáykes keletuǵın» qosıqlardan avtomat túrde pleylist jarata aladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2008/09/apple-announces-new-products-at-lets-rock-event/| bet = Apple rocks out, announces new iPods, iTunes 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014200/https://arstechnica.com/gadgets/2008/09/apple-announces-new-products-at-lets-rock-event/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Chartier| at = David| sáne = 2008-jıl 9-sentyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. «Genius» paydalanıwshınıń kitapxanası haqqındaǵı informaciyanı Appleǵa anonim túrde jiberedi hám waqıt ótiwi menen óziniń usınıs sistemasın jetilistiredi. Ol sonıń menen birge kitapxanadaǵı «boslıqlardı» toltırıw ushın satıp alıwlardı da usınıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last=Dumas|first=Daniel| sáne =September 9, 2008|title=Let's rock: Apple unveils new iPod, Genius playlists, HDTV, NBC|url=https://www.wired.com/2008/09/apple-event-let/|journal=[[Wired (website)|Wired]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=December 16, 2017}}</ref>. Bul funkciya 2009-jılı iTunes 9 menen jańalanıp, belgili bir muzıka janrlarına tiykarlanǵan pleylistler jaratatuǵın «Genius Mixes» funkciyasın usındı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/16094/update-genius-in-itunes-9-to-access-genius-mixes/| bet = Tip: Update Genius in iTunes 9 to Access Genius Mixes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201445/https://www.cultofmac.com/16094/update-genius-in-itunes-9-to-access-genius-mixes/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Cox| at = Tim| sáne = 2009-jıl 9-sentyabr | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2009/09/11/itunes-9-genius-mixes-you-dont-need-to-be-a-genius-to-create/| bet = iTunes 9 Genius Mixes: You don't need to be a genius to create 'em| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014230/https://www.engadget.com/2009/09/11/itunes-9-genius-mixes-you-dont-need-to-be-a-genius-to-create/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Sande| at = Steven| sáne = 2009-jıl 11-sentyabr | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. «Aqıllı pleylistler» – bul [[maǵlıwmatlar bazası]] sorawına uqsas, sáykeslestirilgen tańlaw kriteryaları dizimine tiykarlanıp kitapxananı avtomat túrde filtrlewge sazlanıwı múmkin bolǵan pleylistler toparı. Aqıllı pleylistti basqarıw ushın bir neshe kriteryalar kirgiziliwi múmkin<ref>{{Cite journal|last=Gardiner|first=Bryan| sáne =September 3, 2013|title=Use Smart playlists to keep your iPhone filled with your newest music|url=https://www.wired.com/2013/09/itunes-smart-playlist/|journal=[[Wired (website)|Wired]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=December 16, 2017}}</ref>. Tańlaw kriteryalarına mısallar retinde Rojdestvo muzikası sıyaqlı janr, jaqında oynalmaǵan qosıqlar yamasa belgili bir waqıt aralıǵında paydalanıwshı eń kóp tıńlaǵan qosıqlar kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://lifehacker.com/355743/top-10-itunes-smart-playlists| bet = Top 10 iTunes Smart Playlists| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111161622/https://lifehacker.com/top-10-itunes-smart-playlists-355743| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Trapani| at = Gina| sáne = 2008-jıl 13-fevral | jumıs = [[Lifehacker]]| baspaxana = [[Univision Communications]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Kitapxana menen bólisiw === «Home Sharing» (Úyde bólisiw) funkciyası arqalı paydalanıwshılar ózleriniń iTunes kitapxanasın sımsız bólise aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/how-to/how-to-share-your-itunes-music-library-on-a-home-network/| bet = How to share your iTunes music library on a home network| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201404/https://www.cnet.com/how-to/how-to-share-your-itunes-music-library-on-a-home-network/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Rawlinson| at = Nik| sáne = 2012-jıl 13-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Kompyuterdiń qorǵanıw diywalları tarmaq trafigine ruqsat beriwi kerek, al paydalanıwshılar iTunes sazlawlar menyusında bólisiwdi arnawlı túrde iske qosıwı kerek. Sonday-aq, Internetsiz kontentti ótkere alatuǵın [[iOS]] qosımshaları da bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/computing/how-to-share-your-itunes-library/| bet = How to share your iTunes library| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201257/https://www.digitaltrends.com/computing/how-to-share-your-itunes-library/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Prindle| at = Drew| sáne = 2013-jıl 4-aprel | jumıs = [[Digital Trends]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Sonıń menen birge, paydalanıwshılar tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw sistemasın ornata aladı hám sol saqlaw sistemasına qosımsha arqalı jalǵana aladı<ref>{{Web deregi | url = http://uk.pcmag.com/music-products/87884/news/how-to-share-your-itunes-library-among-multiple-devices| bet = How to Share Your iTunes Library Among Multiple Devices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201211/http://uk.pcmag.com/music-products/87884/news/how-to-share-your-itunes-library-among-multiple-devices| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Whitney| at = Lance| sáne = 2017-jıl 16-fevral | jumıs = [[PC Magazine]]| baspaxana = [[Ziff Davis]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Dawıstı qayta islew === iTunes dawıstı qayta islew funkciyaların, mısalı, ekvalizaciya, «dawıstı jaqsılaw» hám crossfade (birewinen ekinshisine áste ótiw) sıyaqlı funkciyalardı óz ishine aladı. Sonday-aq, Sound Check dep atalatuǵın funkciya da bar, ol kitapxanadaǵı barlıq qosıqlardıń oynatıw dawısın birdey dárejege normallastıradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/how-to/how-to-improve-sound-quality-in-itunes/| bet = How to improve sound quality in iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201450/https://www.cnet.com/how-to/how-to-improve-sound-quality-in-itunes/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Kessler| at = Topher| sáne = 2012-jıl 4-dekabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/3074418/streaming-media/how-to-tweak-your-sound-in-itunes-and-on-ios-devices.html| bet = How to tweak your sound in iTunes and on iOS devices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014238/https://www.macworld.com/article/3074418/streaming-media/how-to-tweak-your-sound-in-itunes-and-on-ios-devices.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = McElhearn| at = Kirk| sáne = 2016-jıl 6-iyun | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. == Onlayn muzıka funkciyası == === iTunes Store === 2003-jılı 28-aprelde usınılǵan iTunes Music Store paydalanıwshılarǵa qosıqlardı satıp alıwǵa hám júklep alıwǵa múmkinshilik berdi, iske qosılǵanda 200,000 trek qoljetimli boldı. Birinshi háptede klientler bir millionnan aslam qosıq satıp aldı. Satıp alınǵan muzıka cifrlı huqıqlardı basqarıw (DRM) dep atalatuǵın shifrlaw qatlamı FairPlay menen qorǵalǵan edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.roughlydrafted.com/RD/RDM.Tech.Q1.07/2A351C60-A4E5-4764-A083-FF8610E66A46.html| bet = How FairPlay Works: Apple's iTunes DRM Dilemma| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170927030905/http://www.roughlydrafted.com/RD/RDM.Tech.Q1.07/2A351C60-A4E5-4764-A083-FF8610E66A46.html| arxivsáne = 2017-jıl 27-sentyabr | avtor = Dilger| at = Daniel Eran| sáne = 2007-jıl 26-fevral | jumıs = RoughlyDrafted| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Satıp alınǵan fayllardı oynata alatuǵın qurılmalardı shekleytuǵın DRM-di qollanıw,<ref>{{Web deregi | url = https://www.macobserver.com/tmo/article/itunes-drm-removal-keeps-me-legal| bet = How iTunes Movie DRM-Removal Software Keeps Me Honest| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171206005923/https://www.macobserver.com/tmo/article/itunes-drm-removal-keeps-me-legal| arxivsáne = 2017-jıl 6-dekabr | avtor = Hamilton| at = Dave| sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | jumıs = The Mac Observer| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> qorǵaw mexanizmin alıp taslaw háreketlerin oyattı<ref>{{Web deregi | url = https://www.tekrevue.com/itunes-drm-removal/| bet = The iTunes DRM Removal Saga: NoteBurner and a Look Back at Requiem| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171220140209/https://www.tekrevue.com/itunes-drm-removal/| arxivsáne = 2017-jıl 20-dekabr | avtor = Tanous| at = Jim| sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | jumıs = TekRevue| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Aqırında, 2007-jıldıń fevral ayında bas direktor Stiv Djobstıń muzıka sanaatına jollaǵan ashıq xatınan keyin,<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2007/02/06/steve-jobs-thoughts-on-music/| bet = Steve Jobs 'Thoughts on Music' – Asks for No Digital Rights Management| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201444/https://www.macrumors.com/2007/02/06/steve-jobs-thoughts-on-music/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Kim| at = Arnold| sáne = 2007-jıl 6-fevral | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> Apple 2007-jıldıń aprel ayında iTunes Store-da DRM-sız muzıka toplamın usındı,<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2007/04/02/emi-apple-are-announcing-sale-of-non-drm-music/| bet = EMI, Apple To Sell DRM-Free Music for $1.29/song| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201437/https://techcrunch.com/2007/04/02/emi-apple-are-announcing-sale-of-non-drm-music/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Arrington| avtorsilteme = Michael Arrington| at = Michael| sáne = 2007-jıl 2-aprel | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref> sonnan keyin 2009-jıldıń yanvar ayında pútkil muzıka katalogın DRM-sız shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2009/jan/06/apple-drops-itunes-copy-protection| bet = Apple drops DRM copy protection from millions of iTunes songs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140204034137/http://www.theguardian.com/technology/2009/jan/06/apple-drops-itunes-copy-protection| arxivsáne = 2014-jıl 4-fevral | avtor = Johnson| at = Bobbie| sáne = 2009-jıl 6-yanvar | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === iTunes in the Cloud hám iTunes Match === 2011-jıldıń iyun ayında Apple «iTunes in the Cloud» (Bulttaǵı iTunes) járiyaladı, onda muzıka satıp alıwları Appledıń serverlerinde saqlanıp, jańa qurılmalarda avtomatik júklep alıw ushın qoljetimli etildi. Paydalanıwshı iyelik etetuǵın muzıka ushın, mısalı, CD-lerden kóshirilgen kontent ushın, kompaniya «iTunes Match» funkciyasın usındı, ol kontentti Appledıń serverlerine júkley aladı, onı óz katalogı menen sáykeslendire aladı, sapasın 256 kbit/s AAC formatına ózgerte aladı hám onı basqa qurılmalarda qoljetimli ete aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2011/06/06/itunes-cloud-announced/| bet = iTunes in the Cloud beta available today, iTunes Match lets you 'upload' the tracks you already own for $24.99 a year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180920045434/https://www.theverge.com/2011/06/06/itunes-cloud-announced/| arxivsáne = 2018-jıl 20-sentyabr | avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2011-jıl 6-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/wwdc/2011/06/06/apple-announces-itunes-in-the-cloud/| bet = iTunes Match: Apple announces its cloud based music service| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201303/https://thenextweb.com/wwdc/2011/06/06/apple-announces-itunes-in-the-cloud/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Myers| at = Courtney Boyd| sáne = 2011-jıl 6-iyun | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Internet radio, iTunes Radio hám Apple Music === iTunes dáslep shıqqanda, ol Kerbango Internet radio tuner xızmetin qollap-quwatlaytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.fastcompany.com/3017628/why-apples-itunes-is-still-fundamentally-flawed-even-in-ios-7| bet = Why Apple's iTunes Is Still Fundamentally Flawed, Even In iOS 7| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201615/https://www.fastcompany.com/3017628/why-apples-itunes-is-still-fundamentally-flawed-even-in-ios-7| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Gray| at = Tyler| sáne = 2013-jıl 18-sentyabr | jumıs = [[Fast Company (magazine)|Fast Company]]| baspaxana = Mansueto Ventures| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2013-jıldıń iyun ayında kompaniya iTunes Radio dep atalatuǵın biypul muzıka aǵımı xızmetin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://edition.cnn.com/2013/06/10/tech/web/itunes-radio-apple-wwdc/index.html| bet = Apple arrives (late?) to music streaming with iTunes Radio| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201413/http://edition.cnn.com/2013/06/10/tech/web/itunes-radio-apple-wwdc/index.html| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Gross| at = Doug| sáne = 2013-jıl 11-iyun | jumıs = [[CNN]]| baspaxana = [[Turner Broadcasting System]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2015-jıldıń iyun ayında Apple jazılıwǵa tiykarlanǵan muzıka aǵımı xızmeti [[Apple Music]]-ti járiyaladı hám keyinirek oǵan iTunes Radio funkciyasın biriktirdi. [[Apple Music]] tárepinen iTunes arqalı usınılǵan muzıka trekleri 256 kbit/s AAC anıqlıǵında qoljetimli. Apple Music qosımshası sonıń menen birge janlı muzıka radio stanciyası bolǵan [[Apple Music 1]]-di de biriktiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/6/8/8729481/apple-music-streaming-service-wwdc-15| bet = Apple announces its streaming music service, Apple Music| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200330163713/https://www.theverge.com/2015/6/8/8729481/apple-music-streaming-service-wwdc-15| arxivsáne = 2020-jıl 30-mart | avtor = Popper| at = Ben| sáne = 2015-jıl 8-iyun | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Basqıshpa-basqısh toqtatıw === 2024-jılǵa kelip, Apple iTunestıń ornına úsh arnawlı qosımsha, Muzıka, Podkastlar hám TV-ge ótiwdi basqıshpa-basqısh ámelge asırmaqta, biraq iTunes Store ele de saqlanıp qaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cordcuttersnews.com/apple-is-finally-getting-rid-of-the-last-vestige-of-itunes/| bet = Apple is Getting Closer to Phasing Out iTunes Completely| sáne = 2023-jıl 11-dekabr }}</ref>. == Basqa ózgeshelikler == === Video === 2005-jıldıń may ayında iTunes 4.8 shıǵarılıwı menen iTunes-ke video qollap-quwatlawı usınıldı,<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/05/05/09/itunes_48_adds_video_support_yorkdale_store_photos_more| bet = iTunes 4.8 adds video support, Yorkdale store photos, more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201433/http://appleinsider.com/articles/05/05/09/itunes_48_adds_video_support_yorkdale_store_photos_more| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | sáne = 2005-jıl 9-may | jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/175588/itunes-42.html| bet = Apple releases iTunes 4.8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230123124751/https://www.macworld.com/article/175588/itunes-42.html| arxivsáne = 2023-jıl 23-yanvar | til = en| jumıs = Macworld| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar }}</ref> degen menen ol albom satıp alıwlarınıń bir bólimi bolǵan bonus funkciyaları menen sheklengen edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/480263/today-apple-history-itunes-experiments-video-downloads/| bet = Today in Apple history: iTunes experiments with video downloads| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201624/https://www.cultofmac.com/480263/today-apple-history-itunes-experiments-video-downloads/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Dormehl| at = Luke| sáne = 2017-jıl 9-may | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Keyingi oktyabr ayında Apple iTunes Storedan satıp alınǵan video kontentti satıp alıw hám kóriwdi qollap-quwatlaytuǵın iTunes 6-nı usındı<ref name="Movies in store">{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1047429/itunes6.html| bet = Apple Releases iTunes 6| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014257/https://www.macworld.com/article/1047429/itunes6.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Honan| at = Mathew| sáne = 2005-jıl 12-oktyabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Iske qosılǵanda, dúkanda ABC tarmaǵınıń «Úmitsiz úy biykeleri» (Desperate Housewives) hám «Joǵalǵanlar» (Lost) sıyaqlı ataqlı shouları, sonday-aq Disney kanalınıń «Bul Reyven» (That's So Raven) hám «Zek penen Kodidiń Syuita Ómiri» (The Suite Life of Zack & Cody) serialları usınıldı. Bas direktor Stiv Djobs baspasózge bılay dedi: «Biz video ushın muzıka ushın islegenimizdi islep atırmız — biz onı satıp alıwdı hám júklep alıwdı, kompyuterińizde oynatıwdı hám [[IPod|iPodıńızda]] ózińiz benen alıp júriwdi ańsat hám qoljetimli etip atırmız». 2008-jılı Apple hám tańlanǵan kinostudiyalar «iTunes Digital Copy» (iTunes cifrlı nusqası) funkciyasın usındı, bul tańlanǵan DVD hám Blu-ray disklerinde iTunes hám oǵan baylanıslı media pleyerlerde cifrlı nusqa alıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1131751/digitalcopy.html| bet = First Look: iTunes Digital Copy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014138/https://www.macworld.com/article/1131751/digitalcopy.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Frakes| at = Dan| sáne = 2008-jıl 22-yanvar | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/08/03/10/lionsgate_joins_apples_digital_copy_for_itunes_program.html| bet = Lionsgate joins Apple's Digital Copy for iTunes program| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201259/http://appleinsider.com/articles/08/03/10/lionsgate_joins_apples_digital_copy_for_itunes_program.html| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | sáne = 2008-jıl 10-mart | jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/17/09/22/itunes-digital-copy-redemptions-from-non-4k-blu-rays-appear-to-support-4k-streaming-on-new-apple-tv| bet = iTunes Digital Copy redemptions from non-4K Blu-rays appear to support 4K streaming on new Apple TV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201406/http://appleinsider.com/articles/17/09/22/itunes-digital-copy-redemptions-from-non-4k-blu-rays-appear-to-support-4k-streaming-on-new-apple-tv| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Hughes| at = Neil| sáne = 2017-jıl 22-sentyabr | jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Podkastlar === [[Fayl:Podcasts_(iOS).svg|nobaý|75x75 nükte|Appledıń podkasttı bildiriw ushın paydalanatuǵın belgisi]] 2005-jıldıń iyun ayında Apple iTunes-ti podkastlardı qollap-quwatlaw funkciyası menen jańaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/11668186/The-10-best-ever-podcasts.html| bet = The 10 best ever podcasts| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/11668186/The-10-best-ever-podcasts.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-yanvar | avtor = Naughton| at = Pete| sáne = 2015-jıl 14-iyun | jumıs = [[The Daily Telegraph]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref name="Podcasts how-to">{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1045522/podcastingfirstlook.html| bet = iTunes 4.9 First Look: Apple takes on Podcasting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014241/https://www.macworld.com/article/1045522/podcastingfirstlook.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Farivar| at = Cyrus| sáne = 2005-jıl 28-iyun | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Paydalanıwshılar podkastlarǵa jazıla aladı, jańalanıw jiyiligin ózgerte aladı, qansha epizod júklep alıwdı hám neshewin óshiriwdi belgiley aladı. Qosıqlarǵa uqsas, «Aqıllı pleylistler» pleylisttegi podkastlardı basqarıw ushın paydalanılıwı múmkin, sáne hám tıńlanǵan sanı sıyaqlı kriteryalardı belgilep<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2008/02/01/how-to-create-a-smart-podcast-playlist-in-itunes/| bet = How to: Create a smart podcast playlist in iTunes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014202/https://www.engadget.com/2008/02/01/how-to-create-a-smart-podcast-playlist-in-itunes/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Schramm| at = Mike| sáne = 2008-jıl 1-fevral | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. [[Apple Inc.|Apple]] podkastingtiń dáslepki rawajlanıwınıń tiykarǵı túrtki bolıwshısı dep tán alınadı<ref>{{Cite news|title=Podcasting is Going Mainstream|url=https://www.forbes.com/sites/bradadgate/2019/11/18/podcasting-is-going-mainstream/#5f92fb891699|access-date=May 25, 2020}}</ref>. === Qosımshalar === 2008-jılı 10-iyulda Apple óziniń [[iOS]] operaciyalıq sisteması ushın jergilikli mobil qosımshalardı usındı. iOSta arnawlı App Store qosımshası qosımshalardı kóriw, júklep alıw, jańalaw hám basqasha basqarıw ushın dúkan retinde xızmet etti, al kompyuterlerdegi iTunes-te bólek qosımsha ornına arnawlı qosımshalar bólimi bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/2043841/the-app-store-turns-five-a-look-back-and-forward.html| bet = The App Store turns five: A look back and forward| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014248/https://www.macworld.com/article/2043841/the-app-store-turns-five-a-look-back-and-forward.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Friedman| at = Lex| sáne = 2013-jıl 8-iyul | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń sentyabr ayında Apple iTunes-ti 12.7 versiyasına jańalap, sol processte App Store bólimin alıp tasladı<ref name="cutting the bloat">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/9/12/16298988/apple-itunes-desktop-update-removes-app-store| bet = Apple starts cutting the bloat from iTunes by removing iOS App Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171213043031/https://www.theverge.com/2017/9/12/16298988/apple-itunes-desktop-update-removes-app-store| arxivsáne = 2017-jıl 13-dekabr | avtor = Welch| at = Chris| sáne = 2017-jıl 12-sentyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/apple-removes-ios-app-store-from-desktop-versions-of-itunes/| bet = Apple's iTunes removes iOS App Store from desktop version| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214184718/http://www.zdnet.com/article/apple-removes-ios-app-store-from-desktop-versions-of-itunes/| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr | avtor = Smith| at = Jake| sáne = 2017-jıl 13-sentyabr | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Keyingi ayda App Store funkciyasın saqlap qalǵan iTunes 12.6.3 shıǵarıldı, 9to5Mac basılımı bul ekinshi relizdiń Apple tárepinen «ishki qosımshalardı jaylastırıw menen shuǵıllanatuǵın ayırım biznesler ushın zárúr» dep poziciyalanǵanın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2017/10/09/apple-itunes-apps-focused-removed-stopgap/| bet = Apple still offers an iTunes version with App Store, Ringtones and other features removed in 'focused' iTunes 12.7| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217013938/https://9to5mac.com/2017/10/09/apple-itunes-apps-focused-removed-stopgap/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Mayo| at = Benjamin| sáne = 2017-jıl 9-oktyabr | jumıs = [[9to5Mac]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2017/10/09/apple-itunes-with-app-store-included/| bet = Apple Quietly Releases iTunes 12.6.3 With Built-In App Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201402/https://www.macrumors.com/2017/10/09/apple-itunes-with-app-store-included/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Hardwick| at = Tim| sáne = 2017-jıl 9-oktyabr | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === iTunes U === 2007-jıldıń may ayında Apple iTunes Store arqalı AQSHtıń eń jaqsı kolledjlerinen alınǵan universitet lekciyaların jetkerip beretuǵın «iTunes U» iske qosılǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1058118/itunesu.html| bet = iTunes U comes to the iTunes Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014203/https://www.macworld.com/article/1058118/itunesu.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Cohen| at = Peter| sáne = 2007-jıl 30-may | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2007/05/30/itunes-u-comes-to-the-itunes-store/| bet = iTunes U comes to the iTunes Store| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217015714/https://www.engadget.com/2007/05/30/itunes-u-comes-to-the-itunes-store/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = McNulty| at = Scott| sáne = 2007-jıl 30-may | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń avgust ayındaǵı iTunes 12.7 versiyası menen iTunes U kollekciyaları Podkastlar qosımshasınıń bir bólimine aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2017/08/21/itunes-u-collections-to-apple-podcasts-september/| bet = iTunes U Collections Will Move to Apple Podcasts From September| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201321/https://www.macrumors.com/2017/08/21/itunes-u-collections-to-apple-podcasts-september/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Hardwick| at = Tim| sáne = 2017-jıl 21-avgust | jumıs = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2020-jılı 10-iyunda Apple iTunes U 2021-jıldıń aqırında toqtatılatuǵının rásmiy túrde járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://support.apple.com/en-au/guide/itunesu/welcome/web| bet = iTunes U – June 2020 Update| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201024190914/https://support.apple.com/en-au/guide/itunesu/welcome/web| arxivsáne = 2020-jıl 24-oktyabr | til = en| jumıs = Apple Support| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-avgust }}</ref>. === Apple mobil qurılmaları menen baylanısıw === iTunes dáslepki [[iPhone]] hám iPad qurılmaların aktivlestiriw ushın talap etilgen. 2008-jıldıń iyun ayındaǵı [[iPhone 3G]]-den baslap, aktivlestiriw iTunes-ti talap etpedi, satıw noqatında aktivlestiriwdi paydalandı<ref>{{Web deregi | url = http://bgr.com/2008/06/09/iphone-3g-the-details-you-never-wanted-to-know/| bet = iPhone 3G: the details you never wanted to know| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170719025838/http://bgr.com/2008/06/09/iphone-3g-the-details-you-never-wanted-to-know/| arxivsáne = 2017-jıl 19-iyul | avtor = Geller| at = Jonathan| sáne = 2008-jıl 9-iyun | jumıs = [[Boy Genius Report|BGR]]| baspaxana = [[Penske Media Corporation]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. Keyingi iPhone modelleri iTunes-ti paydalanbay-aq óz betinshe aktivlestirilip, sazlanıwı múmkin. iTunes sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa ózleriniń Apple mobil qurılmalarınıń mazmunın, mısalı muzıka, súwretler, videolar, qońıraw dawısları hám qurılma sazlawların rezervlewge hám qayta tiklewge,<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/22673693/iphone-apple-backup-ios-icloud| bet = How to back up your iPhone with or without iCloud| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220525175643/https://www.theverge.com/22673693/iphone-apple-backup-ios-icloud| arxivsáne = 2022-jıl 25-may | avtor = Krasnoff| at = Barbara| sáne = 2021-jıl 15-sentyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-may }}</ref> sonday-aq qurılmalarınıń programmalıq támiynatın (firmware) qayta tiklewge de múmkinshilik beredi. Biraq, iTunes 12.7 versiyasınan baslap, qosımshalar endi iTunes járdeminde satıp alınıp, ornatıla almaydı. === Ping === 2010-jıldıń sentyabr ayında iTunes 10 shıǵarılıwı menen Apple iTunes Ping-ti járiyaladı, onı bas direktor Stiv Djobs «sociallıq muzıka ashılıwı» dep sıpatladı. Onda [[Facebook|Facebooktı]] esletetuǵın profiller hám basqa paydalanıwshılardı baqlaw múmkinshiligi sıyaqlı funkciyalar bar edi<ref>{{Jurnal deregi |last=Albanesius |first=Chloe | sáne =September 1, 2010 |title=Apple Goes Social with 'Ping' Inside iTunes 10 |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2368579,00.asp |url-status=live |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=[[Ziff Davis]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217014025/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2368579,00.asp |archive-date=December 17, 2017 |access-date=December 16, 2017}}</ref>. Ping 2012-jıldıń sentyabr ayında toqtatıldı<ref>{{Jurnal deregi |last=Moscaritolo |first=Angela |date=September 13, 2012 |title=Apple Shutting Down iTunes Ping on Sept. 30 |url=http://uk.pcmag.com/music-products/60441/news/apple-shutting-down-itunes-ping-on-sept-30 |url-status=live |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=[[Ziff Davis]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216202657/http://uk.pcmag.com/music-products/60441/news/apple-shutting-down-itunes-ping-on-sept-30 |archive-date=December 16, 2017 |access-date=December 16, 2017}}</ref>. == Sın == === Qáwipsizlik === The Telegraph basılımı 2011-jıldıń noyabr ayında Appledıń 2008-jıldan berli ruqsatsız úshinshi táreplerge paydalanıwshılardıń iTunes programmalıq támiynatına «jańalanıwlar» ornatıwǵa múmkinshilik beretuǵın qáwipsizlik kemshiliginen xabardar ekenin xabarladı. Apple bul máseleni Telegraphtıń esabatınan aldın dúzetti hám ǵalaba xabar qurallarına «Paydalanıwshılarımızdıń qáwipsizligi hám qupıyalılıǵı júdá áhmiyetli» dep ayttı, degen menen bunı qáwipsizlik izertlewshisi Brayan Krebs gúman astına aldı, ol basılımnıń aytıwınsha: «Belgili bir qáwipsizlik izertlewshisi Appleǵa bul qáwipli kemshilik haqqında 2008-jıldıń ortasında eskertken edi, biraq kompaniya bul kemshilikti dúzetiw ushın 1,200 kúnnen aslam kútti»<ref>{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/8912714/Apple-iTunes-flaw-allowed-government-spying-for-3-years.html| bet = Apple iTunes flaw 'allowed government spying for 3 years'| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/8912714/Apple-iTunes-flaw-allowed-government-spying-for-3-years.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-yanvar | avtor = Williams| at = Christopher| sáne = 2011-jıl 24-noyabr | jumıs = [[The Daily Telegraph]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. === Programmalıq támiynattıń buzılıwı === iTunes Appledıń onı muzıka pleyerinen hámmesin qamtıytuǵın multimedia platformasına aylandırıw háreketleriniń bir bólimi retinde isinip ketkenligi ushın bir neshe ret ayıplanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://qz.com/666078/itunes-is-13-years-old-today-and-its-still-awful/| bet = iTunes is 13 years old—and it's still awful| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216201354/https://qz.com/666078/itunes-is-13-years-old-today-and-its-still-awful/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Wang| at = Amy| sáne = 2016-jıl 28-aprel | jumıs = [[Quartz (publication)|Quartz]]| baspaxana = [[Atlantic Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://9to5mac.com/2015/07/28/opinion-itunes-nuke-from-orbit/| bet = Opinion: iTunes is now so clunky the only safe solution is to nuke it from orbit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014145/https://9to5mac.com/2015/07/28/opinion-itunes-nuke-from-orbit/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2015-jıl 28-iyul | jumıs = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/07/why-is-itunes-so-bad/399833/| bet = iTunes Really Is That Bad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217013950/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/07/why-is-itunes-so-bad/399833/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Meyer| at = Robinson| sáne = 2015-jıl 29-iyul | jumıs = [[The Atlantic]]| baspaxana = [[Emerson Collective]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.wired.com/2008/11/the_top_ten_reasons_itunes_sucks/| bet = The top ten reasons iTunes sucks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171217014056/https://www.wired.com/2008/11/the_top_ten_reasons_itunes_sucks/| arxivsáne = 2017-jıl 17-dekabr | avtor = Gilbertson| at = Scott| sáne = 2008-jıl 5-noyabr | jumıs = [[Wired (website)|Wired]]| baspaxana = [[Condé Nast]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. PC Worldtıń burınǵı redaktorı Ed Bott kompaniyanı uqsas ámeliyatları ushın [[Microsoft Windows|Windowsqa]] qarsı reklama hújimlerindegi ekijúzlilikte ayıpladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/slimming-down-the-bloated-itunes-installer/| bet = Slimming down the bloated iTunes installer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171108102507/http://www.zdnet.com/article/slimming-down-the-bloated-itunes-installer/| arxivsáne = 2017-jıl 8-noyabr | avtor = Bott| at = Ed| sáne = 2008-jıl 3-oktyabr | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc. xızmetleri]] [[Kategoriya:ITunes]] [[Kategoriya:Apple Inc. programmalıq támiynatı]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ a2jlvz5qqlgxurh2jp6n955d0827yoy 0 25549 266339 265098 2026-08-18T01:41:50Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266339 wikitext text/x-wiki {{Qurallı soqlıǵısıw infoqutısı |soqlıǵısıw ataması = Napoleon urısları |bólim = |súwret = Napoleonic Wars.jpg |súwret ataması = Saat strelkası boyınsha: Austerlic janındaǵı sawash; Fridlandiya sawashı; F.Goya gravyuralarınan biri «Urıs apatları»; Napoleon janıp atırǵan Moskvadan sheginedi; Rus áskerleri Parijge kirip keledi (1814); Vaterloo sawashı, Leypcig sawashı, Napoleon Esling sawashınan keyin qaytıs bolǵan Jann Lannǵa aza tutadı; Olxeyros qorǵanı; Napoleon Berlinge kirip baradı (1806); |sáne = [[1803|1803-jıl]] [[18-may]] — [[1815|1815-jıl]] [[8-iyul]] (12 jıl, 1 ay hám 20 kún) |orın = [[Evropa]], [[Atlantika okeanı]], [[Hind okeanı]] |sebep = Revolyuciyalıq urıslar dáwirindegi qarama-qarsılıqlardıń sheshilmegenligi, Napoleon Bonaparttıń hákimiyatqa keliwi hám onıń kelisimsiz sırtqı siyasatı |nátiyje = Koaliciyanıń jeńisi<br>• [[Vena kongressi]]<br>(1814-1815)<br>• [[Parij tınıshlıq shártnaması (1815)|Parij tınıshlıq shártnaması]] (1815) {{collapsible list|title={{center|Tolıǵıraq:}}| ''Franciya ushın:'' * Birinshi imperiyanıń qulawı hám Burbonlar restavraciyası (1814; 1815-1830-jıllar) * Bonapartlar aldınǵı dinastiyalar paydasına barlıq taxtlardan ayırıldı, Napoleon súrgin etildi * Franciya Ullı mámleket statusınan ayırılıp, 1792-jıl shegaralarına qaytarıldı hám kompensaciya tólewge májbúr etildi; 1818-jılǵa shekem Franciyanıń basıp alınıwı ''globallıq:'' * Evropadaǵı kóplegen mámleketlerde Napoleon kodeksi qabıl etilgen * Xalıqaralıq qatnasıqlardıń Vena sisteması ornatıldı * Muqaddes Rim imperiyasınıń tarqalıwı, Bavariya, Saksoniya, Toskana, Prussiya, Avstriya, Ispaniya, Genuya hám Veneciyanıń gárezsizligi }} |statusı = |ózgerisler = |qarsılas1 = [[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Britaniya imperiyası]]<br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Avstriya imperiyası]] <small>(1804-1805, 1809, 1813-1815)</small><br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Rossiya imperiyası]]<br>[[Fayl:Flag of Prussia (1892-1918).svg|21px]] [[Prussiya patshalıǵı|Prussiya]] <small>(1806—1807, 1812—1815)</small><br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Ispaniya imperiyası|Ispaniya]] <small> (1808—1815)</small><br>[[Fayl:Flag of Portugal (1707).svg|21px]] [[Portugaliya patshalıǵı|Portugaliya]] <small>(1807—1808, 1809, 1810—1811, 1813—1814)</small><br>[[Fayl:Naval ensign of Sweden.svg|21px]] [[Shveciya]] <small>(1805—1810, 1812—1814)→</small>[[Fayl:Jack of Sweden and Norway (1844–1905).svg|21px]] [[Shveciya-Norvegiya uniyası]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Naples.svg|21px]] [[Neapol patshalıǵı|Neapol]] <small>(1806, 1815)</small><br>[[Fayl:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|21px]] [[Siciliya patshalıǵı|Siciliya]]<br>[[Fayl:Flag of Milan.svg|21px]] [[Milan gercoglıgı]]<br>[[Fayl:Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg|21px]] [[Toskana ullı gercoglıgı]]<br>[[Fayl:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|21px]] [[Muqaddes Rim imperiyası|MRI]] <small>(1792—1805)</small><br>[[Fayl:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|21px]] [[Veneciya respublikası]]<br>[[Sardoniya patshalıǵı]]<br>[[Fayl:Flag of Genoa.svg|21px]] [[Genuya]]<br>[[Fayl:Flag of the Papal States (1808-1870).svg|21px]] [[Papa wálayatı]]<br>[[Fayl:Flag of the Netherlands.svg|21px]] [[Niderlandiya patshalıǵı|Niderlandiya]] <small>(1815)</small> |qarsılas2 = [[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Birinshi Franciya imperiyası|Franciya]]<br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Ispaniya]] <small>(1796—1802, 1804—1808)</small><br>[[Fayl:Flag of Denmark.svg|21px]] [[Daniya-Norvegiya uniyası]] ---- [[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Rossiya imperiyası]] <small>(1807—1812)</small><br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|21px]] [[Prussiya (patshalıq)|Prussiya]] <small>(1807—1812)</small><br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Avstriya imperiyası]] <small>(1809—1813)</small><br>[[Fayl:Naval ensign of Sweden.svg|21px]] [[Shveciya]] <small>(1810—1812)</small> ---- [[Fayl:Flag of the United States (1795-1818).svg|21px]] [[AQSh]] <small>(1812—1815)</small> |qarsılas3 = |qarsılas4 = |komandir1 = [[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Georg III]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Artur Uelsli Vellington]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Goracio Nelson]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Tomas Pikton]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|21px]] [[Jon Mur]]<br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Franc II]]<br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Karl Teshenlı|Ercgercog Karl]]<br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Karl Filipp cu Shvarcenberg]]<br>[[Fayl:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|21px]] [[Karl Mak]]<br>[[Fayl:Russian Imperial Standart 1730.png|21px]] [[Pavel I]]<br>[[Fayl:Russian Imperial Standart 1730.png|21px]] [[Aleksandr I]]<br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Mixail Kutuzov]]<br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Mixail Bogdanovich Barklay-de-Tolli]]<br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Pyotr Bagratyon]]<br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Pyotr Vitgenshteyn]]<br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|21px]] [[Levin Avgust von Bennigsen]]<br>[[Fayl:Naval ensign of Sweden.svg|21px]] [[Gustav IV Adolf]]<br>[[Fayl:Naval ensign of Sweden.svg|21px]][[Fayl:Jack of Sweden and Norway (1844–1905).svg|21px]] [[Karl XIII]]<br>[[Fayl:Naval ensign of Sweden.svg|21px]][[Fayl:Jack of Sweden and Norway (1844–1905).svg|21px]] [[Karl XIV Yuxan]]<br>[[Fayl:Flag of Portugal (1707).svg|21px]] [[Juan VI]]<br>[[Fayl:Flag of Portugal (1707).svg|21px]] [[Uilyam Karr Beresford]]<br>[[Fayl:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|21px]][[Fayl:Flag of the Kingdom of Naples.svg|21px]] [[Ferdinand I (Eki Siciliya patshası)|Ferdinand I]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|21px]] [[Fridrix Vilgelm III]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|21px]] [[Gebxard Leberext Blyuxer]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|21px]] [[Karl Vilgelm Ferdinand Braunshveyglı]]<br>[[Fridrix Lyudvig Gogenloe-Ingelfingen|Fridrix Lyudvig Gogenloe]]<br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Ferdinand VII]]<br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Fransisko Xavyer Kastanyos]]<br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Migel Rikardo de Alava]]<br>[[Fayl:Royal Standard of the King of France.svg|21px]] [[Lyudovik XVIII]]<br>[[Fayl:Flag of the Netherlands.svg|21px]] [[Villem I]]<br>[[Fayl:Flag of the Netherlands.svg|21px]] [[Villem II|Shahzada Villem]] |komandir2 = [[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Fayl:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|21px]] [[Napoleon I Bonapart|Napoleon I]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Nikola Jan de Dyo Sult|Nikola Sult]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Lui Nikola Davu]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Andre Massena]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Mishel Ney]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Fayl:Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|21px]] [[Ioaxim Myurat]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Jan Lann]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Loran de Guvion Sen-Sir]]<br>[[Fayl:Flag of France.svg|21px]] [[Pyer-Sharl de Vilnyov]]<br>[[Fayl:Statenvlag.svg|21px]] [[Lyudovik Bonapart]]<br>[[Fayl:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|21px]] [[Ejen de Bogarne]]<br>[[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Karl IV (Ispaniya patshası)|Karl IV]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|21px]] [[Fayl:Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|21px]] [[Jozef Bonapart]]<br>[[Fayl:State flag of Saxony before 1815.svg|21px]] [[Fayl:Flag of Poland.svg|21px]] [[Fridrix Avgust I (Saksoniya patshası)|Fridrix Avgust III (I)]]<br>[[Fayl:Flag of Poland.svg|21px]] [[Yuzef Ponyatovskiy]]<br>[[Fayl:Flag of Bavaria (striped).svg|21px]] [[Maksimilian I (Bavariya patshası)|Maksimilian I]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Westphalia.svg|21px]] [[Jerom Bonapart]]<br>[[Fayl:Flag of Württemberg before 1809.svg|21px]] [[Fridrix I (Vyurtemberg patshası)|Fridrix I]]<br>[[Fayl:Flag of Denmark.svg|21px]] [[Frederik VI]] |komandir3 = |komandir4 = |kúshler1 = |kúshler2 = |kúshler3 = |kúshler4 = |shıǵınlar1 = 1 800 000 — 2 000 000 |shıǵınlar2 = 1 400 000 — 1 800 000 |shıǵınlar3 = |shıǵınlar4 = |ulıwma shıǵınlar = |puqaralıq shıǵınlar = |commons = |eskertiw = }} '''Napoleon urısları''' ({{lang-fr|Guerres napoléoniennes}}) — [[Napoleon I Bonapart|Napoleon Bonapart]] [[Franciya|Franciyada]] [[Francuz konsulatı|birinshi konsul]] hám [[Francuzlar imperatorı|imperator]] sıpatında húkimdarlıq etken dáwirde Evropadaǵı túrli mámleketlerdıń Napoleon Bonapartqa qarsı bir qatar urısları. Olar [[Antifrancuz koaliciyalar|bes koaliciyalıq urıslar]] (1805-1815) hám eki óz aldına kelispewshilik — [[Pireney urısları|Pireney urısı]] (1808-1814) hám [[Franciya-Rossiya urısı|1812-jılǵı Rossiya kampaniyasınan]] ibarat edi. Keńirek mániste Napoleon urısları qatarına [[Ekinshi Italiya kampaniyası|Ekinshi Italiya kampaniyasın]] da kirgiziw múmkin. [[Birinshi Italiya kampaniyası|Birinshi Italiya]] hám [[Mısır kampaniyası|Mısır urısların]] Napoleon urıslarına kirgiziw máselesi tartıslı. Derlik pútkil kontinental Evropanı qamtıp alǵan global urıs [[Ullı francuz revolyuciyası]] sebepli baslanǵan [[Francuz revolyuciyalıq urısları|Revolyuciyalıq urıslardıń]] (1792-1802) nızamlı dawamı boldı. Keminde 3 million adam Napoleon urısları qurbanı boldı. Revolyuciyalıq urıslarda jeńiske erisken bolsa da, jas respublika hám Evropanıń eski feodallıq-monarxiyalıq mámleketleri ortasındaǵı qarama-qarsılıqlar sheshilmedi. Bularǵa Franciya gegemonligin hám óziniń avtoritar hákimiyatın bekkemlewdi gózlegen Bonaparttıń jeke maqsetleri qosıldı. 1804-jılı ol respublikanı biykarlaydı hám imperiya járiyalaydı, biraq bul qarama-qarsılıqlar óz áhmiyetin joǵaltpaydı. Tap sol 1804-jılı Napaleon óziniń áyyemgi dushpanı bolǵan [[Napoleonnıń Angliyaǵa bastırıp kiriw rejesi|Angliyaǵa bastırıp kiriwge]] tayarlıq kóredi, biraq Ullı Britaniya pul subsidiyaları esesine [[Úshinshi koaliciya urısı|Franciya hám Avstriyaǵa qarsı jańa urısqa]] iytermeleydi. Basqınshılıq biykar etiledi, La-Mansh arqalı ótiw ushın toplanǵan áskerler kontinentte urıs júrgiziwge májbúr boladi. Usı waqıttan baslap Napoleon imperiyasın saplastırıw hám Franciya revolyuciyası waqtında awdarıp taslanǵan Burbonlar hákimiyatın tiklew maqsetinde 10 jıl dawam etken derlik úzliksiz áskeriy háreketler dáwiri baslanadı. Soǵan qaramastan, 1805-1812-jılları Napoleon bir qatar tabıslı áskeriy atlanıslardı ámelge asırıp, koaliciyalarǵa qarsı sheberlik penen gúres alıp bardı hám Evropada ústemlikke eristi. Sonıń menen birge, Ispaniyada [[Pireney urısları|jergilikli partizanlar hám Britaniya áskerlerine qarsı]] nemquraydılıq penen ótetuǵın, biraq Imperiya resursların azaytıwshı urıs baslanıp ketkeninde, ol jeńiliske ushıradı. 1812-jılı Napoleon [[Franciya-Rossiya urısı|Rossiyaǵa bastırıp kirip]], derlik barlıq Evropa mámleketleri kontingentlerinen yarım millionlıq armiya jıynadı, biraq jeńiliske ushiradı. [[Ullı armiya|Ullı armiyanıń]] derlik tolıq joq etiliwi 1805-1812-jıllardaǵı urıslarda jeńilgen Evropa mámleketlerınıń urısqa kiriwine alıp keldi. Olar [[Altınshı koaliciya urısı|altınshı koaliciyaǵa]] birlesti. Sheberlik penen qarsılıq kórsetkenine qaramastan ([[Napoleonnıń altı kúnlik urısı|Napoleonnıń altı kúnlik urısına]] qarań), Napoleon jeńiliske ushıradı, taxtınan waz keship, Elba atawına súrgin etiwge májbúr boladı. 1815-jılı Napoleon [[Júz kún|Franciya taxtın qaytıp alıwǵa háreket etti]], biraq [[Vaterloo sawashı|Vaterloo janındaǵı jeńilis]] [[Napoleonnıń ekinshi taxttan waz keshiwi|Napoleonnıń ekinshi márte taxttan waz keshiwine]] hám ekinshi mártebe súrgin etiliwine, endi ádewir uzaǵıraq bolgan [[Muqaddes Elena atawı|Muqaddes Elena atawına]] súrgin etiliwine alıp keldi hám ol jerde 1821-jılı qaytıs boldı. == Tariyxı == Hákimiyatqa iye bolǵan Napoleon (1799-jılı) Franciyaǵa qarsı turǵan koaliciya onshelli bekkem bolmasa da, oni jekkelenip qalǵan halda kórdi. Francuz áskerleri [[Reyn]] artına shegindi; Italiyada burınǵı jenislerdiń barlıq nátiyjeleri joǵaltıldı; Cizalpin respublikası tarqalıp, Partenopiya respublikasında monarxiyalıq restavraciya júz berdi; Rim respublikası da quladı. Tek Shveycariyada ǵana francuzlardıń isleri jaqsıraq barar edi hám birlesken Avstriya-Rossiya armiyası ol jerden respublika armiyasın qısıp shıǵara almadı. Awqamlaslar ortasında payda bolǵan kelispewshilikler [[Rossiya imperiyası|Rossiyanıń]] koaliciyadan shıǵıwına alıp keldi, hátte imperator [[Pavel I]] Franciyada «biyǵárezlik [[Francuz konsulatı|konsullıq]] penen almastırılǵannan» keyin Franciya menen jaqınlasa basladı hám Napoleon rus tutqınların pul tólemesten, qayta kiyingen hám qural-jaraqlı halda watanına jiberdi. Napoleon basqarıwdı qolına alıwı máttal, Angliya patshası hám Avstriya imperatorına ashıq xat jazıp, olardı urıstı toqtatıwǵa hám qan tógiwdi toqtatıwǵa shaqırdı; biraq olar Napoleonnan [[Burbonlar|Burbonlardı]] tiklewdi hám Franciyanı burınǵı shegaralarına qaytarıwdı talap etti. Avstriyanıń kelispewshilikti tınısh jol menen sheshiwden bas tartıwı Napoleondı hújimge ótiwge májbúr etti. [[1800|1800-jıldıń]] báhárinde Franciya armiyası [[Ekinshi Italiya kampaniyası|Italiyaǵa jáne bastırıp kirdi]], Sen-Bernar arqalı bastırıp kirgen armiyaǵa Birinshi konsul basshılıq etti. [[Marengo sawashı (1800)|Marengodaǵı jeńis]] (14-iyun) Avstriyanı ([[Alessandriya|Alessandriyada]]) pitim dúziwge májbúr etti hám [[Lombardiya|Lombardiyanı]] jáne Franciya ıqtıyarına berdi. [[Jan Viktor Moro|Moro]] basshılıǵındaǵı basqa bir francuz armiyası [[Shvabiya (gercoglik)|Shvabiya]] hám [[Bavariya kurfyurshiligi|Bavariyaǵa]] bastırıp kirdi hám [[Gogenlinden sawashı|Gogenlindengı]] (3-dekabr) jeńisinen keyin [[Vena|Venanıń]] ózine qáwip saldı. Avstriya 1801-jıl 9-fevralda [[Lyunevil pitimi|Lyunevilde pitim]] dúziwge májbúr boldı, bul pitim «Kampo-Formi» shártlerin tastıyıqladı. Reyn hám Ech Franciyanıń shegaraları dep tán alındı; Lombardiya Italiya respublikasına aylandı. Reyn dáryasınıń shep jaǵasındaǵı jerlerden ayırılıp qalǵan imperiya ámeldarları sekulyarizaciyalanǵan shirkew iyelikleri hám saplastırılǵan imperiya qalaları esabınan sıylıq alıwı kerek edi. Lyunevil tınıshlıǵı Napoleonǵa Italiya hám Germaniyanıń kóp bólimlerine óz qálewi boyinsha iyelik etiw imkaniyatın jarattı. Napoleon Italiya respublikasınıń [[Lyon|Lyonda]] shaqırılǵan wákilleri tárepinen saylanıwına baylanıslı, júdá keń hákimiyat penen, taza dekorativ konstituciya tiykarında usı respublikanıń prezidenti boldı hám úlken armiyaǵa basshılıq etiw huqıqına iye boldı. Modena gercogı óziniń jer-múlklerine iyelik etti; Toskana ullı gercogı óziniń Italiya jer-múlklerinen bas tarttı hám Toskana Etruriya patshalıǵı ataǵı menen Parma gercogıne berildi. Germaniyada «Imperiya delegaciyasınıń juwmaqlawshı qararı» dep atalıwshı 1803-jıl 28-fevralda nemec episkoplıqları, abbatlıqları hám erkin qalaları arasında ótkerilgen sawdadan keyin jer iyeliklerin jańadan bólistiriw ámelge asırıldı. Bunda birinshi konsul basshilıq etti, ásirese, Franciya menen jaqın awqam dúzgen Bavariya kóp jeniske eristi. Baden margrafınıń múlkleri kóbeytildi, ol bir waqıttıń ózinde kurfyurst dárejesine kóterildi. Vyurtemberg, Gessen-Kassel, Gessen-Darmshtadt, Nassau, Gannover hám basqa knyazlıqlar ózleriniń burınǵı iyeliklerine úlken ústemeler alıp, joǵaltqanı ushın sıylıqlandı. Diniy iyeliklerden tek bir ǵana, júdá qısqarǵan Maync arxiyepiskoplıǵı saqlanıp qalǵan; yarım júz imperiya qalalarınan tek ǵana altawı — Gamburg, Bremen, Lyubek, Frankfurt, Nyurnberg hám Augsburg ózlerinin aldınǵı ornın saqlap qalǵan. Franciya menen nemec mámleketleri hám Rossiyadan tısqarı, Ispaniya hám Portugaliya, 1802-jılı bolsa Amiyen shártnaması boyinsha Angliya da jarastı. Biraq, bul aqırǵı tınıshlıq tez arada buzıldı. == Napoleon urıslarınıń baslanıwı == Angliya 1803-jıldıń báhárinde tınıshlıq shártnamasın biykar etti hám Franciyaǵa urıs járiyaladı, bul arqalı Evropada qısqa waqıtqa ornalasqan tınıshlıqtı jáne buzıp jiberdi. 1803-jıl mayda Birinshi konsul inglis patshasına tiyisli Gannoverdi iyelew ushın Vezerge qaray francuz armiyasın háreketke keltirdi; iyunda jergilikli basqarıwdıń qorqaqlıǵı aqıbetinde francuz armiyası Elbaǵa shekem bolǵan pútkil mámleketti iyelep alıwı hám Gannover armiyası tarqatıp jiberiliwi haqqında Birinshi konsul menen shártnama dúziwge asıqqanı sebepli kurfyurshılıq Franciya qol astına ótti. == Úshinshi koaliciya (1805) == {{tiykarǵı|Úshinshi koaliciya urısı}} Napoleon imperator tajın qabıl etiwi aldınan Emgrisn gercogı qaytıs bolıwı, Italiya, Germaniya, Ispaniya hám Gollandiyada Franciya tásiriniń kúsheyiwi basqa mámleketlerdi de qattı qáweterge saldı. Italiya respublikası [[Italiya patshalıǵı (1805—1814)|patshalıqqa]] aylandırıldı hám 1805-jl martta Milanda temir taj kiygen Napoleon patsha dep járiyalandı. Ol Ispaniya menen júdá tıǵız awqam dúzdi, bul shártnama boyınsha tárepler bir-birine aqshalay, áskeriy basqınshılıq waqtında bolsa flot hám armiya menen járdem beriw minnetlemesin aldı. Gollandiyada Napoleon áste-aqırın óziniń tuwısqanlarınan biriniń paydasına monarxiyanı engiziwge tayarlıq kórdi Angliya bas ministrı [[Uilyam Pitt-kishi|Uilyam Pitt]] Bulonda toplanǵan armiya menen Napoleon [[La-Mansh|La-Manshti]] kesip ótip, atawǵa hújim qılıwınan qorqıp, intriga hám kóndiriwler, sonday-aq, úlken muǵdardaǵı aqshalay qarjılar menen kontinentten júdá abıraylı awqamlaslardı óz tárepine tarttı. Angliyaga [[Rossiya imperiyası|Rossiya]], [[Avstriya imperiyası|Avstriya]], [[Shveciya]] hám [[Neapol patshalıǵı|Neapol]] qosıldı. Franciyaǵa qarsı kúshli koaliciya dúzip, Angliya óz awqamlaslarına aqshalay subsidiya tólew minnetlemesin aldı (hár 100 000 ásker ushın — 1 250 000 funt sterling). [[Fayl:Trafalgar Crepin mg 0578.jpg|250px|left|thumb|Trafalgar sawashı]] Jańa koaliciya [[Prussiya (patshalıq)|Prussiyanı]] da óz tárepine tartıwǵa háreket etti, biraq ol irlilip qaldı hám hár qıylı jaǵdaylar ushın qurallanıp, biytárep bolıp qalıwdı maqul kórdi; óziniń eki túrli minez-qulqı menen ol francuzlar imperatorınıń narazılıǵına ushıradı. Awqamlaslar yarım millionnan aslam ásker Franciyaǵa tórt tárepten hújim etiwi rejesin dúzdi. Tiykarǵı soqqını general [[Mixail Kutuzov|Kutuzov]] basshılıǵındaǵı birlesken rus-avstriya armiyası beriwi kerek edi. Bul armiya qubla Germaniya jerlerinen ótip, Franciyanıń orayına bastırıp kiriwi kerek edi. Napoleonnıń awhalı umitsiz sıyaqlı kórindi, onıń bunday [[ullı armiyası]] hám kerekli resursları joq edi. Biraq, Angliyaǵa bastırıp kiriw rejesin keyinge qaldırıp, Bonapart ózine tán kúsh-ǵayrat penen jańa kampaniya rejesin ámelge asırıwǵa kiristi. Bulondaǵı lager qısqa waqıt ishinde saplastırıldı hám ullı armiya shıǵıs shegaraǵa qaray qozǵaldı. Napoleon tárepinen ámelge asırılǵan ayrıqsha ilajlar nátiyjesinde La-Mansh boyında armiya bar ekenligi haqqında gáp-sózler hám jalǵan xabarlar tarqatıldı; sonday-aq, Bonapart gazetalardıń áskerler háreketi haqqındaǵı maǵlıwmatlardı basıp shıǵarıwdı qadaǵan etti hám mámleket shegaraların japtı. 1805-jıldıń 25-sentyabrinde armiya 28 kúnde 500 kilometrden aslam aralıqtı basıp ótip, Reyn shegarasına shıqtı. Strasburgta Napoleon dushpan áskerlerınıń háreketleri haqqında maǵliwmat alıp, Avstriya armiyasınıń avangardi Bavariyada húkimdar bolǵan [[Ulm]] qorǵanın iyelew ushın baslı kúshlerden ádewir uzaqlasıp, túsiniksiz túrde batısqa uzaqlasıp ketkenin kóredi. Qubla Germaniya knyazları tárepinen járdem kórsetiwge wáde berip, Napoleon kútilmegende óz áskerlerin Germaniyaǵa qaray háreket ettirdi, ol jerde áskerlerdiń bir bólimi neytral Prussiya iyelikleri arqalı ótti hám ol jerde Baden, Vyurtemberg, Bavariya, Gessen, Nassau hám basqalardıń járdemshi korpusları menen bekkemlendi. Bonapart ájayıp hám túskinlikke salıwshı manyovrdi ámelge asırıp, óz korpusları menen avstriyalılardı qorshap aldı. [[20-oktyabr]] kúni Ulm qalasında bekitip qoyılǵan hám Vena menen baylanısı kesilgen jetpis mıńlıq Avstriya armiyası [[Ulm sawashı|Ulm janındaǵı sawashtan]] keyin táslim boldı. Napoleonnıń bul úlken tabısı inglis flotınıń ispan-francuz flotı ústinen [[Trafalgar sawashı|Trafalgardaǵı belgili jeńisi]] ([[21-oktyabr]]) menen tamamlandı. Bul waqıtta óziniń biytárepligi buzılǵanınan ashıwı kelgen Prussiya koaliciyaǵa qosıldı, biraq kesh boldı. 13-noyabrde francuzlar Vena qalasın iyelep, Avstriya hám Rossiya áskerlerin Moraviyaǵa qısıp kirgizdi hám ol jerde 2-dekabrde, Napoleon taxtqa otırǵanına bir jıl tolǵan kúni Austerlic qalası átirapında ataqlı «<nowiki/>[[Austerlic sawashı|úsh imperator sawashı]]<nowiki/>» bolip ótti. Francuzlardıń jeńisi tolıq boldı, Kutuzov basshılıǵındaǵı birlesken rus-avstriya armiyası Napoleon tárepinen qıyratıldı. Erteńine sawash nátiyjelerinen shokqa túsken imperator [[Franc II|Franc]] Bonapart ordasına keldi. Ol endi hesh qashan Franciya menen urısqa kirmewge wáde berip, Napoleonnan xorlıq penen kelisim soradı, jenimpaz bolsa keń peyillik penen kelisim berdi. Bul waqıtta imperator [[Aleksandr I|Aleksandr]] óziniń qıyratılǵan armiyası menen Avstriyadan Rossiya shegaralarına shekem masqara túrde sheginip baratır edi. Francuzlardıń jeńisi pútkil Evropanı lárzege saldı. Bul waqıtta Angliyada koaliciyanıń jeńisin kútip, Evropadan kelgen xabarlardı asıǵıslıq penen kútti. Kóp ótpey Angliyaǵa awqamlas armiyanıń qıyratılǵanı haqqında ayanıshlı xabar keldi. Austerlicte jeńilgeninen xabar tapqan [[Uilyam Pitt-kishi|Uilyam Pitt]]: «Evropanıń bul kartasın jıynap taslań, ol bizge jáne 10 jıl kerek bolmaydı» degen boljawlı sózlerdi ayttı. Awqamlaslardıń jeńilgenligi haqqındaǵı xabar Ullı Britaniya bas ministrın jıynap, onıń denesine qorqınıshlı soqqı berdi, kóp uzamay koaliciyanıń bas qáwenderi Uilyam Pitt qaytıs boldı. Solay etip, Evropa mámleketlerınıń francuzlarǵa qarsı bolǵan úshinshi koaliciyası tamamlandı. 26-dekabr kúni Avstriya Franciya menen [[Presburg pitimi|Presburg pitimin]] dúzip, Gabsburglar monarxiyasın qubla-batıs Germaniya, Tirol hám Veneciya wálayatındaǵı jerlerinen ayırıp tasladı (birinshiler Baden hám Vyurtemberg arasında bólinip alındı, Tirol Bavariyaǵa, Veneciya wálayatı Italiya patshalıǵına qosıldı), [[Muqaddes Rim imperiyası|Muqaddes Rim imperiyasın]] pútkilley saplastırdı hám Neapol hám Gollandiya patshalıq tajların Napoleon ájaǵalarına berdi. Austerlic jeńisi hám Presburg pitimi ortasında Napoleon ózine Prussiya patshası tárepinen jiberilgen wákil Gaugvicti Franciya tárepine ótkeriwge eristi, ol Austerlicten soń jeniske eriskenlerge óz húkimetiniń talapların qoyıwǵa júreksinbedi, hátte onın razılıǵısız da Napoleon menen Shyonbrunda shártnama dúzdi (15-dekabr). [[Prussiya]] Franciya menen awqamǵa kirdi, oǵan Reynnıń oń jaǵasındaǵı Klev gercogliginıń bir bólimin, Vezel qorǵanın berdi hám frankon knyazliklerinen waz keshti; sonıń menen birge, ol inglislerdi óz portlarına kirgizbewge minnetledi, bunıń ushın Gannoverdi basıp aldı. Prussiya patshası bul kelisimge razı boldı, biraq Gannoverdi iyelep atırıp, ulıwma pitim dúzilgenge shekem onı óz qorǵawı astında alatuǵının bildirdi. Bunday bayanat [[Fridrix Vilgelm III]] nıń koaliciyadan pútkilley ajıralmaw niyetin kórgen Napoleonnıń ashıwın keltirdi. Bavariya patshalıqqa aylandı, jana patsha óz qızın Napoleonnıń ógey balası shahzada [[Ejen de Bogarne|Evgeniy Bogarnege]] berdi. Vyurtemberg te patshalıqqa aylandırıldı hám bir qansha waqıt ótkennen keyin Nyurnberg malikasına Napoleonnıń inisi Iyeronim úylendi. Ullı gercoglıqqa aylanǵan Baden de úlkeydi; ullı gercogtıń aqlıǵı imperator hayal Jozefinanıń jiyeni Stefaniya Bogarne menen nekeden ótti. Bavariya tárepinen berilgen Berg hám Prussiyadan satıp alınǵan Klyove qalalarınan Napoleon óziniń kúyewi Myurat ushın jana ullı gercoglik dúzdi. 1707-jıldan Prussiya patshası knyazlik etken Nevshatel marshal Bertyege berildi. Napoleonnıń dayısı kardinal Fesh Maync arxiyepiskopı, imperiya arxiyepiskolinıń koadyutri hám miyrasxorı dep járiyalandı. Avstriya Zalcburg arxiyepiskoplıǵın aldı, onıń ornına burınǵı Toskaniya ullı gercogı Vyursburgti aldı. Bul ózgerisler Bavariya, Vyurtemberg, Baden hám basqa mámleketlerde úlken ózgerisler hám ishki qatnasıqlarda — orta ásirlerdegi jer iyeleri lawazımlarınıń joq etiliwi, kóplegen dvoryanlıq jeńilliklerdiń biykar etiliwi, diyqanlardıń awhalınıń jeńillestiriliwi, diniy keńpeyilliktiń kúsheyiwi, ruwxanıylardıń hákimiyatınıń shekleniwi, kóplegen monastırlardıń joq etiliwi, hár qıylı administrativlik, sud, finanslıq, áskeriy hám bilimlendiriw reformaları, Napoleon kodeksiniń engiziliwi menen birge alıp barıldı. 1806-jıl 12-iyulde Napoleon hám kóplegen german húkimdarları (Bavariya, Vyurtemberg, Baden, Darmshtadt, Klyove-Berg, Nassau hám basqalar) ortasında shártnama dúzildi, oǵan muwapıq bul húkimdarlar óz ara Reyn awqamına kirdi, bul awqam Napoleon protektoratı astında hám ol ushin alpıs mıń ásker uslap turiw minnetlemesi menen ataldı. Awqamnıń dúziliwi jańa mediatizaciya, yaǵnıy mayda tikkeley (immediat) iyelik etiwshilerdiń iri húkimdarlardıń joqarı hákimiyatına boysınıwı menen birge alıp barıldı. 1806-1803-jıllarda sekulyarizaciya qanday tásir kórsetken bolsa, 1806-jıldaǵı mediatizaciya Germaniyada da sonday tásir kórsetti: Parij jáne hár qıylı qayır-saqawatlar tarqatıw orayına aylandı, bul jerde nemec knyazları ózleriniń mediatizaciyasınıń aldın alıw ushın, basqaları bolsa ózgelerdiń múlkleriniń paydasına mediatizaciya etiw ushın barlıq múmkin bolǵan qurallardı iske saldı. Franciyaǵa Liguriya respublikası (Genuya) hám Etruriya patshalıǵı qosıp alındı. Pressburg pitimi dúzilgen kúnniń erteńine-aq Napoleon ápiwayı dekret penen «Neapolda Burbonlar dinastiyası patshalıq etiwdi toqtattı» dep járiyaladı, sebebi Neapol burınǵı shártnamaǵa qarama-qarsı túrde koaliciyaǵa qosıldı hám inglis-rus floti menen kelgen áskerlerdi túsiriwge ruqsat berdi. Franciya armiyasınıń Neapolǵa háreketi ol jerdegi saraydı Siciliyaǵa qashıwǵa májbúr etti hám Napoleon iyelegen Neapol patshalıǵın óziniń inisi Jozefke berdi. Benevent hám Pontekorvo Taleyran hám Bernadottqa ijara gercoglıgı sıpatında berildi. Burınǵı Veneciya iyeliklerinde de Napoleon gercog titulı menen birlestirilgen, úlken dáramat keltiretuǵın hám francuz ámeldarları hám marshallarına shaǵım etetuǵin ádewir sanlı lenlerdi shólkemlestirdi. Napoleonnıń qarındası Eliza (kúyewi Bachchiokki boyınsha) Lukka, keyin Massa hám Karraranı aldı, Etruriya patshalıǵı joq etilgennen keyin Toskana húkimdarı etip tayınlandı. Napoleon basqa bir qarındası [[Polina Bonapart|Paulina Borgezege]] de iyelik etiwdi tapsırdı. Italiya patshalıǵı, Lukka, Toskana hám Neapolda kóplegen francuz tártipleri engizildi. Gollandiyada Napoleonnıń inisi [[Lyudovik Bonapart|Lyudovik]] húkimdarlıq etip basladı. == Tórtinshi koaliciya (1806-1807) == {{tiykarǵı|Tórtinshi koaliciya urısı}} [[Fayl:Gros, Napoleon at Eylau.jpg|300px|left|thumb|A. J. Gro. «Preysish-Eylau sawash maydanında Napoleon»]] Franciya barǵan sayın kúsheyip, Evropada kúshler teńsalmaqlıǵı buzilip bardı. Avstriya menen pitim dúzilgennen keyin Bonapart Rossiya hám Angliya menen pitim haqqında sóylesiwlerdi baslaydı. Biraq Napoleonnıń tınıshlıqqa umtılıwına qaramastan, sóylesiwler nátiyje bermedi hám boslıqqa túsip qaldı, sebebi Austerlictegi jeńilisten qorlanǵan úshinshi koaliciya qatnasıwshıları ózlerin utılǵanlar sıpatında kórsetiwdi qálemedi. Evropa monarxları Napoleonnıń triumfin hám Franciya respublikasınıń Evropada ústemligin kóre almadı, sol sebepli 1806-jıldıń gúzinde diplomatiyalıq jaǵday keskinlesti. Parijge Berlinnen qáweterli maǵlıwmatlar kele basladı. Prussiyada patriotlıq hám áskeriy kóterilis baslanıp, ol pútkil mámleketti qamtıdı; patsha, húkimet hám áskeriy basshılıqlar London hám Peterburg penen jáne jaqınlasıwǵa kiristi. Rus imperatorı Aleksandr [[Austerlic sawashı|Austerlic]] ushın ósh alıwdı qáledi hám Prussiya urıs baslasa hár qanday járdem kórsetiwdi wáde etip, Prussiya patshasın urısqa hár tárepleme iytermeledi. Prussiya Gollandiyanıń jasırın qosılıwınan narazı edi. Aqırında, Berlinde Napoleon Angliya menen tınıshlıq sóylesiwleri júrgiziwge urınıp, Prussiya óz múlki sıpatında qarap kiyatırǵan Gannoverdi Angliyaǵa qaytarıp beriwge tayar ekenligin de bilip aldı. Biraq, Berlindegi qáweterli xabarlarǵa qaramastan, Napoleon jáne urıstı qálemey, sóylesiwlerdiń jaqsı nátiyjege alıp keliwine úmit etti. Biraq, 1806-jıl 15-sentyabrde Angliya, Rossiya hám Prussiya francuzlarǵa qarsı tórtinshi koaliciyanı dúzgennen keyin tınıshlıqqa bolǵan úmitler joq boldı. Angliya jáne koaliciyalardıń janlı kúshine qáwenderlik etti. Prussiya patshası on kún ishinde Germaniya qublasın francuz áskerlerinen tazalawdı hám Reyn awqamın tarqatıp jiberiwdi talap etip, ultimatum beriwge qarar etti. Sonday-aq, Prussiya «Arqa awqam» dúziwge de kelisim berdi. Napoleon bul ultimatumdı biykarladı hám Franciyaǵa qaytıp kiyatırǵan armiya korpuslarınıń sheginiwin toqtatıwdı buyırdı. [[Fayl:Napoleon friedland.jpg|200px|right|thumb|Oras Verne. «Napoleon I Fridland urıs maydanında» (1836)]] Prussiyanıń mobilizaciyalıq kúshleri úlken bolip, 250 000 áskerge jettı. Biraq, 1806-jıldıń gúzinde prusslar tek 170 000 adamdı kórsete aldı, olar úsh armiyaǵa quralǵan edi. Napoleon qol astında 180 000 adam bar edi, sonıń ushın ol hújimge ótiwge qarar etti. Birinshi sawashta-aq ([[Zaalfeld sawashı|Zaalfeldte]], 1806-jıl 10-oktyabrde) prusslar jeńiliske ushıradı, onnan keyin birneshe kún ótkennen keyin (14oktyabrde) bir waqıttıń ózinde eki sawashta — [[Yena hám Auershtedt sawashları|Yena hám Auershtedtte]] tolıq qıyratıladı. Auershtedt sawashında Prussiya armiyasınıń bas komandiri Braunshveyg gercogı qaytıs boldı. Prussiya patshası bul áhmiyetli waqıtta basshılıqtı óz qolina alıwǵa batına almadı. Bul jeńisler Elbaǵa shekem bolǵan pútkil Germaniyanı Napoleon hákimiyatına berdi. Prussiya patshası shıǵıs shegaralarǵa qaray qashtı hám ámelde sonnan keyin ullı Prussiya armiyası joq boldı. Yena jeńisinen eki hápte ótkennen keyin, Napoleon Berlinge kirip bardı (27-oktyabr) hám ol jerde [[kontinental blokada]] haqqında belgili Berlin dekretin shıǵardı. Kóp ótpey Shtetin, Kyustrin, Magdeburglar táslim boldı. Prussiya menen awqamlas bolǵan hám ózin biytáreplik penen qutqarıwdı oylaǵan Gessenlı kurfyurst óz iyeliginen qashıp ketiwge májbúr boldı. Meklenburg hám Oldenburg qalaları da francuzlar tárepinen iyelengen edi. Saksoniya kurfyurstı Fridrix Avgust patsha ataǵın alıp, basqa da sakson gercogları menen birge Reyn awqamına qosıldı (dekabr ayınıń birinshi yarımında). Prussiya sarayı uzaqlasıp ketken Kyonigsbergten [[Fridrix Vilgelm III|Fridrix-Vilgelm III]] Aleksandrdan járdemge keliwdi hám tezirek urısqa kiriwdi ótinish etti. Francuzlardıń Visladan ótiwine tosqınlıq etiw ushın Rossiya eki armiyanı járdemge jiberdi. Napoleon polyaklarǵa múrájat etip, olardı ǵárezsizlik ushınbgúreske shaqırdı. 1807-jılı 2-yanvarda Varshavaǵa irkinishsiz kirip bardı. 1806—1807-jıllardıń qısında Visla boyında bir qatar qatań sawashlar boldı; olardıń ishinde [[Preysish-Eylau sawashı|Preysish-Eylau janındaǵı sawash]] Napoleonǵa usı waqıtqa shekem onıń quralları menen birge alıp barıp júrgen ayqın tabıslardı bermedi. Francuzlar [[Gdansk|Dancigtı]] basıp alǵannan (1807-jıl 24-may) hám [[Fridland sawashı|Fridland]] janında ruslardıń jáne bir jeniliske ushiraǵanınan (14-iyun) keyin, francuzlar Kenigsbergti iyeleydi hám hátte rus shegarasına qáwip tuwdıradı; 7-9-iyul kúnleri [[Neman]] dáryası ortasındaǵı pavilonda Franciya hám Rossiya imperatorlarınıń ushırasıwı menen birge [[Tilzit pitimi]] bolip ótti. Tilzit shártnaması shártlerine muwapıq, [[Prussiya]] óz múlklerinıń yarımınan ayırıldı. Rech Pospolitanıń ekinshi hám úshinshi bólimleri arqalı Prussiyaǵa tiyisli bolǵan Polsha jerlerinen [[Varshava gercoglıgı|Varshava Ullı gercoglıgı]] dúzildi. Rossiya menen dushpanlıqtı qálemegen Napoleon óziniń jaqsı niyeti sıpatında Belostok wálayatın Rossiyaǵa berdi. Prussiyadan [[Reyn]] hám [[Elba]] aralıǵındaǵı barlıq jerler tartıp alındı, Gessen, Braunshveyg hám qubla Gannover kurfyurshiligi menen birge Vestfal patshalıǵın dúzdi, onıń basshılıǵına Napoleonnıń inisi Ieronim qoyıldı, ol da Reyn awqamına qosıldı. Bunnan tısqarı, Prussiya úlken kontribuciya tólewi, aqırǵı tólemge shekem francuz garnizonların óz esabınan saqlap turiwi hám Franciya ushın paydalı bolǵan shártlerge (máselen, áskeriy jollar haqqında) ámel etiwi kerek edi. Bul urıstan keyin Napoleon Germaniyanıń tolıq húkimdarına aylandı. Kóplegen orınlarda revolyuciya hám Napoleonnıń shólkemlestiriwshilik xızmetiniń jemisi bolǵan francuz tártipleri engizilip, jergilikli húkimdarlardıń despotizmi hálsirey basladı. Tilzit pitiminen keyin Erfurt qalasın Napoleon Reyn awqamı áskerleri ushın toplanıw punkti sıpatında ózinde qaldırdı. Imperator Aleksandr I Franciyanıń batısta húkimdar bolıwına razı bolıp, shıǵısta da sonday húkimdarlıqtı qáledi. Eki imperatordıń Angliyaǵa qarsı awqamı dúzildi, onıń sawdasına Napoleon [[Kontinental blokada|kontinental sistema]] menen soqqı beriwge umtıldı. Eki mámleket usı waqıtqa shekem Angliya menen awızbirshilikte háreket etip kiyatırǵan Shveciya, Daniya hám Portugaliyadan kontinental sistemaǵa qosılıwdı talap etiwdi ózlerine minnetlemeler etip aldı. Buǵan Angliya óz flotına Franciya yamasa oǵan awqamlas mámleketler portlarınan shıqqan neytral kemelerdi basıp alıw haqqında buyrıqlar menen juwap berdi. Shveciya francuzlarǵa qarsı koaliciyanıń eń qırsıq aǵzalarınan biri edi; burbonlar isine sadıq bolǵan shved patshası [[Gustav IV Adolf|Gustav IV]] hátte Bonaparttıń imperatorlıq titulın tán alıwdı da qálemedi. Awqamlaslar tárepinen taslap ketilgen Shveciya Tilzit pitiminen keyin Arqa Germaniyadaǵı óz iyeliklerin qorǵawǵa shaması kelmedi, olar francuzlar tárepinen basıp alındı. 1808-jılı bolsa [[Rossiya-Shveciya urısı|Rossiya Shveciyaǵa urıs]] járiyaladı hám Finlandiyanı basıp alıp, onıń aymaǵına bastırıp kirdi. Urıs dáwirinde Shveciya mámleketlik seymı taxtqa [[Karl XIII]] atı menen atası Gustav IV di, onıń ornına Bernadotti sayladı. Jańa patsha dáwirinde Shveciya kontinental sistemaǵa qosıldı. Franciya da, Angliya da [[Daniya|Daniyanı]] óz tárepine tartıw ushın neytrallıqtı saqlawdı oyladı: barlıq másele [[Eressun|Zund]] arqalı anglichan kemelerınıń erkin ótiwine múmkinshilik beriliwinde edi. Angliya dushpannan ozıp ketiw maqsetinde Zundti kúsh penen iyelep aldı, [[Kopengagen|Kopengagendi]] bombaladı, Daniya floti hám áskeriy zapasların iyeledi. Bunnan keyin Daniya Angliya agressiyasınan qapa bolip, oǵan urıs járiyaladı hám kontinental blokadaǵa qosıldı. [[Fayl:Escena de la Guerra del Francès.jpg|thumb|[[Pireneya urısları]]]] [[1807|1807-jıl]] [[1796|1796-jıldan]] Franciya menen awqamlas bolǵan [[Ispaniya|Ispaniyanıń]] járdeminde Napoleon [[Lissabon]] húkimetinen kontinental sistemaǵa qosılıwdı talap etti. Lissabonda bul talaptı qabıl etpegenlikten, inglislerdi ózleriniń awqamlasları hám portugal xalqınıń ázeliy dosları dep esaplaǵan Napoleon húkimetke basım ótkeriw ushin [[Jan Andosh Jyuno|Jyuno]] basshılıǵında armiya korpusın jiberiwge qarar etti. Biraq, francuzlardıń jaqınlasıp kiyatırǵanınan xabar tapqan Portugaliya patsha sarayı hám patsha óz janına qáwip salıp, Braziliyaǵa qashtı. Tez arada Jyuno tınıshlıq penen Lissabondı iyeledi hám Parijden buyrıq kúte basladı. Sol waqitta Napoleon hám Ispaniya monarxı Portugaliyanı onıń koloniyaları menen bóliw haqqında shártnama dúzdi hám 1807-jıl 18-noyabrde «Monitor» «<nowiki/>[[Bragansa (dinastiya)|Bragans úyi]] húkimdarlıq etiwdi toqtattı» dep járiyaladı. 1807-jılǵa kelip Ispaniya Evropanıń ullı mámleketlerinen biri bolmay qaldı, onıń dańqı álle qashan joǵaldı, mámleket barlıq tarawlarda awır krizisti basınan ótkerdi. Mámlekette házirge shekem orta ásirlerdegi arxaikalıq nızamlar hám [[Ispaniya inkviziciyası|muqaddes inkviziciya]] islep turǵan. Taxtta hayalına ǵárezli bolǵan ázzi patsha bar edi, mámleketti bolsa onıń ashıǵı Manuel Godoy basqarǵan. Onıń Ispaniyanıń ishki islerine aralasıwı mámlekettegi awhaldı jáne de keskinlestirdi. Sonnan keyin Napoleon jaǵdaydı óz qolina alıwǵa qarar etti hám patsha shańaraǵın Franciyaǵa mirát etti. Patsha hám imperator Bayonnada ushırasıp, ol jerde [[Karl IV (Ispaniya patshası)|Karl IV]] [[Jozef Bonapart]] paydasına bas tartqanı haqqındaǵı hújjetke qol qoyadı. Bunnan keyin Franciya konstituciyası tiykarında birinshi Ispaniya konstituciyası bolǵan Bayon konstituciyası tastıyıqlandı. Solay etip, Napoleon Ispaniya taxtına óziniń úlken aǵası [[Jozef Bonapart|Jozefdi]] otırǵızıp, oǵan tiyisli [[Neapol patshalıǵı|Neapol patshalıǵın]] óziniń kúyewi [[Ioaxim Myurat|Myuratqa]] tapsırdı (1808). 1808-jıl fevralda francuz áskerlerı Rimdı basıp aldı, keyin ala Rim Papa wálayatı menen birge Franciyaǵa qosıp alındı. 1808-jıl 17-sentyabr — 14-oktyabrde [[Erfurt|Erfurtta]] Franciya hám Rossiya imperatorlarınıń [[Erfurt kongressı|belgili ushırasıwı]] bolip ótti, bul olardıń doslıǵınıń ayqın dáliyli bolip xızmet etiwi kerek edi. Erfurt syezdinde Reyn awqamı húkimdarları Napoleonǵa qullıq etti. Erfurtta Tilzit awqamı jáne bir márte bekkemlendi hám eki imperator óz ara kelisimsiz uliwma dushpanlar menen pitim dúzbewge minnetleme aldı. Bunnan tısqarı, kelisiwshi táreplerdin kelisim dúzilgen waqıtta óz qollarında bolatuǵın jerlerdi saqlap qalıwı tiykarında Angliyaǵa pitim usınısı menen múrájáát etiwge qarar etildi. Angliya bul usınıstı biykarladı hám Ispaniyada baslanıp ketken [[Pireneya urısları|kóterilisti]] qollap-quwatlay basladı, bul bolsa 1808-jıldıń qısında Napoleondı kóterilisshilerge qarsı jeke ózi júris júrgiziwge májbúr etti. == Besinshi koaliciya (1808-1809) == {{tiykarǵı|Besinshi koaliciya urısı}} [[Fayl:Europe map Napoleon 1811.svg|thumb|1811-jılı Napoleon imperiyası hám onıń satellitlerı]] Usı waqıtta [[Avstriya]] xalıq hám partizanlar urısı bolıp atırǵan Ispaniyanıń úlgisi menen óz baxtın jana urısta sınap kóriwge qarar etti. Franciya hám Avstriya imperatorı armiyanı reformalap, Napoleon menen urıspaw haqqında bergen wádesin buzip, 1809-jıl aprelde jana urıs járiyaladı hám barlıq áskeriy kúshlerin Bavariya, Italiya hám Varshava Ullı gercoglıgıne qaray háreketke keltirdi. Biraq Napoleon waqıyalardıń bunday burılıwına tayar edi hám Reyn awqamı áskerlerınıń járdeminde hújimdi qaytarıp, may ayınıń ortalarında [[Vena|Venada]] boldı. [[Gabsburglar monarxiyası]], shaması, joq bolıwı kerek edi: vengerler ózlerinıń burınǵı gárezsizligin tiklewge hám jańa patsha saylawǵa shaqırılıp atır edi. Tez arada francuzlar Dunaydı kesip ótip, 5-6-iyul kúnleri [[Vagram sawashı|Vagramda]] ayqın jeńiske eristi, onnan keyin Vena yamasa [[Shenbrun pitimi|Shenbrun pitiminıń]] (14-oktyabr) dáslepkisi bolǵan [[Cnaym sawashı|Cnaym pitimi]] (12-iyul) dúzildi. Avstriya [[Zalcburg]] hám ayırım qońsı jerlerdi — Bavariya paydasına, batıs Galiciya hám shıǵıs [[Galiciya|Galiciyanıń]] bir bólimi menen [[Krakov]] paydasına — Varshava hám Rossiya Ullı gercoglıgı paydasına hám, aqırında, qubla-batıstaǵı jerlerdi (Karintiyanıń bir bólimi, Krayna, Triyest, Friul hám t.b.) Dalmaciya, Istriya hám Ragoza menen birgelikte Napoleon húkimdarlıǵı astında Illiriyanı payda etken. Sonıń menen birge, Vena húkimeti kontinental sistemaǵa ekinshi márte qosılıw minnetlemesin aldı. Bul urıs Tirolda xalıq kóterilisi menen belgilendi, ol Vena pitimi dúzilgennen keyin tınıshlandı hám Bavariya, Illiriya hám Italiya patshalıǵı ortasında bólinip alındı. 1809-jıl 16-mayda Shyonbrunda Napoleon papanıń dúnyalıq hákimiyatın biykar etiwshi pármanǵa qol qoydı: Shirkew wálayatı Franciyaǵa qosıp alındı, Rim imperiyanıń ekinshi qalası dep járiyalandı. 1810-jıl iyulde Napoleon kontinental sistemaǵa ázzi ámel etken óz inisi [[Lyudovik Bonapart|Lyudovikten]] narazı bolip, Gollandiyanı Franciyaǵa qosıp aldı; [[Gamburg]], [[Bremen]] hám [[Lyubek]], Oldenburg gercoglıgı hám Elba hám Reyn aralıǵındaǵı basqa jerler, Shveycariyanıń Vale kantoni hám Simplon arqalı taw jolı qosıp alındı. == Birinshi imperiyanıń qúdireti == [[Fayl:Europe map 1812-14 in Rus.png|thumb|1812-1814-jıllarda Evropa kartası]] Franciya imperiyası en úlken kólemge iye bolıp, vassal hám awqamlas mámleketler menen birgelikte pútkil batıs Evropanı óz ishine aldı. Onıń quramına Franciyadan basqa Belgiya, Gollandiya hám Germaniya arqasınıń [[Baltik teńizi|Baltik teńizine]] shekemgi [[Reyn]], [[Ems]], [[Vezer]] hám [[Elba (dárya)|Elba]] dáryalarınıń quyar jerleri kirgen, sonlıqtan Franciya shegarası [[Berlin|Berlinden]] tek eki júz shaqırım qashıqlıqta edi; onnan keyin [[Vezel|Vezelden]] [[Bazel|Bazelge]] shekemgi Reynniń shep jaǵası, házirgi Shveycariyanıń ayırım bólimleri, aqırında [[Pyemont]], [[Toskana]] hám [[Papa wálayatı]] kirgen. Arqa hám orta Italiyanıń bir bólegin Napoleon húkimdar bolǵan Italiya patshalıǵı, onnan arı Adriatika teńiziniń ekinshi tárepindegi Balkan yarım atawında Napoleon iyeligindegi Illiriya quraǵan. Napoleon imperiyası arqadan da, qubladan da Shveycariya hám [[Reyn awqamı|Reyn awqamın]] óz ishine alıp, onıń orayında francuz imperatorına tiyisli [[Erfurt]] qalası jaylasqan edi. Reyn awqamı hám Illiriya menen shegaralas bolǵan kúshli qısqarǵan Prussiya hám Avstriya: birinshisi — shıǵısta, ekinshisi — arqada Napoleon protektoratı astında bolǵan hám Rossiyaǵa qarsı Franciya avanposti sıpatında kóterilgen [[Varshava gercoglıgı|Varshava Ullı gercoglıgıne]] iye edi. Aqırında, [[Neapol patshalıǵı|Neapolda]] Napoleonnıń kúyewi [[Ioaxim Myurat|Ioaxim I (Myurat)]], Ispaniyada onıń inisi [[Jozef Bonapart|Jozef]] húkimdarlıq etti. Daniya 1807-jıldan baslap Napoleon menen awqamda edi. Franciyanıń qarsılasları tek Angliya hám Rossiya bolıp qaldı, olardıń biri teńizde, ekinshisi qurǵaqlıqta edi. Óziniń flotı menen kúshli bolǵan Angliya Napoleonǵa qarsı gúresti dawam ettirdi. Uliwma alǵanda, Napoleon siyasatı sanaat hám awıl xojalıǵı óndirisiniń ósiwine, baylıqtı saqlaw hám kóbeytiwge járdem berdi, biraq júdá kóp qarjılar áskeriy maqsetlerge sarplandı. 1804-jılı Franciyada «<nowiki/>[[Napoleon kodeksi|Puqaralıq kodeksi]]<nowiki/>» (nızamlar toplamı) qabıl etilip, ol úlken hám mayda múlklerdi hárqanday basqınshılıqlardan qorǵawdı názerde tutqan. Keyin ala ol barlıq Evropa mámleketleri nizam shiǵarıwshıları ushın úlgi bolip xizmet etti. Álbette, puqaralıq kodeksiniń jaratılıwı ulıwma Evropa kólemindegi waqıya boldı hám Franciya nızamshılıǵınıń keń tarqalıwına sebep boldı. Birewler onı «házirgi civilizaciyalı dúnyanıń kodeksi» dep ataydı, Franciya «óziniń puqaralıq kodeksi menen jámiyetlik dúzimniń eń jaqsı formasın ornatqan» dep esaplaydı. Franciya usınday jollar menen urıs waqtında tógilgen qan ushın insaniyattı sıylıqladı hám házirgi áwladqa tiygizilgen jawızlıqlardı keleshek áwladlar ushın támiyinlegen úlken jaqsılıqları menen bir qansha qapladı. Sol waqıtta Napoleon húkimdarlıǵı Evropada revolyuciya isledi hám usı mániste Napoleon [[Ullı francuz revolyuciyası|Ullı francuz revolyuciyasınıń]] tiykarǵı ideyalıq dawamshısı edi. == Britaniyalılardıń Franciya koloniyaların basıp alıwı == 1802-jıl 17-oktyabrde-aq Britaniya húkimeti Vest-Indiyaǵa, Gollandiya Gvianası hám Jaqsı úmit burınına burınǵı urısta olardan tartıp alınǵan koloniyalardı francuzlar hám Niderlandiyanıń Batava respublikasına tapsırmaw haqqında buyrıq jiberdi. Bul buyrıq Jaqsı Úmit burınına jetip barǵan waqıtta ol niderlandlarǵa tapsırılǵan edi, biraq buyrıqtı alıp kelgen inglis kemesınıń komandiri hiylekerlik penen bekinislerdi qaytadan qolǵa kirgizdi. 1804-jıl mayda inglis eskadrası Gollandiya Gvianasın iyeledi. 1806-jılı yanvarda inglisler Jaqsı úmit burının pútkilley iyeledi. Keyin Ispaniyanıń Franciya menen awqamlasıwı nátiyjesinde inglisler Ispaniyanıń Rio-de-La-Plata patshalıǵına bastırıp kirip, Buenos-Ayresti basıp aldı, biraq bir neshe aydan keyin jergilikli xalıq tárepinen quwıp shıǵarıldı. Kelesi jılı olar jáne payda boldı, biraq jáne jeńildi hám boysınıwǵa májbúr boldı. 1808-jılı inglisler Vest-Indiyada Franciyanıń Dezirad hám Mari-Galant atawların (Gvadelupa atawı janında) iyeledi, biraq olardıń Sen-Marten atawın iyelewge urınıw nátiyjesiz qaldı. 1809-jıl yanvarda inglisler hám olardıń awqamlası bolǵan portugallar Franciyanıń Gvianası, 24-fevralda Martinika, 7-iyulde bolsa Gaiti atawındaǵı Santo-Domingo basıp alındı. 1809-jıl iyulde inglisler Franciyanıń Senegal mámleketin iyeledi. 1810-jıl 6-fevralda inglis eskadrası Gvadelupani, 1810-jıl 9-iyulde inglis eskadrası Reyunon atawın, 14-avgustta bolsa inglisler Il-de-Francedegi Gran-Portqa kiriw jolın qorǵap turǵan Pass atawın iyeledi. 1810-jıl 3-dekabrde Il-de-France táslim boldı. 1811-jıl avgustta inglis armiyası Niderlandiyanıń shıǵıs Hindstanındaǵı Yava qalasına kelip túsedi, ol 1810-jılı Niderlandiya Napoleon imperiyası quramına kirgizilgennen keyin Franciyanıń koloniyasına aylanadi. General-gubernator Yan Villem Yansens birneshe hápte dawamında golland, francuz hám jergilikli bólimlerge súyenip qarsılıq kórsetti, biraq jeńilisten keyin boysınıwǵa májbúr boldı. == Franciya-Rossiya urısı (1812) hám Altınshı koaliciya (1813-1814) == {{tiykarǵı|Franciya-Rossiya urısı|Altınshı koaliciya urısı}} 1812-jıldan baslap Napoleon áskeriy qúdiretiniń páseyiwi baslanadı, onı Portugaliya hám Ispaniyada Franciya qurallarınıń ámelge asırılmay qalıwı tayarlap qoydı ([[Pireney urısları|Pireney yarım atawındaǵı urısqa]] qarań). Napoleon armiyasınan asırılǵan [[Franciya-Rossiya urısı|1812-jılǵı Rossiya kampaniyası]] Evropa mámleketlerine hálsiregen Franciyaǵa jáne hújim qılıw imkaniyatın berdi. Eń qúdiretli [[Antifrancuz koaliciyalar|altınshı koaliciya]] Bonaparttıń qanı qurıǵan armiyasına topıldı. Awqamlaslar kóp sanlı insan resurslarınan paydalanıp, úlken qıyınshılıq penen Napoleondı Germaniyadan qısıp shıǵarıwǵa eristi (1813). Keyin urıs Franciya aymaǵında dawam etti hám dushpan armiyasınıń Parijge kiriwine jol qoyǵan marshal [[Ogyust Frederik Lui Marmon|Marmonnıń]] satqınlıǵınan keyin Napoleon óz erki menen taxttan ketiw haqqındaǵı aktke (1814) qol qoydı. == Jetinshi koaliciya (1815) == {{tiykarǵı|Jetinshi koaliciya urısı}} Napoleon urıslarınıń aqırǵı epizodi ataqlı [[Vaterloo sawashı]] menen «<nowiki/>[[Júz kún]]<nowiki/>» dáwiriniń áskeriy atlanıs boldı. Bul urıslardıń nátiyjesi [[Birinshi Franciya imperiyası|Birinshi imperiya]] dáwirine juwmaq bolǵan [[Parij tınıshlıq shártnaması (1815)|Parij tınıshlıq shártnamasına]] qol qoyılıwı boldı. == Juwmaqları == {{tiykarǵı|Vena kongressi|Burbonlar restavraciyası}} Vena kongressi: Maqseti hám qatnasıwshıları: Kongress feodallıq-absolyutistlik monarxiyalardı tiklew hám Evropanıń jana shegaraların belgilewge qaratılǵan edi. Onda Osmaniyler imperiyasınan basqa barlıq Evropa mámleketleri qatnastı. Tiykarǵı sheshimler: Avstriya Niderlandiyasın jana Niderlandiya patshalıǵı quramına qosıw, Italiyada Gabsburglardı tiklew, Norvegiyanı Shveciyaǵa beriw, Germaniya awqamın dúziw. Polshadaǵı ózgerisler Varshava gercoglıgınıń bir bólimi Polsha patshalıǵı sıpatında Rossiya imperiyası quramına kirdi, basqa aymaqlar Prussiyaǵa qaytarıldı. Shveycariyanıń neytralitetı: Shveycariyanıń ekonomikalıq rawajlanıwı hám áskeriy kelispewshiliklerden qorǵalıwına járdem bergen xalıqaralıq tán alınıwı. Parij tınıshlıq shártnaması: Qatnasıwshıları: Rossiya, Ullı Britaniya, Avstriya, Prussiya hám Franciya. Aymaqlıq ózgerisler: Franciya ayırım jaǵdaylar menen 1790-jılǵı shegaralarına qaytıp keldi. Kontribuciya: Franciya 700 mln frank tólewge minnetlendi hám waqtınsha okkupaciyalawǵa kelisti. Kórkem óner dóretpelerin qaytarıw: Franciya urlanǵan kórkem óner hám ádebiyat dóretpelerin qaytarıp beriwi kerek edi. Burbonlar restavraciyası (1814-1830): Keńislik hám baslanıwı: Napoleonnıń bas tartıwı 1814-jılı Napoleon I taxttan waz keshiwge májbúr boldı hám Elba atawına quwǵınǵa jiberildi. Burbonlardıń qaytıp keliwi: Qatl etilgen Lyudovik XVI nıń inisi Lyudovik XVIII Franciya taxtına qayta tiklendi. Vena kongressi hám territoriyalıq ózgerisler: Vena kongressi (1814-1815): Kongresstiń tiykarǵı maqseti Napoleon urıslarınan keyin Evropada turaqlılıq hám tártipti tiklew edi. Franciya shegaraları Franciya revolyuciyalıq hám Napoleon dáwirindegi barlıq aymaqlıq qolǵa kirgiziwlerden waz keship, 1792-jılǵı shegaralarına qaytıp keldi. == Siyasiy tásirler == Napoleon urısları Evropada túpkilikli ózgerisler alıp keldi, biraq reakcion kúshler qaytıp keldi hám [[Burbonlar restavraciyası|Burbonlar úyin Franciya taxtına tikledi]]. Napoleon Batis Evropanıń kópshilik bólimin bir húkimdarlıqqa ótkeriwge erisken edi. Evropanıń kópshilik mámleketlerinde Franciya imperiyasındaǵı boysındırıw Franciya revolyuciyasınıń kóplegen liberal ózgesheliklerin, sonıń ishinde, demokratiya, sudlarda tiyisli process, krepostnoy huqıqınıń biykar etiliwi, katolik shirkewi hákimiyatınıń qısqarıwı hám monarxlarǵa konstituciyalıq sheklewler qoyılıwın talap etiwdi alıp keldi. Sawda hám sanaattıń rawajlanıwı menen orta klaslardıń dawısınıń artıwı, qayta tiklengen Evropa monarxları revolyuciyadan aldınǵı absolyutizmdi qayta tiklewdi qıyınlastırdı hám Napoleon húkimdarlıǵı dáwirinde ámelge asırılǵan reformalardıń kópshiligin saqlap qalıwǵa májbúr boldı. Institucionallıq miyraslar házirgi kúnge shekem puqaralıq huqıq túrinde, anıq belgilengen huqıq kodeksleri Napoleon kodeksiniń máńgilik miyrası bolıp qalmaqta. [[Fayl:Europe 1815 map en.png|thumb|upright=1.4|1815-jılǵı Vena kongressi tárepinen belgilengen Evropanıń milliy shegaraları]] Franciyanıń Evropanıń basqa iri mámleketlerınıń hár qıylı birlesken kúshleri hám aqır-aqıbetinde olardıń barlıǵı menen jigirma jıldan aslam dawam etken turaqlı urısı aqır-aqıbetinde óz nátiyjesin berdi. Napoleon urıslarınıń aqırına kelip, Franciya [[Lyudovik XIV]] dáwirinen beri bolǵanınday, kontinental Evropada húkimdarlıq roline iye bolmadı, sebebi Vena kongressi tiykarǵı kúshlerdiń óz ara teńsalmaqlılıǵın támiyinlew hám tınıshlıq boliwi ushın olardıń ólshemlerin ózgertiw arqalı «kúshler teńsalmaqlılıǵın» jarattı. Usı múnásibet penen Prussiya óziniń burınǵı shegaraların qayta tikledi, sonday-aq, Polsha hám Saksoniyanıń úlken bólegin aldı. Júdá keńeygen Prussiya turaqlı Ullı mámleketke aylandı. Prussiyanıń itibarın batısqa hám Franciyaǵa tartıw maqsetinde kongress Prussiyaǵa Reyn hám Vestfaliyani da berdi. Bul sanaat rayonları XIX ásirde agrar Prussiyanı sanaat jetekshisine aylandırdı. Ullı Britaniya en áhmiyetli ekonomikalıq kúshke aylandı hám onıń Patshalıq teńiz flotı XX ásirge shekem pútkil dúnyada sózsiz teńiz ústinligine iye boldı. Napoleon dáwirinen keyin milliylik salıstırmalı jańa háreket bolip, áhmiyetli orınǵa iye boldı. Bul keleshektegi Evropa tariyxınıń kópshilik baǵdarın qáliplestirdi. Onıń rawajlanıwı ayırım mámleketlerdiń baslanıwı hám basqalarınıń tamamlanıwın belgiledi, sebebi Napoleon dáwirinen keyingi júz jılda Evropa kartası keskin ózgerdi. Feodallar hám aristokratiya tárepinen basqarıw keń túrde kelip shıǵıw hám mádeniyat birligine tiykarlanǵan milliy ideyalar menen almastırıldı. Bonaparttıń Evropa ústinen húkimdarlıǵı qala-mámleketler, patshalıqlar hám knyazliklerdi birlestiriw proccesin baslaw arqalı Germaniya hám Italiya milliy mámleketlerine tiykar salıw ushın tuqımlardı septi. Urıs aqırında Daniya Norvegiyanı Shveciyaǵa beriwge májbúr boldı, tiykarınan Finlyandiyanı joǵaltqanı ushın kompensaciya sıpatında, koaliciyanıń basqa aǵzaları buǵan kelisim berdi, biraq 1814-jıl 17-mayda Norvegiya óz konstituciyasına qol qoyganlıǵı sebepli Shveciya Shveciya-Norvegiya urısın baslap jiberdi (1814). Urıs 1814-jıldıń 26-iyul — 14-avgust aralıǵında qısqa dawam etti hám Norvegiyanı Shveciya menen jeke awqamǵa kirgizgen Shveciyanıń jeńisi boldı. 1905-jılı awqam tınısh jol menen tarqatıldı. Franciyaǵa qarsı bufer mámleket sıpatında dúzilgen Niderlandiya Birlesken Patshalıǵı 1830-jılı Belgiya ǵárezsizligi menen tez tarqalıp ketti<ref>{{Cite book |last1=Gingras |first1=Yves |url=https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |title=Les Transformations des Universités du Xiiie Au Xxie Siècle |last2=Roy |first2=Lyse |year=2006 |isbn=978-2-7605-1914-5 |access-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715013939/https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |archive-date=15 July 2021 |url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Jura de la Independencia en la Plaza de Armas de Santiago.jpg|thumb|Qubla Amerikadaǵı birneshe Ispaniya aymaqlarınan biri bolǵan Chili 1818-jılı ǵárezsizlik Deklaraciyasın járiyaladı]] Latın Amerikası koloniyalarınıń Ispaniya hám Portugaliyadan gárezsizlik alıwında Napoleon urısları da tiykarǵı rol oynadı. Qarama-qarsılıq, ásirese Trafalgar sawashınan keyin Ispaniyanıń abırayı hám áskeriy qúdiretin tómenletedi. Ispan Amerikasında kóplep kóterilisler bolip, olar ǵárezsizlik urıslarına alıp keldi. Portugaliya Amerikasında Braziliya úlken avtonomiyaǵa iye boldı, sebebi ol házir Portugaliya imperiyasınıń orayı bolip xizmet etti hám siyasiy jaqtan Patshalıq dárejesine kóterildi. Bul waqıyalar 1820-jılı Portugaliya liberal revolyuciyasına hám 1822-jılı Braziliya ǵárezsizligine de óz úlesin qosti{{sfn|Keen|Haynes|2012|loc=chpt. 8}}. Vena kongressinen keyingi salıstırmalı transatlantik tınıshlıq ásirinde «insaniyat tariyxındaǵı eń úlken kontinentler aralıq migraciya» júz berdi{{sfn|Keeling|1999|p=39}}, ol «Napoleon urısları payda etken plotinanıń bosatılıwınan keyin immigraciyanıń úlken kóteriliwi» menen baslandı<ref>{{cite book|last=Scott|first=Franklin D.|title=The Peopling of America: Perspectives of Immigration|year=1984|page=24}} {{cite book|last=Hansen|first=Marcus|title=The Atlantic Migration|url=https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans|year=1940|pages=[https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans/page/79 79]–106|postscript=,}} termed this a "new beginning" for American immigration. For further background context, see {{Web deregi | bet = North Atlantic, 1815–19| url = http://www.business-of-migration.com/migration-processes/other-time-periods/north-atlantic-1815-19/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150627182355/http://www.business-of-migration.com/migration-processes/other-time-periods/north-atlantic-1815-19/| arxivsáne = 2015-jıl 27-iyun | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-iyun | baspaxana = Migration as a travel business}}</ref>. AQSh xalqına salıstırǵanda immigraciya aǵımı rekord dárejege kóterildi (1850-51-jılları 1,6 procentke shekem){{sfn|Keeling|2007|pages=267–268}}, sebebi 1815-1914-jılları 30 million evropalılar Amerika Qurama Shtatlarına kóship keldi{{sfn|Jones|1992|pp=78–79|ps=: Jons bwl migraciyanı «ásir ájayıplarınıń biri» dep ataǵan edi.}}. Vena kongressinen jáne bir koncepciya — birden-bir Evropa payda boldı. Jeńilgennen keyin Napoleon erkin hám tınısh «Evropa birlespesi» haqqındaǵı ármanı ámelge aspay qalǵanınan ókinish bildirdi. Bunday Evropa birlespesi basqarıw, ólshew sisteması, valyuta hám Puqaralıq kodeksindegi birdey principlerge iye boladı. Bir yarım ásir ótkennen keyin hám eki jáhán urısınan keyin bul ideyalardan bir neshshesi [[Evropa Awqamı]] kórinisinde qayta payda boldı. == Derekler == [[Kategoriya:Napoleon urısları|*]] [[Kategoriya:Rossiya imperiyası urısları]] [[Kategoriya:Evropa urısları]] mqoc5s1v4sqmve3c2yc03ydlsfiiw00 0 25612 266166 214853 2026-08-17T22:55:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266166 wikitext text/x-wiki '''Kommerciya''' — bul jergilikli, aymaqlıq, milliy yamasa xalıqaralıq [[Ekonomika|ekonomikalar]] sheńberinde dáslepki óndiriwshiler menen aqırǵı tutınıwshılar arasında hár túrli kanallar arqalı tovarlar, xızmetler hám basqa da bahalı zatlardı kerekli waqıtta, orında, muǵdarda, sapada hám bahada úlken kólemde tegis, tosqınlıqsız almasıwǵa (tranzakciyalıq processler arqalı tarqatıwǵa) tikkeley yamasa janapay túrde úles qosatuǵın iskerlikler, funkciyalar, proceduralar hám institutlardıń shólkemlestirilgen sisteması<ref>{{Citation |last=James Stephenson |title=Principles and Practice of Commerce |page=95 |year=1942 |place=London |publisher=Sir Issac Pitman & Sons, Ltd}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/dictionary/commerce| bet = Commerce Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary| til = en-US| jumıs = www.britannica.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-dekabr | citata = commerce: activities that relate to the buying and selling of goods and services}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/commerce| bet = COMMERCE| jumıs = Collins Dictionary| citata = Commerce is the activities and procedures involved in buying and selling things.}}</ref><ref name="OXDICT">{{Citation |title=A Dictionary of Business and Management |page=26 |year=2016 |editor-last=Jonathan Law |edition=6th |publisher=Oxofrd University Press}}</ref>. [[Tábiyiy baylıqlar|Tábiyiy resurslardıń]] tarqalıwındaǵı hár túrlilik, adamlardıń zárúrlikleri hám mútájlikleriniń ayırmashılıqları, hám de miynet bóliniwi menen birge salıstırmalı kommerciyalıq almasıwlardıń payda bolıwına alıp keletuǵın tiykarǵı faktorlar bolıp tabıladı<ref>{{Citation |last=James Stephenson |title=Principles and Practice of Commerce |page=14 |year=1942 |place=London |publisher=Sir Issac Pitman & Sons, Ltd}}</ref>. Kommerciya pútkil támiyinlew dizbegi boylap júz beretuǵın sawda hám sawdaǵa járdem beriwshi xızmetlerden (yaǵnıy, qosımsha kommerciyalıq xızmetler) ibarat. Sawda – bul dástúriy (yamasa onlayn) bazarlarda satıwshılar menen alıwshılar arasında kelisilgen baha ushın tovarlardı (sonıń ishinde shiyki zat, aralıq hám tayar ónimlerdi) hám xızmetlerdi almasıw. Ol ishki sawdaǵa (usaqlap satıw hám kótere sawda), jergilikli, aymaqlıq, aymaq aralıq hám xalıqaralıq/sırtqı sawdaǵa (import, [[eksport]] hám qayta eksport sawdasın óz ishine aladı) bólinedi. Arnawlı almasıw bazarlarında, ádette finans hám investiciya tarawı sheńberinde isleytuǵın valyutalardı (sırtqı [[valyuta]] bazarlarında), tovarlardı (tovar bazarlarında/[[Birja|birjalarında]]) hám [[Bahalı qaǵaz|bahalı qaǵazlar]] menen derivativlerdi (fond birjaları hám finans bazarlarında) almasıw da sawda túsinigine kiredi. Ekinshi tárepten, sawdanı jeńillestire alatuǵın qosımsha kommerciyalıq xızmetler (sawdaǵa járdem) kommerciyalıq dáldallardı, [[bank]] isin, kredit qarjılandırıw hám oǵan baylanıslı xızmetlerdi, [[transport]], qaplaw, qoymaǵa jaylastırıw, [[kommunikaciya]], [[reklama]] hám qamsızlandırıwdı óz ishine aladı. Olardıń maqseti – tikkeley jeke baylanıs, tólemler, jıynaqlar, qarjılandırıw, orın hám waqıt ayırmashılıǵı, ónim qorǵaw hám saqlaw, [[bilim]] hám qáwip-qáterge baylanıslı tosqınlıqlardı saplastırıw bolıp tabıladı. Kommerciyanıń keńeytilgen strukturası qosımsha elementler hám faktorlardı óz ishine aladı, mısalı: nızamlar hám qaǵıydalar (intellektual múlk huqıqları hám monopoliyaǵa qarsı nızamlardı qosqanda), siyasatlar, tarifler hám sawda tosqınlıqları, tutınıwshılar hám tutınıwshı tendenciyaları, óndiriwshiler hám óndiris strategiyaları, támiyinlew dizbekleri hám olardı basqarıw, ádettegi hám ádetten tıs biznes jumısları ushın finanslıq operaciyalar, [[bazar]] dinamikası (usınıs hám talaptı qosqanda), texnologiyalıq innovaciyalar, básekilesiw hám isbilermenlik, sawda kelisimleri, kóp milletli korporaciyalar hám kishi hám orta kárxanalar (KOK), sonday-aq makroekonomikalıq faktorlar (mısalı, ekonomikalıq turaqlılıq). Kommerciya [[Ekonomikalıq ósiw|ekonomikalıq ósiwdi]], rawajlanıwdı hám abadanlıqtı háreketke keltiredi, aymaqlıq hám xalıqaralıq óz-ara baylanıslılıqtı xoshametleydi, mádeniy almasıwdı rawajlandıradı, jumıs orınların jaratadı, adamlarǵa keń kólemdegi tovarlar hám xızmetlerge erisiw arqalı olardıń turmıs dárejesin jaqsılaydı, hám jaqsıraq ónimler ushın [[innovaciya]] hám básekilesiwdi xoshametleydi. Kommerciyanıń tamırları áyyemgi jergilikli barter sistemalarına barıp taqaladı, bul dáwirlik bazarlardıń payda bolıwına alıp keldi hám nátiyjede nátiyjeli sawda ushın [[Valyuta|valyutalardıń]] rawajlanıwına sebep boldı. Orta ásirlerde sawda jolları (máselen, [[Ullı jipek jolı|Jipek jolı]]) hám áhmiyetli kommerciyalıq oraylar (máselen, [[Veneciya]]) aymaqlar hám kontinentlerdi baylanıstırdı, uzaq aralıqtaǵı sawda hám mádeniy almasıwǵa imkaniyat jarattı. XV ásirden XX ásirdiń baslarına shekem Evropa kolonial kúshleri global kommerciyaǵa burın bolmaǵan kólemde húkimdarlıq etti, bul óz gezeginde teńiz sawda imperiyalarınıń payda bolıwına alıp keldi, olardıń kúshli kolonial sawda kompaniyaları (máselen, Gollandiya Shıǵıs Hindstan kompaniyası hám Britaniya Shıǵıs Hindstan kompaniyası) menen birge burın bolmaǵan global almasıwdı baslap berdi (Kolumb almasıwın qarań). XIX ásirde zamanagóy bank isi hám oǵan baylanıslı xalıqaralıq bazarlar, sonday-aq [[Óndiris revolyutsiyası|Sanaat revolyuciyası]] kommerciyanı túp-tiykarınan qayta qurdı. Postkolonial XX ásirde erkin bazar principleri keń tarqaldı, kóp milletli korporaciyalar hám tutınıwshı ekonomikaları AQSH basshılıǵındaǵı kapitalistlik mámleketlerde gúllendi hám erkin sawda kelisimleri (máselen, GATT hám WTO) payda boldı, al kommunistlik ekonomikalar sawda sheklewlerine ushıradı, bul tutınıwshılar tańlawın sheklep qoydı. Sonıń menen birge, XX ásirdiń ortasında standartlastırılǵan júk konteynerleriniń qollanılıwı bir neshe túrli transport qurallarında júklerdi tasıwdı ańsat hám nátiyjeli imkaniyat boldı, bul xalıqaralıq sawdanıń kúshli ósiwine alıp keldi. Ásirdiń aqırına kelip, rawajlanıp atırǵan mámleketlerdiń dúnya júzilik sawdadaǵı úlesi tórtten bir bólekten úshten bir bólekke shekem kóbeydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.imf.org/external/np/exr/ib/2001/110801.htm| bet = Global Trade Liberalization and the Developing Countries| avtor = IMF Staff| sáne = November 2001 | jumıs = International Monetary Fund}}</ref>. XXI ásir kommerciyası oǵada [[Informaciyalıq texnologiya|texnologiyaǵa tiykarlanǵan]] (elektron kommerciya, jasalma intellekt hám avtomatlastırıwdıń rolin qarań), globallasqan, quramalı retlesken, [[Etika|etikalıq]] jaqtan juwapker hám turaqlılıqqa baǵdarlanǵan (máselen, klimatqa shıdamlı sawda ámeliyatları) bolıp barmaqta. Bul process hár tárepleme ekonomikalıq integraciyalar (máselen, [[Evropa Awqamı]]) yamasa koaliciyalar (máselen, BRICS),<ref>{{Citation |last=Bas Hooijmaaijers |title=China, the BRICS, and the limitations of reshaping global economic governance |work=The Pacific Review |volume=34 |issue=1 |pages=29–55 |year=2021 |doi=10.1080/09512748.2019.1649298}}</ref> gig ekonomikası hám platformaǵa tiykarlanǵan xızmetlerdiń uberizaciyası, geosiyaciy ózgerisler hám sawda urısları menen birge júrip atır, bular onıń qayta qáliplesiwine alıp kelmekte. == Etimologiya == Inglis tilindegi «commerce» sózi [[Latın tili|latın tilindegi]] «commercium» sózinen kelip shıqqan, ol «com» («birge») hám «merx» («tovar») sózlerinen quralǵan<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Commerce|volume=6|pages=766-770}}</ref>. == Biznes hám sawda menen baylanısı == Kóp uqsaslıqlarǵa qaramastan (hátte geyde ápiwayı tilde hám basqa kontekstlerde sinonim retinde qollanılatuǵın dárejede), kommerciya, biznes hám sawda óz-ara ayırmashılıqqa iye túsinikler bolıp esaplanadı. === Kommerciya hám biznes === Kommerciya tovarlar hám xızmetlerdi óndiriwshilerden tutınıwshılarǵa satıp alıw, satıw hám tarqatıw, sonday-aq marketing, qarjı, nızamlar, transport hám qamsızlandırıw sıyaqlı baylanıslı máseleler menen shuǵıllanadı<ref>{{Web deregi | url = https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/commerce| bet = COMMERCE| jumıs = Cambridge Dictionary| citata = commerce : the activities involved in buying and selling things}}</ref><ref>{{Citation |last=Mary Trigwell-Jones |title=Cambridge O Level Commerce Coursebook |page=19 |year=2016 |publisher=Cambridge University Press}}</ref>. Ulıwma mániste, biznes - bul kommerciya arqalı aqsha tabıw hám kún kóriw háreketi<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/business|title=Oxford Living Dictionaries}}</ref>. Biznes penen kommerciyanıń arasındaǵı ayırmashılıq sonnan ibarat, biznes sonday-aq kompaniya sıyaqlı kommerciyalıq subektke de qatnaslı bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/business| bet = business| jumıs = Cambridge Dictionary| citata = business : a particular company that buys and sells goods and services}}</ref>. Solay etip, anıǵıraq mániste, biznes - bul óz tutınıwshılarınıń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın tovarlar hám xızmetlerdi usınıw arqalı payda tabıw ushın shólkemlestirilgen shólkem yamasa xızmet<ref>{{Web deregi | url = https://openstax.org/books/introduction-business/pages/1-1-the-nature-of-business| bet = Introduction to Business| jıl = 2018| baspaxana = Openstax - Rice University}}</ref>. Usılay qaraǵanda, kommerciya keńirek túsinik bolıp, biznestiń ulıwma, hámme nárseni óz ishine alatuǵın aspekti bolıp esaplanadı. Kommerciya ayırım biznes shólkemleri payda alıw ushın jumıs isleytuǵın barlıq túrdegi almasıwlardı óz ishine alǵan keń kólemli tranzakciyalıq ortalıqtı támiyinleydi. === Kommerciya hám sawda === Kommerciya sawdadan parıq qıladı. Sawda - bul satıwshıǵa payda alıp keletuǵın hám satıp alıwshınıń qálewin yamasa mútájligin qanaatlandıratuǵın tovarlar hám xızmetlerdiń tranzakciyası (satıp alıw hám satıw). Sawda bir mámleket ishinde ámelge asırılǵanda, ol ishki yamasa jergilikli sawda dep ataladı, ol kótere yamasa usaqlap satıw bolıwı múmkin. Kótere sawdager óndiriwshiden úlken kólemde satıp alıp, keyin usaqlap satıwshıǵa satadı, al usaqlap satıwshı bolsa aqırǵı tutınıwshıǵa kishi kólemlerde satadı. Bir mámleket penen dúnyanıń qalǵan bólegi arasındaǵı sawda sırtqı yamasa xalıqaralıq sawda dep ataladı, ol import sawdası hám [[eksport]] sawdasınan ibarat bolıp, ekewi de ulıwma kótere sawda bolıp esaplanadı. Kommerciya tek joqarıda anıqlanǵan sawdanı ǵana emes, sonday-aq sawdaǵa járdemlesetuǵın qosımsha xızmetlerdi yamasa sawda járdemlerin hám usınday sawdanı jeńillestiretuǵın qurallardı da óz ishine aladı. Qosımsha xızmetler [[Transport|jetkerip beriw]], [[kommunikaciya]], qoyma, qamsızlandırıw, [[bank]] isi, kompaniyalarǵa kredit finanslaw, [[reklama]], qaplama, sonday-aq kommerciyalıq agentler hám agentliklerdiń xızmetleri sıyaqlı xızmetlerdi kórsetiw arqalı sawdaǵa járdem beredi. Basqasha aytqanda, kommerciya úlken kólemdegi sawdanıń keń kólemli siyasiy, ekonomikalıq, texnologiyalıq, logistikalıq, huqıqıy, regulyatorlıq, sociallıq hám mádeniy aspektlerin qamtıydı. [[Marketing]] kózqarasınan, kommerciya tovarlar hám xızmetlerdiń ornın yamasa jaylasıwın ózgertiw arqalı olardı zárúr jerde hám zárúr waqıtta tutınıwshılarǵa jetkerip beriw arqalı waqıt hám orın paydalılıǵın jaratadı. Usılay táriyiplengende, sawda kommerciyanıń bir bólegi, al kommerciya biznestiń bir aspekti bolıp tabıladı. == Tariyxı == Tariyxshı Piter Uotson hám Ramesh Manikam uzaq aralıqtaǵı kommerciyanıń tariyxın shama menen 150,000 jıl burınnan baslaydı<ref>{{Cite book|author=Watson, Peter|title=Ideas : A History of Thought and Invention from Fire to Freud|url=https://archive.org/details/ideashistoryofth0000wats|publisher=HarperCollins|year=2005|isbn=0-06-621064-X}} Introduction.</ref>. Tariyxıy dáwirlerde, standartlastırılǵan [[aqsha]] retinde valyutanıń engiziliwi tovarlar hám xızmetlerdiń almasıwın jeńillestirdi<ref>{{Cite book|author=Davies, Glyn|title=Ideas: A history of money from ancient times to the present day|publisher=University of Wales Press|year=2002|isbn=0-7083-1717-0}}</ref>. Áyyemgi dáwirlerde kommerciya qımbat isbilermenlik bolǵan, sebebi jetkerip beriwdiń qáwipli tábiyatı onı jergilikli bazarlar menen sheklegen. Sońınan kommerciya waqıt ótiwi menen transport sistemalarınıń jaqsılanıwı menen birge keńeydi. Orta ásirlerde uzaq aralıqtaǵı hám úlken kólemdegi kommerciya ele de kontinentler ishinde sheklengen edi. Orta ásirlik Evropada [[bank]] sistemaları rawajlandı, bul milliy shegaralar arqalı finanslıq operaciyalardı jeńillestirdi. Bazarlar qala turmısınıń bir bólegine aylandı hám qala hákimiyatları tárepinen retlestirildi. Ashılıwlar dáwiri hám okean kemeleriniń payda bolıwı menen kommerciya xalıqaralıq, transkontinental dárejege jetti. Házirgi waqıtta xalıqaralıq okean arqalı júk tasıw hám pochta sistemalarınıń isenimliligi hám [[Internet|Internettiń]] qolaylılıǵı dúnyanıń qálegen jerinde jaylasqan qalalar, aymaqlar hám eller arasında kommerciyaǵa imkaniyat jarattı. XXI ásirde, Internetke tiykarlanǵan elektronlıq kommerciya (qarjılıq informaciya Internet arqalı jiberiletuǵın), hám onıń sımsız mobil kommerciya hám [[Sociallıq tarmaq|sociallıq tarmaqlarǵa]] tiykarlanǵan sociallıq kommerciya sıyaqlı bólimleri keń qollanılıp kelmekte hám bunnan bılay da keń qollanılıwın dawam etpekte. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Sawda]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 2jpdu051gy45h637vdnbajm5046sh69 0 25621 266161 214860 2026-08-17T22:49:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266161 wikitext text/x-wiki '''All One Farm''' — bul 1970-jıllardaǵı [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarınıń]] Oregon shtatı, Makminnvill qalasındaǵı kommuna bolıp, ol [[Stiv Djobs|Stiv Djobstıń]] dáslepki ómirinde sheshiwshi rol oynaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.allonefarm.com/wp/?page_id=280| bet = Reflections {{!}} All One Farm| til = en-US| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref>. Ol [[Apple Inc.]] kompaniyasınıń atalıwına ilham berdi<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://brandingstrategyinsider.com/how-did-apple-computer-get-its-brand-name/#.WgCTJhNSyt8| bet = How Did Apple Computer Get Its Brand Name?| avtor = Rivkin| at = Steve| sáne = 2011-jıl 17-noyabr | til = en-US| jumıs = Branding Strategy Insider| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref> hám onıń Atari, Robert Fridlandke hám Djobstıń birinshi perzenti Liza Brennan-Djobstıń tuwılıwına baylanısı bar<ref>{{Cite book|last=Brennan-Jobs|first=Lisa|title=Small Fry|year=2018|url=https://archive.org/details/smallfry0000bren_o3b9| sáne =2018}}</ref>. == Apple Inc. atı qalay payda boldı == «Apple» atı Stiv Djobstıń All One Farm-daǵı alma baǵında jumıs islegen waqtınan ilhamlanǵan, ol jerde ol miywe dietasın uslaǵan hám almalardıń ápiwayılıǵı menen tazalıǵına hayran qalǵan. All One Farm-nan mashinada qaytıp kiyatırǵanda, [[Stiv Djobs|Djobs]] Stiv Voznyak penen kompaniyanıń potencial atları haqqında pikirlesip atırǵanda [[Apple Inc.|«Apple Computer»]] atın usındı. Djobs «Apple» atın jaqsı kórdi, sebebi ol jańa hám miyrimli esitildi – bul sol waqıttaǵı basqa kompyuter kompaniyalarınıń texnikalıq atlarınan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye boldı. Ol «kewilli, ruwxı biyik hám qorqınıshlı emes» atamanı qáledi. Oǵan sonıń menen birge Apple-diń telefon kitabında Atari-den burın keliwi de unadı, bul olarǵa burınǵı jumıs beriwshisinen artıqmashılıq berdi<ref name=":3">{{Cite book}}</ref>. Voznyak dáslep Apple Records (The Beatles toparınıń leyblı) sebepli ekilense de, olar aqırında usı atamaǵa toqtadı<ref>{{Web deregi | url = https://brandingstrategyinsider.com/how-did-apple-computer-get-its-brand-name/| bet = How Did Apple Computer Get Its Brand Name?| avtor = Rivkin| at = Steve| sáne = 2011-jıl 17-noyabr | til = en-US| jumıs = Branding Strategy Insider| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref>. === Ataridiń jazbalarındaǵı All One Farm === All One Farm-da bolǵan waqtında, [[Stiv Djobs|Djobs]] Stiv Voznyak penen birge Atari-de jumıs isledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gamedeveloper.com:443/business/steve-jobs-atari-employee-number-40| bet = Steve Jobs, Atari Employee Number 40| til = en| jumıs = www.gamedeveloper.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref>. Fermanıń Djobsqa tásiri Ataridiń rásmiy jazbalarında sáwlelengen. Keyinirek Sotheby's aukcionında satılǵan Atari blankasındaǵı qoljazba<ref>{{Web deregi | url = https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/books-manuscripts-n08864/lot.56.html| bet = (#56) [Apple History. Steve Jobs at Atari]| til = en| jumıs = Sothebys.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref> Djobstıń qoldan sızǵan sxema diagrammaların, sonıń menen birge «All One Farm» mórı hám Djobstıń qolı kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/05/25/sweating-the-small-stuff-sothebys-selling-original-steve-jobs-note-about-atari-circuit-improvements/?guccounter=1.| bet = Sweating The Small Stuff: Sotheby's Selling Original Steve Jobs Note About Atari Circuit Improvements| avtor = Biggs| at = John| sáne = 2012-jıl 26-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-aprel }}</ref>. Bul maqala onıń All One Farm-daǵı waqtı menen Ataridegi jumısı arasındaǵı baylanıstı kórsetedi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc.]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ kaciyoexz1s501wfsggr4jnf6fmqm21 0 25719 266308 125679 2026-08-18T01:20:24Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266308 wikitext text/x-wiki [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''abstrakciya qatlamı''' yamasa '''abstrakciya dárejesi''' — bul ishki sistemanıń islew tártibin jasırıwdıń bir usılı. Qatlamlı abstrakciyanı qollanatuǵın programmalıq támiynat modellerine mısallar: tarmaq protokolları ushın OSI modeli, OpenGL hám basqa grafikalıq kitapxanalar, olar óz-ara islesiwdi hám platformaǵa ǵárezsizlikti jeńillestiriw ushın máselelerdi bóliwge múmkinshilik beredi. [[Informatika|Kompyuter iliminde]] abstrakciya qatlamı - bul konceptual model yamasa [[Algoritm|algoritmniń]] qálegen anıq ámelge asırıwdan ulıwmalastırılıwı. Bul ulıwmalastırıwlar hár túrli anıq ámelge asırıwlarda bar uqsaslıqlardı ańlatatuǵın modeller menen eń jaqsı túrde qamtıp alınatuǵın keń uqsaslıqlardan kelip shıǵadı. Jaqsı abstrakciya qatlamı tárepinen beriletuǵın ápiwayılastırıw paydalı koncepciya yamasa dizayn úlgisin tazalaw arqalı ańsat qayta qollanıwǵa múmkinshilik beredi, solay etip onı dál qollanıwǵa bolatuǵın jaǵdaylardı tez anıqlawǵa boladı. Tómengi dárejeli elementlerdi bir qurılısqa birlestiriw, eger ol paydalanıwshılardı onıń astındaǵı quramalılıqtan qorǵamasa, abstrakciya qatlamı bolıp esaplanbaydı<ref>{{Cite book|last=Hohpe|first=Gregor|title=Enterprise Integration Patterns: Designing, Building, and Deploying Messaging Solutions (Addison-Wesley Signature Series (Fowler))|url=https://archive.org/details/enterpriseintegr0000hohp|publisher=Addison-Wesley Professional|date=March 9, 2012|isbn=978-0321200686}}</ref>. Eger bir qatlam ekinshisine ǵárezli bolsa, ol onıń ústinde dep esaplanadı. Hár bir qatlam óziniń ústindegi qatlamlarsız bar bola aladı hám islewi ushın astındaǵı qatlamlardı talap etedi. Kóbinese abstrakciya qatlamların abstrakciya dárejeleriniń ierarxiyasına birlestiriwge boladı. OSI modeli jeti abstrakciya qatlamınan ibarat. Modeldiń hár bir qatlamı cifrlı baylanıstıń zárúrlikleriniń hár qıylı bólimin qamtıydı hám sheshedi, sol arqalı baylanıslı injenerlik sheshimlerdiń quramalılıǵın kemeytedi. Devid Uilerdiń ataqlı aforizmi: «Kompyuter ilimindegi barlıq máselelerdi indirekciyanıń jáne bir dárejesi menen sheshiwge boladı.» Bul kóbinese qasaqana túrde «indirekciya» sózin «abstrakciya» sózi menen almastırıp, nadurıs keltiriledi. Onı geyde Batler Lempsonǵa da qáte túrde tiyisli etedi. Kevlin Xennidiń oǵan qosımshası: «...tek indirekciya qatlamlarınıń júdá kóp bolıwı máselesinen basqa.» == Kompyuter arxitekturası == [[Kompyuter arxitekturası|Kompyuter arxitekturasında]] kompyuter sisteması ádette bir neshe abstrakciya dárejelerinen turatuǵın etip kórsetiledi, mısalı: * [[programmalıq támiynat]] * programmalastırılatuǵın logika * [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] Programmalastırılatuǵın logika kóbinese apparatlıq támiynattıń bir bólegi dep esaplanadı, al logikalıq anıqlamalar geyde qurılmanıń programmalıq támiynatı yaki mikrobaǵdarlamasınıń bir bólegi retinde de qaraladı. Mikrobaǵdarlama tek tómengi dárejeli programmalıq támiynattı ǵana emes, al operaciyalıq sistema hám qosımshalardı da óz ishine alıwı múmkin. Programmalıq támiynat qatlamların jáne de apparatlıq abstrakciya qatlamları, fizikalıq hám logikalıq qurılma drayverleri, fayl sistemaları sıyaqlı saqlaw orınları, operaciyalıq sistema yadroları, aralıq programmalıq támiynat, qosımshalar hám basqalarǵa bóliwge boladı. Sonday-aq, VHDL sıyaqlı tómengi dárejeli programmalastırıw tillerinen [[Mashina kodı|mashina tili]], assembler tili, kompilyaciyalanǵan til, [[interpretator]] hám skript tiline shekem ayırmashılıq etiwge boladı. == Kirgiziw hám shıǵarıw == Unix operaciyalıq sistemasında, kirgiziw hám shıǵarıw operaciyalarınıń kópshiligi qurılmadan oqılatuǵın yaki qurılmaǵa jazılatuǵın bayt aǵımları retinde qaraladı. Bul bayt aǵımı modeli qurılmaǵa ǵárezsizlikti támiyinlew ushın fayl kirgiziw/shıǵarıw, soket kirgiziw/shıǵarıw hám terminal kirgiziw/shıǵarıw ushın qollanıladı. Qosımsha dárejesinde qurılmadan oqıw hám jazıw ushın, programma qurılmanı ashıw ushın funkciyanı shaqıradı, bul qurılma terminal sıyaqlı haqıyqıy qurılma yamasa tarmaq portı yaki fayl sistemasındaǵı fayl sıyaqlı virtual qurılma bolıwı múmkin. Qurılmanıń fizikalıq ózgeshelikleri operaciyalıq sistema arqalı basqarıladı, ol óz gezeginde baǵdarlamashıǵa qurılmadan/qurılmaǵa baytlardı oqıw hám jazıw imkaniyatın beretuǵın abstrakt interfeysti usınadı. Sońınan operaciyalıq sistema bayt aǵımın qurılmaǵa oqıw hám jazıw ushın kerek bolǵan haqıyqıy transformaciyanı orınlaydı. == Grafika == OpenGL sıyaqlı kópshilik grafikalıq kitapxanalar interfeys retinde abstrakt grafikalıq qurılma modelin usınadı. Kitapxana baǵdarlamashı tárepinen berilgen buyrıqlardı grafikalıq elementler hám obektlerdi sızıw ushın kerek bolǵan arnawlı qurılma buyrıqlarına awdarıw ushın juwapker. Plotter ushın arnawlı qurılma buyrıqları CRT monitor ushın qurılma buyrıqlarınan ózgeshe, biraq grafikalıq kitapxana ámelge asırıw hám qurılmaǵa baylanıslı táreplerdi jasırıp, grafikalıq obektlerdi sızıw ushın ulıwma paydalı bolǵan bir qatar dáslepki elementlerdi usınatuǵın abstrakt interfeysti támiyinleydi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ s669s4i7u23lbznveppkezwjwt14t10 0 25751 266165 214870 2026-08-17T22:55:10Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266165 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Autonomous_decentralised_system_architecture_schematic.svg|nobaý|Avtonom oraylastırılmaǵan sistemada xabar almasıwdı kórsetiwshi ápiwayılastırılǵan sxema]] '''Avtonom oraylastırılmaǵan sistema''' (yamasa '''ADS''') — bul jeke jumıs islewge arnalǵan, biraq [[Sistema|sistemanıń]] ulıwma maqsetine erisiw ushın bir-biri menen óz-ara tásir etiwge uqıplı moduller yamasa komponentlerden ibarat oraylastırılmaǵan sistema. Bul dizayn paradigması komponentlerdiń isten shıǵıw jaǵdayında da sistemanıń islew funkciyasın dawam etiwine múmkinshilik beredi. Ol sonday-aq sistema jumıs islep turǵanda texnikalıq xızmet kórsetiwdi hám ońlawdı ámelge asırıwǵa da múmkinshilik beredi. Avtonom oraylastırılmaǵan sistemalardıń bir qatar qollanıwları bar, sonıń ishinde sanaatlıq islep shıǵarıw tarmaqları, temir jol signal beriw<ref>{{Cite book|title=High Integrity Software|url=https://archive.org/details/highintegritysof0000unse|page=[https://archive.org/details/highintegritysof0000unse/page/105 105]|date=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-7949-2}}</ref> hám robototexnika da bar. ADS jaqınlarda basqarıw qosımshalarınan xızmet qosımshalarına hám integraciyalanǵan sistemalarǵa shekem keńeytildi, usılayınsha avtonom oraylastırılmaǵan xızmet sistemaları hám avtonom oraylastırılmaǵan qurılma sistemaları payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.hitachi.com/rd/portal/story/ad/02.html| bet = Extension from the concept of a data field: Research & Development| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141010075816/http://www.hitachi.com/rd/portal/story/ad/02.html| arxivsáne = 2014-jıl 10-oktyabr | baspaxana = [[Hitachi]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-oktyabr }}</ref>. == Tariyxı == Avtonom oraylastırılmaǵan sistemalar birinshi ret 1977-jılı usınılǵan<ref>{{Cite journal|journal=Service Availability: 4th International Service Availability Symposium|page=2|title=Autonomous Decentralized System for Service Assurance and Its Application| sáne =2007|isbn=978-3-540-72735-4}}</ref>. ADS úlken itibarǵa ılayıq boldı, sebebi bunday sistemalar Yaponiyanıń temir jol sistemalarında kóp jıllar dawamında 7 milliardtan aslam jolawshı tasıw menen qáwipsiz túrde engizildi,<ref>{{Web deregi | url = http://www.japan-talk.com/jt/new/shinkansen-bullet-trains-in-Japan| bet = Japanese Bullet Trains (Shinkansen): 7 Billion Safe Trips and Counting}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://web-japan.org/niponica/niponica10/en/feature/feature03.html| bet = Niponica No. 10}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.computer.org/csdl/proceedings/isads/2013/5069/00/06513400.pdf| bet = CSDL &#124; IEEE Computer Society}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.computer.org/csdl/proceedings/hase/2001/1275/00/12750220-abs.html| bet = CSDL &#124; IEEE Computer Society}}</ref> bul koncepciyanıń qádirin dálilledi. ADS-ke iye Yaponiya temir jolı sonday-aq úyrenetuǵın bolǵanı ushın aqıllı poezd dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://mag.uchicago.edu/law-policy-society/smart-trains| bet = Smart trains}}</ref>. Usı ayrıqsha úlesin moyınlaw ushın, Kindji Mori kóplegen sıylıqlardı alǵan, sonıń ishinde 2013-jılǵı IEEE Ómirlik aǵzası, 2012-jılǵı Ajıralıp turatuǵın Xızmet Sıylıǵı, Tokio qala húkimeti, 2012-jılǵı dúnyadaǵı 1000 arasında Ajıralıp turatuǵın Qánige, Qıtay húkimeti, 2008-jılǵı IEICE aǵzası, 1995-jılǵı IEEE aǵzası, 1994-jılǵı Ilim hám Texnologiya Agentliginiń Jetiskenlikler ushın Izertlew hám Rawajlandırıw Sıylıǵı, 1994-jılǵı Ichimura Sanaat Sıylıǵı, 1992-jılǵı Texnologiyalıq Jetiskenlikler Sıylıǵı, Ásbaplar hám Basqarıw Injenerleri Jámiyeti, 1988-jılǵı Milliy Patent Sıylıǵı, Ilim hám Texnologiya Agentligi hám 1988-jılǵı Maynichi Texnologiya Jetiskenlik Sıylıǵı bar. Dr. Mori Ichimura Sanaat Sıylıǵınan alǵan aqshasın IEEE Kanai Sıylıǵın qarjılandırıw ushın IEEE-ge bergen<ref>{{Web deregi | url = http://www.aoni.waseda.jp/kinji.mori/prof.html| bet = Kinji Mori - Kinji Mori Laboratory| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141010081117/http://www.aoni.waseda.jp/kinji.mori/prof.html| arxivsáne = 2014-jıl 10-oktyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 19-sentyabr }}</ref>. 1977-jıldan baslap, ADS [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]], [[Yaponiya]], [[Germaniya]] baslı [[Evropa Awqamı]] hám [[Qıtay|Qıtaydı]] qosqanda, dúnyadaǵı kóplegen izertlewshiler ushın izertlew obekti boldı. == ADS arxitekturası == ADS – bul hár bir komponent yamasa ishki sistemanıń ulıwma maǵlıwmatlar maydanların paydalanıp xabar almasıw arqalı baylanısatuǵın bólingen arxitektura. ADStiń unikal ózgesheligi – bul oraylıq operaciyalıq sistema yamasa koordinatordıń bolmawı. Onıń ornına hár bir ishki sistema óziniń funkciyasın hám basqa ishki sistemalar menen koordinaciyasın ózi basqaradı. Bir ishki sistema basqa ishki sistemalar menen óz-ara tásir etiw kerek bolǵanda, ol sorawdı óz ishine alǵan ulıwma maǵlıwmatlar maydanların barlıq basqa ishki sistemalarǵa tarqatadı. Bul tarqatıw basqa hár qanday ishki sistemanıń identifikaciyasın yamasa adresin óz ishine almaydı. Kerisinshe, basqa ishki sistemalar ózleriniń maqseti hám funkciyasına baylanıslı, tarqatılǵan xabardı qabıl etedi hám qanday háreket (eger bar bolsa) etiw kerekligi haqqında óz sheshimin qabıl etedi. ADS xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturaǵa (SOA) yamasa ADSS-ke (Avtonom Oraylastırılmaǵan Xızmet Sisteması) ótkende,<ref>{{Web deregi | url = http://www.hitachi.com/rd/portal/glossary/a/adss.html| bet = ADSS: Autonomous Decentralized Service System: Research & Development| baspaxana = [[Hitachi]]}}</ref> maǵlıwmat uzatıw ESB (Enterprise Service Bus) arqalı ámelge asırılıwı múmkin, hám hár bir agent ESBden maǵlıwmatlardı qabıl etetuǵın hám xızmet specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵın xızmet bola aladı. Nátiyjeler jáne ESB arqalı basqa avtonom agentlerge jiberiledi. ADS sonıń menen birge jasalma intellektte qollanılatuǵın, agentler toparınıń ulıwma taxtadaǵı hár qanday maǵlıwmat ózgerisin kórgende háreket etetuǵın qara taxta sistemasına da uqsas. ADS sistema funkciyasın orınlaw ushın hám adam, hám avtonom agentler bir waqıtta birge úyrenetuǵın, adamdıń qatnasıwın óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.hitachi.com/rd/portal/story/ad/01.html| bet = ADS developed by analogy with biological organisms: Research & Development| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141010081631/http://www.hitachi.com/rd/portal/story/ad/01.html| arxivsáne = 2014-jıl 10-oktyabr | baspaxana = [[Hitachi]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Bultlı esaplaw sonıń menen birge avtonom esaplawdı da paydalanadı, biraq onıń arxitekturası hám sheńberi ADS-ten ózgeshelenedi. == Qosımshalar == ADStiń bir qosımshası – bul programmalıq támiynattı testlew, ásirese kombinatorlıq testlew. AR hám TAnı paydalanıp bir waqıtta kombinatorlıq testlew ushın ADSke tiykarlanǵan sheńber usınılǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ e8q4fshf40p94o1c9lcm602eddk7o9d 0 25790 266187 214878 2026-08-17T23:31:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266187 wikitext text/x-wiki {{Qurallı soqlıǵısıw infoqutısı |soqlıǵısıw ataması = Vaterloo sawashı |bólim = [[Napoleon urısları]] |súwret = Battle of Waterloo 1815.PNG |súwret ataması = ''Vaterloo sawashı ''', Villiam Sadler |sáne = [[1815|1815-jıl]] [[18-iyun]] |orın = Vaterloo, Niderlandiya Birlesken patshalıǵı (házirgi Belgiya) |sebep = |nátiyje = Koaliciyanıń jeńisi |statusı = |ózgerisler = |qarsılas1 = [[Fayl:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|22px]] [[Ullı Britaniya hám Irlandiya Birlesken patshalıǵı|Ullı Britaniya]]<br>[[Fayl:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|22px]] [[Prussiya patshalıǵı|Prussiya]]<br>[[Fayl:Flag of the Netherlands.svg|22px]] [[Niderlandiya Birlesken patshalıǵı|Niderlandiya]]<br>[[Fayl:Flag of Hanover (1692).svg|22px]] [[Gannover patshalıǵı|Gannover]]<br>[[Fayl:Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg|22px]] [[Nassau gercoglıgı|Nassau]]<br>[[Fayl:Flagge Herzogtum Braunschweig (1814-1830).svg|22px]] [[Braunshveyg gercoglıgı|Braunshveyg]] |qarsılas2 = [[Fayl:Flag of France.svg|22px]] [[Birinshi Franciya imperiyası|Franciya]] |qarsılas3 = |qarsılas4 = |komandir1 = [[Fayl:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|22px]] [[Artur Uelsli Vellington|Vellington gercogı]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|22px]] [[Genri Pedjet, Anglsi 1-markizı|Anglsi markizı]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|22px]] [[Roland Hill, Hill 1-vikontı|Roland Hill]]<br>[[Fayl:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|22px]] [[Tomas Pikton]]<br>[[Fayl:Flag of the Netherlands.svg|22px]] [[Villem II|Oranj patshası]] |komandir2 = |komandir3 = |komandir4 = |kúshler1 = |kúshler2 = |kúshler3 = |kúshler4 = |shıǵınlar1 = |shıǵınlar2 = |shıǵınlar3 = |shıǵınlar4 = |ulıwma shıǵınlar = |puqaralıq shıǵınlar = |commons = |eskertiw = }} '''Vaterloo sawashı''' — [[Francuzlar imperatorı|Franciya imperatorı]] [[Napoleon I Bonapart|Napoleon I]] nıń sońǵı úlken sawashı bolip, [[Napoleon urısları|Napoleon urıslarınıń]] tamamlanıwın belgilep berdi. Sawash Napoleon Franciyada en iri Evropa mámleketleri [[Antifrancuz koaliciyalar|koaliciyasına]] qarsı urıs hám mámlekette [[Burbonlar restavraciyası|Burbonlar dinastiyasınıń tikleniwinen]] («<nowiki/>[[Júz kún]]<nowiki/>») keyin qoldan ketken hákimiyattı qaytıp alıwǵa umtılıwınıń nátiyjesi boldı. Napoleonnıń dushpanı sıpatında Evropa monarxlarınıń jetinshi koaliciyası qatnastı. Napoleon I basqarǵan Franciya imperator armiyası jetinshi koaliciyanıń eki armiyasınan jeńildi. Olardıń biri [[Ullı Britaniya hám Irlandiya Birlesken patshalıǵı|Ullı Britaniya]], Niderlandiya, Gannover, Brunsvik hám Nassaudan kelgen bólimler hám [[Artur Uelsli Vellington|Vellington gercogı feldmarshal Artur Uelsli]] basshılıǵındaǵı Britaniya armiyası edi. Ekinshisi feldmarshal [[Gebxard Leberext Blyuxer|Blyuxer]] basshılıǵındaǵı [[Prussiya (patshalıq)|Prussiya]] armiyasınıń úsh korpusınan ibarat edi. Sawash bir waqıtta Franciyadaǵı ''Mon-Sent-Jan sawashı'' (Mon-Sent-Jan awılı atınan) hám Prussiyadaǵı ''La Belle Awqamı'' («Gózzal Awqam»; La Belle Awqamı miymanxanası atınan) atı menen belgili bolǵan <ref>Albert Smith, Charles Dickens, William Harrison Ainsworth (eds.) (1851) ''Bentley's Miscellany'', Volume 30, Publisher, Richard Bentley, p. 57</ref>. Napoleon 1815-jıl martta hákimiyatqa qaytıp kelgennen keyin, «<nowiki/>[[Júz kún]]<nowiki/>» nıń baslanıwı menen oǵan burın qarsı bolǵan kóplegen mámleketler oǵan jáne qarsılıq kórsetiw maqsetinde jetinshi koaliciyanı dúzdi hám óz armiyaların jedellik penen mobilizaciyaladı. Vellington hám Blyuxer armiyaları [[Birinshi Franciya imperiyası|Franciyanıń]] arqa-shıǵıs shegarasına jaqın jerde jaylastırıldı. Napoleon olar koaliciyanıń basqa aǵzaları menen birigip, Franciyaǵa bastırıp kirmesten burın olarǵa óz aldına hújim jasawdi rejelestirdi. 16-iyun kúni Napoleon óziniń tiykarǵı kúshleri menen Ligni sawashında Prussiya armiyasınıń tiykarǵı bólimine nátiyjeli hújim jasadı, Franciya imperatorlıq armiyasınıń azǵana bólimi Jetinshi koaliciya armiyasınıń prusslardı kúsheytiwine jol qoymaw ushın Tórt Bras sawashında qatnastı. Jetinshi koaliciyanıń armiyası Kvatre Bras qalasında óz ornın saqlap turdı hám 17-iyunde pruslar jaqsı tártip penen Ligni qalasınan shıqtı, al Vellington bolsa 17-iyunde prusslar menen birgelikte arqaǵa, Vaterloo qalasına shıqtı. Napoleon óz armiyasınıń úshten bir bólegin prusslardı quwıw ushın jiberdi, nátiyjede 18-19-iyun kúnleri Prussiya arergvardiyası menen Vavrda óz aldına sawash boldı hám bul Franciya armiyasınıń Vaterlooda qatnasıwına tosqınlıq etti. Prussiya armiyası oni qollap-quwatlay alatuǵının bilgen Vellington Bryussel jolınıń ústindegi Vaterloo awılı janındaǵı Mon-Sen-Jan jarlıǵında sawash usınıs etiwge qarar etti. Bul jerde ol 18-iyun kúni tústiń dawamında francuzlar tárepinen qayta-qayta hújimlerge shıdam berdi hám aqır-aqıbetinde francuzlar qanatına hújim etip, úlken qurbanlar jetkergen 50 000 prusslar járdem berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nam.ac.uk/explore/battle-waterloo| bet = Battle of Waterloo {{!}} National Army Museum| til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-mart | jumıs = www.nam.ac.uk}}</ref>. Keshte Napoleon óziniń eń sońǵı rezervleri imperator gvardiyasınıń bas piyada batalyonları menen anglichan-awqamlaslar liniyasına hújim jasadı. Prussiyalılar Franciyanıń oń qanatınan jarıp ótiwi menen anglichan awqamlas armiyası imperator gvardiyasın qaytarıp tasladı hám Franciya armiyası qıyratıldı. Vaterloo Vaterloo kampaniyasınıń sheshiwshi hám Napoleonnıń aqırǵı urısı boldı. Bul Napoleon urıslarında Borodinodan keyingi ekinshi eń qanlı bir kúnlik sawash edi. Vellingtonnıń pikirinshe, sawash «ómirińizde kórgen eń jaqın waqıttaǵı sawash boldı»<ref>[[wikiquote:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington|Wikiquote:Wellington]] citing ''Creevey Papers'', ch. x, p. 236</ref>. Napoleon tórt kúnnen keyin taxttan tısqarı shıqtı hám koaliciyalıq kúshler 7-iyul kúni Parijge kirdi. Vaterloodaǵı jeńilis Napoleonnıń súrgindiden qaytıp keliwiniń juwmaǵı boldı. Ol Napoleonnıń [[francuzlar imperatorı]] sıpatında ekinshi hám úzil-kesil taxttan ketiwin tezlestirdi hám Birinshi Franciya imperiyasın saplastırdı. Ol Evropadaǵı izbe-iz urıslar hám kóbinese [[Pax Britannica]] dep atalatuǵın on jıllar dawamındaǵı salıstırmalı tınıshlıq ortasındaǵı tariyxıy mánzildi belgilep berdi. Kópshilik mádeniyatta «Vaterloo menen ushırasıw» sózi apatlı awdarılıw yamasa joq bolıwdı bastan ótkeriwdiń kórinisine aylanǵan<ref>{{cite book|author=Anderson, M. S.|url=https://archive.org/details/historianseighte0000ande|title=Historians and Eighteenth-Century Europe, 1715–1789|publisher=Oxford University Press|year=1979|isbn=978-0-19-822548-5|oclc=185538307|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book|author=Ribeiro, Aileen|title=Dress in Eighteenth-Century Europe 1715–1789|url=https://archive.org/details/dressineighteent0000ribe|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09151-9|edition=revised|oclc=186413657}}</ref>. == Baslanıwı == [[Fayl:Strategic Situation of Western Europe 1815.jpg|thumb|left|upright=1.35|1815-jılı Batis Evropadaǵı strategiyalıq jaǵday: 250 000 francuz tórt frontta 850 000 ǵa jaqın awqamlas áskerlerge dus keldi. Bunnan tisqarı, Napoleon royalistler kóterilisin azaytıw ushın batıs Franciyada 20 000 adamdı qaldırıwga májbúr boldi.]] [[Fayl:Sir Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington.jpg|thumb|upright|[[Artur Uelsli Vellington|Artur Uelsli, Vellington 1-gersogı]], [[Pireney urısları|Yarım ataw urısında]] francuzlarǵa qarsı sezilerli tabıslarǵa erisken anglichan-awqamlas armiya sárkardası.]] [[Fayl:Blücher (nach Gebauer).jpg|thumb|upright|[[Gebxard Leberext Blyuxer]] Leypcig sawashında Napoleondı jeńgen koaliciyalıq armiyalardan biri bolǵan Prussiya armiyasına basshılıq etken.]] 1815-jıl 13-martta [[Napoleon I Bonapart|Napoleon I]] Parijge jetip keliwinen altı kún aldın húkimdarlar Vena kongressinde onı nızamnan tısqarı dep járiyaladı{{sfn|''Brown University Library''}}. Tórt kún ótkennen keyin [[Ullı Britaniya hám Irlandiya Birlesken patshalıǵı|Ullı Britaniya]], [[Rossiya imperiyası|Rossiya]], [[Avstriya imperiyası|Avstriya]] hám [[Prussiya patshalıǵı|Prussiya]] armiyaların Napoleondı jeńiwge mobilizaciyaladı{{sfn|Hamilton-Williams|1993|p=59}}. San jaǵınan júdá az bolǵan Napoleon, [[Júz kún|jetinshi koaliciyanıń]] bir yamasa bir neshe aǵzaların Franciyanı basıp alıwdan qaytarıwǵa urınıwları nátiyjesiz bolǵannan keyin, onıń hákimiyatta qalıwınıń birden-bir imkaniyatı koaliciya mobilizaciyalanǵanǵa shekem hújim etiwden ibarat ekenligin biletuǵın edi{{sfn|Chandler|1966|pp=1016, 1017, 1093}}. Eger Napoleon Bryusseldıń qublasındaǵı koaliciyanıń bar kúshlerin olardıń kúsheyiwine shekem joq etiwge eriskende, ol inglislerdi teńizge qaytarıp, pruslılardı urıstan shıǵarıp jiberiwi múmkin edi. Ásirese, bul onıń áskerlerin avstriyalılar hám ruslarǵa qarsı qaratıwdan aldın kóbirek adamlardı jıynaw hám tayarlaw ushın waqıt satıp alıwına múmkinshilik berer edi{{sfn|Siborne|1895|pp=320–323}}<ref>{{Web deregi | bet = The campaign of 1815: a study – A fundamental choice: a defensive or offensive war| url = https://www.waterloo-campaign.nl/bestanden/files/preambles/plannen.nap.pdf| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.waterloo-campaign.nl/bestanden/files/preambles/plannen.nap.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr | url-status = live| baspaxana = Waterloo Campaign NL| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-aprel }}</ref>. Franciyanıń jeńisi Belgiyada francuz tilinde sóylesiwshi tárepdarlardıń doslıq revolyuciyasın baslawına sebep bolıwı Napoleon ushın qosımsha itibar edi. Sonday-aq, Belgiyadaǵı koaliciyalıq áskerler tiykarınan ekinshi liniya edi, sebebi kóplegen bólimler sapası hám sadıqlıǵı gúmanlı edi{{sfn|Chandler|1966|pp=1016, 1017}}{{sfn|Cornwell|2015|p=16}}. Ullı Britaniya sárkardası Vellingtonnıń dáslepki dislokaciyaları Napoleonnıń koaliciya armiyaların qorshap alıw qáwpine qarsı Mons arqalı Bryusselden qubla-batısqa qaray háreketleniwi kerek edi{{sfn|Siborne<!--W-->|1895|p=82}}. Bul Vellingtondı [[Gebxard Leberext Blyuxer|Gebxard Leberext fon Blyuxer]] basshılıǵındaǵı Prussiya áskerlerine jaqınlastırar edi, biraq Vellingtonnıń [[Ostend|Ostendtegi]] bazası menen baylanısların kesip taslawı múmkin edi. Vellingtondıń jiberiliwin keshiktiriw maqsetinde Napoleon Vellingtonnıń kanal portlarınan támiynat shınjırı kesiledi degen jalǵan maǵlıwmatlardı tarqatadı{{sfn|Hofschröer|2005|pp=136–160}}. Iyun ayına kelip Napoleon 300 mıń adamnan ibarat armiya dúzdi. Vaterloodaǵı onıń ıqtıyarındaǵı kúsh onnan úshten bir bólegine de jetpeytuǵın edi, biraq qatardaǵılar tiykarınan sadıq hám tájiriybeli áskerler edi{{sfn|Herold|1967|pp=53, 58, 110}}. Napoleon óz armiyasın [[Mishel Ney|Marshal Ney]] basshılıǵındaǵı shep qanatqa, marshal Grushi basshılıǵındaǵı oń qanatqa hám oǵan qaraslı rezervke bóledi (biraq úsh element te bir-birin qollap-quwatlaytuǵın dárejede jaqın edi). 15-iyun tań aldında [[Sharlerua]] janında shegaranı kesip ótip, francuzlar tezlik penen koaliciya postların basıp ótip, Vellington hám Blyuxer armiyaları arasında Napoleonnıń «oraylıq poziciyasın» támiyinledi. Bul olardıń birigiwine tosqınlıq etedi hám ol dáslep Prussiya armiyasın, keyin Vellington armiyasın joq ete aladı dep úmit etken edi<ref>* {{cite book |last=Clayton |first=Tim. |title=Waterloo, Four days that changed Europe's destiny |url=https://archive.org/details/waterloofourdays0000clay |publisher=Little Brown |year=2014 |isbn=978-0-7481-3412-0|pages=[https://archive.org/details/waterloofourdays0000clay/page/137 137]–140}}</ref>{{sfn|Longford|1971|p=508}}. Vellington 15-iyunǵa qaray túnde ǵana Franciyanıń tiykarǵı tásiri Sharlerua hújimi ekenligine isenim payda etti. 16-iyun kúni erte saatlarda Bryusseldegi [[Gercoginya Richmondt balı|gercoginya Richmondtıń balında]] ol [[Villem II|shahzada Oranskiyden]] xat aldı hám Napoleonnıń júrisinin tezliginen hayran qaldı. Ol asıǵıslıq penen óz armiyasına Quatre Bras qalasına toplanıwdı buyırdı, bul jerde shahzada Oranskiy Saks-Veymar shahzadası Bernxardtıń brigadası menen Neydiń shep qanatınıń soldatlarına qarsı shamalı poziciyada tur edi. Shahzada Bernxard hám general Perponsher Franciyanıń alǵa ilgerilewi haqqında basqa awqamshı hámeldarlarına qaraǵanda jaqsıraq xabardar edi hám olardıń kesilispeni uslap turıw boyınsha keyingi baslamaları nátiyje ushın oǵada áhmiyetli boldı. Gollandiya diviziyalarınıń biriniń komandiri general Konstan de Rebek Vellingtonnıń Nivelles átirapındaǵı burın ózi saylap alǵan toplanıw orayına barıw haqqındaǵı buyrıǵına boysınbadı hám kesilispeni uslap turıwǵa jáne shaxzada menen Perponsherge qıstawlı xabarlar jiberiwge qarar etti. Bul fakt Vellington Franciyanıń Bryusselge qaray tez alǵa ilgerilewine qanshelli az isengenligin kórsetedi. Ol óziniń razvedka xızmetkerleriniń biri Sharleruanıń tusliginde kóp sandaǵı francuz postları bar ekenligin eskertip, sonday-aq Prussiya 1-korpusınıń razvedkası jibergen ayırım xabarlarǵa isenbedi. Eger bul eki general onıń buyrıǵın orınlaǵanda Kvatre Bra francuzlardıń qolına tusip, olar Napoleonnıń Sombref rayonındaǵı prusslarǵa tas tóselgen tez jol menen hújim júrgiziwin qollap-quwatlawǵa múmkinshilik berer edi hám kampaniya tariyxı ádewir ózgeshe bolar edi<ref>* {{cite book |last=Clayton |first=Tim. |title=Waterloo, Four days that changed Europe's destiny |url=https://archive.org/details/waterloofourdays0000clay |publisher=Little Brown |year=2014 |isbn=978-0-7481-3412-0|pages=[https://archive.org/details/waterloofourdays0000clay/page/n160 137]–140}}</ref>{{sfn|Longford|1971|p=508}}. Neydiń tapsırması Quatre Bras qalasınıń kesilispesin qáwipsizlewden ibarat edi, sonnan keyin ol shıǵısqa qaray júrip, zárúr bolǵanda Napoleondı bekkemlep alıwı kerek edi. Ney jollardıń kesilispesin shahzada Oranskiy jeńil uslap turdı, ol Neydiń dáslepki hújimlerin qaytardı, biraq Quatre Bras sawashında kóp sanlı francuz áskerleri tárepinen áste-aqırın artqa qaytarıldı. Dáslep járdem keldi, sonnan keyin Vellington keldi. Ol basshılıqtı óz moynına alıp, Neydi izine qaytarıp jiberdi hám kesilispeni keshke shekem qáwipsizlep, álle qashan jeńilgen prusslarǵa járdem jiberiwge kesh boldı<ref>{{Web deregi | bet = The Battle of Quatre Bras (June 16th 1815)| url = http://waterloobattletours.users.btopenworld.com/page14.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061125023608/http://waterloobattletours.users.btopenworld.com/page14.html| url-status = dead| arxivsáne = 2006-jıl 25-noyabr | baspaxana = Archive Org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel }}</ref><ref name="Perr2013">{{Cite book |last=Bryan Perrett |url=https://www.google.com/books/edition/_/b8o7BAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA51 |title=Why the Germans Lost: The Rise and Fall of the Black Eagle |year=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-78159-197-0 |pages=51–}}</ref>. Sol waqıtta, 16-iyun kúni Napoleon rezervinıń bir bólimi hám armiyasınıń on qanatınan paydalanıp, Ligni sawashında Blyuxerge hújim etti hám onı jeńdi. Franciyanıń kúshli hújimleri nátiyjesinde prusslardıń orayı óz ornın berdi, biraq qanatları bekkem turdı. Prussiyalılardıń Ligniyden sheginiwi toqtawsız hám francuzlardıń itibarına da túspey ótti. Olardıń arergard bólimleriniń tiykarǵı bólegi yarım aqshamǵa shekem óz poziciyaların saqlap turdı, al ayırım bólimler erteńine azanǵı waqıtqa shekem ornınan qozǵalmastan, francuzlar tárepinen itibarsız qaldırıldı{{sfn|Chesney|1874|p=144}}<ref>{{Cite journal |title=Becke's Waterloo Logistics |url=https://www.academia.edu/36063281 |last=Stephen Summerfield |journal=Ken Trotman Publishing |date=January 2018 |publisher=Academia |access-date=17 April 2020 |archive-date=22 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822203456/https://www.academia.edu/36063281 |url-status=live }}</ref>. Eń áhmiyetlisi, pruslar óz baylanıs jolları arqalı shıǵısqa sheginbedi. Bunıń ornına olar da Vellingtonnıń marsh liniyasına parallel arqaǵa qaray qayttı, ele Vellington menen tayanısh aralıqta hám barlıq waqıtta baylanısta boldı. Prussiyalılar Lignada qatnaspaǵan hám Vavrdıń qublasındaǵı kúshli poziciyaǵa iye bolǵan Byulovtıń IV korpusına toplandı{{sfn|Chesney|1874|pp=144–145}}. Prussiyanıń Ligni qalasınan sheginiwi menen Vellingtonniń Quatre Bras qalasındaǵı poziciyası tótepki bere almas edi. Erteńine ol arqaǵa qaray, ótken jılı barlap kórgen qorǵanıw ornı — Vaterloo awılı menen Soniya toǵayınıń tusligindegi Mont-Sen-Jannıń Suanye órkeshleri tárepke shıqtı{{sfn|Longford|1971|p=527}}. Napoleon rezervler menen 17-iyunda kesh baslap, saat 13:00 de Vellington armiyasına hújim etiw ushın Quatre Brasda Neyge qosıldı, biraq poziciya bos ekenligin bildi. Francuzlar Vellingtondıń sheginip baratırǵan armiyasın Vaterlooǵa shekem quwıp bardı, biraq hawa rayınıń jamanlıǵı, batpaqlıq hám Napoleonnıń keshigip atlanıwı sebepli Vellingtondıń baslanıwı sebepli Genappedegi atlı áskeriy háreketti esapqa almaǵanda, aytarlıqtay áskeriy háreket bolmadı<ref>{{Web deregi | bet = Waterloo – A damned near-run thing. The nearest run thing you ever saw in your life.| url = https://www.history.co.uk/history-of-the-battle-of-waterloo/waterloo| baspaxana = AETN UK| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 24-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200924221219/https://www.history.co.uk/history-of-the-battle-of-waterloo/waterloo| url-status = live}}</ref><ref name="Mikaberidze2020">{{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |title=The Napoleonic Wars: A Global History |url=https://www.google.com/books/edition/_/DSvJDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA858 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2020 |pages=608– |isbn=978-0-19-939406-7}}</ref>. Ligni qalasınan shıǵıwdam aldın Napoleon oń qanattı basqarǵan Grushige 33000 adam menen sheginip baratırǵan prusslardıń izinen júriwdi buyırǵan edi. Baslanıwdıń kesh qalǵanlıǵı, prusslardıń qaysı tárepke qaray ketkenligi haqqındaǵı anıqsızlıq hám oǵan berilgen buyrıqtıń anıq emesligi Prussiya armiyasınıń Vellingtondı qollap-quwatlaw ushın atlanıwı múmkin bolǵan Vavrǵa jetip barıwına tosqınlıq etiw ushın Grushınıń kesh qalǵanlıǵın bildiretuǵın edi. Jáne de áhmiyetlisi, Prussiya armiyasınıń kóp sanlı arergardı Dayl dáryası arqalı Grushidiń waqtın keshiktiriw ushın uzaq waqıt dawam etken jawızlıqqa qarsı gúres alıp bardı. Napoleon bul maǵlıwmattı Grushiden 18-iyun kúni erte tańda ózi qonıp atırǵan La Kaylu degen jaqın jerdegi ferma úyinde alatuǵın edi; ol xabarǵa tús payıtında juwap qaytardı<ref name="Waloo">{{cite book |last=Battle of Waterloo |url=https://www.google.com/books/edition/_/l2oUAAAAQAAJ |title=The battle of Waterloo, containing the series of accounts published by authority, British and foreign pp.=45 |year=1815}}</ref>{{sfn|Hofschröer|2005|p=64}}<ref name="Mikaberidze2020" />{{sfn|Cornwell|2015|p=122}}. 17-iyun tamamlanıwı aldında Vellington armiyası Vaterloodaǵı poziciyasına jetip keldi, Napoleon armiyasınıń tiykarǵı bólimi quwıp kiyatır edi. Blyuxer armiyası qalanıń shıǵıs tárepinde 8 mil (13 km) átirapında Vavr qalasında hám átirapında toplanıp atır edi. Erteńine azanda Vellington Blyuxerden Prussiya armiyası onı qollap-quwatlaytuǵını haqqında kepillik aldı. Ol óz ornınan turıp urısqa shıǵıwǵa qarar etti<ref name="Watl1815">{{cite book |last=Battle of Waterloo |url=https://www.google.com/books/edition/_/SDwIAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PR6 |title=A short detail of the battle of Waterloo |year=1815 |page=13}}</ref><ref name="Mikaberidze2020" />. == Derekler == a9jhoopxo2skswbk081lmfz4zadc94k 0 25847 266342 214889 2026-08-18T01:44:07Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266342 wikitext text/x-wiki [[Apple Inc.]] jumısshıları dúnya júzi boyınsha 1990-jıllardan baslap shólkemlesiw menen shuǵıllanıp kelmekte. '''Apple kásiplik awqamları''' usaqlap satıw, korporativ hám sırtqı jumısshılardan quralǵan. Apple xızmetkerleri [[Avstraliya]], [[Franciya]], [[Germaniya]], [[Italiya]], [[Yaponiya]], Birlesken Korollik hám [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarında]] kásiplik awqamlarǵa qosılǵan hám/yamasa jumıs keńeslerin dúzgen. Apple menen baylanıslı óndirislik miynet dawlarınıń (kásiplik awqamdı moyınlawdı qosqanda) kópshiligi tikkeley emes, [[Apple jetkerip beriw dizbegi|onıń támiyinlewshileri hám jallawshıları]], ásirese [[Qıtay|Qıtaydaǵı]] Foxconn zavodları, hám az dárejede [[Braziliya]] hám [[Hindstan|Hindstanda]] júz beredi. 2021-jılı birlespe kásiplik awqamı Apple Together kompaniyanıń global jumısshı shólkemlerin birlestiriwge umtıldı. 2020-jılları Avstraliya, Birlesken Korollik hám Amerika Qurama Shtatlarında jańa shólkemlesiwlerdiń ósiwi júz berdi. == Óndirislik quram == Apple 1976-jılı qurılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://appleinsider.com/articles/20/04/01/apple-was-founded-44-years-ago-on-april-1-1976| bet = Apple was founded 46 years ago, on April 1, 1976| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230106232354/https://appleinsider.com/articles/20/04/01/apple-was-founded-44-years-ago-on-april-1-1976| arxivsáne = 2023-jıl 6-yanvar | avtor = Gallagher| at = William| sáne = 2022-jıl 1-aprel | til = en| jumıs = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-yanvar }}</ref> hám dúnyadaǵı eń qunlı korporaciyalardıń birine aylandı, 2018-jılı onıń bahası 1 trillion dollardan astı, al 2020-jılı 2 trillion dollardan asqan bahaǵa iye bolǵan birinshi Amerika kompaniyası boldı<ref>{{Cite news|last=Klebnikov|first=Sergei| sáne =August 19, 2020|title=Apple Becomes First U.S. Company Worth More Than $2 Trillion|url=https://www.forbes.com/sites/sergeiklebnikov/2020/08/19/apple-becomes-first-us-company-worth-more-than-2-trillion/?sh=2afedb6566e6|access-date=March 13, 2023}}</ref>. 1980-jıllardan baslap, Apple, basqa Silikon oypatlıǵı kompaniyaları sıyaqlı, jıynaw operaciyaları hám basqa óndiris xızmetlerin Qurama Shtatlardan miynet haqı tómen, ústeme shıǵınları az hám masshtabın ózgertiwge iykemli bolǵan ellerge kóshirdi<ref>{{Cite journal|last=Yusuf|first=Shahid|date=2015|title=From Silicon Valley to Shenzhen: Global Production and Work in the IT Industry by Boy Lüthje, Stefanie Hürtgen, Peter Pawlicki and Martina Sproll Lanham, MD: Rowman and Littlefield, 2013.|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/ecge.12091| til =en|access-date=2021-08-29}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chan|first=Jenny|title=Dying for an iPhone Apple, Foxconn and the Lives of Chinas Workers.|url=https://archive.org/details/dyingforiphoneap0000jenn|date=2020}}</ref>. Apple tikkeley 147,000 jumısshını, sonıń ishinde Apple Park hám pútkil Silikon oypatlıǵı boyınsha 25,000 korporativ xızmetkerdi jumısqa aladı<ref name=":6">{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2021/07/09/two-big-tech-rivals-top-of-the-list-employers.html| bet = Two Big Tech rivals compete for top spot on largest employers list| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210709130426/https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2021/07/09/two-big-tech-rivals-top-of-the-list-employers.html| arxivsáne = 2021-jıl 9-iyul | avtor = Downey| at = Rosellen "Rosie"| sáne = 2021-jıl 9-iyul | jumıs = [[BizJournals]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-dekabr }}</ref><ref name=":10">{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/business/business-news/apple-will-spend-1-billion-open-3-000-employee-campus-n1265401| bet = Apple will spend $1 billion to open 3,000-employee campus in North Carolina| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211207113752/https://www.nbcnews.com/business/business-news/apple-will-spend-1-billion-open-3-000-employee-campus-n1265401| arxivsáne = 2021-jıl 7-dekabr | avtor = Leswing| at = Kif| sáne = 2021-jıl 26-aprel | til = en| jumıs = [[NBC News]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-dekabr }}</ref>. Onıń xızmetkerleriniń úlken kópshiligi dúnya júzi boyınsha 500 usaqlap satıw [[Apple Store|Apple dúkanlarında]] isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/retail/storelist/| bet = Apple Retail Store - Store List| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110215221937/http://www.apple.com/retail/storelist/| arxivsáne = 2011-jıl 15-fevral | til = en-US| jumıs = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-sentyabr }}</ref>. Apple óndiris ushın, ásirese Qıtayda, úlkenirek, sırttan jallanǵan jumıs kúshine súyenedi. 2021-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Apple 43 hár túrli elden apparatlıq támiynat komponentlerin paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2018/12/13/inside-apple-iphone-where-parts-and-materials-come-from.html| bet = We traced what it takes to make an iPhone, from its initial design to the components and raw materials needed to make it a reality| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210715232444/https://www.cnbc.com/2018/12/13/inside-apple-iphone-where-parts-and-materials-come-from.html| arxivsáne = 2021-jıl 15-iyul | avtor = Petrova| at = Magdalena| sáne = 2018-jıl 14-dekabr | til = en| jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-iyul }}</ref>. Jıynawdıń kópshilik bólegi tiykarınan Qıtay ishindegi zavodlarda,<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/patrickmoorhead/2019/04/13/who-are-apples-iphone-contract-manufacturers/| bet = Who Are Apple's iPhone Contract Manufacturers?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210715232455/https://www.forbes.com/sites/patrickmoorhead/2019/04/13/who-are-apples-iphone-contract-manufacturers/| arxivsáne = 2021-jıl 15-iyul | avtor = Moorhead| at = Patrick| sáne = 2019-jıl 13-aprel | til = en| jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-iyul }}</ref> hám az muǵdarda Braziliya<ref>{{Web deregi | url = https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/apples-india-and-brazil-iphone-plants-havent-reduced-dependence-on-china-report-7246191.html| bet = Apple's India and Brazil iPhone plants haven't reduced its dependence on China: Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210715232457/https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/apples-india-and-brazil-iphone-plants-havent-reduced-dependence-on-china-report-7246191.html| arxivsáne = 2021-jıl 15-iyul | sáne = 2019-jıl 29-avgust | jumıs = [[Firstpost|Tech2 Firstpost]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-iyul }}</ref>hám Hindstandaǵı<ref>{{Cite news|last=Phartiyal|first=Sankalp| sáne =February 9, 2021|title=Apple supplier Wistron to restart India factory, still on probation| til =en|url=https://www.reuters.com/article/us-apple-india-wistron-idUSKBN2A90PU|access-date=2021-07-15}}</ref> Foxconn zavodlarında Tayvanlı túpnusqa dizayn óndiriwshi firmaları Foxconn, Pegatron, Wistron hám Compal Electronics tárepinen ámelge asırıladı. === Bir Apple ushın jumısshılar === 1990-jıldıń yanvar ayında, jumısshılardıń payda úlesin qısqartıw haqqındaǵı xabarlandırıwdan keyin, burın kárxanada pozitiv diskriminaciya, qayta islew hám temeki shegiw máseleleri boyınsha shólkemlesken ishki tarmaq byulleten sistemasındaǵı jumısshılar, ózgerislerge qarsı narazılıq bildirip, sistemanı «sózbe-sóz toltırıp tasladı». Bul basqarıwshılıqtıń ózgerislerden bas tartıwına alıp keldi. Bir jumısshı payda úlesin bólisiw narazılıǵına qatnasqanlardıń dizimin dúzip, olardıń hár birine xat jazdı hám kishi topar dúzdi. Bul topar kóp ótpesten jaqında dúzilgen basqa bir topar - «táshwishli jumısshılar ligası» menen birlesti. «Bir Apple ushın jumısshılar» degen attı qollanǵan dáslepki 50 jumısshı toparı 1990-jıldıń may ayında jıynaldı hám kompaniyanıń burınǵı «korporativ mádeniyatın» qayta tiklewdi, basshılar menen tikkeley baylanıslardı kóbeytiwdi, basqarıwshılar menen jumısshılar arasındaǵı ayırmashılıqlar hám artıqmashılıqlardı qosqanda ierarxiyanı tegislewdi, kompaniya sheshimlerine kóbirek tásir etiwdi hám jumısshılar ushın «rásmiylestirilgen dawıs» talap etti. Basqarıwshılıq tosınnan tańlanǵan 15 jumısshıdan ibarat «Jumısshı-Basqarıwshı Forumın» dúziwge kelisti hám olarǵa óz táshwishlerin talqılaw ushın basqarıwshılıq penen hár úsh ayda bir márte ushırasıwǵa ruqsat berdi<ref name=":13">{{Cite journal|last1=Hyde|first1=Alan|date=2002|title=Employee Organization in Silicon Valley: Networks, Ethnic Organization, and New Unions|url=https://scholarship.law.upenn.edu/jbl/vol4/iss3/2/|access-date=2023-03-13}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Conger|first1=Kate|last2=Scheiber|first2=Noam|date=February 19, 2020|title=The Great Google Revolt| til =en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/02/18/magazine/google-revolt.html|access-date=2022-11-15|issn=0362-4331}}</ref>. 1991-jıldıń iyun ayında, 500 aǵzaǵa ósken topar, Kaliforniyadaǵı Kupertino qalasınıń ofisleriniń biriniń sırtında kompaniyanıń shıǵınlardı qısqartıw jobasınıń bir bólegi retinde ǵalabalıq jumıstan bosatıwǵa qarsı narazılıq mitingin shólkemlestirdi. Jumısshılar basshılardan qısqartıwdıń bir bólegi retinde aylıqtı qısqartıwdı talap etti<ref>{{Cite news|date=June 20, 1991|title=Union Talk At Apple| til =en-US|url=https://www.nytimes.com/1991/06/20/business/union-talk-at-apple.html|access-date=2022-11-15}}</ref><ref name=":14">{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/a56ba2265b1bbc5d75992afe557b4f1f| bet = Apple Lays Off 900, Sculley, Top Executives Take Pay Cuts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221115115038/https://apnews.com/article/a56ba2265b1bbc5d75992afe557b4f1f| arxivsáne = 2022-jıl 15-noyabr | avtor = Myers| at = Laura| sáne = 1991-jıl 20-iyun | til = en| jumıs = [[AP News]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-noyabr }}</ref>. Mitingten keyingi kúnlerde, bas direktor Djon Skalli óziniń hám basqa joqarı dárejeli basqarıwshılardıń aylıqlarınıń 15 procentke qısqartılıwın járiyaladı. Topar kásiplik awqam dúziwdi qarap atırǵanın ayttı, bul olardıń dáslepki kásiplik awqamlarǵa qarsı turǵanına qarama-qarsı poziciya edi<ref name=":15">{{Tezis deregi}}</ref>. 1997-jılı bas direktor Gil Amelio shıǵınlardı qısqartıw ushın 4,100 jumısshını jumıstan bosattı hám olarǵa kompensaciya tóledi. Jumıstan bosatılǵan bir jumısshı kompaniyanıń eń úlken máselesi nadurıs basqarıw ekenin ayttı<ref>{{Cite news|last=Williams|first=Aaron| sáne =March 19, 1997|title=Apple fires 4,100}}</ref>. === Kásiplik awqam dúziw háreketleri === 2022-jıldıń basında, jumısshılar kompaniyanıń sońǵı kompensaciya dúzetiwleriniń keri tásir etkenin xabarladı, kópshiligi óz aylıq kóteriliwleriniń inflyaciyanı jabıwǵa jetpeytuǵının bildirdi. Bir jumısshı The Post gazetasına: «Meniń kóplegen kásipleslerim hám dostlarım bar, men olardı shın júrekten jaqsı kóremen, biraq olar kún kóriw ushın jetkilikli aqsha tappaydı» dep ayttı. Basqalar kompaniya burın básekige shıdamlı aylıq tólegenin,<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/newsroom/2022/01/apple-reports-first-quarter-results/| bet = Apple Reports First Quarter Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220427162312/https://www.apple.com/newsroom/2022/01/apple-reports-first-quarter-results/| arxivsáne = 2022-jıl 27-aprel | sáne = 2022-jıl 27-yanvar | til = en-US| jumıs = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel }}</ref> biraq bul [[COVID-19 pandemiyası]] dawamında xabarlanǵan rekordlıq paydalardı sáwlelendirmegenin sınǵa aldı. Bul haqqında Ogayo shtatınan bolǵan jumısshı Mett Xerbst óziniń Medium platformasındaǵı jazbasında aytıp ótken. Shólkemlestiriwshiler kásiplik awqam iskerligin baslaǵannan berli basqarıwshılar jumısshılardı baqlay baslaǵanın hám kásiplik awqamǵa qarsı sózler sóylegenin ayıpladı<ref name=":8">{{Cite news|last=Albergotti|first=Reed| sáne =February 18, 2022|title=Some U.S. Apple Store employees are working to unionize, part of a growing worker backlash|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/02/18/apple-retail-stores-union-labor|access-date=18 February 2022}}</ref>. Ratgers universitetiniń docenti Rebekka Kolins Givan Apple kompaniyasınıń shólkemlestiriwshilerge qarsı kásiplik awqamdı buzıw háreketleri olardıń brendine «daq túsiriwi» múmkin ekenligi tuwralı eskertti<ref>{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/apple-could-jeopardize-its-reputation-if-it-fights-unions-221412117.html| bet = Apple store unions could jeopardize its 'caring' reputation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220220032149/https://finance.yahoo.com/news/apple-could-jeopardize-its-reputation-if-it-fights-unions-221412117.html| arxivsáne = 2022-jıl 20-fevral | avtor = Howley| at = Daniel| sáne = 2022-jıl 18-fevral | til = en-US| jumıs = [[Yahoo news]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-fevral }}</ref>. 2022-jıldıń may ayında Vice jurnalı dálilleytuǵın xattı járiyaladı, bul xat Apple kompaniyasınıń Apple Store basqarıwshıların jumısshılardı kásiplik awqamǵa qosılıwdan bas tartıwǵa kóndiriw boyınsha oqıtıp atırǵanın dálilleytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.vice.com/en/article/leaked-memo-reveals-apples-anti-union-talking-points-for-store-managers/| bet = Leaked Memo Reveals Apple's Anti-Union Talking Points for Store Managers| avtor = Gurley| at = Lauren Kaori| sáne = 2022-jıl 12-may | til = en| jumıs = [[Vice (website)|Vice]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/5/12/23069415/apple-retail-unionization-talking-points-scripts| bet = Apple reportedly gives retail managers anti-union scripts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220512235644/https://www.theverge.com/2022/5/12/23069415/apple-retail-unionization-talking-points-scripts| arxivsáne = 2022-jıl 12-may | avtor = Clark| at = Mitchell| sáne = 2022-jıl 13-may | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-may }}</ref>. Apple kompaniyası ózin wákillendiriw ushın «kásiplik awqamǵa qarsı» poziciyası menen tanılǵan Littler Mendelson huqıq firmasın jalladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/4/25/23041632/apple-hires-anti-union-lawyers-littler-mendelson-union-fight-cwa| bet = Apple hires anti-union lawyers in escalating union fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220425233555/https://www.theverge.com/2022/4/25/23041632/apple-hires-anti-union-lawyers-littler-mendelson-union-fight-cwa| arxivsáne = 2022-jıl 25-aprel | avtor = Schiffer| at = Zoe| sáne = 2022-jıl 25-aprel | til = en| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-aprel }}</ref>. ==== Apple usaqlap satıw jumısshıları kásiplik awqamı ==== 2011-jıldıń may ayında, birinshi [[Apple Store]] ashılǵannan dál on jıl ótkennen keyin,<ref>{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/96157/apple-store-employees-talk-of-unionizing-on-10th-retail-anniversary/| bet = Apple Store Employees Talk Of Unionizing On 10th Retail Anniversary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211002170657/https://www.cultofmac.com/96157/apple-store-employees-talk-of-unionizing-on-10th-retail-anniversary/| arxivsáne = 2021-jıl 2-oktyabr | avtor = Brownlee| at = John| sáne = 2011-jıl 19-may | til = en-us| jumıs = [[Cult of Mac]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-oktyabr }}</ref> Kori Moll Kaliforniya shtatınıń [[San-Francisko]] qalasında Apple Retail Workers Union (Apple usaqlap satıw jumısshıları kásiplik awqamı) shólkemin dúzdi. Ol bul háreketke kompensaciya, aylıq, jeńillikler hám jumısqa alıw processlerin sebep etip kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.huffpost.com/entry/apple-store-employees-union-cory-moll-retail-workers_n_875767| bet = Apple Store Employee Calls For Retail Workers Union| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210829002259/https://www.huffpost.com/entry/apple-store-employees-union-cory-moll-retail-workers_n_875767| arxivsáne = 2021-jıl 29-avgust | avtor = Poornima| at = Gupta| sáne = 2011-jıl 13-iyun | til = en| jumıs = [[Huffington Post]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://inthesetimes.com/article/apple-store-workers-share-why-they-want-to-work-different| bet = Apple Store Workers Share Why They Want to 'Work Different'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211002170658/https://inthesetimes.com/article/apple-store-workers-share-why-they-want-to-work-different| arxivsáne = 2021-jıl 2-oktyabr | avtor = Eidelson| at = Josh| sáne = 2011-jıl 24-iyun | til = en| jumıs = [[In These Times (publication)|In These Times]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Noyabr ayında Apple basqarıwshılar ushın «jumısshı kásiplik awqamların basqarıw» boyınsha jeke trening basladı. Bir derek CNET News agentligine bul treningtiń usaqlap satıw jumısshılarına baylanıslı emes ekenin túsindirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/apple-to-train-managers-on-union-awareness-exclusive/| bet = Apple to train managers on 'union awareness' (exclusive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210829002256/https://www.cnet.com/news/apple-to-train-managers-on-union-awareness-exclusive/| arxivsáne = 2021-jıl 29-avgust | avtor = Lowensohn| at = Josh| sáne = 2011-jıl 7-noyabr | til = en| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust }}</ref>. 2013-jıldıń aprel ayında, Molldıń tvitine muwapıq, ol kompaniyadan óz erki menen ketti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/head-of-unofficial-apple-retail-labor-union-departs/| bet = Head of unofficial Apple retail labor union departs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210829002256/https://www.cnet.com/news/head-of-unofficial-apple-retail-labor-union-departs/| arxivsáne = 2021-jıl 29-avgust | avtor = Lowensohn| at = Josh| sáne = 2013-jıl 8-aprel | til = en| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc.]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 37kru4dhkzwu50fpy5oi93ffrlq3c84 0 26002 266096 214901 2026-08-17T19:12:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266096 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Tim Berners-Lee|portret=LS3 4919 (cropped).jpg|táriypi=Berners-Lee, 2024|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Timothy John Berners-Lee|tuwılǵan sánesi=8.6.1955|tuwılǵan jeri=[[London]], [[Angliya]]|bilimi=[[Queen's College, Oxford]] ([[Bachelor of Arts|BA]])|ómirlik joldası=Nancy Carlson <br />Rosemary Leith|balaları=Ben Berners-Lee <br /> Alice Berners-Lee <br /> Jack Leith <br /> Lily Leith <br /> Emma Leith|ákesi=[[Conway Berners-Lee]]|anası=[[Mary Lee Woods]]|sıylıqları=[[Turing Award]] (2016) <br />[[Queen Elizabeth Prize]] (2013) <br /> [[Foreign Associate of the National Academy of Sciences]] (2009) <br /> [[Order of Merit]] (2007) <br />[[ACM Software System Award]] (1995)|sayt={{URL|w3.org/People/Berners-Lee}}|kásibi=baǵdarlamashı|asl ismi=Timothy John Berners-Lee|puqaralıǵı=[[Ullı Britaniya]]}} '''Ser Timoti Djon Berners-Li''' ([[1955|1955-jıl]] [[8-iyun]]) — sonday-aq '''TimBL''' retinde belgili, [[World Wide Web|Dúnya júzilik tor]] (World Wide Web), [[HTML]], URL sisteması hám HTTPdiń oylap tabıwshısı sıpatında belgili inglis kompyuter ilimpazı. Ol [[Oksford universiteti|Oksford]] universitetiniń professorlıq ilim-izertlew xızmetkeri hám Massachusets Texnologiya Institutınıń (MIT) professor emeritusı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | bet = Sir Tim Berners-Lee joins Oxford's Department of Computer Science| url = http://www.ox.ac.uk/news/2016-10-27-sir-tim-berners-lee-joins-oxfords-department-computer-science| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-sentyabr | jumıs = ox.ac.uk| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | agency = University of Oxford}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Tim Berners-Lee {{!}} MIT CSAIL| url = https://www.csail.mit.edu/person/tim-berners-lee| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr | jumıs = www.csail.mit.edu| til = en-US}}</ref>. Tim Berners-Lee [[London|London qalası]]<nowiki/>nda tuwılǵan<ref>https://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html</ref>. Matematik hám kompyuter ilimpazları Mary Lee Berners-Lee hám Convey Berners-Leedıń perzenti. Onıń ata-anası ekewi de [[Birmingham qalası|Birmingemdan]] bolıp, birinshi kommerciya ushın qurılǵan kompyuterde jumıs islegen. Ol Sheen Mount baslanǵısh mektebinde oqıǵan, keyininen 1969-jıldan 1973-jılǵa shekem Emanuel mektebinde tálim alǵan. Balalıǵında poyezdlerdi kóriwdi jaqsı kórgen hám model temirjol menen shuǵıllanıw arqalı elektronika haqqında úyrenip alǵan. 1973-jıldan 1976-jılǵa shekem [[Oksford|Oksfordda]] oqıp, fizika páninen bakalavr dárejesin alǵan<ref>https://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html</ref>. Berners-Lee 1989-jıl 12-martta<ref>{{Web deregi | familiya = Foundation| at = Web| sáne = 2019-jıl 12-mart | bet = 30 years on, what's next #ForTheWeb?| url = https://webfoundation.org/2019/03/web-birthday-30/| jumıs = World Wide Web Foundation| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = info.cern.ch – Tim Berners-Lee's proposal| url = http://info.cern.ch/Proposal.html| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-dekabr | jumıs = cern.ch| baspaxana = Info.cern.ch}}</ref> maǵlıwmatlardı basqarıw sistemasın usınıs etti hám noyabr ayınıń ortalarında Internet arqalı Hypertext Transfer Protocol (HTTP) klienti hám server arasında birinshi tabıslı baylanıstı ámelge asırdı<ref>Tim Berners Lee's own reference. The exact date is unknown.</ref><ref name="weavingtheweb">{{cite book | title = Weaving the Web: The Original Design and Ultimate Destiny of the World Wide Web by its inventor | first = Tim | last = Berners-Lee | author2 = Mark Fischetti | location = Britain | publisher=Orion Business | year = 1999 | isbn = 978-0-7528-2090-3| title-link = Weaving the Web: The Original Design and Ultimate Destiny of the World Wide Web by its inventor }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/scientificamerican1210-80 | last1 = Berners-Lee | first1 = T. | title = Long Live the Web | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2010-12_303_6/page/80 | journal = [[Scientific American]] | volume = 303 | issue = 6 | pages = 80–85 | year = 2010 | pmid = 21141362 | bibcode = 2010SciAm.303f..80B }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/scientificamerican1008-76 | last1 = Shadbolt | first1 = N. | author-link1 = Nigel Shadbolt | last2 = Berners-Lee | first2 = T. | author-link2 = Tim Berners-Lee | title = Web science emerges | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2008-10_299_4/page/76 | journal = Scientific American | volume = 299 | issue = 4 | pages = 76–81 | year = 2008 | pmid = 18847088 | bibcode = 2008SciAm.299d..76S }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Berners-Lee | first1 = T. | author-link1 = Tim Berners-Lee | last2 = Hall | first2 = W. |author-link2 = Wendy Hall | last3 = Hendler | first3 = J. | author-link3 = James Hendler | last4 = Shadbolt | first4 = N. |author-link4 = Nigel Shadbolt | last5 = Weitzner | first5 = D. | author-link5 = Daniel Weitzner | title = Computer Science: Enhanced: Creating a Science of the Web | url = http://eprints.soton.ac.uk/262615/ | doi = 10.1126/science.1126902 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5788 | pages = 769–771 | year = 2006 | pmid = 16902115 | s2cid = 5104030 | url-access = subscription}}</ref>. Ol birinshi [[veb-brauzer]] hám [[Veb-server|veb-serverdi]] islep shıqtı hám [[Veb-sayt|veb-sayttıń]] keyingi rawajlanıwına járdem berdi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Tim Berners-Lee}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Berners-Lee, Tim}} [[Kategoriya:Oksford universitetiniń pitkeriwshileri]] 37xuzaky3y19162mbtddalm7irm4jz3 0 26058 266234 214922 2026-08-18T00:09:42Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266234 wikitext text/x-wiki '''Domenge qánigelesken arxitektura (DSA)''' — bul belgili bir qollanıw domeni sheńberinde júdá nátiyjeli islew ushın arnawlı sáykeslestirilgen programmalastırılatuǵın [[kompyuter arxitekturası]]. Bul termin kóbinese hár qanday [[Kompyuter programması|kompyuter programmasında]] islew ushın jobalanǵan [[Oraylıq processor|CPUlar]] sıyaqlı ulıwma maqsetli arxitekturalarǵa qarama-qarısı qollanıladı<ref name=":0">{{Cite book|last1=Hennessy|first1=John L.|title=Computer architecture: a quantitative approach|url=https://archive.org/details/computerarchitec06edhenn|last2=Patterson|first2=David A.|date=2019|publisher=Morgan Kaufmann Publishers, an imprint of Elsevier|others=[[Krste Asanović]]|page=[https://archive.org/details/computerarchitec06edhenn/page/540 540]|isbn=978-0-12-811905-1|edition=6|location=Cambridge, Mass}}</ref>. == Tariyxı == 1960-jıllarda baslanǵan yarım ótkizgishler bumınıń dawamında, kompyuter arxitektorlarına tez pát penen kóbirek qoljetimli bolǵan tranzistorlardı paydalanıwdıń jańa usılların tabıw wazıypası júklendi. Mur nızamı hám Dennard masshtablawı arxitektorlarǵa ulıwma maqsetli [[Mikroprocessor|mikroprocessorlardıń]] ulıwma maqsetli programmalar boyınsha ónimliligin jaqsılawǵa itibar qaratıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Cite journal|last=Moore|first=G.E.|date=January 1998|title=Cramming More Components Onto Integrated Circuits|url=http://dx.doi.org/10.1109/jproc.1998.658762|journal=Proceedings of the IEEE|volume=86|issue=1|pages=82–85|doi=10.1109/jproc.1998.658762|issn=0018-9219}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dennard|first=R.H.|date=October 1974|title=Design of ion-implanted MOSFET's with very small physical dimensions|url=http://dx.doi.org/10.1109/jssc.1974.1050511|journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits|volume=9|issue=5|pages=256–268|doi=10.1109/jssc.1974.1050511|issn=0018-9200}}</ref>. Bul háreketler bir neshe texnologiyalıq innovaciyalardı, mısalı kóp dárejeli keshler, tártipsiz orınlaw, tereń kórsetpeler konveyerleri, kóp aǵımlılıq hám kóp processorlıqtı payda etti. Bul innovaciyalardıń tásiri SPEC sıyaqlı ulıwma etalonlar menen ólshendi, al arxitektorlar bul baǵdarlamalardıń ishki strukturası yamasa arnawlı qásiyetleri menen qızıqpadı. Dennard masshtablawınıń juwmaqlanıwı kompyuter arxitektorların bir dana, júdá tez processordan bir neshe processor yadrosına ótiwge májbúr etti. Ónimliliktiń jaqsılanıwına endi bir yadronıń jumıs jiyiligin arttırıw arqalı erisip bolmaytuǵın boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.csa.com/discoveryguides/multicore/review.pdf| bet = Multicore Processors – A Necessity| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111125035151/http://www.csa.com/discoveryguides/multicore/review.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 25-noyabr | avtor = Schauer| at = Bryan| jumıs = | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref>. Mur nızamınıń juwmaqlanıwı itibar ulıwma maqsetli arxitekturalardan kóbirek qánigelesken apparatlıq támiynatqa almastı. Ulıwma maqsetli CPUlar hár qanday kompyuter sistemasında óz ornına iye bolıwı itimal bolsa da, ulıwma maqsetli hám domenge qánigelesken komponentlerden ibarat geterogen sistemalar joqarı ónimlilikke erisiw ushın eń sońǵı tendenciya bolıp tabıladı. Apparatlıq támiynat tezletkishleri hám ASIC yarım ótkizgish sanaatı payda bolǵannan berli júdá qánigelesken qollanıw domenlerinde paydalanılsa da, olar ádette júdá sheklengen iykemlilik penen arnawlı bir funkciyanı ámelge asıradı. Oǵan qarama-qarsı, domenge qánigelesken arxitekturalarǵa ótiw iykemlilik penen qánigelesiwdiń arasında jaqsıraq teń salmaqlılıqqa erisiwdi qáleydi<ref>{{Cite book|last1=Barr|first1=Keith Elliott|title=ASIC design in the silicon sandbox: a complete guide to building mixed-signal integrated circuits|year=2007|url=https://archive.org/details/asicdesigninsili0000barr| sáne =2007|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-148161-8|location=New York}}</ref>. Domenge qánigelesken programmalastırılatuǵın arxitekturanıń belgili bir dáslepki mısalı – GPUlar. Bul qánigelesken apparatlıq támiynatlar arnawlı túrde súwretti qayta islew hám [[kompyuter grafikası]] domeninde islew ushın islep shıǵılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/searchvirtualdesktop/definition/GPU-graphics-processing-unit| bet = What is a GPU?| til = en| jumıs = Virtual Desktop| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyul }}</ref>. Bul programmalastırılatuǵın qayta islew blokları hám oyın konsollarında, hám jeke kompyuterlerde keńnen qabıllandı. NVIDIA hám [[AMD]] GPUları ushın apparatlıq/programmalıq támiynat steginiń jaqsılanıwı menen, bul arxitekturalar massiv hám qolaysız parallel wazıypalardı tezletiw ushın, hátte súwretti qayta islew domeninen sırtta da, tez pát penen kóbirek paydalanılmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.nvidia.com/en-us/gpu-accelerated-applications/| bet = NVIDIA Accelerated Applications| til = en-us| jumıs = NVIDIA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref>. 2010-jıllarda [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwǵa]] tiykarlanǵan jasalma intellekttiń qayta órlewinen baslap, hár túrli jasalma neyron tarmaqları ushın juwmaq shıǵarıwdı tezletiw ushın bir neshe domenge qánigelesken arxitekturalar islep shıǵıldı. Ayırım mısallar – [[Google|Googledıń]] TPU, NVIDIAnıń NVDLA<ref>{{Web deregi | url = https://en.wikichip.org/wiki/nvidia/microarchitectures/nvdla| bet = NVDLA - Microarchitectures - Nvidia - WikiChip| til = en| jumıs = en.wikichip.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref> hám ARMnıń MLP<ref>{{Web deregi | url = https://en.wikichip.org/wiki/arm_holdings/microarchitectures/mlp| bet = Machine Learning Processor (MLP) - Microarchitectures - ARM - WikiChip| til = en| jumıs = en.wikichip.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul }}</ref> qurılmaları bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ tl6hu7d8xj4twmx0746iw7xyoy84ebw 0 26113 266222 148958 2026-08-17T23:58:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266222 wikitext text/x-wiki '''Sóz''' — tildiń tiykarǵı elementi bolıp, mánige iye, óz aldına qollanıla aladı hám bólinbeytuǵın birlik<ref name="CDL">{{Cite book|last=Brown|first=E. K.|title=The Cambridge dictionary of linguistics|url=https://archive.org/details/cambridgediction0000brow|date=2013|publisher=Cambridge University Press|others=J. E. Miller|isbn=978-0-521-76675-3|location=Cambridge|oclc=801681536|page=[https://archive.org/details/cambridgediction0000brow/page/473 473]}}</ref>. Tilde sóylewshiler kóbinese sózdiń ne ekenin intuitiv túrde túsinse de, lingvistler arasında onıń anıqlaması boyınsha bir pikirge kelmegen hám bul túsinikke anıq kriteriyalar tabıwǵa urınǵan kóp háreketler ele de tartıslı bolıp qalmaqta<ref name="RDLL">{{Cite book|last=Bussmann|first=Hadumod|title=Routledge dictionary of language and linguistics|url=https://archive.org/details/routledgediction0000buss|date=1998|publisher=Routledge|others=Gregory Trauth, Kerstin Kazzazi|isbn=0-415-02225-8|location=London|oclc=41252822|page=1285}}</ref>. Teoriyalıq tiykar hám sıpatlaw kontekstine baylanıslı hár qıylı standartlar usınılǵan; biraq olar bir anıqlamaǵa kelip toqtamaydı<ref name="Brown2005">{{Cite book|last=Brown|first=Keith|title=Encyclopedia of Language and Linguistics: V1-14|date=2005|others=Keith Brown|isbn=1-322-06910-7|oclc=1097103078}}</ref>.  «Sóz» termininiń ayırım anıqlamaları onıń hár qıylı sıpatlaw dárejelerindegi hár túrli mánilerin ańlatıw ushın qollanıladı, mısalı, fonologiyalıq, [[Grammatika|grammatikalıq]] yamasa [[Orfografiya|orfografiyalıq]] tiykarda. Basqaları bolsa, bul túsiniktiń ápiwayı kúndelikli jaǵdaylarda qollanılatuǵın shártli kelisim ekenin aytadı<ref name="WACLT">{{Cite book|title=Word: a cross-linguistic typology|date=2002|publisher=Cambridge University Press|others=Robert M. W. Dixon, A. Y. Aikhenvald|isbn=0-511-06149-8|location=Cambridge|oclc=57123416}}</ref>. «Sóz» túsiniginiń morfemadan ayırmashılıǵı bar, [[morfema]] bolsa tildiń eń kishi mánili birligi bolıp, óz aldına tura almasa da mánige iye. Sózler keminde bir morfemadan quraladı. Morfemalar morfologiyalıq derivaciya processinde basqa sózlerdi jasaw ushın da biriktirile aladı. Inglis tilinde hám kóplegen basqa tillerde sózdi qurawshı morfemalar ádette keminde bir túbirden (mısalı, «tas», «quday», «túr», «jaz», «bola», «emes») hám múmkin bolǵan qosımtalardan («-lar», «biy-», «-lı», «-lıq») turadı. Birden kóp túbiri bar sózler («jaz[ıw][shı]», «[pada][shı]lar», «[tele][graf]lıq») qospa sózler dep ataladı. Qısqartılǵan sózler («bolmaydı», «bolar edi») bir neshe sózden jasalǵan bir sóz bolıp esaplanadı. Óz gezeginde, sózler tildiń basqa elementlerin quraw ushın biriktiriledi, mısalı sóz dizbekleri («qızıl tas», «shıdaw»), gápler («Men tas ılaqtırdım»), hám pútin gápler («Men tas ılaqtırdım, biraq tiymedi»). Kóplegen tillerde «sóz» degen túsinikti ne quraytuǵının jazıw sistemasın úyreniw barısında úyreniwge boladı<ref name="Haspelmath2011">{{Cite journal|last=Haspelmath|first=Martin|date=2011|title=The indeterminacy of word segmentation and the nature of morphology and syntax|url=https://zenodo.org/record/225844|journal=Folia Linguistica|volume=45|issue=1|doi=10.1515/flin.2011.002|issn=0165-4004}}</ref>. Bul [[inglis tili]] ushın, sonday-aq eski latın yamasa grek álipbelerinen kelip shıqqan álipbeler menen jazılatuǵın kópshilik tiller ushın da usılay. Inglis orfografiyasında «rock», «write», «with», «the» hám «not» háripler izbe-izligi bir morfemalı sózler dep esaplanadı, al «rocks», «typewriter» hám «cannot» bolsa eki yamasa onnan da kóp morfemalardan quralǵan sózler bolıp tabıladı («rock»+»s», «type»+»writ»+»er» hám «can»+»not»). == Anıqlamalar == Lingvistikanı úyreniwdiń baslanıwınan baslap, «sóz» degen túsinikke kóplegen hár qıylı kriteriyalar tiykarında anıqlama beriwge talpınıslar bolǵan. Biraq, házirgi waqıtqa shekem barlıq tillerge hám lingvistikalıq analizdiń barlıq dárejelerine qollanıwǵa bolatuǵın qanaatlandırarlı anıqlama tabılmaǵan. Degen menen, súwretlewdiń hár qıylı dárejelerinde «sóz»ge izbe-iz anıqlamalar beriw múmkin. Bular [[Fonetika|fonetikalıq]] hám fonologiyalıq dárejede sóz páti hám shegara belgileri menen teoriyalıq jaqtan ajıratıp alıwǵa bolatuǵın eń kishi ses bólegi sıpatında; [[Orfografiya|orfografiyalıq]] dárejede jazıwda yamasa baspada bos orınlar menen kórsetilgen bólek sıpatında; morfologiya tiykarında sóz formalarınan parıqlı túrde, iymekleniw sıyaqlı [[Grammatika|grammatikalıq]] paradigmalardıń tiykarǵı elementi retinde; semantika sheńberinde leksikonda mániniń eń kishi hám salıstırmalı túrde ǵárezsiz tasıwshısı sıpatında; hám [[Sintaksis|sintaksislik]] jaqtan gáptiń eń kishi orın almastırıwǵa bolatuǵın birligi sıpatında anıqlamalardı óz ishine aladı. Ayırım tillerde, bul hár qıylı sóz túrleri bir-birine sáykes keledi hám mısalı, «fonologiyalıq sóz»di «grammatikalıq sóz» benen birdey dep talqılaw múmkin. Biraq, basqa tillerde olar hár qıylı ólshemdegi elementlerge sáykes keliwi múmkin. Usı anıq emes jaǵdayǵa baylanıslı, ayırım lingvistler «sóz» terminin paydalanıwdan bas tartıp, onıń ornına [[Morfema|morfemalar]] sıyaqlı jaqsıraq anıqlanǵan terminlerge dıqqat awdarıwdı usınıs etedi<ref>{{Cite journal|last=Harris|first=Zellig S.|date=1946|title=From morpheme to utterance}}</ref>. Sózlikler tildiń leksikasın lemma dep atalatuǵın jeke dizimlengen formalarǵa bóledi. Olardı sol tildi jazıwshılardıń pikirinshe «sóz»di quraytuǵın nárseniń kórsetkishi retinde qabıl etiwge boladı. Sózdiń bul jazba forması leksemanı quraydı. Sózdiń uzınlıǵın ólshewdiń eń qolaylı usılı — onıń [[Buwın|buwınların]] yamasa morfemaların sanaw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|title=The Oxford handbook of the word|date=2015|editor=John R. Taylor|isbn=978-0-19-175669-6|edition=1st|location=Oxford, United Kingdom|oclc=945582776|publisher=Oxford University Press}}</ref>. Sózdiń bir neshe anıqlaması yamasa bir neshe mánisi bolǵan jaǵdayda, bul talqılaw yamasa pikir alısıwda shatasıwǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite journal|date=1985|title=Extracting semantic hierarchies from a large on-line dictionary|location=Chicago, Illinois|publisher=Association for Computational Linguistics}}</ref>. == Qaraqalpaq til biliminde == Sóz — seslik hám mánilik tárepke iye bolǵan quramalı til birligi. Seslik jaǵı onıń materiallıq tárepi bolsa, mánilik jaǵı tildiń ideallıq tárepin quraydı. Bul eki tárep — seslik hám mánilik tárepler ajıralmas baylanıslı boladı. Seslik hám mánilik táreplerdiń birligi sózdiń ómir súriwin támiyinlep turadı. Adamdı qorshaǵan dúnyadaǵı zatlar menen qubılıslar onıń sanasında sáwlelenedi. Solay etip olar tuwralı túsinikti (uǵımdı) payda etedi. Túsinik — zat yamasa qubılıstıń jay ǵana sáwlesi e mes, al olardıń baslı hám tiykarǵı belgileriniń oyda uluwmalastırılǵan sáwlesi bolıp tabıladı. Túsinik tilde sóz arqalı ańlatıladı, sózge bekitiledi. Solay etip sóz shınlıq bolmıstı sáwlelendiredi. Sóz uluwmalastırıwshı qásiyetke iye boladı. Ol jeke zat yamasa qubılıstı ańlatıw menen bir qatarda, sonday-aq bir tiptegi birdey zat yamasa qubılıslardıń toparın da ańlatadı. Máselen, qamıs, kitap, aǵash — belgili bir zatlardı ańlatıw menen birge sol toparǵa kiretuǵın basqa da barlıq zatlardı bildiredi. Atap aytqanda, ósip turǵan bir túp qamıs ta qamıs, sonıń menen birge dúnyadaǵı barlıq qamıs atawlınıń bári de-qamıs; stol ústindegi turǵan bir kitap ta — kitap, sonıń menende birge dúnyadaǵı barlıq kitap áwladınıń hámmesi de — kitap; ósip turǵan bir túp aǵash ta—aǵash, sonday-aq dúnyadaǵı barlıq aǵashlardıń hámmesi de—aǵash. Sóz hámmege ortaq, hámme bir qıylı túsinetuǵın e ń baslı til birligi bolıp, onı sol tilde sóylewshi hár kim emin-yerkin kerek orında paydalana beredi. Ámeliy jaqtan ápiwayı kóringeni menen teoriyalıq jaqtan sózge anıqlama beriw oǵada qıyın. Ilimiy ádebiyatlarda onıń kóplegen anıqlamaları ushırasadı. Sóz—belgili bir mánige iye bolǵan sesler kompleksi; Sóz—túsinikti bildiretuǵın sesler dizbegi; Sóz — zat yamasa qubılıstı ataytuǵın til birligi hám t.b. Bul anıqlamalardıń hesh birin sózdiń tábiyatın tolıq kórsete aladı dep ayta almaymız. Óytkeni sózdi «máni bildiretuǵın sesler kompleksi» degenimiz benen, sózden de basqa bunday qásiyetke iye bolǵan til birligi ushırasadı. Máselen, suffiks, prefiks hám t.b. Sózdi «túsinikti bildiretuǵın sesler dizbegi» degenimiz benen geypara sózler bunday qásiyetke iye bolmawı múmkin. Máselen, ''ah, ya, biraq'' hám t.b.; Sonday-aq túsinikti dara sóz arqalı ǵana emes, al sóz dizbegi arqalı da bildiriwge boladı. Máselen, ''úlken úy, qarańǵı tún, jawınlı gúz'' hám t.b. Sózdi «zat ya qubılıstı ataytuǵın til birligi» degenimiz benen barlıq sózler bunday qásiyetke iye emes ''(yaqshı, yamasa, tánhá hám t.b)''. Bunnan basqa da sózdiń «gáp quramındaǵı máni bildiriwshi birlik», «máni bildiriw uqıbı bar ses yamasa sesler kompleksi» degen de anıqlamaları bar. Solay etip sózge berilgen bul anıqlamalar qáte bolmaǵanı menen, biraq olar tek ǵana sózlerge emes, sonıń menen birge sózden úlken yamasa sózden kishi máni bildiriwshi birliklerge de qatnaslı boladı. Sonlıqtan da sózdi til birligi sıpatında til birlikleri qabatlaslıǵındaǵı (ierarxiyasındaǵı) oǵan eń jaqın til birliklerinen, ásirese morfemadan ajıralatuǵın, sonday-aq sóylew aǵımında bolsa, qońsılas sózlerden anıq shegaralay alatuǵın dálilirek anıqlama tabıw kerek. Morfema taǵı da bólekke bólinbeytuǵın eń kishi máni ańlatıwshı til birligi ekenligi belgili. Morfemaǵa mazmunnıń anaw yamasa mınaw bólegi (elementi) bekitilgen boladı. Sóz bolsa, birinshiden, taǵı da mayda mánili bólekke bólinbeytuǵın, yaǵnıy bir morfemadan turatuǵın túrinde, e kinshiden, maydaraq mánili bóleklerge bólinetuǵın, yaǵnıy bir neshshe morfemadan quralatuǵın túrinde ómir súredi. Mayda mánili bólekke bólinbeytuǵın bir morfemadan turatuǵın hám mayda mánili bólekke bólinetuǵın, bir neshshe morfemalardan turatuǵın sózler qanday belgileri boyınsha bir tillik birlikke (sózge) birlesetuǵınlıǵın, sonday-aq sóz benen morfema, ásirese, bir morfemalı sóz benen morfema qanday belgisine qaray qarama-qarsı qoyılatuǵınlıǵın anıqlaw kerek. Sóz hám morfemanıń eń baslı ayırmashılıǵı — sóz morfemaǵa qaraǵanda úlken ǵárezsizlikke, avtonomiyaǵa iye boladı hám óz betinshe jasaydı. Morfema jumsalıwı jaǵınan qatań sheklengen boladı, al sóz oǵada kóp túrli gáplerde, hár túrli sózler menen birge oǵada kóp túrli kombinaciyalarda emin-erkin, sheksiz jumsala beredi. Sózdiń óz betinsheligi (ǵárezsizligi) eki túrli boladı: poziciyalıq hám sintaksislik. Poziciyalıq ǵárezsizlik degennen sózdiń sóylew aǵımında qońsılas basqa sózler menen qatıp qalǵan bekkem baylanısınıń bolmawı túsiniledi. Sózdiń kópshilik jaǵdayda qońsılas sózlerden ańsat bóliniwi, háreketsheńligi hám gápte ornın ózgerte beriw uqıbınıń bolıwı onıń poziciyalıq ǵárezsizligine baylanıslı boladı. Solay etip sóz— poziciyalıq ǵárezsizlikke iye bolǵan eń kishi til birligi. Al sózdiń bólekleri bolǵan morfema bolsa, kóp morfemalı sózlerdiń ishinde bunday ǵárezsizlikke iye bolmaydı. Kerisinshe, morfemalar qatań túrde bir tártipte izbe-iz baylanısıw qásiyetine iye boladı. Hár bir morfemanıń jaylasıw ornı qatań saqlanadı. Máselen, ''basshılarımızdıń''. Bul sózdegi kómekshi morfemalar yamasa ol morfemalardıń hár biri bir topar sózlerde (sóz shaqabında) ǵana keledi. Qatań bir tártipte ǵana jumsaladı. Siyrek jaǵdayda ǵana morfemalar orının almastırıwı múmkin ''(balasań ba — balamısań).'' Sózdiń eń joqarı óz betinsheligi onıń sintaksislik ǵárezsizligi bolıp tabıladı. Sózdiń sintaksislik ǵárezsizligi degennen onıń gápte sintaksislik xızmet atqarıwı — óz aldına gáp xızmetin (sóz gáp) yamasa gáp aǵzaları xızmetin atqarıwı túsiniledi. Sintaksislik ǵárezsizlik barlıq gáplerge tán emes. Máselen, substantivlesken jaǵayın esapqa almaǵanda kómekshi sózler gáp yamasa gáp aǵzası bola almaydı ''(«ǵana''» aldındaǵı sózden bólek jazıladı, — degen gáptegi sıyaqlı substantivlesken kómekshi «''ǵana»'' sóziniń [[baslawısh]] xızmetin atqarıw jaǵdayın esapqa almaǵanda). Tildegi sózler tiykarınan eki toparǵa bólinedi: mánili sózler hám kómekshi sózler. Tildegi sózlerdiń kópshiligi turmıstaǵı zatlar menen qubılıslardı, belgiler menen is-háreketti ańlatıw ushın xızmet etedi. Bunday sózler tolıq mánili sózler bolıp, til biliminde olardı atawısh sózler dep te ataydı. Atawısh sózler zatlar menen qubılıslardıń, is-hárekettiń, belginiń, qásiyettiń atamaları bolıp tabıladı. Bunday sózler [[atlıq]], [[kelbetlik]], [[feyil]], [[ráwish]] sóz shaqaplarına birlesedi. Bul sóz shaqaplarınıń quramına kiretuǵın hár bir sóz dara turǵanda tolıq leksikalıq mánige hám logikalıq túsinikke iye boladı. Atawısh sózlerdiń sanı tilde kópshilikti quraydı. Atawısh sózlerge qarama-qarsı qoyılatuǵın sózler toparı tildegi kómekshi sózler bolıp tabıladı. Kómekshi sózler toparına túrli tillerdegi dánekerler, tirkewishler, janapaylar, predloglar, artikllar, sonday-aq tilde jumsalatuǵın basqa da kómekshi sózler kiredi. Kómekshi sózlerdiń leksikalıq xızmetinen góre grammatikalıq xızmeti basımıraq bolıp keledi. Kómekshi sózlerde leksikalıq máni jetispeydi. Al olar kúshli grammatikalıq mánilerine iye boladı: birewleri sóz benen sózdi, yamasa gáp penen gápti baylanıstıradı, birewleri dizbeklesip kelgen sózine grammatikalıq máni qosadı hám t.b. Atawısh sózler menen kómekshi sózlerdiń aralıǵınan orın alatuǵın sózler toparı [[almasıq]], [[sanlıq]], [[tańlaq]] sózler bolıp sanaladı. Bul sóz shaqaplarınıń atawısh sózlerge de, kómekshi sózlerge de jaqın keletuǵın tárepleri bar. Almasıq, sanlıq, tańlaq sózlerdiń atawısh sózlerge jaqın tárepi bular kómekshi sózlerge qaraǵanda tilde óz betinshe ǵárezsiz jasaw qábiletine iye boladı. Usı belgisi boyınsha olar atawısh sózlerge jaqın keledi. Al almasıq, sanlıq, tańlaq sózlerdiń kómekshi sózlerge jaqın belgisi-olar mánili sózler bolǵanı menen ózleri qatnaslı atawısh sózlerdiń qaramaǵında, olardıń jeteginde boladı. Bunnan tısqarı olardıń taǵı da bir ayırmashılıǵı-almasıqlar zat ya qubılıstıń tikkeley atawı emes, al [[atlıq]], [[kelbetlik]], [[sanlıq]] sózlerdiń ornına almastıratuǵın sózler bolıp tabıladı. Almasıq oǵada uluwmalıq túsinikti bildiredi. Almasıq bildiretuǵın túsinik penen máni aldıńǵı gáptegi sóz benen yamasa pútinley aldıńǵı gáp penen belgili bolıp turadı. Uluwma san tuwralı túsiniktiń ózi oǵada abstrakt qásiyetke iye. Hár bir sanlıq sózdiń ózi basqa mánili sózler menen dizbeklespey dara turǵanda, san haqqındaǵı uluwma túsinikti ǵana ańlatadı. Olardıń sanlıq mánisi sanawǵa bolatuǵın basqa sózler menen dizbeklesip kelgende ǵana anıq júzege shıǵadı. Tańlaq—quwanıw, qayǵırıw, tańlanıw, ókiniw, renjiw, qorqıw, súysiniw hám t.b. sıyaqlı adamnıń ishki keshirmelerin, túrli sezimin, kewil kúyin, emociyanı bildiretuǵın, ayırıqsha intonaciya menen aytılatuǵın sózler toparı. Tańlaq belgili bir uǵımdı bildirmeydi hám ataw (nominativ) xızmetin emes, al emocional-ekspressivlik xızmet atqaradı. Solay etip [[almasıq]], [[sanlıq]], [[tańlaq]] sózlerdi bir toparǵa jámlestirgende, bir jaǵınan atawısh sózlerge, ekinshi jaǵınan, kómekshi sózlerge qarama-qarsı qoyǵanda, ol úsh sóz shaqabınıń óz ara ortaq belgilerine qarap emes (olarda onday belgiler joq), al olardıń atawısh hám kómekshi sózlerge qarım-qatnaslarına qaray bir toparǵa jámlestiriledi. Solay etip [[atlıq]], [[kelbetlik]], [[feyil]], [[ráwish]] — tolıq mánili (atawısh) sózler, dáneker, tirkewish, janapay, predlog, artikl- kómekshi sózler, almasıq, sanlıq, tańlaq aralıq sózler toparın quraydı. Sonıń menen birge kópshilik lingvistikalıq ádebiyatlarda barlıq sózlerdi úsh toparǵa emes, al tek ekige mánili sózler hám kómekshi sózler dep, almasıq, sanlıq, tańlaq sóz shaqapların mánili sózler qatarına qosıp qoyıw dástúri de ushırasadı. == Leksikalıq hám grammatikalıq mánileri == Sózlerdiń mazmunlıq, yaǵnıy ishki tárepi onıń mánisi bola otırıp, ol tallap túsindiriwdi talap etetuǵın quramalı qubılıs bolıp tabıladı. Sózlerdiń, ayırıqsha mánili sózlerdiń eki túrli mánisin-leksikalıq hám grammatikalıq mánilerin ajıratıp biliw kerek. Sózdiń basqalarınan ayrıqsha tánhá ózine ǵana tán belgili bir mazmunınıń bolıwı bul sózdiń leksikalıq mánisi bolıp tabıladı. Mısalı: úlken — sóziniń leksikalıq mánisi — bul onı basqa barlıq sózlerden ayırıp turatuǵın, tek sol sózdiń ózine ǵana tán muǵdardı, kólemdi bildiriwshi mánisi bolıp tabıladı. Leksikalıq máni sózdiń barlıq grammatikalıq formalarında sol qálpinde saqlanadı. Leksikalıq máni anaw ya mınaw bir sóz formasına tiyisli bolıp, sheklenip qalmastan, ol tutas leksemaǵa tiyisli boladı. Úlken sóziniń leksikalıq mánisinen- basqa barlıq sózlerden, bárinen de burın mánilik jaqtan bul sózge baylanıslı bolǵan ''(kishi, náhán, úlkenlew hám t.b.'') sózlerden, onnan keyin basqa barlıq ''(dóńgelek, uzın, jap, salma, aǵash, tas, bas hám t.b.)'' sózlerden ayırılıp turatuǵın mánisi túsiniledi. Leksikalıq máni máselesi leksikologiyada, leksikalıq semaseologiyada úyreniledi. Mánili sózdiń belgili bir grammatikalıq kategoriyalarǵa tiyisli grammatikalıq formalarda kóriniwi onıń grammatikalıq mánisi boladı. Mısalı, ''úlken'' sóziniń kelbetlik sóz shaqabına kiriwi, kelbetliktiń jay dárejesi bolıwı, atlıqlasa otırıp, ataw sepleginde turıwı hám t.b. onıń grammatikalıq mánileri boladı. Kómekshi sózler bolsa, leksikalıq mánige emes, al tiykarınan grammatikalıq mánige iye boladı. Olardıń gáptegi xızmeti mánili sózlerdiń baylanısın támiyinlewshi grammatikalıq xızmet atqarıwdan, yamasa ayırım mánili sózlerge qosımsha grammatikalıq máni qosıwdan ibarat. Leksikalıq mániniń eń áhmiyetli tárepi yamasa orayı mánili sózlerdiń anaw yamasa mınaw haqıyqatlıqtı, zattı oylaw arqalı sáwlelendiriwi bolıp tabıladı. Sóz arqalı ańlanatuǵın zat (predmet) denotat yamasa referent dep ataladı. Leksikalıq mániniń  quramına sózdiń e ń ahmiyetli tárepinen — orayınan tısqarı, sol tiykarǵı hám baslı mánisine qosımsha ayrıqsha túr berip turatuǵın sózdiń emocionallıq, ekspressivlik, stilistikalıq mánileri de kiredi. Bunday mániler til biliminde konnotaciya dep ataladı. Tilde emocionallıq, ekspressivlik mánini bildiriw maqsetinde jumsalatuǵın ayrıqsha mánili sózler (ax, aw, astawpıralla) ushırasadı. Olar ushın bul mánis qosımsha emes, al tiykarǵı mánis bolıp tabıladı. Bizdi qorshaǵan ortalıqtaǵı zatlar menen qubılıslar, waqıyalar menen háreketler, adamnıń ruwxıy mádeniyatınıń, ideologiyanıń hám t.b.nıń rawajlanıwınan tuwǵan túsinikler sózlerdiń denotatı bolıwı múmkin. Sonday-aq tutas til de, onıń elementleri de tildiń sóylew arqalı júzege shıǵıwı yamasa onıń (tildiń) úyreniliwi barısında denotatlar xızmetin atqaradı. Mısalı: sóz, fonema, morfema, til, sóylew hám t.b.Sózlerdiń leksikalıq, grammatikalıq mánilerinen tısqarı olardıń ózara qarım- qatnasınan tuwatuǵın konceptual mánisleri de boladı hám olar ortasında qatań sistemalı qatnas bolıp tabıladı. Sózlerdiń konceptual mánisi ózi menen ózi biytárep halında emes, al belgili bir qarım-qatnastaǵı sózlerdiń, bárinen de burın dál sol «semantikalıq maydandaǵı» basqa sózlerdiń konceptual mánileri menen ómir súredi. «Semantikalıq maydan» túsinigi shınlıq ómirdiń belgili bir kórinisine baylanıslı bolǵan azlı-kópli muǵdardaǵı sózler toparın, anıǵıraǵı olardıń mánilerin ańlatadı. Mánisi bir semantikalıq maydanǵa kiretuǵın sózler belgili  dárejede keńirek kólemdegi «tematikalıq topardı» payda etedi. Bunday toparlarǵa mısal retinde waqıt mánisin bildiretuǵın hám onıń bóleklerin ańlatatuǵın sózlerdi ''(waqıt, dáwir, jıl, ay, hápte, sutka, saat'' hám t.b sonday-aq, ''báhár, qıs, azan, kesh'' hám basqalar), tuwısqanlıq atamalardı bildiretuǵın sózlerdi (''ata, sheshe, áke, ana, ul, aǵa''',''''' hám t.b.), ıssılıqtı seziwdi ańlatatuǵın sózlerdi (''ıssı, jıllı, salqın, suwıq'' hám t.b.), seziw proceslerin bildiretuǵın sózlerdi (seziw, kóriw, esitiw, ańlaw, eskeriw hám t.b.), oylaw proceslerin bildiretuǵın sózlerdi (oylaw, shamalaw, esaplaw, boljaw, eslew) keltiriwge boladı. Sózlerdiń ishki mánilik qarım-qatnası kózqarasınan qaraǵanda bir tematikalıq toparǵa kiretuǵın bunday sózlerdi málim dárejede biyǵárez ayrıqsha leksikalıq mikrosistemalar retinde qaraw kerek<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. == Sózlerdiń kóp mániligi == Biz sóz hám onıń mánileri jóninde pikir júrgizgenimizde olarǵa kóp mánili emes, al bir mánili til birligi retinde qaraǵan edik. Shınında, sózlerdiń bir mánili bolıp keliwi olardıń kóp mánili bolıp jumsalıwına qaraǵanda siyregirek ushırasadı.  Til  biliminde  sózlerdiń  bir mánililigin monosemiya dep ataydı. Ádette monosemiya terminologiyalıq leksika tarawında kóbirek ushırasadı. Máselen, paxtashılıqqa baylanıslı terminler''':''' shigit, ǵawasha, ǵórek hám t.b. Sharwashılıqqa baylanıslı terminler''':''' ''ǵunan, isek, ılaq'' hám t.b. Al tildegi kópshilik sózler kóp mánili túrinde ushırasadı. Sózlerdiń kóp mániligi til biliminde polisemiya dep ataladı. Kópshilik jaǵdayda bir sózdiń ózinde sol sózdiń semantikalıq variantların quraytuǵın bir neshe turaqlı máni birlikte ómir súredi. Tildegi qálegen sóz kerek bolǵan jaǵdayda-jańa máni ańlatıw zárúrligi tuwǵan waqıtta ózine jańa máni bildiriw wazıypasın alıwǵa uqıplı boladı. Bul tildiń rawajlanıp, bayıp barıw nızamlılıqlırına sáykes halda ámelge asadı. Kóp mánili sózlerdiń dara mánileri ortasında bir-biri menen belgili dárejede baylanıs boladı. Sol mánilik baylanıs arqalı pútkilley hár túrli zat, qubılıs, waqıyalar bir sóz benen ańlatılıwı belgili bolıp turadı. Máselen, ''jol'' sóziniń dáslepki tuwra mánisinen adam yamasa kólik júretuǵın soqpaq yamasa gúzar jol túsinilse, soǵan qanday da bir usaslıq belgilerine qaray ''ómir jolı, jolı bolıw, máseleniń sheshiliw jolı'' hám t.b. sóz dizbeklerinde hár qıylı mánilerde jumsaladı. Sózdiń tuwra mánisi onıń tiykarǵı mánisi boladı. Al sózdiń awısqan mánisi onıń tiykarǵı (tuwra) mánisinen kelip shıǵadı. Kóp mánili sózlerdiń awısqan mánileri bir-biri menen qanday da bir uluwmalıq belgisi boyınsha baylanıslı boladı. Máselen, ''bas'' sóziniń uluwmalıq belgisi — adamnıń, maqluqtıń yamasa bir zattıń joqarǵı bólegin bildiriwinen ibarat. Usı belgisi boyınsha «''bas''» sóziniń awıspalı mánileri óz ara baylanısadı: ''tawdıń bası, tamnıń bası, aǵashtıń bası, jumıstıń bası'' hám t.b. Bul sóz dizbeklerindegi ''«bas»'' sóziniń uluwmalıq mánisi — ''«ústi»'' mánisi bolıp tabıladı. Jámiyettiń rawajlanıwı menen sol jámiyette sóylewshilerdiń tili de, ayrıqsha onıń leksikası, ósip rawajlanıp baradı. Jámiyettegi ózgerisler ayırım sózlerdiń mánileriniń ózgeriwine de, jańa sózlerdiń kelip kiriwine de sebepshi boladı. Adam ózin qorshaǵan ortalıqtıń, zatlar menen qubılıslardıń sırların birdey tolıq bilip kete bermeydi. Zatlar menen qubılıslar hám olardıń óz ara qarım qatnasları menen baylanısları jóninde adam kem-kem tereńirek hám keńirek bilip baradı. Zatlar menen qubılıslardıń tilde sóz benen atalıw zárúrligi mudamı jańa sózlerdi payda ete bermeydi. Al burınnan qollanılıp júrgen sózlerdiń ózleri menen-aq atalıp, ol sózlerdiń burınnan qáliplesken negizgi mánisi ústine qosımsha máni qosıw jolı menen-aq bul zárúrlik qanaatlandırılıwı múmkin. Máselen, «''joldas''» degen sózdiń dáslepki tiykarǵı mánisi — «''jollas»'' yaǵnıy jolǵa, saparǵa birge shıqqan adam mánisi túsinilse, ol mánistiń ústine keyin bir neshe mániler qosılǵan''':''' ''pikirles, teńles, dos, zayıp'' hám t.b. Sońǵı dáwirde bul sózge jańa mánis — ''jerdiń jasalma joldası'' mánisi qosıldı. Sóz anaw yamasa mınaw zat yamasa qubılıstıń arnawlı ataması bolıwı menen birge usas belgileri boyınsha basqa da zat ya qubılısqa atama boladı. Óytkeni bir zat ya qubılısqa tán bolǵan belgilerdiń biri yamasa bir neshesi basqa bir zat ya qubılısqa tán bolǵan belgilerdiń bir yamasa bir neshshesi menen usas bolıp kele beriwi múmkin. Solay etip bir zat ya qubılıstıń atın bildiretuǵın sóz benen ekinshi bir zat ya qubılıstıń da atalıwı tábiyiy halat bolıp tabıladı. Sózdiń kóp mániliginiń ózi de bir qıylı emes. Sózlerdiń bir qıylı kóp mániligi tariyxıy aspektke tiykarlanǵan bolsa, sózlerdiń taǵı bir túrli kóp mániligi tek tildiń házirgi qálpine súyenedi. Tariyxıy aspektke tiykarlana otırıp sózlerdiń mánilerin tiykarǵı máni hám dórendi máni dep bóliwge boladı. Mısalı, «yer» sóziniń dáslepki tiykarǵı mánisi jınıstı ańlatatuǵın «yerkek» mánisi bolsa, al «''yeri»,'' «''kiyewi»'' mánisi hám ''«batır», «júrekli»'' mánisi bunıń dórendi mánileri bolıp tabıladı. Tildiń házirgi dáwirdegi jaǵdayına tiykarlana otırıp sózlerdiń mánilerin tuwra hám awıspalı mániler dep bóliwge boladı. Mısalı, «''jaqtı»'' degen sózdiń ''«jarıq», «ashıq», «kórinip turatuǵın»'' degen mánisi onıń tuwra mánisi bolsa, al ''«jaqtı keleshek», «jaqtı dúnya»'' hám t.b. mánileri onıń awıspalı mánisi bolıp tabıladı. Sóz mánisiniń awısıwınıń bir neshe usılı bolıp, solardıń eń áhmiyetlileri metafora hám metonimiya usılları bolıp tabıladı. Zat ya qubılıs yamasa olardıń belgileri ortasındaǵı usaslıq tiykarında bir zat yamasa qubılıstıń atın bildirip kelgen sózdiń ekinshi bir zat ya qubılıstı bildiriwi ushın jumsalıwı metafora delinedi. Bir zat ya qubılıstıń atamasınıń ekinshi bir zat ya qubılıstıń atamasına ótiwinde olardıń (zat ya qubılıstıń) sırtqı kórinisindegi (kólemi, túri-túsi, salmaǵı hám t.b.) qanday da bir jaqınlıǵına qaray metafora júzege shıǵadı. Mısalı, ''«tórkin»'' sóziniń óziniń tuwra mánisi bolǵan qızdıń tórkini mánisin bildiriwinen tısqarı sózdiń tórkini, istiń tórkini, máseleniń tórkini hám t.b. mánilerde jumsalıwı; ''«awız»'' sóziniń tuwra mánisi bolǵan adamnıń (yamasa haywannıń) bir múshesin bildiriwinen tısqarı qaptıń awzı, uranıń awzı, shiysheniń awzı, qoranıń awzı hám t.b. mánilerde jumsalıwı; ''«kóz»'' sóziniń adamnıń (yamasa haywannıń) bir múshesin bildiriwinen tısqarı ''istiń kózi, iyneniń kózi, bulaqtıń kózi'' hám t.b. mánilerde jumsalıwı. Mine, bulardıń bári sózlerdiń tuwra mánisinen tısqarı awısqan metaforalıq mánide de jumsalatuǵınlıǵın kórsetedi. Zat ya qubılıstıń óziniń atınıń ornına basqa bir atamanıń almastırılıwı metonimiya dep ataladı. Bunday atamalar almasıwına zat ya qubılıslar ortasındaǵı ishki yamasa sırtqı usaslıq emes, al ol túsinikler ortasındaǵı ózara baylanıs, qanday da bir jaqınlıq tiykar boladı.Mısalı, ''Ol sóylegende auditoriya siltidey tındı. Onıń úyi quwanıshqa bólendi. Onıń qolında qaǵazı bar.'' Bul gáplerdegi auditoriya''',''' úyi''',''' qaǵazı sózlerinen olarǵa qanday da bir baylanısı bar basqa mániler-birinshi gápte auditoriyadaǵı otırǵan adamlar, ekinshi gápte úyindegi shańaraq aǵzaları, úshinshi gápte qolındaǵı hújjeti túsiniledi. Sonday-aq ''bir tabaq jedi, bir kese ishti, bir qasıq juttı'' hám t.b. sıyaqlı sóz dizbeklerinde ''tabaq, kese, qasıqtı e''mes, al olardıń ishindegi awqatlıq zattı paydalanǵanlıǵı (jegeni, ishkeni, jutqanı) túsiniledi. Ayırım zatlar menen buyımlardıń atamaları olardıń óndirilgen geografiyalıq orınlarınıń yamasa oylap tabıwshınıń atı menen atalıp ketken. Máselen, ''kashemir, tyul, boston, sheviot, karakul, astraxan, modera, shampan, makintosh, french, galife'' usaǵan sózlerdi alayıq. Bulardan ''kashemir, tyul, bostan, sheviot shıt'' materilları bolıp, olardıń bulay atalıwına Indiyadaǵı Kashemir, Franciyadaǵı Tul, Amerikadaǵı Boston, Shotlandiyadaǵı Sheviot qalalarınıń atları sebepshi bolǵan. Francuz hám basqa da tillerde jumsalatuǵın tonnıń atları bolǵan astraxan, karakul sózleri Astraxan qalasınıń, Buxaradaǵı Karakul maydanınıń atınan kelip shıqqan. Vino atamaları bolǵan ''modera, shampan'' olardıń eń dáslep óndirip shıǵarılǵan orınları bolǵan Atlantikadaǵı Modera atawınıń, Parijdegi Shampan provinciyasınıń atları menen baylanıslı. Makintosh degen kiyimniń atı onı oylap tapqan adamnıń atınan alınǵan. ''French, galife'' degen áskeriy kiyimlerdiń atları sol áskeriy formalardı engizgen generallardıń atınan alınǵan. Sózlerdiń bunday bolıp biriniń ornına basqasınıń jumsalıwı olardıń metonimiyalıq jumsalıwı boladı. == Sózlerdiń dál hám gúńgirt (abstrakt) mánileri == Anıq bir zattıń ózin adamnıń tikkeley kóriwi, seziwi nátiyjesinde sanasında sáwlelendiriliwi arqalı olarǵa sóz túrindegi at beriledi. Demek, sóylew aǵzaları tárepinen sózdiń aytılıwı menen qanday da bir nárse adamnıń kóz aldında gewdelenedi. Bul qubılıs adamzat tiliniń payda bolıwı hám rawajlanıwı menen baylanıslı másele bolıp tabıladı. Sebebi tildiń payda bolıwınıń dáslepki basqıshlarında, sonday-aq tildiń rawajlanıwınıń keyingi dáwirlerinde de, adamlar tikkeley kóriwi, seziwi hám sanasında olardı sáwlelendiriwi arqalı zatlarǵa at bergen. Sonlıqtan aytılǵan sóz anıq bir zattı ańlatıp otırǵan. Jámiyettiń rawajlanıwı menen zat ya qubılıs hám olardıń qásiyetleri haqqındaǵı adamnıń túsinigi kem-kem ózgerip, jetilisip, keńeyip baradı. Anıq bir zattıń atına baylanıslı payda bolǵan sózdiń dáslepki anıq mánisi keńeyip, endi sol anıq (konkret) bir zattıń ózin ǵana emes, al sol zat penen birgelki, sol zat toparına kiretuǵın basqa barlıq zatlardıń atın bildiretuǵın dárejege shekem uluwmalasadı. Solay etip bir tilde sóylewshi adamlar ortasında anıq bir zattıń atı bolıp qáliplesken sóz endi bir tiptegi bir topar zatlardı bildiretuǵın uluwmalıq mánidegi sózge aylanadı. Belgili bir anıq zattıń atı aytılǵan waqıtta ol zattıń óziniń bolıwı hám onıń ózin kórip turıw yamasa seziniw zárúr bolmaydı. Óytkeni adamlar onısız-aq ol zattı kóz aldına keltiriw, elesletiw uqıbına iye boladı. Máselen, paxta, qamıs, taxta, biyday, tana, eshki, hám t.b. zatlardıń atın usı sózler túrinde ataw menen olardı kóz aldımızǵa elesletemiz. Olardı ataw ushın sol zatlardıń bolıwı shárt emes. Tilde bunday zatlardıń uluwmalasqan ataması bolǵan sózler anıq mánili sózler bolıp, olar birde belgili bir anıq zattıń atın, birde sol tiptegi birgelki basqa da barlıq zatlardıń uluwmalasqan atın bildire beredi. Mısalı, «''Esiktiń aldında ósip turǵan bir túp aǵash dógerekke sán berip tur»'' degen gáptegi aǵash sózi anıq bir zattıń (aǵashtıń) atın, anıq mánisti bildiredi. «Eń jaqsı qurılıs materialı-aǵash» degen gáptegi aǵash sózi bir tiptegi bir tekles zatlardıń (aǵashlardıń) uluwmalasqan atın bildiredi. «Esiktiń aldında ósip turǵan aqterek dógerekke sán berip tur» degen gáptegi aqterek sózi anıq bir zattıń (aqterektiń) atın bildiredi. «Eń jaqsı qurılıs materialı-aqterek» degen gáptegi aqterek sózi bir tiptegi birgelki zatlardıń (aqtereklerdiń) uluwmalasqan atın bildiredi. Solay etip bir anıq mánili sózdiń ózi birde anıq bir zattıń atın bildirse, birde sol zat penen bir tiptegi birgelki (bir tekles) zatlardıń uluwmalasqan atın da bildiredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Lingvistika]] [[Kategoriya:Sózler]] [[Kategoriya:Semantika]] [[Kategoriya:Sintaksis]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ c0phn6wjwotrmy4hk8pqqdqzmc8nlnp 0 26119 266205 141652 2026-08-17T23:45:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266205 wikitext text/x-wiki '''Terminologiya''' — bul belgili bir tarawdaǵı arnawlı sózler hám olardıń mánileriniń toparı, sonday-aq usınday terminler hám olardıń qollanılıwın úyreniw;<ref>The two meanings given by the [[Concise Oxford English Dictionary]] (in their entirety) are: "terms used in an art etc." and "science of proper use of terms".</ref> sońǵı mánisi '''terminologiya ilimi''' dep te ataladı. Termin — bul [[sóz]], qospa sóz yamasa kóp sózli ańlatpa bolıp, belgili kontekstlerde arnawlı mániler beriledi — bular sol sózlerdiń basqa kontekstlerde hám kúndelikli tilde bolǵan mánilerinen ózgeshe bolıwı múmkin. Terminologiya — bul, basqa nárseler menen birge, usınday terminlerdiń rawajlanıwın hám olardıń arnawlı taraw ishindegi óz-ara baylanısların izertleytuǵın pán<ref>a word or expression that has a precise meaning in some uses or is peculiar to a science, art, profession, or subject.{{Cite Merriam-Webster|Term|access-date=2018-06-25}}</ref>. Terminologiya [[Leksikografiya|leksikografiyadan]] parıq etedi, sebebi ol túsiniklerdi, konceptual sistemalardı hám olardıń belgilerin (terminlerin) úyrenedi, al leksikografiya sózler hám olardıń mánilerin úyrenedi. Terminologiya — bul bir yamasa birneshe pán tarawlarına yamasa [[insan]] iskerligi tarawlarına tán bolǵan «túsiniklerdi belgilew yamasa ataw»dı [[Sistema|sistemalı]] túrde úyrenetuǵın pán. Ol bunı izbe-iz qollanıwdı hújjetlestiriw hám alǵa órletiw maqsetinde terminlerdi kontekstte izertlew hám analizlew arqalı ámelge asıradı. Terminologiya bir yamasa birneshe tiller menen sheklengen bolıwı múmkin (mısalı, «kóp tilli terminologiya» hám «eki tilli terminologiya»), yamasa hár qıylı tarawlarda terminlerdiń qollanılıwına pánaralıq itibar qaratıwı múmkin. == Alǵı sóz == Tildegi sózlerdiń kópshiligi bir emes, bir neshe mánilerdi bildirip keledi. Olardıń hár túrli mánilerde jumsalıwı sóylewdi kórkemleydi, adamnıń oyın tıńlawshıǵa anıǵıraq hám tolıǵıraq etip jetkeriwge járdemlesedi. Qaysı mánide jumsalǵanlıǵı bolsa, kontekstten málim boladı. Sonıń menen birge tilde tek bir mánide, onda da qollanılıwı jaǵınan sheklengen muǵdarda belgili kásip yamasa taraw xızmetkerleriniń tilinde ǵana jumsalatuǵın, qollanılıw órisi tar sózler ushırasadı. Onday sózler tiykarınan ilim, texnika, kórkem-óner, siyasat, ekonimika tarawlarında, tek sol tarawlardıń eń tiykarǵı túsiniklerin bildiriw maqsetinde jumsaladı. Qanday da bir uǵımdı, túsinikti dál ataw ushın qabıl etilgen ilim, texnika, óner hám t.b. tarawlarda jumsalıw menen qatań sheklengen, sol tarawlardıń tiykarǵı túsiniklerin ańlatatuǵın, emocional-ekspressivlik mánilik boyawlarǵa iye emes, bir mánili leksikalıq birlikler terminler delinedi. Mısalı, ''fizika, ximiya, yadro, atom, vodorot, lingvistika, [[atlıq]], gáp aǵzası, sóz shaqabı, iyelik, barıs, tabıs, seplik, betlik, tartım, sút emiziwshiler, jer bawırlawshılar, gerbari, ósimlik'' hám t.b. Terminler kóbinshe bir tarawǵa tiyisli boladı. Ayırım jaǵdaylarda bir termin bir neshe ilim tarawlarında da qollanılıwı múmkin. Máselen, morfologiya — lingvistikalıq hám biologiyalıq termin; operaciya — medicinalıq, áskeriy, ekonomikalıq termin sıpatında qollanıladı.Termin sózlerdi izertleytuǵın ilim terminologiya dep ataladı. Bunda terminlerdiń kelip shıǵıwı, olardıń toparlarǵa bóliniwi, sózlerden ayırmashılıǵı sıyaqlı máseleler sóz etiledi. Ilim, texnika, óndiris tarawlarına, kórkem ónerge hám t.b. baylanıslı terminlerdiń sistemasın islep shıǵıw, terminologiyalıq sózliklerge materiallar jıynastırıw — bulardıń bári terminologiyanıń wazıypası bolıp tabıladı. Barlıq tillerde, sonıń ishinde túrkiy tillerde de, terminler eki jol menen payda etiledi. Birinshiden, hár bir tildiń óziniń ishki imkaniyatlarınan paydalana otırıp, terminlerdi payda etedi. Mısalı: ''[[atlıq]], [[sanlıq]], [[baslawısh]], [[bayanlawısh]], túbir, qosımta'' hám t.b. Ekinshiden, basqa tillerden tayın turǵan terminlerdi qabıl etiw arqalı terminler payda etiw. Mısalı: ''fonema, morfema, atom, vodorod, xlor,okis, fizika, akustika, biologiya, anatomiya'' hám t.b<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. == Sholıw == Terminologiya páni tiykarınan tómendegi aspektlerden turadı: * Belgili bir taraw yamasa iskerlik tarawında qollanılatuǵın túsinikler hám túsinik strukturaların analizlew * Túsiniklerge berilgen terminlerdi anıqlaw * Kóp tilli yamasa eki tilli terminler jaǵdayında hár qıylı tillerdegi terminler arasında sáykeslikler dúziw * [[Maǵlıwmatlar bazası|Maǵlıwmatlar bazasında]] jańa terminler jaratıw yamasa terminlerdi qaǵazǵa yamasa maǵlıwmatlar bazasına jıynaw, kerek bolǵanda terminologiya [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw]] == Terminologiya pán retinde == '''Terminolog''' óz terminologiyasınıń dálligi hám mazmunın jaqsılaw arqalı kategoriyalıq shólkemlestiriwdi jetilistiriwge umtıladı. Texnikalıq sanaatlar hám standartlastırıw institutları óz sózliklerin dúzedi. Bul hár qıylı tarawlarda — baǵdarlar hám tarmaqlar, háreketler hám qánigeliklerde — tiykarǵı terminologiya menen islesiw ushın zárúr bolǵan izbe-izlikti támiyinleydi, sońınan pánniń dástúrli hám doktrinalıq ádebiyatı ushın material usınıw múmkinligin beredi. Sonday-aq, terminologiya til awdarması hám sociallıq epistemologiya sıyaqlı shegaranı kesip ótetuǵın máselelerde de gilt rol oynaydı. Terminologiya kópirler qurıwǵa hám bir tarawdı ekinshi tarawǵa keńeytiwge járdem beredi. Awdarmashılar ózleri awdaratuǵın tillerdiń terminologiyasın izertleydi. Terminologiya universitetlerde hám awdarma mekteplerinde awdarma menen birge oqıtıladı. Úlken awdarma bólimleri hám awdarma byurolarında Terminologiya bólimi bar. === Ilim === '''Terminologiya ilimi''' — arnawlı leksikanı úyrenetuǵın til biliminiń bir tarmaǵı. Terminologiyalıq izertlewlerdiń tiykarǵı obyektleri arnawlı leksikalıq birlikler (yamasa arnawlı leksemalar), ásirese terminler bolıp tabıladı. Olar kelip shıǵıwı, formal qurılısı, mánileri hám funkcionallıq ózgeshelikleri kózqarasınan analizlenedi. Terminler túsiniklerdi ańlatıw ushın qollanıladı, sonlıqtan terminologiya ilimi túsiniklerdiń qáliplesiwi hám rawajlanıwı menen birge, túsinikler arasındaǵı baylanıslardı ashıp beriw hám olardı klassifikaciyalaw principleri menen de shuǵıllanadı; sonıń menen birge, túsiniklerdi anıqlaw hám bar bolǵan anıqlamalardı bahalaw principleri menen de baylanıslı. Terminniń ózgeshelikleri hám funkciyalanıwı onıń leksikalıq qorshawına kúshli ǵárezli ekenin esapqa alıp, házirgi waqıtta terminologiya iliminiń tiykarǵı obyekti sıpatında ayırım terminlerdi emes, al bilimniń belgili bir tarawında (yamasa predmetlik tarawda) qollanılatuǵın pútkil terminologiyanı qaraw ádettegi jaǵdayǵa aylanǵan. Terminologiyalıq izertlewler jetpis jıl burın baslandı hám sońǵı qırıq jılda ásirese nátiyjeli boldı. Sol waqıtta arnawlı leksikalıq birliklerdiń tiykarǵı túrleri, mısalı, haqıyqıy terminler, nomenler, terminoidler, prototerminler, preterminler hám kvaziterminler ajıratılıp, úyrenildi. * Nomen yamasa nomenklaturalıq birlik — bul jeke túsiniktiń yamasa ǵalabalıq óndiristiń belgili bir birliginiń atı, mısalı, dis-prefiksi; Canon 550D; UA-24 hám t.b<ref>Канделаки Т. Л. Значения терминов и системы значений научно-технических терминологий // Проблемы языка науки и техники. Логические, лингвистические и историко-научные аспекты терминологии. — Москва, Наука, 1970.</ref>. * Terminoidler yamasa jargon terminleri — bul pútkilley jańa qubılıslardı ataw ushın qollanılatuǵın hám túsinikleri bir mánili túsindirilmeytuǵın arnawlı leksikalıq birlikler. Mısalı, Salmon Day, mouse potato hám t.b<ref>Хаютин А. Д. (1972) Термин, терминология, номенклатура (учебное пособие). — Самарканд, 1972.</ref>. * Prototerminler — bul ilim aldı dáwirde payda bolǵan hám qollanılǵan arnawlı leksemalar<ref>Гринев С. В. Основы лексикографического описания терминосистем: Дис. … док. филол. наук. — М., 1990.</ref>. * Preterminler — bul jańa ilimiy túsiniklerdi ataw ushın termin sıpatında qollanılatuǵın arnawlı leksikalıq birliklerden ibarat ózgeshe leksemalar toparı. Olar keń sıpatlawshı úlgi menen kórsetiledi, mısalı, «business process reengineering, management by walking about» hám t.b<ref>Лейчик В. М. Некоторые вопросы упорядочения, стандартизации и использования научно-технической терминологии // Термин и слово. — Горький, 1981.</ref>. Terminologiya iliminiń rawajlanıwı hám qánigelesiwi nátiyjesinde, onıń ayırım tarawları, mısalı, tipologiyalıq terminologiya ilimi, semasiologiyalıq terminologiya ilimi, terminologiyalıq derivatologiya, salıstırmalı terminologiya ilimi, terminografiya, funkcional terminologiya ilimi, kognitiv terminologiya ilimi, tariyxıy terminologiya ilimi hám ayırım tarawlıq terminologiya ilimleri — ǵárezsiz ilimiy pánler statusın aldı. == Terminologiyalıq teoriyalar == Terminologiyalıq teoriyalarǵa tómendegiler kiredi: terminologiyanıń ulıwma teoriyası,<ref>{{Cite book|title=Einführung in die allgemeine Terminologielehre und terminologische Lexikographie. Teil 1-2|author=Wüster, E.|year=1979|publisher=Springer-Verlag}}</ref> socioterminologiya,<ref>{{Cite journal|title=Socioterminologie: propos et propositions épistémologiques|author=Gaudin, F.|year=1993|publisher=Intercommunications}}</ref> terminologiyanıń kommunikativ teoriyası,<ref>{{Cite book|title=La terminología: representación y comunicación|author=Cabré, M.T.|year=1999}}</ref> sociokognitiv terminologiya,<ref>{{Cite book|title=Towards new ways of terminology description: the sociocognitive-approach|url=https://archive.org/details/towardsnewwaysof0000temm|author=Temmerman, R.|year=2000|publisher=John Benjamins}}</ref> hám freym tiykarındaǵı terminologiya<ref>{{Cite journal|title=Process-oriented terminology management in the domain of Coastal Engineering|author=Faber, P.|year=2006|publisher=John Benjamins Publishing Company}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Lingvistika]] [[Kategoriya:Terminologiya]] [[Kategoriya:Ámeliy lingvistika]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ qv1sdaqtx6plt6gofjbktu5xhzb8k8r 0 26136 266216 206763 2026-08-17T23:55:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266216 wikitext text/x-wiki [[Grammatika]]da '''atlıq''' — bul tiri jaratılıslardıń, orınlardıń, háreketlerdiń, sapalardıń, bar bolıw halatlarınıń hám ideyalardıń anıq yamasa abstrakt nárselerin bildiretuǵın sóz. Atlıq — sóz dizbegi, gáp bólegi yamasa pútin gápte [[tolıqlawısh]] yamasa [[baslawısh]] sıpatında xızmet ete aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/dictionary/noun#:~:text=Britannica%20Dictionary%20definition%20of%20NOUN%20%5Bcount%5D%20%3A%20a,common%20noun%2C%20count%20noun%2C%20noncount%20noun%2C%20proper%20noun/| bet = Noun| jıl = 2024| baspaxana = Encyclopedia Britannica}}</ref>. [[Lingvistika|Til biliminde]], atlıqlar leksikalıq kategoriya (sóz shaqabı) sıpatında anıqlanadı hám olardıń basqa leksikalıq kategoriyalardıń aǵzaları menen birge qollanılıw usıllarına qaray bólinedi. Atlıqlardıń [[sintaksis]]tlik qollanılıwı hár qıylı tillerde hár túrli boladı. Atlıq sóz shaqabına jámlesetuǵın sózlerdiń hámmesine ortaq grammatikalıq belgi — olardıń zatlıq mánisi. Shınında da tariyxıy jaqtan alıp qarasaq, atlıq sózler eń dáslep fizikalıq jaqtan bar zatlardıń atamaların bildirgen dep shamalawǵa boladı. Máselen, dáslep atlıq sózler ''temir, tas, suw, torańǵıl, balta, jantaq'' hám t.b. sıyaqlı belgili bir materiallıq zatlardıń atamaların bildirgen. Keyinirek materiallıq zatlıq emes, al gúńgirt (abstrakt) mánisti bildiretuǵın ''waqıt, eles, ay, jaqtılıq, suyıqlıq, ǵárezsizlik'' hám t.b. sıyaqlı sózler payda bolǵan. Sońǵı sózlerde de zatlıq mánis bar. Biraq aldıńǵı topardaǵı sózlerdiń zatlıq (materiallıq) mánisinen ayırılıp turadı<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. == Tariyxı == Sóz shaqapları eń keminde b.e.sh. V ásirden baslap Sanskrit grammatikleri tárepinen súwretlengen. Yaska'nıń Nirukta miynetinde atlıq (nama) anıqlanǵan tórt tiykarǵı sóz kategoriyalarınıń biri bolıp tabıladı. Áyyemgi [[grek tili]]ndegi uqsası ónoma (ὄνομα) bolıp, ol [[Platon]]nıń Kratil dialogında sóz etilgen hám keyinirek Dionisiy Frakiylıǵa (b.e.sh. II ásir) tiyisli dep esaplanǵan «Grammatika óneri» miynetinde segiz sóz shaqabınıń biri sıpatında dizimge kirgizilgen. Latın grammatikasında qollanılǵan termin nōmen edi. «Atlıq» mánisin ańlatatuǵın bul terminlerdiń hámmesi de «at» mánisin bildiretuǵın sózler bolǵan. Inglis tilindegi «noun» sózi latın terminnen, anglo-norman tilindegi «nom» arqalı kelip shıqqan (basqa formaları «nomme» hám «noun» sóziniń ózi de bar). Sóz shaqaplarınıń bir bólegi olar qabıl etetuǵın grammatikalıq formalar arqalı anıqlanǵan. Mısalı, sanskrit, grek hám latın tillerinde atlıqlar jınısı boyınsha kategoriyalanǵan hám seplik hám san boyınsha ózgertilgen. Kelbetlikler de usı úsh grammatikalıq kategoriyanı bóliskenlikten, kelbetlikler ádette atlıqlar menen bir klassta jaylastırılǵan. Kóplegen Evropa tilleri atlıq ushın tiykarǵı termin retinde «substantive» sóziniń sıńar sózin qollanadı (mısalı, ispan tilinde sustantivo, «atlıq»). Bunday tillerdiń sózliklerinde atlıqlar n. ornına s. yamasa sb. qısqartpası menen belgilenedi<ref name="CMOS">{{Citation |last=Chicago Manual of Style |title=The Chicago Manual of Style |url=http://www.chicagomanualofstyle.org/16/ch05/ch05_sec010.html |postscript=. |chapter=5.10: Noun-equivalents and substantives |publisher=[[University of Chicago Press]] |author-link=The Chicago Manual of Style}}</ref>. == Ózgeshelikler == Atlıq sózlerdiń sintaksislik ayrıqshalıǵı eń aldı menen olardıń gápte [[baslawısh]] hám [[tolıqlawısh]] xızmetinde jumsalıwınan kórinedi. Sonday-aq atlıq sózler atawıshbayanlawısh xızmetinde de (men oqıwshıman), atlıq sózden jasalǵan basqa aǵza menen baylanısa otırıp, anıqlawısh xızmetinde de (ol oqıwshınıń kitabı), pısıqlawısh xızmetinde de (ol kesh keldi) jumsalıwı múmkin. Atlıq sózler ózleriniń grammatikalıq kategoriyaları boyınsha da basqa sóz shaqaplarınan ayırılıp turadı. Kópshilik dúnya tillerinde ushırasatuǵın eń atlıqqa tán kategoriyalar seplik hám san kategoriyaları bolıp tabıladı. Seplik degenimiz atlıq yamasa atlıqlasqan sóz benen basqa mánili sózler ortasında baylanıstı támiynleytuǵın grammatikalıq kategoriya. Atlıq sózler menen bir qatarda atlıq sóz ornında jumsalatuǵın (substantivlesken) basqa sózler de atlıqtıń formalarına iye boladı. Seplik kategoriyası affiksler arqalı, [[tirkewish]]ler arqalı hám sózlerdiń qatar tártibi arqalı ańlatıladı. Dúnya tillerinde atlıqtıń seplik jalǵawları kóp grammemalı yamasa e ki grammemalı bolıp keliwi, al ayırım tillerde sepliktiń bolmawı da múmkin. Máselen, venger tilinde jigirma eki, eston tilinde on tórt, orıs tilinde, sonday-aq [[qaraqalpaq tili]]nde altı seplik bar. Al [[Inglis tili|inglis tilinde]] tek eki seplik bar. Sepligi az yamasa sepliksiz tillerde seplik kategoriyasınıń ornın kómekshi sózler yamasa sózlerdiń orın tártibi almastıradı. Bunday tiller kóbinese analitikalıq tiller boladı. Al sintetikalıq tillerde bolsa, túbirlerge affikslerdiń jalǵanıwı, sonıń ishinde affkslerdiń bir túri bolǵan seplik jalǵawlarınıń jalǵanıwı tán qásiyet boladı. == Qaraqalpaq til biliminde == === Túrleri === Atlıq sózler leksika-grammatikalıq ózgesheligine qaray '''menshikli''' hám '''ǵalabalıq''' atlıq bolıp 2 ge bólinedi. Basqalardan ajıratıw ushın jeke birewge yamasa ayırım zatlar menen hádiyselerge arnap qoyılǵan shártli atamanı '''''menshikli atlıq''''' dep ataymız. * Menshikli atlıqlar barlıq jerde bas hárip penen jazıladı. Mısalı: ''Shortanbay sortı,«Jetkinshek» gazetası, «<nowiki/>[[Damas]]<nowiki/>» markalı jeńil avtomobil, [[Aral teńizi]], [[Ámiwdárya]], [[Nókis|Nókis qalası]],''I.Yusupov kóshesi, Gúlzar, Aydos t.b. * Kitaplardıń, gazeta-jurnallardıń, ádebiy shıǵarmalardıń menshikli atların bildiretuǵın sózler tırnaqshaǵa alınıp, bas hárip penen jazıladı. Mısalı: ''«Balıqshınıń qızı» romanı, «Eki dos» ertegi, «<nowiki/>[[Jetkinshek]]<nowiki/>» gazetası, «<nowiki/>[[Ámiwdárya (jurnal)|Ámiwdárya]]<nowiki/>» jurnalı.'' * Tariyxıy waqıyalar, belgili bayramlardıń atları, uranlar, shaqırıqlardıń birinshi sózi bas hárip penen jazıladı. Mısalı: ''Bilimler kúni, Nawrız bayramı, Balalardı qorǵaw kúni hám t.b.'' Birgelkili zat, qubılıs, waqıya, túsiniklerdiń ulıwmalasqan atların bildiretuǵın sózler '''ǵalabalıq atlıq''' dep ataladı. Ǵalabalıq atlıqlar adamlarǵa, zatlarǵa, qubılıs-hádiyselerge, tábiyatqa baylanıslı atamalardıń ǵalabalıq atın bildiredi. Sonday-aq, janlı hám jansız zatlardıń atamaları kishi hárip penen jazıladı. Mısalı: ''ilimpaz, ustaz, qus, shımshıq, kól, taw, qar, shóp hám t.b.'' Ǵalabalıq atlıqlar gáptiń basında kelse, bas hárip penen, al basqa jerlerde kishi hárip penen jazıladı. Mısalı: ''Mektep alıstan kórinip tur. Usı mektepte bizler oqıymız.'' === Atlıqtıń betleniwi === Atlıq sózler betlenedi. Betlik jalǵawı qosılıwı arqalı olar zattıń ''kim'' yamasa ''ne'' ekenligin ańlatadı. Mısalı: ''Bizler injenermiz, olar oqıwshı, sen shayırsań.'' Atlıq sózler úsh bette qollanıladı. Birlik hám kóplik sanlarda sáykes betlik jalǵawların qabıl etedi. Betlik máni ańlatıwshı qosımtanıń túrleri kóp: {| class="wikitable" |Bet |Birlik |Kóplik |Birlik |Kóplik |- |I |<nowiki>-man, -men</nowiki> |<nowiki>-mız, -miz</nowiki> |balaman |balalarmız |- |II |<nowiki>-sań, -seń</nowiki> |<nowiki>-sız, -siz</nowiki> |balasań |balalarsız |- |III |jalǵawı joq | |bala |balalar |} Betlik jalǵawlı atlıq sóz bolımlı mánide de, bolımsız mánide de qollanıladı. Atlıq sózde bolımsız máni ''emes'' sóziniń qollanılıwı arqalı bildiriledi. Mısalı: ''Oqıwshı'' (oqıwshı emes). Bunday jaǵdayda betlik jalǵawı ''emes'' sózinen keyin jalǵanadı: ''emessiz, emespiz — bala emespen, bala emessiz'' t.b. === Atlıqtıń birlik hám kóplik sanda qollanılıwı === Atlıq sózler birlik hám kóplik sanlarda qollanıladı. Atlıq birlik sanda qollanılǵanda zattıń birew ekenligin bildiredi. Mısalı: * Abat, kitap, taw, terek. Atlıqtıń kóplik túri ''-lar, -ler'' qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı: * ''bala-lar, gúller, oqıwshı-lar.'' Atlıq sózlerdiń keyingi [[buwın]]ı juwan bolsa ''-lar,'' eger jińishke bolsa ''-ler'' jalǵanadı: ''kitap-lar, etik-ler.'' Bazıbir atlıq sózler kóplik qosımtalarsızaq kóplik mánide qollanıladı: ''tarı ektim, biyday aldım.'' Usılay qollanıw tilimizde qáliplesken: ''tarılar ektim, biydaylar aldım'' demeymiz. Solay bolsa da, geyde sóylewdiń talabına qaray bunday atlıq sózlerdiń de ''-lar, -ler'' qosımtaların qabıl etetuǵın orınları bar: ''biydaylar ırǵalıp tur, tarılar dizege keldi.'' Eger sanaq sanlar atlıq sózlerdi anıqlap, bir sóz dizbeginde kelse, atlıqlardıń kóplik mánisi sanaq san arqalı ańlatıladı da, kóplik jalǵawı qosılmaydı: ''bes eshki, mıń adam, eki ılaq.'' Sonday-aq, kóplik mánige iye birqansha, kóp, sonsha, birneshe, bıjnaǵan, ızǵıǵan usaǵan sózler dizbeklesken atlıq sózlerdiń de kóplik mánisi, ádette, sol kóplik mánige iye sózler arqalı ańlatıladı, solay da olar sóylew talabına qaray birde kóplik jalǵawlı, birde kóplik jalǵawsız qollanıla beredi. === Atlıqtıń tartımlanıwı === Atlıq sózlerdiń tartım jalǵawı menen ózgeriwi ''atlıqtıń tartımlanıwı'' dep ataladı. Tartım jalǵawları atlıq sózlerge úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda jalǵanadı. Atlıq sózdiń aqırı juwan yamasa jińishke buwınǵa yamasa dawıssız seske (dawıslı) pitse, únleslik nızamına sáykes tartım jalǵawlarınıń kereklisi jalǵanadı. {| class="wikitable" | colspan="3" valign="top" |'''Dawıslı seske pitken sózden soń''' | colspan="2" valign="top" |'''Dawıssız seske pitken sózden soń''' |- | valign="top" |Betler | valign="top" |Birlik sanda | valign="top" |kóplik sanda | valign="top" |Birlik sanda | valign="top" |kóplik sanda |- | valign="top" |I | valign="top" |-m | valign="top" |-mız, -miz | valign="top" |-ım, -im, -m | valign="top" |-ımız, -imiz |- | valign="top" |II | valign="top" |-ń | valign="top" |-ńız, -ńiz | valign="top" |-ıń, -iń, -ń | valign="top" |-ıńız, -ińiz |- | valign="top" |III | valign="top" |-sı, -si | valign="top" |-ı, -i | valign="top" |-ı, -i | valign="top" |-ı, -i |} Tartım jalǵawları atlıq sózlerge jalǵanıp, zattıń kimge, nege, kimlerge, nelerge tiyisli ekenligin bildiredi. {| class="wikitable" | valign="top" |I bet | valign="top" |-ım, | valign="top" |-im, | valign="top" |-m, | valign="top" |-ımız, | valign="top" |-imiz, | valign="top" |-mız, | valign="top" |-miz |- | valign="top" |II bet | valign="top" |-ıń, | valign="top" |-iń, | valign="top" |-ń, | valign="top" |-ıńız, | valign="top" |-ińiz, | valign="top" |-ńız, | valign="top" |-ńiz |- | valign="top" |III bet | valign="top" |-ı, | valign="top" |-i, | valign="top" |-sı, | valign="top" |-ı | valign="top" |-si | valign="top" |-ı | valign="top" |-si |} Tartım jalǵawları tómendegi jaǵdaylarda jalǵanadı: {| class="wikitable" | valign="top" |I. | valign="top" |Meniń | valign="top" |''qálemim'' | valign="top" |''ájapam'' |- | valign="top" |II. | valign="top" |Seniń | valign="top" |''qálemiń'' | valign="top" |''ájapań'' |- | valign="top" |III. | valign="top" |Onıń | valign="top" |''qálemi'' | valign="top" |''ájapası'' |} 2. Zat birlik sanda, iyesi kóplik sanda keledi: {| class="wikitable" | valign="top" |I. | valign="top" |Bizlerdiń | valign="top" |''Watanımız'' | valign="top" |''ákemiz'' |- | valign="top" |II. | valign="top" |Sizlerdiń | valign="top" |''Watanıńız'' | valign="top" |''ákeńiz'' |- | valign="top" |III. | valign="top" |Olardıń | valign="top" |''Watanı'' | valign="top" |''ákesi'' |} 3. Zat kóplik sanda, al iyesi birlik sanda keledi: {| class="wikitable" | valign="top" |I. | valign="top" |Meniń | valign="top" |''kitaplarım'' | valign="top" |''úkelerim'' |- | valign="top" |II. | valign="top" |Seniń | valign="top" |''kitaplarıń'' | valign="top" |''úkeleriń'' |- | valign="top" |III. | valign="top" |Onıń | valign="top" |''kitapları'' | valign="top" |''úkeleri'' |} 4. Zat ta, iyesi de kóplik sanda keledi: {| class="wikitable" | valign="top" |I. | valign="top" |Bizlerdiń | valign="top" |''dápterlerimiz'' | valign="top" |''aǵalarımız'' |- | valign="top" |II. | valign="top" |Sizlerdiń | valign="top" |''dápterlerińiz'' | valign="top" |''aǵalarıńız'' |- | valign="top" |III. | valign="top" |Olardıń | valign="top" |''dápterleri'' | valign="top" |''aǵaları'' |} Túbiri ''p, q, k'' seslerine pitken atlıq sózlerge tartım jalǵawları jalǵanǵanda ''p- b, q-ǵ, k-g'' bolıp jazıladı. Mısalı: ''mek- tep-mektebi, qosıq-qosıǵı, etik-etigi, terek- teregi.'' === Atlıqtıń sepleniwi === Atlıq sózler aytılajaq oy-pikirdiń mánisine qaray gáp ishinde basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túsip, sáykes jalǵawlardı qabıl etedi. Atlıqtıń seplik jalǵawları menen túrlenip keliwi ''sepleniw'' delinedi. Mısalı: ''Mektepke bardı. Bekimbet awılda isleydi. Ol Nókisten keldi.'' Qaraqalpaq tilinde 6 [[seplik]] bar. Olar arnawlı jalǵawlarǵa iye. Seplik jalǵawları kóplik hám tartım jalǵawlarınan keyin jalǵanadı. {| class="wikitable" | rowspan="2" valign="top" |'''Seplikler''' | rowspan="2" valign="top" |'''Sorawlar''' | rowspan="2" valign="top" |'''Jalǵawları''' | colspan="2" valign="top" |'''Sepleniwdiń túrleri''' |- | valign="top" |'''Jay seplew''' | valign="top" |'''Tartımlı''' '''seplew''' |- | valign="top" |'''Ataw''' | valign="top" |'''Kim?, ne?,''' '''kimler?,''' '''neler?''' | valign="top" |'''jalǵawı''' '''joq''' | valign="top" |Mektep, bala | valign="top" |Mektebi, balası |- | valign="top" |'''Iyelik''' | valign="top" |'''Kimniń?,''' '''neniń?,''' '''kimlerdiń?''' | valign="top" |'''-nıń,-niń,''' '''-dıń, - diń,''' '''-tıń, -tiń''' | valign="top" |Mekteptiń balanıń | valign="top" |Mektebiniń, balasınıń |- | valign="top" |'''Barıs''' | valign="top" |'''Kimge?,''' '''nege?,''' '''qayda?,''' '''qayaqqa?''' | valign="top" |'''-ǵa, -ge,''' '''-qa, - ke,''' '''-na, -ne,''' '''-a, -e''' | valign="top" |Mektepke balaǵa | valign="top" |Mektebine, balasına |- | valign="top" |'''Tabıs''' | valign="top" |'''Kimdi?,''' '''neni?''' | valign="top" |'''-dı,-di,''' '''-tı, -ti,''' '''-nı, -ni''' | valign="top" |Mektepti balanı | valign="top" |Mektebin, balasın |- | valign="top" |'''Shıǵıs''' | valign="top" |'''Kimnen?,''' '''neden?,''' '''qaydan?,''' '''qayaqtan?''' | valign="top" |'''-dan,''' '''-den,''' '''-tan, -ten,''' '''-nan, -nen''' | valign="top" |Mektepten baladan | valign="top" |Mektebinen balasınan |- | valign="top" |'''Orın''' | valign="top" |'''Kimde?,''' '''nede?,''' '''qayaqta?,''' '''qayda?,''' '''qayerde?''' | valign="top" |'''-da, -de,''' '''-ta, -te,''' '''-nda, -nde''' | valign="top" |Mektepte balada | valign="top" |Mektebinde, balasında |} == Sıpatlama hám anıqlama == Atlıqlar geyde olar ózgertiliwi múmkin bolǵan grammatikalıq kategoriyalar tiykarında sıpatlanadı (mısalı, jınıs, [[seplik]] hám san). Bunday anıqlamalar kóbinese belgili bir tilge tán boladı, sebebi hár qıylı tillerde hár túrli kategoriyalar qollanılıwı múmkin. Atlıqlar, ásirese rásmiy emes kontekstlerde, kóbinese olardıń semantikalıq qásiyetleri (mánileri) tiykarında anıqlanadı. Atlıqlar adam, orın, zat, waqıya, substanciya, sapa, muǵdar hám t.b. nárselerge qatnaslı sózler sıpatında súwretlenedi, biraq bul anıqlama usılı informaciyalıq emes dep sınǵa alınǵan<ref name="jackendoff">{{Cite book|last=Jackendoff|first=Ray| sáne =2002|title=Foundations of language: brain, meaning, grammar, evolution|year=2003|url=https://archive.org/details/foundationsoflan0000jack|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-827012-7|chapter=§5.5 Semantics as a generative system}}</ref>. Bir neshe inglis tilindegi atlıqlardıń ózleriniń ishki referenti joq: behalf (on behalf of dizbeginde), dint (by dint of dizbeginde) hám sake (for the sake of dizbeginde)<ref>pages 218 and 225, and elsewhere in {{Cite book|last=Quine|first=Willard Van Orman|title=Word and Object|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=MIT Press|date=2013|chapter=7 Ontic Decision|pages=215–254}}</ref> Sonıń menen bir qatarda, [[Inglis tili|inglis tilinde]] sózdiń basqa shaqapları da referenciya tárizli qásiyetlerge iye bolıwı múmkin: to rain yamasa to mother [[feyil]]leri, yamasa red sıyaqlı kelbetlikler; hám gleefully [[ráwish]]i menen with glee predlog dizbegi arasında az ǵana ayırmashılıq bar. Funkcionallıq kózqarastan atlıqtı morfologiyalıq transformaciyadan ótpesten atawlıq dizbektiń baslı sózi bola alatuǵın, yaǵnıy referencial funkciyaǵa iye dizbektiń baslı sózi bola alatuǵın sóz sıpatında anıqlaydı<ref name="rijkhoff2022">{{Cite book|last=Rijkhoff|first=Jan|title=Oxford Handbook of Word Classes|date=2022|publisher=Oxford University Press|chapter=Nouns}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hengeveld|first=Kees|title=Non-verbal predication: theory, typology, diachrony|date=1992|publisher=Mouton de Gruyter|isbn=9783110883282}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Sóz shaqapları}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Grammatika]] [[Kategoriya:Morfologiya]] [[Kategoriya:Sóz shaqapları]] [[Kategoriya:Lingvistika]] j9mdz5ahhgkrzqzrinviryf5lmse8gf 0 26199 266144 159557 2026-08-17T22:33:54Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266144 wikitext text/x-wiki '''Ráwish''' — bul kóbinese [[feyil]]di, [[kelbetlik]]ti, basqa ráwishti, anıqlawıshtı, gáptiń bólegin, predlogtı yamasa pútin bir gápti ózgertetuǵın sóz yamasa sóz dizbegi. Ráwish, kóbinese is-hárekettiń, belgi yamasa zattıń belgisin bildirip keledi. Is-hárekettiń belgisin bildirip kelgende, feyiller menen baylanısadı. Mısalı: ''Búgin ol erte'' keldi. ''Tez'' sóyledi. Ráwishler ózi qatnaslı sózler menen formasın ózgertpesten baylanısıp, ózgermeytuǵın [[sóz shaqabı]] toparına kiredi. Ráwish gápte, kóbinese [[pısıqlawısh]] xızmetin atqaradı. Ráwishler dástúrli túrde sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanadı. Házirgi lingvistler «ráwish» termini hár qıylı [[sintaksis]]lik minez-qulıqqa iye bolǵan, biraq basqa kategoriyalarǵa ([[atlıq]], [[kelbetlik]], [[predlog]] hám t.b.) sáykes kelmeytuǵın sózlerdi klassifikaciyalaw ushın qollanılatuǵın «barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya túrine aylanǵanın atap ótedi<ref>For example: Thomas Edward Payne, ''[https://books.google.com/books ? id=LC3DfjWfCiwC Describing Morphosyntax: A Guide for Field Linguists]'', CUP 1997, p. 69.</ref>. == Funkciyaları == [[Inglis tili]]ndegi «adverb» sózi ([[francuz tili]] arqalı) [[latın tili]]ndegi «adverbium» sózinen kelip shıqqan, ol «ad-» ('ǵa/ge'), «verbum» ('sóz', '[[feyil]]<nowiki/>') hám [[atlıq]] jasawshı «-ium» qosımtasınan dúzilgen. Bul termin ráwishlerdiń tiykarǵı funkciyası [[feyil]]lerdi yamasa feyillik sóz dizbeklerin ózgertiw ekenin ańlatadı<ref name="stud">Rodney D. Huddleston, Geoffrey K. Pullum, ''A Student's Introduction to English Grammar'', CUP 2005, p. 122ff.</ref>. Solay etip qollanılǵan ráwish feyil yamasa feyillik sóz dizbegi ańlatqan is-hárekettiń usılı, ornı, waqtı, jiyiligi, anıqlıǵı yamasa basqa jaǵdayları haqqında informaciya beriwi múmkin. Atlıq sózler zattı, kelbetlik sózler zattıń belgisin (qásiyetin), feyil sózler zattıń is háreketin bildirse, ráwish sózler belginiń belgisin, qásiyettiń qásiyetin, yamasa is hárekettiń belgisin, qásiyetin ańlatadı. Solay etip ráwish sózler [[kelbetli]]kke, [[feyil]] sózge baylanısadı. Mısalı, ''«úlken qala»'' degen kelbetlik sóz zattıń qásiyetin, ''«bala oqıdı»'' degen feyil sóz qıymılın, is-háreketti bildirse, ''«oǵada úlken qala»'' desek, ráwish sóz ''/oǵada/'' belginiń ''(úlken)'' belgisin ańlatadı; ''«tez oqıdı»'' desek, ráwish sóz /tez/hárekettiń ''/oqıdı''/ belgisin bildiredi. Kórinip turǵanınday, belgini bildiriwi jaǵınan ráwish sózler kelbetlik sóz shaqabına júdá usaydı. Ráwish sózler kelbetlik hám feyilden jasalǵan gáp aǵzaları menen baylanısa otırıp, gápte pısıqılawısh xızmetin atqaradı. Ráwishlerdiń taǵı bir ayrıqshalıq belgisi: olar túrlene bermeydi hám soǵan sáykes olarda hár qıylı grammatikalıq kategoriyalar bola bermeydi. Sapalıq ráwishlerde ǵana kelbetlik sózlerge usaǵan dáreje kategoriyası boladı. Mısalı: e''rte-erterek-oǵada erte, kesh-keshirek-júdá kesh, jıldam-jıldamıraq- oǵırı jıldam'' hám t.b. Biraz tillerde ráwish sózler kelbetliklerge júdá jaqın bolıp, ayırım ráwishler kelbetlik [[sóz shaqabı]]nıń gápte [[pısıqlawısh]] bolatuǵın ayrıqsha bir túri retinde sanalıwı múmkin. Biraq kópshilik tillerde ráwish sózler óz aldına sóz shaqabı sıpatında qaraladı<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. == Jasalıwı hám salıstırıw == [[Inglis tili]]nde háreket usılın bildiretuǵın ráwishleri (qalay? degen sorawǵa juwap beretuǵın) kóbinese kelbetliklerge -ly qosımtasın qosıw arqalı jasaladı, biraq kelbetlik penen birdey formadaǵı ráwishler (mısalı, tez aydaw (drive fast), áste aydaw (drive slow) hám jaqsılap aydaw (drive friendly) sıyaqlı) sáykes kelbetlik penen birdey formaǵa iye. Basqa tillerde de kelbetliklerden ráwishlerdi jasawdıń uqsas usılları bar (mısalı, [[francuz tili]] -ment qosımtasın qollanadı), yamasa nemec hám golland tillerindegi sıyaqlı kelbetlikler ushın da, ráwishler ushın da birdey forma qollanıladı, bul jerde, mısalı, sáykes túrde schnell yamasa snel kontekstke baylanıslı «tez» (kelbetlik) yamasa «tez» (ráwish) mánisin ańlatadı. Biraq, basqa kóplegen ráwishler kelbetliklerge bunday baylanısqa iye emes; olar basqa sózlerden yamasa sóz dizbeklerinen kelip shıǵıwı múmkin, yamasa jeke [[morfema]]lar bolıwı múmkin. Inglis tilindegi bunday ráwishlerge mısallar: here (bul jerde), there (ol jerde), together (birge), yesterday (keshe), aboard (bortta), very (júdá), almost (derlik) hám t.b. === Ráwishtiń qosımtalar arqalı jasalıwı === Qaraqalpaq tilinde [[atlıq]], [[kelbetlik]], [[sanlıq]], [[almasıq]] hám ráwishtiń ózine ráwish jasawshı qosımtalar jalǵanıp dórendi ráwishler jasaladı: # '''-sha/-she''' qosımtası atlıq, kelbetlik, almasıq hám ráwishlerge jalǵanıp, dórendi ráwishlerdi jasaydı: ''orıssha, awızsha, jańasha, qısqasha, tómendegishe, házirshe, sonsha, ómirinshe'' t.b. # '''-lay/-ley''' qosımtası atlıq, kelbetlik, almasıqtan ráwish jasaydı: ''zatlay, kókley, solay'' t.b. # '''-lap/-lep''' qosımtası muǵdar, sın ráwishleri hám waqıtlıq, awırlıq ólshew birliklerin bildiretuǵın atlıqlardan ráwish jasaydı: ''azlap, kóplep,'' ástelep, jayawlap, piyadalap, uzaqlap, jaqınlap, alıslap, aylap, jıllap, tonnalap, gramlap t.b. # Dórendi ráwishler waqıt, orın mánili atlıqlarǵa ''barıs, shıǵıs, orın'' sepliginiń qosımtaları jalǵanıwı arqalı da jasaladı. Bul qosımtalar ózleriniń dáslepki mánisinen pútkilley uzaqlasıp, sol sózlerden ajıratıwǵa bolmaytuǵın dárejede qáliplesip ketken. Mısalı: ''qısta, jazda keshte, túnde, báhárde, uzaqtan, uzaqta, uzaqqa, azanda, kúnde, jılda'' t.b. === Sózlerdiń qosılıwı arqalı jasalıwı === Ráwishler sózlerdiń qosılıwı arqalı da jasaladı. Sózlerdiń qosılısıw usılı qospa ráwishlerdi jasaydı. Sózlerdiń qosılıwı arqalı ráwishler tómendegishe jasaladı. # Ráwishler eki sózdiń birigiwi arqalı jasaladı. Mısalı: ''búgin (shıǵısı: bul kún), bıyıl (shıǵısı: bul jıl), baspúkil, birotala, jayparaxat, biraz, bilegóre, eleberin, birtalay'' t.b. # Eki ráwishtiń hám basqa da ráwishlik máni beriwshi sózlerdiń juplasıwınan jasaladı. Mısalı: ''búgin-erteń, tez-tez, az-azdan, óz-ózinen, tez-tez- den, áste-áste, erteli-kesh, kúni-túni, qattı-qattı, birim-birim, qolma-qol, betpe-bet, anda-sanda, aratura, kóre-sala'' t.b. # Sózlerdiń dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı: * ''bul, sol, ol, hár'' [[almasıq]]ları menen basqa atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: ''bul jerde, bul waqta, sol jaqta, ana jerde, hár jerde, sol zamatta, sol gezde, ol jaqta, hámme jaq'' t.b.; * belgisizlik máni beriwshi ''bir'' sózi menen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: ''bir waqta, bir gezde, bir jola, bir saparı, bir jaqqa'' t.b.; * bolımsızlıq máni beriwshi ''hesh'' sózi menen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: ''hesh waqta, hesh jaqqa, hesh jerde, hesh jaqta'' t.b.; * eki ráwishtiń hám basqa da ráwish penen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: ''tez kúnde, kún uzaqqa, kúni keshe, kúni búgin, tań erteń, tez arada, kún ara, uzaq kúnge'' t.b. == «Barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya retinde == Ráwishler dástúrli inglis tili grammatikasında sóz shaqabı dep esaplanadı hám házirgi waqıtqa shekem mekteplerde oqıtılatuǵın hám de sózliklerde qollanılatuǵın grammatikada sóz shaqabı retinde kirgizilgen. Degen menen, házirgi waqıttaǵı grammatikler dástúrli túrde ráwishler dep toparlastırılǵan sózlerdiń bir qatar hár túrli wazıypalardı atqaratuǵınlıǵın moyınlaydı. Ayırımlar ráwishlerdi basqa sóz shaqaplarınıń birine de kirmeytuǵın barlıq sózlerdi óz ishine alatuǵın «barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya dep sıpatlaydı<ref>For example: Thomas Edward Payne, ''[https://books.google.com/books?id=LC3DfjWfCiwC Describing Morphosyntax: A Guide for Field Linguists]'', CUP 1997, p. 69.</ref>. Sózlerdi klasslarǵa bóliwdiń logikalıq usılı belgili bir kontekstte qaysı sózlerdiń qollanıwǵa bolatuǵının anıqlawǵa tiykarlanadı. Mısalı, grammatikalıq durıs gáp dúziw ushın tómendegi shablonǵa qoyıwǵa bolatuǵın sózdiń birden-bir túri bul — [[atlıq]]: : _____ qızıl. (Mısalı, «Shlyapa qızıl».) Bul usıl qollanılǵanda, ráwishlerdiń bir neshe hár qıylı kategoriyalarǵa bólinetuǵının kóriwge boladı. Mısalı, ayırım ráwishler pútin bir gápti anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin, al basqaları bolsa bunı isley almaydı. Hátte gápti anıqlawshı ráwish basqa funkciyalarǵa iye bolǵan jaǵdayda da, onıń mánisi kóbinese birdey bolmaydı. Mısalı, «Ol tábiyiy túrde tuwdı» (She gave birth naturally) hám «Álbette, ol tuwdı» (Naturally, she gave birth) gáplerinde «tábiyiy» (naturally) sózi hár qıylı mánislerge iye: birinshi gápte, feyildi ózgertiwshi ráwish retinde, ol «tábiyiy jol menen» degen mánisti ańlatadı, al ekinshi gápte, gápti anıqlawshı ráwish retinde, ol «álbette» yamasa «sózsiz» degenge uqsas mánisti bildiredi. Júdá (very) sıyaqlı sózler taǵı bir mısal bola aladı. «Perri júdá tez» (Perry is very fast) gápi grammatikalıq jaqtan durıs, biraq «Perri júdá jarısta jeńdi» (Perry very won the race) degen durıs emes. Bul sózler kelbetliklerdi anıqlay aladı, biraq feyillerdi anıqlay almaydı. Ekinshi tárepten, bul jerde (here) hám sol jerde (there) sıyaqlı sózler bar, olar kelbetliklerdi anıqlay almaydı. «Shulıq sol jerde jaqsı kórinedi» (The sock looks good there) grammatikalıq jaqtan durıs, biraq «Bul sol jerde sulıw shulıq» (It is a there beautiful sock) degen durıs emes. Kóplegen ráwishlerdiń bul funkciyalardıń birewinen kóbireginde qollanıla alıwı bul máseleni qıyınlastıradı hám bir ráwishtiń haqıyqatında da hár qıylı funkciyalardı atqaratuǵın eki yamasa onnan da kóp sóz ekenin aytıw shamadan tıs talqılaw bolıp kórinewi múmkin. Biraq, bul ayırmashılıq paydalı bolıwı múmkin, ásirese, hár qıylı funkciyalarında hár qıylı mánislerge iye bolǵan «naturally» (tábiyiy) sıyaqlı ráwishlerdi esapqa alǵanda. Rodni Xaddlston sóz benen leksika-grammatikalıq sózdiń arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratadı<ref>{{Cite book|last=Huddleston|first=Rodney|title=English Grammar: An Outline|url=https://archive.org/details/englishgrammarou0000hudd|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|year=1988|page=[https://archive.org/details/englishgrammarou0000hudd/page/7 7]|isbn=0-521-32311-8}}</ref>. Grammatikler inglis tilindegi «not» sıyaqlı bolımsız janapayların kategoriyalawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Dástúrli túrde ráwish retinde kórsetilgenine qaramastan, bul sóz grammatikalıq jaqtan basqa hesh qanday sózge uqsamaydı hám onı, itimal óz aldına jeke klassqa jaylastırıw kerek. == Dúzilisine qaray túrleri == Qaraqalpaq tilinde ráwishler dúzilisine qaray '''jay ráwish''' hám '''qospa ráwish''' bolıp ekige bólinedi. === Jay ráwishler === Dara bir sózden bolǵan ráwishke '''jay ráwish''' delinedi. Mısalı: '''keshe''' keldim, '''házir''' shıǵıp ketti. Jay ráwishler quramına qaray '''''túbir''''' hám '''''dórendi ráwish''''' bolıp ekige bólinedi. Tek túbir sóz túrindegi ráwishlerge '''tiykar''' yamasa '''túbir ráwish''' delinedi: ''erte, kesh, kóp, burın''.Tiykar ráwishlerdiń kópshiligi salıstırıw dáreje qosımtaları menen ózgeredi. Mısalı: ''tez—tezirek, jıldam—jıldamıraq, az—azlaw, kóp—kóplew'' t.b. Sóz jasawshı qosımtalar arqalı jasalǵan ráwishlerge '''dórendi ráwish''' delinedi. Dórendi ráwishler túbir hám qosımtalarǵa bólinedi: ''túrkmen-she, jańasha, usı-lay, jas-lay, kók-ley'' t. b. Ańlatıw: keyin, soń, burın, beri, bılay t.b. sıyaqlı ráwishler gápte qollanılıwına qaray ataw hám seplik qosımtalı sózlerge dizbeklesip, tirkewish bolıp ta keledi. Al, olar ráwishlik mánide kelgende, óz aldına dara mánili sóz retinde qollanıladı. Mısalı: Salıstırıń: 1. Ol keyin (ráwish) keldi. 2. Ol bizlerden keyin (tirkewish) qayttı. === Qospa ráwishler === Eki yamasa birneshe sózlerdiń birigiw, qosılısıw hám juplasıwınan jasalǵan ráwishlerge '''qospa ráwish''' delinedi. Qospa ráwishler: búgin, tez arada, tez-tezden . Qospa ráwishler tómendegishe jazıladı: # Mánisi hám aytılıwı jaǵınan birigip jazıladı. Mısalı: ''búgin'' (bul kún), ''bilqastan'' (bil qastan emes), ''bilegóre'' (bile kóre emes) t.b. # Mánisi hám aytılıwı jaǵınan dizbekli qospa ráwishler bólek jazıladı. Mısalı: ''kúni keshe, tań azanda, hár waqıtta, óz ara'' t.b. # Eki sózdiń juplasıwınan jasalǵan qospa ráwishler defis arqalı jazıladı. Mısalı: ''kúni-túni, kem-kemnen, anda-sanda, azanlı-kesh'' t.b. == Dárejeleri hám olardıń jazılıwı == Qaraqalpaq tilinde ráwishler dáreje kórsetkishlerine iye boladı. Mısalı: ''burın — burın-ıraq, keyin — keyin-irek, júdá tez, oǵırı joqarı, dım uzaq, jap-jaqın'' t.b. Ráwishtiń dárejeleri is-hárekettiń belgisin basqa bir is-háreket belgisi menen salıstırıp, onıń isleniwiniń artıq ya kemligin kórsetedi. Ráwishtiń dárejeleri '''jay dáreje, salıstırıw dáreje''' hám '''arttırıw dáreje''' bolıp úshke bólinedi. 1.Ráwishtiń '''jay dárejesi''' túbir hám dórendi túbir ráwishleri arqalı bildiriledi. Mısalı: ''burın, erte, soń, tez, az'' t.b. Bizler olardan ''burın'' keldik. Qoylar azanda ''erte'' jayılıp ketti. (''Ó.X''.) Ráwishtiń jay dárejesi túbir formasında qollanıladı. Ol salıstırıw jasalıwınıń tiykarı boladı. 2.Ráwishtiń '''salıstırıw dárejesi''' tiykar ráwishke -ıraq/-irek (-raq/-rek), -law/-lew qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı: ''azıraq, kóbirek, burınıraq, keshirek, kóplew, alıslaw'' t.b. Ráwishtiń dáreje jasawshı qosımtaları tómendegishe jazıladı: a) sózdiń sońǵı sesi dawıssızǵa pitse, '''-ıraq/-irek''', al dawıslıǵa pitse, '''-raq/-rek''' túrinde jalǵanadı hám jazıladı. Mısalı: ''burınıraq, jaqınıraq, basqasharaq, erterek'' t.b. b) sózdiń sońǵı buwını juwan bolsa, '''-raq, -ıraq''', '''-law''' juwan túrinde, al jińishke bolsa, '''-irek/ -rek, -lew''' túrinde jalǵanadı. Mısalı: ''jıldamıraq, aldıraq, joqarılaw, keshirek, keshlew'' t.b. 3. Ráwishtiń arttırıw dárejesi júdá, dım, oǵada, kútá, oǵırı t.b. janapaylıq xızmettegi kúsheytiw ráwishleriniń tiykar ráwishlerdiń aldınan dizbeklesiwi arqalı jasaladı. Mısalı: ''júdá erte, oǵırı kesh, dım áste, oǵada kóp'' t.b. Ráwishtiń arttırıw dáreje kórsetkishi dizbekli qospa ráwishler sıyaqlı bólek jazıladı: ''oǵırı tez, júdá shaqqan, dım joqarı'' t.b. == Mánisine qaray túrleri == Qaraqalpaq tilinde ráwish is-háreket hám belgini sıpatlaw mánilerine qaray '''waqıt''' ráwishi, '''orın''' ráwishi, '''sın''' ráwishi, '''muǵdardáreje''' ráwishi, '''sebep''' ráwishi, '''maqset''' ráwishi sıyaqlı 6 túrge bólinedi. === Waqıt ráwishi === Waqıt ráwishi is-hárekettiń isleniw waqtın bildirip, '''qashan?, qashannan beri?''' degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: ''Azanda'' jumısqa ketti. ''Búgin'' sabaqqa jaqsı tayarlandım. Ol ''soń'' keldi. ''Házirshe'' usı jerde turamız. ''Túnde'' qar jawdı. Waqıt ráwishiniń mánisin tómendegi sózler bildiredi: ''búgin, házir, keshe, kúndiz, túnde, báhárde, mudamı, bárqulla, bayaǵıda, keshqurın, ilgeride, áwele, eń áwele, burın, keyin, ertede, erteńine, kelesi kúni, udayı, kúnde, anda-sanda, tez kúnde, qısı-jazı, jaz boyı'' t.b. === Orın ráwishi === Orın ráwishi is-hárekettiń isleniw ornın bildiredi. Orın ráwishleri ''qayda?, qayerde?, qayerden?,qayerge?'' t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Awıl ''artta'' qaldı. ''Alısta'' jıltıldap ot kórinedi. Mashina ''alǵa'' zımırap baratır. Bizler ''sol jerde'' dem alamız. ''Tum-tustan'' basqa da adamlar kele basladı. Orın ráwishi mánisindegi sózler: ''tómende, joqarıda, sonda, artta, keyinde, usı jerde, usında, ústinde, hár jerde, uzaqta, tómen, aldına,hesh jerde, hesh jaqta, bir jaqqa, tum-tustan, tum-tusqa, ján-jaqtan, ári-beri, armanda'' t.b. === Sın ráwishi === Sın ráwishi is-hárekettiń qalay islengenin bildirip, ''qalay?, qáytip?, qalayınsha?'' sorawlarına juwap beredi. Sın ráwishleriniń mánisin: ''tez, áste, dárhal, dárriw, zorǵa, zordan, ábden, birden, ásten, erkin, jay, birge, yadtan, jaslay, kókley, ózinshe, orıssha, awızsha, tez-tez, ústi-ústine, kem-kemnen, ile-shala, kóplep-kómeklep, qattı-qattı, kesesine, uzınına, shalqasına, emin-erkin'' t.b. ráwishler bildiredi. Mısalı: Adamlar joldan ersili-qarsılı ótip tur. Ekinshi kúni oqıw ádettegishe baslandı. Hawa rayı ábden buzıldı. === Muǵdar-dáreje ráwishi === Muǵdar-dáreje ráwishi is-hárekettiń muǵdarın, belgi yamasa zattıń artıq-kemlik dárejesin bildiredi. Muǵdar-dáreje ráwishleri qansha? qalay? qanshadan? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Ol ''az'' sóyleydi, ''kóp'' tıńlaydı. Suwdan shóbi mallarǵa ''júdá'' juǵımlı. ''(“E.Q.”)'' Onıń túri ''azıraq'' ózgergen edi. Bul soraw Qıdırbaydı ''taǵı'' oylandırdı. ''(J.S.)'' Sabırbay ''bir talay'' irkilip qaldı. ''(N.D.)'' Muǵdar-dáreje mánisindegi sózler: ''kóp, az, azıraq, ádewir, onsha, ómirinshe, qayta, qaytaqayta, qaytadan, jáne, taǵı, birtalay, mol, kem, artıǵıraq, zıyat, zıyatıraq, zárre, sál, sál-kem, azmaz, azǵantay'' t.b. === Sebep ráwishi === Is-hárekettiń isleniw ya islenbew sebebin bildiretuǵın ráwishke sebep ráwishi delinedi. Sebep ráwishi ne sebep?, ne sebepli?, ne sebepten?, nege? degen sorawlarǵa juwap beredi. Sebep ráwishiniń mánisin ilajsız, ilajsızdan, biykar, bosqa t.b. sózler bildiredi. Mısalı: ''Men aldınnan biykarǵa alıppan ǵoy''. ''(Ó.A.)'' === Maqset ráwishi === Is-hárekettiń isleniw maqsetin bildiretuǵın ráwishke maqset ráwishi delinedi. Olar nege?, ne maqset penen?, qanday maqset penen? degen sorawlarına juwap beredi. Maqset ráwishiniń mánisin arnap, ''ádeyi, jorta, jortaǵa, jay, jaysha, esheyin, tegin, qastan, bilqastan, qasaqana'' t.b. sózler bildiredi. Mısalı: Ol xattı úyine arnap jazıptı. === Sinonim ráwishler === Ráwishler, tiykarınan, is-háreket hám belginiń belgisin bildiretuǵın sóz shaqabı. Al, belginiń belgisin bildirip kelgende, tiykarǵı mánini salıstırıp yamasa kúsheytip kórsetedi, tiykarǵı mánige tásirlilik, kórkemlik tús beredi. Bunday ózgesheliklerdiń bildiriliwinde sinonim ráwishler stillik qural xızmetin atqaradı.Sırtqı kórinisi hár túrli, mánileri bir-birine jaqın ráwishlerge sinonim ráwishler delinedi.Ráwishtiń sinonimlik qatarları tildiń kórkemliligin, ıqshamlılıǵın arttıradı. Mısalı: Ol ''shaqqan-shaqqan'' júrdi degen gáptegi ''shaqqan-shaqqan'' sózin teksttiń sońǵı gáplerinde qaytalamay, soǵan mániles, ekinshi bir sinonimlik qatarlardı qollanıwǵa boladı: ''tez-tez'' júrdi, ''jıldam-jıldam'' júrdi, ''shalt-shalt'' júrdi t.b. Sinonim ráwishlerdi barlıq jaǵdayda da biriniń ornına birin almastırıp qollanıwǵa bolmaydı. Mısalı: Ósimliklerdiń bul túri Ústúrtte ''júdá (kútá) keń'' taralǵan dep aytıwǵa boladı da, al ''eń (dım) keń'' dep aytıw stillik jaqtan uyqasımlı bolmaydı. Sonlıqtan, sinonim ráwishlerdi qollanıwda tekst mazmunına qarap, sheberlik penen paydalanıw kerek. === Antonim ráwishler === Mánileri bir-birine qarama-qarsı bolǵan ráwishlerge antonim ráwishler delinedi. Antonim ráwishler: ''joqarı—tómen, erte—kesh, arman—berman, uzaq—jaqın, az—kóp, tez—áste, azlap—kóplep, azlaw—kóplew, kúndiz—túnde'' t.b. Ráwishlerdiń hámme túri antonimlik mánide qollanıla bermeydi. Is-hárekettiń waqıt, orın, sın, muǵdar dárejesin bildiretuǵın ráwishler antonimlik mánide qollanıladı. Mısalı: ''búgin—erteń, joqarı— tómen, alǵa—artqa, biyikte—páste (orın); tez—áste, jıldam—aqırın (sın)'' t.b. Mánileri qarama-qarsı bolǵan ''erteli-kesh, azlı-kópli, arman-berman, ári-beri, anda-mında, azanlı-kesh'' t.b. juplasıp qollanılǵan ráwishler antonimlik qatarlardı dúze almaydı. Onday ráwishler antonimlik mánidegi jup ráwish boladı. == Derekler == {{Derekler}} {{Sóz shaqapları}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Sóz shaqapları]] [[Kategoriya:Lingvistika]] [[Kategoriya:Morfologiya (lingvistika)]] [[Kategoriya:Ráwish]] s7mf6zz2u4mle2atio5euktmo201l3r 0 26201 266319 214928 2026-08-18T01:29:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266319 wikitext text/x-wiki [[Lingvistika|Til biliminde]] hám [[grammatika]]da '''almasıq''' bul — [[atlıq]] yamasa atlıq sóz dizbeginiń ornına qollanılatuǵın sóz yamasa sózler toparı. Almasıqlar dástúrli túrde [[Sóz shaqabı|sóz shaqaplarınıń]] biri dep esaplanǵan, biraq geypara zamanagóy teoretikler olardıń tiller arasında atqaratuǵın funkciyalarınıń hár túrliligine baylanıslı bir pútin klass quraydı dep esaplamaydı. Almasıqqa mısal retinde, inglis tilinde «you» (sen) sózin keltiriwge boladı, ol birlik te, kóplik te bola aladı. Onıń kishi túrlerine betlew hám menshiklew almasıqları, ózlik hám birgelik almasıqları, siltew almasıqları, dáneker hám soraw almasıqları hám de gúman almasıqları kiredi<ref name="Bhat">{{Cite book|title=Pronouns|url=https://archive.org/details/pronounsoxfordst00bhat|last=Bhat|first=Darbhe Narayana Shankara|date=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199230242|edition=Paperback|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/pronounsoxfordst00bhat/page/n13 1]}}</ref> <ref name="Borjars">{{Cite book|last=Börjars|first=Kersti|title=Introducing English grammar|url=https://archive.org/details/introducingengli0000borj_o7c1|date=2010|publisher=Hodder Education|location=London|isbn=978-1444109870|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/introducingengli0000borj_o7c1/page/50 50]&ndash;57}}</ref>. [[Atlıq]], [[kelbetlik]], [[sanlıq]]lardıń ornına almasıp qollanılatuǵın sózlerge '''almasıq''' delinedi. Almasıq atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń dál ataması emes. Olardıń ornın basatuǵın ekinshi bir sóz benen ataydı. Mısalı: ''Asan'' zavodta jumısshı bolıp isleydi. ''Ol'' ózine tapsırılǵan jumıslardı artıǵı menen orınlaydı. Bul gáplerdegi ''Asan'' sózi ekinshi ret qaytalanbaw ushın onıń ornın basatuǵın ''ol'' almasıǵı qollanılıp kelgen. Asanǵa tiyisli bolǵan pikir ekinshi gápte ''ol'' sózine qatnaslı aytıladı.Almasıqlar kóbinese atlıqtıń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, kóplik, seplik, tartım qosımtaları menen ózgeredi. Almasıq sózler basqa barlıq sóz shaqaplarınan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye boladı. Almasıq sózlerdiń basqa sóz shaqaplarınan ayırması - olar mudamı [[atlıq]], [[kelbetlik]], [[sanlıq]], [[ráwish]], [[feyil]] sózlerdiń ornına «almasıp» jumsaladı. Qaysı sóz shaqabınıń ornına jumsalsa, almasıq sol sóz shaqabınıń grammatikalıq-semantikalıq qásiyetlerine iye boladı. Mısalı: * ''men, sen, ol, kim, ne, hesh kim, hesh nárse, ózi'' hám t.b. sıyaqlı almasıqlar atlıq ornına jumsalıp, atlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; * ''qanday, onday, bunday, sonday, hesh qanday'' hám t.b. sıyaqlı almasıqlar kelbetlik ornına jumsalıp, kelbetlik sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; * ''qansha, neshe, sonsha hám t.b.'' sıyaqlı almasıqlar muǵdar haqqında túsinikti bildirip, sanlıq ornına jumsala otırıp, sanlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; * ''onda, bunda, sonda, anda, usında, qayda, hesh qayda, hesh qashan, qalay, qáytip'' sıyaqlı almasıqlar ráwish sózlerdiń ornına jumsalıp, ráwish sıyaqlı grammtikalıq qásiyetlerge iye boladı. Almasıq sózlerdiń ózleri almastırılatuǵın sózler menen qatara teńdey jumsalatuǵınlıǵı sebepli ayırım ádebiyatlarda olardı «orınbasar sózler», sóz shaqaplarınıń ekinshi parallel sisteması dep ataydı<ref>Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.</ref>. «Almasıq» sóziniń [[kelbetlik]] forması «pronominal» bolıp tabıladı. Pronominal sóz - bul almasıq sıyaqlı xızmet etetuǵın sóz yamasa sóz dizbegi<ref>{{Web deregi | url = https://glossary.sil.org/term/pronominal| bet = What is a pronominal?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181114141719/https://glossary.sil.org/term/pronominal| arxivsáne = 2018-jıl 14-noyabr | avtor = Loos| at = Eugene E.| sáne = 2015-jıl 3-dekabr | jumıs = Glossary of linguistic terms| baspaxana = SIL International| qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-noyabr }}</ref>. == Teoriya == === Almasıq hám pro-forma === Almasıq — bul sózler kategoriyası. Pro-forma — bul funkciyalıq sózdiń yamasa ańlatpanıń bir túri bolıp, onıń mánisi kontekstten anıqlanatuǵın basqa [[sóz]]diń, sóz dizbeginiń, gáp bóleginiń yamasa gáptiń ornına qollanıladı (olar menen birdey mazmundı ańlatadı)<ref>{{Cite book|last1=Crystal|first1=David|title=A dictionary of linguistics and phonetics|year=1997|url=https://archive.org/details/dictionaryofling0000crys_n4g6| sáne =1985|publisher=Basil Blackwell|edition=2nd}}</ref>. Inglis tilinde almasıqlar kóbinese pro-formalar retinde xızmet etedi, biraq pro-forma bolmaǵan almasıqlar hám almasıq bolmaǵan pro-formalar da bar<ref>{{Cite book|last1=Huddleston|first1=Rodney|title=Cambridge grammar of the English Language|year=2002|url=https://archive.org/details/cambridgegrammar0000hudd|publisher=Cambridge University Press}}</ref>. {| class="wikitable" |+Almasıqlar hám Pro-formalar ! !Mısal !Almasıq !Pro-forma |- |1 |Bul jaqsı ideya |✓ |✓ |- |2 |Men ol jerde isleytuǵın adamlardı bilemen. |✓ |✓ |- |3 |''Ol jerde kim isleydi?'' |✓ | |- |4 |Jawın jawıp atır |✓ | |- |5 |''Men onnan járdem soradım, ol dárhal kómeklesti'' | |✓ |- |6 |''DJ hám Petra járdem berdi, biraq basqaları járdem bermedi'' | |✓ |} === Grammatika === Almasıqlar (antōnymía) b.e.sh II ásirge tiyisli, grek grammatikasına arnalǵan hám Dionisiy Trakskiyge tiyisli dep esaplanǵan «Grammatika óneri» traktatında segiz sóz shaqabınıń biri retinde berilgen. Ol jerde almasıq «atlıqtıń ornına qollanılatuǵın hám betke tiyisli sóz shaqabı» dep táriyiplengen. Almasıqlar [[Latın tili|latın]] [[grammatika]]sında da (latınsha pronomen, [[Inglis tili|inglis tilindegi]] atama da (orta [[francuz tili]] arqalı) usı sózden kelip shıqqan) hám solay etip, ulıwma Evropa dástúrinde sóz shaqabı retinde qarastırılıp kelgen. Kóplegen hár túrli sintaksislik rollerge baylanıslı, zamanagóy grammatikalıq usıllarında almasıqlardıń bir pútin sóz shaqabı bolıw itimallıǵı az<ref>For example, Vulf Plotkin (''The Language System of English'', Universal Publishers, 2006, pp. 82–83)</ref>. == Túrleri == Qaraqalpaq tilinde almasıqlar mánisi hám grammatikalıq ózgesheligine qaray 8 túrge bólinedi: # '''Betlik almasıǵı''' (men, sen, ol, biz, siz). # '''Ózlik almasıǵı''' (óz). # '''Siltew almasıǵı''' (bul, sol, usı, ol, áne, mine t.b.). # '''Soraw almasıǵı''' (kim, ne, kimniń, neniń qaysı, qanday). # '''Belgilew almasıǵı''' (hárkim, hár nárse, hárqanday, hárqaysı, hárbir t.b.). # '''Jámlew almasıǵı''' (barlıǵı, hámmesi, bári, jámi, bárshe, pútkil t.b.). # '''Belgisizlik almasıǵı''' (állekim, állene, álle nárse, állenebir, bazıbir, geybir t.b.). # '''Bolımsızlıq almasıǵı''' (heshkim, hesh nárse, heshbir, heshqashan, heshqanday, heshteme). === Betlik almasıǵı === ''Men, sen, ol, biz, siz'' sózleri betlik almasıǵın bildirip, úsh bette, birlik, kóplik sanlarda qollanıladı. Sorawları: ''kim?, kimler?, neler?'' 1-bet: ''men, biz (bizler)'' sóylewshi adamdı bildiredi. Mısalı: ''Men'' kinoǵa bardım. ''Bizler'' oynadıq. 2-bet: ''sen, siz (sizler)'' tıńlawshı adamdı bildiredi. Mısalı: ''Sen'' kitaptı oqı. ''Sizler'' tıńlań. 3-bet: ''ol (olar)'' sóylewshi menen tıńlawshıdan basqa adamlar hám basqa da zatlardı bildiredi. Mısalı: ''Ol'' súwret saldı. ''Olar'' qosıq ayttı. Sorawı: ''kim?, kimler?'' Qoylar qoldan jem jegen qulınday úyirsek edi, olar kóre sala máńırastı. ([[Óserbay Xojaniyazov|Ó.X.]]) Sıpayı sóylewde ''men, sen'' almasıqlarınıń ornına ''biz, siz'', almasıqları qollanıladı. Betlik almasıqlarına ''-lar/- ler'' kóplik qosımtaları jalǵanadı. Kóplik qosımta ''ol'' almasıǵına jalǵanǵanda, túbirdegi ''l'' háribi túsip qalıp jazıladı: ''ol+lar—o-lar''. Betlik almasıqları seplik qosımtaları menen túrlenedi. '''Betlik almasıǵınıń sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Seplik''' | valign="top" |'''I bet''' | valign="top" |'''II bet''' | valign="top" |'''III bet''' |- | valign="top" |Ataw | valign="top" |''men'', biz | valign="top" |''sen'', siz | valign="top" |''ol'' |- | valign="top" |Iyelik | valign="top" |''meniń'', biziń | valign="top" |''seniń'', siziń | valign="top" |''onıń'' |- | valign="top" |Barıs | valign="top" |''maǵan'', bizge | valign="top" |saǵan, sizge | valign="top" |''oǵan'' |- | valign="top" |Tabıs | valign="top" |''meni'', bizdi | valign="top" |''seni'', sizdi | valign="top" |''onı'' |- | valign="top" |Shıǵıs | valign="top" |mennen, bizden | valign="top" |sennen, sizden | valign="top" |''onnan'' |- | valign="top" |Orın | valign="top" |mende, bizde | valign="top" |sende, sizde | valign="top" |''onda'' |} Bul kestede qara hárip penen jazılǵan sózlerge seplik qosımtalarınıń jalǵanıwı menen ózgeris kirgen iyelik sepliginde túbirdegi ''n, l'' háribi túsip jazıladı. Al, barıs sepliginde tek dáslepki háribi ǵana saqlanıp, tabıs sepliginde I-II bette túbir-den ''n'', al III bette ''l'' háribi túsip qalıp jazılǵan. III bettegi shıǵıs, orın sepliklerinde túbirdegi ''l'' háribi ''n'' háribine ózgerip qollanılǵan. Betlik almasıqlarına -''nıki/-niki, -dıki/-diki'' tartım qosımtaları jalǵanadı. Bul qosımtalar ''men, sen, ol'' almasıqlarına jalǵanǵanda, sóz túbirindegi ''n, l'' háripleri túsip qaladı: ''meniki, seniki, onıki, bizlerdiki, sizlerdiki, olardiki'' t.b. Eger  ''-nıki/-niki'' qosımtaları ''biz, siz'' betlik almasıqlarına jalǵansa, qosımtanıń birinshi  háribi túsip qalıp aytıladı hám solay jazıladı: ''biziki, siziki''. ''-nıki/-niki'' qosımtaları jalǵanǵan betlik almasıqlar menshiklilik máni ańlatadı: kitap ''meniki'', dápter ''seniki'', kóylek ''onıki'' hám t.b. === Ózlik almasıǵı === Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap, tastıyıqlap kórsetetuǵın ''óz'' sózine ózlik almasıǵı delinedi. Ózlik almasıǵı ataw formasında qollanılǵanda, kóbinese tartımlanǵan atlıqlardıń aldında keledi hám sol sózdiń anıqlawıshı xızmetin atqaradı. Ózlik almasıǵı kóplik, tartım, seplik qosımtaları menen úsh bette túrlenedi, seplenedi. Mısalı: ''Ózimmen, ózimseń, ózi, ózlerimiz, ózlerińiz, ózleri.'' Ózlik almasıǵı seplik qosımtaları menen seplengende, tartım jalǵawlı túrinde qollanıladı. Ózlik almasıǵı betlik almasıǵı menen dizbeklesip te qollanıladı. Bunday jaǵdayda ózlik almasıǵı tartım jalǵawlı keledi de, kóbinese ataw seplikte turadı: ''men ózim, sen óziń, ol ózi, biz ózimiz, siz ózińiz, ol ózi''. Ózlik almasıǵınıń sepleniw úlgisi: {| class="wikitable" | valign="top" |Seplik | valign="top" |I bet | valign="top" |II bet | valign="top" |III bet |- | valign="top" |Ataw | valign="top" |ózim | valign="top" |óziń | valign="top" |ózi |- | valign="top" |Iyelik | valign="top" |ózimniń | valign="top" |ózińniń | valign="top" |óziniń |- | valign="top" |Barıs | valign="top" |ózime | valign="top" |ózińe | valign="top" |ózine |- | valign="top" |Tabıs | valign="top" |ózimdi | valign="top" |ózińdi | valign="top" |ózin |- | valign="top" |Shıǵıs | valign="top" |ózimnen | valign="top" |ózińnen | valign="top" |ózinen |- | valign="top" |Orın | valign="top" |ózimde | valign="top" |ózińde | valign="top" |ózinde |} === Siltew almasıǵı === Zatlardı, adamlardı siltep kórsetiw ushın qollanılǵan almasıqlarǵa '''siltew almasıǵı''' delinedi. Siltew almasıǵı mánisinde ''bul, sol, usı, ol, áne, mine, mınaw, ana, anaw'' t.b. sózler qollanıladı. Siltew almasıqları siltep kórsetiletuǵın zatlardıń aldında qollanılıp, ''qaysı?, qáne?'' sorawlarına juwap beredi. Mısalı: Atızımızda ashılıp atırǵan paxtalar kóp. ''Bul'' paxtalar birneshe mıń tonnalardı quraydı. ''Áne'', sulıw kórinisli awıllar. Siltew almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlengende, zatlıq máni bildiredi. Siltew almasıqlarınan ''áne, mine, ánekey, minekey'' sıyaqlı túrleri kóplik, seplik qosımtaları menen túrlenbeydi. Siltew almasıqları juplasıp qollanılǵanda aralarına defis qoyılıp jazıladı. Mısalı: ''anaw-mınaw, anaǵanmınaǵan, oǵan-buǵan, onı-bunı'' hám t.b. '''Siltew almasıǵınıń sepleniw úlgisi:''' {| class="wikitable" | valign="top" |Ataw | valign="top" |''bul'' | valign="top" |''sol'' | valign="top" |usı | valign="top" |mına |- | valign="top" |Iyelik | valign="top" |''bunıń'' | valign="top" |''sonıń'' | valign="top" |usınıń | valign="top" |mınanıń |- | valign="top" |Barıs | valign="top" |''buǵan'' | valign="top" |''soǵan'' | valign="top" |usıǵan | valign="top" |mınaǵan |- | valign="top" |Tabıs | valign="top" |''bunı'' | valign="top" |''sonı'' | valign="top" |usını | valign="top" |mınanı |- | valign="top" |Shıǵıs | valign="top" |''bunnan'' | valign="top" |''sonnan'' | valign="top" |usı | valign="top" |mınadan |- | valign="top" |Orın | valign="top" |''bunda'' | valign="top" |''sonda'' | valign="top" |usında | valign="top" |mınada |} Bul sepleniwde qara hárip penen jazılǵanlar seplik qosımtaları qosılıp túbiri ózgerip kelgen. Bunda bul, sol sózleri ataw sepliginen basqa sepliktiń hámmesinde túbiri qısqarıp qollanılǵan. Al, usı sózler barıs sepliginde kelgende, seplik qosımta túbirdegi sońǵı sestiń qısqarıwına baylanıslı ''-ǵan'' túrinde jalǵanadı. === Soraw almasıǵı === Adam, zat, belgi, orın, waqıt haqqında sorawlı máni bildiretuǵın almasıqlarǵa '''soraw almasıǵı''' delinedi. Soraw almasıqların ''kim, ne, qanday, qaysı, qayda, qashan, qansha, qalay, neshe, neshinshi'' t.b. sıyaqlı sózler bildiredi. Soraw almasıqları atlıq, kelbetlik sanlıq, ráwishlerdiń ornına qollanıladı. ''Kim, ne'' soraw almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlenedi. '''Soraw almasıqlarınıń tartımlanıwı''' {| class="wikitable" | valign="top" |I bet | valign="top" |kimim | valign="top" |nem | valign="top" |neshem | valign="top" |neshewim |- | valign="top" |II bet | valign="top" |kimiń | valign="top" |neń | valign="top" |nesheń | valign="top" |neshewiń |- | valign="top" |III bet | valign="top" |kimi | valign="top" |nesi | valign="top" |neshesi | valign="top" |neshewi |} '''Soraw almasıqlarınıń sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |Ataw | valign="top" |kim | valign="top" |ne | valign="top" |neshe | valign="top" |neshew |- | valign="top" |Iyelik | valign="top" |kimniń | valign="top" |neniń | valign="top" |nesheniń | valign="top" |neshewdiń |- | valign="top" |Barıs | valign="top" |kimge | valign="top" |nege | valign="top" |neshege | valign="top" |neshewge |- | valign="top" |Tabıs | valign="top" |kimdi | valign="top" |neni | valign="top" |nesheni | valign="top" |neshewdi |- | valign="top" |Shıǵıs | valign="top" |kimnen | valign="top" |neden | valign="top" |nesheden | valign="top" |neshewden |- | valign="top" |Orın | valign="top" |kimde | valign="top" |nede | valign="top" |neshede | valign="top" |neshewde |} Soraw almasıqlarınan ''kim, ne, qanday, qansha, qaysı, qalay'' sıyaqlı túrleri ózleriniń sorawlıq mánisinen uzaqlasıp, gápte grammatikalıq qatnas almasıqlarınıń mánisin bildirip te keledi. Bul jaǵdayda soraw almasıqları, kóbinese qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi óz ara baylanıstıradı. Qospa gáptiń quramındaǵı ekinshi jay gápte (bas gápte) qatnas almasıǵına qatnasıqlı sózler qollanıladı. Mısalı: ''Kim'' islemese, ''sol'' jemeydi. ''Ne'' ekseń, ''sonı'' orasań. ''(Naqıl)'' Hákim ''qayda'' jumsasa, ol ''sonda'' isleydi. ''(B.B.)'' Asaw Araldıń minezi ''qanday'' ójet bolsa, qoynındaǵı balıqlarınıń óris ózgertiwi de ''sonday'' qubılmalı. ''([[Karamatdin Sultanov|K.S]].)'' === Belgilew almasıǵı === Qanday da bir betti (adamdı), zat yamasa belgini basqalarınan ajıratıp, belgilep kórsetetuǵın almasıqlarǵa '''belgilew almasıǵı''' delinedi. Belgilew almasıqları ''hár'' sóziniń ''kim, qanday, qaysı, qashan'' t.b. soraw almasıqları hám bir sóziniń aldınan qosılıp jazılıw arqalı jasaladı: ''hárkim, hárqanday, hárqaysı, hárqashan, hárbir'' t.b. ''Hár'' sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerge birikpey bólek jazıladı: ''hár adam, hár nárse'' t.b. Belgilew almasıqları zatlardı daralap, belgilep kórsetiw ushın qollanıladı. ''Hárkim, hárqaysı, hár nárse'' almasıqları atlıq sózlerdiń ornına almasadı. Mısalı: # ''Hárkim'' óz miyneti menen dańqqa bólenedi. # Ol ''hár nársege'' qızıǵıp qarap tur. '''Belgilew almasıǵınıń tartımlanıwı''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Bet''' | valign="top" |'''birlik''' | valign="top" |'''kóplik''' |- | valign="top" |I-bet | valign="top" |hár nársem | valign="top" |hár nárselerimiz |- | valign="top" |II-bet | valign="top" |hár nárseń hár qaysıń | valign="top" |hár nárselerińiz hár qaysıńız |- | valign="top" |III-bet | valign="top" |hár nársesi hár qaysısı | valign="top" |hár nárseleri hár qaysıları |} '''Belgilew almasıǵınıń sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Ataw''' | valign="top" |hárkim | valign="top" |hárqaysısı | valign="top" |hárbiri |- | valign="top" |'''Iyelik''' | valign="top" |hárkimniń | valign="top" |hárqaysısınıń | valign="top" |hárbiriniń |- | valign="top" |'''Barıs''' | valign="top" |hárkimge | valign="top" |hárqaysısına | valign="top" |hárbirine |- | valign="top" |'''Tabıs''' | valign="top" |hárkimdi | valign="top" |hárqaysısın | valign="top" |hárbirin |- | valign="top" |'''Shıǵıs''' | valign="top" |hárkimnen | valign="top" |hárqaysısınan | valign="top" |hárbirinen |- | valign="top" |'''Orın''' | valign="top" |hárkimde | valign="top" |hárqaysısında | valign="top" |hárbirinde |} ''Hárqanday, hárbir'' almasıqları kelbetlikler sıyaqlı atlıq sózlerdiń aldında kelip, anıqlawıshlıq xızmet atqaradı. Mısalı: ''Hárqanday'' buyımlar jaydıń ishin bezep tur. Bul ullı iske ''hárbir'' adam óz úlesin qosadı.''Hárkim, hárqaysı, hár nárse'' almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, tartım, seplik qosımtaları menen túrlenedi. Mısallar: # Qıyal alıp qashadı, hár nárselerdi oylatadı. Hárqaysısımız bir quwısqa tıǵıldıq. ([[Ibrayım Yusupov|I.Y]].) # Usı kóldiń ózi Aytekege hárqanday sıylıqtan artıq boldı. [[Ótegen Ayjanov|(Ó.A]].) # Awılǵa qala kórki kirgen. Hárbir úyde, hárbir kóshede elektr shıraǵı, radio tochka bar. («<nowiki/>[[Erkin Qaraqalpaqstan|E.Q]].») # Olardıń hárqaysısı kúnine 5-6 tonnadan paxta terip júr. Merwert suwlı Altınkóldiń hawası hárbir dártke dárman eken, Qońırat. ([[Ibrayım Yusupov|I.Y]].) # Hárkimniń qádirdan anası ózine jaqsı. ([[Genjemurat Izimbetov|G.I]].) === Jámlew almasıǵı === Zatlardı, belgi hám qubılıslardı jıynaqlap, jámlep kórsetetuǵın almasıqlarǵa '''jámlew almasıǵı''' delinedi. Jámlew almasıqları ''barlıq, bári, jámi, hámme, gúllán, pútkil, pútin, tamamı'' sózleri arqalı bildiriledi. Mısalı: Bizler sonda jumısqa ''hámmeden'' burın keletuǵın edik. ''Pútkil'' dalanıń ústine mehriban hám kewilli tınıshlıq ornap turdı. Endigiden bılay ''barlıq'' iste de bir adamday bolamız. ''([[Shıńǵız Aytmatov|Sh.A]].)'' Jámlew almasıqları atlıqlardıń ornına qollanılǵanda, seplik hám tartım qosımtaları menen túrlenedi. '''Jámlew almasıǵınıń sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Ataw''' | valign="top" |hámme | valign="top" |barlıǵı | valign="top" |bári |- | valign="top" |'''Iiyelik''' | valign="top" |hámmeniń | valign="top" |barlıǵınıń | valign="top" |báriniń |- | valign="top" |'''Barıs''' | valign="top" |hámmege | valign="top" |barlıǵına | valign="top" |bárine |- | valign="top" |'''Tabıs''' | valign="top" |hámmeni | valign="top" |barlıǵın | valign="top" |bárin |- | valign="top" |'''Shıǵıs''' | valign="top" |hámmeden | valign="top" |barlıǵınan | valign="top" |bárinen |- | valign="top" |'''Orın''' | valign="top" |hámmede | valign="top" |barlıǵında | valign="top" |bárinde |} '''Jámlew almasıǵınıń tartımlanıwı''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Bet''' | valign="top" |'''birlik''' | valign="top" |'''kóplik''' |- | valign="top" |I-bet | valign="top" |hámmem, barlıǵım | valign="top" |hámmemiz, barlıǵımız |- | valign="top" |II-bet | valign="top" |hámmeń, barlıǵıń | valign="top" |hámmeńiz, barlıǵıńız |- | valign="top" |III-bet | valign="top" |hámmesi, barlıǵı | valign="top" |hámmesi, barlıǵı |} Jámlew almasıqları gápte [[baslawısh]], [[tolıqlawısh]], [[anıqlawısh]] hám birgelkili aǵzalı gáplerde ulıwmalastırıwshı sóz xızmetin atqaradı. Mısalı: * ''Barlıq'' oqıwshılar mektepke jıynaldı. ([[anıqlawısh]]). * Ol ''bárine'' inandı. ([[tolıqlawısh]]). * ''Hámmeńiz'' meni tıńlań. ([[baslawısh]]) * Digirman tartıw, suw ákeliw, kúl shıǵarıw, kir juwıw — ''hámmesi'' Aysánemniń belgili xızmetleri boldı. (ulıwmalastırıwshı sóz). '''Mısallar:''' # Qazınıń aldında barlıǵın da ayttım. ''([[Aytbay Bekimbetov|A.Bek]].)'' # Bul sózdi bári de maqullamaqta. # Báriniń sóz tıńlaǵısı kelip tur. === Bolımsızlıq almasıǵı === Qollanılıwı jaǵınan bolımsızlıq máni bildiretuǵın almasıqlarǵa '''bolımsızlıq almasıǵı''' delinedi. Bolımsızlıq almasıqları ''hesh'' sózi menen soraw almasıǵınıń hám basqa da belgisizlik mánidegi sózlerdiń qosılıwınan jasaladı: ''heshkim, heshqanday, heshqaysı, heshqashan, heshqayda, heshbir, heshteme, heshteńe'': Awılda ''heshkim'' jumıssız júrgen joq. ''Heshqaysısı'' ujıbatlı ''heshteńe'' ayta almadı. (''[[Tólepbergen Qayıpbergenov|T.Q]].'') ''Hesh'' sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerden bólek jazıladı: ''hesh adam, hesh nárse'' t.b. ''Heshkim, heshqaysı, heshbirew, heshteme'' almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp kelgende, tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi. '''Bolımsızlıq almasıqlarınıń tartımlanıwı hám sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Bet''' | valign="top" |'''birlik''' | valign="top" |'''kóplik''' |- | valign="top" |I-bet | valign="top" |heshkimim | valign="top" |heshkimimiz |- | valign="top" |II-bet | valign="top" |heshkimiń | valign="top" |heshkimińiz |- | valign="top" |III-bet | valign="top" |heshkimi | valign="top" |heshkimi |} {| class="wikitable" | valign="top" |'''Ataw''' | valign="top" |heshqaysısı | valign="top" |hesh nárse | valign="top" |heshteme |- | valign="top" |'''Iyelik''' | valign="top" |heshqaysısınıń | valign="top" |hesh nárseniń | valign="top" |heshtemeniń |- | valign="top" |'''Barıs''' | valign="top" |heshqaysısına | valign="top" |hesh nársege | valign="top" |heshtemege |- | valign="top" |'''Tabıs''' | valign="top" |heshqaysısın | valign="top" |hesh nárseni | valign="top" |heshtemeni |- | valign="top" |'''Shıǵıs''' | valign="top" |heshqaysısınan | valign="top" |hesh nárseden | valign="top" |heshtemeden |- | valign="top" |'''Orın''' | valign="top" |heshqaysısında | valign="top" |hesh nársede | valign="top" |heshtemede |} Bolımsızlıq almasıqları gápte [[baslawısh]], [[tolıqlawısh]], [[anıqlawısh]] hám [[pısıqlawısh]]tıń xızmetlerin atqaradı. Mısalı: * Dógerekte ''heshkim'' kórinbeydi. * Ziyrek oqıwshılardıń ''heshqaysısın'' tómen oqıydı dewge bolmaydı. * Búgin dógerekte ''heshbir'' jan selt etpedi. '''Mısallar:''' # Adam bende menen ashılıp sóylespeytuǵın bul kisiniń ómir súrip otırǵanlıǵın heshkim elestirmedi. # Biraq, «bala-shaǵanı da ortalıqqa salıw» degeniń heshqanday shınlıqqa sıymaydı. # Saǵan heshbir suńqar pánje sala almas. ''([[Ibrayım Yusupov|I.Y]].)'' # Biziń saǵan shın doslıq járdem ushın sozılǵan qolımızdı heshkim qaǵa almaydı. # Shayqımız bir aytqanın heshqashan tákirarlamas edi. # Heshkim heshteńe demedi. ([[Tólepbergen Qayıpbergenov|T.Q]].) # Biraq, ǵarrı ele jartıwlı hesh nárse úyretpedi. ([[Ótegen Ayjanov|Ó.A]].) === Belgisizlik almasıǵı === Zat, belgi hám sannıń belgisizligin bildiretuǵın almasıqlarǵa '''belgisizlik almasıǵı''' delinedi. Belgisizlik almasıqları tómendegishe jasaladı: # ''Álle'' sóziniń soraw almasıqlarına qosılıp keliwinen jasaladı: ''állekim, állene, állenebir, álleqashan, álleqayda'' t.b. # ''Gey'' sóziniń belgisizlik mánidegi ''bir, birew, para'' sózleri menen qosılısıwınan jasaladı: ''geybir, geybirew, geypara''. # ''Bazı'' sózi ''bir, birew'' sózleri menen qosılıwınan: ''bazıbir, bazıbirew''. # ''Bir'' sózi ''neshe, qansha, neme, deńe, para'' sózleri menen qosılısıwı arqalı jasaladı: ''birqansha, birneshe, birneme, birdeńe, birpara''. ''Gey, bir'' sózleri almasıqlar menen qosılıp jazıladı da, al basqa sóz shaqapları menen dizbeklesip kelgende, bólek jazıladı. Mısalı: ''gey'' ''adamlar, gey zatlar, bir kisi, bir nárse''. Belgisizlik almasıqlarınıń ''állekim, állebirew, álle nárse, geybirew, bazıbirew, birneme'' sıyaqlı zatlıq mánide qollanılatuǵın túrleri tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi. '''Belgisizlik almasıǵınıń tartımlanıwı''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Bet''' | valign="top" |'''birlik''' | valign="top" |'''kóplik''' |- | valign="top" |I-bet | valign="top" |állekim | valign="top" |állekimimiz |- | valign="top" |II-bet | valign="top" |állekimiń | valign="top" |állekimińiz |- | valign="top" |III-bet | valign="top" |állekimi | valign="top" |állekimleri |} '''Belgisizlik almasıǵınıń sepleniwi''' {| class="wikitable" | valign="top" |'''Ataw''' | valign="top" |állekim | valign="top" |geybirew | valign="top" |birneme |- | valign="top" |'''Iyelik''' | valign="top" |állekimniń | valign="top" |geybirewdiń | valign="top" |birnemeniń |- | valign="top" |'''Barıs''' | valign="top" |állekimge | valign="top" |geybirewge | valign="top" |birnemege |- | valign="top" |'''Tabıs''' | valign="top" |állekimdi | valign="top" |geybirewdi | valign="top" |birnemeni |- | valign="top" |'''Shıǵıs''' | valign="top" |állekimnen | valign="top" |geybirewden | valign="top" |birnemeden |- | valign="top" |'''Orın''' | valign="top" |állekimde | valign="top" |geybirewde | valign="top" |birnemede |} '''Mısallar:''' # Burın telegraf bolǵanı menen onı állekimler buzıp ketken. ([[Mırzaǵaliy Dáribaev|M.D]].) # Ol állene waqıtları aynalıp keldi de, má bala, mınanı tanıysań ba? — dep terezeniń kózinen búklewli bir zat uzattı. # Biz olardı álleqashan umıtqan edik. # Nawrız, uyqıńdı ash, ornıńnan tur, házir ketemiz, — dep sıbırlaǵan tanıs dawıs álleqaydan qulaǵına esitildi. # Geybirewler at arbasın aylanshıqlap, erturmanı menen dáskelerin taqlastırıp júr. # Aradan birneshe kúnler ótti. ([[Asan Begimov|A.B]].) # Bolmasa, men haqqında bir nárse dedi me? ([[Ótegen Ayjanov|Ó.A]].) # Jotalı arıq kisi qaǵazǵa birnemelerdi jazıp otır. ([[Karamatdin Sultanov|K.S]].) == Derekler == {{Derekler}} {{Sóz shaqapları}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Sóz shaqapları]] [[Kategoriya:Morfologiya (lingvistika)]] [[Kategoriya:Almasıqlar]] n3ypfvxu5ej55l6nd6w4p8jwhssij85 4 26380 266061 266045 2026-08-17T12:01:39Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 266061 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119299}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3923}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1737}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1240}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} q25s8qe5839b9o4x51kqojpjh4t0tos 0 26701 266274 149709 2026-08-18T00:52:53Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266274 wikitext text/x-wiki {{redaktorlanbaqta|paydalanıwshı=[[Paydalanıwshı:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Srajatdin Usnatdinov|talqılaw]])}} {{Qurallı soqlıǵısıw infoqutısı |soqlıǵısıw ataması = Júz jıllıq urıs |bólim = [[Angliya-Franciya urısları]] |súwret = Hundred years war collage.jpg |súwret ataması = |sáne = [[1337|1337-jıl]] [[24-may]] — [[1453|1453-jıl]] [[19-oktyabr]] (116 jıl) |orın = Franciya, Niderlandiya, Ullı Britaniya, Pireney yarım atawı |sebep = Franciyada Kapetingler dinastiyalıq krizisi |nátiyje = Franciya hám awqamlaslardıń jeńisi |statusı = Angliya Franciyadaǵı múlkleriniń kópshiligin (Kaleden basqa) joǵalttı |ózgerisler = |qarsılas1 = [[Fayl:Royal_Arms_of_England_(1340-1367).svg|22px]] [[Angliya patshalıǵı|Angliya]]<br>[[Fayl:Brasão_de_armas_do_reino_de_Portugal_(1385).svg|22px]] [[Portugaliya patshalıǵı|Portugaliya]]<br>[[Fayl:Royal_Arms_of_Navarre_(1328-1425).svg|22px]] [[Navarra patshalıǵı|Navarra]]<br>[[Fayl:Arms_of_Aquitaine_and_Guyenne.svg|22px]] [[Akvitaniya gercoglıgı|Akvitaniya]]<br>[[Fayl:Arms_of_Eudes_de_Bourgogne.svg|22px]] [[Burgundiya gercoglıgı|Burgundiya]] (1420—1435)<br>[[Fayl:Arms_of_Jean_III_de_Bretagne.svg|22px]] [[Bretan gercoglıgı|Bretan]]<br>[[Fayl:Arms_of_the_Counts_of_Luxembourg.svg|22px]] [[Lyuksemburg gercoglıgı|Lyuksemburg]]<br>[[Fayl:Wapenschild_van_Gent.svg|22px]] Gent<br>[[Fayl:Arms_of_Flanders.svg|22px]] [[Flandriya graflıǵı|Flandriya]]<br>[[Fayl:Arms_of_Hainaut.svg|22px]] Gennegau<br>[[Fayl:CoA Pontifical States 02.svg|22px]] Rim papalıǵı |qarsılas2 = [[Fayl:Arms of the Kings of France (France Ancien).svg|22px]] [[Franciya patshalıǵı|Franciya]]<br>[[Fayl:Royal arms of Aragon.svg|22px]] [[Aragon patshalıǵı|Aragon]]<br>[[Fayl:Arms_of_Eudes_de_Bourgogne.svg|22px]] [[Burgundiya gercoglıgı|Burgundiya]]<br>[[Fayl:Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (1284-1390).svg|22px]] [[Kastiliya hám Leon patshalıǵı|Kastiliya hám Leon]]<br>[[Fayl:Royal Coat and Shield of Majorca c.1276-14th Century.svg|22px]] [[Malyorka patshalıǵı|Malyorka]]<br>[[Fayl:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|22px]] [[Shotlandiya patshalıǵı|Shotlandiya]]<br>[[Fayl:Arms of Llywelyn.svg|22px]] Uels<br>[[Fayl:Coat of arms of the House of Luxembourg-Bohemia.svg|22px]] [[Bogemiya patshalıǵı|Bogemiya]]<br>[[Fayl:Coat of arms of Republic of Genoa (early).svg|22px]] [[Genuya Respublikası|Genuya]]<br>[[Fayl:Arms of Jean III de Bretagne.svg|22 px]] [[Bretan gercoglıgı|Bretan]]<br>[[Fayl:BlasonComtatVenaissin.svg|22px]] Avinyon papalıǵı |qarsılas3 = |qarsılas4 = |komandir1 = |komandir2 = |komandir3 = |komandir4 = |kúshler1 = |kúshler2 = |kúshler3 = |kúshler4 = |shıǵınlar1 = |shıǵınlar2 = |shıǵınlar3 = |shıǵınlar4 = |ulıwma shıǵınlar = |puqaralıq shıǵınlar = |commons = |eskertiw = }} '''Júz jıllıq urıs''' ({{lang-fr|Guerre de Cent Ans}}, {{lang-en|Hundred Years' War}}) — bir tárepten Angliya patshalıǵı hám onıń awqamlasları, ekinshi tárepten Franciya patshalıǵı hám onıń awqamlasları ortasındaǵı, shama menen 1337-1453-jıllarda dawam etken bir qatar áskeriy kelispewshilikler. Bul kelispewshiliklerdiń sebebi kontinentte burın inglis patshalarına tiyisli bolǵan aymaqlardı qaytarıp alıw maqsetinde inglis patshaları Plantagenetler dinastiyasınıń Franciya taxtına dawagerligi edi. Plantagenetler Franciyanıń Kapetingler dinastiyası menen tuwısqanlıq qatnasıqları menen baylanısqanlıǵı sebepli inglis patshaları Franciya taxtın iyelew imkaniyatına iye edi. Franciya bolsa 1259-jılǵı Parij shártnaması menen ózine biriktirilgen Giendan inglislerdi qısıp shıǵarıw hám Flandriyada óz tásirin saqlap qalıwǵa umtıldı. Bir qatar áskeriy qarama-qarsılıqlarda qatnasqan ayırım mámleketlerdıń feodalları bolsa óz qarsılaslarınıń baylıqların, sonday-aq, dańq-abırayın qolǵa kirgiziwdi qáledi. Dáslepki basqıshlarda kúshli jeńislerge erisken Angliya óz maqsetine erise almadı, kontinenttegi urıs nátiyjesinde tek Kale portı qalıp, 1558-jılǵa shekem uslap turdı. Júz jıllıq urıs orta ásirlerdegi áhmiyetli qarama-qarsılıq edi. Urıs dáwirinde eki qarama-qarsı dinastiyadan bolǵan patshalardın bes áwladı sol waqıtta batis Evropadaǵı eń bay hám xalqı kóp patshalıq bolǵan Franciya taxtı ushın gúresti. Urıs Evropa tariyxına dawamlı tásir kórsetti: hár eki tárep áskeriy texnika hám taktikada, sonıń ishinde, Evropa urısın pútkilley ózgertip jibergen professional turaqlı armiyalar hám artilleriyada jańalıqlar jarattı. Urıs waqtında ricarlıq eń joqarı dárejege kóterildi hám sońınan tómenledi. Eki patshalıqta da kúshli milliy ózgeshelikler ornalasıp, olar jáne de oraylasqan hám áste-aqırın global kúshler sıpatında ajıralıp shıqtı<ref>{{Cite book |last=Guizot |first=Francois |title=The History of Civilization in Europe; translated by William Hazlitt 1846 |url=https://archive.org/details/historyofciviliz0000guiz_w1a3 |publisher=Liberty Fund |year=1997 |isbn=978-0-86597-837-9 |location=Indiana, US |pages=[https://archive.org/details/historyofciviliz0000guiz_w1a3/page/204 204], 205}}</ref>. «Júz jıllıq urıs» ataması keyingi tariyxshılar tárepinen dinastiyalıq baylanıslı kelispewshiliklerdi óz ishine alıw maqsetinde tariyxıy dáwirlestiriw sıpatında qabıl etilgen bolıp, Evropa tariyxındaǵı eń uzaq dawam etken áskeriy kelispewshilikti quradı<ref>{{Cite book |last=Minois |first=Georges |title=La guerre de Cent Ans |date=2024-03-28 |publisher=Place des éditeurs |isbn=978-2-262-10723-9 |language=fr}}</ref>. Urıs ádette pitimler menen ajıratılǵan úsh basqıshqa bólinedi: Edvard urısı (1337-1360), Karolina urısı (1369-1389) hám Lankaster urısı (1415-1453). Qarama-qarsılıqqa hárbir tárep kóplegen awqamlasların tartqan, dáslep inglis armiyası ústinlikke erisken, biraq Valua úyi basshılıǵındaǵı francuz armiyası aqır-aqibetinde Franciya patshalıǵı ústinen qadaǵalawdı saqlap qalǵan. Angliya hám Ullı Britaniya monarxları 1802-jılǵa shekem ózlerin Franciya suverenleri sıpatında kórsetiwine qaramastan, bunnan keyin Franciya hám Angliya monarxiyaları ajıralıp qaldı. == Kózqarası == === Kelip shıǵıwı === Kelispewshiliktiń tiykarǵı sebepleri XIV ásirdegi Evropanıń krizisi menen baylanıslı. Urıstıń baslanıwına Franciya hám Angliya patshaları ortasında aymaq ushın keskinliktin áste-aqırın kúsheyip barıwı sebep boldı; rásmiy sıltaw [[Kapetingler|Kapeting dinastiyasınıń]] tuwrıdan-tuwrı erkekler liniyasınıń úziliwi edi. Franciya hám Angliya patshaları ortasındaǵı keskinlik ásirler dawamına barıp taqaladı, sebebi 1066-jılı [[Angliyanıń normanlar tárepinen basıp alınıwı.|Normanlar basıp alıwı]] nátiyjesinde Angliya taxtına kelip shıǵıwı (normand) francuzlardan bolǵan patsha, Normandiya gercogı [[Vilgelm I Basqınshı|Vilgelm]] otıradı. Sol waqıttan baslap Angliya monarxları [[Anju imperiyası|Franciya quramında titul hám jerlerge]] iyelik etip, Franciya patshalarına vassal bolǵan. Angliya patshasınıń francuz feodlarınıń dárejesi [[Orta ásir|orta ásirler]] dawamında eki monarxiya ortasındaǵı kelispewshiliklerdiń áhmiyetli deregi bolǵan. Franciya patshaları sistemalı ráwishte óz vassallarınıń hákimiyatın kemeytiwge háreket etti, Angliya Franciyanıń awqamlası bolǵan Shotlandiya menen urısıp atırǵan waqıtta, imkaniyat payda bolǵanda inglis iyeliklerin tartıp aldı. Franciyadaǵı inglis xojalıqları hár qıylı kólemde bolip, ayırım orınlarda hátte francuz patshalıq domeninen de kishi edi; 1337-jılǵa kelip tek Giyen hám Gaskon inglislerdiń jerı edi. 1328-jılı Karl IV Franciyalı heshqanday ul hám aga-inilersiz qaytıs boldı hám jana princip — Saliy nızamı hayal-qızlardıń miyrasxorlıǵın biykarladı. Charlzdıń eń jaqın erkek tuwısqanı onıń jiyeni angliyalı Eduard III bolıp, onıń anası Izabella Charldıń qarındası edi. Izabella tuwısqanlıq qaǵıydası boyınsha óz balası ushın Franciya taxtına dawagerlik etti, biraq francuz aqsúyekleri Saliyler nızamı boyınsha Izabella ózine tiyisli bolmaǵan huqıqtı ótkeriwi múmkin emes dep, bunnan bas tarttı. Franciya baronlarınıń jıynalısı taxtqa Eduard emes, jergilikli francuz iye bolıwı kerek, degen qarar qabıl etti{{Sfn|Previté-Orton|1978|p=872}}. == Derekler == 0ehqo1bw4xgen5zpm2sz82eubmmrqt3 4 27432 266060 266044 2026-08-17T12:01:38Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 266060 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119299}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25101}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 7 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4288}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3923}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2559}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1737}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1240}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} j22fannfprllgyae9uguzsnd2knyusl 0 27553 266291 214991 2026-08-18T01:04:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266291 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Percent of Christians by Country–Pew Research 2011.svg|nobaý|Dúnyadaǵı [[xristian]]lardıń global jayılıwı. (Qoyıw reńde berilgen mámleketlerde xristianlardıń sanı kóbirek).]] '''Xristianlıq''' — dúnyada eń keń tarqalǵan diniy isenim. [[Evropa]], [[Amerika]] mámleketlerinde, [[Avstraliya (kontinent)|Avstraliyada,]] aktiv missionerlik háreketi nátiyjesinde [[Afrika]], Jaqın shıǵısta hám Uzaq shıǵıstıń birneshe aymaqlarında keń jayılǵan. Jáhande bul dinge shama menen 2,5 milliard adam sıyınadı<ref>{{Web deregi | bet = World's largest religion by population is still Christianity| url = https://countrymeters.info/en/World#religion| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-yanvar | jumıs = Countrymeters| til = en-US}}</ref>. Xristianlıqtıń tiykarǵı ideyası quday adam — [[Iisus Xristos]] (Isa Masih; Isa) haqqındaǵı ráwayatlar menen baylanıslı. Xristianlıq táliymatına kóre, [[Quday]] jalǵız, biraq ol muqaddes úshlikte júzege shıǵadı, degen qaras bar. Isa keleshekte tiriler hám óliler ústinen húkim shıǵarıw ushın [[aqıret kúni]] jerge qaytıp keledi, dep uqtırıladı. Onıń úgitlerine, násiyatlarına ámel etkenler turmıs mashaqatlarına ol sıyaqlı shıdam bergenlerǵana oldúnyada ajr (sıylıq)ǵa erisedi. Xristianlıqtıń aqidaları, isenim talapları, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normaları, sheklewleri [[Bibliya]] hám basqa muqaddes kitaplarda óz sáwleleniwin tapqan. Xristianlıq I ásirdiń 2-yarımında Rim imperiyasınıń shıǵısında jasawshı [[evreyler]] arasında payda bolǵan. Dáslep xristianlıq [[fetishizm]]nen ajıralıp shıqqan. Shıǵıs dinlerine tán ayırım qaraslar da onda óz sáwleleniwin tapqan. Xristian jámáatleriniń sociallıq quramı waqıt ótiwi menen ruwxanıyler hám ápiwayı jámáat aǵzalarına bólingen. Ayırım ayırım jámáatler ortasındaǵı baylanıslardıń bekkemleniwi episkop basshılıg`ındaǵı [[Shirkew|shirkew]]diń shólkemlestiriliwine alıp keldi. Shirkew úlken baylıq toplap, siyasıy kúshke aylanıp barǵan. Dáslep xristianlardı quwdalaǵan Rim imperatorları keyin ala Xristian táreptarları boldı. IV ásirde Xristianlıq Rim imperiyasında bar bolǵan sociallıq dúzim hám onıń tártiplerin qorǵaytuǵın mámleketlik dinga aylandı. Rim imperiyasınıń batıs hám shıgısındaǵı ózine tán tariyxıy rawajlanıw Xristian shirkewin ekige: [[katolik]](imperiyanıń batıs bólimi) hám [[pravoslav]](shıǵıs bólimi) bóliniwine alıp keldi. Xristianlıqtıń ekige bóliniwi 1054-jılda rásmiy tán alınǵan bolsa da, biraq bul process XIII ásirdiń baslarında tamamlanǵan. XVI ásirde [[Reformaciya]] nátiyjesinde Evropadaǵı bir qatar shirkewler katolikten ajıralıp shıǵıp, Xristianlıqtıń úshinshi tiykarǵı aǵımı – [[protestav]] júzege keldi. 19-ásirdiń aqırında xristian shirkewleriniń missionerlik iskerligi kúsheydi. Eramızdıń baslarında Xristianlıq Orta Aziyada, tiykarınan [[Marv]] hám [[Baktriya]]da keń tarqalǵan. Sol dáwirlerde Orta Aziyada xristianlardıń bolǵanın shirkew, monastr, Xristianlıqqa tiyisli buyım, qábirtas hám teńge sıyaqlı tariyxıy materiallıq derekler dálilleydi. Arablar basqınshılıǵınan soń xristian jámáatleriniń iskerligi toqtaǵan. Xristianlıqtı Turkistan úlkesinde keyingi payda bolıwı 19-ásirdiń 40-jıllarına tuwrı keledi. Orta Aziyadaǵı pravoslav shirkewleriniń birinshisi 1847-jılda Sırdárya wálayatındaǵı Raim qorǵanında qurıldı. Sonnan keyin [[Áwliye ata]] (1866), [[Julek hám Marki]] (1866), [[Turkistan]] (1866), [[Chinaz]] (1868), [[Oratóbe]] (1867), qorǵanları, [[Tashkent]](1865), [[Shımkent]] (1868), [[Jizzaq qalası|Jizzaq]]ta pravoslav jámáatleri dúzilip, olarda hárdayım áskeriy ruwxanıyler iskerlik júritken. Soń Zarafshan, okrugine qaraslı Samarqand hám Kattaqorǵanda da jámáatler qáliplesti. 1871-jıl Rossiya imperatorınıń pármanına bola, Turkistan yeparxiyası dúzilip, onıń orayı Verniy (h`zirgi Almaata) qalasında jaylastı. 20-ásir baslarına kelip Turkistanda 306 pravoslav shirkewi bar edi. Bunnan tısqarı, úlkede 10,1 mıń staroobryadshılar, 8,2 mıń lyutershiler, 7,8 mıń katolik, 26 mıń yaxudashılar, 17,1 mıńǵa jaqın basqa dinge tiyisli adamlar jasaǵan. 1916-jıl aqırında yeparxiya orayı Tashkentke kóshirildi. Bul waqıtta Tashkentte 16 shirkew iskerlik júritken. 1936-jılda Rus pravoslav shirkewi Patriarxınıń qararına tiykar, yeparxiya Tashkent hám Orta Aziya hámde Almaata hám Qazaqstan yeparxiyası atı menen 2 ge ajıratıladı. Tashkent hám Orta Aziya yeparxiyası quramına Ózbekistannan tısqarı Qırǵızstan, Tájikstan hám Túrkmenstandaǵı rus pravoslav shirkewleri de kirgen. Házirgi kúnde Ózbekistanda Xristianlıqtıń túrli aǵımlarına tiyisli dindarlar jasaydı. Islam dini kirip keliwinen aldın Orta Aziyaǵa Isa Masix táliymatı bazı Evropa mámleketlerinen aldınıraq jetip kelgen. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == {{Refbegin}} * {{Cite book |author=Gill, Robin |author-link= Robin Gill (priest)|title=The Cambridge companion to Christian ethics |url=https://archive.org/details/cambridgecom_xxxx_2001_000_6685357 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2001|isbn=978-0-521-77918-0 |ref=none}} * {{Cite book |author=Gunton, Colin E. |title=The Cambridge companion to Christian doctrine |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000gunt |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1997|isbn=978-0-521-47695-9|ref=none}} * MacCulloch, Diarmaid. ''Christianity: The First Three Thousand Years'' (Viking; 2010) 1,161 pp.; survey by leading historian * {{Cite book |author=MacMullen, Ramsay |title=Voting About God in Early Church Councils|url=https://archive.org/details/votingaboutgodin0000macm |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=2006|isbn=978-0-300-11596-3|ref=none}} * {{Cite book |author1=Padgett, Alan G. |author2=Sally Bruyneel |title=Introducing Christianity |url=https://archive.org/details/introducingchris0000bruy |publisher=Orbis Books |location=Maryknoll, N.Y. |year= 2003|isbn= 978-1-57075-395-4|ref=none}} * {{Cite book |author1=Price, Matthew Arlen |author2=Collins, Michael |title=The story of Christianity |url=https://archive.org/details/storyofchristian0000coll |publisher=Dorling Kindersley |location=New York |year=1999|isbn=978-0-7513-0467-1|ref=none}} * {{Cite book |author=Ratzinger, Joseph |title=Introduction To Christianity (Communio Books) |url=https://archive.org/details/introductiontoch0000bene_v8m7 |publisher=Ignatius Press |location=San Francisco |year= 2004|isbn=978-1-58617-029-5|author-link=Pope Benedict XVI }} * Roper, J.C., ''Bp''. (1923), ''et al.''. ''Faith in God'', in series, ''Laymanʼs Library of Practical Religion, Church of England in Canada'', vol. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. ''N.B''.: The series statement is given in the more extended form which appears on the book’s front cover. * {{cite book|last=Robinson|first=George|title=Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals|url=https://archive.org/details/essentialjudaism00robi|url-access=registration|location=New York|publisher=Pocket Books|year=2000|isbn=978-0-671-03481-8|ref=none}} * {{Cite book |author1=Rüegg, Walter |title="Foreword. The University as a European Institution," in: A History of the University in Europe. Vol. 1, Universities in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/universitiesinmi0001unse |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=0-521-36105-2}} * {{Cite book |author1=Tucker, Karen |author2=Wainwright, Geoffrey |title=The Oxford history of Christian worship |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofc0000unse_y8c9 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2006|isbn=978-0-19-513886-3}} * {{Cite book |author1=Verger, Jacques |title=Culture, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles |edition=1st | sáne =1999 |publisher=Presses universitaires de Rennes in Rennes |isbn=978-2-86847-344-8 |url=https://openlibrary.org/works/OL822497W}} * {{Cite book |author=Wagner, Richard |title=Christianity for Dummies |url=https://archive.org/details/christianityford0000wagn |publisher=For Dummies|year= 2004|isbn=978-0-7645-4482-8}} * {{Cite book |author= Webb, Jeffrey B. |title=The Complete Idiot's Guide to Christianity |url= https://archive.org/details/completeidiotsgu0000webb_i4x8 |publisher=Alpha Books |location=Indianapolis, Ind |year= 2004|isbn= 978-1-59257-176-5 }} * Wills, Garry, „A Wild and Indecent Book“ (review of David Bentley Hart, ''The New Testament: A Translation'', Yale University Press, 577 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXV, no. 2 (8 February 2018), pp.&nbsp;34-35. Discusses some pitfalls in interpreting and translating the New Testament. {{Refend}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity „Xristianlıq“]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' {{ref-en}} * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/index.shtml „Xristianlıq dini“]. ''[[BBC]]'' {{ref-en}} {{Sırtqı siltemeler}} {{ÓzME}} [[Kategoriya:Xristianlıq|*]] 29yfzgtollsa1c6wu5uhh949bcyathx 0 27569 266200 214994 2026-08-17T23:42:54Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266200 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Andros_Townsend_-_July_2010_USA_tour.jpg|nobaý|Andros Taunsend 17 hám 21 jas aralıǵında Tottenxem Xotspur tárepinen toǵız túrli klubqa ijaraǵa berildi, sońınan óz klubınıń birinshi komandasına kirdi<ref>{{Cite news|last1=Moore|first1=Glenn|title=Young players at Premier League clubs must use the loan lottery if they want to make it – the Under-21 league is too soft and sanitised|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news/young-players-at-premier-league-clubs-must-use-the-loan-lottery-if-they-want-to-make-it-the-under21-league-is-too-soft-and-sanitised-9100560.html|access-date=31 October 2023|work=The Independent|date=1 February 2014}}</ref>.]] [[Sport|Sportta]] '''ijara''' belgili bir oyınshınıń házirgi waqıtta shártnama dúzgen klubınan basqa klubta waqıtsha oynaw múmkinshiligin bildiredi. Ijara kelisimleri bir neshe hápteden tolıq máwsimge shekem dawam etiwi múmkin, geyde bir neshe máwsim dawamında dawam etedi. Ijara tólemi tiykarǵı klub tárepinen dúziliwi, sonday-aq olar oyınshı aylıǵınıń bir bólegin tólewdi talap ete aladı. == Futbol associaciyası == Oyınshılar bir neshe sebeplerge baylanıslı basqa klublarǵa ijaraǵa beriliwi múmkin. Kóbinese jas talantlar bahalı birinshi komanda tájiriybesin alıw ushın tómengi ligadaǵı klubqa jalǵa beriledi. Bul jaǵdayda negizgi klub oyınshınıń aylıǵın tolıq yamasa tolıq emes tólewdi dawam ete aladı. Ayırım klublar bul maqsette fider klub penen rásmiy kelisim dúzedi, mısalı [[Manchester Yunayted]] hám Royal Antverpen,<ref>{{Web deregi | url = http://www.thenational.ae/sport/football/antwerp-connection-is-a-belgium-delight-for-manchester-united| bet = Antwerp connection is a Belgium delight for Manchester United| avtor = Mitten| at = Andy| sáne = 2012-jıl 9-mart | jumıs = thenational.ae| baspaxana = [[The National (Abu Dhabi)|The National]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-dekabr }}</ref> [[Arsenal F.C.|Arsenal]] hám Beveren, yamasa [[Chelsi (futbol klubı)|Chelsi]] hám Vitesse sıyaqlı<ref>{{Web deregi | url = http://weaintgotnohistory.sbnation.com/2013/11/13/5098996/chelsea-fc-vitesse-arnhem-relationship| bet = Fortifying an Empire: The Chelsea-Vitesse Partnership| avtor = Cohen| at = Jake| sáne = 2013-jıl 13-noyabr | jumıs = weaintgotnohistory.com| baspaxana = [[SB Nation]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.fourfourtwo.com/features/how-vitesse-became-chelseas-finishing-school| bet = How Vitesse became Chelsea's finishing school| avtor = Born| at = Elko| sáne = 2014-jıl 10-yanvar | jumıs = fourfourtwo.com| baspaxana = [[FourFourTwo]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/football/2014/apr/01/chelsea-vitesse-arnhem-roman-abramovich| bet = Chelsea and Vitesse Arnhem' links investigated by the Dutch FA| avtor = Fifield| at = Dominic| sáne = 2014-jıl 1-aprel | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-dekabr }}</ref>. Italiyanıń [[Italiya A seriyası|Seriya A]] sıyaqlı basqa ligalarda ayırım kishi klublar «ferm klub» retinde tanılǵan hám úlken klublardan oyınshılardı, ásirese jas oyınshılardı turaqlı túrde ijaraǵa aladı. Klub transfer qarjısı jetispese, biraq aylıq tóley alsa yamasa jaraqatlar yaki diskvalifikaciyalar ushın waqıtsha almastırıw retinde oyınshını ijaraǵa alıwı múmkin. Tiykarǵı klub tólem talap etiwi yamasa ijaraǵa alıwshı klub ijara dáwirinde oyınshı aylıǵınıń bir bólegin yamasa barlıǵın tólewin talap etiwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://tottenhamhotspur.blogspot.com/2007/06/football-transfers-explained.html| bet = Football Transfers Explained| avtor = Marsh| at = Jaymes| sáne = 2007-jıl 7-iyun | baspaxana = Tottenham Hotspur Blog News| qaralǵan sáne = 2008-jıl 10-iyun }}</ref>. Klub komanda oyınshınıń aylıǵın únemlew ushın yamasa birinshi komanda oyınshısınıń jaraqattan keyin oyın formasın qayta tiklew ushın ijaraǵa beriwi múmkin. Ijara transfer aynasın aylanıp ótiw ushın beriliwi múmkin. Bunday ijara kelesi transfer aynası ashılǵanda turaqlı transfer ushın kelisilgen tólemdi óz ishine qamtıwı múmkin. Ayırım oyınshılar házirgi klubı menen qanaatlanbaǵanlıǵı yamasa kelispewshilikte bolǵanlıǵı sebepli hám basqa klub olardı turaqlı satıp alıwdı qálemegenligi sebepli ijaraǵa beriledi. [[Angliya Premyer Ligası|Premer-Ligada]] ijaradaǵı oyınshılarǵa óz registraciyasın uslap turǵan komandaǵa qarsı oynawǵa ruqsat etilmeydi (M.6 qaǵıydasınıń 7.2 bólimi). Degen menen, ijarashılarǵa ruqsat alǵan jaǵdayda kubok jarıslarında óz klublarına qarsı oynawǵa ruqsat etiledi, eger olar kubokqa qatnaspaǵan bolsa (yaǵnıy, sol máwsimde sol kubokta óz klubı ushın oynamaǵan bolsa)<ref>{{Web deregi | url = https://www.goal.com/en-us/news/football-loan-transfer-rules-premier-league-guidelines-limits--full-details/1kbkbnfluqauo1jpdowcm1pimp| bet = Football loan transfer rules: Premier League guidelines, limits & full details| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240204100242/https://www.goal.com/en-us/news/football-loan-transfer-rules-premier-league-guidelines-limits--full-details/1kbkbnfluqauo1jpdowcm1pimp| arxivsáne = 2024-jıl 4-fevral | sáne = 2019-jıl 21-noyabr | til = en-US| jumıs = Goal.com US| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.90min.com/posts/football-loan-transfer-rules-premier-league-guidelines-limits-full-details| bet = Football loan transfer rules: Premier League guidelines, limits & full details| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230602143304/https://www.90min.com/posts/football-loan-transfer-rules-premier-league-guidelines-limits-full-details| arxivsáne = 2023-jıl 2-iyun | avtor = Cormack| at = James| sáne = 2023-jıl 31-yanvar | til = en-GB| jumıs = 90min| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://talksport.com/football/1577909/david-raya-arsenal-brentford-carabao-cup/| bet = Can David Raya play against Brentford? Arsenal goalkeeper needs permission to face parent club in Carabao Cup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240609215221/https://talksport.com/football/1577909/david-raya-arsenal-brentford-carabao-cup/| arxivsáne = 2024-jıl 9-iyun | avtor = Cunningham| at = Jack| sáne = 2023-jıl 27-sentyabr | til = en-gb| jumıs = talkSPORT| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. === Tólenbegen sınaq oyınshıları === Shotlandiya Professional Futbol Ligasında (hám burınǵı Shotlandiya Futbol Ligasında) klublarǵa hátte jarıs oyınları ushın da oyınshılardı tólenbegen sınaq oyınshıları retinde alıwǵa ruqsat etilgen. Geyde sınaq dáwiriniń birinshi eki háptesinde oyınshılar atları jasırıladı; match esabatlarında bunday oyınshılarǵa olardıń haqıyqıy atların qollanıw ornına «Sınaq oyınshısı» degen konvenciya qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.spfl.co.uk/docs/067_324__therulesofthespfl_1375800603.pdf| bet = The Rules of the Scottish Professional Football League| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140611130607/http://spfl.co.uk/docs/067_324__therulesofthespfl_1375800603.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 11-iyun | jumıs = Scottish Professional Football League}}</ref>. == Regbi ligası == Regbi ligasında oyınshı ijaraları futbolǵa uqsas sebeplerge baylanıslı boladı. Birlesken Korollikte Regbi Futbol Ligası (RFL) ijaralar keminde 28 kún dawam etiwi kerek dep belgileydi.[12] Ijara kelisiminde belgilenbese, oyınshınıń ijara klubı ushın negizgi klubqa qarsı oynawına tosqınlıq joq. Avstraliyada Milliy Regbi Ligası (NRL) fider klub dúzilisi sebepli ádette ijaralarǵa ruqsat bermeydi, biraq [[COVID-19 pandemiyası]] jaǵdaydı qayta kóriw kerek boldı hám 2020-jılı ijaralarǵa ruqsat etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.aap.com.au/warriors-get-nrl-ok-to-loan-players/| bet = Warriors get NRL OK to loan players – Australian Associated Press| sáne = 2020-jıl 23-may | til = en| baspaxana = Australian Associated Press| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-sentyabr }}</ref>. === Miymandaǵı shıǵıwlar === [[Birinshi jáhán urısı|Birinshi jer júzlik urısında]] RFL oyınshılarǵa áskeriy bazası yamasa jumıs ornı jaqınındaǵı klublarda oynawǵa ruqsat beriw ushın oyınshı registraciya qaǵıydaların jeńillestirdi. Shatasıwlar payda bolıwı múmkin edi; 1917-jılı Billi Batten Dyusberi jaqınında islep atırǵan edi, sonlıqtan Dyusberi onı óziniń registraciyalanǵan klubı Xall FK-ǵa qarsı oynaw ushın tańladı. Xall da Battendi sol oyında oynaw ushın tańlaǵan edi. Bul jaǵdayda Batten Dyusberi ushın oynawdı tańladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tony-collins.org/rugbyreloaded/2014/8/5/rugby-league-in-world-war-one| bet = Rugby League in World War One| avtor = Collins| at = Tony| sáne = 2014-jıl 5-avgust | jumıs = Rugby Reloaded| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-sentyabr }}</ref>. [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzlik urısı]] dawamında RFL oyınshılarǵa klub kelisimi menen basqa klubta miymandaǵı oyınshı retinde match boyınsha oynawǵa ruqsat berdi. Sistema sonday-aq óz islerin toqtatqan klub oyınshılarına jáne de túpnusqa klubqa registraciyalanǵan jaǵdayda oynawǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Cite book|last=Collins|first=Tony|title=Rugby League in Twentieth Century Britain|year=2006|url=https://archive.org/details/rugbyleagueintwe0000coll| sáne =2006|publisher=Routledge}}</ref>. Klublar miymandaǵı sistemadan tolıq paydalandı; 1940-41 chempionat finalında Uigan menen Bredford arasında Uigan Liverpul Stenli, Salford hám Xall Kingston Roverstan miymandaǵı oyınshılardı qatnastırdı, al Bredford Salford hám Lidsten miymandaǵılardı kirgizdi<ref>{{Cite book|title=History of Rugby League: No.46: 1940–41|publisher=Rugby Leaguer|date=1985}}</ref>. == Shaybalı xokkey == Xalıqaralıq Muz Xokkeyi Federaciyasınıń Xalıqaralıq Transfer Nızamları aǵza milliy associaciyalar hám olardıń ligaları arasındaǵı barlıq oyınshı transferleri, sonıń ishinde ijaralar ushın kórsetpe bolıp xızmet etedi. Associaciyalar arasındaǵı ijaralar, yaǵnıy oyınshı basqa aǵza associaciyadaǵı klubqa waqıtsha qosılǵanda, sheklengen transferler dep klassifikaciyalanadı, bul oyınshınıń oynaw huqıqları belgilengen dáwirge sol associaciya menen sheklengenin ańlatadı<ref>{{Web deregi | url = https://blob.iihf.com/iihf-media/iihfmvc/media/downloads/regulations/2025/2025_iihf_international_transfer_regulations_20241122.pdf| bet = IIHF International Transfer Regulations| jıl = 2025| baspaxana = International Ice Hockey Federation| qaralǵan sáne = 2025-jıl 10-iyun }}</ref>. === NHL === Muz xokkeyi ushın professional oyınnıń eń joqarı dárejesi [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] hám [[Kanada|Kanadanıń]] Milliy Xokkey Ligası (NHL) dep esaplanadı. Basqa iri [[Arqa Amerika]] sportları sıyaqlı, NHL joqarılaw hám tómenlew bolmaytuǵan [[jabıq liga]] bolıp tabıladı hám oyınshılardı rawajlandırıw ushın kishi liga ferm komandalarınıń sistemasın qollanadı. Muz xokkeyindegi ijaralar, sonıń nátiyjesinde, NHL oyınshılarınıń komandanıń kishi liga filialına qısqa múddetli formallastırılǵan qayta tayınlanıwı yamasa Arqa Amerikadan tısqarı baylanıssız klubqa, kóbinese Evropa komandasına uzaq múddetli qayta tayınlanıw bolıp tabıladı. NHL komandalarına oyınshılardı Arqa Amerikadan tısqarı komandalarǵa ijaraǵa beriwge ruqsat etilgen. Ijara shártleri, sonıń ishinde qabıl etiwshi komanda, ijara waqtı hám oyınshıǵa aylıq juwapkershiligi hár adam ushın hár jaǵdayda belgilenedi<ref name="NHLCBA2013">{{Web deregi | url = https://cdn.nhlpa.com/img/assets/file/NHL_NHLPA_2013_CBA.pdf| bet = 2013 NHL Collective Bargaining Agreement| sáne = 2012-jıl 15-sentyabr | baspaxana = NHL Players' Association}}</ref>. ==== Kondiciya ijarası ==== NHL komandasına oyınshını Amerika Xokkey Ligası (AHL) filialına waqıtsha ijaraǵa beriwge ruqsat etilgen, bul oyınshını veyverge qoyıw talap etilmeydi, bul ádette oyınshını turaqlı túrde jiberiw ushın talap etiliwi múmkin; bul ádette jaraqattan keyin qálpine kelip atırǵan oyınshı menen islenedi. Sonıń menen bir qatarda, shártli ijaradaǵı oyınshı óziniń NHL aylıq stavkasın aladı (kishi liga klubına turaqlı tayınlanǵan jaǵdayda tólenetuǵın tómen stavkadan), oyınshı NHL diziminiń sheklewlerine hám komandasınıń aylıq shegine esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pensionplanpuppets.com/understanding-conditioning-stints-toronto-maple-leafs-roster-loopholes-that-arent/| bet = Understanding Conditioning Stints| avtor = Squires| at = Cathy| sáne = 2021-jıl 16-fevral | jumıs = PPP Leafs}}</ref><ref name="NHLMOU2020">{{Web deregi | url = https://cdn.nhlpa.com/img/assets/file/NHLPA_NHL_MOU.pdf| bet = 2020 NHL Memorandum of Understanding| sáne = 2020-jıl 10-iyul | baspaxana = NHL Players' Association}}</ref>. AHL komandalarına oyınshılardı East Coast Hockey League (ECHL) ǵa ijaraǵa beriwge ruqsat etilgen. ==== Sınaqlar ==== NHL komandaları hám olardıń filialları sonday-aq háwesker oyınshılardı olar jáne de basqa komandalardıń aǵzaları bolǵan waqıtta bahalaw ushın waqıtsha qabıl etiwge ruqsat etilgen, ádette jas xokkey yamasa kolledj xokkey komandaları. Bul oyınshılar NHL, AHL yamasa ECHL komandasında tólemsiz oynawǵa múmkinshilik beretuǵın waqıtsha Háwesker Sınaq (ATO) shártnamalarına qol qoyadı (óz háwesker statusın qáwip astına qoymaw ushın), biraq olardıń qollanılıwı boyınsha qaǵıydalar hár qıylı. NHL birinshi gezekte ATO-lardı óziniń tosınarlı rezerv dárwazamanı (EBUG) qaǵıydası ushın qollanadı hám tek bir oyın dawam etedi. AHL hám ECHL uzaq múddetli sınaqlarǵa ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://thepinkpuck.com/2014/01/09/ato-pto-what-a-primer-on-hockey-contracts/| bet = ATO, PTO What? A Primer on Hockey Contracts| avtor = Hudick| at = Tasha| sáne = 2014-jıl 9-yanvar | baspaxana = The Pink Puck}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dkpittsburghsports.com/2020/10/10/nhl-waivers-contracts-faq-tlh| bet = Primer: Understanding one-way, two-way, entry-level NHL contracts| avtor = Haase| at = Taylor| sáne = 2018-jıl 29-sentyabr | baspaxana = DK Pittsburgh Sports}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 8umy5lc0bh36wo8gh8vl267kckl79q4 0 27725 266217 215007 2026-08-17T23:56:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266217 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Runners_JFK_Memorial.jpg|nobaý|Dallas Marafonında juwırıwshılar 2024-jılı Djon Ficdjerald Kennedi esteliginiń qasınan ótip baratır]] [[Fayl:Ludovic_and_Lauren_(8425515069).jpg|nobaý|AQSHtaǵı Karlsbad Marafonındaǵı marafonshılar, 2013-jıl]] [[Fayl:Running_form.ogv|nobaý|Adamnıń juwırıw háreketiniń videosı]] '''Juwırıw''' — bul adamlar hám basqa da [[haywanlar]] ayaq penen tez qozǵalatuǵın jerde júriw usılı. Juwırıw — bul barlıq ayaqlar jerden joqarıda bolǵan hawa fazası bar júris (biraq, ayırım jaǵdaylar da ushırasadı). Bul júriwge qarama-qarsı, júriwde keminde bir ayaq bárhama jer menen tiyisip turadı, ayaqlar kóbinese tuwrı uslap turıladı hám awırlıq orayı tirek ayaq yamasa ayaqlar ústinde tóńkerilgen mayatnik sıyaqlı kóteriledi. Serpimli-massa mexanikası kózqarasınan juwırıp baratırǵan deneniń ózgesheligi - kinetikalıq hám potencial energiyanıń ózgeriwi adımda bir waqıtta júz beredi, energiya serpimli sińirler hám passiv bulshıq etlerdiń serpimliligi arqalı saqlanadı. «Juwırıw» termini jeńil juwırıwdan baslap shawıwǵa shekemgi hár qıylı tezliklerdi bildiriwi múmkin. Adamlardaǵı juwırıw densawlıqtıń jaqsılanıwı hám ómir dawamlılıǵınıń artıwı menen baylanıslı<ref>{{Cite journal|last1=Pedisic|first1=Zeljko|last2=Shrestha|first2=Nipun|last3=Kovalchik|first3=Stephanie|last4=Stamatakis|first4=Emmanuel|last5=Liangruenrom|first5=Nucharapon|last6=Grgic|first6=Jozo|last7=Titze|first7=Sylvia|last8=Biddle|first8=Stuart JH|last9=Bauman|first9=Adrian E|title=Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis|journal=British Journal of Sports Medicine|date=4 November 2019|volume=54|issue=15|pages=bjsports–2018–100493|doi=10.1136/bjsports-2018-100493|pmid=31685526|url=https://vuir.vu.edu.au/40291/1/Pedisic_etal%282020%29-Is_running_associated_with_alower_risk.pdf}}</ref>. Adamzattıń ata-babaları shama menen 2.6 million jıl burın uzaq aralıqlarǵa juwırıw qábiletin rawajlandırǵan dep boljanadı, bálkim haywanlardı awlaw ushın<ref>{{Web deregi | url = http://discovermagazine.com/2006/may/tramps-like-us| bet = Born To Run – Humans can outrun nearly every other animal on the planet over long distances.| jıl = 2006| jumıs = Discover Magazine}}</ref>. Jarısıp juwırıw hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Jarıs juwırıwdıń jazba derekleri b.e.sh. 1171-jıl menen b.e.sh. 632-jıl aralıǵındaǵı Irlandiyadaǵı Tayltin oyınlarına barıp taqaladı,<ref>{{Web deregi | url = https://search.credoreference.com/content/entry/galefit/running/0| bet = Running &#124; the Gale Encyclopedia of Fitness - Credo Reference}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://healthandfitnesshistory.com/explore-history/history-of-running/| bet = History of Running| sáne = 2018-jıl 23-noyabr | jumıs = Health and Fitness History| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr }}</ref> al birinshi dizimge alınǵan [[Áyyemgi Olimpiada oyınları|Olimpiyada oyınları]] b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen. Juwırıw dúnyadaǵı eń qolaylı sport túri dep táriyiplengen. == Tariyxı == [[Fayl:Long_Distance_Runners,_Ancient_Greece,_Amphora.png|nobaý|Uzaq aralıqqa juwırıwshılardı súwretlegen XX ásir basındaǵı súwret. Ol b.e.sh. 333-jılǵa tiyisli áyyemgi grek Panafiney amforasınan kóshirilgen<ref>{{Cite book|last1=Gardiner|first1=E. Norman|title=Greek Athletic Sports and Festivals|year=1910|url=https://archive.org/details/bwb_P9-BVJ-810| sáne =1910|publisher=MacMillan|page=[https://archive.org/details/bwb_P9-BVJ-810/page/280 280], Fig. 51}}</ref>]] [[Fayl:Runners_MAN_Napoli_Inv5626-7_n02.jpg|nobaý|Gerkulaneumdaǵı Papirus villlasınan tabılǵan juwırıwshılardıń áyyemgi rim qola músinleri, házir Neapol Milliy arxeologiya muzeyinde saqlanbaqta]] Adamnıń juwırıwı keminde tórt yarım million jıl burın adamlardıń erte ata-babası maymılǵa uqsas Avstralopitektiń eki ayaqta tik júriw qábiletinen rawajlanǵan dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.runtheplanet.com/resources/historical/runevolve.asp| bet = The Evolution of Human Running: Training & Racing| baspaxana = runtheplanet.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 26-iyun }}</ref>. Dáslepki adamlar haywanlardıń izinen quwıp, olja halı qalmay qashıwǵa dármeni qalmaǵansha quwıw, «quwıw miopatiyasına» (Sirs 2001) ushıraǵansha quwıw jolı menen ańlawdan shıdamlılıq penen juwırıwshılarǵa aylanǵan, al moyın baylamı, kóp ter bezleri, Axill sińirleri, úlken dize buwınları hám kúshli glyutey maksimus bulshıq etleri sıyaqlı adamǵa tán ózgeshelikler usınday iskerliktiń nátiyjesinde payda bolǵan ózgerisler edi (Brembl & Liberman 2004 hám t.b.)<ref>{{Cite journal|last1=Ingfei Chen|title=Born To Run| sáne =May 2006}}</ref><ref name="Liebenberg">{{Cite journal|last1=Louis Liebenberg|title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers|date=December 2006|publisher=Current Anthropology & The University of Chicago Press}}</ref><ref name="Sears">{{Cite book|last1=Edward Seldon Sears|title=Running Through the Ages|publisher=McFarland, 2001|date=22 December 2008}}</ref>. Dáslep usınılǵan teoriya salıstırmalı fiziologiyalıq dálillerdi hám juwırǵan waqıtta haywanlardıń tábiyiy ádetlerin paydalanıp, bul iskerliktiń tabıslı ań usılı bolıw itimallıǵın kórsetti. Házirgi ańshılıq ádetlerin baqlawdan alınǵan qosımsha dáliller de bul itimallıqtı kórsetti (Kerrier hám t.b. 1984)<ref name="Sears" /><ref name="David R. Carrier, A. K. Kapoor, Tasuku Kimura, Martin K. Nickels, Satwanti, Eugenie C. Scott, Joseph K. So and Erik Trinkaus">{{Cite journal|last1=David R. Carrier, A. K. Kapoor, Tasuku Kimura, Martin K. Nickels, Satwanti, Eugenie C. Scott, Joseph K. So and Erik Trinkaus|title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution and Comments and Reply|publisher=The University of Chicago Press}}</ref>. Sirstiń aytıwınsha (12-bet) Nariokotome skeletin ilimiy izertlew (Uoker & Liki 1993) Kerrier teoriyasına qosımsha dálil berdi<ref name="Walker, & Leakey">{{Cite book|last1=Alan Walker|title=The Nariokotome Homo Erectus Skeleton|page=414|publisher=Springer, 1993|date=16 July 1996}}</ref>. Jarısıp juwırıw Greciya, Mısır, Aziya hám Afrikadaǵı Shıǵıs Afrika jazıqlıǵı sıyaqlı hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Tayltu qudayınıń húrmetine arnalǵan irland sport bayramı Tayltin oyınları b.e.sh. 1829-jılǵa barıp taqaladı hám jarıs juwırıwdıń eń erte jazba derekleriniń biri bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Matthews|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2|title=Historical Dictionary of Track and Field|date=2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6781-9| til =en}}</ref>. [[Áyyemgi Olimpiada oyınları|Olimpiyada oyınları]] hám Marafon juwırıwınıń kelip shıǵıwı ańız hám ápsanalar menen oralǵan, biraq birinshi dizimge alınǵan oyınlar b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cgkzWTugSj0C&pg=PA201|title=The Ancient Olympics|isbn=978-0-19-280604-8|last=Spivey|first=Nigel|publisher=Oxford University Press}}</ref>. Áyyemgi Greciyadaǵı juwırıwdı usı b.e.sh. 776-jılǵı oyınlarǵa deyin izlewge boladı. == Táriyip == [[Fayl:Muybridge_runner.jpg|nobaý|Edvard Meybridjdiń foto izbe-izligi]] Juwırıw júrisi tómengi ayaq-qol boyınsha eki fazaǵa bóliniwi múmkin: tirek hám siltew<ref name="Anderson 1996 76–89">{{Cite journal|title=Biomechanics and Running Economy|year=1996}}</ref><ref name="Nicola 2012 187–201">{{Cite journal|title=The Anatomy and Biomechanics of Running|year=2012}}</ref><ref name="Novacheck 1998 77–95">{{Cite journal|title=The biomechanics of running|year=1998}}</ref><ref name="Schache 1999 30–47">{{Cite journal|title=The coordinated movement of the lumbo-pelvic-hip complex during running: a literature review|year=1999}}</ref>. Bular jáne de sińiriw, qozǵaltıwshı kúsh, dáslepki siltew hám aqırǵı siltew fazalarına bóliniwi múmkin. Juwırıw júrisiniń úziliksiz tábiyatına baylanıslı, belgili bir noqat baslanıw dep esaplanbaydı. Degen menen, ápiwayılıq ushın, qozǵalıstaǵı denede sińiriw hám taban tiyisiwi juwırıw cikliniń baslanıwın belgileydi dep esaplanadı. === Ayaqtıń jerge tiyiwi === Taban tiyisiwi tabannıń plantar bólimi jer menen dáslepki baylanısqa túskende júz beredi. Keń tarqalǵan taban tiyisiw túrlerine aldıńǵı taban, orta taban hám ókshe tiyisiw túrleri kiredi<ref name="Daoud 2012 1325–34">{{Cite journal|title=Foot Strike and Injury Rates in Endurance Runners: a retrospective study|year=2012}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Foot strike patterns of recreational and sub-elite runners in a long-distance road race|year=2011}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Transient Vibrations Caused by Heel Strike|year=1989}}</ref>. Bular sáykes túrde ayaqtıń aldıńǵı bólimi, ayaqtıń aldıńǵı bólimi menen óksheniń bir waqıtta hám óksheniń dáslepki tiyisiwi menen sıpatlanadı. Bul waqıtta jambas buwını aldıńǵı siltew fazasınan maksimal búgiliwden sozılıwǵa ótedi. Kúshti durıs sińiriw ushın, taban tiyisken waqıtta dize buwını búgilgen bolıwı kerek, al tobıq deneniń aldında bolıwı kerek<ref name="Davis 1980 1590–95">{{Cite journal|title=Mechanisms of Selected Knee Injuries|year=1980}}</ref>. Taban tiyisiwi dáslepki baylanıstan payda bolǵan kúshler tómengi ayaq-qol boylap hálsiregen waqıtta sińiriw fazasın baslaydı. Aldıńǵı júris ciklinde barmaqtan tebiniwden payda bolǵan vertikal qozǵaltıwshı kúshke baylanıslı, dene taban tiyisiwinen orta tirekke ótkende kúshlerdi sińiriw dawam etedi. === Orta tirek === Orta tirek - bul itibar berilip atırǵan tómengi ayaq-qol dizeden búgilip, tuwrı deneniń, jambastıń hám sannıń astında turǵan waqıt. Bul noqatta jambas sozılıwǵa ótkende, dize buwını sozılıwǵa ótkende hám tobıq plantar búgiliwge ótkende qozǵaltıwshı kúsh payda bola baslaydı. Qozǵaltıwshı kúsh ayaq deneniń artına sozılıp, barmaqtan tebiniw júz bergenshe dawam etedi. Bul subekt ushın maksimal jambas sozılıwın, dize sozılıwın hám plantar búgiliwdi óz ishine aladı, nátiyjede dene bul háreketten alǵa qaray iyteriledi hám dáslepki siltew baslanǵanda tobıq/ayaq jerden kóteriledi. == Derekler == {{Derekler}} 1wau9o0yj6nvipjwt8h2zy4re75vbh9 0 27981 266244 215027 2026-08-18T00:23:01Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266244 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Double-alaskan-rainbow.jpg|nobaý|Qos ayqulaq hám tiykarǵı doǵanıń ishki tárepindegi qosımsha ayqulaqlar. Súwrettiń tómengi bólimindegi fotograf basınıń kóleńkesi ayqulaq sheńberiniń orayın (antisolyar noqatın) belgileydi.]] '''Ayqulaq''' — bul [[suw]] tamshılarında jaqtılıqtıń sınıwı, ishki shaǵılısıwı hám dispersiyası nátiyjesinde aspanda úziliksiz jaqtılıq spektriniń payda bolıwına alıp keletuǵın optikalıq qubılıs<ref>{{Cite book|title=The Rainbow Sky: An Exploration of Colors in the Solar System and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=TKja1yLMLyQC&pg=PA200|author=Tony Buick}}</ref>. Ayqulaq kóp reńli dóńgelek doǵa túrinde payda boladı<ref>{{Web deregi | url = https://education.nationalgeographic.org/resource/rainbow/| bet = Rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230520151245/https://education.nationalgeographic.org/resource/rainbow/| arxivsáne = 2023-jıl 20-may | avtor = | sáne = | jumıs = National Geographic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-may }}</ref>. [[Quyash]] nurınan payda bolǵan ayqulaqlar bárqulla aspannıń quyashqa tuwrı qarama-qarsı bóliminde payda boladı. Ayqulaqlar hawadaǵı suwdıń kóp túrleri sebepli payda bolıwı múmkin. Oǵan tek jawın ǵana emes, sonıń menen birge duman, shashırandı hám hawadaǵı shıq ta kiredi. Ayqulaqlar tolıq sheńber bolıwı múmkin. Degen menen, baqlawshı ádette tek jer ústindegi jaqtılandırılǵan tamshılar payda etken doǵanı kóredi,<ref>{{Web deregi | url = https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/the-360degree-rainbow.html| bet = The 360-degree Rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150129105423/http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/the-360degree-rainbow| arxivsáne = 2015-jıl 29-yanvar | avtor = Masters| at = Jeff| sáne = 2005-jıl 14-aprel | jumıs = Weather Underground| baspaxana = The Weather Company}}</ref> ol Quyashtan baqlawshınıń kózine shekemgi sızıq boyınsha oraylasqan boladı. Dáslepki ayqulaqta doǵanıń sırtqı bóliminde qızıl, al ishki tárepinde fiolet reńi kórinedi. Bul ayqulaq jaqtılıqtıń suw tamshısına kirgen waqtında sınıwı, keyin tamshınıń artqı tárepinde shaǵılısıwı hám onnan shıqqanda jáne sınıwı sebepli payda boladı. Qos ayqulaqta dáslepki doǵanıń sırtında ekinshi doǵa kórinedi hám onıń reńleriniń tártibi keri boladı, doǵanıń ishki tárepinde qızıl reńi boladı. Bul jaqtılıqtıń tamshıdan shıǵıwdan aldın onıń ishinde eki ret shaǵılısıwı nátiyjesinde júz beredi. == Kóriniwi == [[Fayl:Ring-billed_gull_and_a_rainbow_(52910).jpg|nobaý|Reńli ayqulaq hám saqıyna tumsıqlı shaǵala]] Ayqulaqlardı hawada suw tamshıları bolǵan hám quyash nurı baqlawshınıń artınan tómen múyesh penen túsip turǵan waqıtta baqlaw múmkin. Usıǵan baylanıslı, ayqulaqlar ádette azanda batıs aspanında hám keshte shıǵıs aspanında kórinedi. Eń tásirli ayqulaq kórinisleri aspannıń yarımı ele jawın bultları menen qarańǵı bolǵan hám baqlawshı Quyash baǵdarında ashıq aspan astında turǵan waqıtta qáliplesedi. Nátiyjede qarańǵı fonda jarqırap kórinetuǵın ayqulaq payda boladı. Usınday jaqsı kóriniw sharayatlarında, úlkenirek biraq hálsizirek ekinshi ayqulaqtı da kóbinese kóriwge boladı. Ol dáslepki ayqulaqtan shama menen 10° sırtta, reńlerdiń keri tártibi menen payda boladı. Ayqulaq effekti jáne sarqıramalar yamasa fontanlar janında da jiyi kórinedi. Bunnan tısqarı, bul effektti quyashlı kúni hawaǵa suw tamshıların shashıratıw arqalı jasalma túrde payda etiwge boladı. Siyrek jaǵdaylarda, ay jaqtısı kúshli túnlerde ayqulaq, ay ayqulaǵı yamasa túngi ayqulaqtı kóriwge boladı. Adamnıń tómen jaqtılıqta reńdi qabıllawı hálsiz bolǵanlıqtan, ay ayqulaqları kóbinese aq bolıp kórinedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.anseladams.com/content/newsletter/lunar_rainbow.html| bet = Lunar Rainbows – When to View and How to Photograph a "Moonbow"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070525033800/http://www.anseladams.com/content/newsletter/lunar_rainbow.html| arxivsáne = 2007-jıl 25-may | avtor = Walklet| at = Keith S.| jıl = 2006| baspaxana = The Ansel Adams Gallery| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-iyun }}</ref>. Ayqulaqtıń tolıq yarım sheńberin bir kadrǵa túsiriw qıyın, sebebi bul 84° kóriw múyeshin talap etedi. 35 mm kamera ushın fokus uzınlıǵı 19 mm yamasa onnan kem bolǵan keń múyeshli obektiv kerek bolar edi. Házir bir neshe súwretti panoramaǵa biriktiriw ushın programmalıq támiynat bar bolǵanlıqtan, bir-birin jawıp turatuǵın kadrlar qatarınan tolıq doǵanı hám hátte ekinshi doǵalardı da ańsat dúziwge boladı. Jer ústinen, mısalı samolyotta, ayqulaqtı tolıq sheńber túrinde kóriw múmkin. Bul qubılıstı gloriya qubılısı menen shatastırıw múmkin, biraq gloriya ádette ádewir kishkene bolıp, tek 5-20° dı qamtıydı. Dáslepki ayqulaqtıń ishindegi aspan doǵadan sırttaǵı aspanǵa qaraǵanda jaqtıraq. Bunıń sebebi hár bir jawın tamshısı sfera bolıp, ol jaqtılıqtı aspanda pútkil dóńgelek disk boylap shashıratadı. Disktiń radiusı jaqtılıqtıń tolqın uzınlıǵına baylanıslı, qızıl jaqtılıq kók jaqtılıqqa qaraǵanda úlkenirek múyesh penen shashıraydı. Disktiń kópshilik bóliminde barlıq tolqın uzınlıqlarındaǵı shashıraǵan jaqtılıq bir-birin jabadı, nátiyjede aspandı jaqtılatıp aq jaqtılıq payda boladı. Shetinde shashırawdıń tolqın uzınlıǵına baylanıslılıǵı ayqulaqtıń payda bolıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.weatherquesting.com/Rainbows.htm| bet = Why is the inside of a rainbow brighter than the outside sky?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130528044635/http://www.weatherquesting.com/Rainbows.htm| arxivsáne = 2013-jıl 28-may | baspaxana = WeatherQuesting| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. Dáslepki ayqulaq doǵasınıń jaqtılıǵı doǵaǵa tangensial baǵıtta 96% polyarizaciyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.polarization.com/rainbow/rainbow.html| bet = Rainbow – A polarized arch?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130909003630/http://www.polarization.com/rainbow/rainbow.html| arxivsáne = 2013-jıl 9-sentyabr | baspaxana = Polarization.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. Ekinshi doǵanıń jaqtılıǵı 90% polyarizaciyalanǵan. == Spektrdegi yamasa ayqulaqtaǵı reńler sanı == Adam kózi kóretuǵın reńler ushın eń kóp keltiriletuǵın hám yadta saqlanatuǵın izbe-izlik - bul [[Isaak Nyuton|Isaak Nyutonnıń]] jeti reńi: qızıl, qızǵılt sarı, sarı, jasıl, kók, indigo hám fiolet, ol «Richard Of York Gave Battle In Vain» mnemonikası menen yamasa oydan shıǵarılǵan adam atı (Roy G. Biv) menen este saqlanadı. Bul qısqartpa geyde keri tártipte, VIBGYOR túrinde de qollanıladı. Házirgi waqıtta ayqulaq kóbinese qızıl, qızǵılt sarı, sarı, jasıl, cian, kók hám fiolet reńlerine bólinedi<ref name="Britannica">{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/video/185543/colours-rainbow| bet = Understand the science of appearance of different colors of the rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200810092113/https://www.britannica.com/video/185543/colours-rainbow| arxivsáne = 2020-jıl 10-avgust | sáne = 2014 | jumıs = [[Encyclopædia Britannica, Inc.|Encyclopædia Britannica]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-avgust }}</ref>. Tiykarǵı reńlerdiń ayqın kóriniwi adamnıń qabıllawınıń ózgesheligi bolıp, tiykarǵı reńlerdiń anıq sanı belgili dárejede shártli tańlaw bolıp tabıladı. Reńlerdi ayırıwda kózleriniń onsha sınshıl emesligin moyınlaǵan Nyuton,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EU74cB7kMMsC&pg=PA140|title=Color and Meaning|last=Gage|first=John}}</ref> dáslep (1672) spektrdi bes tiykarǵı reńge bólgen: qızıl, sarı, jasıl, kók hám fiolet. Keyinirek ol qızǵılt sarı hám indigo reńlerin qosıp, muzıkalıq gammanıń notalar sanına uqsatıp jeti tiykarǵı reńdi keltirgen<ref>{{Web deregi | url = http://www1.umn.edu/ships/updates/newton1.htm| bet = Newton's Colors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140929225102/http://www1.umn.edu/ships/updates/newton1.htm| arxivsáne = 2014-jıl 29-sentyabr | avtor = Allchin| at = Douglas| jumıs = SHiPS Resource Center| qaralǵan sáne = 2010-jıl 16-oktyabr }}</ref>. Nyuton kórinetuǵın spektrdi jeti reńge bóliwdi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi grek]] sofistleriniń isenimlerinen kelip shıqqan isenimge tiykarlanıp tańlaǵan, olar reńler, muzıkalıq notalar, Quyash sistemasındaǵı belgili obektler hám hápte kúnleri arasında baylanıs bar dep esaplaǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.colourmusic.x10host.com/opticks3.htm| bet = Music For Measure: On the 300th Anniversary of Newton's ''Opticks''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170118041157/http://www.colourmusic.info/opticks3.htm| arxivsáne = 2017-jıl 18-yanvar | avtor = Hutchison| at = Niels| jıl = 2004| jumıs = Colour Music| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite book|last=Newton|first=Isaac|title=Opticks|year=1952|url=https://archive.org/details/opticks0000siri}}</ref>. Ilimpazlar Nyutonnıń sol waqıtta «kók» dep esaplaǵan reńi házir cian dep qaralatuǵın edi, Nyuton «indigo» dep ataǵan reńi házir kók dep ataladı dep atap ótken<ref>{{Cite book|last=Evans|first=Ralph M.|title=The perception of color|year=1974|url=https://archive.org/details/perceptionofcolo0000evan}}</ref><ref>{{Cite journal|last=McLaren|first=K.|title=Newton's indigo}}</ref><ref>{{Cite book|last=Waldman|first=Gary|title=Introduction to light : the physics of light, vision, and color|url=https://books.google.com/books?id=PbsoAXWbnr4C&q=Newton+color+Indigo&pg=PA193}}</ref><ref>{{Cite book|last=Asimov|first=Isaac|title=Eyes on the universe: a history of the telescope|url=https://archive.org/details/eyesonuniverse00isaa/page/59}}</ref>. {| class="wikitable" |Nyutonnıń dáslepki reńleri | style="background:#ff0000; color: white" |Qızıl | | style="background:#ffff00;" |Sarı | style="background:#00ff00; color: black" |Jasıl | style="background:#00ffff; color: black" |Kók | | style="background:#8000ff; color: white" |Fiolet |- |Nyutonnıń keyingi reńleri | style="background:#ff0000; color: white" |Qızıl | style="background:#ffa500;" |Qızǵılt sarı | style="background:#ffff00;" |Sarı | style="background:#00ff00; color: black" |Jasıl | style="background:#00ffff; color: black" |Kók | style="background:#0000ff; color: white" |Indigo | style="background:#8000ff; color: white" |Fiolet |- |Házirgi túsindirme | style="background:#ff0000; color: white" |Qızıl | style="background:#ffa500;" |Qızǵılt sarı | style="background:#ffff00;" |Sarı | style="background:#00ff00; color: black" |Jasıl | style="background:#00ffff;" |Kók | style="background:#0000ff; color: white" |Kók | style="background:#8000ff; color: white" |Fiolet |} Ayqulaqtıń reńler úlgisi spektrden ózgeshe hám reńleri azıraq toyınǵan. Ayqulaqta spektral jayılıw bar, sebebi hár bir tolqın uzınlıǵı ushın bir turaqlı múyeshtiń ornına shıǵıw múyeshleriniń tarqalıwı bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/primcol.htm| bet = Primary rainbow colours| avtor = Cowley| at = Les| jumıs = [[Atmospheric Optics]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-avgust }}</ref>. Bunnan tısqarı, ayqulaq noqatlı derekten alınǵan doǵanıń buldıraǵan nusqası, sebebi quyash diskiniń diametrin (0.5°) ayqulaqtıń keńligine (2°) salıstırǵanda esapqa almawǵa bolmaydı. Sonlıqtan, ayqulaqtıń reńler sızıqlarınıń sanı, ásirese tamshılar ayrıqsha úlken yamasa kishi bolsa, spektrdegi sızıqlar sanınan ózgeshe bolıwı múmkin. Demek, ayqulaqtıń reńler sanı ózgermeli. Biraq, eger «ayqulaq» sózi nadurıs túrde spektr mánisinde qollanılsa, onda bul spektrdegi tiykarǵı reńler sanı boladı. Bunnan tısqarı, ayqulaqlarda qızıl hám fiolet reńlerden tısqarı sáykes jaqın infraqızıl hám ultrafiolet aymaqlarında sızıqlar bar, biraq bul sızıqlar adamlarǵa kórinbeydi. Bul aymaqlardıń tek kórinetuǵın spektrge jaqın jiyilikleri ǵana ayqulaqlarǵa kiredi, sebebi suw hám hawa bul jiyilikler ushın barǵan sayın móldir emes bolıp, jaqtılıqtı shashıratadı. Ultrafiolet sızıǵın geyde qara-aq plenkalı kameralar menen kóriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=704#:~:text=Rainbows%20do%20have%20UV%20and%20IR%20bands.&text=People%20can't%20see%20these,other%20effects%20in%20a%20rainbow.| bet = UCSB Science Line| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230601120801/http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=704#:~:text=Rainbows%20do%20have%20UV%20and%20IR%20bands.&text=People%20can't%20see%20these,other%20effects%20in%20a%20rainbow.| arxivsáne = 2023-jıl 1-iyun | jumıs = scienceline.ucsb.edu| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-iyun }}</ref>. Hámme ayqulaqta jeti reńdi kóre me degen soraw lingvistikalıq qatnaslılıq ideyasına baylanıslı. Ayqulaqtı qabıllawda universallıq bar degen usınıslar aytılǵan<ref>{{Cite journal|title=Universals in color naming and memory|last=Rosch Heider|first=Eleanor}}</ref><ref>{{Cite book|title=The ancestor's tale: a pilgrimage to the dawn of evolution|year=2005|url=https://archive.org/details/ancestorstalepil0000dawk|last=Dawkins|first=Richard}}</ref>. Biraq, keyingi izertlewler baqlanatuǵın ayqın reńlerdiń sanı hám olardıń qalay atalıwı adam qollanatuǵın tilge baylanıslı ekenin, reńlerdi bildiretuǵın sózleri az bolǵan tilde sóyleytuǵın adamlar azıraq ayqın reńler sızıqların kóretuǵının kórsetedi<ref>{{Cite journal|title=Color categories are not universal: Replications and new evidence from a stone-age culture|first=Debi|last=Roberson|url=http://repository.essex.ac.uk/12996/1/PDF.js%20viewer1.pdf|access-date=11 July 2019}}</ref>. == Túsindiriw == {{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=right|direction=vertical|width=220 <!-- Image 1 -->|image1=Rainbow single reflection.svg|alt1=|caption1=Jaqtılıq nurları jawın tamshısına bir baǵıttan (ádette Quyashtan tuwrı sızıq boyınsha) kiredi, tamshınıń artqı tárepinen shaǵılısadı hám tamshıdan shıqqanda jayılıp ketedi. Ayqulaqtan shıǵatuǵın jaqtılıq keń múyesh boylap tarqaladı, eń joqarı intensivligi 40.89–42° múyeshlerde boladı. (Eskertiw: Túsiw múyeshine baylanıslı, ushırasqan úsh bette jaqtılıqtıń 2 den 100% ke shekemgi bólegi shaǵılısadı. Bul diagramma tek ayqulaqqa tiyisli jollardı kórsetedi.) <!-- Image 2 -->|image2=Rainbow1.svg|alt2=|caption2=Aq jaqtılıq jawın tamshısına kirgende dispersiya sebepli hár qıylı reńlerge ajıraladı, bunda qızıl jaqtılıq kók jaqtılıqqa qaraǵanda azıraq sınadı.}} Quyash jaqtılıǵı jawın tamshısına túskende, jaqtılıqtıń bir bólegi shaǵılısadı hám qalǵanı tamshıǵa kiredi. Jaqtılıq jawın tamshısınıń betinde sınadı. Bul jaqtılıq tamshınıń artqı tárepine túskende, onıń bir bólegi artqı tárepten shaǵılısadı. Ishki shaǵılısqan jaqtılıq betke jáne jetkende, jáne bir ret bir bólegi ishke shaǵılısadı hám bir bólegi tamshıdan shıqqanda sınadı. (Tamshıdan shaǵılısatuǵın, artqı tárepten shıǵatuǵın yamasa bet penen ekinshi márte ushırasqannan keyin tamshı ishinde sekiriwin dawam etetuǵın jaqtılıq dáslepki ayqulaqtıń payda bolıwına qatnaspaydı.) Ulıwma nátiyje - kiretuǵın jaqtılıqtıń bir bólegi 0° den 42° ge shekemgi diapazonda keri shaǵılısadı, eń kúshli jaqtılıq 42° ta boladı<ref>{{Web deregi | url = http://eo.ucar.edu/rainbows/| bet = About Rainbows| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130818203028/http://eo.ucar.edu/rainbows/| arxivsáne = 2013-jıl 18-avgust | baspaxana = Eo.ucar.edu| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. Bul múyesh tamshınıń ólshemine baylanıslı emes, biraq onıń sınıw kórsetkishine baylanıslı. Teńiz suwınıń sınıw kórsetkishi jawın suwına qaraǵanda joqarıraq, sonlıqtan teńiz shashırandısındaǵı «ayqulaqtıń» radiusı haqıyqıy ayqulaqtikinen kishkenerek. Bunı bul doǵalardıń sáykes kelmewi arqalı ápiwayı kóz benen kóriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/seabow.htm| bet = Sea Water Rainbow| avtor = Cowley, Les| jumıs = Atmospheric Optics| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-iyun }}</ref>. Qaytatuǵın jaqtılıqtıń shama menen 42° ta eń kúshli bolıwınıń sebebi - bul burılıw noqatı - tamshınıń eń sırtqı saqıynasına túsetuǵın jaqtılıq 42° tan kem múyesh penen qaytadı, tamshınıń orayına jaqınıraq túsetuǵın jaqtılıq ta solay boladı. 42° dárejege jaqın qaytatuǵın dóńgelek jaqtılıq sızıǵı bar. Eger Quyash parallel, monoxromat nurlar shıǵaratuǵın lazer bolǵanda, interferenciya effektleri esapqa alınbasa, doǵanıń jaqtılıǵı (jarıqlıǵı) bul múyeshte sheksizlikke umtılatuǵın edi (Kaustika (optika) ǵa qarań). Biraq Quyashtıń jaqtılıǵı shekli hám onıń nurları hámmesi parallel emes (ol aspannıń shama menen yarım gradusın qaplaydı) bolǵanlıqtan, jaqtılıq sheksizlikke barmaydı. Bunnan tısqarı, jaqtılıqtıń qanshelli sınıwı onıń tolqın uzınlıǵına, demek reńine baylanıslı. Bul effekt dispersiya dep ataladı. Kók jaqtılıq (qısqaraq tolqın uzınlıǵı) qızıl jaqtılıqqa qaraǵanda úlkenirek múyesh penen sınadı, biraq tamshınıń artqı tárepinen jaqtılıq nurlarınıń shaǵılısıwı sebepli, kók jaqtılıq dáslepki túsken aq jaqtılıq nurına qızıl jaqtılıqqa qaraǵanda kishkenerek múyesh penen tamshıdan shıǵadı. Usı múyesh sebepli, kók reń dáslepki ayqulaq doǵasınıń ishki tárepinde, al qızıl reń sırtqı tárepinde kórinedi. Bunıń nátiyjesi tek ayqulaqtıń hár qıylı bóleklerine hár qıylı reńler beriw emes, jáne jarıqlıqtı kemeytiw bolıp tabıladı. (Dispersiyası joq suyıqlıq tamshılarınan payda bolǵan «ayqulaq» aq bolar edi, biraq ádettegi ayqulaqqa qaraǵanda jaqtıraq bolatuǵın edi.) Jawın tamshısınıń artqı tárepindegi jaqtılıq tolıq ishki shaǵılısıwǵa ushıramaydı hám jaqtılıqtıń kópshilik bólegi artqı tárepten shıǵadı. Biraq, jawın tamshısınıń artqı tárepinen shıǵatuǵın jaqtılıq baqlawshı menen Quyash arasında ayqulaq payda etpeydi, sebebi tamshınıń artqı tárepinen shıǵatuǵın spektrler, basqa kórinetuǵın ayqulaqlardaǵıday intensivlik maksimumına iye emes, sonlıqtan reńler ayqulaq payda etiwdiń ornına aralasıp ketedi<ref name="Zero order glow">{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/ord0.htm| bet = Zero order glow| arxivurl = https://archive.today/20130113232653/http://www.atoptics.co.uk/rainbows/ord0.htm| arxivsáne = 2013-jıl 13-yanvar | avtor = Cowley, Les| jumıs = Atmospheric Optics| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust }}</ref>. Ayqulaq bir belgili orında jaylaspaydı. Kóp ayqulaqlar bar; biraq, quyash penen jaqtılandırılǵan jaqtılıq tamshıları retinde tek birewin belgili bir baqlawshınıń kóriw noqatına baylanıslı kóriwge boladı. Barlıq jawın tamshıları quyash jaqtılıǵın birdey sındıradı hám shaǵılıstıradı, biraq tek ayırım tamshılardan shıqqan jaqtılıq baqlawshınıń kózine jetip keledi. Bul jaqtılıq sol baqlawshı ushın ayqulaqtı payda etedi. Quyash nurları, baqlawshınıń bası hám (sferalıq) suw tamshılarınan quralǵan pútkil sistema baqlawshınıń bası arqalı ótetuǵın hám Quyash nurlarına parallel bolǵan kósher dógereginde kósherlik simmetriyaǵa iye. Ayqulaq iyilgen, sebebi baqlawshı, tamshı hám Quyash arasında durıs múyeshke iye bolǵan barlıq jawın tamshıları ushı baqlawshıda bolǵan hám Quyashqa qaraǵan konusta jatadı. Konustıń tiykarı baqlawshınıń bası menen onıń kóleńkesi arasındaǵı sızıqqa 40-42° múyesh penen sheńber payda etedi, biraq eger baqlawshı onıń hámmesin kóriw ushın jer betinen jetkilikli biyiklikte, mısalı samolyotta bolmasa (tómenge qarań), sheńberdiń 50% yamasa onnan kóbiregi gorizonttan tómende boladı<ref>{{Web deregi | url = https://van.physics.illinois.edu/qa/listing.php?id=2195| bet = Why are rainbows curved as semicircles?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151002100400/https://van.physics.illinois.edu/qa/listing.php?id=2195| arxivsáne = 2015-jıl 2-oktyabr | avtor = Anon| sáne = 2014-jıl 7-noyabr | jumıs = Ask the van| baspaxana = The Board of Trustees at the University of Illinois| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://earthsky.org/earth/can-you-ever-see-the-whole-circle-of-a-rainbow| bet = How to see a whole circle rainbow – EarthSky.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131004232848/http://earthsky.org/earth/can-you-ever-see-the-whole-circle-of-a-rainbow| arxivsáne = 2013-jıl 4-oktyabr | jumıs = earthsky.org}}</ref>. Basqasha aytqanda, durıs kóriw noqatına iye baqlawshı fontan yamasa sarqırama shashırandısında tolıq sheńberdi kóriwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://usatoday30.usatoday.com/news/science/wonderquest/2002-03-06-rainbow.htm| bet = USATODAY.com – Look down on the rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131012040155/http://usatoday30.usatoday.com/news/science/wonderquest/2002-03-06-rainbow.htm| arxivsáne = 2013-jıl 12-oktyabr | jumıs = usatoday30.usatoday.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 30-oktyabr }}</ref>. Kerisinshe, tómengi keńliklerde tús waqtına jaqın (atap aytqanda, quyashtıń biyikligi 42 gradustan asqanda) ayqulaq aspanda kórinbeydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.the-triton.com/2016/12/science-of-rainbows-explains-much-steals-the-magic-not-at-all/| bet = Science of rainbows explains much, steals the magic not at all| jumıs = Triton| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.metoffice.gov.uk/weather/learn-about/weather/optical-effects/rainbows| bet = Rainbows| til = en| jumıs = Met Office| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.thenakedscientists.com/forum/index.php?topic=14118.0| bet = Does latitude affect the frequency of "double rainbows"? {{!}} Naked Science Forum see Reply #2 on: 07/05/2008| jumıs = www.thenakedscientists.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Túrleri == === Qos ayqulaqlar === [[Fayl:Regenbogen_über_dem_Lipno-Stausee.JPG|nobaý|Dáslepki hám ekinshi doǵalar arasında kórinetuǵın Aleksandr sızıǵı menen qos ayqulaq. Jáne dáslepki doǵanıń ishindegi ayqın qosımsha doǵalardı da itibarǵa alıń. ]] Dáslepki ayqulaqtan úlkenirek múyeshte ekinshi ayqulaq kóbinese kórinedi. Qos ayqulaq termini dáslepki hám ekinshi ayqulaqlar kórinip turǵanda qollanıladı. Teoriyada, barlıq ayqulaqlar qos ayqulaqlar, biraq ekinshi doǵa bárqulla dáslepkisine qaraǵanda hálsizirek bolǵanlıqtan, ámelde onı bayqaw qıyın bolıwı múmkin. Ekinshi ayqulaqlar suw tamshılarınıń ishinde quyash jaqtılıǵınıń eki márte shaǵılısıwı sebepli payda boladı. Texnikalıq jaqtan ekinshi doǵa quyashtıń ózine oraylasqan, biraq onıń múyeshlik ólshemi 90° tan úlken bolǵanlıqtan (fiolet ushın shama menen 127° den qızıl ushın 130° ge shekem), ol aspannıń dáslepki ayqulaq penen bir tárepinde, onnan shama menen 10° sırtta 50-53° kórinis múyeshi menen kórinedi. Ekinshi doǵanıń «ishki» tárepi baqlawshıǵa qarata «joqarı» bolǵanı sebepli, reńler dáslepki doǵaǵa salıstırǵanda keri kórinedi. Ekinshi ayqulaq dáslepkisine qaraǵanda hálsizirek, sebebi bir shaǵılısıwǵa salıstırǵanda eki shaǵılısıwda kóbirek jaqtılıq joǵaladı hám ayqulaqtıń ózi aspannıń úlkenirek maydanına jayılǵan. Hárbir ayqulaq óziniń reńli jolaqları ishinde aq jaqtılıqtı shaǵılıstıradı, biraq bul dáslepki ayqulaq ushın «tómen» hám ekinshisi ushın «joqarı» baǵıtta<ref name="atopticsSecondary">{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/ord2form.htm| bet = Secondary rainbow| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Dáslepki hám ekinshi doǵalar arasındaǵı jaqtılandırılmaǵan qarańǵı aspan maydanı Aleksandr jolaǵı dep ataladı, onı birinshi bolıp súwretlegen Afrodisiyalı Aleksandr atına qoyılǵan. === Egizek ayqulaq === [[Fayl:Alexander’s_band_will_1.jpg|nobaý|Dáslepki ayqulaq «egiz».]] Eki bólek hám koncentrlik ayqulaq doǵalarınan turatuǵın qos ayqulaqtan ózgeshe, júdá siyrek ushırasatuǵın egiz ayqulaq bir tiykardan bólinip shıǵatuǵın eki ayqulaq doǵası túrinde kórinedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/twin1.htm| bet = Atmospheric Optics: Twinned rainbows| sáne = 2002-jıl 3-iyun | baspaxana = Atoptics.co.uk| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. Ekinshi doǵadaǵı reńler, ekinshi ayqulaqtaǵıday keri tártipte emes, dáslepki ayqulaqtaǵı sıyaqlı tártipte kórinedi. «Ádettegi» ekinshi ayqulaq ta kóriniwi múmkin. Egiz ayqulaqlar qosımsha jolaqlarǵa uqsap kóriniwi múmkin, biraq olardı shatastırmaw kerek. Bul eki qubılıstı olardıń reńler profilindegi ayırmashılıq boyınsha ajıratıwǵa boladı: qosımsha jolaqlar áste pastel reńlerinen turadı (tiykarınan qızǵılt, fiolet hám jasıl), al egiz ayqulaq ádettegi ayqulaqtaǵıday spektrdi kórsetedi. Egiz ayqulaqtıń payda bolıw sebebi aspannan túsip atırǵan hár qıylı ólshemdegi suw tamshılarınıń birikpesi dep esaplanadı. Hawa qarsılıǵı sebepli, jawın tamshıları túskende jalpayadı, hám jalpayıw úlkenirek suw tamshılarında ayqınıraq kórinedi. Hár qıylı ólshemdegi jawın tamshıları bar eki jawın qosılǵanda, olardıń hár biri sál ózgeshe ayqulaqlar payda etedi, olar birlesip egiz ayqulaqtı payda etiwi múmkin. San juwmaǵı menen nur jolın izertlew 0.40 hám 0.45 mm tamshılardıń aralaspası súwrettegi egiz ayqulaqtı túsindire alatuǵının kórsetti. Tamshı ólshemindegi sol kishi ayırmashılıq tamshı formasınıń tegisleniwinde kishi ayırmashılıqqa hám ayqulaq tóbesiniń tegisleniwinde úlken ayırmashılıqqa alıp kelgen<ref>{{Cite journal|url=http://graphics.ucsd.edu/~henrik/papers/physically_based_simulation_of_rainbows.pdf|title=Physically-based simulation of rainbows|access-date=9 May 2019}}</ref>. Sol waqıtta, jáne de siyregirek ushırasatuǵın úsh tarmaqqa bólingen ayqulaq tábiyatta baqlanǵan hám súwretke túsirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://atoptics.wordpress.com/2015/03/11/triple-split-rainbow-observed-and-photographed-in-japan-august-2012/| bet = Triple-split rainbow observed and photographed in Japan, August 2012| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150402141556/https://atoptics.wordpress.com/2015/03/11/triple-split-rainbow-observed-and-photographed-in-japan-august-2012/| arxivsáne = 2015-jıl 2-aprel | sáne = 2015-jıl 12-mart | baspaxana = blog.meteoros.de| qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-mart }}</ref>. === Tolıq sheńberli ayqulaq === [[Fayl:Circular_rainbow.jpg|nobaý|Dóńgelek ayqulaq]] Teoriyada, hár bir ayqulaq sheńber, biraq jerden ádette tek onıń joqarǵı yarımın kóriwge boladı. Ayqulaqtıń orayı aspandaǵı Quyashtıń jaylasıwına diametral qarama-qarsı bolǵanlıqtan, quyash gorizontqa jaqınlasqan sayın sheńberdiń kóbirek bólegi kórinedi, bul kún batqanda yamasa shıqqanda kórinetuǵın sheńberdiń eń úlken bólegi shama menen 50% ekenin ańlatadı. Ayqulaqtıń tómengi yarımın kóriw ushın baqlawshınıń gorizontınan tómende suw tamshıları bolıwı, sonıń menen birge olarǵa quyash jaqtılıǵınıń jetip barıwı kerek. Baqlawshı jer betinde turǵanda bul talaplar ádette orınlanbaydı, sebebi ya kerekli orında tamshılar bolmaydı, ya baqlawshınıń artındaǵı landshaft quyash jaqtılıǵına tosqınlıq etip turadı. Biraq, biyik imarat yamasa samolyot sıyaqlı biyik kóriw noqatınan bul talaplar orınlanıwı hám tolıq sheńberli ayqulaqtı kóriwge boladı<ref name="EarthSky">{{Web deregi | url = http://earthsky.org/earth/can-you-ever-see-the-whole-circle-of-a-rainbow| bet = Can you ever see the whole circle of a rainbow? &#124; Earth| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131004232848/http://earthsky.org/earth/can-you-ever-see-the-whole-circle-of-a-rainbow| arxivsáne = 2013-jıl 4-oktyabr | sáne = 2012-jıl 15-dekabr | baspaxana = EarthSky| qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-oktyabr }}</ref><ref name="Philip Laven">{{Web deregi | url = http://www.philiplaven.com/p5a.html| bet = Circular rainbows| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131005003907/http://www.philiplaven.com/p5a.html| arxivsáne = 2013-jıl 5-oktyabr | avtor = Philip Laven| sáne = 2012-jıl 4-avgust | baspaxana = Philiplaven.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Yarım ayqulaq sıyaqlı, dóńgelek ayqulaqta da ekinshi doǵa yamasa qosımsha doǵalar bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://apod.nasa.gov/apod/ap140930.html| bet = APOD: 2014 September 30 – A Full Circle Rainbow over Australia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150125081748/http://apod.nasa.gov/apod/ap140930.html| arxivsáne = 2015-jıl 25-yanvar | jumıs = apod.nasa.gov}}</ref>. Jerde turıp ta tolıq sheńberdi payda etiw múmkin, mısalı, quyashqa arqańdı qaratıp turıp baqsha shlangısınan suw dumanın shashıratıw arqalı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/fz795.htm| bet = OPOD – 360° Rainbow| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Dóńgelek ayqulaqtı diametri ádewir kishi hám basqa optikalıq processler arqalı payda bolatuǵın gloriya menen shatastırmaw kerek. Tuwrı jaǵdaylarda, gloriya hám (dóńgelek) ayqulaq yamasa duman doǵası birge payda bolıwı múmkin. «Dóńgelek ayqulaq» penen shatastırılıwı múmkin bolǵan basqa atmosferalıq qubılıs - bul suyıq suw tamshıları emes, muz kristalları sebepli payda bolatuǵın hám Quyashtıń (yamasa Aydıń) qarama-qarsısında emes, al dógereginde jaylasqan 22° galosı. === Qosımsha ayqulaqlar === [[Fayl:Supernumerary-rainbows-jb.jpg|nobaý|Dáslepki doǵanıń ishinde qosımsha jolaqları bar ayqulaqtıń joqarı dinamikalıq diapazonlı súwreti]] Ayırım jaǵdaylarda, ayqulaqtıń fiolet shetin jaǵalap bir yamasa bir neshe tar, hálsiz reńli jolaqlardı kóriwge boladı; yaǵnıy, dáslepki doǵanıń ishinde yamasa, júdá siyrek jaǵdaylarda, ekinshi doǵanıń sırtında. Bul qosımsha jolaqlar qosımsha ayqulaqlar yamasa qosımsha jolaqlar dep ataladı; ayqulaqtıń ózi menen birge bul qubılıs jáne qatlamlı ayqulaq dep te belgili. Qosımsha doǵalar tiykarǵı doǵadan biraz ajıralǵan, onnan uzaqlasqan sayın izbe-iz hálsizlenip baradı hám ádettegi spektr úlgisiniń ornına pastel reńlerine (tiykarınan qızǵılt, fiolet hám jasıl reńlerden turatuǵın) iye<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/supers.htm| bet = Supernumerary Rainbows| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Bul effekt diametri shama menen 1 mm yamasa onnan kishi suw tamshıları qatnasqanda kórinedi; tamshılar qanshelli kishi bolsa, qosımsha jolaqlar sonshelli keń boladı hám olardıń reńleri sonshelli az toyınǵan boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/supdrsz.htm| bet = Supernumerary Rainbows and drop size| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Kishi tamshılarda payda bolıwına baylanıslı, qosımsha jolaqlar dumanda ayrıqsha kózge túsiwge beyim<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/droplets/fogdrpsz.htm| bet = Fogbow droplet size effect| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Qosımsha ayqulaqlardı klassikalıq geometriyalıq optika járdeminde túsindiriw múmkin emes. Gezeklesken hálsiz jolaqlar jawın tamshıları ishinde biraz ózgeshe uzınlıqtaǵı sál ózgeshe jollar boylap júretuǵın jaqtılıq nurlarınıń interferenciyası sebepli payda boladı. Ayırım nurlar fazada bolıp, konstruktiv interferenciya arqalı bir-birin kúsheytip, jarıq jolaq payda etedi; basqaları yarım tolqın uzınlıǵına shekem fazadan shıǵıp, destruktiv interferenciya arqalı bir-birin joq etip, boslıq payda etedi. Hár qıylı reńdegi nurlar ushın sınıw múyeshleri hár qıylı bolǵanlıqtan, interferenciya úlgileri hár qıylı reńdegi nurlar ushın biraz ózgeshe, sonlıqtan hárbir jarıq jolaq reńi boyınsha ayrılıp, miniatyura ayqulaq payda etedi. Qosımsha ayqulaqlar jawın tamshıları kishi hám bir ólshemli bolǵanda anıǵıraq kórinedi. Qosımsha ayqulaqlardıń bar ekenligi tariyxıy jaqtan jaqtılıqtıń tolqınlıq tábiyatınıń birinshi kórsetkishi bolǵan hám birinshi túsindiriwdi 1804-jılı Tomas Yung bergen. === Shaǵılısqan ayqulaq, shaǵılısıw ayqulaǵı === [[Fayl:ReflectionRainbow.jpg|nobaý|Kún batqandaǵı shaǵılısıw ayqulaǵı (joqarıda) hám ádettegi ayqulaq (tómende)]] Ayqulaq suw betiniń ústinde payda bolǵanda, hár qıylı jaqtılıq jollarınan payda bolǵan eki tolıqtırıwshı aynalı doǵanı gorizonttıń tómeninde hám joqarısında kóriwge boladı. Olardıń atları sál ózgeshe. Shaǵılısqan ayqulaq gorizonttan tómendegi suw betinde payda bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/bowim6.htm| bet = Bows everywhere!| avtor = Les Cowley (Atmospheric Optics)| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-aprel }}</ref>. Quyash jaqtılıǵı dáslep jawın tamshılarınan burıladı, sońınan baqlawshıǵa jetpesten aldın suw betinen shaǵılısadı. Shaǵılısqan ayqulaq kóbinese, hesh bolmasa yarım, hátte kishi shalshıqlarda da kórinedi. Shaǵılısıw ayqulaǵı quyash jaqtılıǵı jawın tamshılarına jetpesten aldın suw betinen shaǵılısqanda payda bolıwı múmkin, eger suw beti úlken, pútkil beti boyınsha tınıq hám jawın perdesine jaqın bolsa. Shaǵılısıw ayqulaǵı gorizonttan joqarıda payda boladı. Ol gorizontta ádettegi ayqulaq penen kesilisedi hám onıń doǵası aspanda joqarıraq kóteriledi, onıń orayı gorizonttan ádettegi ayqulaqtıń orayı tómende turǵanınday biyiklikte joqarıda turadı. Shaǵılısıw doǵaları ádette quyash tómen bolǵanda jarıqraq boladı, sebebi sol waqıtta onıń jaqtılıǵı suw betlerinen kúshlirek shaǵılısadı. Quyash tómenlegen sayın ádettegi hám shaǵılısıw doǵaları bir-birine jaqınlasadı. Talaplardıń birikpesi sebepli, shaǵılısıw ayqulaǵı siyrek kórinedi. Eger shaǵılısqan hám shaǵılısıw ayqulaqları bir waqıtta qáliplesse, segizge shekem ayırım doǵalardı ayırıwǵa boladı: gorizonttan joqarıdaǵı ádettegi (shaǵılısıwsız) dáslepki hám ekinshi doǵalar (1, 2) hám olardıń gorizonttan tómendegi shaǵılısqan sıńarları (3, 4), hám gorizonttan joqarıdaǵı shaǵılısıw dáslepki hám ekinshi doǵaları (5, 6) hám olardıń gorizonttan tómendegi shaǵılısqan sıńarları (7, 8)<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/reflform.htm| bet = Atmospheric Optics: Reflection rainbows formation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150923180213/http://www.atoptics.co.uk/rainbows/reflform.htm| arxivsáne = 2015-jıl 23-sentyabr | baspaxana = Atoptics.co.uk| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. === Monoxrom ayqulaq === [[Fayl:Monochrome_rainbow.jpg|nobaý|Qızıl (monoxrom) ayqulaqtıń qayta islenbegen súwreti]] Geyde quyash shıǵıwı yamasa batıwı waqtında jawın jawıwı múmkin, bul waqıtta kók hám jasıl sıyaqlı qısqa tolqın uzınlıqları shashıraǵan hám tiykarınan spektrden joǵalǵan boladı. Jawın sebepli qosımsha shashıraw qáliplesiwi múmkin, hám nátiyjede siyrek hám tásirli monoxrom yamasa qızıl ayqulaq payda bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://atoptics.co.uk/fz1100.htm| bet = Dawn Red Rainbows Arizona – OPOD| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150204163924/http://atoptics.co.uk/fz1100.htm| arxivsáne = 2015-jıl 4-fevral | jumıs = atoptics.co.uk| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-fevral }}</ref>. === Joqarı tártipli ayqulaqlar === Keń tarqalǵan dáslepki hám ekinshi ayqulaqlardan tısqarı, joqarı tártipli ayqulaqlardıń da payda bolıwı múmkin. Ayqulaqtıń tártibi onı payda etetuǵın suw tamshıları ishindegi jaqtılıq shaǵılısıwlarınıń sanına baylanıslı anıqlanadı: Bir shaǵılısıw birinshi tártipli yamasa dáslepki ayqulaqtı payda etedi; eki shaǵılısıw ekinshi tártipli yamasa ekinshi ayqulaqtı payda etedi. Kóbirek ishki shaǵılısıwlar joqarı tártipli doǵalardı payda etedi - teoriyada sheksizlikke shekem<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/orders.htm| bet = Untitled Document| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Biraq, hárbir ishki shaǵılısıwda kóbirek jaqtılıq joǵalǵanlıqtan, hárbir keyingi doǵa izbe-iz hálsizlenip baradı hám sonlıqtan onı bayqaw qıyınlasa beredi. Úshinshi tártipli (yamasa úshlik) hám tórtinshi tártipli (tórtlik) ayqulaqlardı baqlawdaǵı qosımsha qıyınshılıq - olardıń quyash baǵıtındaǵı jaylasıwı (sáykes túrde quyashtan shama menen 40° hám 45° aralıqta), bul olardıń onıń jarqırawına batıp ketiwine alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/ord34.htm| bet = 3rd & 4th order rainbows| sáne = 2023-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.atoptics.co.uk}}</ref>. Usı sebeplerden, tábiyiy jaǵdayda 2-tártipten joqarı ayqulaqlardı qarapayım kóz benen kóriw siyrek ushırasadı. Soǵan qaramastan, tábiyatta úshinshi tártipli doǵanıń kóriniwi haqqında xabarlar bolǵan hám 2011-jılı ol birinshi ret anıq súwretke túsirilgen<ref>{{Cite journal|title=Photographic evidence for the third-order rainbow| sáne =1 October 2011}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111005111001.htm| bet = ''Triple Rainbows Exist, Photo Evidence Shows'', ScienceDaily.com, Oct. 5, 2011| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131004213413/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111005111001.htm| arxivsáne = 2013-jıl 4-oktyabr | sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | baspaxana = Sciencedaily.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust }}</ref>. Kóp ótpesten, tórtinshi tártipli ayqulaq ta súwretke túsirilgen,<ref>{{Cite journal|title=Photographic observation of a natural fourth-order rainbow| sáne =1 October 2011}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/10/third-and-fourth-order-rainbow.html| bet = Short Sharp Science: First ever image of fourth-order rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170711065726/https://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/10/third-and-fourth-order-rainbow.html| arxivsáne = 2017-jıl 11-iyul | jumıs = www.newscientist.com}}</ref> al 2014-jılı besinshi tártipli (yamasa beslik) ayqulaqtıń birinshi súwretleri járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.weatherscapes.com/quinary/| bet = Observations of the quinary rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150103142928/http://www.weatherscapes.com/quinary/| arxivsáne = 2015-jıl 3-yanvar | jumıs = www.weatherscapes.com}}</ref>. Beslik ayqulaq dáslepki hám ekinshi ayqulaqlar arasındaǵı boslıqta yarım jaylasqan hám hátte ekinshi ayqulaqqa qaraǵanda ádewir hálsiz. Laboratoriya jaǵdayında ádewir joqarı tártipli doǵalardı payda etiw múmkin. Feliks Bille (1808-1882) 19-tártipke shekemgi ayqulaqtıń múyeshlik jaylasıwların súwretlegen, ol bul úlgini «ayqulaqlar rawshanı» dep ataǵan<ref>{{Cite journal|title=Mémoire sur les Dix-neuf premiers arcs-en-ciel de l'eau}}</ref><ref name="Walker1977">{{Cite journal|url=http://optica.machorro.net/Optica/SciAm/Rainbow/1977-07-body.html|title=How to create and observe a dozen rainbows in a single drop of water|access-date=8 August 2011}}</ref>. Laboratoriya jaǵdayında lazerler payda etetuǵın júdá jaqtı hám jaqsı kollimaciyalanǵan jaqtılıqtı paydalanıp joqarı tártipli ayqulaqlardı baqlaw múmkin. 1998-jılı Ng hám basqalar usınday usıldı biraq argon ion lazer nurın paydalanıp 200-tártipke shekemgi ayqulaqtı xabarlaǵan<ref>{{Cite journal|title=Observation of high-order rainbows formed by a pendant drop}}</ref>. Úshlik hám tórtlik ayqulaqlardı «úsh eseli» hám «tórt eseli» ayqulaqlar menen shatastırmaw kerek - bul terminler geyde nadurıs túrde (ádewir keń tarqalǵan) qosımsha doǵalar hám shaǵılısıw ayqulaqların bildiriw ushın qollanıladı. === Ay sáwlesi astındaǵı ayqulaqlar === [[Fayl:Moonbow_at_lower_Yosemite_fall.jpg|nobaý|Tómengi Yosemiti sarqıramasındaǵı shashırandı ay ayqulaǵı]] Kópshilik atmosferalıq optikalıq qubılıslar sıyaqlı, ayqulaqlardı Quyash jaqtılıǵı, biraq jáne Ay jaqtılıǵı da payda ete aladı. Keyingi jaǵdayda, ayqulaq ay ayqulaǵı yamasa ayqulaq dep ataladı. Olar quyash ayqulaqlarına qaraǵanda ádewir hálsiz hám siyrek, olardıń kóriniwi ushın Aydıń tolısıwǵa jaqın bolıwın talap etedi. Sol sebepli, ay ayqulaqları kóbinese aq bolıp kórinedi hám monoxrom dep esaplanıwı múmkin. Biraq, tolıq spektr bar, biraq adam kózi ádette reńlerdi kóriw ushın jetkilikli sezgir emes. Uzaq ekspoziciyalı súwretler geyde bunday ayqulaqtaǵı reńdi kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.atoptics.co.uk/rainbows/moonbow.htm| bet = Moonbow – Lunar Rainbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080421035300/http://www.atoptics.co.uk/rainbows/moonbow.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-aprel | jumıs = www.atoptics.co.uk| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-iyun }}</ref>. === Duman === [[Fayl:Fogbow_spectre_and_glory_filtered.jpg|nobaý|Duman hám gloriya, sonday-aq Broken elesi]] Dumanlar ayqulaqlar sıyaqlı payda boladı, biraq olar jaqtılıqtı keń shashıratatuǵın ádewir kishi bult hám duman tamshıları tárepinen payda etiledi. Olar derlik aq bolıp, sırtında hálsiz qızıl hám ishinde kók reńler bar; kóbinese ishki shetiniń ishinde bir yamasa bir neshe keń qosımsha jolaqlardı kóriwge boladı. Reńler hálsiz, sebebi hár bir reńdegi doǵa júdá keń hám reńler bir-birin jabadı. Dumanları salqınıraq suw menen tiyisken hawa salqınlaǵanda suw ústinde jiyi kórinedi, biraq eger duman quyashtıń nurı ótiwi ushın jetkilikli juqa bolsa hám quyash ádewir jarıq bolsa, olardı hár jerde tabıwǵa boladı. Olar júdá úlken - derlik ayqulaqtay hám onnan ádewir keń. Olar geyde doǵanıń orayında gloriya menen birge payda boladı. Duman doǵaların muz galoları menen shatastırmaw kerek, olar dúnya júzi boyınsha júdá keń tarqalǵan hám (hár qanday tártiptegi) ayqulaqlarǵa qaraǵanda ádewir jiyirek kórinedi, biraq ayqulaqlarǵa baylanıslı emes. === Slitbow (burshaq ayqulaq) === Slitbow ádettegi ayqulaq sıyaqlı payda boladı, biraq jawın suwı ornına jawıp atırǵan burshaq (muz bólekleri) arqalı ótkende qáliplesedi. Jaqtılıq burshaq arqalı ótkende sınıwǵa ushırap, bul siyrek qubılıstı payda etedi. Bul qubılıs AQSH boylap hújjetlestirilgen bolıp, birinshi ret ashıq hújjetlestirilgen hám súwretke túsirilgen slitbow 2012-jıldıń 21-dekabrinde Virdjiniya shtatınıń Richmond qalasında baqlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://johncohn.org/base/2012/12/21/friday-night-sleetbow/| bet = Friday Night – Sleetbow| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211028151121/http://johncohn.org/base/2012/12/21/friday-night-sleetbow/| arxivsáne = 2021-jıl 28-oktyabr | sáne = 2012-jıl 22-dekabr | jumıs = johncohn.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-fevral }}</ref>. Ádettegi ayqulaqlar sıyaqlı, olar da hár qıylı formada bolıwı múmkin, máselen, bir reńli slitbow 2016-jıldıń 7-yanvarında Indiana shtatınıń Valparaiso qalasında hújjetlestirilgen. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ q37ph0eeatv2r2qusubnzujq13titqq 0 28048 266277 216063 2026-08-18T00:54:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266277 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros.jpg|thumb|right|[[Giovanni Baglione]]. «Jerlik muhabbattı jeńgen ilahiy muhabbat» (1602–1603), dramatik kompoziciyalıq kiaroskuronı kórsetpekte.]] [[Kórkem óner]]de '''kiaroskuro''' yamasa '''jaqtılıqtıń kóleńkesi''' ({{IPAc-en|lang|k|i|ˌ|ɑːr|ə|ˈ|s|k|(|j|)|ʊər|oʊ}} {{respell|kee|AR|ə|SKOOR|oh|,_-|SKURE|-}}, {{IPA|it|ˌkjaroˈskuːro|lang}}; {{lit|jaqtı-qaranǵı}}) — jaqtı hám qaranǵınıń kúshli [[Kontrast (kóriw)|kontrast]]ların qollanıw bolıp, ádette, pútkil kompoziciyaǵa tásir etiwshi anıq kontrastlardı bildiredi. Bul sonday-aq, úsh ólshemli obyektlerdi hám figuralardı modelirlewde kólem sezimin payda etiw ushın jaqtı kontrastlarınan paydalanıw boyınsha súwretshiler hám [[Kórkem óner tariyxshısı|kórkem óner tariyxshıları]] tárepinen qollanılatuǵın texnikalıq termin esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = Chiaroscuro {{!}} Glossary {{!}} National Gallery, London| url = https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/chiaroscuro| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr | jumıs = www.nationalgallery.org.uk}}</ref>. Kinodaǵı uqsas effektler, sonday-aq aq-qara hám [[tómengi giltli fotografiya]] (low-key photography) da kiaroskuro dep ataladı. Súwret predmetine kúshli itibar qaratıw ushın saya hám kontrasttan shekten tıs paydalanıw [[tenebrizm]] dep ataladı. Terminniń qosımsha qánigelestirilgen qollanılıwı tómendegilerdi óz ishine aladı: hár biri hár túrli reńli boyaw menen basılǵan hár túrli bloklar menen islengen reńli aǵash gravyuraları ushın [[kiaroskuro ksilografiyası]]; hám reńli qaǵazdaǵı aq reńli jaqtılandırıw menen qara tırnaqsha ortalıǵındaǵı súwretler ushın kiaroskuro kireedi<ref>Iris Brahms (ed.): Gezeichnete Evidentia. Zeichnungen auf kolorierten Papieren in Süd und Nord von 1400 bis 1700, De Gruyter, Berlin/Boston 2022, {{ISBN|978-3-11-063449-5}}</ref>. Kiaroskuro Renessans dáwirinde payda boldı, biraq ol kóbinese Barokko kórkem óneri menen baylanıstırıladı<ref>{{Web deregi | bet = Chiaroscuro in Art: What Is the Chiaroscuro Technique?| url = https://www.masterclass.com/articles/chiaroscuro-in-art| jumıs = www.masterclass.com}}</ref>. Kiaroskuro — [[Renessans dáwiriniń kanonikalıq súwretlew usılları]]nıń biri ([[kandjiante]] (cangiante), [[sfumato]] hám [[unione]] menen qatar) bolıp tabıladı (qosımsha qarań: [[Renessans kórkem óneri]]). Bul texnikadan paydalanıwı menen tanımal bolǵan súwretshiler qataryna [[Leonardo da Vinci]], [[Caravaggio]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.carredartistes.com/en-us/blog/caravaggio-between-shadows-and-light| bet = Caravaggio, between shadows and light| jumıs = www.carredartistes.com| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-yanvar }}</ref>, [[Rembrandt]]<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Marcia B. |title=Color and Technique in Renaissance Painting: Italy and the North |date=1987 |publisher=J.J. Augustin |isbn=978-9993793403 |language=en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://emptyeasel.com/2007/07/20/chiaroscuro-in-painting-the-power-of-light-and-dark/| bet = Chiaroscuro in Painting: The Power of Light and Dark| sáne = 2007-jıl 20-iyul | jumıs = EmptyEasel.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-yanvar }}</ref>, [[Jan Vermeer|Vermeer]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.artble.com/artists/johannes_vermeer| bet = Johannes Vermeer| jumıs = Artble| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-yanvar }}</ref>, [[Francisco Goya|Goya]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.enforex.com/culture/art-francisco-goya.html| bet = Francisco Goya – Spanish Culture| jumıs = www.enforex.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-yanvar }}</ref> hám [[Georges de La Tour]] kiredi. == Tariyxı == === Kiaroskuro súwretiniń payda bolıwı === [[Fayl:Christ at Rest, by Hans Holbein the Younger.jpg|thumb|left|«Dem alıp atırǵan Iysa», [[Hans Holbein Kishi]], 1519. Oxra reńli qaǵazda qálem, tush hám kist, aq guash penen kúsheytilgen kiaroskuro súwreti.]] «Kiaroskuro» termini [[Renessans]] dáwirinde reńli qaǵazǵa súwret salıw retinde payda boldı, bunda súwretshi qaǵazdıń tiykarǵı tonınan jaqtıǵa qaray aq [[guash]]tı, al qaranǵıǵa qaray tush yamasa [[akvarel]]di qollanǵan<ref>{{Web deregi | bet = Harvard University Art Museums - Fogg Art Museum| url = http://www.artmuseums.harvard.edu/fogg/drawingglossary.html#C#C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080421003620/http://www.artmuseums.harvard.edu/fogg/drawingglossary.html#C#C| arxivsáne = 2008-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2007-jıl 30-avgust | jumıs = www.artmuseums.harvard.edu}}</ref><ref>[http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/recent_acquisitions/1998/co_rec_eur_1998_15.asp Example from the Metropolitan] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081220055933/http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/recent_acquisitions/1998/co_rec_eur_1998_15.asp |date=December 20, 2008 }}</ref>. Bular óz gezeginde sıya reńge boyalǵan vellumdaǵı sońǵı Rim imperiyasınıń qoljazbalarına barıp taqalatuǵın [[illyuminaciyalanǵan qoljazba]]lar dástúrlerine súyendi. Bunday dóretpeler '''«kiaroskuro súwretleri»''' dep ataladı, biraq zamanagóy muzey terminologiyasında tek «tayarlanǵan qaǵazdaǵı qálem, aq guash penen kúsheytilgen» sıyaqlı formulalar menen táriypleniwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.tate.org.uk/britain/exhibitions/holbein/rooms/room8.htm| bet = Holbein in England – Tate| jumıs = tate.org.uk| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111217103201/http://www.tate.org.uk/britain/exhibitions/holbein/rooms/room8.htm| arxivsáne = 2011-jıl 17-dekabr }}</ref>. Kiaroskuro ksilografiyaları bul texnikaǵa eliklew retinde baslandı<ref>David Landau & Peter Parshall, ''The Renaissance Print'', pp.&nbsp;180–84; Yale, 1996, {{ISBN|0-300-06883-2}} – discusses these at length. Also see Metropolitan external link.</ref>. Italiya kórkem ónerin talqılaǵanda, bul termin geyde monoxrom yamasa eki reńli súwretlerdi ańlatıw ushın qollanıladı, olar [[grizayl]] retinde tanımal. Terminniń mánisi dáslep kórkem ónerdegi jaqtı hám qaranǵı aymaqlar arasındaǵı barlıq kúshli kontrastlardı qamtıw ushın keńeydi, bul házirgi waqıtta tiykarǵı mánis esaplanadı. === Kiaroskuro modelirlewi === [[Fayl:Raffael 045 detail .jpg|thumb|right|[[Raphael]] tárepinen islengen «[[La Fornarina]]» (1518–19) detalında modeldiń denesinde, mısalı oń jaqtaǵı iyini, kókiregi hám qolında názik modelirlew kiaroskurosi kórsetilgen.]] Kiaroskuro termininiń anıǵıraq texnikalıq qollanılıwı — bul [[súwretshilik]], [[súwret salıw]] yamasa [[grafika]]daǵı jaqtı modelirlew effekti bolıp, bunda úsh ólshemli kólem reńniń gradaciyası hám jaqtı menen saya formalarınıń bóliniwi — kóbinese «[[saye beriw|saya beriw]]» dep ataladı — arqalı túsindiriledi. Batısta bul effektlerdiń oylap tabılıwı — Áyyemgi grekler ushın [[skiografiya|«skiagraphia»]] yamasa «saya-súwret» — dástúriy túrde b.e.sh. V ásirdegi ataqlı Afina súwretshisi [[Apollodorus (súwretshi)|Apollodoros]]qa tiyisli dep esaplanadı. Greciyanıń áyyemgi súwretleriniń az bólimi saqlanıp qalǵan bolsa da, olardıń jaqtı modelirlew effektin túsiniwi ele de b.e.sh. IV ásirdegi Makedoniyanıń [[Pella]] mozaikalarında, ásirese «Gnosis epoesen» (yaǵnıy «bilim bunı jasadı») dep jazılǵan [[Kiyik awı mozaikası]]nda kórinedi. Texnika sonday-aq, [[Vizantiya kórkem óneri]]nde ápiwayılastırılǵan standart formada saqlanıp qaldı hám [[Orta ásirler]]de qayta jetilistirildi. XV ásirdiń basına kelip Italiya hám Flandriyadaǵı súwretshilik hám [[illyuminaciyalanǵan qoljazba|qoljazba illyuminaciyası]]nda standartqa aylandı hám keyin barlıq Batıs kórkem ónerine tarqaldı. Kórkem óner tariyxshısı [[Marcia B. Hall]]dıń teoriyasına qaray<ref>{{cite book|last1=Hall|first1=Marcia B.|title=Color and Meaning: Practice and Theory in Renaissance Painting|url=https://archive.org/details/colormeaningprac0000marc|date=1994|publisher=Cambridge University Press|location=New York, N.Y.|isbn=978-0-521-45733-0}}</ref>, kiaroskuro Italiyanıń [[Joqarı Renessans]] súwretshileri ushın qoljetimli bolǵan tómendegi tórt súwretlew usılınıń biri esaplanadı: [[kandjiante]] (cangiante), [[sfumato]] hám [[unione]] menen qatar<ref>Hall, Marcia B., ''Rome'' (series "Artistic Centers of the Italian Renaissance"), pp.&nbsp;148–150, 2005, Cambridge University Press, 2005, {{ISBN|978-0-521-62445-9}}, [https://books.google.com/books?id=gt5gtrqoKOIC&pg=PA148 Google books]</ref>. Súwretlengen Raphaeldiń miyneti jaqtınıń shep jaqtan túsip atırǵanın kórsetedi. Bul modeldiń denesine kólem beriw ushın názik modelirlew kiaroskurosin de, sonday-aq jaqsı jaqtılandırılǵan model menen ósimliklerdiń júdá qaranǵı fonı arasındaǵı kontrastta kúshli kiaroskuronı da kórsetedi. Kiaroskuro modelirlewi házirgi waqıtta ápiwayı nárse retinde qabıllanadı, biraq onıń ayırım qarsılasları da bolǵan; atap aytqanda: ingliz [[portret miniatyurashısı]] [[Nicholas Hilliard]] óziniń patronı Korolicha [[Elizabeth I]]diń kóz-qarasların sáwlelendirip, óziniń súwretlew boyınsha traktatında onı júdá az qollanıw haqqında eskertken: «óz-ózin kórsetiwdiń eń jaqsı jolı saya emes, bálki, ashıq jaqtını talap etedi... Ully Mártebeli... bul maqset ushın jaqın arada hesh qanday terek te, saya da bolmaǵan ájayıp baǵdıń ashıq jolında otırıwdı tańladı...»<ref>Quotation from Hilliard's ''Art of Limming'', c. 1600, in ''Nicholas Hilliard'', [[Roy Strong]], 2002, p.&nbsp;24, Michael Joseph Ltd, London, {{ISBN|0-7181-1301-2}}</ref> === Kiaroskuro ksilografiyaları === [[Fayl:Mary Coriolano2.jpg|right|thumb|upright|[[Bartolommeo Coriolano]] tárepinen 1630-1655 jıllar aralıǵında jaratılǵan Bibi Maryam hám Sábiy (Iysa) islengen kiaroskuro ksilografiyası (cifrlı qayta tiklengen)]] Kiaroskuro ksilografiyaları — bul hár túrli reńlerde basılǵan eki yamasa onnan kóp bloklar isletilgen [[ksilografiya]]daǵı [[eski masterler grafikası]]; olar shártli túrde jaqtı hám qaranǵınıń kúshli kontrastlarına iye bolıwı shárt emes. Olar dáslep kiaroskuro súwretlerine uqsas effektlerge erisiw ushın jaratılǵan. Kitap basıp shıǵarıwdaǵı ayırım dáslepki eksperimentlerden soń, eki blok ushın móljellengen haqıyqıy kiaroskuro ksilografiyası shaması birinshi ret 1508 yamasa 1509-jılları Germaniyada [[Lucas Cranach Úlken]] tárepinen oylap tabılǵan, onnan keyin tez arada [[Hans Burgkmair Úlken]] bul usıldı qollana basladı<ref>Landau and Parshall, 179–192; ''Renaissance Impressions: Chiaroscuro Woodcuts from the Collections of Georg Baselitz and the Albertina, Vienna'', [[Royal Academy]], London, March–June 2014, exhibition guide.</ref>. [[Strasburg]] qalasındaǵı [[Johannes Schott]] baspaxanasında islegen blok kesiwshi úsh bloklı kiaroskuro ksilografiyalarına erisken birinshi adam dep esaplanadı<ref name=steiff>{{cite book |last=Steiff |chapter=Schott, Johannes|title=Allgemeine Deutsche Biographie |volume=32 |year=1891 |pages=402–404 |url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd124577008.html#adbcontent |access-date=11 August 2021 |language=de}}</ref>. [[Vasari]] Italiyada [[Ugo da Carpi]] bul tarawda birinshi bolǵan degen pikirde bolsa da, onıń Italiyadaǵı birinshi mısalları 1516-jılǵa barıp taqalatuǵını anıq<ref>Landau and Parshall, 150</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.metmuseum.org/toah/hd/wdct/ho_17.50.1.htm| bet = Ugo da Carpi after Parmigianino: Diogenes (17.50.1) &#124; Heilbrunn Timeline of Art History &#124; The Metropolitan Museum of Art| baspaxana = Metmuseum.org| sáne = 2012-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-fevral }}</ref>. Biraq basqa dereklerge qaray, birinshi kiaroskuro ksilografiyası italiyalı súwretshi [[Andrea Mantegna]] tárepinen 1470 hám 1500 jıllar aralıǵında jaratılǵan «Yuliy Cezardıń triumfı» esaplanadı<ref>{{Cite book |title=The Italian Renaissance and Cultural Memory |last=Emison |first=Patricia A. |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-00526-6 |location=New York |pages=105–107}}</ref>. Bul texnikadan paydalanǵan basqa [[grafikshiler]] qatarına [[Hans Wechtlin]], [[Hans Baldung Grien]] hám [[Parmigianino]] kiredi. Germaniyada texnika 1520-jılları eń joqarı ataqlılıqqa eristi, biraq ol XVI ásir boyı Italiyada qollanıldı. Keyinirek [[Hendrick Goltzius|Goltzius]] sıyaqlı súwretshiler geyde onnan paydalandı. Kópshilik nemec eki bloklı printlerinde tiykarǵı blok («liniyalı blok») qara reńde basılǵan, al ton blokı yamasa bloklarında reńniń tegis maydanları bolǵan. Italiyada bolsa kiaroskuro ksilografiyaları pútkilley basqasha effektke erisiw ushın liniyalı bloklarsız islep shıǵarıldı<ref>David Landau & Peter Parshall, ''The Renaissance Print'', pp. 179–202; 273–81 & passim; Yale, 1996, {{ISBN|0-300-06883-2}}</ref>. === Kompoziciyalıq kiaroskurodan Caravaggioǵa shekem === [[Fayl:Geertgen tot Sint Jans, The Nativity at Night, c 1490.jpg|thumb|left|upright|«Túngi tuwılıw», [[Geertgen tot Sint Jans]], shama menen 1490-jıl, [[Hugo van der Goes]]tiń shama menen 1470-jılǵı kompoziciyası boyınsha; jaqtı derekleri — jas sábiy Iysa, artqı tóbbedegi shopanlardıń otı hám olarǵa kórinetuǵın perishte.]] Qoljazba illyuminaciyası kóp sanlı tarawlardaǵı sıyaqlı, ásirese jaqtılandırıw effektlerine urınıwda eksperimental bolǵan. Kompoziciyalıq kiaroskuronıń rawajlanıwı Arqa Evropada júdá ataqlı mistik [[Shveciya Áwliyesi Bridjit]]tiń [[Iysanıń tuwılıwı|Isanıń tuwılıwı]] haqqındaǵı kóz-qarasınan úlken túrtki aldı. Ol jas náreste Isanı jaqtı shıǵarıp atırǵan retinde sıpatladı; súwretlewler bul effektke itibar qaratıw ushın saqlaǵan basqa jaqtı dereklerin barǵan sayın azayttı hám Barokko dáwirine shekem kiaroskuro menen kórsetiwde júdá keń tarqalǵan bolıp qaldı. [[Hugo van der Goes]] hám onıń izbasarları tek sham yamasa náreste Masixtan (Isadan) shıqqan ilahiy jaqtı menen jaqtılandırılǵan kóplegen sızılmalardı sızdı. Keyingi ayırım súwretshiler sıyaqlı, olardıń qolında bul effekt Barokko dáwirindegi drama emes, bálki, tınıshlıq hám paraxatshılıq kórsetkishi boldı. Kúshli kiaroskuro XVI ásirde [[Mannerizm]] hám [[Barokko]] kórkem ónerinde ataqlı effektke aylandı. Ilahiy jaqtı [[Tintoretto]], [[Paolo Veronese|Veronese]] hám olardıń kóplegen izbasarlarınıń kompoziciyaların jaqtılandırıwdı dawam ettirdi. Bir ǵana qısıq hám kóbinese kórinbeytuǵın derekten túsip turǵan jaqtı nurları menen dramatikalıq jaqtılandırılǵan qaranǵı predmetlerden paydalanıw — bul [[Ugo da Carpi]] (shama menen, 1455–1523), [[Giovanni Baglione]] (1566–1643) hám [[Caravaggio]] (1571–1610) tárepinen rawajlandırılǵan kompoziciyalıq usıl boldı. Olardıń eń sońǵısı dramatikalıq kiaroskuro tiykarǵı stilistikalıq usılǵa aylanǵan [[tenebrizm]] stilin rawajlandırıwda áhmiyetli rol oynadı. == Galereya == Modelirlewdegi kiaroskuro; súwretler <gallery widths="190" heights="190"> File:Fra Angelico - Flight into Egypt, 1450.jpg|[[Fra Angelico]], shama menen 1450-jıl, súwrettiń barlıq elementlerinde kiaroskuro modelirlewin qollanadı. File:Sandro Botticelli 054.jpg|[[Sandro Botticelli|Botticelli]]diń «Áwliye Sebastyan»ı, 1474. File:Retrato de Juan Pareja, by Diego Velázquez.jpg|[[Diego Velázquez]]tiń «[[Juan de Pareja portreti]]», shama menen 1650-jıl, bet hám kiyimlerde názik jaqtılandırıw hám saye beriwden paydalanǵan. File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Jan Vermeer|Johannes Vermeer]]diń «Sútshi qız»ı, shama menen 1658-jıl. Onıń pútkil kompoziciyada modelirlew ushın jaqtıdan paydalanıwı óte quramalı hám názik esaplanadı. </gallery> Modelirlewdegi kiaroskuro; printler hám súwretler <gallery widths="190" heights="190"> File:Israhel van Meckenem der Jüngere - Selbstbildnis und Gemahlin.jpg|XV ásirdiń aqırındaǵı bul [[engraving|gravyura]]da betler hám kiyimlerdi modelirlew ushın shtrixlaw hám krest tárizli shtrixlawdıń názik liniyaları qollanılǵan. File:Herkules und Antäus (Mantegna).jpg|Kólem kórsetiw ushın jaqtılandırıw hám saye beriwdi kórsetiwshi basqa bir XV ásir gravyurası. File:Study of Arms and Hands.jpg|[[Leonardo da Vinci]] tárepinen islengen súwret. File:Study for the Kneeling Leda.jpg|Leonardoniń basqa bir izertlewi, bunda saye beriwdiń liniyalıq quramın ańsat kóriwge boladı. </gallery> Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: súwretshilik <gallery widths="190" heights ="190"> File:Domenico Beccafumi 070.jpg|[[Domenico Beccafumi]] tárepinen «Xosh xabar» (Annunciation), 1545–46. File:El Greco - Allegory, Boy Lighting Candle in Company of Ape and Fool (Fábula).JPG|[[El Greco]] tárepinen «Allegoriya, maymıl hám aqmaq penen birge sham jaqtılandırıp atırǵan bala», 1589–1592. File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|[[Caravaggio]] tárepinen «Áwliye Pyotrdıń krestke keriliwi», 1600. File:Adam Elsheimer - Die Flucht nach Ägypten (Alte Pinakothek) 2.jpg|[[Adam Elsheimer]] tárepinen «Egipetke qashıw», 1609. File:Rembrandt van Rijn "Petrus in de gevangenis" (St. Peter in prison).jpg|[[Rembrandt]] tárepinen «Áwliye Pyotr qamaqxana», 1631. File:Judith Leyster The Proposition.jpg|[[Judith Leyster]] tárepinen «Usınıs», 1631. File:Georges de La Tour 007.jpg|[[Georges de La Tour]] tárepinen «Tútinli jalın menen Magdalina», shama menen 1640. File:Bal26151-Jan-Both.jpg|Peyzajdaǵı kiaroskuro, [[Jan Both]], 1646. File:Gerard van Honthorst 002.jpg|[[Matthias Stom]] tárepinen «Shopanlardıń sıyınıwı», XVII ásir ortası. File:Antoine Watteau - La Partie carrée.jpg|[[Antoine Watteau]] — «La Partie carrée», shama menen 1713. File:An Experiment on a Bird in an Air Pump by Joseph Wright of Derby, 1768.jpg|[[Joseph Wright of Derby]] tárepinen «Hawa nasosındaǵı qus penen eksperiment», 1768. File:Jean-Honoré Fragonard 009.jpg|[[Jean-Honoré Fragonard|Fragonard]] tárepinen «Ilik», shama menen 1777. File:Goya Christ.jpg|[[Francisco Goya]] tárepinen «Zaytun tawındaǵı Masiyx (Iysa)», 1819. </gallery> Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: fotografiya <gallery widths="190" heights ="190"> File:Golden Retriever Carlos im Wald (10580536693).jpg File:Bembel With Care (167479007).jpeg File:Woman (Imagicity 501).jpg </gallery> Kiaroskuro betler <gallery widths="190" heights ="190"> File:José de Ribera 011.jpg|[[Jusepe de Ribera]] tárepinen «Áwliye İyeronim», 1652. File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - An Old Man in Red.JPG|[[Rembrandt]] tárepinen «Qızıl kiygen qariya», 1652–1654. File:The Knitting Woman painting by William-Adolphe Bouguereau.jpg|[[William-Adolphe Bouguereau]] tárepinen «Toqıwshı qız», 1869. File:Millais - Self-Portrait.jpg|[[John Everett Millais]]tiń avtoportreti, 1881. </gallery> Kiaroskuro súwretleri hám ksilografiyaları <gallery widths="190" heights ="190"> File:Springinklee schmerzensmann.jpg|[[Hans Springinklee]] tárepinen reńli qaǵazdaǵı kiaroskuro súwreti, 1516. File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Study of a Seated Veiled Female Figure (19th Century).png|Kiaroskuro súwretiniń dáslepki túriniń XIX ásirdegi versiyası: reńli qaǵaz, aq guash hám qálem sayesi. File:5316 bassenge saturn.jpg|Saturn, italiyalı anonim, XVI ásir?, italiya stilindegi kiaroskuro ksilografiyası. File:5049 bassenge chiaroscuro.jpg|[[Ludolph Buesinck]], «Eneya óz ákesin kóterip baradı», nemis stili. </gallery> == Qosımsha qarań == * [[Jaqtı-saya suw belgisi]] == Eskertiwler == {{Reflist|30em}} == Derekler == {{refbegin}} * David Landau & Peter Parshall, ''The Renaissance Print'', pp.&nbsp;179–202; 273–81 & passim; Yale, 1996, {{ISBN|0-300-06883-2}} {{refend}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Chiaroscuro}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/wdct/hd_wdct.htm Metropolitan kórkem óner muzeyiniń kórkem óner tariyxı xronologiyasınan kiaroskuro ksilografiyası] * [https://web.archive.org/web/20070625130531/http://www.spencerart.ku.edu/collection/print/maps/zanmap.shtml Kanzas shtatındaǵı Spenser kórkem óner muzeyinen kiaroskuro ksilografiyası] * [http://studiochalkboard.evansville.edu/s-chiaro.html Evansvill universitetinen (modelirlew) kiaroskurosi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212214343/http://studiochalkboard.evansville.edu/s-chiaro.html |date=December 12, 2008 }} {{Authority control}} [[Kategoriya:Súwretlew óneri terminologiyası]] [[Kategoriya:Kórkem texnikalar]] [[Kategoriya:Italyansha sózler hám sóz dizbekleri]] [[Kategoriya:Súwretlew ónerindegi kompoziciya]] [[Kategoriya:Sayalar]] 26ar8yybqtg2xz3cb2x13pnn0smv7s9 0 28157 266188 243284 2026-08-17T23:33:22Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266188 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right<!-- right (default), left, center, none --> | direction = <!-- horizontal (default), vertical --> | background color = <!-- box background --> | total_width = 550<!-- total width of all the displayed images in pixels (an integer, omit "px" suffix) --> | caption_align = center<!-- left (default), center, right --> <!-- Header -->| header_background = | header_align = <!-- center (default), left, right --> | header = <!--image 1--> | image1 = Wiki-sixtynine.png<!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix -->| | alt1 = | link1 = Fayl:Wiki-sixtynine.png | thumbtime1 = | caption1 = <!--image 2--> | image2 = Lesbian_sexual_position_3.jpg<!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix --> | alt2 = | link2 = Fayl:Lesbian_sexual_position_3.jpg | thumbtime2 = | caption2 = <!--image 3--> | image3 = Wiki-sixtynine-male.jpg<!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix --> | alt3 = | link3 = Fayl:Wiki-sixtynine-male.jpg | thumbtime3 = | caption3 = <!-- and so on --> <!-- Footer -->| footer_background = | footer_align = center<!-- left (default), center, right --> | footer = 69 poziciyasındaǵı óz ara awız jınısıy qatnasıǵınıń súwretleri.{{break}}'''Shepte:''' geteroseksual juplıq, '''Ortada:''' lesbiyan jubaylar, '''Ońda:''' gey jubaylar }} '''69 poziciyası''' — jınısıy poziciyanıń bir túri bolıp, bunda sherikler jınısıy organların bir-biriniń awzına keletuǵınday etip tuwrılap, bir waqıttıń ózinde [[oral jınısıy qatnasıq]] isleytuǵın [[Jınısıy qatnasıq poziciyaları|jınısıy qatnasıq poziciyası]]nıń túri<ref name="little">{{cite book|last=Rojiere|first=Jean|title=The Little Book of Sex|url=https://archive.org/details/littlebitnaughty0000jean|publisher=Ulysses Press|year=2001|isbn=1-56975-305-9}}</ref><ref>Julie Coleman, "Love, sex, and marriage: a historical thesaurus", Rodopi, 1999, {{ISBN|90-420-0433-9}}, p.214</ref><ref name=aggrawal>{{cite book |last=Aggrawal |first=Anil|author-link=Anil Aggrawal|title=[[Forensic and Medico-legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices]] |year=2009 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |isbn=978-1-4200-4308-2|page=[https://archive.org/details/forensicmedicole0000aggr/page/380 380]}}</ref>. Sonday etip, sherikler 69 sanındaǵı 6 hám 9 cifrları sıyaqlı bir-birine qarama-qarsı turadı<ref>René James Hérail, Edwin A. Lovatt, "Dictionary of Modern Colloquial French", Routledge, 1990, ISBN 0415058937, sayfa 484</ref>. Bul poziciya hár qıylı jınıs kombinaciyaları ushın qollanılıwı múmkin. Bul at [[Francuz tili|francuzsha]] «soixante-neuf»<ref name="collins">{{Web deregi | url = https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/soixante-neuf| bet = Soixante-neuf definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary| qaralǵan sáne = 8-7-2018 | til = en| jumıs = www.collinsdictionary.com| baspaxana = [[Collins English Dictionary]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120620230925/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/soixante-neuf| arxivsáne = 20-6-2012 }}</ref> sóziniń awdarması bolıp, geyde tikkeley [[inglis tili]]nde de qollanıladı. Bir waqıttıń ózinde eki sherik te jınısıy qozǵalıwdı hám oral sezimlerin basınan keshire alıwı, sonıń menen birge bul tek ózıne itibar qaratıwǵa tırısatuǵınlardıń dıqqatın jaqsı oral jınıısy qatnasıqtan alıslatıwı múmkin. Bul poziciya, hátte, boyları bir-birine uqsamaytuǵın sherikler ushın da ersi túyiliwi múmkin<ref>{{cite book | title =Human sexuality in a world of diversity|sayfa=221|yer=New Jersey, USA|publisher =Pearson Education|year=2005|isbn=0-205-79029-1|first2=Jeffrey S.|first3=Lois|first4=Edward S.|first5=Sue Wicks|second2=Nevid|second3=Fichner-Rathus | second4 = Herold | second5 =McKenzie|first1=Spencer A.|second1=Rathus}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Felicien Rops 69.jpg|right|401x401px|thumb|Belgiyalı xudojnik [[Félicien Rops]] tárepinen «[[Le Diable au corps (1786)|Le Diable au corps»]] shıǵarması ushın islengen hám onıń 69 poziciyasın súwretleytuǵın gravyura, 1865-jıl.]] [[Áyyemgi Qıtay]] belgisi [[Yin hám Yang]] (erkek hám hayal) menen bul poziciya uqsaslıqtı kórsetiwi múmkin. Francuz tilindegi «soixante-neuf» (69) ataması 1790-jıllarda [[Franciya]]da baspadan shıqqan, [[Francuz revolyuciyası]]nın dáslepki basshılarınan biri Matmazel Théroigne de Méricourtqa baǵıshlanǵan «Prostitutkalar katexizmi» shıǵarmasında tilge alınǵan<ref>Legman, 1969, p. 289.</ref>. 69dıń birinshi ashıq kórinisi [[Myunxen]] muzeyinde ([[Deucches Museum]]) jaylasqan áyyemgi may lampasında er adamnıń ústinde jatqan hayal kórinisinde súwretlengen bolıp, bul lampanıń birinshi imitaciyası doktor Gaston Vorbergtiń «Die Erotik der Antiken in Kleinkunst und Ceramik» (Myunxen, 1921) portfelinde islengen. Doktor Vorberg bul shıǵarma Rim dáwirine tiyisli ekenligin atap ótken. Sonday-aq, [[Hindstan]]nıń [[Mumbay]] qalası janındaǵı [[Elefanta atawı]]nda jaylasqan induizm ibadatxanasınan tabılǵan. Bul dóretpe tik turǵan erkek hám onıń iyinlerinen ayaqları menen asılıp turǵan hayaldıń esteligi bolıp esaplanadı<ref>Legman, 1969, p. 301.</ref>. [[Kama Sutra]] bul jınısıy poziciyanı basqa at penen bolsa da aytıp ótedi: «Erkek hám hayal keri tártipte, yaǵnıy birewiniń bası ekinshisiniń ayaǵına qaray sozılıp hám [awız] kongresi bolsa, bul «ǵarǵa kongresi» dep ataladı»<ref>{{Web deregi | url = http://www.indohistory.com/kamasutra_sexual_orientation_chapter_9.html| bet = History of India, Kamasutra Sexual Orientation Chapter 9| baspaxana = Indohistory| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 3-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200203065946/http://indohistory.com/kamasutra_sexual_orientation_chapter_9.html| url-status = usurped}}</ref>. == Usıl == 69 poziciyasınıń túrlerine óz ara islengen [[Anal-oral jınısıy qatnasıq|anilingus]] hám barmaqlar arqalı islengen [[anus]] yamasa [[vagina]]nıń penetrasiyası da kiredi. Sonday-aq, 69 sheriklerdiń janbasına jatıwı menen salıstırmalı ráwishte qolaylı túrde qollanıw múmkin. Bul poziciyada sherikler bir waqıttıń ózinde jınısıy qozǵalıwdı basınan keshirse de, ózin qanaatlandırıwǵa umtılıp atırǵan sherik ushın bul jaǵday itibarsız bolıwı múmkin. Bir-birine jaqın bolmaǵan boy ólshemlerine iye sherikler ushın bul poziciya qolaysız bolıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Rathus |first1=Spencer A. |title=Human sexuality in a world of diversity |url=https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3 |last2=Nevid |first2=Jeffrey S. |last3=Fichner-Rathus |first3=Lois |last4=Herold |first4=Edward S. |last5=McKenzie |first5=Sue Wicks |publisher=Pearson Education |year=2005 |isbn=0-205-79029-1 |edition=2nd |location=New Jersey, USA |page=[https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3/page/221 221]}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Kunnilingus]] * [[Fellatio]] * [[Erotikalıq laktaciya]] * [[Anilingus]] == Derekler == {{derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|69 (sex position)}} * {{Cite book|author=[[Gershon Legman]] |title=Oragenitalism: Oral Techniques in Genital Excitation |location=New York |publisher=The Julian Press Inc |year=1969 }} {{Jınısıy qatnasıq pozaları}} {{Jınısıy qatnasıq}} [[Kategoriya:Jınısıy qatnasıq poziciyaları]] [[Kategoriya:Oral erotizm]] [[Kategoriya:Pornografiyalıq sózler]] [[Kategoriya:Internet memleri]] [[Kategoriya:Kunnilingus]] [[Kategoriya:Fellatio]] b4lko0k8walr35umx5io3r1a1ze7hy3 0 28285 266125 181001 2026-08-17T20:25:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266125 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Wiki-mam-intcs.png|right|thumb|[[Seedfeeder]] tárepinen súwretlengen hayal jatqan jaǵdayda, erkektiń [[ejakulaciya]]ǵa jetiwi.]] '''Intramammarlıq jınısıy qatnasıq''' — [[erkektiń jınısıy aǵzası]]nıń hayaldıń kókiregi arasına qoyılıp stimullanıw arqalı ámelge asırıladı<ref name="Alex Comfort 1972 p. 67-9">Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) p. 67-9</ref>. [[AIV]] juǵıw qáwpi júdá tómen bolǵan [[Jınıslıq qatnas|jınısıy qatnasıq]] túri. [[Klifford Allen]] tárepinen awıtqıw dep kórsetilgen bul qatnas túri<ref>{{cite journal|last=Kelly|first=Jeffrey A.|title = Advances in HIV/AIDS education and prevention|url=https://archive.org/details/sim_family-relations_1995-10_44_4/page/n14|journal=Family Relations|volume=44|issue=4|pages=345–352|date=October 1995|issn=0197-6664|jstor=584989|doi=10.2307/584989}}</ref><ref name="davis">Woods, 1996, in Davis, pages 125-127</ref>, [[Sigmund Freud|Freyd]] tárepinen normal shegara ishinde táriyiplengen<ref>Clifford Allen, ''A Textbook of Psychosexual Disorders'' (1969) p. 200</ref><ref>Sigmund Freud, ''On Sexuality'' (PFL 7) p. 65 and p. 75</ref>. Erkekler menen birge hayallarda da orgazmge alıp keliwi múmkin<ref>Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) pp. 69, 175 and 176</ref><ref>Margo Ananad, ''The Art of Sexual Ecstasy'' (1990) p. 309</ref>. == Ámelge asırıw == [[Erekciya]] halındaǵı penis hayaldıń kókiregi arasına qoyıladı hám iyterip baslanadı<ref name="Alex Comfort 1972 p. 67-9"/>. Qosımsha retinde hayal da kókiregin joqarı-tómen qozǵaw arqalı qatnastı basqara aladı. Intramammarlıq jınısıy qatnasıq erkek ejakulaciyaǵa jetkeninshe dawam etiwi múmkin<ref>Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) p. 69</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Jınısıy qatnasıq pozaları]] * [[Erotikalıq laktaciya]] * [[Súykeliw arqalı jınısıy qatnasıq]] * [[Kama Sutra]] == Derekler == {{derekler}} {{Jınısıy qatnasıq pozaları}} {{Jınısıy qatnasıq}} [[Kategoriya:Súykeliw arqalı jınısıy qatnasıq]] [[Kategoriya:Jınısıy qatnasıq pozaları]] [[Kategoriya:Jınısıylıq terminleri]] [[Kategoriya:Kókirek]] [[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]] dr1qs83ym3t63ttlp53bw0iei9p0om2 0 28383 266085 177001 2026-08-17T18:56:40Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266085 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''massiv programmalastırıw''' bir waqıtta pútkil mánisler toplamına operaciyalardı qollanıwǵa imkaniyat beretuǵın sheshimlerdi bildiredi. Bunday sheshimler ádette ilimiy hám injenerlik tarawlarda qollanıladı. Massiv programmalastırıwdı qollap-quwatlaytuǵın zamanagóy programmalastırıw tilleri (vektor yamasa kóp ólshemli tiller dep te ataladı) skalyarlarǵa operaciyalardı vektorlarǵa, matricalarǵa hám joqarı ólshemli massivlerge ashıq túrde qollanıw ushın ulıwmalastırıw maqsetinde arnawlı islep shıǵılǵan. Olarǵa [[APL (programmalastırıw tili)|APL]], J, [[Fortran]], [[MATLAB]], Analytica, Octave, PL/I, R, Cilk Plus, Julia, Perl Data Language (PDL) hám Raku kiredi. Bul tillerde pútkil massivlerge isleytuǵın operaciya, ol vektor kórsetpelerin ámelge asıratuǵın vektor processorında orınlanıwına qaramastan, vektorlastırılǵan operaciya dep atalıwı múmkin<ref>{{Cite journal|title=The NumPy array: a structure for efficient numerical computation|url=https://archive.org/details/computing-in-science-and-engineering_march-april-2011_13_2/page/22|author=Stéfan van der Walt|author2=S. Chris Colbert|author3=Gaël Varoquaux|journal=Computing in Science and Engineering|volume=13|issue=2|pages=22–30|publisher=IEEE|year=2011|doi=10.1109/mcse.2011.37|bibcode=2011CSE....13b..22V}}</ref>. Massiv programmalastırıw primitivleri maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw haqqındaǵı keń ideyalardı qısqasha ańlatadı. Qısqalıq dárejesi ayırım jaǵdaylarda ádewir bolıwı múmkin: bir neshe bet obyektke baǵdarlanǵan kodtı talap etetuǵın massiv programmalastırıw tiliniń bir qatarlı kodın tabıw siyrek emes. == Massiv koncepciyaları == Massiv programmalastırıwdıń tiykarǵı ideyası — operaciyalardıń bir waqıtta pútkil mánisler toplamına qollanılıwı. Bul onı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw]] modeline aylandıradı, sebebi ol baǵdarlamashıǵa jeke skalyar operaciyalardıń anıq cikllerine baylanıspay, pútkil maǵlıwmatlar toplamları haqqında oylawǵa hám olar menen islesiwge imkaniyat beredi. Kennet E. Ayverson massiv programmalastırıwdıń (haqıyqatında APL ge silteme berip) tiykarın bılay táriyipledi:<ref>{{Cite journal|author=Iverson|title=Notation as a Tool of Thought|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1980-08_23_8/page/444|journal=Communications of the ACM|volume=23|issue=8|pages=444–465|year=1980|doi=10.1145/358896.358899}}</ref> {{Blockquote|kópshilik programmalastırıw tilleri matematikalıq belgilewden ádewir tómen hám, meyli, ámeliy matematika tárepinen áhmiyetli dep esaplanatuǵın usıllarda oylaw quralı retinde az qollanıladı. Tezis — programmalastırıw tillerinde tabılatuǵın orınlanıw imkaniyatı hám universallıqtıń artıqmashılıqların matematikalıq belgilew usınatuǵın artıqmashılıqlar menen bir pútin izbe-iz tilde nátiyjeli biriktiriwge boladı. belgilewdiń bir bólimin táriyiplew hám úyreniw qıyınshılıǵın onıń aqıbetlerin iyelew qıyınshılıǵınan ayırıw áhmiyetli. Mısalı, matrica kóbeytiwin esaplaw qaǵıydaların úyreniw ańsat, biraq onıń aqıbetlerin (mısalı, onıń associativligi, qosıwǵa qatnası boyınsha distributivligi hám sızıqlı funkciyalar menen geometriyalıq operaciyalardı kórsetiw qábileti) iyelew — bul basqa hám ádewir qıyınlaw másele. Shınında da, belgilewdiń óziniń usınıs etiwshiligi onı izertlew ushın usınatuǵın kóp qásiyetleri sebepli úyreniwdi qıyınlaw etip kórsetiw múmkin. [...] Kompyuterlerdiń hám programmalastırıw tilleriniń paydalanıwshıları kóbinese algoritmlerdiń orınlanıw nátiyjeliligi menen tiykarınan shuǵıllanadı hám sonlıqtan usı jerde keltirilgen algoritmlerdiń kópshiligin tez arada biykar etiw múmkin. Bunday biykar etiw qısqa kózqaraslı boladı, sebebi algoritmniń anıq málimlemesi ádette onnan anaǵurlım nátiyjelirek algoritmdi ańsat shıǵarıp alıw ushın tiykar bolıp xızmet ete aladı.}} Massiv programmalastırıw hám oylawdıń tiykarı — jeke elementleri uqsas yamasa jaqın jaylasqan maǵlıwmatlardıń qásiyetlerin tabıw hám olardan paydalanıw. Maǵlıwmatlardı óziniń qurawshı bólimlerine (yamasa skalyar muǵdarlarına) jasırın túrde bóletuǵın obyektke baǵdarlanıwdan ayırmashılıǵı, massiv baǵdarlanıwı maǵlıwmatlardı gruppalawǵa hám birdey qayta islewdi qollanıwǵa umtıladı. Funkciya dárejesi — bul ulıwma massiv programmalastırıw tilleri ushın, matematikadaǵı tensor dárejesine uqsas áhmiyetli koncepciya: maǵlıwmatlarǵa isleytuǵın funkciyalardı olar isleytuǵın ólshemler sanı boyınsha klassifikaciyalawǵa boladı. Mısalı, ádettegi kóbeytiw skalyar dárejeli funkciya bolıp tabıladı, sebebi ol nol ólshemli maǵlıwmatlarǵa (jeke sanlar) isley aladı. Kross kóbeytiw operaciyası vektor dárejeli funkciyanıń mısalı bolıp tabıladı, sebebi ol skalyarlarǵa emes, al vektorlarǵa isley aladı. Matrica kóbeytiwi 2-dárejeli funkciyanıń mısalı bolıp tabıladı, sebebi ol 2-ólshemli obyektlerge (matricalar) isley aladı. Jıynaw operatorları kirgiziw maǵlıwmat massiviniń ólshemliligin bir yamasa bir neshe ólshemge azaytadı. Mısalı, elementlerdi qosıw kirgiziw massivin 1 ólshemge jıynaydı. == Qollanılıwı == Massiv programmalastırıw jasırın parallellestiriw ushın júdá qolaylı; házirgi waqıtta bul kóp izertlewlerdiń teması. Bunnan tısqarı, 1997-jıldan keyin islep shıǵılǵan hám óndirilgen [[Intel]] hám sáykes keletuǵın oraylıq processorlar MMX-ten baslap SSSE3 hám 3DNow!-ǵa shekem dawam etken hár túrli kórsetpeler toplamı keńeytpelerin óz ishine aldı, olar ápiwayı SIMD massiv imkaniyatların óz ishine aladı. Bul 2020-jıllarǵa shekem AVX-512 sıyaqlı kórsetpeler toplamları menen dawam etti, bul zamanagóy oraylıq processorlardı quramalı vektor processorlarına aylandırdı. Massivti qayta islew parallel qayta islewden ayırmashılıq etedi, bunda bir fizikalıq processor bir waqıtta bir topar elementlerge operaciyalardı orınlaydı, al parallel qayta islew úlkenirek máseleni kóp processorlar tárepinen bólek-bólek sheshiliwi ushın kishirek bólimlerge (MIMD) bóliwdi maqset etedi. 2023-jılǵa kelip, kóp yadrolı processorlar hám mıńlaǵan ulıwma esaplaw yadroları bar GPUlar keń tarqalǵan. == Tiller == Massiv programmalastırıw tilleriniń kanonikalıq mısalları — [[Fortran]], [[APL (programmalastırıw tili)|APL]] hám J. Basqaları: A+, Analytica, Chapel, IDL, Julia, K, Klong, Q, [[MATLAB]], GNU Octave, Scilab, FreeMat, Perl Data Language (PDL), R, Raku, S-Lang, SAC, Nial, ZPL, Futhark hám TI-BASIC. === Skalyar tiller === [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám Pascal sıyaqlı skalyar tillerde operaciyalar tek jeke mánislerge qollanıladı, sonlıqtan a+b eki sandıń qosılıwın ańlatadı. Bunday tillerde bir massivti ekinshisine qosıw indekslewdi hám cikldi talap etedi, bunıń kodlanıwı zeriktiredi.<syntaxhighlight lang="c"> for (int i = 0; i < m; i++) { for (int j = 0; j < n; j++) { a[i][j] += b[i][j]; } } </syntaxhighlight>Massivke tiykarlanǵan tillerde, mısalı, [[Fortran|Fortranda]], joqarıdaǵı ishki for-cikli bir qatarda massiv formatında jazılıwı múmkin,<syntaxhighlight lang="fortran"> a = a + b </syntaxhighlight>yamasa alternativ túrde, obyektlerdiń massiv tábiyatın ayrıqsha kórsetiw ushın,<syntaxhighlight lang="fortran"> a(:,:) = a(:,:) + b(:,:) </syntaxhighlight>C sıyaqlı skalyar tillerde tildiń ózinde jergilikli massiv programmalastırıw elementleri bolmasa da, bul usı tillerde jazılǵan programmalar vektorlastırıwdıń tiykarındaǵı texnikaların hesh qashan paydalanbaydı degen sóz emes (yaǵnıy, eger bar bolsa, oraylıq processordıń vektorǵa tiykarlanǵan kórsetpelerin paydalanıw yamasa bir neshe oraylıq processor yadroların paydalanıw). GCC sıyaqlı ayırım C kompilyatorları geypara optimallastırıw dárejelerinde óziniń evristikaları payda aladı dep esaplaǵan kod bólimlerin anıqlaydı hám vektorlastıradı. Basqa bir usıl OpenMP API tárepinen berilgen, ol bir neshe oraylıq processor yadroların paydalanıw arqalı kodtıń sáykes bólimlerin parallellestiriwge imkaniyat beredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ lemsjdar3l94e5xd6t10adu9ozxocg7 0 28387 266157 168748 2026-08-17T22:44:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266157 wikitext text/x-wiki '''Avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıw''' — bul programma yamasa onıń bir bólimi shekli-jaǵday mashinasınıń (FSM) yamasa basqa (kóbinese quramalıraq) formal avtomattıń modeli retinde qaralatuǵın [[programmalastırıw paradigması]] (avtomatlar teoriyasın qarań). Geyde múmkin bolǵan jaǵdaylardıń potencial sheksiz toplamı kirgiziledi hám bunday toplam tek sanaw emes, al quramalı strukturaǵa iye bolıwı múmkin. Shekli-jaǵday mashinasına tiykarlanǵan programmalastırıw ulıwma alǵanda birdey, biraq, formal túrde aytqanda, barlıq múmkin bolǵan variantlardı qamtımaydı, sebebi FSM shekli-jaǵday mashinasın bildiredi, al avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıw qatań mániste FSMlerdi paydalanıwdı minnetlemeydi. Tómendegi qásiyetler avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıwdıń tiykarǵı kórsetkishleri bolıp tabıladı: * Programmanıń orınlanıw waqıt dáwiri avtomat qádemlerine shekem anıq bólingen. Hárbir qádem, negizinde, bir kirisiw noqatı bar kod bóliminiń (barlıq qádemler ushın birdey) orınlanıwı bolıp tabıladı. Bul bólim hár túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı orınlanıwı ushın kishi bólimlerge bóliniwi múmkin, degen menen bul minnetli emes. * Avtomat qádemleri arasındaǵı hár qanday baylanıs tek avtomat jaǵdayı dep atalǵan anıq belgilengen ózgeriwshiler toplamı arqalı ǵana múmkin. Hár qanday eki qádem arasında programmanıń lokal ózgeriwshilerdiń mánisleri, qaytıw adresleri, aǵımdaǵı kórsetpe kórsetkishi hám t.b. sıyaqlı óziniń jaǵdayınıń jasırın komponentleri bola almaydı. Yaǵnıy, pútkil programmanıń jaǵdayı, avtomat qádemine kiriwdiń hár qanday eki momentinde alınǵanda, tek avtomat jaǵdayı dep esaplanatuǵın ózgeriwshilerdiń mánislerinde ǵana ayırmashılıq etiwi múmkin. Avtomatlarǵa tiykarlanǵan kodtıń pútkil orınlanıwı — bul avtomat qádemleriniń cikli. Avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıw túsinigin paydalanıwdıń jáne bir sebebi — bul usılda baǵdarlamashınıń programma haqqında oylaw stili Tyuring mashinaları, Markov algoritmleri hám t.b. paydalanıp matematikalıq wazıypalardı sheshiw ushın paydalanılatuǵın oylaw stiline júdá uqsas. == Qollanılıwı == Avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıw leksikalıq hám sintaksislik analizlerde keń qollanıladı<ref name="gram"> {{Cite book|last=Aho|first=Alfred V.|author2=Ullman, Jeffrey D.|title=The theory of parsing, translation and compiling|url=https://archive.org/details/theoryofparsingt0001ahoa|location=Englewood Cliffs, N. J.|publisher=Prentice-Hall|year=1973|isbn=0-13-914564-8}} </ref>. Bunnan tısqarı, avtomatlar túsiniginde oylaw (yaǵnıy, orınlanıw processin avtomat qádemlerine bóliw hám informaciyanı qádemnen qádemge anıq avtomat jaǵdayı arqalı ótkiziw) waqıyaǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw ushın parallel processlerdi yamasa aǵımlardı paydalanıwǵa jalǵız alternativa retinde zárúr. Jaǵdaylar hám jaǵday mashinaları túsinikleri kóbinese formal specifikaciya tarawında paydalanıladı. Mısalı, [[UML]]-ge tiykarlanǵan [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] islep shıǵıw programmanıń háreketin anıqlaw ushın jaǵday diagrammaların paydalanadı. Sonday-aq hár túrli baylanıs protokolları kóbinese jaǵdaydıń anıq túsinigi paydalanılıp anıqlanadı. Avtomatlar (qádemler hám jaǵdaylar) túsiniginde oylaw geypara [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] semantikasın táriyiplew ushın da paydalanılıwı múmkin. Mısalı, Refal tilinde jazılǵan programmanıń orınlanıwı abstrakt Refal mashinası dep atalatuǵın qádemler izbe-izligi retinde táriyiplenedi; mashinanıń jaǵdayı — bul kórinis (ózgeriwshilersiz qálegen Refal ańlatpası). Scheme tilindegi dawam etiwler qádemler hám jaǵdaylar túsiniginde oylawdı talap etedi, degen menen Scheme ózi hesh qanday avtomatlarǵa baylanıslı emes (ol rekursiv). call/cc ózgesheliginiń islewi ushın, implementaciya orınlanıp atırǵan programmanıń pútkil jaǵdayın uslap alıwı kerek, bul tek jaǵdayda jasırın bólim bolmaǵanda ǵana múmkin. Bunday uslap alınǵan jaǵday dawam etiw dep ataladı hám onı (salıstırmalı túrde quramalı) avtomattıń jaǵdayı retinde qarawǵa boladı. Avtomat qádemi — bul aldınǵısınan keyingi dawam etiwdi shıǵarıw, al orınlanıw procesi — bunday qádemlerdiń cikli. Aleksandr Ollongren óziniń kitabında<ref>{{Cite book|title=Definition of programming languages by interpreting automata}}</ref> programmalastırıw tilleriniń semantikasın táriyiplewdiń tolıǵı menen formal avtomatlarǵa tiykarlanǵan Vena usılın túsindiredi. STAT sisteması avtomatlarǵa tiykarlanǵan usıldı paydalanıwdıń jaqsı mısalı bolıp tabıladı; bul sistema, basqa ózgeshelikler menen birge, tolıǵı menen avtomatlarǵa baǵdarlanǵan STATL dep atalatuǵın ornatılǵan tildi óz ishine aladı. == Tariyxı == Avtomatlarǵa tiykarlanǵan usıllar formal til analizleri sıyaqlı avtomatlar teoriyasına tiykarlanǵan algoritmler bar bolǵan tarawlarda keń qollanılǵan. Bul haqqındaǵı dáslepki maqalalardıń biri Djonson hám basqaları tárepinen 1968-jılı jazılǵan<ref> {{Cite journal|last=Johnson|first=W. L.|author2=Porter|title=Automatic generation of efficient lexical processors using finite state techniques|volume=11|year=1968}} </ref>. Avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıwdıń ulıwma usıl retinde eń dáslepki atap ótiwleriniń biri Piter Naurdıń 1963-jılǵı maqalası<ref> {{Cite journal|last=Naur|first=Peter|date=September 1963|title=The design of the GIER ALGOL compiler Part II|journal=BIT Numerical Mathematics|volume=3|doi=10.1007/BF01939983|pages=145–166|issue=3}} </ref>. Avtor bul usıldı Tyuring mashinası usılı dep ataydı, degen menen maqalada haqıyqıy Tyuring mashinası berilmegen; onıń ornına, qádemler hám jaǵdaylarǵa tiykarlanǵan usıl táriyiplengen. == Imperativ hám proceduralıq programmalastırıw menen salıstırıw == Jaǵday túsinigi tek avtomatlarǵa tiykarlanǵan programmalastırıwǵa tán emes<ref> {{Cite journal|title=Automata-based programming|journal=Scientific and Technical Journal of Information Technologies, Mechanics and Optics|issue=53}} </ref>. Ulıwma alǵanda, jaǵday (yamasa programma jaǵdayı) hár qanday [[Kompyuter programması|kompyuter programmasınıń]] orınlanıwı waqtında, orınlanıw dawamında ózgeriwi múmkin bolǵan barlıq informaciyanıń birikpesi retinde payda boladı. Mısalı, dástúrli [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] programmanıń jaǵdayı tómendegilerden ibarat: * barlıq ózgeriwshilerdiń mánisleri hám dinamikalıq yadta saqlanǵan informaciya; * registrlerde saqlanǵan mánisler; * stek mazmunı (sonıń ishinde lokal ózgeriwshilerdiń mánisleri hám qaytıw adresleri); * kórsetpe kórsetkishiniń aǵımdaǵı mánisi. Bular anıq bólimge (mısalı, ózgeriwshilerde saqlanǵan mánisler) hám jasırın bólimge (qaytıw adresleri hám kórsetpe kórsetkishi) bóliniwi múmkin. Usını aytıp ótkennen soń, avtomatlarǵa tiykarlanǵan programma jaǵdaydıń jasırın bólimi minimallastırılǵan imperativ programmanıń arnawlı bir jaǵdayı retinde qaralıwı múmkin. Qádem kodı bólimine kiriwdiń eki hár túrli momentinde alınǵan pútkil programmanıń jaǵdayı tek avtomat jaǵdayında ǵana ayırmashılıq etiwi múmkin. Bul programmanıń analizin ápiwayılastıradı. == Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw menen baylanısı == [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] teoriyasında, obyekt ishki jaǵdayǵa iye dep aytıladı hám xabarlardı qabıllawǵa, olarǵa juwap beriwge, basqa obyektlerge xabarlar jiberiwge hám xabar menen islesiw waqtında óziniń ishki jaǵdayın ózgertiwge uqıplı. Anaǵurlım ámeliy terminologiyada, obyekttiń metodın shaqırıw obyektke xabar jiberiw menen birdey esaplanadı. Solay etip, bir tárepten, obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdan alınǵan obyektlerdi jaǵdayı jeke maydanlardıń kombinaciyası bolǵan avtomatlar (yamasa avtomatlardıń modelleri) retinde qarawǵa boladı hám bir yamasa bir neshe metodlar qádem retinde esaplanadı. Bunday metodlar bir-birin yamasa ózlerin tikkeley yamasa janapay túrde shaqıra almaydı, basqa jaǵdayda obyekt avtomatlarǵa tiykarlanǵan usılda ámelge asırılǵan dep esaplanıwı múmkin emes. Ekinshi tárepten, obyekt avtomattıń modelin ámelge asırıw ushın jaqsı. Avtomatlarǵa tiykarlanǵan usıl obyektke baǵdarlanǵan til ishinde qollanılǵanda, avtomat modeli ádette bir klass tárepinen ámelge asırıladı, jaǵday klasstıń jeke maydanları menen kórsetiledi, al qádem bir metod retinde ámelge asırıladı; bunday metod ádette klasstıń jalǵız turaqlı emes publikalıq metodı bolıp tabıladı (konstruktorlar hám destruktorlardan basqa). Basqa publikalıq metodlar jaǵdaydı soray aladı, biraq onı ózgertpeydi. Barlıq ekinshi dárejeli metodlar (mısalı, belgili bir jaǵday qayta islewshileri) ádette klasstıń jeke bólimi ishinde jasırın boladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] 3znk9t187cld5fm8qs8yl8s8oqjigb9 0 28390 266095 215051 2026-08-17T19:11:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266095 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw tili|Programmalastırıw tillerinde]] hám [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwda]], '''Bayes programma sintezi''' '''(BPS)''' — bul Bayes itimallıq programmaları avtomat túrde jańa Bayes itimallıq programmalardı dóretetuǵın programma sintezi texnikası<ref>{{Cite journal|last1=Saad|first1=Feras A.|last2=Cusumano-Towner|first2=Marco F.|last3=Schaechtle|first3=Ulrich|last4=Rinard|first4=Martin C.|last5=Mansinghka|first5=Vikash K.|date=January 2019|title=Bayesian Synthesis of Probabilistic Programs for Automatic Data Modeling|journal=Proc. ACM Program. Lang.|language=en|volume=3|issue=POPL|pages=37:1–37:32|doi=10.1145/3290350|bibcode=2019arXiv190706249S|issn=2475-1421}}</ref>. Bul usıl adam baǵdarlamashıları jańa itimallıq programmalardı qoldan jazatuǵın itimallıq programmalastırıwdaǵı ádettegi ámeliyattan ózgeshelenedi. == Freymvork == Bayes programmasın sintezlew itimallıq programmalastırıw menen baylanıslı hám onı paydalanatuǵın freymvork retinde táriyiplengen. BPS-te, itimallıq programmalar keńisligindegi aldınǵı tarqalıwlar bolıp esaplanatuǵın itimallıq programmalar payda etiledi. Bul strategiya itimallıq juwmaq shıǵarıw arqalı jańa programmalardı avtomat túrde sintezlewge imkaniyat beredi hám modulli komponent programmalarınıń kompoziciyası arqalı ámelge asırıladı. BPS-tegi modullik úlkenirek modelge integraciyalanbastan aldın, juwmaq shıǵarıw procesiniń kishirek itimallıq programmalarda islewine hám olardı testlewge imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = http://robohub.org/talking-machines-probabilistic-programming-with-ben-vigoda/| bet = Talking Machines: Probabilistic programming, with Ben Vigoda {{!}} Robohub| til = en-US| jumıs = robohub.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-mart }}</ref>. Bul freymvorktı mısal menen programmalastırıw hám demonstraciya arqalı programmalastırıwdı óz ishine alatuǵın avtomatlastırılǵan programma sintezi tarawları shańaraǵı menen salıstırıwǵa boladı. Bunday tarawlardaǵı maqset — belgili bir sheklewdi qanaatlandıratuǵın eń jaqsı programmanı tabıw. Mısalı, dástúrli programma sintezinde logikalıq sheklewlerdi tekseriw múmkin bolǵan programmalar jaǵday keńisligin azaytadı, bul optimal programmanı tabıw ushın nátiyjelirek izlewge imkaniyat beredi. Bayes programmasın sintezlew sheklewlerdiń itimallıq bolıwı menen de, shıǵarılatuǵın nátiyjeniń ózi keyinirek jaqsılanıwı múmkin bolǵan programmalar boyınsha tarqalıw bolıwı menen de ayırmashılıq etedi. Bunnan tısqarı, Bayes programmasın sintezlewdi Bayes programmasın úyreniw boyınsha jumıslar menen salıstırıwǵa boladı, onda itimallıq programma komponentleri qol menen jazıladı, maǵlıwmatlarǵa aldınnan oqıtıladı hám keyin qol jazba simvollardı tanıw ushın qol menen jıynaladı<ref>{{Cite journal|last1=Lake|first1=Brenden M.|last2=Salakhutdinov|first2=Ruslan|last3=Tenenbaum|first3=Joshua B.|date=2015-12-11|title=Human-level concept learning through probabilistic program induction|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-12-11_350_6266/page/1332|journal=Science|language=en|volume=350|issue=6266|pages=1332–1338|doi=10.1126/science.aab3050|issn=0036-8075|pmid=26659050|bibcode=2015Sci...350.1332L}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] 9q8yt5yl42tnfq55ne17j4o7f1wuhem 0 30177 266114 215064 2026-08-17T19:44:07Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266114 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıwda]], '''aǵımǵa tiykarlanǵan programmalastırıw''' '''(FBP)''' — bul qosımshalardı qara qutı [[Process (esaplaw texnikası)|processleriniń]] tarmaqları retinde anıqlaytuǵın [[programmalastırıw paradigması]] bolıp, olar aldınnan anıqlanǵan baylanıslar arqalı xabar almasıw arqalı maǵlıwmat almasadı, bul jerde baylanıslar processlerden tıs sırtqı túrde kórsetiledi. Bul qara qutı processleri ishki ózgerislersiz, hár túrli qosımshalardı dúziw ushın sheksiz qayta baylanıstırılıwı múmkin. Solay etip, FBP tábiyiy [[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring|komponentke]] baǵdarlanǵan. FBP — bul sheklengen buferlerge, anıqlanǵan ómir múddeti bar informaciya paketlerine, atalǵan portlarǵa hám baylanıslardıń bólek anıqlamasına tiykarlanǵan [[Maǵlıwmatlar aǵımın programmalastırıw|maǵlıwmatlar aǵımın programmalastırıwınıń]] arnawlı bir forması. == Kirisiw == Aǵımǵa tiykarlanǵan programmalastırıw qosımshalardı «maǵlıwmatlar fabrikası» metaforasın paydalanıp anıqlaydı. Ol qosımshanı waqıttıń belgili bir noqatında baslanıp, sońınan tamamlanǵanǵa shekem bir waqıtta bir zattı isleytuǵın bir, izbe-iz process retinde emes, al «informaciya paketleri» (IP) dep atalatuǵın strukturalanǵan maǵlıwmatlar bólimleriniń aǵımları arqalı baylanısatuǵın asinxron processler tarmaǵı retinde qarastıradı. Bul kózqarasta itibar qosımsha maǵlıwmatlarına hám qálegen shıǵarıwlardı payda etiw ushın olarǵa qollanılatuǵın transformaciyalarǵa qaratıladı. Tarmaq processlerden tıs, ádette «jobalastırıwshı» dep atalatuǵın programmalıq támiynat bólimi tárepinen interpretaciyalanatuǵın baylanıslar dizimi retinde anıqlanadı. Processler turaqlı sıyımlılıqlı baylanıslar arqalı baylanısadı. Baylanıs process kodı hám tarmaq anıqlaması arasında kelisilgen atı bar port arqalı processke jalǵanadı. Birden artıq process birdey kod bólimin orınlawı múmkin. Hár qanday waqıtta, berilgen IP tek bir processke «tiyisli» bolıwı múmkin yamasa eki process arasında tranzitte bolıwı múmkin. Portlar ápiwayı yamasa massiv tipinde bolıwı múmkin, mısalı, tómende táriyiplengen Collate komponentiniń kirgiziw portı ushın paydalanıladı. Bul maǵlıwmatlardı qayta islewdiń Sort, Merge, Summarize hám t.b. sıyaqlı kóp uzaq dawam etetuǵın ápiwayı funkciyaların programmalıq támiynat qara qutıları formasında qollap-quwatlawǵa imkaniyat beretuǵın portlardıń asinxron processler menen birikpesi. FBP processleri jumıs islew ushın maǵlıwmatları hám shıǵarıwın jaylastırıw ushın ornı bar bolǵansha orınlanıwdı dawam ete alatuǵınlıqtan, FBP qosımshaları ádette ádettegi programmalardan azıraq waqıt ishinde jumıs isleydi hám bunıń ushın arnawlı programmalastırıw talap etilmey, mashinadaǵı barlıq processorlardı optimal paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://jpaulm.github.io/fbp/index.html| bet = Flow-based Programming}}</ref>. Tarmaq anıqlaması ádette diagrammalıq boladı hám qanday da bir tómen dárejeli tilge yamasa belgilewge baylanıslar dizimine aylandırıladı. FBP bul dárejede kóbinese vizual programmalastırıw tili bolıp tabıladı. Quramalıraq tarmaq anıqlamaları «jabısqaq» baylanısları bar kishi tarmaqlardan qurılǵan ierarxiyalıq strukturaǵa iye. Basqa da kóp aǵımǵa tiykarlanǵan tiller/orınlanıw waqıtları anaǵurlım dástúrli programmalastırıw tilleri dógereginde qurılǵan, eń belgili mısal — RaftLib, ol aǵım grafın kórsetiw ushın C++ iostream-ge uqsas operatorlardı paydalanadı. FBP Linda tili<ref>{{Cite journal|doi=10.1145/63334.63337|title=Linda in context|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1989-04_32_4/page/444|journal=Communications of the ACM|volume=32|issue=4|pages=444–458|year=1989|last1=Carriero|first1=Nicholas|last2=Gelernter|first2=David}}</ref> menen kóp uqsaslıqlarǵa iye, sebebi ol Gelernter hám Karrieronıń terminologiyasında, «koordinaciya tili» bolıp tabıladı:<ref>{{Cite journal|doi=10.1145/129630.129635|title=Coordination languages and their significance|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1992-02_35_2/page/97|journal=Communications of the ACM|volume=35|issue=2|pages=97–107|year=1992|last1=Gelernter|first1=David|last2=Carriero|first2=Nicholas}}</ref> ol negizinde tilden ǵárezsiz. Shınında da, jetkilikli dárejede tómen dárejeli tilde jazılǵan jobalastırıwshı berilgen bolsa, hár túrli tillerde jazılǵan komponentler bir tarmaqta biriktiriliwi múmkin. Solay etip, FBP arnawlı taraw tilleri yamasa «mini-tiller» koncepciyasına beyimlesedi. FBP maqalada komponentler arasındaǵı eń hálsiz baylanıs túri retinde táriyiplengen «maǵlıwmatlar baylanısın» kórsetedi. Hálsiz baylanıs koncepciyası óz gezeginde xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturalar menen baylanıslı hám FBP bul arxitekturanıń kópshilik mısallarına qaraǵanda anaǵurlım maydaraq dárejede bolsa da, bunday arxitektura ushın bir qatar kriteriyalarǵa sáykes keledi. FBP sistema minez-qulqı haqqında oylawdı ańsatlastıratuǵın joqarı dárejeli, funkcional stilli specifikaciyalardı xoshametleydi. Bunıń bir mısalı — bólistirilgen kóp tárepli protokollardıń semantikasın konstruktiv túrde anıqlaw hám analizlew ushın bólistirilgen maǵlıwmatlar aǵımı modeli. == Tariyxı == Aǵımǵa tiykarlanǵan programmalastırıw 1970-jıllardıń basında J. Pol Morrison tárepinen oylap tabılǵan hám dáslep Kanada banki ushın programmalıq támiynatta ámelge asırılǵan<ref name="Stein2013">{{Web deregi | url = http://www.fastcompany.com/3016289/how-an-arcane-coding-method-from-1970s-banking-software-could-save-the-sanity-of-web-develop| bet = How an Arcane Coding Method From 1970s Banking Software Could Save the Sanity of Web Developers Everywhere| avtor = Gabe Stein| sáne = August 2013 | jumıs = Fast Company| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-yanvar }}</ref>. FBP óziniń payda bolıwında sol dáwirdegi geypara IBM simulyaciya tillerinen, ásirese GPSS-ten qattı tásirlengen, biraq onıń tamırları Konveydiń korutinalar dep atalǵan nárseler haqqındaǵı tiykar salıwshı maqalasına barıp taqaladı<ref>{{Cite journal|title=Design of a separable transition-diagram compiler|author=Conway}}</ref>. FBP jıllar dawamında bir qatar at ózgerislerinen ótti: dáslepki implementaciya AMPS (Aldınǵı Qatar Modulli Qayta Islew Sisteması) dep ataldı. Kanadadaǵı bir úlken qosımsha 1975-jılı iske túsirildi hám, 2013-jılǵa kelip, derlik 40 jıl dawamında úziliksiz óndirislik qollanıwda, kúndelikli islep turadı. IBM FBP arqasındaǵı ideyalardı patentlew ushın «tábiyat nızamına júdá uqsas» dep esaplaǵanlıqtan, olar onıń ornına FBP-diń tiykarǵı koncepciyaların 1971-jılı Texnikalıq Ashıw Byulleteni arqalı jámiyetlik múlkine shıǵardı, «Maǵlıwmatlarǵa Juwap Beretuǵın Modulli, Aralasqan Wazıypalı Programmalastırıw Sisteması». Onıń koncepciyaların hám onı paydalanıw tájiriybesin táriyipleytuǵın maqalası 1978-jılı IBM Izertlewler IBM Systems Journal jurnalında DSLM atı menen járiyalandı<ref>{{Cite journal|doi=10.1147/sj.174.0383|title=Data Stream Linkage Mechanism|url=https://archive.org/details/sim_ibm-systems-journal_1978_17_4/page/383|journal=IBM Systems Journal|volume=17|issue=4|pages=383–408|year=1978|last=Morrison|first1=J. P.}}</ref>. Ekinshi implementaciya IBM Canada hám IBM Japan-nıń birlesken proekti retinde «Maǵlıwmatlar Aǵımın Rawajlandırıw Menedjeri» (DFDM) atı menen islendi hám 80-jıllardıń aqırında Yaponiyada «Maǵlıwmatlar Aǵımın Programmalastırıw Menedjeri» atı menen qısqa waqıt satıldı. Ulıwma alǵanda, koncepciyalar IBM ishinde «Maǵlıwmatlar Aǵımı» dep ataldı, biraq bul termin júdá ulıwma dep esaplandı hám aqıbetinde «Aǵımǵa Tiykarlanǵan Programmalastırıw» atı qabıl etildi. 80-jıllardıń baslarınan 1993-jılǵa shekem J. Pol Morrison hám IBM arxitektorı Ueyn Stivens FBP arqasındaǵı koncepciyalardı jetilistirdi hám xoshametledi. Stivens FBP koncepciyasın táriyipleytuǵın hám qollap-quwatlaytuǵın bir neshe maqalalar jazdı hám óziniń bir neshe kitaplarına ol haqqında material kirgizdi<ref>{{Cite journal|doi=10.1147/sj.212.0162|title=How data flow can improve application development productivity|url=https://archive.org/details/sim_ibm-systems-journal_1982_21_2/page/162|journal=IBM Systems Journal|volume=21|issue=2|pages=162–178|year=1982|last=Stevens|first1=W. P.}}</ref>. 1994-jılı Morrison FBP-di táriyipleytuǵın hám FBP-diń rawajlanıw waqtın qısqartıwına empirikalıq dáliller usınatuǵın kitap járiyaladı<ref>{{Cite journal|last=Johnston|first1=Wesley M.|last2=Hanna|first2=J. R. Paul|last3=Millar|first3=Richard J.|title=Advances in dataflow programming languages|url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_2004-03_36_1/page/1|journal=ACM Computing Surveys|volume=36|number=1|pages=1–34|year=2004|doi=10.1145/1013208.1013209}}</ref>. == Koncepciyalar == Tómendegi diagramma FBP diagrammasınıń tiykarǵı birliklerin kórsetedi (Informaciya Paketlerinen basqa). Bunday diagramma tikkeley baylanıslar dizimine aylandırılıwı múmkin, ol keyin sáykes dvigatel (programmalıq támiynat yamasa apparatlıq támiynat) tárepinen orınlanıwı múmkin. [[Fayl:FBP_-_Simple_network.png|ortağa|nobaý|Ápiwayı FBP diagramması]] A, B hám C — kod komponentlerin orınlaytuǵın processler. O1, O2 hám eki IN — M hám N baylanısların ózleriniń sáykes processlerine baylanıstıratuǵın portlar. B hám C processleriniń birdey kodtı orınlawına ruqsat etiledi, sonlıqtan hárbir processtiń óziniń jumıs saqlaw ornı, basqarıw blokları hám t.b. bolıwı kerek. Olar kodtı bóliskenine yamasa bólispegenine qaramastan, B hám C birdey port atların paydalanıwǵa erkin, sebebi port atları tek olardı kórsetetuǵın komponentler ishinde (hám álbette, tarmaq dárejesinde) ǵana mániske iye. M hám N kóbinese «sheklengen buferler» dep ataladı hám hár qanday waqıtta saqlay alatuǵın IPler sanı boyınsha turaqlı sıyımlılıqqa iye. Portlar koncepciyası birdey komponentti tarmaqtıń bir neshe jerinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi. Dáslepki Informaciya Paketleri (IIP) dep atalatuǵın parametrlew imkaniyatı menen birgelikte, portlar FBP-ge komponentti qayta paydalanıw imkaniyatın beredi, bul FBP-di [[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring|komponentke tiykarlanǵan]] arxitekturaǵa aylandıradı. Solay etip, FBP IBM Izertlewlerinen Raul de Kampo hám Neyt Edvards tárepinen konfiguraciyalanatuǵın modullik dep atalǵan nárselerdi kórsetedi. Informaciya Paketleri yamasa IPler «IP keńisligi» dep atalıwı múmkin bolǵan jerde ajıratıladı (tap Linda-nıń kortejleri «kortej keńisliginde» ajıratılǵanınday) hám olar joq etilip, olardıń ornı qayta talap etilgenge shekem anıq belgilengen ómir múddetine iye — FBP-de bul iyelik etiwshi processtiń anıq háreketi bolıwı kerek. Berilgen baylanıs arqalı ótetuǵın IPler (haqıyqatında olardıń «tutqıshları» ótedi) «aǵımdı» quraydı, ol asinxron túrde payda boladı hám tutınıladı — bul koncepciya solay etip Fridman hám Uayzdiń 1976-jılǵı maqalasıda táriyiplengen erinshek kons koncepciyasına uqsaslıqlarǵa iye. IPler ádette strukturalanǵan maǵlıwmatlar bólekleri — geypara IPler, degen menen, hesh qanday haqıyqıy maǵlıwmattı óz ishine almaydı, al tek signallar retinde paydalanıladı. Bunıń bir mısalı — maǵlıwmat IPlerin bir aǵım ishinde «kishi aǵımlar» dep atalatuǵın izbe-iz úlgilerge gruppalaw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan «qawsırmalı IPler». Kishi aǵımlar óz gezeginde ishki jaylasqan bolıwı múmkin. IPler sonday-aq bir obyekt retinde tarmaq arqalı ótetuǵın «IP tereklerin» dúziw ushın bir-birine baylanıstırılıwı múmkin. Joqarıda táriyiplengen baylanıslar hám processler sisteması hár qanday ólshemge «tarmaqlanıwı» múmkin. Qosımshanı islep shıǵıw waqtında processler jubı arasında baqlawshı processler qosılıwı múmkin, processler kishi tarmaqlarǵa «jarılıwı» múmkin yamasa processler simulyaciyaları haqıyqıy process logikası menen almastırılıwı múmkin. Sonlıqtan FBP tez prototip jaratıwǵa beyimlesedi. Bul haqıyqatında da maǵlıwmatlardı qayta islewdiń jıynaw liniyası kórinisi: processler tarmaǵı arqalı ótetuǵın IPler jıynaw liniyasındaǵı stanciyadan stanciyaǵa ótetuǵın vidjetler retinde qaralıwı múmkin. «Mashinalar» ańsat qayta jalǵanıwı, ońlaw ushın liniyadan alınıwı, almastırılıwı hám t.b. múmkin. Qızıǵı, bul kórinis kompyuterler payda bolmastan aldın maǵlıwmatlardı qayta islew ushın paydalanılǵan birlikli jazıw úskeneleriniń kórinisine júdá uqsas, tek karta toplamları bir mashinadan ekinshisine qol menen tasıw kerek edi. FBP implementaciyaları aldınnan toqtatılmaytuǵın yamasa aldınnan toqtatılatuǵın bolıwı múmkin — dáslepki implementaciyalar aldınnan toqtatılmaytuǵın bolıwǵa beyim edi (meynfreym hám C tili), al eń sońǵı Java implementaciyası (tómende qarań) Java Thread klasın paydalanadı hám aldın ala boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 7uw8tw6thphyt4ae91q07ng4n4ul1h4 0 30204 266149 168682 2026-08-17T22:36:43Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266149 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''taza funkcional programmalastırıw''' ádette kompyuter programmalarınıń strukturasın hám elementlerin dúziw stili bolǵan [[Programmalastırıw paradigması|programmalastırıw paradigmasın]] bildiredi, ol barlıq esaplawlardı matematikalıq funkciyalardıń bahalanıwı retinde qarastıradı. Programma jaǵdayı hám ózgermeli obyektler ádette waqıtsha logika menen modellestiriledi, programma orınlanıwınıń hárbir basqıshında programma jaǵdayın kórsetetuǵın anıq ózgeriwshiler retinde: ózgeriwshi jaǵdayı jaǵdaydı ózgertiwshi funkciyanıń kirgiziw parametri retinde beriledi, ol jańalanǵan jaǵdaydı óziniń qaytaratuǵın mánisiniń bir bólegi retinde qaytaradı. Bul stil programma ańlatpalarınıń siltemelik anıqlıǵın joǵaltpastan jaǵday ózgerislerin basqaradı. Taza funkcional programmalastırıw funkcional paradigma ishindegi funkciyalardıń global yamasa lokal jaǵdayına qaramastan tek ózleriniń argumentlerine ǵana baylanıslı bolıwın támiyinlewden ibarat. Taza funkcional qosımsha programma tek óziniń kóriw aymaǵına kiritilgen jaǵday ózgeriwshileri menen kórsetilgen jaǵday ózgerislerin ǵana kóre aladı. == Taza hám taza emes funkcional programmalastırıw arasındaǵı ayırmashılıq == Taza hám taza emes funkcional programmalastırıw arasındaǵı anıq ayırmashılıq tartıslı másele bolıp tabıladı. Sabridiń tazalıq ushın usınǵan anıqlaması — barlıq ulıwma bahalaw strategiyaları (atı boyınsha shaqırıw, mánisi boyınsha shaqırıw hám mútájligi boyınsha shaqırıw) qátege ushıraytuǵın yamasa uzaqlasatuǵın strategiyalardı esapqa almaǵanda, birdey nátiyje beredi<ref name="Sabry">{{Cite journal|last1=Sabry|first1=Amr|title=What is a purely functional language?|journal=Journal of Functional Programming|date=January 1993|volume=8|issue=1|pages=1–22|doi=10.1017/S0956796897002943}}</ref>. Programma ádette [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdıń]] ayırım túsiniklerin, mısalı, birinshi dárejeli funkciyalar hám joqarı tártipli funkciyalardı qollanǵanda funkcional dep ataladı<ref>{{Cite book|last1=Atencio|first1=Luis|title=Functional Programming in Javascript|url=https://archive.org/details/functionalprogra0000aten|date=18 June 2016|publisher=Manning Publications|isbn=978-1617292828}}</ref>. Biraq, birinshi dárejeli funkciya taza funkcional bolıwı shárt emes, sebebi ol imperativ paradigmadan alınǵan usıllardı, mısalı, massivler yamasa qosımsha tásir retinde ózleriniń jaǵdayın jańalaytuǵın ózgermeli yacheykalardı qollanatuǵın kirgiziw/shıǵarıw metodların paydalanıwı múmkin. Haqıyqatında, funkcional dep atalǵan eń dáslepki programmalastırıw tilleri, IPL hám Lisp,<ref>{{Cite book|first1=John|last1=McCarthy|title=The first ACM SIGPLAN conference on History of programming languages - HOPL-1|date=June 1978}}</ref> ekewi de Sabridiń anıqlaması boyınsha «taza emes» funkcional tiller bolıp tabıladı. == Taza funkcional programmalastırıwdıń qásiyetleri == === Qatań hám qatań emes bahalaw === Taza funkcional programma menen juwmaqlanatuǵın hárbir bahalaw strategiyası birdey nátiyjeni qaytaradı. Atap aytqanda, bul baǵdarlamashınıń programmalardıń qaysı tártipte bahalanıwın esapqa alıwı shárt emes ekenligin támiyinleydi, sebebi asıǵıs bahalaw jalqaw bahalaw sıyaqlı birdey nátiyjeni beredi. Biraq, asıǵıs bahalaw juwmaqlanbay qalıwı múmkin, al sol programmanıń jalqaw bahalanıwı toqtap qalıwı múmkin. Bunıń bir artıqmashılıǵı — kesh bahalawdı ámelge asırıw ádewir ańsat boladı; barlıq ańlatpalar qálegen waqıtta (programma jaǵdayına qaramastan) birdey nátiyjeni qaytaratuǵanlıqtan, olardıń bahalanıwı qálegenshe keyinge qaldırılıwı múmkin. === Parallel esaplaw === Taza funkcional tilde esaplawlar arasındaǵı jalǵız ǵárezlilik — bul maǵlıwmatlar ǵárezliligi, hám esaplawlar deterministlik bolıp tabıladı. Sonlıqtan, parallel programmalastırıw ushın baǵdarlamashı tek ǵana parallel esaplanıwı kerek bolǵan bóleklerdi kórsetiwi kerek, al orınlanıw sisteması wazıypalardı processorlarǵa bólistiriw, sinxronizaciyanı hám kommunikaciyanı basqarıw hám shıǵındılardı parallel jıynaw sıyaqlı basqa barlıq detallardı basqara aladı. Bul programmalastırıw stili jarıs jaǵdayları hám tıǵılıslar sıyaqlı ulıwma máselelerden saqlaydı, biraq imperativ tilge qaraǵanda azıraq basqarıwǵa iye<ref name="Marlow">{{Cite book|last1=Marlow|first1=Simon|title=Parallel and Concurrent Programming in Haskell: Techniques for Multicore and Multithreaded Programming|date=18 June 2013|publisher=O'Reilly Media|isbn=978-1449335946|pages=5–6}}</ref>. Tezlikti arttırıwdı támiyinlew ushın, wazıypalardıń úlkenligi júdá úlken de, júdá kishi de bolmaytuǵınday etip abaylap tańlanıwı kerek. Teoriyalıq jaqtan, parallellikti kirgiziw programmanı tezletiw-tezletpewin anıqlaw ushın orınlanıw waqtındaǵı profillewdi hám kompilyaciya waqtındaǵı analizdi paydalanıw múmkin, solay etip taza funkcional programmalardı avtomat túrde parallellestiriw múmkin. Ámeliyatta, bul onsha tabıslı bolmadı, hám tolıq avtomat parallellestiriw ámelge asırılatuǵın emes. === Maǵlıwmatlar strukturaları === Taza funkcional maǵlıwmatlar strukturaları turaqlı bolıp tabıladı. Turaqlılıq [[funkcional programmalastırıw]] ushın talap etiledi; onsız, birdey esaplaw hár túrli nátiyjeler qaytarıwı múmkin. Funkcional programmalastırıw turaqlı taza emes funkcional [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] paydalanıwı múmkin, al bul maǵlıwmatlar strukturaları taza funkcional programmalarda paydalanılmawı múmkin. Taza funkcional [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaları]] kóbinese ózleriniń imperativ analoglarınan basqasha usılda kórsetiledi. Mısalı, turaqlı waqıtta kiriw hám jańalaw múmkinshiligi bar massiv kóp imperativ tillerdiń tiykarǵı komponenti bolıp tabıladı hám xesh-keste hám binar úyindisi (dástesi) sıyaqlı kóp imperativ maǵlıwmatlar strukturaları massivlerge tiykarlanǵan. Massivlerdi taza funkcional implementaciyaǵa iye bolǵan, biraq kiriw hám jańalaw waqtı logarifmlik bolǵan karta yamasa tosınnan kiriw dizimi menen almastırıwǵa boladı. Sonlıqtan, taza funkcional maǵlıwmatlar strukturaları funkcional emes tillerde qollanılıwı múmkin, biraq olar, ásirese turaqlılıq talap etilmese, eń ónimli qural bolmawı múmkin. Ulıwma alǵanda, imperativ programmanı taza funkcional programmaǵa aylandırıw, sonday-aq, aldın ózgermeli bolǵan strukturalardıń endi olardı jańalaytuǵın funkciyalardan anıq qaytarılıwın támiyinlewdi talap etedi, bul programma strukturası saqlaw-ótkiziw stili dep ataladı. == Taza funkcional til == Taza funkcional til — bul tek ǵana taza funkcional programmalastırıwǵa ruqsat beretuǵın til. Biraq, taza funkcional programmalar taza funkcional bolmaǵan tillerde de jazıwǵa boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 17ceng26sfbyxmd4zrjou0g2bcvcbow 0 30205 266201 215066 2026-08-17T23:43:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266201 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''funkcional programmalastırıw''' — bul programmalar funkciyalardı qollanıw hám biriktiriw arqalı dúziletuǵın [[programmalastırıw paradigması]]. Bul [[deklarativ programmalastırıw]] paradigması bolıp, onda funkciya anıqlamaları programmanıń orınlanıw jaǵdayın jańalaytuǵın imperativ [[Operator (programmalastırıw)|operatorlar]] izbe-izliginiń ornına, mánislerdi basqa mánislerge salıstıratuǵın ańlatpalar teregi bolıp tabıladı. Funkcional programmalastırıwda funkciyalar birinshi dárejeli obyektler retinde qaraladı, yaǵnıy olar basqa hár qanday maǵlıwmat túri sıyaqlı atlarǵa (sonıń ishinde lokal identifikatorlarǵa da) baylanıstırılıwı, argument retinde beriliwi hám basqa funkciyalardan qaytarılıwı múmkin. Bul programmalardı [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ]] hám kompoziciyalıq (biriktiriletuǵın) stilde jazıwǵa múmkinshilik beredi, bunda kishi funkciyalar modulli túrde biriktiriledi. Funkcional programmalastırıw geyde [[taza funkcional programmalastırıw]] menen sinonim retinde qaraladı, bul funkcional programmalastırıwdıń bir bólimi bolıp, barlıq funkciyalardı deterministlik matematikalıq funkciyalar yamasa taza funkciyalar retinde qarastıradı. Taza funkciya belgili bir argumentler menen shaqırılǵanda, ol bárqulla birdey nátiyje qaytaradı hám oǵan hesh qanday ózgermeli jaǵday yamasa basqa qosımsha tásirler tásir ete almaydı. Bul [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwda]] keń tarqalǵan, qosımsha tásirleri bolıwı múmkin bolǵan (programma jaǵdayın ózgertiw yamasa paydalanıwshıdan maǵlıwmat alıw sıyaqlı) taza emes proceduralarǵa qarama-qarsı keledi. Taza funkcional programmalastırıwdıń tárepdarları qosımsha tásirlerdi sheklew arqalı programmalarda qáteler azıraq bolıwı, olardı sazlaw hám [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] ańsatıraq bolıwı hám rásmiy verifikaciyalawǵa kóbirek sáykes keliwi múmkin ekenligin aytadı<ref name="hudak1989">{{Cite journal|last=Hudak|first=Paul|author-link=Paul Hudak|title=Conception, evolution, and application of functional programming languages|url=http://www.dbnet.ece.ntua.gr/~adamo/languages/books/p359-hudak.pdf}}</ref><ref name="hughesWhyFPMatters">{{Web deregi | url = http://www.cse.chalmers.se/~rjmh/Papers/whyfp.html| bet = Why Functional Programming Matters| avtor = Hughes| avtorsilteme = John Hughes (computer scientist)| at = John| jıl = 1984}}</ref>. Funkcional programmalastırıwdıń tamırları akademiyadan baslanıp, tek ǵana funkciyalarǵa tiykarlanǵan formal esaplaw sisteması bolǵan lyambda esaplawınan rawajlanǵan. Funkcional programmalastırıw tariyxıy jaqtan [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwǵa]] qaraǵanda azıraq ataqlı bolǵan, biraq házirgi kúnde kóp funkcional tiller sanaatta hám bilimlendiriwde qollanılmaqta, sonıń ishinde Common Lisp, Scheme, [[Clojure]], Wolfram Language,<ref name="reference.wolfram.com">{{Web deregi | url = http://reference.wolfram.com/language/guide/FunctionalProgramming.html| bet = Wolfram Language Guide: Functional Programming| jıl = 2015| qaralǵan sáne = 2015-jıl 24-avgust }}</ref> Racket, Erlang, Elixir,<ref>{{Web deregi | url = https://elixir-lang.org/| bet = The Elixir Programming Language| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-fevral }}</ref> OCaml, Haskell, hám F#. Lean — bul matematikalıq teoremalardı dálillew ushın keńnen qollanılatuǵın funkcional programmalastırıw tili. Funkcional programmalastırıw sonday-aq belgili bir tarawlarda tabıslı bolǵan ayırım tillerdiń de tiykarı bolıp tabıladı, mısalı, Vebte [[JavaScript]],<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.com/article/17/6/functional-javascript| bet = An introduction to functional programming in JavaScript| avtor = Banz| at = Matt| sáne = 2017-jıl 27-iyun | til = en| jumıs = Opensource.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-yanvar }}</ref> statistikada R, finanslıq analizde J, K hám Q hám XML ushın XQuery/XSLT. SQL hám Lex/Yacc sıyaqlı arnawlı tarawlarǵa arnalǵan deklarativ tiller ózgermeli mánislerge ruqsat bermew sıyaqlı funkcional programmalastırıwdıń ayırım elementlerin qollanadı. Bunnan tısqarı, basqa da kóp programmalastırıw tilleri funkcional stilde programmalastırıwdı qollap-quwatlaydı yamasa funkcional programmalastırıwdıń ózgesheliklerin óz ishine alǵan, mısalı, [[C++]] (C++11 versiyasınan baslap), [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]],<ref>{{Citation |title=Functional Programming with C# - Simon Painter - NDC Oslo 2020 |date=8 August 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gvyTB4aMI4o |access-date=2021-10-23 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/gvyTB4aMI4o |language=en |archive-date=2021-10-30}}</ref> [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]],<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://kotlinlang.org/docs/tutorials/kotlin-for-py/functional-programming.html| bet = Functional programming - Kotlin Programming Language| jumıs = Kotlin| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-may }}</ref> Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]],<ref name="AutoNT-13">{{Web deregi | url = https://www.python.org/community/pycon/dc2004/papers/24/metaclasses-pycon.pdf| bet = Python Metaclasses: Who? Why? When?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090530030205/http://www.python.org/community/pycon/dc2004/papers/24/metaclasses-pycon.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 30-may | avtor = The Cain Gang Ltd.| qaralǵan sáne = 2009-jıl 27-iyun }}</ref> [[Go (programmalastırıw tili)|Go]],<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=wqs8n5Uk5OM| bet = GopherCon 2020: Dylan Meeus - Functional Programming with Go| avtor = | at = | sáne = 2020-jıl 22-dekabr | jumıs = YouTube| qaralǵan sáne = }}</ref> Rust,<ref>{{Web deregi | url = https://doc.rust-lang.org/book/ch13-00-functional-features.html| bet = Functional Language Features: Iterators and Closures - The Rust Programming Language| jumıs = doc.rust-lang.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-yanvar }}</ref> Raku,<ref>{{Web deregi | url = https://wimvanderbauwhede.github.io/articles/decluttering-with-functional-programming/| bet = Cleaner code with functional programming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200728013926/https://wimvanderbauwhede.github.io/articles/decluttering-with-functional-programming/| arxivsáne = 2020-jıl 28-iyul | avtor = Vanderbauwhede| at = Wim| sáne = 2020-jıl 18-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr }}</ref> hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] (Java 8 versiyasınan baslap) == Tariyxı == 1930-jılları Alonzo Chyorch tárepinen islep shıǵılǵan lyambda esaplawı — bul funkciyalardı qollanıwǵa tiykarlanǵan formal esaplaw sisteması. 1937-jılı [[Alan Tyuring]] lyambda esaplawı menen Tyuring mashinalarınıń ekvivalent esaplaw modelleri ekenligin dálilledi,<ref>{{Cite journal|author1=Turing|title=Computability and λ-definability|year=1937|publisher=Cambridge University Press}}</ref> bul lyambda esaplawınıń Tyuring boyınsha tolıq ekenligin kórsetti. Lyambda esaplawı barlıq funkcional programmalastırıw tilleriniń tiykarın quraydı. Ekvivalent teoriyalıq formulirovka, kombinatorlıq logika, 1920-jılları hám 1930-jılları Mozes Shyonfinkel hám Xaskell Karri tárepinen islep shıǵılǵan<ref>{{Cite book|author2=Robert Feys|title=Combinatory Logic|url=https://archive.org/details/combinatorylogic0002curr|year=1958|publisher=North-Holland Publishing Company}}</ref>. Keyinirek Chyorch kúshsizirek sistema — ápiwayı tiplestirilgen lyambda esaplawın islep shıqtı, ol barlıq termlerge maǵlıwmat tipin beriw arqalı lyambda esaplawın keńeytti<ref>{{Cite journal|last1=Church|author-link=Alonzo Church|first1=A.|year=1940|title=A Formulation of the Simple Theory of Types|journal=Journal of Symbolic Logic|volume=5|issue=2|pages=56–68|doi=10.2307/2266170}}</ref>. Bul statikalıq tiplestirilgen funkcional programmalastırıwdıń tiykarın quraydı. Birinshi [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]] funkcional programmalastırıw tili, Lisp, 1950-jıllardıń aqırında Massachusets Texnologiya Institutında (MIT) islep júrgen Djon Makkarti tárepinen IBM 700/7000 seriyasındaǵı ilimiy kompyuterler ushın islep shıǵılǵan<ref>{{Cite book|first=John|last=McCarthy|title=The first ACM SIGPLAN conference on History of programming languages - HOPL-1|chapter=History of LISP|pages=173–185|date=June 1978|url=http://jmc.stanford.edu/articles/lisp/lisp.pdf|doi=10.1145/800025.808387}}</ref>. Lisp funkciyaları Chyorchtiń lyambda belgilewi arqalı anıqlanǵan hám rekursiv funkciyalarǵa ruqsat beriw ushın belgi konstrukciyası menen keńeytilgen<ref>{{Cite journal|last=John McCarthy|author-link=John McCarthy (computer scientist)|title=Recursive functions of symbolic expressions and their computation by machine, Part I.|pages=184–195|url=http://jmc.stanford.edu/articles/recursive/recursive.pdf|doi=10.1145/367177.367199}}</ref>. Lisp birinshi ret funkcional programmalastırıwdıń [[Programmalastırıw paradigması|kóp paradigmalıq]] ózgesheliklerin kirgizdi, biraq dáslepki Lisp-ler kóp paradigmalı tiller bolıp, jańa paradigmalar rawajlanǵan sayın kóplegen programmalastırıw stillerin qollap-quwatlawdı óz ishine alǵan. Keyingi dialektler, mısalı Scheme hám [[Clojure]], hám de Dylan hám Julia sıyaqlı tarmaqları Lisp-ti taza funkcional yadro átirapında ápiwayılastırıwǵa hám racionalizaciyalawǵa umtıldı, al Common Lisp ózi almastırǵan kóp sanlı eski dialektlerdiń paradigmalıq ózgesheliklerin saqlaw hám jańalaw ushın proektlestirildi<ref>{{Cite book|last=Guy L. Steele|title=History of programming languages---II|chapter=The evolution of Lisp|pages=233–330|date=February 1996|url=http://dreamsongs.com/Files/HOPL2-Uncut.pdf|doi=10.1145/234286.1057818}}</ref>. Informaciyanı Qayta Islew Tili (IPL), 1956, geyde birinshi kompyuterge tiykarlanǵan funkcional programmalastırıw tili retinde ataladı. Bul simvollar dizimin manipulyaciyalawǵa arnalǵan assembler stilindegi til. Onda funkciyanı argument retinde qabıl etetuǵın funkciyaǵa teń bolǵan generator túsinigi bar hám ol [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómengi dárejeli programmalastırıw tili]] bolǵanlıqtan, kod maǵlıwmat bola aladı, sol sebepli IPL-di joqarı tártipli funkciyalarǵa iye dep esaplawǵa boladı. Biraq, ol ózgeriwshi dizim strukturasına hám uqsas imperativ ózgesheliklerge qattı súyenedi. Kennet E. Ayverson 1960-jıllardıń basında [[APL (programmalastırıw tili)|APL]]-di islep shıqtı hám onı óziniń 1962-jılǵı «A Programming Language» (<nowiki>ISBN 9780471430148</nowiki>) kitabında táriyipledi. APL Djon Bekustıń FP tiline tiykarǵı tásir etti. 1990-jıllardıń basında Ayverson hám Rodjer Xyu J tilin jarattı. 1990-jıllardıń ortasında, aldın Ayverson menen islesken Artur Uitni K tilin jarattı, ol óziniń miyrasxorı Q menen birge finans tarawlarında kommerciyalıq maqsetlerde qollanıladı. 1960-jıllardıń ortasında Piter Lendin funkcional programmalastırıw tili ushın birinshi abstrakt mashina SECD mashinasın oylap taptı,<ref>{{Cite journal|last=Landin|first=Peter J.|year=1964|title=The mechanical evaluation of expressions|journal=[[The Computer Journal]]|volume=6|issue=4|pages=308–320|publisher=[[British Computer Society]]|doi=10.1093/comjnl/6.4.308}}</ref> ALGOL 60 penen lyambda esaplawı arasındaǵı sáykeslikti táriyipledi,<ref>{{Cite book|last=Diehl|first=Stephan|title=Future Generation Computer Systems|pages=739–751}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Landin|first=Peter J.|title=Correspondence between ALGOL 60 and Church's Lambda-notation: part I|journal=[[Communications of the ACM]]|volume=8|issue=2|pages=89–101|publisher=[[Association for Computing Machinery]]|doi=10.1145/363744.363749}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Landin|first=Peter J.|title=A correspondence between ALGOL 60 and Church's Lambda-notation: part II|journal=[[Communications of the ACM]]|volume=8|issue=3|pages=158–165|publisher=[[Association for Computing Machinery]]|doi=10.1145/363791.363804}}</ref> hám ISWIM programmalastırıw tilin usındı<ref>{{Cite journal|last=Landin|first=Peter J.|title=The next 700 programming languages|journal=[[Communications of the ACM]]|volume=9|issue=3|pages=157–166|publisher=[[Association for Computing Machinery]]|doi=10.1145/365230.365257}}</ref>. Djon Bekus 1977-jılǵı Tyuring sıylıǵı lekciyasında FP-di usındı: «Programmalastırıwdı fon Neyman stilinen azat etiwge bola ma? Funkcional stil hám onıń programmalar algebrası»<ref name="Backus 1977">{{Cite journal|title=Can programming be liberated from the von Neumann style?: A functional style and its algebra of programs|year=1978}}</ref>. Ol funkcional programmalardı «programmalar algebrasına» múmkinshilik beretuǵın «biriktiriw formaları» arqalı ierarxiyalıq túrde qurıladı dep anıqlaydı; zamanagóy tilde bul funkcional programmalardıń kompoziciyalıq principine ámel etetuǵının ańlatadı. Bekustıń maqalası funkcional programmalastırıw boyınsha izertlewlerdi keń tarqattı, biraq ol házirgi waqıtta funkcional programmalastırıw menen baylanıslı bolǵan lyambda-esaplaw stilinen góre [[Funkciya dárejesindegi programmalastırıw|funkciya dárejesindegi programmalastırıwǵa]] kóbirek itibar qarattı. 1973-jılǵı ML tili Edinburg universitetinde Robin Milner tárepinen jaratıldı, al Devid Tyorner Sent-Endryus universitetinde SASL tilin islep shıqtı. Sonday-aq 1970-jılları Edinburgta Byorstall hám Darlington NPL funkcional tilin islep shıqtı. NPL Klini Rekursiya Teńlemelerine tiykarlanǵan bolıp, birinshi ret olardıń programma transformaciyası boyınsha jumıslarında usınılǵan edi. Keyin Byorstall, MakKuin hám Sannella ML-den polimorf tip tekseriwin qosıp, Hope tilin jarattı. ML aqıbetinde bir neshe dialektke bólindi, olardıń eń keń tarqalǵanları házirgi waqıtta OCaml hám Standard ML bolıp tabıladı. 1970-jılları Gay L. Stil hám Djerald Djey Sassman Lambda Papers hám 1985-jılǵı «Structure and Interpretation of Computer Programs» sabaqlıǵında táriyiplengendey, Scheme tilin islep shıqtı. Scheme leksikalıq kóriw aymaǵın paydalanǵan hám funkcional programmalastırıwǵa ilham beretuǵın ózgeshelikler — quyrıq shaqırıwın optimallastırıwdı talap etken lisp-tiń birinshi dialekti boldı. 1980-jılları Per Martin-Lyof intuicionistlik tip teoriyasın (konstruktivlik tip teoriyası dep te ataladı) islep shıqtı, ol funkcional programmalardı ǵárezli tipler retinde kórsetilgen konstruktiv dáliller menen baylanıstırdı. Bul interaktiv teorema dálillewge jańa kózqaraslarǵa alıp keldi hám keyingi funkcional programmalastırıw tilleriniń rawajlanıwına tásir etti. Devid Tyorner tárepinen islep shıǵılǵan «jalqaw» funkcional til Miranda dáslep 1985-jılı payda boldı hám Haskell-ge kúshli tásir etti. Miranda menshikli bolǵanlıqtan, Haskell 1987-jılı funkcional programmalastırıw izertlewleri ushın ashıq standart dúziw boyınsha kelisim menen baslandı; implementaciya relizleri 1990-jıldan berli dawam etpekte. Sońǵı waqıtlarda ol CGAL freymvorkına tiykarlanǵan OpenSCAD tilinde parametrlik CAD sıyaqlı tarawlarda qollanıla basladı, biraq onıń mánislerdi qayta menshiklewge sheklewi (barlıq mánisler konstantalar retinde qaraladı) funkcional programmalastırıw koncepciyası menen tanıs bolmaǵan paydalanıwshılar arasında aljasıwǵa alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://forum.openscad.org/Make-discovering-assign-easier-td10964.html| bet = Make discovering assign() easier!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230419060430/https://forum.openscad.org/Make-discovering-assign-easier-td10964.html| arxivsáne = 2023-jıl 19-aprel | jumıs = OpenSCAD}}</ref>. Funkcional programmalastırıw kommerciyalıq ortalıqlarda qollanılıwın dawam etpekte<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2018/03/developers-love-trendy-new-languages-but-earn-more-with-functional-programming/| bet = Developers love trendy new languages but earn more with functional programming| avtor = Peter Bright| sáne = 2018-jıl 13-mart | jumıs = [[Ars Technica]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computing.co.uk/ctg/analysis/3003123/the-slow-but-steady-rise-of-functional-programming| bet = The stealthy rise of functional programming| avtor = John Leonard| sáne = 2017-jıl 24-yanvar | baspaxana = Computing}}</ref><ref>{{Jurnal deregi |last=Leo Cheung |date=May 9, 2017 |title=Is functional programming better for your startup? |url=https://www.infoworld.com/article/3190185/software/is-functional-programming-better-for-your-startup.html |magazine=[[InfoWorld]]}}</ref>. == Túsinikler == Funkcional programmalastırıwǵa tán hám ulıwma alǵanda [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwǵa]] (sonıń ishinde obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa da) jat bolǵan bir qatar túsinikler hám paradigmalar bar. Biraq, programmalastırıw tilleri kóbinese bir neshe programmalastırıw paradigmasın qollaydı, sonlıqtan «tiykarınan imperativ» tillerdi paydalanatuǵın baǵdarlamashılar usı túsiniklerdiń ayırımların paydalanǵan bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://byte.com/art/9408/sec11/art1.htm| bet = Functional Programming Comes of Age| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060827094123/http://byte.com/art/9408/sec11/art1.htm| arxivsáne = 2006-jıl 27-avgust | avtor = Pountain| at = Dick| jumıs = [[Byte (magazine)|Byte]] (August 1994)| qaralǵan sáne = 2006-jıl 31-avgust }}</ref>. === Birinshi dárejeli hám joqarı tártipli funkciyalar === Joqarı tártipli funkciyalar — bul basqa funkciyalardı argument retinde qabıl ete alatuǵın yamasa olardı nátiyje retinde qaytara alatuǵın funkciyalar. Matematikalıq analizde joqarı tártipli funkciyanıń mısalı — bul <math>f</math> funkciyasınıń tuwındısın qaytaratuǵın <math>d/dx</math> [[differencial]] operatorı. Joqarı tártipli funkciyalar birinshi dárejeli funkciyalar menen tıǵız baylanıslı, sebebi joqarı tártipli funkciyalar da, birinshi dárejeli funkciyalar da funkciyalardı basqa funkciyalardıń argumentleri hám nátiyjeleri retinde qollanıwǵa ruqsat beredi. Ekewiniń arasındaǵı ayırmashılıq júdá názik: «joqarı tártipli» basqa funkciyalar menen isleytuǵın funkciyalardıń matematikalıq túsinigin táriyipledi, al «birinshi dárejeli» — bul programmalastırıw tili obyektleriniń qollanılıwında hesh qanday sheklewleri joq ekenligin bildiretuǵın kompyuter ilimi termini (solay etip birinshi dárejeli funkciyalar sanlar sıyaqlı basqa birinshi dárejeli obyektler programmanıń qálegen jerinde, sonıń ishinde basqa funkciyalardıń argumentleri retinde hám olardıń qaytarılǵan mánisleri retinde de ushırasa aladı). Joqarı tártipli funkciyalar bólek qollanıwǵa yamasa kerrińlewge múmkinshilik beredi, bul funkciyanı óz argumentlerine birme-bir qollanatuǵın usıl bolıp, hárbir qollanıw kelesi argumentti qabıl etetuǵın jańa funkciyanı qaytaradı. Bul baǵdarlamashıǵa, mısalı, keyingi san funkciyasın tábiyiy san birge bólek qollanılǵan qosıw operatorı retinde qısqasha ańlatıwǵa múmkinshilik beredi. === Taza funkciyalar === Taza funkciyalar (yamasa ańlatpalar) hesh qanday qosımsha tásirge iye emes (yad yamasa kirgiziw/shıǵarıw). Bul taza funkciyalardıń bir qatar paydalı qásiyetlerge iye ekenligin ańlatadı, olardıń kópshiligin kodtı optimallastırıw ushın qollanıwǵa boladı: * Eger taza ańlatpanıń nátiyjesi qollanılmasa, onı basqa ańlatpalarǵa tásir etkizbey alıp taslawǵa boladı. * Eger taza funkciya qosımsha tásir payda etpeytuǵın argumentler menen shaqırılsa, nátiyje sol argumentler dizimine qaraǵanda turaqlı boladı (geyde siltemelik anıqlıq yamasa idempotentlik dep ataladı), yaǵnıy taza funkciyanı birdey argumentler menen qayta shaqırıw birdey nátiyjeni qaytaradı. (Bul yadlaw sıyaqlı keshlew optimallastırıwlarına múmkinshilik bere aladı.) * Eger eki taza ańlatpa arasında maǵlıwmatlar ǵárezliligi bolmasa, olardıń tártibin ózgertiwge yamasa parallel orınlawǵa boladı hám olar bir-birine kesent ete almaydı (basqasha aytqanda, hár qanday taza ańlatpanı bahalaw aǵımǵa qáwipsiz boladı). * Eger pútkil til qosımsha tásirlerge ruqsat bermese, onda qálegen bahalaw strategiyasın qollanıwǵa boladı; bul kompilyatorǵa programmadaǵı ańlatpalardıń bahalanıwın qayta tártiplestiriwge yamasa birlestiriwge erkinlik beredi (mısalı, ormansızlandırıwdı qollanıp). [[Imperativ programmalastırıw]] tilleri ushın kóp kompilyatorlar taza funkciyalardı anıqlaydı hám taza funkciyalardıń shaqırıwları ushın ulıwma ishki ańlatpalardı alıp taslawdı orınlaydı, biraq olar bunı aldınnan kompilyaciyalanǵan kitapxanalar ushın bárqulla isley almaydı, sebebi olar ádette bul informaciyanı kórsetpeydi, solay etip, sol sırtqı funkciyalar menen baylanıslı optimallastırıwlardıń aldın aladı. gcc sıyaqlı ayırım kompilyatorlar baǵdarlamashıǵa sırtqı funkciyalardı taza dep anıq belgilewi ushın qosımsha gilt sózler qosadı, bul bunday optimallastırıwlarǵa múmkinshilik beredi. Fortran 95 te sonday-aq funkciyalardı taza dep belgilewge ruqsat beredi. C++11 uqsas semantikaǵa iye <code>constexpr</code> gilt sózin qostı. === Rekursiya === Funkcional tillerde iteraciya (cikl) ádette rekursiya arqalı ámelge asırıladı. Rekursiv funkciyalar ózlerin shaqıradı, bul operaciyanıń tiykarǵı jaǵdayǵa jetkenshe qaytalanıwına múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, rekursiya stekti saqlawdı talap etedi, ol rekursiyanıń tereńligine sızıqlı muǵdarda orın iyeleydi. Bul rekursiyanı imperativ cikllerdiń ornına qollanıw ushın júdá qımbat etip qoyıwı múmkin. Biraq, quyrıq rekursiyası dep atalatuǵın rekursiyanıń arnawlı forması kompilyator tárepinen anıqlanıp, imperativ tillerde iteraciyanı ámelge asırıw ushın qollanılatuǵın birdey kodqa optimallastırılıwı múmkin. Quyrıq rekursiyasın optimallastırıw, basqa usıllar qatarında, kompilyaciya waqtında programmanı dawam etiw stiline ózgertiw arqalı ámelge asırılıwı múmkin. Scheme tiliniń standartı implementaciyalardıń durıs quyrıq rekursiyasın qollap-quwatlawın talap etedi, yaǵnıy olar sheksiz sanlı aktiv quyrıq shaqırıwlarına ruqsat beriwi kerek<ref name="SchemeProperTailRec">{{Web deregi | url = http://www.r6rs.org/final/html/r6rs/r6rs-Z-H-8.html#node_sec_5.11| bet = Revised^6 Report on the Algorithmic Language Scheme| baspaxana = R6rs.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.r6rs.org/final/html/r6rs-rationale/r6rs-rationale-Z-H-7.html#node_sec_5.3| bet = Revised^6 Report on the Algorithmic Language Scheme - Rationale| baspaxana = R6rs.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-mart }}</ref>. Durıs quyrıq rekursiyası tek ǵana optimallastırıw emes; bul paydalanıwshılarǵa cikldi ańlatıw ushın rekursiyanı paydalana alatuǵınlıǵına hám bunıń orın jaǵınan qáwipsiz bolatuǵınına kepillik beretuǵın til ózgesheligi. Sonıń menen birge, atına qaramastan, ol tek quyrıq rekursiyasın emes, al barlıq quyrıq shaqırıwların esapqa aladı. Durıs quyrıq rekursiyası ádette kodtı imperativ cikllerge aylandırıw arqalı ámelge asırılsa da, implementaciyalar onı basqa usıllar menen de ámelge asırıwı múmkin. Mısalı, Chicken qasaqana stekti saqlaydı hám stektiń tolıp ketiwine jol qoyadı. Biraq, bul júz bergende, onıń shıǵındı jıynawshısı orındı qaytarıp aladı,<ref>{{Web deregi | url = http://home.pipeline.com/~hbaker1/CheneyMTA.html| bet = CONS Should Not CONS Its Arguments, Part II: Cheney on the M.T.A.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060303155622/http://home.pipeline.com/~hbaker1/CheneyMTA.html| arxivsáne = 2006-jıl 3-mart | avtor = Baker| at = Henry| sáne = 1994 | qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-aprel }}</ref> bul quyrıq rekursiyasın ciklge aylandırmasa da, sheksiz sanlı aktiv quyrıq shaqırıwlarına múmkinshilik beredi. Rekursiyanıń ulıwma úlgilerin joqarı tártipli funkciyalar arqalı abstraktlawǵa boladı, bunda katamorfizmler hám anamorfizmler (yamasa «búgiwler» hám «ashıwlar») eń anıq mısallar bolıp tabıladı. Bunday rekursiya sxemaları imperativ tillerdegi cikller sıyaqlı ornatılǵan basqarıw strukturalarına uqsas rol oynaydı. Kópshilik ulıwma maqsetli funkcional programmalastırıw tilleri sheklenbegen rekursiyaǵa ruqsat beredi hám Tyuring boyınsha tolıq bolıp tabıladı, bul toqtaw máselesin sheshilmeytuǵın etedi, teńlikli pikir júritiwdiń nadurıslıǵına alıp keliwi múmkin hám ulıwma alǵanda tildiń tip sisteması menen ańlatılǵan logikaǵa sáykes emeslikti kirgiziwdi talap etedi. Rocq sıyaqlı ayırım arnawlı maqsetli tiller tek ǵana jaqsı tiykarlanǵan rekursiyaǵa ruqsat beredi hám kúshli normalizaciyalanadı (juwmaqlanbaytuǵın esaplawlar tek ǵana kodata dep atalatuǵın sheksiz mánisler aǵımları menen ańlatılıwı múmkin). Nátiyjede, bul tiller Tyuring boyınsha tolıq bolmaydı hám olarda belgili bir funkciyalardı ańlatıw múmkin emes, biraq olar sheklenbegen rekursiya menen kirgizilgen mashqalalardan saqlanıp, qızıqlı esaplawlardıń keń bir klasın ańlata aladı. Bir neshe basqa sheklewleri bar jaqsı tiykarlanǵan rekursiya menen sheklengen funkcional programmalastırıw tolıq funkcional programmalastırıw dep ataladı<ref name="totalfp">{{Cite journal|title=Total Functional Programming|url=http://www.jucs.org/jucs_10_7/total_functional_programming}}</ref>. === Qatań hám qatań emes bahalaw === Funkcional tillerdi olar qatań (ashkóz) yamasa qatań emes (jalqaw) bahalawdı paydalanıwına qaray kategoriyalarǵa bóliwge boladı, bul túsinikler ańlatpa bahalanıp atırǵanda funkciya argumentleriniń qalay qayta isleniwine silteme beredi. Texnikalıq ayırmashılıq sátsiz yamasa uzaqlasıwshı esaplawları bar ańlatpalardıń denotaciyalıq semantikasında. Qatań bahalaw astında, sátsiz ishki ańlatpası bar hár qanday ańlatpanı bahalaw sátsiz boladı. Mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Pythondaǵı]]<syntaxhighlight lang="python"> print(len([2 + 1, 3 * 2, 1 / 0, 5 - 4])) </syntaxhighlight>operatorı qatań bahalawda dizimniń úshinshi elementindegi nolge bóliw sebepli sátsiz boladı. Jalqaw bahalawda uzınlıq funkciyası 4 mánisin qaytaradı (yaǵnıy dizimdegi elementler sanı), sebebi onı bahalaw dizimdi quraytuǵın elementlerdi bahalawǵa háreket etpeydi. Qısqasha aytqanda, qatań bahalaw funkciyanı shaqırıwdan aldın bárqulla funkciya argumentlerin tolıq bahalaydı. Jalqaw bahalaw funkciya shaqırıwınıń ózin bahalaw ushın mánisleri talap etilmese, funkciya argumentlerin bahalamaydı. Funkcional tillerde jalqaw bahalawdıń ádettegi implementaciya strategiyası — bul graf redukciyası. Jalqaw bahalaw Miranda, Clean hám Haskell sıyaqlı bir neshe taza funkcional tillerde standart boyınsha qollanıladı. Xyuz 1984 jalqaw bahalawdı máselelerdi ajıratıw arqalı programma modulliligin jaqsılaw mexanizmi retinde, maǵlıwmat aǵımlarınıń óndiriwshileri menen tutınıwshılarınıń ǵárezsiz implementaciyasın ańsatlastırıw arqalı qorǵaydı. Lonchberi 1993 jalqaw bahalawdıń payda etetuǵın ayırım qıyınshılıqların, ásirese programmanıń saqlaw talapların analizlewde, táriyipleydi hám bunday analizge járdem beriw ushın operaciyalıq semantikanı usınadı. Xarper 2009 bir tilde qatań hám jalqaw bahalawdıń ekewin de qosıwdı, olardı ayırıw ushın tildiń tip sistemasın paydalanıwdı usınadı<ref>{{Cite book|url=https://www.cs.cmu.edu/~rwh/plbook/book.pdf|title=Practical Foundations for Programming Languages|year=2009}}</ref>. === Tip sistemaları === Ásirese 1970-jılları Xindli-Milner tip shıǵarıwı islep shıǵılǵannan berli, funkcional programmalastırıw tilleri tiplestirilgen lyambda esaplawın paydalanıwǵa beyim boldı, kompilyaciya waqtında barlıq jaramsız programmalardı biykar etip, jalǵan oń qátelerge táwekel etedi, bul Lisp hám onıń variantlarında (mısalı, Scheme) paydalanılatuǵın, kompilyaciya waqtında barlıq durıs programmalardı qabıl etip, jalǵan teris qátelerge táwekel etetuǵın tiplestirilmegen lyambda esaplawına qarama-qarsı, sebebi olar orınlanıw waqtında, informaciya durıs programmalardı biykar etpewge jetkilikli bolǵanda, barlıq jaramsız programmalardı biykar etedi. Algebralıq maǵlıwmat tiplerin paydalanıw quramalı maǵlıwmat strukturaların basqarıwdı qolaylı etedi; kúshli kompilyaciya waqtındaǵı tip tekseriwiniń bolıwı testke tiykarlanǵan islep shıǵıw sıyaqlı basqa isenimlilik usılları bolmaǵan jaǵdayda programmalardı isenimlirek etedi, al tip shıǵarıw baǵdarlamashını kóp jaǵdaylarda tiplerdi kompilyatorǵa qol menen járiyalaw mútájliginen azat etedi. Rocq, [[Agda (programmalastırıw tili)|Agda]], Cayenne hám Epigram sıyaqlı ayırım izertlewge baǵdarlanǵan funkcional tiller intuicionistlik tip teoriyasına tiykarlanǵan, bul tiplerdiń termlerge ǵárezli bolıwına múmkinshilik beredi. Bunday tipler ǵárezli tipler dep ataladı. Bul tip sistemalarında sheshiletuǵın tip shıǵarıw joq hám olardı túsinip, programmalastırıw qıyın<ref>{{Cite journal|author1=Huet|title=The Undecidability of Unification in Third Order Logic}}</ref><ref>{{Cite book|title=Proceedings, 15th International Conference TPHOL|publisher=Springer}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Wells|title=Typability and type checking in the second-order lambda-calculus are equivalent and undecidable|year=1993}}</ref>. Biraq ǵárezli tipler joqarı tártipli logikada qálegen usınıslardı ańlata aladı. Karri-Govard izomorfizmi arqalı, bul tillerdegi durıs tiplestirilgen programmalar rásmiy matematikalıq dálillerdi jazıw quralına aylanadı, olardan [[kompilyator]] sertifikatlanǵan kod generaciyalay aladı. Bul tiller tiykarınan akademiyalıq izertlewlerde (sonıń ishinde formallastırılǵan matematikada da) qızıǵıwshılıq oyatsa da, olar injenerlikte de qollanıla basladı. Compcert — bul Rocq-ta jazılǵan hám rásmiy tekserilgen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tiliniń bir bólimi ushın kompilyator<ref>{{Web deregi | url = http://compcert.inria.fr/doc/index.html| bet = The Compcert verified compiler| avtor = Leroy| at = Xavier| sáne = 2018-jıl 17-sentyabr }}</ref>. Ulıwmalastırılǵan algebralıq maǵlıwmat tipleri (GADT) dep atalatuǵın ǵárezli tiplerdiń sheklengen forması, ǵárezli tiplestirilgen programmalastırıwdıń kóp qolaysızlıqlarınan saqlanıp, onıń ayırım paydaların usınatuǵın usılda ámelge asırılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|url=http://research.microsoft.com/en-us/um/people/simonpj/papers/gadt/|title=Simple unification-based type inference for GADTs|first=Simon|last=Peyton Jones}}</ref>. GADTlar Glasgow Haskell Compiler-de, OCaml-de<ref>{{Web deregi | url = https://caml.inria.fr/pub/docs/manual-ocaml/gadts.html| bet = OCaml Manual| jumıs = caml.inria.fr| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart }}</ref> hám Scala-da<ref>{{Web deregi | url = https://docs.scala-lang.org/scala3/book/types-adts-gadts.html| bet = Algebraic Data Types| jumıs = Scala Documentation| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart }}</ref> abar hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] sıyaqlı basqa tillerge qosımshalar retinde usınılǵan. === Siltemelik anıqlıq === Funkcional programmalar menshiklew operatorlarına iye emes, yaǵnıy funkcional programmadagı ózgeriwshiniń mánisi anıqlanǵannan keyin hesh qashan ózgermeydi. Bul qosımsha tásirlerdiń hár qanday múmkinshiligin joq etedi, sebebi hár qanday ózgeriwshini orınlanıwdıń qálegen noqatında onıń haqıyqıy mánisi menen almastırıwǵa boladı. Solay etip, funkcional programmalar siltemelik jaqtan anıq bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.cse.chalmers.se/~rjmh/Papers/whyfp.pdf| bet = Why Functional Programming Matters| avtor = Hughes| at = John| baspaxana = [[Chalmers University of Technology]]}}</ref>. C tilindegi x = x * 10 menshiklew operatorın kórip shıǵayıq, bul x ózgeriwshisine berilgen mánisti ózgertedi. Meyli, x-tıń dáslepki mánisi 1 edi, onda x ózgeriwshisin izbe-iz eki ret bahalaw 10 hám 100 nátiyjelerin beredi. Anıǵı, x = x * 10-dı 10 yamasa 100 benen almastırıw programmaǵa basqasha mánis beredi, sonlıqtan ańlatpa siltemelik jaqtan anıq emes. Haqıyqatında, menshiklew operatorları hesh qashan siltemelik jaqtan anıq emes. Endi, int plusOne(int x) { return x + 1; } sıyaqlı basqa bir funkciyanı kórip shıǵayıq, ol anıq, sebebi ol kirgiziw x-ti tikkeley ózgertpeydi hám sonlıqtan bunday qosımsha tásirleri joq. Funkcional programmalar tek usı túrdegi funkciyalardı qollanadı hám sol sebepli siltemelik jaqtan anıq bolıp tabıladı. === Maǵlıwmatlar strukturaları === Taza funkcional [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaları]] kóbinese ózleriniń imperativ analoglarınan basqasha usılda kórsetiledi. Mısalı, turaqlı kiriw hám jańalaw waqtına iye massiv kóp imperativ tillerdiń tiykarǵı komponenti bolıp tabıladı hám xesh-keste hám binar úyindisi sıyaqlı kóp imperativ maǵlıwmatlar strukturaları massivlerge tiykarlanǵan. Massivlerdi taza funkcional implementaciyaǵa iye, biraq logarifmlik kiriw hám jańalaw waqtına iye bolǵan kartalar yamasa tosınnan kiriw dizimleri menen almastırıwǵa boladı. Taza funkcional maǵlıwmatlar strukturaları turaqlılıqqa iye, bul maǵlıwmatlar strukturasınıń aldınǵı versiyaların ózgertpey saqlaw qásiyeti. [[Clojure]] tilinde turaqlı maǵlıwmatlar strukturaları ózleriniń imperativ analoglarına funkcional alternativ retinde qollanıladı. Mısalı, turaqlı vektorlar bólek jańalaw ushın tereklerdi paydalanadı. Qosıw metodın shaqırıw barlıq túyinlerdiń emes, al ayırımlarınıń jaratılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.hypirion.com/musings/understanding-persistent-vector-pt-1| bet = polymatheia - Understanding Clojure's Persistent Vector, pt. 1| avtor = L’orange| at = Jean Niklas| jumıs = Polymatheia| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-noyabr }}</ref>. == Imperativ programmalastırıw menen salıstırıw == Funkcional programmalastırıw [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwdan]] aytarlıqtay ózgeshe. Eń áhmiyetli ayırmashılıqlar funkcional programmalastırıwdıń imperativ programmalastırıwda jaǵdaydı hám kirgiziw/shıǵarıwdı ámelge asırıw ushın qollanılatuǵın qosımsha tásirlerden saqlanıwınan kelip shıǵadı. [[Taza funkcional programmalastırıw]] qosımsha tásirlerdi tolıq boldırmaydı hám siltemelik anıqlıqtı támiyinleydi. Joqarı tártipli funkciyalar eski imperativ programmalastırıwda siyrek qollanıladı. Dástúrli imperativ programma dizimdi aylanıp shıǵıw hám ózgertiw ushın cikldi paydalanıwı múmkin. Ekinshi tárepten, funkcional programma, itimal, funkciyanı hám dizimdi qabıl etip, funkciyanı hárbir dizim elementine qollanıw arqalı jańa dizim payda etetuǵın hám qaytaratuǵın joqarı tártipli «map» funkciyasın paydalanadı. === Imperativ hám funkcional programmalastırıw === Tómendegi eki mısal ([[Java (programmalastırıw tili)|Java]] tilinde jazılǵan) birdey nátiyjege erisedi: olar massivtegi barlıq jup sanlardı 10-ǵa kóbeytedi hám olardıń hámmesin qosadı, aqırǵı qosındını result ózgeriwshisinde saqlaydı. Dástúrli imperativ cikl:<syntaxhighlight lang="java"> int[] numList = {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10}; int result = 0; for (int i: numList) { if (i % 2 == 0) { result += i * 10; } } </syntaxhighlight>Joqarı tártipli funkciyalar menen funkcional programmalastırıw:<syntaxhighlight lang="java"> import java.util.Arrays; int[] numList = {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10}; int result = Arrays.stream(numList) .filter(n -> n % 2 == 0) .map(n -> n * 10) .reduce(0, Integer::sum); </syntaxhighlight>Geyde funkcional programmalastırıw usınǵan abstrakciyalar úlken kólemdegi quramalı, imperativ kodqa tiykarlanǵan jaǵdayda payda bolıwı múmkin bolǵan belgili bir máselelerden, mısalı, birden qátelesiw (Greenspun-nıń onınshı qaǵıydasın qarań) sıyaqlı máselelerden saqlanatuǵın isenimlirek kodtıń rawajlanıwına alıp keliwi múmkin. === Jaǵdaydı simulyaciyalaw === Geyde bank esabınıń balansın saqlaw sıyaqlı wazıypalar eń tábiyiy túrde jaǵday menen ámelge asırılatuǵınday kórinse de. [[Taza funkcional programmalastırıw]] bul wazıypalardı hám paydalanıwshı kirgiziwin qabıl etiw hám ekranǵa shıǵarıw sıyaqlı kirgiziw/shıǵarıw wazıypaların basqasha usılda orınlaydı. Taza funkcional programmalastırıw tili Haskell olardı kategoriya teoriyasınan alınǵan monadlar arqalı ámelge asıradı. Monadlar belgili bir túrdegi esaplaw úlgilerin, sonıń ishinde (biraq olar menen sheklenbey) ózgermeli jaǵday menen esaplawlardı (hám kirgiziw/shıǵarıw sıyaqlı basqa qosımsha tásirlerdi) tazalıqtı saqlap qalǵan jaǵdayda imperativ usılda modellestiriw usılın usınadı. Bar monadlardı tiyisli shablonlar hám mısallar berilgen jaǵdayda programmada qollanıw ańsat bolıwı múmkin bolsa da, kóp studentler olardı konceptual túsinip alıwda qıynaladı, mısalı, jańa monadlardı anıqlaw soralǵanda (bul geyde belgili bir túrdegi kitapxanalar ushın kerek boladı)<ref>{{Web deregi | url = http://monads.haskell.cz/html/index.html/html/| bet = All About Monads: A comprehensive guide to the theory and practice of monadic programming in Haskell| avtor = Newbern| at = J.| qaralǵan sáne = 2008-jıl 14-fevral }}</ref>. Funkcional tiller sonday-aq ózgermeytuǵın jaǵdaylardı aylanıp jiberiw arqalı da jaǵdaylardı simulyaciyalaydı. Bunı funkciyanıń jaǵdaydı óz parametrleriniń biri retinde qabıl etip, eski jaǵdaydı ózgertpey qaldırıp, nátiyje menen birge jańa jaǵdaydı qaytarıwı arqalı islewge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://fsharpforfunandprofit.com/posts/13-ways-of-looking-at-a-turtle/#2-basic-fp---a-module-of-functions-with-immutable-state| bet = Thirteen ways of looking at a turtle| til = en| jumıs = fF# for fun and profit| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-noyabr }}</ref>. Taza emes funkcional tiller ádette ózgermeli jaǵdaydı basqarıwdıń tikkeleyirek usılın óz ishine aladı. Mısalı, [[Clojure]] házirgi jaǵdayǵa taza funkciyalardı qollanıw arqalı jańalanıwı múmkin bolǵan basqarılatuǵın siltemelerdi qollanadı. Bunday usıl taza funkciyalardı esaplawlardı ańlatıwdıń eń jaqsı usılı retinde xoshametlep turıp, ózgermelilikke múmkinshilik beredi. Programmalardaǵı qosımsha tásirlerdi baqlaw ushın Xoar logikası hám unikalıq sıyaqlı alternativ usıllar islep shıǵılǵan. Ayırım zamanagóy izertlew tilleri qosımsha tásirlerdiń bar ekenligin anıq kórsetiw ushın tásir sistemaların qollanadı<ref>{{Cite book|last=Hartmanis|first=Juris|date=1986|pages=123–135|url=https://doi.org/10.1007/3-540-16761-7_62|title=Automata, Languages and Programming|chapter=Complexity classes without machines: On complete languages for UP|doi=10.1007/3-540-16761-7_62}}</ref>. === Ónimdarlıq máseleleri === Funkcional programmalastırıw tilleri ádette [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám Pascal sıyaqlı imperativ tillerge qaraǵanda [[Oraylıq processor|CPU]] hám yadtı paydalanıwda kemirek ónimli boladı<ref>{{Cite book|first=Larry C.|last=Paulson|title=ML for the Working Programmer|url=https://books.google.com/books?id=XppZdaDs7e0C}}</ref>. Bul massivler sıyaqlı ayırım ózgermeli maǵlıwmatlar strukturalarınıń házirgi apparatlıq támiynattı paydalanıp júdá ápiwayı implementaciyaǵa iye bolıwı menen baylanıslı. Tegis massivlerge tereń konveyerlengen OPUlar menen júdá ónimli kiriwge, keshler arqalı ónimli aldınnan júklewge (quramalı kórsetkish izlewlersiz) yamasa SIMD kórsetpeleri menen qayta islewge boladı. Olardıń teń dárejede ónimli ulıwma maqsetli ózgermeytuǵın analogların jaratıw da ańsat emes. Taza funkcional tiller ushın eń jaman jaǵdaydaǵı ástelew paydalanılǵan yad kletkalarınıń sanına logarifmlik boladı, sebebi ózgermeli yad logarifmlik kiriw waqtına iye taza funkcional maǵlıwmatlar strukturası (mısalı, teńlestirilgen terek) menen kórsetiliwi múmkin. Biraq, bunday ástelewler ulıwmalıq emes. Intensiv sanlı esaplawlardı orınlaytuǵın programmalar ushın OCaml hám Clean sıyaqlı funkcional tiller Kompyuter Tilleri Benchmarks Oyınına sáykes C-dan tek sál ǵana áste<ref>{{Web deregi | url = http://benchmarksgame.alioth.debian.org/u32/which-programs-are-fastest.php?gcc=on&ghc=on&clean=on&ocaml=on&sbcl=on&fsharp=on&racket=on&clojure=on&hipe=on&calc=chart| bet = Which programs are fastest? &#124; Computer Language Benchmarks Game| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130520162513/http://benchmarksgame.alioth.debian.org/u32/which-programs-are-fastest.php?gcc=on&ghc=on&clean=on&ocaml=on&sbcl=on&fsharp=on&racket=on&clojure=on&hipe=on&calc=chart| arxivsáne = 2013-jıl 20-may | baspaxana = benchmarksgame.alioth.debian.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Úlken matricialar menen kóp ólshemli [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qayta isleytuǵın programmalar ushın [[Massiv programmalastırıw|massivli]] funkcional tiller (mısalı, J hám K) tezlikti optimallastırıw menen proektlestirilgen. Maǵlıwmatlardıń ózgermewi kóp jaǵdaylarda kompilyatorǵa imperativ tilde qáwipsiz bolmaǵan boljawlar jasawǵa múmkinshilik beriw arqalı orınlanıw nátiyjeligine alıp keliwi múmkin, solay etip qatar ishindegi keńeytiw múmkinshiliklerin arttıradı<ref>{{Cite journal|title=Immutability specification and its applications}}</ref>. Turaqlı ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar strukturaları menen isleskende tikkeley emes kóriniske iye bolıwı múmkin bolǵan kóshiriw esaplaw jaǵınan qımbat bolıp kórinse de, [[Clojure]] sıyaqlı ayırım funkcional programmalastırıw tilleri rásmiy ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar arasında qáwipsiz yad bólisiw mexanizmlerin ámelge asırıw arqalı bul máseleni sheshedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/articles/in-depth-look-clojure-collections/| bet = An In-Depth Look at Clojure Collections| til = en| jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Rust ózgermeytuǵın siltemeler hám ómirler<ref>{{Web deregi | url = https://doc.rust-lang.org/book/ch04-02-references-and-borrowing.html| bet = References and Borrowing - The Rust Programming Language| jumıs = doc.rust-lang.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref> dep atalatuǵın túsinikti óz ishine alǵan maǵlıwmatlardıń ózgermewine kózqarası menen ajıralıp turadı<ref>{{Web deregi | url = https://doc.rust-lang.org/book/ch10-03-lifetime-syntax.html| bet = Validating References with Lifetimes - The Rust Programming Language| jumıs = doc.rust-lang.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Sáykeslik hám jaǵdaydıń bóliniwi hám birge paydalanılmaytuǵın sxemaları bar ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar da belgili bir parallel qáwiplerdiń qáwpin azaytıw yamasa joq etiw arqalı parallel programmalastırıw ushın kóbirek sáykes keliwi múmkin, sebebi parallel operaciyalar ádette atomar boladı hám bul qulıplarǵa bolǵan mútájlikti joq etiwge múmkinshilik beredi. Mısalı, java.util.concurrent klasları usılay ámelge asırılǵan, olardıń ayırımları parallel paydalanıwǵa sáykes kelmeytuǵın tiyisli klaslardıń ózgermeytuǵın variantları bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.oracle.com/javase/tutorial/essential/concurrency/collections.html| bet = Concurrent Collections (The Java™ Tutorials > Essential Java Classes > Concurrency)| jumıs = docs.oracle.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Funkcional programmalastırıw tilleriniń kóbinese ortaq jaǵday hám sinxronizaciya ornına xabar jiberiw mexanizmlerin (mısalı, hárbir aktyor jaǵday, minez-qulıq, balalıq aktyorlar hám xabarlar gezegi ushın konteyner bolǵan aktyor modeli) paydalanatuǵın parallel modeli bar<ref>{{Web deregi | url = https://scaleyourapp.com/actor-model/| bet = Understanding The Actor Model To Build Non-blocking, High-throughput Distributed Systems - Scaleyourapp| sáne = 2023-jıl 28-yanvar | til = en-US| jumıs = scaleyourapp.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Bul usıl Erlang/Elixir yamasa Akka da keń tarqalǵan. Jalqaw bahalaw programmanı asimptotikalıq túrde de tezletiw múmkin, al eń kóp degende onı turaqlı faktorǵa ásteletiw múmkin (biraq, nadurıs paydalanılsa, yad aǵıwlarına alıp keliwi múmkin). Lonchberi 1993 jalqaw bahalawdan kelip shıǵatuǵın yad aǵıwı menen baylanıslı teoriyalıq máselelerdi talqılaydı, al O'Sallivan hám basqalar 2008<ref>{{Web deregi | url = http://book.realworldhaskell.org/read/profiling-and-optimization.html#x_eK1| bet = Chapter 25. Profiling and optimization| baspaxana = Book.realworldhaskell.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref> olardı analizlew hám dúzetiw ushın ayırım ámeliy keńesler beredi. Biraq, siltemesizlendirilgen kod hám maǵlıwmatlardı keńnen paydalanatuǵın jalqaw bahalawdıń eń ulıwma implementaciyaları tereń konveyerli hám kóp dárejeli keshli zamanagóy processorlarda tómen ónimdarlıq kórsetedi (bul jerde keshte qátelik júzlegen ciklge teń bolıwı múmkin). ==== Abstrakciya bahası ==== Ayırım funkcional programmalastırıw tilleri «map» yamasa «filter» sıyaqlı joqarı dárejeli funkciyalar sıyaqlı abstrakciyalardı tiykarǵı imperativ operaciyalar sıyaqlı nátiyjeli optimallastırmawı múmkin. Mısal retinde, [[Clojure]] tilinde 5 sanınıń jup ekenligin tekseriwdiń tómendegi eki usılın qarap shıǵayıq:<syntaxhighlight lang="clojure"> (even? 5) (.equals (mod 5 2) 0) </syntaxhighlight>Leiningen REPL 2.11.2, Java VM 22 versiyasında hám [[Clojure]] 1.11.1 versiyasında islep turǵan Ryzen 7900X GNU/Linux kompyuterinde Criterium quralı menen benchmark etilgende, tómendegishe ámelge asırılǵan birinshi implementaciyanıń:<syntaxhighlight lang="clojure"> (defn even? "Returns true if n is even, throws an exception if n is not an integer" {:added "1.0" :static true} [n] (if (integer? n) (zero? (bit-and (clojure.lang.RT/uncheckedLongCast n) 1)) (throw (IllegalArgumentException. (str "Argument must be an integer: " n))))) </syntaxhighlight>ortasha orınlanıw waqtı 4.76 ms, al .equals tiykarındaǵı [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] metodınıń tikkeley shaqırıwı bolǵan ekinshi implementaciyanıń ortasha orınlanıw waqtı 2.8 μs – shama menen 1700 ese tezirek. Bunıń bir bólegi even? implementaciyasındaǵı tip tekseriw hám qátelerdi qayta islewge baylanıslı bolıwı múmkin. Mısalı, [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] ushın lo kitapxanası funkcional programmalastırıw tillerinde keń tarqalǵan hár túrli joqarı dárejeli funkciyalardı djenerikler arqalı ámelge asıradı. Kitapxana avtorı tárepinen usınılǵan benchmarkta, map-tı shaqırıw ekvivalent for ciklınan 4% ásterek hám birdey bóliniw profiline iye,<ref>{{Citation |last=Berthe |first=Samuel |title=samber/lo |date=2024-04-29 |url=https://github.com/samber/lo |access-date=2024-04-29}}</ref> bunı qatar ishindegi keńeytiw sıyaqlı hár túrli kompilyator optimallastırıwları menen túsindiriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://go.dev/wiki/CompilerOptimizations| bet = Go Wiki: Compiler And Runtime Optimizations - The Go Programming Language| til = en| jumıs = go.dev| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Rust-tıń bir ayrıqsha ózgesheligi – nol bahalı abstrakciyalar. Bul olardı paydalanıw qosımsha orınlanıw waqtındaǵı shıǵınlarǵa alıp kelmeytuǵının ańlatadı. Buǵan kompilyatordıń cikl ashıwın paydalanıwı arqalı erisiledi, bunda cikldiń hárbir iteraciyası, ol imperativ bolsın yamasa iteratorlar arqalı bolsın, cikldi basqarıwshı kodtıń artıqsha shıǵınısız, bólek Assembler kórsetpesine aylandırıladı. Eger iterativ operaciya massivke jazsa, nátiyjedegi massivtiń elementleri belgili bir OPU registrlerinde saqlanadı, bul orınlanıw waqtında turaqlı waqıtta kiriwge múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://doc.rust-lang.org/book/ch13-04-performance.html| bet = Comparing Performance: Loops vs. Iterators - The Rust Programming Language| jumıs = doc.rust-lang.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. === Funkcional emes tillerde funkcional programmalastırıw === Dástúrli túrde funkcional emes dep esaplanatuǵın tillerde de funkcional programmalastırıw stilin qollanıw múmkin<ref>{{Cite journal|last=Hartel|first=Pieter|title=The Functional C experience|url=http://www.ub.utwente.nl/webdocs/ctit/1/00000084.pdf}}; {{Web deregi | url = http://www-128.ibm.com/developerworks/linux/library/l-prog3.html| bet = Functional programming in Python, Part 3| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071016124848/http://www-128.ibm.com/developerworks/linux/library/l-prog3.html| arxivsáne = 2007-jıl 16-oktyabr | avtor = David Mertz| jumıs = IBM developerWorks| qaralǵan sáne = 2006-jıl 17-sentyabr }}([https://web.archive.org/web/20071016124848/http://www-128.ibm.com/developerworks/linux/library/l-prog.html Part 1], [https://web.archive.org/web/20071016124848/http://www-128.ibm.com/developerworks/linux/library/l-prog2.html Part 2])</ref>. Mısalı, D<ref>{{Web deregi | url = http://www.digitalmars.com/d/2.0/function.html#pure-functions| bet = Functions&nbsp;— D Programming Language 2.0| sáne = 2012-jıl 30-dekabr | baspaxana = Digital Mars}}</ref> hám Fortran 95<ref name="fortran95">{{Web deregi | url = https://wg5-fortran.org/N2101-N2150/N2137.pdf| bet = ISO/IEC JTC 1/SC 22/WG5/N2137 – Fortran 2015 Committee Draft (J3/17-007r2)| sáne = 2017-jıl 6-iyul | betler = 336–338| baspaxana = International Organization for Standardization}}</ref> tilleriniń ekewi de taza funkciyalardı anıq qollap-quwatlaydı. [[JavaScript]], Lua,<ref>{{Web deregi | url = http://www.luafaq.org/#T1.2| bet = Lua Unofficial FAQ (uFAQ)}}</ref> [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám [[Go (programmalastırıw tili)|Go]]<ref>{{Web deregi | url = https://golang.org/doc/codewalk/functions/| bet = First-Class Functions in Go - The Go Programming Language| jumıs = golang.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-yanvar }}</ref> tillerinde birinshi dárejeli funkciyalar olardıń payda bolǵanınan baslap bar<ref>{{Web deregi | url = https://brendaneich.com/2008/04/popularity/| bet = Popularity| avtor = Eich| at = Brendan| sáne = 2008-jıl 3-aprel }}</ref>. Python 1994-jılı «lambda», «map», «reduce» hám «filter»-di, sonday-aq Python 2.2-de jabılıwlardı qollap-quwatlaǵan,<ref>{{Web deregi | url = http://python-history.blogspot.de/2009/04/origins-of-pythons-functional-features.html| bet = Origins of Python's "Functional" Features| avtor = van Rossum| avtorsilteme = Guido van Rossum| at = Guido| sáne = 2009-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-sentyabr }}</ref> biraq Python 3 «reduce»-ti functools standart kitapxana modulına ótkizgen<ref>{{Web deregi | url = https://docs.python.org/dev/library/functools.html#functools.reduce| bet = functools — Higher order functions and operations on callable objects| sáne = 2011-jıl 31-iyul | baspaxana = Python Software Foundation| qaralǵan sáne = 2011-jıl 31-iyul }}</ref>. Birinshi dárejeli funkciyalar Perl 5.0 (1994), [[PHP]] 5.3, Visual Basic 9, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] 3.0, C++11 hám [[Kotlin (programmalastırıw tili)|Kotlin]] sıyaqlı basqa da tiykarǵı tillerge kirgizilgen. Perl tilinde lambda, map, reduce, filter hám jabılıwlar tolıq qollap-quwatlanadı hám jiyi qollanıladı. 2005-jılı shıǵarılǵan Higher-Order Perl kitabı Perl-di funkcional programmalastırıw ushın paydalanıw boyınsha keń kólemli qollanba usınıw ushın jazılǵan. PHP-de anonim klaslar, jabılıwlar hám lambdalar tolıq qollap-quwatlanadı. Funkcional stilde programmalastırıwǵa járdem beriw ushın ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar strukturaları ushın kitapxanalar hám til keńeytpeleri islep shıǵarılmaqta. [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] tilinde anonim klaslar geyde jabılıwlardı simulyaciyalaw ushın paydalanılıwı múmkin;<ref>{{Cite book|last=Skarsaune|first=Martin|title=The SICS Java Port Project Automatic Translation of a Large Object Oriented System from Smalltalk to Java}}</ref> biraq, anonim klaslar bárqulla jabılıwlardıń durıs almastırıwshısı emes, sebebi olardıń múmkinshilikleri sheklengen<ref>{{Web deregi | url = http://blogs.oracle.com/jag/entry/closures| bet = Closures| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130414180002/https://blogs.oracle.com/jag/entry/closures| arxivsáne = 2013-jıl 14-aprel | avtor = Gosling| at = James| jumıs = James Gosling: on the Java Road| baspaxana = Oracle| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Java 8 ayırım anonim klaslardı almastırıw ushın lambda ańlatpaların qollap-quwatlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.oracle.com/javatraining/entry/java_se_8_lambda_quick| bet = Java SE 8 Lambda Quick Start| avtor = Williams| at = Michael| sáne = 2013-jıl 8-aprel }}</ref>. [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilinde anonim klaslar kerek emes, sebebi jabılıwlar hám lambdalar tolıq qollap-quwatlanadı. C#-ta funkcional stilde programmalastırıwǵa járdem beriw ushın ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar strukturaları ushın kitapxanalar hám til keńeytpeleri islep shıǵarılmaqta. Kóplegen [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] proektlestiriw úlgileri funkcional programmalastırıw terminleri menen ańlatılıwı múmkin: mısalı, strategiya úlgisi ápiwayı ǵana joqarı dárejeli funkciyanı paydalanıwdı talap etedi, al vizitor shablonı shama menen katamorfizmge yamasa búgiwge sáykes keledi. Sol sıyaqlı, funkcional programmalastırıwdan alınǵan ózgermeytuǵın maǵlıwmatlar ideyası [[imperativ programmalastırıw]] tillerine de kóbinese kirgiziledi,<ref>{{Cite book|title=Effective Java|publisher=Addison-Wesley|url=https://archive.org/details/effectivejava00bloc_0}}</ref> mısalı, Pythondaǵı ózgermeytuǵın massiv bolǵan tuple hám JavaScripttegi Object.freeze()<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Global_Objects/Object/freeze| bet = Object.freeze() - JavaScript {{!}} MDN| avtor = | at = | sáne = | jumıs = developer.mozilla.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-yanvar | citata = The Object.freeze() method freezes an object. A frozen object can no longer be changed; freezing an object prevents new properties from being added to it, existing properties from being removed, prevents changing the enumerability, configurability, or writability of existing properties, and prevents the values of existing properties from being changed. In addition, freezing an object also prevents its prototype from being changed. freeze() returns the same object that was passed in.}}</ref>. == Logikalıq programmalastırıw menen salıstırıw == [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdı]] funkcional programmalastırıwdıń ulıwmalastırılǵan forması retinde qarawǵa boladı, onda funkciyalar qatnaslardıń arnawlı bir jaǵdayı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Daniel Friedman|title=The Reasoned Schemer, Second Edition}}</ref>. Mısalı, mother(X) = Y funkciyası (hárbir X-tiń tek bir ǵana anası Y bar) mother(X, Y) qatnası arqalı kórsetiliwi múmkin. Funkciyalardıń qatań kirgiziw-shıǵarıw argumentler úlgisi bar bolsa, qatnaslar qálegen kirgiziw hám shıǵarıw úlgisi menen soralıwı múmkin. Tómendegi logikalıq programmanı qarap shıǵayıq:<syntaxhighlight lang="prolog"> mother(charles, elizabeth). mother(harry, diana). </syntaxhighlight>Programmanı, funkcional programma sıyaqlı, balalardan analardı generaciyalaw ushın sorawǵa boladı:<syntaxhighlight lang="prolog"> ?- mother(harry, X). X = diana. ?- mother(charles, X). X = elizabeth. </syntaxhighlight>Biraq onı balalardı generaciyalaw ushın keri sorawǵa da boladı:<syntaxhighlight lang="prolog"> ?- mother(X, elizabeth). X = charles. ?- mother(X, diana). X = harry. </syntaxhighlight>Onı hátte ana qatnasınıń barlıq jaǵdayların generaciyalaw ushın da paydalanıwǵa boladı:<syntaxhighlight lang="prolog"> ?- mother(X, Y). X = charles, Y = elizabeth. X = harry, Y = diana. </syntaxhighlight>Qatnas sintaksisine salıstırǵanda, funkcional sintaksis ishki funkciyalar ushın qolaylıraq belgileniw bolıp tabıladı. Mısalı, funkcional sintaksistegi ana tárepten ájeniń anıqlamasın ishki formada jazıwǵa boladı:<syntaxhighlight lang="prolog"> maternal_grandmother(X) = mother(mother(X)). </syntaxhighlight>Qatnas belgilewindegi sol anıqlamanı ishki emes formada jazıw kerek:<syntaxhighlight lang="prolog"> maternal_grandmother(X, Y) :- mother(X, Z), mother(Z, Y). </syntaxhighlight>Bul jerde :- eger degen mánisti bildiredi, al , hám degen mánisti bildiredi. Biraq, eki kórsetiw arasındaǵı ayırmashılıq tek ǵana sintaksislik. Ciao Prolog-ta, funkcional programmalastırıwdaǵı funkciyalar sıyaqlı, qatnaslardı ishki jaylastırıwǵa boladı:<syntaxhighlight lang="prolog"> grandparent(X) := parent(parent(X)). parent(X) := mother(X). parent(X) := father(X). mother(charles) := elizabeth. father(charles) := phillip. mother(harry) := diana. father(harry) := charles. ?- grandparent(X,Y). X = harry, Y = elizabeth. X = harry, Y = phillip. </syntaxhighlight>Ciao funkciyaǵa uqsas belgilewdi qatnas formasına aylandıradı hám nátiyjedegi logikalıq programmanı standart Prolog orınlanıw strategiyasın paydalanıp orınlaydı. == Qollanılıwı == === Tekst redaktorları === Emacs, júdá keńeytiletuǵın tekst redaktorları shańaraǵı, plaginler jazıw ushın óziniń Lisp dialektin paydalanadı. Eń ataqlı Emacs implementaciyası GNU Emacs hám Emacs Lisp-tiń dáslepki avtorı Richard Stallman Lispti óziniń eń súyikli programmalastırıw tilleriniń biri dep esaplaydı<ref>{{Web deregi | url = https://stallman.org/stallman-computing.html| bet = How I do my Computing| jumıs = stallman.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. Helix, 24.03 versiyasınan baslap AST-ni S-ańlatpaları retinde aldınnan kóriwdi qollap-quwatlaydı, olar sonday-aq Lisp programmalastırıw tilleri shańaraǵınıń tiykarǵı ózgesheligi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://helix-editor.com/news/release-24-03-highlights/| bet = Helix| jumıs = helix-editor.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. === Elektron kesteler === Elektron kestelerdi taza, nolinshi dárejeli, qatań bahalanatuǵın funkcional programmalastırıw sistemasınıń bir forması retinde qarawǵa boladı<ref name="Wakeling2007">{{Cite journal|last1=Wakeling|first1=David|title=Spreadsheet functional programming|journal=Journal of Functional Programming|volume=17|issue=1|year=2007|pages=131–143|doi=10.1017/S0956796806006186}}</ref>. Biraq, elektron kestelerde ádette joqarı tártipli funkciyalar hám de kodtı qayta paydalanıw jetispeydi, al ayırım implementaciyalarda rekursiya da joq. Elektron keste programmaları ushın joqarı tártipli hám qayta paydalanılatuǵın funkciyalardı qosıwǵa múmkinshilik beretuǵın bir neshe keńeytpeler islep shıǵılǵan, biraq házirshe olar tiykarınan akademiyalıq xarakterge iye bolıp qalmaqta<ref name="excel">{{Web deregi | url = http://research.microsoft.com/~simonpj/Papers/excel/index.htm| bet = Improving the world's most popular functional language: user-defined functions in Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051016011341/http://research.microsoft.com/~simonpj/Papers/excel/index.htm| arxivsáne = 2005-jıl 16-oktyabr | avtor = Peyton Jones| avtorsilteme = Simon Peyton Jones| at = Simon| sáne = March 2003 }}</ref>. === Mikroservisler === Kompoziciyalıq qásiyeti sebepli, funkcional programmalastırıw paradigmaları mikroservislerge tiykarlanǵan arxitekturalar ushın sáykes keliwi múmkin<ref>{{Cite book|last1=Rodger|first1=Richard|title=The Tao of Microservices|year=2018|url=https://archive.org/details/taoofmicroservic0000rodg}}</ref>. === Akademiya === Funkcional programmalastırıw programmalastırıw tilleri teoriyası tarawında aktiv izertlew tarawı bolıp tabıladı. Funkcional programmalastırıwǵa arnalǵan bir neshe [[Recenziya|recenziyalanatuǵın]] baspalar bar, sonıń ishinde Xalıqaralıq Funkcional Programmalastırıw Konferenciyası (International Conference on Functional Programming), Funkcional Programmalastırıw Jurnalı (Journal of Functional Programming) hám Funkcional Programmalastırıwdaǵı Tendenciyalar Simpoziumı (Symposium on Trends in Functional Programming). === Sanaat === Funkcional programmalastırıw keń kólemli sanaat qollanıwlarında paydalanılǵan. Mısalı, 1980-jıllardıń aqırında [[Shveciya|Shveciyanıń]] Ericsson kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan Erlang, dáslep qátege shıdamlı telekommunikaciya sistemaların ámelge asırıw ushın qollanılǵan, biraq sonnan berli Nortel, [[Facebook]], Électricité de France hám [[WhatsApp]] sıyaqlı kompaniyalarda hár túrli qosımshalar dúziw ushın ataqlı bolıp ketti. Lisptiń bir dialekti bolǵan Scheme, dáslepki Apple Macintosh kompyuterlerindegi bir neshe qosımshalardıń tiykarı retinde qollanılǵan hám oqıw-simulyaciya programmalıq támiynatı hám [[Teleskop|teleskoptı]] basqarıw sıyaqlı máselelerge qollanılǵan. 1990-jıllardıń ortasında usınılǵan OCaml, finanslıq analiz, drayverlerdi tekseriw, sanaat robotların programmalastırıw hám ornatılǵan programmalıq támiynattı statikalıq analizlew sıyaqlı tarawlarda kommerciyalıq qollanıwǵa iye boldı. Haskell, dáslep izertlew tili retinde jobalastırılǵan bolsa da, aerokosmoslıq sistemalar, apparatlıq támiynattı proektlestiriw hám veb-programmalastırıw sıyaqlı tarawlarda da qollanılǵan. Sanaatta qollanılǵan basqa funkcional programmalastırıw tillerine Scala, F#, Wolfram Language, Lisp,<ref>{{Web deregi | url = http://www.paulgraham.com/avg.html| bet = Beating the Averages| avtor = Graham| at = Paul| jıl = 2003| qaralǵan sáne = 2009-jıl 29-avgust }}</ref> Standard ML hám [[Clojure]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/news/2009/01/clojure_production| bet = Live Production Clojure Application Announced| avtor = Lorimer| at = R. J.| sáne = 2009-jıl 19-yanvar | jumıs = InfoQ}}</ref> kiredi. Scala maǵlıwmatlar iliminde keńnen qollanılǵan, al ClojureScript,<ref>{{Web deregi | url = https://stackshare.io/clojurescript| bet = Why developers like ClojureScript| til = en| jumıs = StackShare| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref> Elm<ref>{{Citation |last=Herrick |first=Justin |title=jah2488/elm-companies |date=2024-04-29 |url=https://github.com/jah2488/elm-companies |access-date=2024-04-29}}</ref> yamasa PureScript<ref>{{Web deregi | url = https://stackshare.io/purescript| bet = Why developers like PureScript| til = en| jumıs = StackShare| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref> islep shıǵarıwda qollanılatuǵın ayırım funkcional frontend programmalastırıw tilleri bolıp tabıladı. Elixir-diń Phoenix freymvorkı sonday-aq Font Awesome yamasa Allegro (Polshadaǵı eń úlken elektron kommerciya platformalarınıń biri)<ref>{{Web deregi | url = https://ecommercegermany.com/blog/allegro-all-you-need-to-know-about-the-best-polish-online-marketplace| bet = ALLEGRO - all you need to know about the best Polish online marketplace| avtor = Team| at = Editorial| sáne = 2019-jıl 8-yanvar | til = en-US| jumıs = E-commerce Germany News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>-nıń járiyalaw platforması Allegro Lokalnie<ref>{{Web deregi | url = https://www.wappalyzer.com/technologies/web-frameworks/phoenix-framework/| bet = Websites using Phoenix Framework - Wappalyzer| jumıs = www.wappalyzer.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref> sıyaqlı ayırım salıstırmalı túrde ataqlı kommerciyalıq proektlerde de qollanıladı. Funkcional «platformalar» finansta risk analizi ushın (ásirese úlken investiciyalıq banklerde) ataqlı bolǵan. Risk faktorları bazar ózgerislerindegi korrelyaciyalardı ólshew ushın bir-birine ǵárezli graflar (kategoriyalar) dúzetuǵın funkciyalar retinde kodlanadı, bul usılı boyınsha Gryobner bazası optimallastırıwlarına uqsas, biraq sonday-aq Keń kólemli Kapital Analizi hám Sholıw sıyaqlı tártipke salıwshı sheńberler ushın da qollanıladı. Finansta OCaml hám Caml variaciyalarınıń qollanılıwın esapqa alǵanda, bul sistemalar geyde kategoriyalıq abstrakt mashinaǵa baylanıslı dep esaplanadı. Funkcional programmalastırıw kategoriyalar teoriyasınıń kúshli tásirinde bolǵan. === Bilimlendiriw === Kóplegen universiteler funkcional programmalastırıwdı oqıtadı<ref name="oxfordFP">{{Web deregi | url = https://www.cs.ox.ac.uk/teaching/courses/2019-2020/fp/| bet = Functional Programming: 2019-2020| baspaxana = University of Oxford Department of Computer Science| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-aprel }}</ref><ref name="imperialFP">{{Web deregi | url = https://www.imperial.ac.uk/computing/current-students/courses/120_1/| bet = Programming I (Haskell)| baspaxana = Imperial College London Department of Computing| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-aprel }}</ref><ref name="nottinghamFP">{{Web deregi | url = https://www.nottingham.ac.uk/ugstudy/course/Computer-Science-BSc#yearsmodules| bet = Computer Science BSc - Modules| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-aprel }}</ref>. Ayırımları onı kirisiw programmalastırıw túsinigi retinde qarasa,<ref name="mitFP">{{Cite book}}</ref> basqaları dáslep [[imperativ programmalastırıw]] usılların oqıtadı<ref name="61A">{{Web deregi | url = https://cs61a.org/articles/about.html| bet = Computer Science 61A, Berkeley| avtor = John DeNero| sáne = Fall 2019 | baspaxana = Department of Electrical Engineering and Computer Sciences, Berkeley| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}</ref>. Kompyuter iliminen tıs, funkcional programmalastırıw máselelerdi sheshiw, algebralıq hám geometriyalıq túsiniklerdi úyretiw ushın qollanıladı. Ol sonday-aq «Klassikalıq Mexanikanıń Strukturası hám Interpretaciyası» kitabındaǵı sıyaqlı, klassikalıq mexanikanı úyretiw ushın da qollanılǵan. Ásirese, Scheme jıllar dawamında programmalastırıwdı oqıtıw ushın salıstırmalı túrde ataqlı tańlaw bolıp kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://home.adelphi.edu/sbloch/class/pbd/testimonials/| bet = Why Scheme for Introductory Programming?| jumıs = home.adelphi.edu| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imacs.org/learn-computer-programming-using-scheme/| bet = What Is Scheme & Why Is it Beneficial for Students?| avtor = Staff| at = IMACS| sáne = 2011-jıl 3-iyun | til = en-US| jumıs = IMACS – Making Better Thinkers for Life| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ nv6yxn873m8a9hcci33dqm6o6h86w6l 0 30225 266111 265520 2026-08-17T19:30:26Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266111 wikitext text/x-wiki '''Induktiv programmalastırıw (IP)''' — bul [[jasalma intellekt]] hám [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] alınǵan izertlewlerdi qamtıytuǵın [[Avtomat programmalastırıw|avtomat programmalastırıwdıń]] arnawlı bir tarawı bolıp, ol ádette [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ]] ([[Logikalıq programmalastırıw|logikalıq]] yamasa [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]]) hám kóbinese rekursiv programmalardı kirgiziw/shıǵarıw mısalları yamasa sheklewler sıyaqlı tolıq emes specifikaciyalardan úyreniwdi qarastıradı. Qollanılatuǵın programmalastırıw tiline baylanıslı, induktiv programmalastırıwdıń bir neshe túri bar. Lisp yamasa Haskell sıyaqlı funkcional programmalastırıw tillerin qollanatuǵın induktiv funkcional programmalastırıw, hám eń áhmiyetlisi [[Prolog]] sıyaqlı [[logikalıq programmalastırıw]] tillerin hám deskripciya logikaları sıyaqlı basqa logikalıq kórinislerdi paydalanatuǵın induktiv logikalıq programmalastırıw kóbirek kózge túsken, biraq [[sheklewli programmalastırıw]] yamasa itimallıq programmalastırıw sıyaqlı basqa (programmalastırıw) til paradigmaları da qollanılǵan. == Anıqlaması == Induktiv programmalastırıw tolıq emes (formal) specifikaciyalardan programmalar yamasa algoritmlerdi úyreniwge baylanıslı barlıq usıllardı óz ishine aladı. IP sistemasındaǵı múmkin bolǵan kirgiziwler — bul oqıtıw kirgiziwleri hám sáykes shıǵarıwlar toplamı yamasa shıǵarıw bahalaw funkciyası, olar jobalanǵan programmanıń qálegen háreketin táriyipleydi, belgili bir shıǵarıwlardı esaplaw processin táriyipleytuǵın izlewler yamasa háreketler izbe-izligi, payda etiliwi kerek bolǵan programmanıń waqıt nátiyjeliligi yamasa onıń quramalılıǵı menen baylanıslı sheklewler, standart maǵlıwmat túrleri sıyaqlı hár túrli fon bilimi, paydalanılıwı kerek bolǵan aldınnan anıqlanǵan funkciyalar, jobalanǵan programmanıń maǵlıwmat aǵımın táriyipleytuǵın programma sxemaları yamasa shablonları, sheshim izlewdi basqarıw ushın evristikalar yamasa basqa da qálewler. IP sistemasınıń shıǵıwı — bul qanday da bir qálegen programmalastırıw tilindegi, shártler hám cikl yamasa rekursiv basqarıw strukturaların óz ishine alǵan programma, yamasa basqa da hár qanday Tyuring-tolıq [[Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw|kórinis]] tili. Kóp qosımshalarda shıǵıw programması mısallarǵa hám bóleklik specifikaciyaǵa sáykes durıs bolıwı kerek, hám bul induktiv programmalastırıwdı avtomat programmalastırıw yamasa programma sintezi ishinde arnawlı bir taraw retinde qarastırıwǵa alıp keledi,<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=Automatic programming|editor1-first=S.C.|editor1-last=Shapiro|pages=18–35|year=1992}}</ref><ref>{{Cite book|first1=C.|last1=Rich|first2=R.C.|last2=Waters|title=Approaches to automatic programming|series=Advances in Computers|pages=1–57|year=1993|url=http://www.merl.com/publications/docs/TR92-04.pdf|doi=10.1016/S0065-2458(08)60402-7|isbn=9780120121373}}</ref> bul ádette specifikaciya tolıq bolatuǵın 'deduktiv' programma sintezine<ref>{{Cite book|title=Automatic software design|year=1991}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=Z.|last1=Manna|first2=R.|last2=Waldinger|title=Fundamentals of deductive program synthesis|volume=18|pages=674–704|year=1992|doi=10.1109/32.153379}}</ref><ref>{{Cite book|first1=P.|last1=Flener|title=Computational Logic: Logic Programming and Beyond; Essays in Honour of Robert A. Kowalski|pages=310–346|year=2002|doi=10.1007/3-540-45628-7_13|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-540-43959-2}}</ref> qarama-qarsı. Basqa jaǵdaylarda, induktiv programmalastırıw qálegen deklarativ programmalastırıw yamasa kórinis tili paydalanılıwı múmkin bolǵan anaǵurlım ulıwma taraw retinde qaraladı hám bizde ulıwma [[mashinalıq oqıtıw]], anaǵurlım anıq struktura qazıp alıw tarawı yamasa simvollı jasalma intellekt tarawındaǵı sıyaqlı mısallarda belgili bir dárejede qáte bolıwı múmkin. Ayrıqsha ózgeshelik — kerek bolǵan mısallar sanı yamasa bóleklik specifikaciya. Ádette, induktiv programmalastırıw usılları tek bir neshe mısaldan úyrene aladı. Induktiv programmalastırıwdıń hár túrliligi ádette qosımshalardan hám paydalanılatuǵın tillerden kelip shıǵadı: [[logikalıq programmalastırıw]] hám [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdan]] tısqarı, induktiv programmalastırıwda [[funkcional logikalıq programmalastırıw]], [[sheklewli programmalastırıw]], itimallıq programmalastırıw, abduktiv logikalıq programmalastırıw, modal logika, háreket tilleri, agent tilleri hám kóp túrli imperativ tiller sıyaqlı basqa programmalastırıw paradigmaları hám kórinis tilleri de paydalanılǵan yamasa usınılǵan. == Tariyxı == Rekursiv funkcional programmalardı induktiv sintezlew boyınsha izertlewler 1970-jıllardıń basında baslandı hám Summers-tiń tiykar salıwshı THESIS sisteması<ref>{{Cite journal|first1=P.D.|last1=Summers|title=A methodology for LISP program construction from examples|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-journal_1977-01_24_1/page/161|journal=J ACM|volume=24|issue=1|pages=161–175|year=1977|doi=10.1145/321992.322002}}</ref> hám Biermannnıń jumısı<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=The inference of regular LISP programs from examples|journal=IEEE Trans Syst Man Cybern|volume=8|issue=8|pages=585–600|year=1978|doi=10.1109/tsmc.1978.4310035}}</ref>. menen bekkem teoriyalıq tiykarlarǵa iye boldı. Bul usıllar eki fazaǵa bólindi: birinshiden, kirgiziw-shıǵarıw mısalları tiykarǵı operatorlardıń kishi toplamın paydalanıp rekursiv emes programmalarǵa (izlewlerge) túrlendiriledi; ekinshiden, izlewlerdegi nızamlılıqlar izlenedi hám olardı rekursiv programmaǵa jıynaw ushın paydalanıladı. 1980-jıllardıń ortasına shekemgi tiykarǵı nátiyjeler Smit tárepinen qarap shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|first1=D.R.|last1=Smith|title=The synthesis of LISP programs from examples: a survey|journal=Automatic Program Construction Techniques|pages=307–324|year=1984}}</ref>. Sintezleniw múmkin bolǵan programmalar diapazonı boyınsha sheklengen alǵa ilgerlew sebepli, kelesi on jıllıqta izertlew iskerligi ádewir azaydı. [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdıń]] payda bolıwı 1980-jıllardıń basında jańa ilham, biraq sonıń menen birge jańa baǵdar alıp keldi, ásirese Shapironıń MIS sisteması<ref>{{Cite book|first1=E.Y.|last1=Shapiro|title=Algorithmic program debugging|publisher=The MIT Press|year=1983}}</ref> sebepli, usınıń aqıbetinde induktiv logikalıq programmalastırıw (ILP) jańa tarawınıń payda bolıwına sebep boldı. Plotkinniń dáslepki jumısları hám onıń «salıstırmalı eń kishi ulıwma ulıwmalastırıwı (rlgg)» induktiv logikalıq programmalastırıwǵa úlken tásir etti. Kópshilik ILP jumısı máselelerdiń keńirek klasın qarastıradı, sebebi itibar tek rekursiv logikalıq programmalarǵa emes, al logikalıq kórinislerden simvollı gipotezalardı mashinalıq oqıtıwǵa qaratılǵan. Degen menen, mısallardan hám sáykes fon biliminen tez sortlaw sıyaqlı rekursiv Prolog programmaların úyreniw boyınsha ayırım xoshametleytuǵın nátiyjeler boldı, mısalı, GOLEM menen. Biraq jáne de, dáslepki tabıstan keyin, birlespe rekursiv programmalar indukciyası boyınsha sheklengen alǵa ilgerlewden kewli qaldı, ILP rekursiv programmalarǵa barǵan sayın az itibar berip, relyaciyalıq maǵlıwmatlardı qazıp alıw hám bilimlerdi ashıwdaǵı qosımshaları bar mashinalıq oqıtıw ortalıǵına barǵan sayın kóbirek beyimlese basladı<ref>{{Citation |last=Džeroski |first=Sašo |title=Advances in Knowledge Discovery and Data Mining |pages=117–152 |year=1996 |editor-last=Fayyad |editor-first=U.M. |chapter=Inductive Logic Programming and Knowledge Discovery in Databases |publisher=MIT Press |editor2-last=Piatetsky-Shapiro |editor2-first=G. |editor3-last=Smith |editor3-first=P. |editor4-last=Uthurusamy |editor4-first=R.}}</ref>. ILPdaǵı jumıslar menen parallel túrde, Koza<ref> {{Cite book|first1=J.R.|last1=Koza|title=Genetic Programming: vol. 1, On the programming of computers by means of natural selection|publisher=MIT Press|year=1992|url=https://books.google.com/books?id=Bhtxo60BV0EC|isbn=9780262111706}} </ref> 1990-jıllardıń basında programmalardı úyreniw ushın generaciyalaw-hám-testlewge tiykarlanǵan usıl retinde genetikalıq programmalastırıwdı usındı. Genetikalıq programmalastırıw ideyası keyinirek ADATE<ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|title=Inductive functional programming using incremental program transformation|year=1995}} </ref> induktiv programmalastırıw sistemasına hám MagicHaskeller<ref> {{Cite book|first1=Susumu|last1=Katayama|title=PRICAI 2008: Trends in Artificial Intelligence|year=2008|isbn=978-3-540-89196-3}} </ref> sistematikalıq izlew tiykarındaǵı sistemasına rawajlandırıldı. Bul jerde de, funkcional programmalar úyreniliwi kerek bolǵan programmanıń qálegen kirgiziw/shıǵarıw háreketin anıqlaytuǵın shıǵarıw bahalaw (jaramlılıq) funkciyası menen birge oń mısallar toplamınan úyreniledi. Grammatika indukciyası (grammatikalıq juwmaq shıǵarıw dep te ataladı) boyınsha dáslepki jumıslar induktiv programmalastırıw menen baylanıslı, sebebi qayta jazıw sistemaları yamasa logikalıq programmalar óndiris qaǵıydaların kórsetiw ushın paydalanılıwı múmkin. Shınında da, induktiv juwmaq shıǵarıw boyınsha dáslepki jumıslar grammatika indukciyasın hám Lisp programmasın juwmaq shıǵarıwdı negizinde birdey másele retinde qarastırdı<ref> {{Cite journal|first1=D.|last1=Angluin|first2=Smith|last2=C.H.|title=Inductive inference: Theory and methods|url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_1983-09_15_3/page/237|journal=ACM Computing Surveys|volume=15|issue=3|pages=237–269|year=1983|doi=10.1145/356914.356918}} </ref>. Úyreniw múmkinshiligi boyınsha nátiyjeler Goldtıń tiykar salıwshı jumısında<ref> {{Cite journal|first1=E.M.|last1=Gold|title=Language identification in the limit|journal=Information and Control|volume=10|issue=5|pages=447–474|year=1967|doi=10.1016/s0019-9958(67)91165-5}} </ref> kirgizilgen shegarada-identifikaciyalaw sıyaqlı klassikalıq túsinikler menen baylanıslı edi. Jaqın arada til úyreniw máselesin induktiv programmalastırıw birlespesi qarap shıqtı<ref>{{Cite journal|first1=Stephen|last1=Muggleton|title=Inductive Logic Programming: Issues, Results and the Challenge of Learning Language in Logic|url=https://archive.org/details/sim_artificial-intelligence_1999-10_114_1-2/page/283|journal=Artificial Intelligence|volume=114|issue=1–2|pages=283–296|year=1999|doi=10.1016/s0004-3702(99)00067-3}}; here: Sect.2.1</ref><ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|first2=D.M.W.|last2=Powers|title=Machine learning of human language through automatic programming|journal=Proceedings of the International Conference on Cognitive Science|pages=507–512|year=2003}} </ref>. Sońǵı jıllarda klassikalıq usıllar úlken tabıs penen qayta tiklendi hám rawajlandırıldı. Sonlıqtan, sintez máselesi funkcional programmalastırıwdıń zamanagóy usılların esapqa alıp, sonday-aq izlew tiykarındaǵı strategiyalardı hám fon bilimlerin shekli paydalanıw, sonday-aq kishi programmalardı avtomat túrde oylap tabıw menen birge, konstruktor tiykarındaǵı term qayta jazıw sistemaları fonında qayta formulirovka etildi. Jaqında programma sintezinen tıs kóp jańa hám tabıslı qosımshalar payda boldı, eń áhmiyetlisi maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw, mısal menen programmalastırıw hám kognitiv modellestiriw tarawlarında (tómenge qarań). Basqa da ideyalar, gipotezalardı kórsetiw ushın deklarativ tillerdi paydalanıw ulıwma ózgesheligi menen izertlendi. Mısalı, joqarı dárejeli ózgesheliklerdi, sxemalardı yamasa strukturalıq aralıqlardı paydalanıw rekursiv maǵlıwmat túrlerin hám strukturaların jaqsıraq qayta islew ushın usınıldı;<ref> {{Cite journal|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Knowledge Representation, Computation, and Learning in Higher-order Logic|year=2001}} </ref><ref> {{Cite book|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Logic for learning: learning comprehensible theories from structured data|year=2003}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=V.|last1=Estruch|first2=C.|last2=Ferri|title=Bridging the gap between distance and generalization|journal=Computational Intelligence|volume=30|issue=3|pages=473–513|year=2014|doi=10.1111/coin.12004}} </ref> abstrakciya sonıń menen birge jıynaqlı úyreniw hám funkciya oylap tabıw ushın kúshlirek usıl retinde de izertlendi<ref> {{Cite journal|first1=R.J.|last1=Henderson|first2=S.H.|last2=Muggleton|title=Automatic invention of functional abstractions|journal=Advances in Inductive Logic Programming|year=2012}} </ref>. Jaqında induktiv programmalastırıwda gipotezalardı kórsetiw ushın qollanılǵan (ulıwma generativ modeller formasında) kúshli bir paradigma — bul itimallıq programmalastırıw (hám baylanıslı paradigmalar, mısalı, stoxastikalıq logikalıq programmalar hám Bayes logikalıq programmalastırıw)<ref>{{Cite journal|first1=S.|last1=Muggleton|title=Learning stochastic logic programs|year=2000|url=https://ocs.aaai.org/Papers/Workshops/2000/WS-00-06/WS00-06-006.pdf}}</ref><ref> {{Cite book|first1=L.|last1=De Raedt|title=Probabilistic inductive logic programming|publisher=Springer|year=2008}} </ref><ref name="Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs"> {{Cite journal|first1=A.|last1=Stuhlmuller|title=Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs|year=2012}} </ref>. == Qollanıw tarawları == ICML 2005 penen birge ótkerilgen Induktiv Programmalastırıwdıń Usılları hám Qollanılıwları (AAIP) boyınsha birinshi seminar programmalar yamasa rekursiv qaǵıydalardı úyreniw talap etiletuǵın barlıq qosımshalardı anıqladı, [...] birinshiden programmalıq támiynat injenerligi tarawında, bunda strukturalıq úyreniw, programmalıq támiynat járdemshileri hám programmalıq támiynat agentleri baǵdarlamashılardı ádettegi wazıypalardan azat etiwge, aqırǵı paydalanıwshılar ushın programmalastırıw qollap-quwatlawın beriwge yamasa jańa baslawshı baǵdarlamashılar menen programmalastırıw repetitor sistemaların qollap-quwatlawǵa járdem bere aladı. Qosımsha qollanıw tarawları — til úyreniw, jasalma intellekt jobalastırıw ushın rekursiv basqarıw qaǵıydaların úyreniw, veb-qazıp alıwda yamasa maǵlıwmat formatın túrlendiriw ushın rekursiv túsiniklerdi úyreniw». Sonnan berli, bul hám basqa da kóp tarawlar induktiv programmalastırıw ushın tabıslı qollanıw tarawları ekenin kórsetti, mısalı, aqırǵı paydalanıwshı programmalastırıwı,<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|first2=F.|last2=Paternò|title=End user development|year=2006}} </ref> oǵan baylanıslı mısal menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|title=Your wish is my command: Programming by example|year=2001}} </ref> hám kórsetiw menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=E.|last1=Cypher|first2=D.C.|last2=Halbert|title=Watch what I do: programming by demonstration|year=1993}} </ref> tarawları, hám intellektual repetitorlıq sistemalar. Induktiv juwmaq shıǵarıw jaqında qollanılǵan basqa tarawlar — bilimlerdi alıw,<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=M.|last2=Hofmann|title=Analytical inductive programming as a cognitive rule acquisition devise|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=162–167|year=2009}} </ref> ulıwma jasalma intellekt,<ref> {{Cite journal|first1=N.|last1=Crossley|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Combining analytical and evolutionary inductive programming|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=19–24|year=2009}} </ref> bekkemlewshi oqıtıw hám teoriyanı bahalaw,<ref> {{Cite journal|first1=J.|last1=Hernandez-Orallo|title=Constructive reinforcement learning|journal=International Journal of Intelligent Systems|volume=15|issue=3|pages=241–264|year=2000|doi=10.1002/(sici)1098-111x(200003)15:3<241::aid-int6>3.0.co;2-z}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=C.|last1=Kemp|first2=N.|last2=Goodman|title=Learning and using relational theories|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|pages=753–760|year=2007}} </ref> hám ulıwma alǵanda kognitiv ilim<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Inductive rule learning on the knowledge level|journal=Cognitive Systems Research|volume=12|issue=3|pages=237–248|year=2011|doi=10.1016/j.cogsys.2010.12.002}} </ref>. Sonıń menen birge intellektual agentler, oyınlar, robototexnika, jekelestiriw, qorshaǵan ortalıq intellekti hám adam interfeyslerinde de perspektivalı qollanıwları bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ j2pveascfipkz3qiq3nvqs354dweboo 266266 266111 2026-08-18T00:41:22Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266266 wikitext text/x-wiki '''Induktiv programmalastırıw (IP)''' — bul [[jasalma intellekt]] hám [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] alınǵan izertlewlerdi qamtıytuǵın [[Avtomat programmalastırıw|avtomat programmalastırıwdıń]] arnawlı bir tarawı bolıp, ol ádette [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ]] ([[Logikalıq programmalastırıw|logikalıq]] yamasa [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]]) hám kóbinese rekursiv programmalardı kirgiziw/shıǵarıw mısalları yamasa sheklewler sıyaqlı tolıq emes specifikaciyalardan úyreniwdi qarastıradı. Qollanılatuǵın programmalastırıw tiline baylanıslı, induktiv programmalastırıwdıń bir neshe túri bar. Lisp yamasa Haskell sıyaqlı funkcional programmalastırıw tillerin qollanatuǵın induktiv funkcional programmalastırıw, hám eń áhmiyetlisi [[Prolog]] sıyaqlı [[logikalıq programmalastırıw]] tillerin hám deskripciya logikaları sıyaqlı basqa logikalıq kórinislerdi paydalanatuǵın induktiv logikalıq programmalastırıw kóbirek kózge túsken, biraq [[sheklewli programmalastırıw]] yamasa itimallıq programmalastırıw sıyaqlı basqa (programmalastırıw) til paradigmaları da qollanılǵan. == Anıqlaması == Induktiv programmalastırıw tolıq emes (formal) specifikaciyalardan programmalar yamasa algoritmlerdi úyreniwge baylanıslı barlıq usıllardı óz ishine aladı. IP sistemasındaǵı múmkin bolǵan kirgiziwler — bul oqıtıw kirgiziwleri hám sáykes shıǵarıwlar toplamı yamasa shıǵarıw bahalaw funkciyası, olar jobalanǵan programmanıń qálegen háreketin táriyipleydi, belgili bir shıǵarıwlardı esaplaw processin táriyipleytuǵın izlewler yamasa háreketler izbe-izligi, payda etiliwi kerek bolǵan programmanıń waqıt nátiyjeliligi yamasa onıń quramalılıǵı menen baylanıslı sheklewler, standart maǵlıwmat túrleri sıyaqlı hár túrli fon bilimi, paydalanılıwı kerek bolǵan aldınnan anıqlanǵan funkciyalar, jobalanǵan programmanıń maǵlıwmat aǵımın táriyipleytuǵın programma sxemaları yamasa shablonları, sheshim izlewdi basqarıw ushın evristikalar yamasa basqa da qálewler. IP sistemasınıń shıǵıwı — bul qanday da bir qálegen programmalastırıw tilindegi, shártler hám cikl yamasa rekursiv basqarıw strukturaların óz ishine alǵan programma, yamasa basqa da hár qanday Tyuring-tolıq [[Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw|kórinis]] tili. Kóp qosımshalarda shıǵıw programması mısallarǵa hám bóleklik specifikaciyaǵa sáykes durıs bolıwı kerek, hám bul induktiv programmalastırıwdı avtomat programmalastırıw yamasa programma sintezi ishinde arnawlı bir taraw retinde qarastırıwǵa alıp keledi,<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=Automatic programming|editor1-first=S.C.|editor1-last=Shapiro|pages=18–35|year=1992}}</ref><ref>{{Cite book|first1=C.|last1=Rich|first2=R.C.|last2=Waters|title=Approaches to automatic programming|series=Advances in Computers|pages=1–57|year=1993|url=http://www.merl.com/publications/docs/TR92-04.pdf|doi=10.1016/S0065-2458(08)60402-7|isbn=9780120121373}}</ref> bul ádette specifikaciya tolıq bolatuǵın 'deduktiv' programma sintezine<ref>{{Cite book|title=Automatic software design|year=1991}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=Z.|last1=Manna|first2=R.|last2=Waldinger|title=Fundamentals of deductive program synthesis|volume=18|pages=674–704|year=1992|doi=10.1109/32.153379}}</ref><ref>{{Cite book|first1=P.|last1=Flener|title=Computational Logic: Logic Programming and Beyond; Essays in Honour of Robert A. Kowalski|pages=310–346|year=2002|doi=10.1007/3-540-45628-7_13|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-540-43959-2}}</ref> qarama-qarsı. Basqa jaǵdaylarda, induktiv programmalastırıw qálegen deklarativ programmalastırıw yamasa kórinis tili paydalanılıwı múmkin bolǵan anaǵurlım ulıwma taraw retinde qaraladı hám bizde ulıwma [[mashinalıq oqıtıw]], anaǵurlım anıq struktura qazıp alıw tarawı yamasa simvollı jasalma intellekt tarawındaǵı sıyaqlı mısallarda belgili bir dárejede qáte bolıwı múmkin. Ayrıqsha ózgeshelik — kerek bolǵan mısallar sanı yamasa bóleklik specifikaciya. Ádette, induktiv programmalastırıw usılları tek bir neshe mısaldan úyrene aladı. Induktiv programmalastırıwdıń hár túrliligi ádette qosımshalardan hám paydalanılatuǵın tillerden kelip shıǵadı: [[logikalıq programmalastırıw]] hám [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdan]] tısqarı, induktiv programmalastırıwda [[funkcional logikalıq programmalastırıw]], [[sheklewli programmalastırıw]], itimallıq programmalastırıw, abduktiv logikalıq programmalastırıw, modal logika, háreket tilleri, agent tilleri hám kóp túrli imperativ tiller sıyaqlı basqa programmalastırıw paradigmaları hám kórinis tilleri de paydalanılǵan yamasa usınılǵan. == Tariyxı == Rekursiv funkcional programmalardı induktiv sintezlew boyınsha izertlewler 1970-jıllardıń basında baslandı hám Summers-tiń tiykar salıwshı THESIS sisteması<ref>{{Cite journal|first1=P.D.|last1=Summers|title=A methodology for LISP program construction from examples|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-journal_1977-01_24_1/page/161|journal=J ACM|volume=24|issue=1|pages=161–175|year=1977|doi=10.1145/321992.322002}}</ref> hám Biermannnıń jumısı<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=The inference of regular LISP programs from examples|journal=IEEE Trans Syst Man Cybern|volume=8|issue=8|pages=585–600|year=1978|doi=10.1109/tsmc.1978.4310035}}</ref>. menen bekkem teoriyalıq tiykarlarǵa iye boldı. Bul usıllar eki fazaǵa bólindi: birinshiden, kirgiziw-shıǵarıw mısalları tiykarǵı operatorlardıń kishi toplamın paydalanıp rekursiv emes programmalarǵa (izlewlerge) túrlendiriledi; ekinshiden, izlewlerdegi nızamlılıqlar izlenedi hám olardı rekursiv programmaǵa jıynaw ushın paydalanıladı. 1980-jıllardıń ortasına shekemgi tiykarǵı nátiyjeler Smit tárepinen qarap shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|first1=D.R.|last1=Smith|title=The synthesis of LISP programs from examples: a survey|journal=Automatic Program Construction Techniques|pages=307–324|year=1984}}</ref>. Sintezleniw múmkin bolǵan programmalar diapazonı boyınsha sheklengen alǵa ilgerlew sebepli, kelesi on jıllıqta izertlew iskerligi ádewir azaydı. [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdıń]] payda bolıwı 1980-jıllardıń basında jańa ilham, biraq sonıń menen birge jańa baǵdar alıp keldi, ásirese Shapironıń MIS sisteması<ref>{{Cite book|first1=E.Y.|last1=Shapiro|title=Algorithmic program debugging|url=https://archive.org/details/algorithmicprogr0000shap|publisher=The MIT Press|year=1983}}</ref> sebepli, usınıń aqıbetinde induktiv logikalıq programmalastırıw (ILP) jańa tarawınıń payda bolıwına sebep boldı. Plotkinniń dáslepki jumısları hám onıń «salıstırmalı eń kishi ulıwma ulıwmalastırıwı (rlgg)» induktiv logikalıq programmalastırıwǵa úlken tásir etti. Kópshilik ILP jumısı máselelerdiń keńirek klasın qarastıradı, sebebi itibar tek rekursiv logikalıq programmalarǵa emes, al logikalıq kórinislerden simvollı gipotezalardı mashinalıq oqıtıwǵa qaratılǵan. Degen menen, mısallardan hám sáykes fon biliminen tez sortlaw sıyaqlı rekursiv Prolog programmaların úyreniw boyınsha ayırım xoshametleytuǵın nátiyjeler boldı, mısalı, GOLEM menen. Biraq jáne de, dáslepki tabıstan keyin, birlespe rekursiv programmalar indukciyası boyınsha sheklengen alǵa ilgerlewden kewli qaldı, ILP rekursiv programmalarǵa barǵan sayın az itibar berip, relyaciyalıq maǵlıwmatlardı qazıp alıw hám bilimlerdi ashıwdaǵı qosımshaları bar mashinalıq oqıtıw ortalıǵına barǵan sayın kóbirek beyimlese basladı<ref>{{Citation |last=Džeroski |first=Sašo |title=Advances in Knowledge Discovery and Data Mining |pages=117–152 |year=1996 |editor-last=Fayyad |editor-first=U.M. |chapter=Inductive Logic Programming and Knowledge Discovery in Databases |publisher=MIT Press |editor2-last=Piatetsky-Shapiro |editor2-first=G. |editor3-last=Smith |editor3-first=P. |editor4-last=Uthurusamy |editor4-first=R.}}</ref>. ILPdaǵı jumıslar menen parallel túrde, Koza<ref> {{Cite book|first1=J.R.|last1=Koza|title=Genetic Programming: vol. 1, On the programming of computers by means of natural selection|publisher=MIT Press|year=1992|url=https://books.google.com/books?id=Bhtxo60BV0EC|isbn=9780262111706}} </ref> 1990-jıllardıń basında programmalardı úyreniw ushın generaciyalaw-hám-testlewge tiykarlanǵan usıl retinde genetikalıq programmalastırıwdı usındı. Genetikalıq programmalastırıw ideyası keyinirek ADATE<ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|title=Inductive functional programming using incremental program transformation|year=1995}} </ref> induktiv programmalastırıw sistemasına hám MagicHaskeller<ref> {{Cite book|first1=Susumu|last1=Katayama|title=PRICAI 2008: Trends in Artificial Intelligence|year=2008|isbn=978-3-540-89196-3}} </ref> sistematikalıq izlew tiykarındaǵı sistemasına rawajlandırıldı. Bul jerde de, funkcional programmalar úyreniliwi kerek bolǵan programmanıń qálegen kirgiziw/shıǵarıw háreketin anıqlaytuǵın shıǵarıw bahalaw (jaramlılıq) funkciyası menen birge oń mısallar toplamınan úyreniledi. Grammatika indukciyası (grammatikalıq juwmaq shıǵarıw dep te ataladı) boyınsha dáslepki jumıslar induktiv programmalastırıw menen baylanıslı, sebebi qayta jazıw sistemaları yamasa logikalıq programmalar óndiris qaǵıydaların kórsetiw ushın paydalanılıwı múmkin. Shınında da, induktiv juwmaq shıǵarıw boyınsha dáslepki jumıslar grammatika indukciyasın hám Lisp programmasın juwmaq shıǵarıwdı negizinde birdey másele retinde qarastırdı<ref> {{Cite journal|first1=D.|last1=Angluin|first2=Smith|last2=C.H.|title=Inductive inference: Theory and methods|url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_1983-09_15_3/page/237|journal=ACM Computing Surveys|volume=15|issue=3|pages=237–269|year=1983|doi=10.1145/356914.356918}} </ref>. Úyreniw múmkinshiligi boyınsha nátiyjeler Goldtıń tiykar salıwshı jumısında<ref> {{Cite journal|first1=E.M.|last1=Gold|title=Language identification in the limit|journal=Information and Control|volume=10|issue=5|pages=447–474|year=1967|doi=10.1016/s0019-9958(67)91165-5}} </ref> kirgizilgen shegarada-identifikaciyalaw sıyaqlı klassikalıq túsinikler menen baylanıslı edi. Jaqın arada til úyreniw máselesin induktiv programmalastırıw birlespesi qarap shıqtı<ref>{{Cite journal|first1=Stephen|last1=Muggleton|title=Inductive Logic Programming: Issues, Results and the Challenge of Learning Language in Logic|url=https://archive.org/details/sim_artificial-intelligence_1999-10_114_1-2/page/283|journal=Artificial Intelligence|volume=114|issue=1–2|pages=283–296|year=1999|doi=10.1016/s0004-3702(99)00067-3}}; here: Sect.2.1</ref><ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|first2=D.M.W.|last2=Powers|title=Machine learning of human language through automatic programming|journal=Proceedings of the International Conference on Cognitive Science|pages=507–512|year=2003}} </ref>. Sońǵı jıllarda klassikalıq usıllar úlken tabıs penen qayta tiklendi hám rawajlandırıldı. Sonlıqtan, sintez máselesi funkcional programmalastırıwdıń zamanagóy usılların esapqa alıp, sonday-aq izlew tiykarındaǵı strategiyalardı hám fon bilimlerin shekli paydalanıw, sonday-aq kishi programmalardı avtomat túrde oylap tabıw menen birge, konstruktor tiykarındaǵı term qayta jazıw sistemaları fonında qayta formulirovka etildi. Jaqında programma sintezinen tıs kóp jańa hám tabıslı qosımshalar payda boldı, eń áhmiyetlisi maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw, mısal menen programmalastırıw hám kognitiv modellestiriw tarawlarında (tómenge qarań). Basqa da ideyalar, gipotezalardı kórsetiw ushın deklarativ tillerdi paydalanıw ulıwma ózgesheligi menen izertlendi. Mısalı, joqarı dárejeli ózgesheliklerdi, sxemalardı yamasa strukturalıq aralıqlardı paydalanıw rekursiv maǵlıwmat túrlerin hám strukturaların jaqsıraq qayta islew ushın usınıldı;<ref> {{Cite journal|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Knowledge Representation, Computation, and Learning in Higher-order Logic|year=2001}} </ref><ref> {{Cite book|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Logic for learning: learning comprehensible theories from structured data|url=https://archive.org/details/logicforlearning0000lloy|year=2003}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=V.|last1=Estruch|first2=C.|last2=Ferri|title=Bridging the gap between distance and generalization|journal=Computational Intelligence|volume=30|issue=3|pages=473–513|year=2014|doi=10.1111/coin.12004}} </ref> abstrakciya sonıń menen birge jıynaqlı úyreniw hám funkciya oylap tabıw ushın kúshlirek usıl retinde de izertlendi<ref> {{Cite journal|first1=R.J.|last1=Henderson|first2=S.H.|last2=Muggleton|title=Automatic invention of functional abstractions|journal=Advances in Inductive Logic Programming|year=2012}} </ref>. Jaqında induktiv programmalastırıwda gipotezalardı kórsetiw ushın qollanılǵan (ulıwma generativ modeller formasında) kúshli bir paradigma — bul itimallıq programmalastırıw (hám baylanıslı paradigmalar, mısalı, stoxastikalıq logikalıq programmalar hám Bayes logikalıq programmalastırıw)<ref>{{Cite journal|first1=S.|last1=Muggleton|title=Learning stochastic logic programs|year=2000|url=https://ocs.aaai.org/Papers/Workshops/2000/WS-00-06/WS00-06-006.pdf}}</ref><ref> {{Cite book|first1=L.|last1=De Raedt|title=Probabilistic inductive logic programming|publisher=Springer|year=2008}} </ref><ref name="Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs"> {{Cite journal|first1=A.|last1=Stuhlmuller|title=Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs|year=2012}} </ref>. == Qollanıw tarawları == ICML 2005 penen birge ótkerilgen Induktiv Programmalastırıwdıń Usılları hám Qollanılıwları (AAIP) boyınsha birinshi seminar programmalar yamasa rekursiv qaǵıydalardı úyreniw talap etiletuǵın barlıq qosımshalardı anıqladı, [...] birinshiden programmalıq támiynat injenerligi tarawında, bunda strukturalıq úyreniw, programmalıq támiynat járdemshileri hám programmalıq támiynat agentleri baǵdarlamashılardı ádettegi wazıypalardan azat etiwge, aqırǵı paydalanıwshılar ushın programmalastırıw qollap-quwatlawın beriwge yamasa jańa baslawshı baǵdarlamashılar menen programmalastırıw repetitor sistemaların qollap-quwatlawǵa járdem bere aladı. Qosımsha qollanıw tarawları — til úyreniw, jasalma intellekt jobalastırıw ushın rekursiv basqarıw qaǵıydaların úyreniw, veb-qazıp alıwda yamasa maǵlıwmat formatın túrlendiriw ushın rekursiv túsiniklerdi úyreniw». Sonnan berli, bul hám basqa da kóp tarawlar induktiv programmalastırıw ushın tabıslı qollanıw tarawları ekenin kórsetti, mısalı, aqırǵı paydalanıwshı programmalastırıwı,<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|first2=F.|last2=Paternò|title=End user development|url=https://archive.org/details/enduserdevelopme0000lieb|year=2006}} </ref> oǵan baylanıslı mısal menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|title=Your wish is my command: Programming by example|year=2001}} </ref> hám kórsetiw menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=E.|last1=Cypher|first2=D.C.|last2=Halbert|title=Watch what I do: programming by demonstration|url=https://archive.org/details/watchwhatido00alle|year=1993}} </ref> tarawları, hám intellektual repetitorlıq sistemalar. Induktiv juwmaq shıǵarıw jaqında qollanılǵan basqa tarawlar — bilimlerdi alıw,<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=M.|last2=Hofmann|title=Analytical inductive programming as a cognitive rule acquisition devise|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=162–167|year=2009}} </ref> ulıwma jasalma intellekt,<ref> {{Cite journal|first1=N.|last1=Crossley|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Combining analytical and evolutionary inductive programming|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=19–24|year=2009}} </ref> bekkemlewshi oqıtıw hám teoriyanı bahalaw,<ref> {{Cite journal|first1=J.|last1=Hernandez-Orallo|title=Constructive reinforcement learning|journal=International Journal of Intelligent Systems|volume=15|issue=3|pages=241–264|year=2000|doi=10.1002/(sici)1098-111x(200003)15:3<241::aid-int6>3.0.co;2-z}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=C.|last1=Kemp|first2=N.|last2=Goodman|title=Learning and using relational theories|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|pages=753–760|year=2007}} </ref> hám ulıwma alǵanda kognitiv ilim<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Inductive rule learning on the knowledge level|journal=Cognitive Systems Research|volume=12|issue=3|pages=237–248|year=2011|doi=10.1016/j.cogsys.2010.12.002}} </ref>. Sonıń menen birge intellektual agentler, oyınlar, robototexnika, jekelestiriw, qorshaǵan ortalıq intellekti hám adam interfeyslerinde de perspektivalı qollanıwları bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ kglanu24bpuc2840lx2faforbmlnazl 0 30226 266193 215067 2026-08-17T23:39:13Z InternetArchiveBot 9299 Add 10 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266193 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''imperativ programmalastırıw''' — bul programmanıń jaǵdayın ózgertetuǵın [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardı]] paydalanatuǵın [[programmalıq támiynat]] [[programmalastırıw paradigması]]. Tábiyiy tillerdegi buyrıq formasınıń buyrıqlardı ańlatıwına uqsas, imperativ programma kompyuter orınlawı kerek bolǵan buyrıqlardan ibarat. Imperativ programmalastırıw programmanıń kútilgen nátiyjeleriniń joqarı dárejeli sıpatlamalarına emes, al basqıshpa-basqısh qalay isleytuǵının táriyiplewge itibar beredi (adımlardıń ulıwma tártibi [[Derek kodı|derek kodında]] operatorlardıń bir-biriniń astına jaylasıwı menen anıqlanadı)<ref>{{Web deregi | url = https://medium.datadriveninvestor.com/javascript-promises-is-there-a-better-approach-dd6a0a329131| bet = Javascript Promises— Is There a Better Approach?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221220020247/https://medium.datadriveninvestor.com/javascript-promises-is-there-a-better-approach-dd6a0a329131| arxivsáne = 2022-jıl 20-dekabr | familiya = Jain| at = Anisha| sáne = 2022-jıl 10-dekabr | til = en| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-dekabr | jumıs = Medium| url-status = live}}</ref>. Bul termin kóbinese programmanıń nátiyjege qalay erisiwiniń barlıq detalların kórsetpesten, programmanıń neni orınlawı kerekligine itibar beretuǵın [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ programmalastırıwǵa]] qarama-qarsı paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/imperative-programming/| bet = Imperative programming: Overview of the oldest programming paradigm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220503083342/https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/imperative-programming/| arxivsáne = 2022-jıl 3-may | sáne = 2021-jıl 21-may | til = en| jumıs = IONOS Digitalguide| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-may }}</ref>. == Proceduralıq programmalastırıw == [[Proceduralıq programmalastırıw]] — bul programma bir yamasa bir neshe proceduralardan (kishi programmalar yamasa funkciyalar dep te ataladı) quralǵan imperativ programmalastırıwdıń bir túri. Bul terminler kóbinese sinonim retinde paydalanıladı, biraq proceduralardı paydalanıw imperativ programmalardıń sırtqı kórinisine hám olardıń qurılıw usılına úlken tásir etedi. Jaǵday ózgerisleri proceduralarǵa lokalizaciyalanǵan yamasa anıq argumentler menen proceduralardan qaytarılatuǵınlar menen sheklengen kúshli proceduralıq programmalastırıw, [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq programmalastırıwdıń]] bir forması bolıp tabıladı. 1960-jıllardan baslap, [[strukturalıq programmalastırıw]] hám ulıwma [[modulli programmalastırıw]] imperativ programmalardıń qollap-quwatlanıwın hám ulıwma sapasın jaqsılaw usılları retinde alǵa qoyıldı. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń]] tiykarındaǵı koncepciyalar bul usıldı keńeytiwge háreket etedi. [[Proceduralıq programmalastırıw|Proceduralıq programmalastırıwdı]] [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ programmalastırıwǵa]] qaray bir qádem dep esaplawǵa boladı. Baǵdarlamashı kóbinese, tek proceduralardıń atlarına, argumentlerine hám qaytarılatuǵın tiplerine (hám baylanıslı kommentariyalarǵa) qarap, belgili bir proceduranıń neni islewi kerekligin, onıń nátiyjege qalay erisiwiniń detalların qarap shıqpastan, ayta aladı. Sol waqıtta, tolıq programma ele de imperativ bolıp qaladı, sebebi ol orınlanatuǵın operatorlardı hám olardıń orınlanıw tártibin úlken dárejede belgileydi. == Imperativ programmalastırıwdıń negizi hám tiykarları == Derlik barlıq kompyuterler ushın programmalar dúziwde paydalanılatuǵın programmalastırıw paradigması ádette imperativ modelge boysınadı. Cifrlı kompyuter apparatlıq támiynatı kompyuterge tán bolǵan hám ádette imperativ stilde jazılǵan [[Mashina kodı|mashina kodın]] orınlaw ushın proektlestirilgen, degen menen Lisp mashinaları sıyaqlı ayırım arxitekturalar ushın basqa paradigmalardı paydalanatuǵın tómen dárejeli kompilyatorlar hám interpretatorlar da bar. Bul tómen dárejeli kózqarastan, programma jaǵdayı yad mazmunı menen anıqlanadı, al operatorlar kompyuterdiń jergilikli mashina tilindegi kórsetpeleri bolıp tabıladı. Joqarı dárejeli imperativ tiller ózgeriwshilerdi hám quramalıraq operatorlardı paydalanadı, biraq ele de sol bir paradigmaǵa ámel etedi. Receptler hám processlerdiń tekseriw dizimleri, [[Kompyuter programması|kompyuter programmaları]] bolmasa da, imperativ programmalastırıwǵa uqsas stildegi tanıs túsinikler; hárbir qádem kórsetpe, al fizikalıq dúnya jaǵdaydı uslap turadı. Imperativ programmalastırıwdıń tiykarǵı ideyaları konceptual jaqtan tanıs hám apparatlıq támiynatta tikkeley sáwlelengenlikten, kópshilik kompyuter tilleri imperativ stilde. Menshiklew operatorları, imperativ paradigmada, yadta jaylasqan informaciyaǵa operaciya orınlaydı hám nátiyjelerdi keyinirek qollanıw ushın yadta saqlaydı. Joqarı dárejeli imperativ tiller, bunnan tısqarı, [[Arifmetika|arifmetikalıq operaciyalar]] hám funkciyalardı bahalaw kombinaciyasınan ibarat bolıwı múmkin bolǵan quramalı ańlatpalardı bahalawǵa hám nátiyjedegi mánisti yadqa tayınlawǵa imkaniyat beredi. Ciklli operatorlar (while ciklleri, do while ciklleri hám for ciklleri sıyaqlı) operatorlar izbe-izligin bir neshe ret orınlawǵa imkaniyat beredi. Cikller óz ishine alǵan operatorlardı aldınnan anıqlanǵan san ret orınlawı yamasa belgili bir shárt orınlanǵanǵa shekem qayta-qayta orınlawı múmkin. Shártli tarmaqlanıw operatorları operatorlar izbe-izligin tek belgili bir shárt orınlanǵanda ǵana orınlawǵa imkaniyat beredi. Basqa jaǵdayda, operatorlar ótkizip jiberiledi hám orınlanıw izbe-izligi olardan keyingi operatordan dawam etedi. Shártsiz tarmaqlanıw operatorları orınlanıw izbe-izligin programmanıń basqa bólimine ótkiziwge imkaniyat beredi. Bularǵa sekiriw (kóp tillerde goto dep ataladı), switch hám kishi programma, kishi rutina yamasa procedura shaqırıwı kiredi (bul ádette shaqırıwdan keyingi kelesi operatorǵa qaytadı). [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] islep shıǵıwdıń basında, bloktıń kirgiziliwi operatorlar hám járiyalanıwlar toparın bir operator sıyaqlı qarastırıwǵa bolatuǵın programmalar dúziwge imkaniyat berdi. Bul, kishi rutinalardıń kirgiziliwi menen birge, quramalı strukturalardı ápiwayı proceduralıq strukturalarǵa ierarxiyalıq dekompoziciya arqalı ańlatıwǵa múmkinshilik berdi. Kóplegen imperativ programmalastırıw tilleri ([[Fortran]], [[BASIC]] hám [[C (programmalastırıw tili)|C]] sıyaqlı) assembler tiliniń abstrakciyaları bolıp tabıladı<ref name=":0">{{Cite book|author=Bruce Eckel|title=Thinking in Java|url=https://books.google.com/books?id=bQVvAQAAQBAJ&q=imperative&pg=PA24|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-187248-6|page=24}}</ref>. == Imperativ hám obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń tariyxı == Eń dáslepki imperativ tiller dáslepki kompyuterlerdiń mashina tilleri boldı. Bul tillerde kórsetpeler júdá ápiwayı edi, bul apparatlıq támiynattı ámelge asırıwdı ańsatlastırdı, biraq quramalı programmalar jaratıwǵa kesent etti. [[Fortran]], 1954-jıldan baslap Djon Bekus tárepinen [[IBM|International Business Machines]] (IBM) kompaniyasında islep shıǵılǵan, quramalı programmalar jaratıwda mashina kodınıń usınatuǵın tosqınlıqların alıp taslaǵan birinshi iri programmalastırıw tili boldı. [[Fortran]] atalǵan ózgeriwshilerge, quramalı ańlatpalarǵa, kishi programmalarǵa hám házirgi waqıtta imperativ tillerde keń tarqalǵan basqa da kóp ózgesheliklerge imkaniyat beretuǵın kompilyaciyalanatuǵın til edi. Keyingi eki on jıllıqta basqa da kóp iri joqarı dárejeli imperativ programmalastırıw tilleri islep shıǵıldı. 1950-jıllardıń aqırında hám 1960-jıllarda, [[ALGOL]] matematikalıq algoritmlerdi ańsat ańlatıwǵa imkaniyat beriw ushın islep shıǵıldı hám hátte geypara kompyuterler ushın [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemanıń]] maqsetli tili bolıp xızmet etti. MUMPS (1966) imperativ paradigmanı logikalıq shegarasına alıp keldi, hesh qanday operatorları bolmay, tek buyrıqlarǵa súyendi, hátte IF hám ELSE buyrıqların bir-birinen ǵárezsiz etip, tek $TEST dep atalǵan ishki ózgeriwshi arqalı baylanıstırdı. COBOL (1960) hám BASIC (1964) ekewi de programmalastırıw sintaksisin inglis tiline uqsatıwǵa urınıslar boldı. 1970-jıllarda, Pascal Niklaus Virt tárepinen islep shıǵıldı, al C [[Dennis Ritchi]] tárepinen ol Bell Laboratories-te islep atırǵanda jaratıldı. Virt keyinirek Modula-2 hám Oberon-dı proektlestirdi. Amerika Qurama Shtatları Qorǵanıw Ministrliginiń mútájlikleri ushın, Jan Ichbia hám Honeywell-degi topar 1978-jılı [[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]]-nı proektlestiriwdi basladı, til ushın talaplardı anıqlaw boyınsha 4 jıllıq proektten keyin. Specifikaciya birinshi ret 1983-jılı járiyalandı, 1995, 2005 hám 2012-jıllarda dúzetiwler kirgizildi. 1980-jılları [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa]] qızıǵıwshılıqtıń tez ósiwi baqlandı. Bul tiller imperativ stilde edi, biraq obyektlerdi qollap-quwatlaw ushın ózgeshelikler qostı. XX ásirdiń sońǵı eki on jıllıǵında bunday tillerdiń kópshiligi islep shıǵıldı. Smalltalk-80, dáslep 1969-jılı Alan Key tárepinen oylap tabılǵan, 1980-jılı Xerox Palo Alto Izertlew Orayı (PARC) tárepinen shıǵarıldı. Basqa bir obyektke baǵdarlanǵan til — Simuladaǵı koncepciyalardan ilhamlanıp (ol 1960-jıllarda islep shıǵılǵan dúnyadaǵı birinshi obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili dep esaplanadı) — Byarn Straustrup [[C++]]-ti, [[C (programmalastırıw tili)|C]]-ge tiykarlanǵan [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan tildi]] proektlestirdi. C++-tiń proektlestiriliwi 1979-jılı baslandı hám birinshi implementaciya 1983-jılı tamamlandı. 1980-jıllardıń aqırında hám 1990-jıllarda, obyektke baǵdarlanǵan koncepciyalarǵa súyenetuǵın belgili imperativ tiller Perl, 1987-jılı Larri Uoll tárepinen shıǵarılǵan; [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], 1990-jılı Gvido van Rossum tárepinen shıǵarılǵan; Visual Basic hám [[Microsoft Visual C++|Visual C++]] (ol Microsoft Foundation Class Library (MFC) 2.0-di óz ishine alǵan), [[Microsoft]] tárepinen 1991 hám 1993-jıllarda shıǵarılǵan; [[PHP]], 1994-jılı Rasmus Lerdorf tárepinen shıǵarılǵan; Java, 1995-jılı Djeyms Gosling (Sun Microsystems) tárepinen, [[JavaScript]], Brendan Eyx (Netscape) tárepinen hám Ruby, Yukihiro «Matz» Matsumoto tárepinen, ekewi de 1995-jılı shıǵarılǵan. Microsofttıń .NET Framework-i (2002) tiykarında imperativ bolıp tabıladı, sonday-aq onıń tiykarǵı maqsetli tilleri, VB.NET hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] ta onda isley aladı; degen menen Microsofttıń F#-ı, funkcional tili, de onda isley aladı. == Mısallar == === Fortran === [[Fortran]] (1958) «IBM matematikalıq formulasın awdarıw sisteması» retinde usınıldı. Ol qatar menen islesiw imkaniyatlarısız, ilimiy esaplawlar ushın proektlestirilgen edi. Járiyalanıwlar, ańlatpalar hám [[Operator (programmalastırıw)|operatorlar]] menen birge, ol tómendegilerdi qollap-quwatladı: * massivler * kishi programmalar * «do» ciklleri Ol tabıslı boldı, sebebi: * programmalastırıw hám sazlaw shıǵınları kompyuterdiń islew shıǵınlarınan tómen edi * ol IBM tárepinen qollap-quwatlandı * sol waqıttaǵı qosımshalar ilimiy edi<ref name="cpl_3rd-ch2-16">{{Cite book|title=Comparative Programming Languages, Third Edition}}</ref>. Degen menen, IBM emes óndiriwshiler de [[Fortran]] [[Kompilyator|kompilyatorların]] jazdı, biraq sintaksisi IBM kompilyatorınan ótpeytuǵın edi. Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) birinshi Fortran standartın 1966-jılı islep shıqtı. 1978-jılı Fortran 77 1991-jılǵa shekem standart boldı. Fortran 90 tómendegilerdi qollap-quwatlaydı: * jazıwlar * massivlerge kórsetkishler === COBOL === COBOL (1959) «COmmon Business Oriented Language» (Ulıwma Bizneske Baǵdarlanǵan Til) degen sózlerdiń qısqartpası. [[Fortran]] simvollardı manipulyaciyaladı. Tez arada simvollardıń san bolıwı shárt emes ekenligi anıqlandı, sonlıqtan qatarlar kirgizildi<ref name="cpl_3rd-ch2-24">{{Cite book|title=Comparative Programming Languages, Third Edition}}</ref>. AQSH Qorǵanıw Ministrligi COBOLdıń rawajlanıwına tásir etti, bunda Greys Hopper úlken úles qostı. Operatorlar inglis tiline uqsas hám kóp sózli edi. Maqset menedjerlerdiń programmalardı oqıy alatuǵın til proektlestiriw edi. Degen menen, strukturalıq operatorlardıń joqlıǵı bul maqsetke kesent etti<ref name="cpl_3rd-ch2-25">{{Cite book|title=Comparative Programming Languages, Third Edition}}</ref>. COBOLdıń rawajlanıwı qatań baqlanǵanlıqtan, ANSI standartların talap etetuǵın dialektler payda bolmadı. Nátiyjede, ol 1974-jılǵa shekem 15 jıl dawamında ózgertilmedi. 1990-jıllardaǵı versiyası obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw sıyaqlı áhmiyetli ózgerisler kirgizdi. === ALGOL === [[ALGOL]] (1960) «ALGOrithmic Language» (Algoritmlik Til) degen sózlerdiń qısqartpası. Ol programmalastırıw tilin proektlestiriwge tereń tásir etti. Evropalı hám Amerikalı programmalastırıw tili ekspertleri komitetinen kelip shıǵıp, ol standart matematikalıq belgilewdi paydalandı hám oqılatuǵın strukturalıq dizaynǵa iye boldı. [[ALGOL]] birinshi bolıp óziniń [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] Bekus-Naur forması járdeminde anıqladı<ref name="cpl_3rd-ch2-19">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/19 19]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Bul sintaksiske baǵdarlanǵan kompilyatorlarǵa alıp keldi. Ol tómendegi ózgesheliklerdi qostı: * blok strukturası, bunda ózgeriwshiler óz blogına lokal boldı * ózgermeli shegaraları bar massivler * «for» ciklleri * funkciyalar * rekursiya ALGOLdıń tikkeley áwladları bir tarmaqta Pascal, Modula-2, [[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]], Delphi hám Oberon-dı óz ishine aladı. Basqa bir tarmaqta [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]] hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] bar. === BASIC === [[BASIC]] (1964) «Beginner's All Purpose Symbolic Instruction Code» (Jańa baslawshılar ushın ulıwma maqsetli simvollı kórsetpeler kodı) degen sózlerdiń qısqartpası. Ol Dartmut kolledjinde barlıq studentlerdiń úyreniwi ushın islep shıǵılǵan. Eger student kúshlirek tilge ótpesede, ol ele de BASICti eslep qalatuǵın edi. 1970-jıllardıń aqırında islep shıǵarılǵan mikrokompyuterlerge BASIC interpretatorı ornatıldı. Mikrokompyuter sanaatı ósken sayın, til de ósti<ref name="cpl_3rd-ch2-30">{{Cite book|author=Wilson|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/30 30]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. BASIC interaktiv sessiyanı birinshi bolıp engizdi. Ol óz ortalıǵında [[operaciyalıq sistema]] buyrıqların usındı: * 'new' buyrıǵı bos bet jarattı * Operatorlar dárhal bahalandı * Operatorlardı olardıń aldına qatar nomerin qoyıw arqalı programmalastırıwǵa bolatuǵın edi * 'list' buyrıǵı programmanı kórsetti * 'run' buyrıǵı programmanı orınladı Degen menen, BASIC sintaksisi úlken programmalar ushın júdá ápiwayı edi. Sońǵı dialektler struktura hám obyektke baǵdarlanǵan keńeytpeler qostı. [[Microsoft|Microsofttıń]] Visual Basic-i ele de keń qollanıladı hám [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] payda etedi<ref name="cpl_3rd-ch2-31">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/31 31]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. === C === [[C (programmalastırıw tili)|C programmalastırıw tili]] (1973) óz atın BCPL tili [[B (programmalastırıw tili)|B]] menen almastırılǵannan keyin aldı, al AT&T Bell Labs kelesi versiyanı «C» dep atadı. Onıń maqseti [[Unix|UNIX]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasın]] jazıw edi<ref name="cpl_3rd-ch2-37">{{Cite book|title=Comparative Programming Languages, Third Edition}}</ref>. C — bul salıstırmalı túrde kishi til — bul kompilyatorlar jazıwdı ańsatlastıradı. Onıń ósiwi 1980-jıllardaǵı apparatlıq támiynattıń ósiwin sáwlelendirdi. Onıń ósiwi sonıń menen birge onıń assembler tiliniń imkaniyatlarına iye bolıwı, biraq [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli sintaksisti]] paydalanıwı sebepli de boldı. Ol tómendegi aldınǵı qatar ózgesheliklerdi qostı: * ishki assembler * kórsetkishlerge arifmetika * funkciyalarǵa kórsetkishler * bit operaciyaları * quramalı operatorlardı erkin biriktiriw [[Fayl:Computer-memory-map.png|oñğa|nobaý|Kompyuter yad kartası]] C baǵdarlamashıǵa maǵlıwmatlardıń yadınıń qaysı aymaǵında saqlanatuǵının basqarıwǵa imkaniyat beredi. Global hám statikalıq ózgeriwshilerdi saqlaw ushın eń az saat cikllerin talap etedi. Stek standart ózgeriwshi járiyalanıwları ushın avtomat túrde qollanıladı. Dáste (heap) yad <code>malloc()</code> funkciyasınan kórsetkish ózgeriwshisine qaytarıladı. * Global hám statikalıq maǵlıwmatlar aymaǵı programma aymaǵınıń dál ústinde jaylasqan. (Programma aymaǵı texnikalıq jaqtan tekst aymaǵı dep ataladı. Bul jerde mashina kórsetpeleri saqlanadı.) :* Global hám statikalıq maǵlıwmatlar aymaǵı texnikalıq jaqtan eki aymaq bolıp tabıladı<ref name="geeksforgeeks">{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/memory-layout-of-c-program/| bet = Memory Layout of C Programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211106175644/https://www.geeksforgeeks.org/memory-layout-of-c-program/| arxivsáne = 2021-jıl 6-noyabr | sáne = 2011-jıl 12-sentyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-may }}</ref>. Bir aymaq inicializaciyalanǵan maǵlıwmatlar segmenti dep ataladı, bul jerde standart mánisler menen járiyalanǵan ózgeriwshiler saqlanadı. Ekinshi aymaq segment tárepinen baslanǵan blok dep ataladı, bul jerde standart mánislersiz járiyalanǵan ózgeriwshiler saqlanadı. :* Global hám statikalıq maǵlıwmatlar aymaǵında saqlanǵan ózgeriwshilerdiń adresleri kompilyaciya waqtında ornatıladı. Olar óz mánislerin process dawamında saqlap qaladı. :* Global hám statikalıq aymaq <code>main()</code> funkciyasınıń ústinde (sırtında) járiyalanǵan global ózgeriwshilerdi saqlaydı<ref name="cpl-ch1-p31">{{Cite book|title=The C Programming Language Second Edition|last=Kernighan|first=Brian W.|publisher=Prentice Hall|year=1988|isbn=0-13-110362-8|page=31}}</ref>. Global ózgeriwshiler <code>main()</code> hám [[Derek kodı|derek kodındaǵı]] basqa hár bir funkciya ushın kórinedi. : Ekinshi tárepten, main() ishinde, basqa funkciyalarda yamasa { } blok shegaralawshıları ishinde járiyalanǵan ózgeriwshiler lokal ózgeriwshiler bolıp tabıladı. Lokal ózgeriwshilerge formal parametr ózgeriwshileri de kiredi. Parametr ózgeriwshileri funkciya anıqlamalarınıń qawsırmaları ishine alınadı<ref name="cpl_3rd-ch6-128">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/128 128]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Olar funkciya ushın interfeys usınadı. :* static prefiksi menen járiyalanǵan lokal ózgeriwshiler de global hám statikalıq maǵlıwmatlar aymaǵında saqlanadı. Global ózgeriwshilerden ayırmashılıǵı, statikalıq ózgeriwshiler tek funkciya yamasa blok ishinde ǵana kórinip turadı. Statikalıq ózgeriwshiler bárqulla óz mánisin saqlap qaladı. Mısal retinde <code>int increment_counter(){ static int counter = 0; counter++; return counter;}</code> funkciyasın keltiriwge boladı. * Stek aymaǵı joqarı yad adresi qasında jaylasqan tutas yad blogı bolıp tabıladı<ref name="lpi-ch6-p121">{{Cite book|title=The Linux Programming Interface|url=https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr|last=Kerrisk|first=Michael|publisher=No Starch Press|year=2010|isbn=978-1-59327-220-3|page=[https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/121 121]}}</ref>. Stekke jaylastırılǵan ózgeriwshiler joqarıdan tómenge qaray toltırıladı. Stek kórsetkishi — bul sońǵı toltırılǵan yad adresin baqlap turatuǵın arnawlı maqsetli registr. Ózgeriwshiler stekke PUSH assembler kórsetpesi arqalı jaylastırıladı. Sonlıqtan, bul ózgeriwshilerdiń adresleri orınlanıw waqtında ornatıladı. Stek ózgeriwshileriniń kóriw sheńberin joytıw usılı — POP kórsetpesi arqalı. :* static prefikssiz járiyalanǵan lokal ózgeriwshiler, sonıń ishinde formal parametr ózgeriwshileri,<ref name="lpi-ch6-p122">{{Cite book|title=The Linux Programming Interface}}</ref> avtomat ózgeriwshiler dep ataladı hám stekte saqlanadı. Olar funkciya yamasa blok ishinde kórinip turadı hám funkciya yamasa bloktan shıqqanda kóriw sheńberin joytadı. * Dáste (heap) aymaǵı stek astında jaylasqan. Ol tómennen joqarıǵa qaray toltırıladı. [[Operaciyalıq sistema]] dásteni stek kórsetkishi hám ajıratılǵan yad blokları dizimi arqalı basqaradı<ref name="cpl-ch1-p185">{{Cite book|title=The C Programming Language Second Edition|last1=Kernighan|first1=Brian W.|last2=Ritchie|first2=Dennis M.|publisher=Prentice Hall|year=1988|isbn=0-13-110362-8|page=185}}</ref>. Stek sıyaqlı, dáste ózgeriwshileriniń adresleri de orınlanıw waqtında ornatıladı. Dáste kórsetkishi hám stek kórsetkishi ushırasqanda yad jetispewshiligi qátesi payda boladı. :* C dáste yadın ajıratıw ushın <code>malloc()</code> kitapxana funkciyasın usınadı<ref name="cpl-ch8-p187">{{Cite book|title=The C Programming Language Second Edition|last=Kernighan|first=Brian W.|publisher=Prentice Hall|year=1988|isbn=0-13-110362-8|page=187}}</ref>. Dásteni maǵlıwmatlar menen toltırıw — bul qosımsha kóshiriw funkciyası. Dástede saqlanǵan ózgeriwshiler kórsetkishler arqalı funkciyalarǵa únemli túrde beriledi. Kórsetkishlersiz, pútkil maǵlıwmatlar blogı stek arqalı funkciyaǵa beriliwi kerek edi. === C++ === 1970-jıllarda [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injenerleri]] úlken proektlerdi modullerge bóliw ushın til qollap-quwatlawına mútáj edi<ref name="cpl_3rd-ch2-38">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/38 38]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Bir anıq ózgeshelik — bul úlken proektlerdi fizikalıq jaqtan bólek fayllarǵa ajıratıw edi. Azıraq anıq ózgeshelik — bul úlken proektlerdi logikalıq jaqtan abstrakt maǵlıwmat tiplerine ajıratıw edi. Sol waqıtta, tiller pútin sanlar, haqıyqıy sanlar hám simvol qatarları sıyaqlı anıq (skalyar) maǵlıwmat tiplerin qollap-quwatlaytuǵın edi. Anıq maǵlıwmat tipleriniń kórinisi olardıń atınıń bir bólimi bolıp tabıladı<ref name="stroustrup-ch3-65">{{Cite book|last=Stroustrup|first=Bjarne|title=The C++ Programming Language, Fourth Edition|publisher=Addison-Wesley|year=2013|page=65|isbn=978-0-321-56384-2}}</ref>. Abstrakt maǵlıwmat tipleri — bul jańa at berilgen anıq maǵlıwmat tipleriniń strukturaları. Mısalı, pútin sanlar dizimi <code>integer_list</code> dep atalıwı múmkin. Obyektke baǵdarlanǵan jargon boyınsha, abstrakt maǵlıwmat tipleri klasslar dep ataladı. Degen menen, klass tek anıqlama; yad ajıratılmaydı. Klasqa yad ajıratılǵanda, ol obyekt dep ataladı<ref name="cpl_3rd-ch8-193">{{Cite book|last1=Wilson|first1=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/193 193]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan imperativ tiller]] klasslarǵa bolǵan mútájlik penen qáwipsiz [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwǵa]] bolǵan mútájlikti birlestiriw arqalı rawajlandı<ref name="cpl_3rd-ch2-39">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/39 39]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Obyektke baǵdarlanǵan tilde, funkciya klasqa tayınlanadı. Tayınlanǵan funkciya keyin metod, aǵza funkciya yamasa operaciya dep ataladı. Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw — bul obyektlerge operaciyalardı orınlaw<ref name="cpl_3rd-ch2-35">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/35 35]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Obyektke baǵdarlanǵan tiller kishi toplam/úlken toplam qatnasların modellestiriw ushın sintaksisti qollap-quwatlaydı. Toplamlar teoriyasında, kishi toplamnıń elementi úlken toplamdaǵı barlıq atributlardı miyras etip aladı. Mısalı, student — bul adam. Sonlıqtan, studentler toplamı adamlar toplamınıń kishi toplamı bolıp tabıladı. Nátiyjede, studentler barlıq adamlar ushın ulıwma bolǵan barlıq atributlardı miyras etip aladı. Bunnan tısqarı, studentlerdiń basqa adamlarda bolmaǵan unikal atributları bar. Obyektke baǵdarlanǵan tiller kishi toplam/úlken toplam qatnasların miyrasxorlıq arqalı modellestiredi<ref name="cpl_3rd-ch8-192">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/192 192]|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw 1990-jıllardıń aqırına kelip ústem til paradigmasına aylandı. [[C++]] (1985) dáslep «Klasslı C» dep atalǵan<ref name="stroustrup-notes-22">{{Cite book|title=The C++ Programming Language, Fourth Edition}}</ref>. Ol Simula tiliniń obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatların qosıw arqalı [[C (programmalastırıw tili)|C-diń]] imkaniyatların keńeytiw ushın proektlestirilgen<ref name="stroustrup-notes-21">{{Cite book|title=The C++ Programming Language, Fourth Edition}}</ref>. Obyektke baǵdarlanǵan modul eki fayldan turadı. Anıqlamalar faylı baslı fayl dep ataladı. Mine, ápiwayı mektep qosımshasındaǵı GRADE klassı ushın C++ baslı faylı:<syntaxhighlight lang="cpp"> // grade.h // ------- // Bir neshe derek fayllarınıń bul baslı fayldı // qaytalanıw qátelersiz qosıwına imkaniyat beriw ushın qollanıladı. // Qarań: https://en.wikipedia.org/wiki/Include_guard // ---------------------------------------------- #ifndef GRADE_H #define GRADE_H class GRADE { public: // Bul konstruktor operaciyası. // ---------------------------------- GRADE ( const char letter ); // Bul klass ózgeriwshisi. // ------------------------- char letter; // Bul aǵza operaciyası. // --------------------------- int grade_numeric( const char letter ); // Bul klass ózgeriwshisi. // ------------------------- int numeric; }; #endif </syntaxhighlight>Konstruktor operaciyası — bul klass atı menen birdey atqa iye funkciya<ref name="stroustrup-ch2-49">{{Cite book|last1=Stroustrup|first1=Bjarne|title=The C++ Programming Language, Fourth Edition|publisher=Addison-Wesley|year=2013|page=49|isbn=978-0-321-56384-2}}</ref>. Konstruktor operaciyası — bul klass atı menen birdey atqa iye funkciya.[26] Ol shaqırıwshı operaciya <code>new</code> operatorın orınlaǵanda orınlanadı. Moduldiń basqa faylı — derek faylı. Tómende, ápiwayı mektep qosımshasındaǵı GRADE klassı ushın C++ derek faylı:<syntaxhighlight lang="cpp"> // grade.cpp // --------- #include "grade.h" GRADE::GRADE( const char letter ) { // Obyektke 'this' gilt sózi arqalı silteme beriw. // ---------------------------------------------- this->letter = letter; // Bul Waqıtsha Baylanıs // ------------------------- this->numeric = grade_numeric( letter ); } int GRADE::grade_numeric( const char letter ) { if ( ( letter == 'A' || letter == 'a' ) ) return 4; else if ( ( letter == 'B' || letter == 'b' ) ) return 3; else if ( ( letter == 'C' || letter == 'c' ) ) return 2; else if ( ( letter == 'D' || letter == 'd' ) ) return 1; else if ( ( letter == 'F' || letter == 'f' ) ) return 0; else return -1; } </syntaxhighlight>Tómende, ápiwayı mektep qosımshasındaǵı PERSON klassı ushın C++ baslı faylı keltirilgen:<syntaxhighlight lang="cpp">// person.h // -------- #ifndef PERSON_H #define PERSON_H class PERSON { public: PERSON ( const char *name ); const char *name; }; #endif</syntaxhighlight>Tómende ápiwayı mektep qosımshasındaǵı PERSON klassı ushın C++ derek faylı keltirilgen:<syntaxhighlight lang="cpp"> // person.cpp // ---------- #include "person.h" PERSON::PERSON ( const char *name ) { this->name = name; } </syntaxhighlight>Tómende ápiwayı mektep qosımshasındaǵı STUDENT klassı ushın C++ baslı faylı keltirilgen:<syntaxhighlight lang="cpp"> // student.h // --------- #ifndef STUDENT_H #define STUDENT_H #include "person.h" #include "grade.h" // STUDENT - bul PERSONnıń kishi toplamı. // -------------------------------- class STUDENT : public PERSON{ public: STUDENT ( const char *name ); ~STUDENT(); GRADE *grade; }; #endif </syntaxhighlight>Tómende ápiwayı mektep qosımshasındaǵı STUDENT klassı ushın C++ derek faylı keltirilgen:<syntaxhighlight lang="cpp"> // student.cpp // ----------- #include "student.h" #include "person.h" STUDENT::STUDENT ( const char *name ): // PERSON úlken klass konstruktorın orınlaw. // ------------------------------------------------- PERSON( name ) { // Basqa isleytuǵın nárse joq. // ------------------- } STUDENT::~STUDENT() { // yad aǵıwınıń aldın alıw ushın // grade yadın bosatıw. // ------------------------------------------------- delete this->grade; } </syntaxhighlight>Tómende demonstraciya ushın drayver programması keltirilgen:<syntaxhighlight lang="cpp"> // student_dvr.cpp // --------------- #include <iostream> #include "student.h" int main( void ) { STUDENT *student = new STUDENT( "The Student" ); student->grade = new GRADE( 'a' ); std::cout // Itibar beriń, student PERSONnıń name atın miyras etip aladı << student->name << ": Sanlı baha = " << student->grade->numeric << "\n"; // yad aǵıwınıń aldın alıw ushın // student yadın bosatıw. // ------------------------------------------------- delete student; return 0; } </syntaxhighlight>Tómende hámmesin kompilyaciyalaw ushın makefile keltirilgen:<syntaxhighlight lang="make"> # makefile # -------- all: student_dvr clean: rm student_dvr *.o student_dvr: student_dvr.cpp grade.o student.o person.o c++ student_dvr.cpp grade.o student.o person.o -o student_dvr grade.o: grade.cpp grade.h c++ -c grade.cpp student.o: student.cpp student.h c++ -c student.cpp person.o: person.cpp person.h c++ -c person.cpp </syntaxhighlight> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 9jsxty16lbrdoopo312epmvqdbeocp7 0 30242 266080 215071 2026-08-17T18:50:27Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266080 wikitext text/x-wiki '''Logikalıq programmalastırıw''' — bul formal logikaǵa tiykarlanǵan [[Programmalastırıw paradigması|programmalastırıw]], [[maǵlıwmatlar bazası]] hám [[Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw|bilimlerdi kórsetiw]] paradigması. Logikalıq programma — bul qanday da bir másele tarawı haqqındaǵı bilimlerdi bildiretuǵın logikalıq formadaǵı sózler dizimi toplamı. Esaplaw sol tarawdaǵı máselelerdi sheshiw ushın sol bilimlerge logikalıq pikirlewdi qollanıw arqalı orınlanadı. Tiykarǵı logikalıq programmalastırıw tili shańaraqlarına [[Prolog]], Juwaplar Toplamın Programmalastırıw (ASP) hám [[Datalog]] kiredi. == Tariyxı == [[Kompyuter programması|Kompyuter programmaların]] kórsetiw hám orınlaw ushın matematikalıq logikanı paydalanıw sonday-aq 1930-jıllarda Alonzo Cherch tárepinen islep shıǵılǵan lyambda esaplawınıń da bir ózgesheligi bolıp tabıladı. Degen menen, kompyuter programmaların kórsetiw ushın logikanıń klauzal formasın qollanıw boyınsha birinshi usınıs Kordell Grin tárepinen islengen. Bul LISPtiń bir bóliminiń aksiomatizaciyasın kirgiziw-shıǵarıw qatnasınıń kórinisi menen birge paydalanıp, LISPtegi programmanıń orınlanıwın simulyaciyalaw arqalı qatnastı esaplaǵan. Foster hám Elkoktıń Absys programması bolsa, kerisinshe, operaciyalardıń orınlanıw tártibine hesh qanday sheklew qoymaytuǵın tastıyıqlawshı programmalastırıw tilinde teńlemeler menen lyambda esaplawınıń birikpesin paydalanǵan. Logikalıq programmalastırıw, óziniń házirgi faktler hám qaǵıydalar sintaksisi menen, 1960-jıllardıń aqırında hám 1970-jıllardıń basında [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttegi]] bilimlerdiń deklarativ hám proceduralıq kórsetiliwleri haqqındaǵı talqılawlarǵa barıp taqaladı. Deklarativ kórsetiliwlerdiń tárepdarları tiykarınan Stenfordta, Djon Makkarti, Bertram Rafael hám Kordell Grin menen baylanıslı hám Edinburgta, Djon Alan Robinson (Sirakuza universitetinen akademiyalıq miyman), Pet Xeys hám Robert Kovalski menen islegen. Proceduralıq kórinislerdiń tárepdarları tiykarınan MIT-te, Marvin Minskiy hám Seymur Papert basshılıǵında toplanǵan<ref>{{Cite journal|doi=10.1145/35043.35046|last1=Kowalski|first1=R. A.|title=The early years of logic programming|journal=Communications of the ACM|volume=31|pages=38–43|year=1988|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~rak/papers/the%20early%20years.pdf}}</ref>. Logikanıń dálillew usıllarına tiykarlanǵanına qaramastan, MIT-te Karl Xyuitt tárepinen islep shıǵılǵan Planner usı proceduralıq paradigma ishinde payda bolǵan birinshi til boldı. Planner maqsetlerden (yaǵnıy, maqsetti qısqartıw yamasa keri baylanıslı shınjır) hám tastıyıqlawlardan (yaǵnıy, alǵa baylanıslı shınjır) proceduralıq jobalardıń úlgi boyınsha shaqırılıwın óz ishine alǵan. Plannerdiń eń tásirli implementaciyası — bul Plannerdiń kishi toplamı, Gerri Sassman, Yevgeniy Charnyak hám Terri Vinograd tárepinen ámelge asırılǵan Micro-Planner. Vinograd Micro-Plannerdi ataqlı, tábiyiy tildi túsinip alıw programması SHRDLU-dı ámelge asırıw ushın paydalandı. Nátiyjelilik maqsetinde, Planner keri izlew basqarıw strukturasın paydalandı, solay etip bir waqıtta tek bir múmkin bolǵan esaplaw jolın ǵana saqlaw kerek boldı. Planner QA4, Popler, Conniver, QLISP programmalastırıw tilleriniń hám Ether parallel tiliniń payda bolıwına sebep boldı. Edinburgtaǵı Xeys hám Kovalski bilimlerdiń logikaǵa tiykarlanǵan deklarativ usılın Plannerdiń proceduralıq usılı menen kelistiriwge háreket etti. Xeys (1973) teńlemeli til, Golux-tı islep shıqtı, onda teorema dálillewshiniń háreketin ózgertiw arqalı hár túrli proceduralar alıwǵa bolatuǵın edi. Sol waqıtta, [[Marsel|Marseldegi]] Alen Kolmerauer semantikanı kórsetiw ushın logikanı hám soraw-juwap ushın rezolyuciyanı paydalanıp, tábiyiy tildi túsinip alıw ústinde islep atırǵan edi. 1971-jıldıń jazında Kolmerauer Kovalskidi Marselge shaqırdı hám olar birgelikte logikanıń klauzal formasınıń formal grammatikalardı kórsetiw ushın paydalanılıwı múmkin ekenin hám rezolyuciya teorema dálillewshileriniń sintaksislik analizlew ushın paydalanılıwı múmkin ekenin anıqladı. Olar giper-rezolyuciya<ref>{{Cite journal|author=Robinson}}</ref> sıyaqlı ayırım teorema dálillewshileriniń tómennen-joqarıǵa analizlewshiler retinde, al SL rezolyuciyası (1971)<ref>{{Cite journal|author=Kowalski}}</ref> sıyaqlı basqalarınıń joqarıdan-tómenge analizlewshiler retinde isleytuǵının baqladı. Keyingi 1972-jıldıń jazında, Kovalski, jáne de Kolmerauer menen birge islep, klauzal formadaǵı implikaciyalardıń proceduralıq interpretaciyasın islep shıqtı. Sonday-aq, bunday klauzalardıń anıq klauzalarǵa yamasa Xorn klauzalarına sheklenip qoyılıwı múmkin ekenligi hám SL-rezolyuciyasınıń SLD rezolyuciyasına sheklenip (hám ulıwmalastırılıp) qoyılıwı múmkin ekenligi de anıq boldı. Kovalskidiń proceduralıq interpretaciyası hám SLD 1973-jılǵı esabatında táriyiplengen hám 1974-jılı baspadan shıǵarılǵan<ref name="Kowalski">{{Web deregi | url = https://www.doc.ic.ac.uk/~rak/papers/IFIP%2074.pdf| bet = Predicate Logic as a Programming Language| avtor = Kowalski| at = Robert| sáne = 1973 | baspaxana = Department of Artificial Intelligence, [[Edinburgh University]]}} Also in Proceedings IFIP Congress, Stockholm, North Holland Publishing Co., 1974, pp.&nbsp;569–574.</ref>. Kolmerauer, Filip Russel menen birge, proceduralıq interpretaciyanı 1972-jıldıń jazında hám gúzinde ámelge asırılǵan Prologtıń tiykarı retinde qollandı. 1972-jılı jazılǵan hám Marselde ámelge asırılǵan birinshi Prolog programması — bul francuz tilindegi soraw-juwap sisteması edi. Prologtı ámeliy programmalastırıw tili retinde paydalanıw 1977-jılı Edinburgta Devid X. D. Uorren tárepinen kompilyator islep shıǵarılıwı menen úlken pát aldı. Eksperimentler Edinburg Prologınıń Lisp sıyaqlı basqa simvollıq programmalastırıw tilleriniń qayta islew tezligi menen básekilese alatuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|author=Warren}}</ref>. Edinburg Prologı de-fakto standartqa aylandı hám ISO standartı Prologtıń anıqlamasına kúshli tásir etti. Logikalıq programmalastırıw 1980-jılları xalıqaralıq dıqqattı tarttı, ol Yaponiya Xalıqaralıq Sawda hám Sanaat Ministrligi tárepinen Besinshi Áwlad Kompyuter Sistemaları (FGCS) proekti ushın programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın tańlanǵanda. FGCS proekti úlken parallel kompyuterlerde aldınǵı qatar [[Jasalma intellekt|Jasalma Intellekt]] qosımshaların islep shıǵıw ushın logikalıq programmalastırıwdı qollanıwdı maqset etti. Proekt dáslep Prologtı paydalanıwdı izertlegen bolsa da, keyinirek FGCS kompyuter arxitekturasına jaqınıraq bolǵanlıqtan, [[Parallel logikalıq programmalastırıw|parallel logikalıq programmalastırıwdı]] paydalanıwdı qabıl etti. Degen menen, parallel logikalıq programmalastırıwdıń minnetlemeli tańlaw ózgesheligi tildiń logikalıq semantikası menen hám onıń bilimlerdi kórsetiw hám máselelerdi sheshiw qosımshaları ushın jaramlılıǵına kesent etti. Sonıń menen birge, proektte islep shıǵılǵan parallel kompyuter sistemaları anaǵurlım dástúrli, ulıwma maqsetli kompyuterlerdiń rawajlanıwında bolıp atırǵan alǵa ilgerilewler menen básekilese almadı. Usı eki másele birlesip FGCS proektiniń óz maqsetlerine erise almawına alıp keldi. Logikalıq programmalastırıwǵa da, jasalma intellektke de qızıǵıwshılıq dúnya júzi boyınsha tómenledi. Sol waqıtta, Prologtı qollanıwǵa tiykarlanǵanlar qosılǵan, anaǵurlım deklarativ logikalıq programmalastırıw usılları FGCS proektinen ǵárezsiz túrde alǵa ilgerilewdi dawam etti. Atap aytqanda, Prolog deklarativ hám proceduralıq bilimlerdi kórsetiwdi birlestiriw ushın islep shıǵılǵanına qaramastan, logikalıq programmalardıń taza deklarativ interpretaciyası deduktiv maǵlıwmatlar bazaları tarawındaǵı qosımshalar ushın itibar orayına aylandı. Bul tarawdaǵı jumıslar shama menen 1977-jılı, Erve Galler hám Djek Minker Tuluzada logika hám maǵlıwmatlar bazaları boyınsha seminar shólkemlestirgende kózge túse basladı<ref>{{Citation |title=Advances in Data Base Theory |url=https://archive.org/details/logicdatabases0000symp |year=1978 |editor-last=Gallaire |editor-first=Hervé |chapter=Logic and Data Bases, Symposium on Logic and Data Bases, Centre d'études et de recherches de Toulouse, 1977 |place=New York |publisher=Plenum Press |isbn=978-0-306-40060-5 |editor2-last=Minker |editor2-first=John 'Jack'}}.</ref>. Bul taraw aqırında Datalog dep qayta ataldı. Logikalıq programmalardıń logikalıq, deklarativ oqılıwına bul itibar 1980-jılları sheklewli logikalıq programmalastırıwdıń hám 1990-jılları Juwaplar Toplamın Programmalastırıwdıń rawajlanıwı menen jáne de kúsheytildi. Ol sonday-aq Prologtıń sońǵı qosımshalarında da jańadan ayrıqsha itibarǵa iye bolmaqta<ref name="Prolog Book">{{Cite book|last1=Warren|first1=D.S.|title=Prolog: The Next 50 Years|doi=10.1007/978-3-031-35254-6_1|pages=3–19}}</ref>. Logikalıq Programmalastırıw Associaciyası (ALP) 1986-jılı Logikalıq Programmalastırıwdı xoshametlew ushın dúzildi. Onıń 2000-jılǵa shekemgi rásmiy jurnalı — Logikalıq Programmalastırıw Jurnalı boldı. Onıń tiykar salıwshı bas redaktorı Dj. Alan Robinson edi<ref>{{Cite journal|author=Robinson}}</ref>. 2001-jılı jurnal Logika hám Algebralıq Programmalastırıw Jurnalı dep qayta ataldı hám ALP-nıń rásmiy jurnalı Kembridj Universiteti Baspası tárepinen baspadan shıǵarılǵan Logikalıq Programmalastırıwdıń Teoriyası hám Ámeliyatı boldı. == Koncepciyalar == Logikalıq programmalar semantika hám máselelerdi sheshiw usıllarınıń bay túrine, sonday-aq programmalastırıw, maǵlıwmatlar bazaları, bilimlerdi kórsetiw hám máselelerdi sheshiwde keń qollanıw tarawlarına iye. === Algoritm = Logika + Basqarıw === Maqsetlerdi kishi maqsetlerge qısqartıw ushın keri oylawdı qollanatuǵın logikalıq programmalardıń proceduralıq interpretaciyası — bul algoritmniń háreketin alıw ushın bilimlerdiń deklarativ, logikalıq kórinisin paydalanıwdı basqarıw ushın máselelerdi sheshiw strategiyasın paydalanıwdıń arnawlı bir jaǵdayı. Ulıwmalıq alǵanda, hár túrli algoritmler alıw ushın birdey logikalıq kóriniske hár túrli máselelerdi sheshiw strategiyaları qollanılıwı múmkin. Alternativ túrde, berilgen máselelerdi sheshiw strategiyası menen hár túrli logikalıq kórinislerdi paydalanıp hár túrli algoritmler alıwǵa boladı<ref>{{Cite journal|author=R.A.Kowalski|title=Algorithm=Logic + Control|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1979-07_22_7/page/424|journal=[[Communications of the ACM]]|volume=22|issue=7|date=July 1979|pages=424–436|doi=10.1145/359131.359136}}</ref>. Eki tiykarǵı máselelerdi sheshiw strategiyası — bul keri oylaw (maqsetti qısqartıw) hám alǵa pikirlew, sáykes túrde joqarıdan-tómenge hám tómennen-joqarıǵa oylaw dep te ataladı. Propoziciyalıq Xorn klauzal programması hám joqarı dárejeli atomlıq maqset sıyaqlı ápiwayı jaǵdayda, keri oylaw maqsetti sheshiw ushın izlew keńisligin quraytuǵın hám-yamasa teregin anıqlaydı. Joqarı dárejeli maqset terektiń tamırı bolıp tabıladı. Terektegi hár qanday túyin hám bası túyin menen sáykes keletuǵın hár qanday klauza berilgen bolsa, klauzanıń denesindegi kishi maqsetlerge sáykes keletuǵın balalar túyinleri toplamı bar. Bul balalar túyinleri «hám» menen birge gruppalanǵan. Túyindi sheshiwdiń alternativ usıllarına sáykes keletuǵın alternativ balalar toplamları «yamasa» menen birge gruppalanǵan. Bul keńislikti izlew ushın qálegen izlew strategiyasın paydalanıwǵa boladı. Prolog izbe-iz, sońǵı-kirgen-birinshi-shıqqan, keri izlew strategiyasın paydalanadı, bunda bir waqıtta tek bir alternativa hám bir kishi maqset qaraladı. Mısalı, kishi maqsetler parallel sheshiliwi múmkin, al klauzalar da parallel sınaqtan ótkeriliwi múmkin. Birinshi strategiya hám-parallel, al ekinshi strategiya yamasa-parallel dep ataladı. Aqıllı keri izlew<ref>{{Cite book|last1=Bruynooghe|first1=M.|pages=194–215|title=Implementations of Prolog}}</ref> yamasa optimal sheshim tabıw ushın eń jaqsı-birinshi izlew sıyaqlı basqa izlew strategiyaları da múmkin. Kishi maqsetler ózgeriwshilerdi bólise alatuǵın anaǵurlım ulıwma, propoziciyalıq emes jaǵdayda, eń kóp instanciyalanǵan yamasa tek bir procedura qollanılatuǵınday jetkilikli instanciyalanǵan kishi maqsetti tańlaw sıyaqlı basqa strategiyalardı da paydalanıwǵa boladı. Bunday strategiyalar, mısalı, [[Parallel logikalıq programmalastırıw|parallel logikalıq programmalastırıwda]] qollanıladı<ref>{{Cite journal|last=Genesereth|first=M.R.|date=1985|title=Logic programming}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ rarf6mb3dnl4jpzdxne1dkqsyap910e 0 30246 266078 168795 2026-08-17T18:48:01Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266078 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''makroprogrammalastırıw''' — bul agentlerdiń yamasa esaplaw qurılmalarınıń pútkil sistemasınıń makroskopiyalıq, global minez-qulqın ańlatıwǵa baǵdarlanǵan [[programmalastırıw paradigması]]<ref name="Casadei 2023">{{Cite journal|last=Casadei|first=Roberto|title=Macroprogramming: Concepts, State of the Art, and Opportunities of Macroscopic Behaviour Modelling|journal=ACM Computing Surveys|publisher=Association for Computing Machinery (ACM)|date=2023-01-11|volume=55|issue=13s|pages=1–37|issn=0360-0300|doi=10.1145/3579353}}</ref>. Makroprogrammalastırıwda bólistirilgen sistemanıń jeke komponentleri ushın jergilikli programmalar ádette sistema dárejesindegi kózqarastan yamasa jobalanǵan global maqset boyınsha ańlatılǵan makro-programmadan kompilyaciyalanadı yamasa interpretaciyalanadı. Makroprogrammalastırıw usıllarınıń maqseti — esaplaw qurılmaları yamasa agentleriniń pútkil bólistirilgen sistemasınıń makroskopiyalıq óz-ara tásir háreketin bir programmada ańlatıwdı qollaw yamasa, uqsas túrde, olardıń kollektiv intellektin alǵa ilgerletiw<ref name="CI 2023">{{Cite journal|last=Casadei|first=Roberto|title=Artificial Collective Intelligence Engineering: A Survey of Concepts and Perspectives|journal=Artificial Life|publisher=MIT Press|date=2023-11-01|volume=29|issue=4|pages=433–467|issn=0360-0300|doi=10.1162/artl_a_00408}}</ref>. Onı kóbinese programmalastırıw tillerinde ([[C (programmalastırıw tili)|C]] yamasa Scala sıyaqlı) programma bólekleri ushın almastırıw qaǵıydaların ańlatıw ushın qollanılatuǵın makroslar mexanizmi menen shatastırmaw kerek. Makroprogrammalastırıw sımsız sensor tarmaqların programmalastırıw kontekstinde payda boldı hám Zatlar Interneti hám topar robototexnikası kontekstinde qayta qızıǵıwshılıq oyattı. Makroprogrammalastırıw (sistemanı global kózqarastan programmalastırıwǵa baylanıslı) kóp dárejeli programmalastırıw, [[xoreografiyalıq programmalastırıw]] hám agregatlı esaplaw menen uqsas maqsetlerdi bólisedi. == Kontekst hám motivaciya == Bólistirilgen sistemalardı, kóp agentli sistemalardı hám programmalıq támiynat agentleri toparların (mısalı, robotlar toparı) programmalastırıw qıyın, sebebi kóp máseleler (baylanıs, parallellik hám sátsizlik sıyaqlı) durıs esapqa alınıwı kerek. Atap aytqanda, ulıwma qaytalanatuǵın másele — bul qatnasıwshı jeke komponentlerdiń yamasa agentlerdiń minez-qulqın anıqlaw arqalı jobalanǵan global minez-qulıqtı qalay payda etiw. Másele kóp agentli bekkemlewshi oqıtıw sıyaqlı oqıtıw usılları arqalı yamasa hárbir komponentti basqaratuǵın basqarıw programmasın qoldan anıqlaw arqalı sheshiliwi múmkin. Degen menen, máseleni tolıǵı menen jeke (yamasa bir túyinli) kózqarastan sheshiw qátege alıp keliwi múmkin, sebebi iskerlikler hám óz-ara tásirlerdiń quramalı tarmaqlarınan payda bolatuǵın ulıwma minez-qulıqtı aldınnan boljaw ulıwma alǵanda qıyın (qarań: quramalı sistemalar hám payda bolıw menen salıstırıń). Sonlıqtan, izertlewshiler abstrakciya dárejesin kóteriw, bólistirilgen sistemalardı kóbirek global kózqarastan yamasa kollektiv túrde erisiliwi kerek bolǵan ulıwma maqset boyınsha programmalastırıwdı alǵa ilgerletiw jolların izertley basladı. == Mısallar == === ScaFi === Tómendegi ScaFi agregat programmalastırıw tilindegi<ref name="Casadei Viroli Aguzzi Pianini 2022 p=101248">{{Cite journal|last1=Casadei|first1=Roberto|last2=Viroli|first2=Mirko|last3=Aguzzi|first3=Gianluca|last4=Pianini|first4=Danilo|title=ScaFi: A Scala DSL and Toolkit for Aggregate Programming|journal=SoftwareX|publisher=Elsevier BV|volume=20|year=2022|issn=2352-7110|doi=10.1016/j.softx.2022.101248}}</ref> programma derek qurılmasın maqsetli qurılmaǵa adımba-adım jol arqalı baylanıstıratuǵın <code>true</code> mánis beretuǵın qurılmalardıń ornalasqan kanalı (logikalıq maydanı) esaplaw ushın kerekli cikl basqarıw logikasın anıqlaydı, bul bir neshe jaqın jaylasqan qurılmalar arasında.<syntaxhighlight lang="scala" line="1">class SelfContainedChannel extends AggregateProgram with SensorDefinitions { def isObstacle = sense[Boolean]("obstacle") def isSource = sense[Boolean]("source") def isDestination = sense[Boolean]("target") override def main(): Boolean = branch(isObstacle){ false }{ channel(isSource, isDestination, 5) } def channel(src: Boolean, dest: Boolean, width: Double): Boolean = dilate(distanceTo(src) + distanceTo(dest) <= distanceBetween(src,dest), width) type OB[T] = Builtins.Bounded[T] def G[V:OB](src: Boolean, field: V, acc: V=>V, metric: =>Double): V = rep( (Double.MaxValue, field) ){ dv => mux(src) { (0.0, field) } { minHoodPlus { val (d, v) = nbr { (dv._1, dv._2) } (d + metric, acc(v)) } } }._2 def distanceTo(source: Boolean): Double = G[Double](source, 0, _ + nbrRange(), nbrRange()) def broadcast[V:OB](source: Boolean, field: V): V = G[V](source, field, x=>x, nbrRange()) def distanceBetween(source: Boolean, target: Boolean): Double = broadcast(source, gradient(target)) def dilate(region: Boolean, width: Double): Boolean = gradient(region) < width }</syntaxhighlight>Itibar beriwge tiyisli nárse — bul channel funkciyası, sonday-aq onı ámelge asırıw ushın qollanılatuǵın, atap aytqanda, distanceTo, distanceBetween, dilate, broadcast hám t.b. funkciyalardı tek bir qurılmanıń jeke minez-qulqı boyınsha emes, al makroskopiyalıq kózqarastan da interpretaciyalawǵa boladı. Haqıyqatında da, mısalı, distanceTo(s) s ańlatpası durıs mánis beretuǵın eń jaqın qurılmadan minimal aralıqlar maydanın esaplaw ushın qollanıladı: bul óz-ózinen shólkemlesiw usılı menen, jaqın qurılmalar menen qayta islew hám baylanısıw arqalı qollap-quwatlanatuǵın bólistirilgen maǵlıwmat strukturası. Semantikalıq jaqtan, bunday funkciyalar makro-dárejeli (yamasa kollektiv) maǵlıwmat strukturasın payda etetuǵın makro-dárejeli (yamasa kollektiv) minez-qulıqtı anıqlaydı. Bunday makro-dárejeli funkciyalar/minez-qulıqlar basqa quramalıraq makro-dárejeli funkciyanı/minez-qulıqtı alıw ushın biriktiriliwi múmkin. === Regiment === Regiment tilindegi tómendegi programma pútkil sistema tárepinen sezilgen ortasha temperaturanı esaplaw ushın qollanılıwı múmkin:<syntaxhighlight lang="prolog" line="1"> % funkciya anıqlaması doSum :: float (float, int) -> (float, int); doSum(temperature, (sum, count)) { (sum+temperature, count+1) } % funkcional reaktiv programma logikası temperatureRegion = rmap(fun(node){ sense("temperature", node) }, world); sumSignal = rfold(doSum, (0.0, 0), temperatureRegion) avgSignal = smap(fun((sum,count)){ sum / count }, sumSignal) BASE <- avgSignal % bunday informaciyanı tiykarǵı stanciyaǵa jiberiw </syntaxhighlight> === PyoT === PyoT tilindegi tómendegi programma, bir neshe sensor tárepinen esaplanǵan ortasha temperatura belgili bir shegaradan asqanda ventilyatordı iske túsiriw ushın qollanılıwı múmkin.<syntaxhighlight lang="python" line="1"> temperatures = Resource.objects.filter(title="temp") results = [temp.GET() for temp in temperatures] avg = sum(results) / len(results) TEMP_THRESHOLD = 24 if avg > TEMP_THRESHOLD: Resource.objects.get(title="fan").PUT("on") </syntaxhighlight> === TinyDB === TinyDB-de,<ref name="Madden Franklin Hellerstein Hong 2005 pp. 122–173">{{Cite journal|last1=Madden|first1=Samuel R.|last2=Franklin|first2=Michael J.|last3=Hellerstein|first3=Joseph M.|last4=Hong|first4=Wei|title=TinyDB: an acquisitional query processing system for sensor networks|url=https://archive.org/details/sim_acm-transactions-on-database-systems_2005-03_30_1/page/122|journal=ACM Transactions on Database Systems|publisher=Association for Computing Machinery (ACM)|volume=30|issue=1|year=2005|issn=0362-5915|doi=10.1145/1061318.1061322|pages=122–173}}</ref> maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan makroprogrammalastırıw usılı qollanıladı, onda baǵdarlamashı bir-túyinli operaciyalarǵa hám sımsız sensor tarmaǵında marshrutlawǵa aylanatuǵın soraw jazadı.<syntaxhighlight lang="sql" line="1"> SELECT nodeId , temperature WHERE temperature > k FROM sensors SAMPLE PERIOD 5 minutes </syntaxhighlight> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ av4n7ry53ii084637w4h9minv3mhm3t 0 30452 266237 169582 2026-08-18T00:11:53Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266237 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]], '''programma sintezi''' — bul berilgen joqarı dárejeli formal specifikaciyanı dálil túrinde qanaatlandıratuǵın [[Kompyuter programması|programma]] dúziw wazıypası. Programma tekseriwinen ayırmashılıǵı, programma berilgen emes, al dúziliwi kerek; degen menen, eki taraw da formal dálillew usılların paydalanadı hám ekewi de hár túrli avtomatlastırıw dárejelerindegi usıllardı óz ishine aladı. [[Avtomat programmalastırıw]] texnikalarınan ayırmashılıǵı, programma sintezindegi specifikaciyalar ádette sáykes logikalıq esaplawdaǵı [[Algoritm|algoritmik]] emes málimlemeler bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=Basin|first1=D.|last2=Deville|first2=Y.|last3=Flener|first3=P.|last4=Hamfelt|first4=A.|last5=Fischer Nilsson|first5=J.|chapter=Synthesis of programs in computational logic|editor=M. Bruynooghe and K.-K. Lau|publisher=Springer|series=LNCS|pages=[https://archive.org/details/programdevelopme0000unse_z3h0/page/30 30]&ndash;65|title=Program Development in Computational Logic|url=https://archive.org/details/programdevelopme0000unse_z3h0|year=2004}}</ref>. Programma sinteziniń tiykarǵı qollanılıwı — baǵdarlamashını specifikaciyanı qanaatlandıratuǵın durıs, nátiyjeli kod jazıw júginen azat etiw. Degen menen, programma sintezi sonıń menen birge superoptimizaciyaǵa hám cikl invariantların shıǵarıp alıwǵa da qollanıladı<ref>(Alur, Singh & Fisman)</ref>. == Kelip shıǵıwı == 1957-jılı Kornell universitetinde ótkerilgen Simvollıq Logika Jazǵı Institutı waqtında, Alonzo Cherch matematikalıq talaplardan sxema sintezlew máselesin anıqladı<ref>Alonzo Church (1957). "Applications of recursive arithmetic to the problem of circuit synthesis". Summaries of the Summer Institute of Symbolic Logic. 1: 3–50.</ref>. Jumıs tek programmalarǵa emes, al sxemalarǵa silteme berse de, jumıs programma sinteziniń eń dáslepki táriyiplewleriniń biri dep esaplanadı hám ayırım izertlewshiler programma sintezin «Cherchtiń máselesi» dep ataydı. 1960-jılları, «avtomat baǵdarlamashı» ushın uqsas ideya jasalma intellekt izertlewshileri tárepinen izertlendi. Sonnan berli, hár túrli izertlew birlespeleri programma sintezi máselesin qarastırdı. Belgili jumıslarǵa Buxi hám Landveberdiń 1969-jılǵı avtomat-teoriyalıq usılı hám Manna hám Valdingerdiń jumısları (shama menen 1980) kiredi. Zamanagóy [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tilleriniń]] rawajlanıwı da programma sinteziniń bir forması retinde túsiniliwi múmkin. == XXI ásirdegi rawajlanıwlar == XXI ásirdiń basında formal tekseriw birlespesinde hám baylanıslı tarawlarda programma sintezi ideyasına ámeliy qızıǵıwshılıqtıń artqanı baqlandı. Armando Solar-Lezama programma sintezi máselelerin bul logikasına kodlawǵa hám programmalardı avtomat túrde tabıw ushın bul qanaatlandırılıw máselesi ushın algoritmlerdi paydalanıwǵa bolatuǵının kórsetti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ slpi52frzsm1dre40uz4ef0x93gyvj4 0 31205 266084 215109 2026-08-17T18:54:40Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266084 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Wiki-fisting.png|thumb|Vaginal self-fisting|alt=An illustration of a woman fisting her own vagina]] '''Fisting'''<ref name=":11">{{Cite book |title=The Routledge Dictionary of Modern American Slang and Unconventional English |publisher=[[Routledge]] |year=2018 |isbn=9781351765206 |editor-last=Dalzell |editor-first=Tom |edition=2nd |location=New York}}</ref><ref name="Herrman">{{cite book |last=Herrman |first=Bert |title=Trust—the Hand Book: A Guide to the Sensual and Spiritual Art of Handballing |publisher=Alamo Square Press |year=1991 |isbn=978-0-9624751-5-3 |location=San Francisco |pages=10–13, 46–47, 57–58, 127 }}</ref> — bir shaxsqa basqa shaxs tárepinen qolların mush etken halda [[vagina]] yamasa [[juwan ishek]]ke tıǵıwı (kirgiziwi)<ref name=":11" />. Fisterler óziniń tariyxı, normaları hám qádiriyatlarına iye bolǵan ózine tán submádeniyat, sonday-aq, jınısıy, sociallıq hám ruwxıy izleniwler ushın ádebiyat hám klublardı qáliplestirgen<ref name=":30">{{cite journal |last1=Martin |first1=Jarred H. |date=9 November 2024 |title=No Cock Needed: Exploring the Hapto-Erotic Assemblage of Fist-Play in Gay Men's Anal Fisting |journal=[[Journal of Homosexuality]] |volume=71 |issue=13 |pages=2974–2996 |doi=10.1080/00918369.2023.2275299 |pmid=37921700 |hdl-access=free |hdl=2263/95060}}</ref><ref name=":31">{{cite journal |last1=Martin |first1=Jarred H. |date=28 September 2024 |title=Preparing to play: a thematic analysis of bottom training in gay men's fist-play |journal=[[Culture, Health & Sexuality]] |volume=27 |issue=9 |pages=1114–1128 |doi=10.1080/13691058.2024.2408358 |pmid=39340350 |doi-access=free|hdl=2263/100137 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":2" /><ref name=":15">{{cite journal |last1=Barcelos |first1=Chris A. |date=4 May 2023 |title=Adventures in fisting |journal=[[Sex Education (journal)|Sex Education]] |volume=23 |issue=3 |pages=279–286 |doi=10.1080/14681811.2022.2061441}}</ref><ref name="Herrman" /><ref name=":3">{{Cite news |last=Saylor |first=Steven |date=1982-04-29 |orig-date= |title=A Search for Ecstasy |url=https://digitalassets.lib.berkeley.edu/sfbagals/Sentinal/1982_SFS_Vol09_No12_Apr_29.pdf |access-date=2024-01-14 |work=[[San Francisco Sentinel|The Sentinel]] |location=San Francisco |pages=11 |via=[[University of California, Berkeley]] |volume=9 |issue=12}}</ref>. == Tariyxı == Fistingniń jınısıy qatnasıq sıpatında payda bolıwı gey erkekler mádeniyatı menen baylanıslı<ref name=":16" /><ref name=":2">{{cite journal |last1=Navin |first1=Helen |date=March 1981 |title=Medical and Surgical Risks in Handballing:: Implications of an Inadequate Socialization Process |url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_spring-1981_6_3/page/67 |journal=[[Journal of Homosexuality]] |volume=6 |issue=3 |pages=67–76 |doi=10.1300/J082v06n03_06 |pmid=7341668}}</ref><ref name="Herrman" />. Biraq onıń anıq kelip shıǵıwı tárepdarlar tárepdarınan talqılanbaqta. Birewler fisting XX ásirden baslanǵan dese<ref name="Damousi">{{cite book |last1=Damousi |first1=Joy |last2=Reynolds |first2=Robert |title=History on the Couch: Essays in History and Psychoanalysis |date=2003 |publisher=Melbourne Univ. Publishing |isbn=978-0-522-85057-4 |page=57 |url=https://books.google.com/books?id=f9NIWYP7MmkC&pg=PA57 }}</ref><ref name="Bergman">{{cite book |last1=Bergman |first1=David |title=The Violet Hour: The Violet Quill and the Making of Gay Culture |date=2004 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-50383-9 |pages=206–207 |url=https://books.google.com/books?id=Yam1zo4yUlsC&pg=PA206 }}</ref><ref>{{cite book|last=Piontek|first=Thomas|title=Queering Gay and Lesbian Studies|url=https://archive.org/details/queeringgaylesbi0000pion|url-access=registration|access-date=October 9, 2014|date=January 2006|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-03031-4|page=[https://archive.org/details/queeringgaylesbi0000pion/page/90 90]}}</ref>, ekinshiler bul qatnasıq XVIII ásirden yamasa onnan burınıraqtan baslanadı, dep tastıyıqlaydı<ref name=":16">{{cite journal |last1=Martin |first1=Jarred H |title=Fisting intimacy: The sexual scripting of intimacy in gay men's anal fisting |journal=Psychology & Sexuality |date=3 April 2023 |volume=14 |issue=2 |pages=416–431 |doi=10.1080/19419899.2022.2148119 |hdl-access=free |hdl=2263/88857 }}</ref><ref name=":30" /><ref name=":7">{{Web deregi | familiya = Smith| at = Jonathan| sáne = 2011-jıl 15-avgust | bet = A Hand in the Bush - An Interview with Deborah Addington| url = https://www.vice.com/en/article/a-hand-in-the-bush-an-interview-with-deborah-addington/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-yanvar | jumıs = [[Vice (magazine)|Vice]]| til = en}}</ref>. Mısalı, jınısıy tárbiyashı [[Robert Morgan Lawrence]] bul qatnasıqtıń mıń jıllar burın payda bolǵanın ayttı<ref>{{cite book |last=Taormino |first=Tristan |author-link=Tristan Taormino |date=1998 |title=The Ultimate Guide to Anal Sex for Women |publisher=Cleis Press |url=https://archive.org/details/ultimateguidetoa00taorrich |url-access=registration |page=103 |isbn=9781573440288}}</ref><ref name="1occupytampa.org">[[Gayle Rubin]], "The Catacombs: A Triumph of the Butthole", in ''Leatherfolk: Radical Sex, People, Politics, and Practice'', Alyson Press, 1992, {{ISBN|1555831877}}, pp. 119-141; reprinted in ''Deviations: A Gayle Rubin Reader'', [[Duke University Press]], 2011, {{ISBN|0822349868}}, {{Web deregi | bet = Archived copy| url = http://occupytampa.org/files/tristan/introfem/final/introfem%20final%20final/Gayle_S._Rubin_Deviations_A_Gayle_Rubin_Reader_a_John_Hope_Franklin_Center_Book__2011.pdf| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141006082917/http://occupytampa.org/files/tristan/introfem/final/introfem%20final%20final/Gayle_S._Rubin_Deviations_A_Gayle_Rubin_Reader_a_John_Hope_Franklin_Center_Book__2011.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-sentyabr }}, retrieved September 30, 2014.</ref>. == Texnika == Fizikalıq hám psixologiyalıq qáwipsizlikti hám zawıqlanıwdı támiyinlew ushın sherikler arasındaǵı isenim, ádette, shárt<ref name=":30" />. Ásirese, baslanıwshılar ushın keń tarqalǵan usıl bas barmaq astına qoyılgan halda tórt barmaqtı tuwrıdan-tuwrı kirgiziw. Bul usıldı ayırımlar «úndemeytuǵın úyrek» dep ataydı<ref name="Herrman" /><ref name=":32">{{cite journal |last1=Martin |first1=Jarred H |title=Exploring gender subversion and recuperation in anal fisting among gay men |journal=South African Journal of Psychology |date=September 2020 |volume=50 |issue=3 |pages=336–346 |doi=10.1177/0081246319888975 |hdl-access=free |hdl=2263/73713}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Masturbaciya]] * [[Anal jınısıy qatnasıq]] == Derekler == {{Derekler|2}} {{Jınısıy qatnasıq pozaları}} [[Kategoriya:Anal erotizm]] [[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]] [[Kategoriya:Vagina]] 4eldwss3smv5756u40lxub3f722e6d8 0 31629 266289 215123 2026-08-18T01:03:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266289 wikitext text/x-wiki '''Adam immun jetispewshiligi virusları (AIV'''; orıssha '''ВИЧ)''' — bul adamlardı juqtıratuǵın Lentivirustıń (retrovirustıń kishi toparı) eki túri. Waqıt ótiwi menen olar [[AIV/AIJS|asqınǵan immun jetispewshiligi sindromın]] (AIJS) payda etedi,<ref name="pmid8493571">{{Cite journal|title=How does HIV cause AIDS?|date=May 1993}}</ref><ref name="pmid18947296">{{Cite journal|title=Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS}}</ref> bul jaǵdayda immun sistemasınıń aste-aqırın jetispewshiligi ómirge qáwip tuwdıratuǵın opportunistlik infekciyalar hám rak kesellikleriniń rawajlanıwına múmkinshilik beredi<ref name="pmid27611681">{{Cite journal|title=Opportunistic Infections in HIV-Infected Patients Differ Strongly in Frequencies and Spectra between Patients with Low CD4+ Cell Counts Examined Postmortem and Compensated Patients Examined Antemortem Irrespective of the HAART Era}}</ref>. Emlenbegen jaǵdayda, AIV juqqannan keyin ortasha ómir súriw waqtı AIV túrine baylanıslı 9 dan 11 jılǵa shekem dep esaplanadı<ref name="UNAIDS2007">{{Web deregi | url = https://data.unaids.org/pub/epislides/2007/2007_epiupdate_en.pdf#page16| bet = 2007 AIDS epidemic update| avtor = UNAIDS| sáne = December 2007 }}</ref>. Kóp jaǵdaylarda AIV [[jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya]] bolıp, qan, eyakulyaciyaǵa shekemgi suyıqlıq, sperma hám hayallar jınıslıq aǵzası suyıqlıqları menen baylanısta bolǵanda yamasa ótkende payda boladı<ref name="PARTNER2-2019">{{Cite journal|date=June 2019|title=Risk of HIV transmission through condomless sex in serodifferent gay couples with the HIV-positive partner taking suppressive antiretroviral therapy (PARTNER): final results of a multicentre, prospective, observational study|pages=2428–2438}}</ref><ref name="Fauci-JAMA">{{Cite journal|date=February 2019|title=HIV Viral Load and Transmissibility of HIV Infection: Undetectable Equals Untransmittable|pages=451–452}}</ref>. Jınıslıq jol menen emes juǵıw juqqan anadan balasına ekiqabatlıq waqtında, tuwıw waqtında onıń qanı yamasa jınıslıq aǵzası suyıqlıǵına tiyip ketiw arqalı hám ana sútinen ótiwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=HIV-Specific Antibodies Capable of ADCC Are Common in Breastmilk and Are Associated with Reduced Risk of Transmission in Women with High Viral Loads}}</ref><ref>{{Cite book|title=Anthropology and public health : bridging differences in culture and society|url=https://archive.org/details/anthropologypubl0000unse_v3c8|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-537464-3|edition=2nd|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/anthropologypubl0000unse_v3c8/page/449 449]|oclc=192042314}}</ref><ref name="Mead">{{Cite journal|title=Contaminants in human milk: weighing the risks against the benefits of breastfeeding|pages=A426–34}}</ref>. Bul dene suyıqlıqlarında AIV erkin virus bólekshekleri retinde de, juqqan immun kletkaları ishinde de ushırasadı. Izertlewler AIV juqtırǵan sherik turaqlı túrde anıqlanbaytuǵın virus júklemesine iye bolsa, AIV prezervativsiz jınıslıq qatnas waqtında juqpaytuǵının kórsetken. AIV adam immun sistemasınıń tiykarǵı kletkaların, mısalı járdemshi T-kletkaların (ásirese CD4⁺ T-kletkaların), makrofaglardı hám dendrit kletkaların juqtırıp aladı<ref>{{Cite journal|title=Manipulation of dendritic cell function by viruses|pages=524–9}}</ref>. AIV infekciyası bir qatar mexanizmler arqalı CD4⁺ T -kletkalarınıń tómen dárejesine alıp keledi, sonıń ishinde juqtırıp alınbaǵan T-kletkalarınıń piroptozı,<ref name="pmid24356306">{{Cite journal|title=Cell death by pyroptosis drives CD4 T-cell depletion in HIV-1 infection|pages=509–14}}</ref> juqpaǵan qaptaldaǵı kletkalardıń apoptozı,<ref>{{Cite journal|title=HIV-1 induced bystander apoptosis|pages=3020–43}}</ref> juqqan kletkalardıń virus tárepinen tikkeley óltiriliwi hám juqqan CD4⁺ T-kletkalarınıń juqqan kletkalardı tanıp alatuǵın CD8⁺ citotoksikalıq limfocitler tárepinen óltiriliwi bar<ref>{{Cite book|title=Robbins Basic Pathology|year=2012|isbn=978-1-4557-3787-1|pages=147|publisher=Elsevier Health Sciences|url=https://books.google.com/books?id=jheBzf17C7YC&pg=PA147|edition=9th}}</ref>. CD4⁺ T-kletkalarınıń sanı kritikalıq dárejeden tómenlegen waqıtta kletka arqalı immunitet joǵaladı hám dene opportunistlik infekciyalarǵa barǵan sayın beyim bolıp, AIJS tiń rawajlanıwına alıp keledi. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ g6r5sxz9nsnr14e0xpv9ir40wmp6bz7 0 31630 266182 215124 2026-08-17T23:20:09Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266182 wikitext text/x-wiki '''Adam immun jetispewshiligi virusı (AIV'''; orıssha '''ВИЧ)''' — immun sistemasına hújim etetuǵın retrovirus<ref>{{Web deregi | url = https://aidsinfo.nih.gov/understanding-hiv-aids/glossary/634/retrovirus| bet = Retrovirus Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191228142824/https://aidsinfo.nih.gov/understanding-hiv-aids/glossary/634/retrovirus| arxivsáne = 2019-jıl 28-dekabr | jumıs = AIDSinfo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-dekabr }}</ref>. Emlenbegen jaǵdayda, ol '''asqınǵan immun jetispewshiligi sindromın''' '''(AIJS;''' orıssha '''СПИД)''' qosqanda bir qatar jaǵdaylarǵa alıp keliwi múmkin<ref name="CDC21015Bas">{{Web deregi | url = https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html| bet = About HIV/AIDS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html| arxivsáne = 2016-jıl 24-fevral | sáne = 2015-jıl 6-dekabr | jumıs = U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)| qaralǵan sáne = 2016-jıl 11-fevral }}</ref>. Bul aldın alıwǵa bolatuǵın kesellik. Onı emlew arqalı basqarıwǵa boladı hám basqarılatuǵın sozılmalı kesellikke aylanadı. AIV-ge qarsı em yamasa vakcina bolmasa da, antiretrovirus emlew keselliktiń barısın ásteletedi hám eger kesellik ádewir rawajlanbastan aldın qollanılsa, AIV penen jasaytuǵın adamnıń ómir dawamlılıǵın derlik standart dárejege shekem uzaytıwı múmkin. Emlenip atırǵan AIV-oń adam normal ómir súriwin kúte aladı hám onıń sebebinen emes, onıń menen birge óledi. AIV-oń adamlar (AIV penen jasaytuǵın adamlar) ushın nátiyjeli emlew virustı basıw ushın ómir boyı dawam etetuǵın dári-dármaq rejiminen ibarat bolıp, virus júklemesin anıqlanbaytuǵın dárejege túsiredi. Diagnoz qoyılǵannan keyin dárriw emleniw usınıs etiledi. Emlenbese, infekciya immun sistemasına kesent etip, aqıbetinde AIJSqa aylanıwı múmkin, bul geyde kóp jıllardı aladı. Dáslepki juqtırıwdan keyin adam hesh qanday belgilerdi sezbewi yamasa qısqa múddetli grippke uqsas kesellikti basınan ótkeriwi múmkin<ref name="WHO2015Fact">{{Web deregi | url = https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/| bet = HIV/AIDS Fact sheet N°360| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/| arxivsáne = 2016-jıl 17-fevral | sáne = November 2015 | baspaxana = [[World Health Organization]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 11-fevral }}</ref>. Bul dáwirde adam óziniń AIV-oń ekenin bilmewi múmkin, biraq olar virustı basqalarǵa juqtıra aladı. Ádette, bul dáwirden keyin hesh qanday belgilersiz uzaq dawam etetuǵın inkubaciya dáwiri baslanadı. Aqıbetinde AIV infekciyası tuberkulez sıyaqlı basqa infekciyalardıń, sonday-aq normal immun funkciyası bar adamlarda siyrek ushırasatuǵın basqa opportunistlik infekciyalar menen óspelerdiń rawajlanıw qáwpin arttıradı. Keyingi basqısh kóbinese qálemegen salmaq joǵaltıw menen de baylanıslı. Emlenbese, AIV penen jasaytuǵın adam 11 jıl ómir súriwi múmkin<ref name="UNAIDS2007">{{Web deregi | url = http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf| bet = 2007 AIDS epidemic update| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 27-may | avtor = UNAIDS| sáne = December 2007 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-mart }}</ref>. Erte testlew bul rawajlanıwdı toqtatıw hám basqalardı juqtırıwdıń aldın alıw ushın emlew kerek pe, joq pa ekenin kórsete aladı. AIV tiykarınan qorǵalmaǵan jınıslıq qatnas (sonıń ishinde anal, oral hám vaginal seks), pataslanǵan iyneler yamasa qan quyıw arqalı hám anadan balaǵa ekiqabatlıq, tuwıw yamasa emiziw waqtında juǵadı. Silekey, ter hám kóz jası sıyaqlı ayırım dene suyıqlıqları virustı juqtırmaydı<ref name="CDCtransmission">{{Web deregi | url = https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm| bet = HIV and Its Transmission| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm| arxivsáne = 2005-jıl 4-fevral | jıl = 2003| baspaxana = U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)| qaralǵan sáne = 2006-jıl 23-may }}</ref>. Oral seks arqalı virustı juqtırıw qáwpi júdá tómen<ref>{{Web deregi | url = https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-sexual-risk/preventing-sexual-transmission-of-hiv| bet = Preventing Sexual Transmission of HIV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220201062101/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-sexual-risk/preventing-sexual-transmission-of-hiv| arxivsáne = 2022-jıl 1-fevral | sáne = 2021-jıl 9-aprel | jumıs = HIV.gov| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-fevral }}</ref>. AIV juqtırıwdıń aldın alıw hám tarqalıwın boldırmaw usılları qáwipsiz seks, infekciyanıń aldın alıw ushın emlew («PrEP»), jaqında juqtırǵan adamda infekciyanı toqtatıw ushın emlew («PEP»), juqtırǵanlardı emlew hám iyne almastırıw baǵdarlamaların óz ishine aladı. Bópedegi keselliktiń aldın alıw ushın kóbinese anaǵa da, balaǵa da antiretroviruslıq dáriler beriliwi múmkin. 1980-jıllardıń basında dúnya júzinde tanılǵan,<ref name="Gallo2">{{Cite journal|date=October 2006|title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years}}</ref> AIV/AIJS jámiyetke kesellik retinde de, diskriminaciya deregi retinde de úlken tásir etti. Bul kesellik sonday-aq úlken ekonomikalıq tásirlerge de iye<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{Cite book|title=2006 Report on the global AIDS epidemic}}</ref>. Ol 1980-jıllarda anıqlanǵannan berli xalıqaralıq medicina hám siyasat itibarın, sonday-aq úlken kólemli qarjılandırıwdı ózine tarttı<ref name="isbn1-59797-294-0">{{Cite book|last=Harden|first=Victoria Angela|title=AIDS at 30: A History|year=2012|url=https://archive.org/details/aidsat30history0000hard}}</ref>. AIV XX ásirdiń bası-ortalarında batıs-oraylıq Afrikada basqa primatlardan adamlarǵa ótti<ref name="Orgin2011">{{Cite journal|title=Origins of HIV and the AIDS pandemic}}</ref>. AIJS birinshi ret 1981-jılı AQSH Keselliklerdi baqlaw hám aldın alıw orayları (CDC) tárepinen tanıldı hám onıń sebebi — AIV infekciyası — sol on jıllıqtıń basında anıqlandı. AIJS birinshi ret anıqlanǵannan baslap 2024-jılǵa shekem, bul kesellik dúnya júzi boyınsha keminde 42.3 million adamnıń ólimine sebep boldı dep esaplanadı. 2023-jılı 630,000 adam AIV menen baylanıslı sebeplerden qaytıs boldı, shama menen 1.3 million adam AIV juqtırdı hám dúnya júzi boyınsha shama menen 39.9 million adam AIV penen jasaydı, olardıń 65%-i Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń (DSS) [[Afrika]] regionında jasaydı<ref name="UN2022">{{Web deregi | url = https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet| bet = Global HIV & AIDS statistics — 2022 fact sheet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | jumıs = [[UNAIDS]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyul }}</ref>. AIV/AIJS pandemiya dep esaplanadı — bul úlken aymaqta tarqalǵan hám belsendi túrde tarqalıp atırǵan keselliktiń órshiwi<ref name="Kallings">{{Cite journal|title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS}}(subscription required)</ref>. Amerika Qurama Shtatlarınıń Milliy densawlıqtı saqlaw institutları (NIH) hám Geyts fondı AIJS tiń global emlewin islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan 200 million dollar ajıratıwǵa wáde berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-launches-new-collaboration-develop-gene-based-cures-sickle-cell-disease-hiv-global-scale| bet = NIH launches new collaboration to develop gene-based cures for sickle cell disease and HIV on global scale| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210904180604/https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-launches-new-collaboration-develop-gene-based-cures-sickle-cell-disease-hiv-global-scale| arxivsáne = 2021-jıl 4-sentyabr | sáne = 2019-jıl 23-oktyabr | jumıs = National Institutes of Health (NIH)| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3kfusptrsuwj5l4f0igbbbnv3mhf500 0 31640 266196 233827 2026-08-17T23:41:25Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266196 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Donna Rid|portret=Donna Reed.jpg|táriypi=Reed in 1961|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Donna Bell Mullenger|tuwılǵan sánesi=27.01.1921|tuwılǵan jeri=Denison, Ayova, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=14.01.1986|qaytıs bolǵan jeri=Beverli-Xillz, Kaliforniya, AQSH|ómirlik joldası=Uilyam Dj. Tattl (1943-j. turmısqa shıqqan; 1945-j. ajırasqan); Toni Ouen (1945-j. turmısqa shıqqan; 1971-j. ajırasqan); Grover Asmus (1974-j. turmısqa shıqqan).|balaları=4|iskerlik jılları=1941–1986|kásibi=Aktrisa}} '''Donna Rid''' (tuwılǵan waqtındaǵı atı '''Donna Bell Mullenger'''; 1921-jıl 27-yanvar – 1986-jıl 14-yanvar) — amerikalı aktrisa. Onıń karerası 40 jıldan aslam dawam etti hám 40 tan aslam filmlerge qatnasıwın óz ishine aladı. Ol Frenk Kapranıń bayram klassikası «Bul ájayıp ómir» (1946) filminde Meri Xetch Beyli rolin oynaǵanı hám Frenk Zinnemannıń «Usı jerden máńgilikke» (1953) atlı urıs dramasında Loren rolin oynaǵanı ushın [[Oskar sıylıǵı|Oskar sıylıǵın]] alǵanı menen ataqlı. Rid televideniedegi jumısı menen de belgili, atap aytqanda, ol «Donna Rid showı» (1958–1966) sitkomında orta klastaǵı amerikalı ana hám úy biykesi Donna Stoun rolin oynadı. Onıń qaharmanı sol dáwirdiń basqa televidenie analarınıń kópshiliginen ayrıqsha túrde batıl hám quramalıraq edi. Ol usı roli ushın kóplegen Emmi sıylıǵına nominaciyalardı hám 1963-jılı eń jaqsı televidenie juldızı ushın [[Altın Globus]] sıylıǵın aldı. Keyinirek óz karerasında Rid «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>» televidenie melodramasınıń 1984–1985-jılǵı máwsiminde [[Barbara Bel Geddes|Barbara Bel Geddestiń]] ornına [[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuing Farlou]] rolin oynadı; ol Bel Geddes showǵa qaytıwǵa sheshim qabıllap, kútilmegende jumıstan bosatılǵanda, ol óndiris kompaniyasın shártnamanı buzǵanı ushın sudqa berip, jeńip shıqtı. == Erte jaslıq dáwiri == Rid 1921-jılı 27-yanvarda Ayova shtatınıń Denison qalasında Donna Bell Mullenger atı menen dúnyaǵa kelgen, onıń ákesi Uilyam Richard Mullenger, al anası Xeyzel Djeyn (qızlıq familiyası Shiyvs) bolǵan. Bes perzenttiń úlkeni bolıp, ol metodist bolıp tárbiyalanǵan. Onıń eki inisi, Uilyam Li (1927–1993) hám Kit Mullenger, hám eki qarındası, Levon «Xeydi» Flinn (1924–2019) hám Karen Mullenger (1942-j. tuwılǵan) bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.upi.com/Archives/1986/01/15/Hometown-mourns-actress-Donna-Reed/1595506149200/| bet = Hometown mourns actress Donna Reed - UPI Archives| sáne = 1986-jıl 15-yanvar | til = en| jumıs = UPI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-yanvar }}</ref>. 1936-jılı, ol Denison joqarı mektebiniń ekinshi kursında oqıp júrgende, onıń ximiya muǵallimi oǵan «Qalay dos tabıw hám adamlarǵa tásir etiw» kitabın bergen. Kitap onıń ómirine úlken tásir etken dep aytıladı. Onı oqıǵannan keyin, ol mektep spektakliniń bas rolin jeńip alǵan, kampus dilbarı bolıp saylanǵan hám 1938-jılǵı pitkeriwshiler arasında aldıńǵı 10-lıqqa kirdi. Denison joqarı mektebin pitkergennen keyin, Rid muǵallim bolıwdı jobalastırǵan, biraq kolledj ushın tóley almaǵan. Ol dayı apasınıń másláháti menen Kaliforniyaǵa kóship, Los-Andjeles qala kolledjine oqıwǵa kirgen. Kolledjde oqıp júrgende, ol aktrisa bolıw niyeti bolmasa da, hár túrli saxna spektakllerinde qatnasqan. Studiyalardan birneshe ekran sınaǵınan ótiw usınısın alǵannan keyin, Rid aqırında Metro-Goldwyn-Mayer menen shártnamaǵa qol qoyǵan; biraq, ol dáslep oqıwın tamamlawdı talap etken<ref>{{Cite news|title=Donna Reed Says Success and Beauty Depend on Happiness Lane, Lydia|work=Los Angeles Times|date=Aug 23, 1953|page=C9}}</ref>. Ol associat dárejesin alǵannan keyin, agent penen shártnama dúzgen. == Karerası == === Metro-Goldwyn-Mayer === 1941-jılı Metro-Goldwyn-Mayer menen shártnama dúzgennen keyin, Rid óziniń kino debyutin Robert Sterling menen birge «Qashıw» filminde ámelge asırdı; ol sol waqıtta Donna Adams atı menen kórsetilgen edi. MGM tez arada onıń atın Donna Rid dep ózgertti, sebebi Ekinshi jer júzlik urısı waqtında nemislerge qarsı keyip kúshli edi. «Studiya publicisti bul attı maǵan qoydı, hám ol maǵan hesh qashan unamaǵan», — dep aytqan Rid bir ret. «Men «Donna Rid» degen attı esitkende, uzın boylı, sulıw, qatal sarı shashlı hayaldı elesletemen, ol men emespen. «Donna Rid» — bul suwıq, qorqınıshlı sestegi at»<ref name="donna">{{Cite news|title=The All American Girl; Despite an Academy Award-winning performance as a prostitute in 'From Here to Eternity,' Donna Reed maintained an image of wholesomeness throughout her career|work=Newsday|date=Jan 15, 1986|page=04}}</ref>. Rid «Arıq adamnıń kóleńkesi» (1941) hám Uolles Biridiń «Sırnay dawısı» (1942) filmlerinde qosımsha roldi oynadı. MGM-degi kóp jas juldızlar sıyaqlı, ol Mikki Runi menen Endi Xardi filminde oynadı, onıń jaǵdayında bul úlken ataqlılıqqa iye bolǵan «Endi Xardidiń kewlin tabıw» (1942) boldı. Ol «Moki» (1942) balalar filminde ekinshi bas rolde oynadı. Rid «Doktor Gillespidi shaqırıw» (1942) hám «Apachi soqpaǵı» (1942) filmlerinde bas rolde oynadı, sonnan keyin Edvard Arnold penen birge Fred Zinnemann rejissyorlıǵındaǵı «Túndegi kózler» (1942) trillerinde oynadı. Rid Mikki Runi menen birge «Adamzat komediyası» (1943), «Doktor Gillespidiń jınayat isi» (1943) hám «Tómennen kelgen adam» (1943) filmlerinde kórindi. Ol MGM-niń kóplegen juldızları sıyaqlı «Mıńlaǵan alǵıslar» (1943) filminde de epizodlıq rolde oynadı. Onıń «qońsı qız» súykimli kórinisi hám saxnadaǵı jıllı minez-qulqı onı Ekinshi jer júzlik urısı dáwirindegi ataqlı pin-ap modeline aylandırdı hám ol shet eldegi amerikalı áskerlerdiń xatlarına jeke ózi juwap berdi. Ol urıs waqtında oǵan jiberilgen 350-ge jaqın xattı saqlap qalǵan<ref>{{Cite news|last=Thomson|first=David|date=2009-05-27|title=Wartime letters to Donna Reed are a part of real, and reel, history|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/may/27/donna-reed-film|access-date=2025-05-28|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. Rid «Mine, qatardaǵı Xargrouv» (1944) hám «Miyrimli Enni» (1945) vestern filmlerinde bas rolde oynadı. Ol «Dorian Greydiń portreti» (1945) filminde boldı hám Djon Ueyn menen birge Djon Fordtıń «Olar jumsalatuǵın edi» (1945) filminde miyirbiyke rolinde oynadı. Bul waqıtta MGM Ridiń múmkinshiliklerine júdá úlken úmit penen qaraǵan<ref>{{Cite news|title=Donna Reed Hailed as 'Crown Princess': M.G.M. Seats Donna Reed on Crown Princess Throne|last=Schallert, Edwin|date=Mar 26, 1944|work=Los Angeles Times}}</ref>. [[Fayl:Wonderful_Life.jpg|oñğa|nobaý|Rid Djeyms Styuart penen birge klassikalıq «Bul ájayıp ómir» (1946) filminde]] Rid óziniń Denison joqarı mektebindegi ximiya muǵallimi Edvard R. Tompkins penen birge (Manxetten joybarında islegen) 1947-jılǵı MGM filmi «Baslanıw yamasa sońı» filmi ústinde islesken, bul film atom bombasınıń tariyxı hám máseleleri haqqında edi. Rid waqıyaǵa úles qosqan, biraq sońǵı filmde kórsetilmegen<ref>{{Web deregi | url = http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/lovely-mgm-actress-donna-reed-has-a-lively-discussion-with-news-photo/515461474#lovely-mgm-actress-donna-reed-has-a-lively-discussion-with-dr-edward-picture-id515461474| bet = Donna Reed Talking to Scientist| sáne = 2016-jıl 12-mart | jumıs = Gettyimages.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-dekabr }}</ref>. Rid Tom Dreyk penen birge «Meniń usılıma sadıq» (1946) romantikalıq komediyasında bas rolde oynadı. MGM RKO ǵa Ridti Frenk Kapranıń «Bul ájayıp ómir» filminde Meri Beyli roli ushın qarızqa berdi. Film sonnan berli Amerika kino instituti tárepinen eń jaqsı 100 amerikalı filmniń biri dep atalǵan hám rojdestvo qarsańında televizorda turaqlı túrde kórsetiledi. Rid keyinirek bul «Men oynaǵan eń qıyın film edi. Heshbir rejissyor mennen sonsha kóp talap etpegen» dedi. MGM-ge qaytıp, ol Lana Tyorner hám Van Xeflin menen birge «Jasıl delfin kóshesi» (1947) filminde oynadı, bul finanslıq jaqtan tabıslı boldı. [[Paramount Pictures|Paramount]] Ridti Alan Ledd penen birge eki film ushın qarızǵa aldı: «Dańqtan tıs» (1948), bul jerde ol sońǵı minutta Djoan Kolfildtiń ornına keldi,<ref>{{Cite news|title=Two Will Produce Own Story as Film: Joseph Than and Anita Loos Plan to Offer 'White Night' -- UA or RKO May Release It.|author=Thomas F. Brady|date=Sep 3, 1947|work=[[The New York Times]]|page=31}}</ref> hám «Chikago aqırǵı múddeti» (1949). 1949-jılı Rid jaqsıraq rollerdi qáleytuǵının bildirdi<ref>{{Cite news|author=Schallert, Edwin|title=Donna Reed Declares Self in Revolt Against Sweet, Simple, Negative Roles|work=Los Angeles Times|date=Oct 23, 1949|page=D1}}</ref>. === Columbia === [[Fayl:Frank_Sinatra_and_Donna_Reed_at_the_1954_Academy_Awards.jpg|nobaý|«Usı jerden máńgilikke» filmindegi roli ushın Rid (shepte, kásiplesi Frenk Sinatra qasında) eń jaqsı ekinshi dárejeli aktrisa ushın Oskar sıylıǵın aldı.]] 1950-jıldıń iyun ayında Rid Columbia Studios penen shártnama dúzdi. Ol Djon Derek penen birge eki filmde kórindi: «Shembiniń qaharmanı» (1951) hám «Jánjel beti» (1952). Ol «Meniń iynimdegi ayqulaq» (1952) filminde epizodlıq rolde oynadı. Rid Rendolf Skottıń «Darǵa asıw túyini» (1952) filminde súyiklisi rolinde oynadı, sonnan keyin Warner Bros tárepinen Ueyn menen birge «Joldaǵı mashqala» (1953) ushın qarızǵa alındı. Ol Edvard Smoldıń «Jeti teńizdiń qaraqshıları» (1953) filminde Djon Peynniń súyiklisi rolinde oynaw ushın qarızǵa berildi. Rid Montgomeri Klifttiń qaharmanınıń súyiklisi Alma «Loren» Byork rolin Ekinshi jer júzlik urısı draması «Usı jerden máńgilikke» (1953) filminde oynadı. Bul rol Ridke 1953-jılı eń ayrıqsha ekinshi dárejeli aktrisa ushın Oskar sıylıǵın alıp keldi. Onıń rolleriniń sapası jaqsılanbaǵanday kórindi: ol Paramountta Martin hám Lyuis penen birge «Keddi» (1953) filminde súyiklisi rolinde; Rok Xadson menen birge «Tapansha qáhári» (1953); Dana Endryus penen birge «Óltiriwge úsh saat» (1954); hám Robert Frensis penen birge «Olar batısqa bardı» (1954) filmlerinde oynadı. Rid MGM-ge «Parijdi sońǵı ret kórdim» (1954) filminde oynaw ushın qayttı. Rid «Ford televidenie teatrı», «Xans Andersonnıń ertekleri», «Djeneral Elektrik teatrı» hám «Gúman» sıyaqlı televidenie showlarında miyman retinde kórine basladı. Ol filmlerde, ádette súyikli qız retinde, kóriniwdi dawam etti: Payn-Tomas prodyuserliginde Fred MakMyurrey hám Charlton Xeston menen birge Lyuis hám Klark retinde «Alıstaǵı gorizontlar» (1955) filminde, amerikalı indian Sakagaveya rolinde; Universalda Stiv Allen menen birge «Benni Gudmen gúrrińi» (1956) filminde Gudmenniń hayalı rolinde; MGM-de Glenn Fordtıń hayalı retinde «Tólew!» (1956); Universalda Richard Uidmark penen birge vestern «Keri soqqı» (1956); Keniyada Kornel Uayld penen birge túsirilgen «Mombasadan tısqarı» (1957), film túsiriw waqtında jaraqat alǵan; hám Romulus Pictures ushın Angliyada Styuart Grendjer menen birge túsirilgen «Tutas haqıyqat» (1958)<ref>{{Cite news|title=Drama: Schary Selects 'Power and Prize' for Taylor; Gun Injures Donna Reed|author=Schallert, Edwin|work=Los Angeles Times|date=Jan 26, 1956|page=31}}</ref>. === ''Donna Rid showı'' === 1958-jıldan 1966-jılǵa shekem Rid sol waqıttaǵı kúyewi Toni Ouenniń prodyuserligindegi ABC kanalınıń «Donna Rid showı» teleserialında bas rolde oynadı. Serialda ol pediatr Aleks Stounnıń (Karl Bec) hayalı hám Djeff (Pol Petersen) hám Meri Stounnıń (Shelli Fabares) anası Donna Stoun rolin oynadı. Rid komediyada oynaw ideyasına qızıqtı, biraq onıń tájiriybesi az boldı. Ol sonday-aq hayal rolin oynawdı unatatuǵın edi<ref>{{Cite news|title=ON THE COVER: Donna Reed Sets Up TV Household Donna Reed Sets Up TV Household|author=McMurphy, Jean|work=Los Angeles Times|date=May 17, 1959|page=g3}}</ref>. Serial ABC kanalında segiz máwsim dawam etti. Rid serialdaǵı jumısı ushın [[Altın Globus]] sıylıǵın jeńip aldı hám tórt Emmi sıylıǵına usınıldı. Rid óziniń showın bılay dep sıpatlaǵan: «[...] kishi qala ómiriniń kóbinese házil menen aralasqan haqıyqıy kórinisi. Biziń syujetlerimiz Amerikanıń eń áhmiyetli nárseleriniń biri — súyispenshilikke tolı shańaraq átirapında qurılǵan». Showda Ridiń qaharmanı Donna Stoun súyispenshilikke tolı ana hám hayal, biraq sonıń menen birge sezimleri hám yumor sezimi bar kúshli, aqıllı hayal<ref>{{Web deregi | url = http://www.donnareedshow.com/articles/tvroundup62.html| bet = Don't Call The Donna Reed Show 'Situation Comedy'| jumıs = Donnareedshow.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-dekabr }}</ref>. Ayırım feministler showdı sınǵa alıp, ol úy biykeleri arasında boysınıwshılıqtı xoshametleydi dep esapladı. 1979-jılǵı intervyuda tórt bala tárbiyalaǵan Rid bılay dep juwap berdi: «Men óz shańaraǵın basqara alatuǵın kúshli hayaldı oynadım. Bul kóp adamlarǵa unamadı»<ref>{{Cite news|title=Donna Reed's show reflects an era when mother, too, knew best|work=Pittsburgh Post-Gazette|author=Gilbert|date=2011-12-27}}</ref>. 1984-jılǵı televidenie intervyuda Rid óziniń showı haqqında bılay dedi: «Men hayallar ushın bir málimleme berip atırǵanımday sezindim. Bul ana axmaq emes edi. Ol ústemlik etpedi, biraq ol aqıllı hám menińshe, alǵa qaray oylaytuǵın, baxıtlı turmıs qurǵan edi». 2008-jılǵı intervyuda serialda onıń ulı Djeff Stoun rolinde oynaǵan Pol Petersen de óndiristiń áhmiyeti haqqında óz pikirleri menen bólisken:<blockquote>Bul show shınında da shańaraqtıń áhmiyeti haqqında edi. Mine, sol jerde ómir sabaqları áwladtan áwladqa ótedi. Olardıń ótiwiniń belgili bir usılı bar, muhabbat hám miyrim menen...[Donna Rid showı] jaqsıraq waqıt hám orındı súwretleydi. Onda házirgi oyın-zawıq ónimlerinde jetispeytuǵın belgili bir dárejede intellekt hám kásiplik bar. Ol jibergen xabarlar unamlı hám ruwxlandırıwshı edi. Siz kórgen adamlar jaǵımlı, shańaraq kewilli, jaǵdaylar adamlarǵa tanıs edi. Ol 22 yarım minut dawamında ómirdiń kishi dilemmaların qalay sheshiw haqqında ádeplilik kórsetpeleri hám másláhátlerin berdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.catholic.org/ae/tv/review.php?id=30989| bet = Life was better in 'Donna Reed' world| jumıs = Catholic.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-dekabr }}</ref>.</blockquote> === Keyingi karerası === 1966-jılı «Donna Rid showı» juwmaqlanǵannan keyin, Rid balaların tárbiyalawǵa hám siyasiy belsendilikke dıqqatın awdarıw ushın, aktyorlıqtan demalıs aldı. Ol 70-jıllardıń aqırında aktyorlıqqa qayttı, «Eń jaqsı orın» (1979) hám «Qáwipli sabaqlar» (1983) telefilmlerinde, sonday-aq «Muhabbat qayıǵı»nda miyman retinde kórindi<ref>{{Web deregi | url = http://www.biography.com/search/article.do?id=9542105| bet = Donna Reed Biography (1921–1986)| arxivurl = http://arquivo.pt/wayback/20090716222406/http://www.biography.com/search/article.do?id=9542105| arxivsáne = 2009-jıl 16-iyul | baspaxana = biography.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 1-noyabr }}</ref>. 1984–85-jılǵı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>» teleserialınıń máwsiminde Rid awırıwı sebepli showdan ketken [[Barbara Bel Geddes|Barbara Bel Geddestiń]] ornına [[Miss Elli Yuing]] rolin oynadı. Show haqqında Rid 1984-jılǵı intervyuda bılay dep túsindirdi:<blockquote>«Dallas»tıń tabıslı bolıwınıń tiykarǵı sebepleriniń biri — shańaraq. Olar hámmesi birge turadı. Olar urısıwı múmkin, biraq olar bir-birin qollap-quwatlaydı hám bir otaw astında jasaydı, bul shınında da qáwimlik, al házirgi waqıtta bunday emes! Hám menińshe tereń ishinde hárbir adam bunı saǵınadı.</blockquote>Bel Geddes jaqsılanıp, kútilmegende 1985–86-jılǵı máwsim ushın rolge qaytıwdı qálegende, Rid kútilmegende jumıstan bosatıldı. Ol «Dallas» óndirisin toqtatıw ushın sudqa berdi, sol waqıtta ol [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] roline qayta tikleniw ushın kelisimler alıp bardı<ref name="The New York Times">{{Cite news|title=Donna Reed Loses Bid for 'Dallas' Role|date=1985-06-19|work=The New York Times}}</ref>. Rid sonnan keyin shártnamanı buzǵanı ushın sudqa berdi, keyin 1 million dollardan aslam summa menen sudtan tıs kelisimge keldi<ref name="people">{{Cite news|title=The Television Generation Mourns Its Favorite Surrogate Mother, Tough but Tender Donna Reed|date=1986-01-27|work=People}}</ref>. == Jeke ómiri == [[Fayl:Donna_Reed_and_family_1959.JPG|nobaý|Rid, Toni Ouen hám olardıń tórt perzenti 1959-jılı. Turǵan — Penni Djeyn; otırǵanlar shepten ońǵa — Toni kishi, Meri hám Tim.]] 1943-jıldan 1945-jılǵa shekem Rid grimshi Uilyam Tattlǵa turmısqa shıqqan. Olar 1945-jılı ajırasqannan keyin ol prodyuser Toni Ouenǵa turmısqa shıqtı. Olar birge tórt perzentti tárbiyaladı: Penni Djeyn (1945-j. tuwılǵan) hám Entoni (1946-j. tuwılǵan) — ekewi de asırap alınǵan — hám Timoti (1949-j. tuwılǵan) hám Meri Enn (1957-j. tuwılǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://dbrnews.com/news/sleuthing-in-the-donna-reed-archives/article_781550e4-7641-11ed-a72a-db064a6a0e34.html| bet = Sleuthing in the Donna Reed Archives| avtor = Miller| at = Judy| sáne = 2022-jıl 9-dekabr | til = en| jumıs = Bulletin & Review - DBRNews.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-yanvar }}</ref>. 26 jıllıq nekesinen keyin Rid hám Ouen 1971-jılı ajırastı. Úsh jıldan keyin Rid pensiyadaǵı Amerika Qurama Shtatları Áskeriy polkovnigi Grover V. Asmusqa turmısqa shıqtı. Olar onıń 1986-jılı qaytıs bolǵanına shekem birge boldı<ref>{{Cite book|last=Scott Royce|first=Brenda|title=Donna Reed: A Bio-bibliography}}</ref>. === Siyasiy kózqarasları === Dizimge alınǵan respublikashı bolǵan Rid, Vetnam urısı waqtında siyasatqa qızıǵa basladı, sol waqıtta ol asırap alǵan ulı Tonidiń áskerge shaqırılıwı múmkinliginen táshwishlendi. 1967-jılı Rid tınıshlıq belsendisine aylandı hám urısqa qarsı «Tınıshlıq ushın jáne bir ana» atlı qorǵaw toparınıń birge baslıǵı boldı. Topardıń uranı «Urıs balalar menen basqa da tirishilik ushın paydalı emes» edi<ref>{{Cite news|date=1971-03-27|title=Donna Reed is dedicated to peace effort|work=Gettysburg Times}}</ref>. 1971-jılı Los-Andjeles Tayms gazetasına bergen intervyuda Rid bılay dedi:<blockquote> Dáslebinde biz [Toni] óz mámleketine urısqa qatnaspaytuǵın rolde xızmet etiwi kerek dep oyladıq. Biraq ol sonı da qabıl etpedi, sebebi pútkil isti adamgershilik jaqtan nadurıs dep esapladı. Ol húkimetke yamasa áskerge isenbedi. Men Toniden kóp nárse úyrendim. </blockquote>Rid 1964-jılǵı Amerika Qurama Shtatları prezident saylawında Barri Golduoterdi qollap-quwatladı. Vetnam urısına qarsı shıǵıwınan basqa, Rid sonday-aq 1968-jılǵı prezident saylawında urısqa qarsı kúshli jaqlawshı bolǵan Minnesotadan demokrat senator Yudjin Makkartidi qollap-quwatladı. == Qaytıs bolıwı == [[Fayl:Donna_Reed_grave_at_Westwood_Village_Memorial_Park_Cemetery_in_Brentwood,_California.JPG|nobaý|Donna Ridtiń qábiri]] Rid 1986-jılı 14-yanvarda 64 jasında Kaliforniyanıń Beverli-Xillz qalasında asqazan astı bezi raginen qaytıs boldı. Oǵan úsh ay aldın kesellik diagnozı qoyılǵan hám onıń emlenbeytuǵın sońǵı basqıshında ekeni aytılǵan. Onıń denesi Los-Andjelestegi Pirs aǵayinleriniń Vestvud-Villidj memorial parkı hám máyitxanasına jerlengen<ref>{{Cite book|title=Hollywood the movie lover's guide: the ultimate insider tour to movie L.A|publisher=Broadway Books}}</ref>. == Miyras == 1987-jılı Ridtiń jesiri Grover Asmus, aktrisalar Shelli Fabares hám Norma Konnolli hám basqa da dosları hám shańaraq aǵzaları menen birge Atqarıwshılıq kórkem óner ushın Donna Rid Fondın dúzdi. Ridiń tuwılǵan qalası Denisonda jaylasqan, kommerciyalıq emes shólkem atqarıwshılıq kórkem óner studentlerine stipendiyalar beredi, hár jılı atqarıwshılıq kórkem óner sheberlik sabaqları festivalın ótkeredi hám Atqarıwshılıq óner ushın Donna Rid Orayın basqaradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.donnareed.org/html/templates/dr_section.php?dr_section=fndn| bet = Donna Reed Foundation for the Performing Arts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080915103744/http://www.donnareed.org/html/templates/dr_section.php?dr_section=fndn| arxivsáne = 2008-jıl 15-sentyabr | baspaxana = donnareed.org| qaralǵan sáne = 2008-jıl 1-noyabr }}</ref>. Denisonda hár jılı Donna Rid Festivalı ótkeriledi<ref>{{Cite book|last=Whye|first=Mike|title=The Great Iowa Touring Book: 27 Spectacular Auto Trips|year=2004|url=https://archive.org/details/greatiowatouring0000whye}}</ref>. Ridiń balalıq úyi Denisondaǵı Donna Rid kóshesinde jaylasqan edi, biraq 1983-jılı órt nátiyjesinde wayran bolǵan<ref>{{Cite book|last=Fultz|first=Jay|title=In Search of Donna Reed|url=https://archive.org/details/isbn_9780877456254}}</ref>. Rid óziniń [[Oskar sıylıǵı|Oskar sıylıǵın]] tuwılǵan qalasına miyras etip qaldırdı hám ol Denisondaǵı Uilyam A. MakGenri úyinde kórgizbege qoyılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.donnareed.org/html/templates/dr_detail.php?dr_detail=oscar| bet = Donna Reed Foundation for the Performing Arts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110716165149/http://www.donnareed.org/html/templates/dr_detail.php?dr_detail=oscar| arxivsáne = 2011-jıl 16-iyul | baspaxana = donnareed.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-may }}</ref>. 2010-jıldıń may ayında Turner Klassikalıq Filmleri Ridti ózleriniń aydıń juldızı retinde húrmetledi, bul waqıtta Penni Djeyn Ouen anasına arnawlı estelik sózin sóyledi. 2011-jılǵı maqalada aktrisa Shelli Fabares («Donna Rid showı»nda Meri Stoun rolinde oynaǵan) bılay dep jazǵan:<blockquote>[Donna Rid] shınında da meniń ekinshi anama aylandı. Ol men ushın úlgi boldı hám solay bolıp qalmaqta. Men ele de bir nárse islew haqqında sheshim qabıllap atırǵanda, onıń dawısın basımda esitemen, ol meni ekewiniń ishinen kúshlirek sheshimdi qabıllawǵa shaqıradı. Men onı júdá jaqsı kóretuǵın edim<ref name="Los Angeles Times">{{Cite news|title=Classic Hollywood: 'The Donna Reed Show'|work=Los Angeles Times|date=2011-12-26}}</ref>.</blockquote>Fabares sonday-aq Ridti «haqıyqıy Ayova qızı» dep sıpatlaǵan. «Orta Batıstaǵı adamlardıń tiykarǵı miyrimligi bar. Olar ǵamxor hám eger bir nárse islew kerek bolsa, sizge járdemlesiwge tayar. Ol hesh qashan sol Orta Batıs qızın joǵaltpaǵan». Ayova shtatı 2021-jılı 27-yanvarda onıń tuwılǵanınıń 100 jıllıǵın belgilep, bul sáneni Donna Rid Kúni dep járiyaladı<ref>{{Cite news|date=January 27, 2021|title=Daughter of Donna Reed, Mary Owen, moves to Iowa City just in time for Donna Reed Day|work=Iowa City Press-Citizen|url=https://www.press-citizen.com/picture-gallery/entertainment/2021/01/27/daughter-donna-reed-mary-owen-remembers-her-mother-iowa/6665309002/}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:1986-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Dallas (teleserial)]] [[Kategoriya:Amerikalı aktrisalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Amerikalı film aktrisaları]] bu31l2ueuzv1iwgizqkadl0dmhsddwd 0 31675 266307 265391 2026-08-18T01:19:55Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266307 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Lesli-Enn Daun|portret=Lesley-Anne_Down.jpg|kásibi=Aktrisa, qosıqshı, model|iskerlik jılları=1968–házirgi waqıtqa shekem|tuwılǵan sánesi=17.03.1954|tuwılǵan jeri=Uondsvort, London, Angliya|ómirlik joldası=Enrike Gabriel (1980-j. turmısqa shıqqan; 1981-j. ajırasqan) Uilyam Fridkin (1982-j. turmısqa shıqqan; 1985-j. ajırasqan) Don E. FontLeRoy (1986-j. turmısqa shıqqan) Sherigi: Bryus Robinson (1969–1979)|balaları=2}} '''Lesli-Enn Daun''' (1954-jılı 17-martta tuwılǵan) — britaniyalı aktrisa hám qosıqshı. Ol óziniń kino debyutin 1969-jılǵı «Men tanıytuǵın sındırıwshı qus» drama filminde islegen hám keyin «Hújim» (1971), «Grafinya Drakula» (1971) hám «Papa Ioanna» (1972) filmlerinde kórindi. Ol ITV kanalınıń «Joqarı hám tómen» (1973–75) tariyxıy drama serialında Djordjina Uorsli roli menen dańqqa eristi. Daun «Qızǵılt pantera qayta hújim etedi» (1976), «Kishi túngi muzıka» (1977), «Birinshi úlken poezd tonawı» (1978), «Gannover kóshesi» (1979), «Qopal kesiw» (1980), «Sfinks» (1981) hám «Kóshpeliler» (1986) filmlerindegi rolleri menen jáne de tanıldı. Televideniede ol «Jalǵız hám bir ǵana Fillis Diksi» (1978), «Notr-Dam búkiri» (1982), «Murder Is Easy» (1982) filmlerinde bas rollerdi oynadı hám eń kórneklisi, televidenie tariyxındaǵı eń joqarı reytingli mini-seriallardıń biri «Arqa hám qubla»da (1985–86) Medelin Febrey rolin oynadı, bul rol ushın ol 1986-jılı [[Altın Globus]] sıylıǵına usınıldı. 1990-jılı Daun [[CBS]] drama serialı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»ta Stefani Rodjers rolin oynadı. 1997–99-jıllarda ol NBC melodrama serialı «Quyash batıs jaǵası»nda Oliviya Richards rolin oynadı. 2003-jıldıń aprelinen 2012-jıldıń fevralına shekem ol CBS melodrama serialı «Batıl hám gózzal»da Djeki Maron rolin oynadı<ref name="CBSBio">{{Web deregi | url = http://www.cbs.com/daytime/the_bold_and_the_beautiful/bio/lesley-anne_down/bio.php| bet = Lesley-Anne Down as Jackie Payne Marone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090207092330/http://www.cbs.com/daytime/the_bold_and_the_beautiful/bio/lesley-anne_down/bio.php| arxivsáne = 2009-jıl 7-fevral | baspaxana = CBS| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-may }}</ref>. == Ómiri hám karerası == === Erte jaslıq dáwiri === Daun 1954-jılı 17-martta tuwılǵan hám Angliyanıń London qalasındaǵı Uondsvort rayonında ósken<ref name="Ind30Nov1998">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/interview-lifes-a-sunset-beach-1188218.html|access-date=13 May 2009|title=Interview: Life's a Sunset Beach}}</ref>. Ol aktyorlıq hám modellik penen shuǵıllana basladı hám jasóspirimlik waqtında birneshe gózzallıq tańlawlarında jeńimpaz boldı. Ol 15 jasta Britaniyanıń eń gózzal jasóspirimi dep tán alındı. Daun 15 jasta mektepti taslap, 17 jasta birinshi ret Amerikaǵa bardı<ref name="soapoperadigest">{{Web deregi | url = https://www.soapoperadigest.com/actors/lesley-anne-down/| bet = Lesley-Anne Down Archives}}</ref>. [[Fayl:Lesley-Anne_Down_Upstairs,_Downstairs.jpeg|solğa|nobaý|«Joqarı hám tómen»de Daun]] === 1970-jıllar === 1971-jılı Daun Britaniya televideniesiniń «Barker menen altı ushırasıw», «Belgisizlik sırtında» hám «Jámiyetlik kózqaras» seriallarında miyman retinde qatnastı. Sol jılı ol úsh filmde oynadı: birinshisi «Grafinya Drakula» bolıp, grafinya Elizabet Batoridiń átirapındaǵı ayırım ápsanalarǵa tiykarlanǵan qorqınıshlı film, onda ol Elizabettiń qızı rolin oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.inverteddungeon.com/| bet = ICVD: Creatures of the Night, Exchanging Glances| avtor = darkmoonfirelyte@hotmail.com| at = Darkmoon| jumıs = Castlevania: The Inverted Dungeon}}</ref>. Ol sonday-aq [[20th Century Studios|20th Century Fox]] studiyasınıń «Barlıq durıs dawıslar» drama filminde ekinshi dárejeli roldi oynadı. 1972-jılı Daun Liv Ullmann hám Oliviya de Xevillend penen birge «Papa Ioanna» tariyxıy drama filminde bas roldi oynadı. 1973-jılı ol Kirk Duglas bas rolde oynaǵan hám rejissyorlıq etken «Qaraqshı» vestern filminde kórindi. [[Fayl:Scalawag_1973_cast.jpeg|nobaý|Daun Kirk Duglas hám Mark Lester menen birge «Qaraqshı» filminde (1973)]] 1973-jılı Daun Emmi sıylıǵın alǵan Britaniya tariyxıy drama serialı «Joqarı hám tómen»de Djordjina Uorsli roline tańlandı. Ol óziniń debyutin 1973-jıldıń dekabr ayında «Barlıq adamlarǵa jaqsı tilek» epizodında isledi. 1974-jılı ol «Qábir sırtınan» antologiya qorqınıshlı filminde hám kelesi jılı «Brenigan» háreketli triller filminde ekinshi dárejeli rolde kórindi. Onıń televideniedegi kórinisleri arasında «Uyqı aldındaǵı gúrrińleri», «Sini» hám «Qayıq kelgende» bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.updown.org.uk/outofcos/oocafte2.htm| bet = Upstairs, Downstairs - Out of Costume| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-yanvar }}</ref>. Al «Joqarı hám tómen» onıń karerasındaǵı burılıs boldı; show 1975-jılı tawsılǵannan keyin, ol Gollivudqa kóship, kino karerasın basladı. 1976-jılı Daun Piter Sellers penen birge «Qızǵılt pantera qayta hújim etedi» komediya filminde bas roldi oynadı. Film United Artists tárepinen shıǵarılıp, sınshılardan unamlı pikirler aldı hám dúnya júzi boyınsha 75 million dollar jıynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/pink_panther_strikes_again| bet = The Pink Panther Strikes Again - Rotten Tomatoes| sáne = 1976-jıl 17-dekabr | jumıs = www.rottentomatoes.com}}</ref>. Kelesi jılı ol Elizabet Teylor menen birge Stiven Sondxaymnıń 1973-jılǵı sol atamadaǵı myuzikliniń adaptaciyası «Kishi túngi muzıka» muzıkalıq komediya filminde bas roldi oynadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.lesleyannedown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=33| bet = Lesley-Anne Down official website – Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090807051438/http://www.lesleyannedown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=33| arxivsáne = 2009-jıl 7-avgust }}</ref>. Film tiykarınan unamsız pikirler aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/little_night_music| bet = A Little Night Music - Rotten Tomatoes| sáne = 2007-jıl 5-iyun | jumıs = www.rottentomatoes.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1978/03/08/archives/film-a-little-night-musicbergmaninspired.html| bet = Film: 'A Little Night Music':Bergman-Inspired| avtor = Canby| at = Vincent| sáne = 1978-jıl 8-mart }}</ref>. 1978-jılı Daun BAFTA sıylıǵına usınılǵan «Jalǵız hám bir ǵana Fillis Diksi» atlı televidenie ushın túsirilgen drama filminde burlesk súwretshisi Fillis Diksi rolin oynadı. Ol «Betsi» romantikalıq drama filminde hám Shon Konneri menen birge «Birinshi úlken poezd tonawı» urlıq komediya filminde bas hayal rolinde kórindi. Sońǵı film sınshılardan unamlı pikirler aldı hám Daunnıń oyını Chikago Sun-Tayms gazetasınıń Rodjer Everti tárepinen atap ótildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/the_great_train_robbery_1979| bet = The Great Train Robbery - Rotten Tomatoes| sáne = 2008-jıl 16-sentyabr | jumıs = www.rottentomatoes.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.rogerebert.com/reviews/the-great-train-robbery-1979| bet = The Great Train Robbery movie review (1979) &#124; Roger Ebert| avtor = Ebert| at = Roger| jumıs = www.rogerebert.com/}}</ref>. The New York Times gazetasınan Vinsent Kenbi bılay dep jazdı: «Saterlend mırza onsha aqıllı emes qulıp ustası retinde, hám Miss Daun, birneshe simvollıq jaqtan ashıq kiyimlerde kóriniwi kerek bolǵan, ózleriniń xarakter rolleri menen kewil kóteredi. Úshewi birge ájayıp islesedi»<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1979/02/02/archives/screen-train-robbery-steams-in-on-new-run25000-caper.html| bet = Screen: 'Train Robbery' Steams In on New Run:25,000 Caper| avtor = Canby| at = Vincent| sáne = 1979-jıl 2-fevral }}</ref>. 1979-jılı Daun [[Xarrison Ford]] penen birge «Gannover kóshesi» romantikalıq urıs drama filminde bas roldi oynadı, ol aralas hám unamlı pikirler aldı hám kassada sátsiz dep esaplandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/hanover_street| bet = Hanover Street - Rotten Tomatoes| sáne = 2010-jıl 1-aprel | jumıs = www.rottentomatoes.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1979/05/18/archives/film-hanover-street-a-love-storyromantic-mixed-nuts.html| bet = Film: 'Hanover Street,' a Love Story:Romantic Mixed Nuts| avtor = Canby| at = Vincent| sáne = 1979-jıl 18-may }}</ref>. === 1980-jıllar === 1980-jılı Daun Bert Reynolds penen birge «Qopal kesiw» kriminal komediya filminde bas rolde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1980/06/19/archives/film-rough-cut-a-comedy-about-jewel-thieves-diamond-caper.html| bet = Film: 'Rough Cut,' a Comedy About Jewel Thieves; Diamond Caper| avtor = Canby| at = Vincent| sáne = 1980-jıl 19-iyun }}</ref>. «The Washington Post» gazetasınıń xabarshısı Geri Arnold bılay dep jazǵan: «Lesli-Enn Daun kóbinese Ava Gardnerdiń gúllengen waqtındaǵıday sulıw bolıp kórinedi. Onıń keń erinleri jarqın kúlkige aylanǵanda payda bolatuǵın ájayıp sezim — bul artıǵı menen lázzet alıwǵa bolatuǵın qosımsha rahát, biraq eger onıń roli oǵan kóbirek erkinlik hám isenim bergeninde jáne de jaqsı bolar edi (hám onıń gózzallıǵın bárqulla arttıratuǵın kostyumer hám shashtárezshisi bolsa). Qaharman hayaldıń dialogları «Urını uslaw» filmindegi Greys Kellidiń gúńgirt estelikleri tásirinde oylap tabılǵanday kórinedi. Rol Lesli-Enn Daunǵa qanday da bir dárejede jaraspaytuǵın menmenlikti kórsetedi. Bul sonday-aq onıń aktyorlıq sheberligin sıńǵa alıp keledi, ol Kellidikindey sáykes emes. Menińshe, onı jawız hám elegant jámiyet hayalı retinde kórsetiw ideyası Daunǵa maqtaǵannıń ornına kóbirek shekleydi. Geyde ol ózin eń isenimsiz waqıtlarındaǵı Kim Novak sıyaqlı qattı bolıp kórinedi»<ref>{{Cite news|title=The Caper &|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1980/06/20/the-caper-38/6d86d22a-a56b-492b-ab8f-84c1ddf4b088/|access-date=2023-10-27}}</ref>. 1981-jılı Daun Franklin Dj. Sheffner rejissyorlıǵındaǵı hám Robin Kuktiń 1979-jılǵı sol atamadaǵı romanına tiykarlanǵan «Sfinks» bastan ótkergenler filminde bas roldi oynadı. Filmde Daun faraon Seti I diń bas arxitektorı haqqında ilimiy jumıs jazıp atırǵan egiptolog rolin oynadı. Film sınshılardan tiykarınan unamsız pikirler aldı. «The New York Times» gazetasınan Vinsent Kenbi bılay dep jazǵan: «Aktyorlar júdá jaman oynaydı,olardıń ishinde eń jamanı Langella mırza, ol sırlı hám romantikalıq bolıwı kerek edi, biraq Nil Xilton miymanxanasınıń xızmetkerindey qılıq kórsetedi. Daun xanım waqtınıń kóp bólegin «Iiiiy!» dep baqırıp ótkeredi hám jiyi háwlirip ketedi — Mısır bólme xızmeti ásirese ashıwlandıradı. Eń jaqsı waqtında ol Jaklin Bissetti eske túsiredi, biraq usınday kóp filmlerden óziniń tulǵasın saqlap qalǵan Bisset xanımnan ayırmashılıǵı, Daun xanım film dawam etken sayın erip ketkendey boladı. Sońına kelip, men onıń Jaklin Bisset ekenine isenimli boldım»<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/02/11/movies/schaffner-s-sphinx.html?&pagewanted=all|title=Schaffner'S 'Sphinx'|access-date=2013-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://variety.com/1980/film/reviews/sphinx-2-1200424873/|title=Sphinx|access-date=2013-11-09}}</ref>. [[Fayl:Lesley_Anne_Down_Allan_Warren.jpg|nobaý|Daun 1979-jılı]] «Sfinks»ten keyin Daun televideniege qaytıp, Britaniya jámiyetlik xanımı Yunity Mitford rolinde BBC2 Playhouse antologiya seriyasınıń bir epizodında oynadı<ref>{{Cite news|title=Unity|url=https://genome.ch.bbc.co.uk/38846a642f71450f8ab28525583289f8}}</ref>. Kelesi jılı ol Agata Kristidiń filminde oynadı hám Entoni Xopkins penen birge «Notr-Dam búkiri»niń amerikalıq óndirisinde Esmeralda rolin oynadı. 1984-jılı Daun jáne Entoni Xopkins penen birge, bul jolı Erix Mariya Remarktıń «Jeńis arkası» romanına tiykarlanǵan «Jeńis arkası» romantikalıq urıs dramasında oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/1985/05/29/arts/arch-of-triumph-paris-on-eve-of-world-war-ii.html| bet = 'ARCH OF TRIUMPH,' PARIS ON EVE OF WORLD WAR II| avtor = O'Connor| at = John J.| sáne = 1985-jıl 29-may }}</ref>. Sol jıldıń aqırında ol ABC mini-serialı «Pompeydiń sońǵı kúnleri»nde kórindi. Ol sonday-aq «Gamlet» hám «Úlken úmitler»diń myuzikl versiyasında saxnada oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://soaps.sheknows.com/the-bold-and-the-beautiful/actors/lesleyanne-down/| bet = Lesley-Anne Down| sáne = 2015-jıl 8-iyun }}</ref>. 1985-jılı Daun Djon Djekstiń 1980-jıllardaǵı «Arqa hám qubla» romanlar trilogiyasına tiykarlanǵan ABC mini-serialı «Arqa hám qubla»da Medelin Febrey LaMott rolin oynadı. Kelesi jılı serialdıń dawamı mini-serial shıǵarıldı. 1985-jılǵı birinshi bólim, «Arqa hám qubla», televidenie tariyxındaǵı jetinshi eń joqarı reytingli mini-serial bolıp qalmaqta<ref name="TS 2007-08">{{Cite news|url=http://www.tribstar.com/news/lifestyles/john-jakes-journey-to-new-york-times-bestseller-list-included/article_8a3877e1-8e78-593d-9de8-b878d396254a.html|title=John Jakes' journey to ''New York Times'' bestseller list included boyhood years in Terre Haute|last=Bennett|first=Mark|date=August 11, 2007|newspaper=[[Tribune-Star]]}}</ref><ref name="P&C 2002">{{Web deregi | url = http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=11968| bet = John Jakes '53 Discusses Writing and His Upcoming Book| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110610222337/http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=11968| arxivsáne = 2011-jıl 10-iyun | sáne = 2002-jıl 18-mart | jumıs = [[DePauw University]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-oktyabr }}</ref><ref name="JJCC">{{Cite book|last=Jones|first=Mary Ellen|title=John Jakes: A Critical Companion|url=https://archive.org/details/johnjakescritica0000jone|date=November 30, 1996}}</ref>. Óziniń roli ushın ol unamlı pikirler aldı hám 1986-jılı «Televideniedegi eń jaqsı ekinshi dárejeli aktrisa» ushın [[Altın Globus]] sıylıǵına usınıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.goldenglobes.com/person/lesley-anne-down| bet = Lesley-Anne Down| jumıs = Golden Globes}}</ref>. Mini-serial túsirilip atırǵanda, Daunnıń kinorejissyorı Uilyam Fridkin menen ajırasıwı baspasózde keń járiyalandı. Daun hám Fridkinniń ajırasıw barısında ullarınıń tolıq qáwenderligi ushın alıp barılǵan qızǵın gúresinde neke buzıw, náshebentlik hám zorlıq-zombılıq ayıplawları da boldı<ref>{{Web deregi | url = https://people.com/archive/director-billy-friedkin-and-lesley-anne-down-make-a-home-movie-divorce-hollywood-style-vol-23-no-10/| bet = Director Billy Friedkin and Lesley-Anne Down Make a Home Movie-Divorce Hollywood Style| jumıs = Peoplemag}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.upi.com/Archives/1987/07/09/DIVORCE-THE-HARD-WAY/9628089557010/| bet = DIVORCE THE HARD WAY - UPI Archives| jumıs = UPI}}</ref>. 1986-jılı ol Djon MakTirnan tárepinen jazılǵan hám rejissyorlıq etilgen «Kóshpeliler» qorqınıshlı filminde Pirs Brosnan menen birge úlken ekranǵa qayttı<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/1984/film/reviews/nomads-1200426513/| bet = Nomads| avtor = Variety Staff| sáne = 1985-jıl 1-yanvar }}</ref>. 1988-jılı ol 1958-jılǵı «Abaysız» romantikalıq komediyasınıń televidenie ushın túsirilgen qayta islengen versiyasında bas roldi oynadı. «Los-Andjeles Tayms» bılay dedi: «Eki [bas rol] oyınınıń boslıǵı olardıń bos júzlerinde uzaq qalatuǵın kamera kadrları menen kúsheytiledi... Daunda biraz kóbirek qıymıldaw bar, biraq ol aldanǵan hayal retinde isley alatuǵın eń jaqsısı — tereń ashıwǵa beriledi. Óndiris sapası «Dinastiya» hám «Nots Lending» tárepinen televidenie ushın kanonlastırılǵan jipektey jumsaq aqsúyeklikti esletedi». Sol jılı Daun Marilu Xenner hám Syuzan Blekli menen birge kriminal televidenie filminde bas roldi oynadı hám keyin «Túngi júriw»de (1989) kórindi. === 1990-jıllar === 1990-jılı Daun [[CBS]] [[praym-taym]] melodrama serialı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»ta sheklengen waqıt ushın turaqlı aktrisa retinde Stefani Rodjers rolinde oynadı. Ol 10 háptelik túsiriw ushın sherek million dollar aylıq aldı. Ol Amerika revolyuciyası qarsańındaǵı kolonial Filadelfiyada ótetuǵın sátsiz televidenie komediya pilotı «1775»te (1992) bas rolde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/1992/tv/reviews/1775-1200430664/| bet = 1775| avtor = Meeks| at = Christopher| sáne = 1992-jıl 9-sentyabr }}</ref>. Ol CBS serialları «Tárbiyashı» hám «Diagnoz: Qılmıs»ta miyman retinde qatnastı. Ol «Sızıqtan ótiw» triller filminde oynap, kinoǵa qayttı. Daun keyin kishirek kólemli filmler «Túngi qaqpan» (1993), «Manchi keri hújim etedi» (1994), «Qumar shıńında II: Opasız» (1994) hám «Qupıya agentler klubı» (1996) filmlerinde bas rolde oynadı. 1994-jılı ol ABC mini-serialı «Aspan hám duzaq: Arqa hám qubla, III kitap»ta Medelin Febrey LaMott roline qayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sun-sentinel.com/1994/02/27/civil-war-saga-ends-in-heaven-and-hell/| bet = CIVIL WAR SAGA ENDS IN 'HEAVEN AND HELL'| sáne = 1994-jıl 27-fevral }}</ref>. Sońǵı bólim tiykarınan aralas hám unamsız pikirler aldı, biraq onıń kelbeti «Variety» tárepinen atap ótildi<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/1994/tv/reviews/john-jakes-heaven-and-hell-north-and-south-part-3-1200435663/| bet = John Jakes' Heaven and Hell: North and South Part 3| avtor = O'Connell| at = Patricia| sáne = 1994-jıl 25-fevral }}</ref>. Sonday-aq 1994-jılı Daun túsken film seriyasınıń besinshi hám sońǵı bóliminde háreketli triller filminde Charlz Bronson menen birge bas rolde oynadı. Film ulıwma jaman bahalandı hám 5 sınshınıń pikirine tiykarlanıp «Rotten Tomatoes» saytında siyrek ushırasatuǵın 0% reytingke iye. Kelesi jılı ol onıń «Policiya shańaraǵı» atlı televidenie ushın túsirilgen filminde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://variety.com/1995/tv/reviews/a-family-of-cops-1200443725/| bet = A Family of Cops| avtor = Sandler| at = Adam| sáne = 1995-jıl 22-noyabr }}</ref>. 1996-jılı ol 1982-jılǵı «Haywanlar patshası» filminiń dawamı «Haywanlar patshası III: Braksustıń kózi» atlı qılısh hám sıyqırlıq televidenie filminde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.allmovie.com/movie/beastmaster-iii-the-eye-of-braxus-vm1091348| bet = Beastmaster III: The Eye of Braxus (1996) - Gabrielle Beaumont &#124; Synopsis, Characteristics, Moods, Themes and Related &#124; AllMovie}}</ref>. 1996-jılı Aaron Spelling onı óziniń jańa kúndizgi melodrama serialı «Quyash batısı jaǵası»nda Oliviya Richards roline tańladı. Onıń qaharmanı 1980-jıllardaǵı praym-taym melodramaları [[Syu Ellen Yuing]] hám Aleksis Kolbidiń aralaspası edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.thefreelibrary.com/Interview:+Lesley-Anne+Down+-+I'm+such+a+cheapskate;+I+use+washing+up...-a060220848| bet = Interview: Lesley-Anne Down - I'm such a cheapskate; I use washing up liquid on my hair; FORGET THE GLITZY PARTIES - LESLEY-ANNE DOWN TELLS SHARON FEINSTEIN SHE WOULD RATHER BE AT HOME. - Free Online Library| jumıs = www.thefreelibrary.com}}</ref>. «Entertainment Weekly» den Ken Taker bılay dep jazdı: «Úlken aktyorlar quramınıń ishinde eń kórneklisi Lesli-Enn Daun, ol araqqa qumar hayal rolinde qarsılıq kórsetiw múmkin emes dárejede oynaydı, ol óziniń súyiklisin óltirgen yamasa óltirmegeni belgisiz». 1997-jılı Oliviya obrazı ushın Daun «Soap Opera Update Awards» sıylıqlarında «Eń jaqsı aktrisa» sıylıǵın jeńip aldı<ref>{{Jurnal deregi |date=21 April 2009 |title=Sunset Beach &#124; TV Review |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,286768,00.html |magazine=[[Entertainment Weekly]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421171221/http://www.ew.com/ew/article/0,,286768,00.html |archive-date=21 April 2009}}</ref>. Serial NBC kanalında 1997-jıldıń yanvarınan 1999-jıldıń dekabrına shekem kórsetildi<ref>{{Web deregi | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB05068E3CFA0B1&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM| bet = Lesley-Anne Down, 'Days' win top soap awards| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211128021253/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB05068E3CFA0B1&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM| arxivsáne = 2021-jıl 28-noyabr | sáne = 1997-jıl 9-sentyabr | jumıs = [[St. Louis Post-Dispatch]]| baspaxana = ([[Lee Enterprises]])| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-oktyabr }}</ref>. Serial waqtında Daun sonday-aq Rodni Deyndjerfildtiń «Uolli Sparks penen tanısıw» (1997) komediya filminde oynadı hám úshinshi kúyewi Don E. FontLeRoy rejissyorlıq etken «Sheksiz jas júrekler» (1998) atlı televidenie ushın túsirilgen shańaraqlıq komediya filminde bas roldi oynadı<ref name="www.soapcentral.com">{{Web deregi | url = https://www.soapcentral.com/theactors/down_lesleyanne.php| bet = About the Actors &#124; Lesley-Anne Down &#124; The Bold and the Beautiful on Soap Central| jumıs = soapcentral.com}}</ref>. === 2000-jıllardan házirgi waqıtqa shekem === «Quyash batısı jaǵası» toqtatılǵannan keyin, Daun «Patshanıń saqshısı» (2000), «Miksvill árwaǵı» (2001) hám «13-bala» (2002) filmlerinde oynadı. Ol eki «Lifetime» filminde bas rolde oynadı: «Minsiz hayal» (2001) hám Meri Xiggins Klarktiń romanına tiykarlanǵan «Sen maǵan tiyisliseń» (2002)<ref name="southcoasttoday">{{Web deregi | url = https://www.southcoasttoday.com/story/entertainment/local/2002/02/24/actress-lesley-anne-down-s/50368153007/| bet = Actress Lesley-Anne Down's career's definitely on the up and up| avtor = Service| at = LUAINE LEE, Scripps Howard News| jumıs = New Bedford Standard-Times}}</ref>. 2001-jılı ol NBC melodrama serialı «Ómirimizdiń kúnleri»nde Ledi Sheraton rolinde bes epizodta miyman retinde qatnastı<ref>{{Web deregi | url = https://www.soapcentral.com/days-of-our-lives/news/2001/0205-coronation.php| bet = Daytime royalty to attend Greta's coronation| sáne = 2001-jıl 4-fevral | jumıs = soapcentral.com}}</ref>. Ol Don E. FontLeRoy rejissyorlıq etken háreketli filmler «Búgin sen óleseń» (2005) hám «Ádillik ushın jallanǵan ásker» (2006) filmlerinde epizodlıq rollerdi oynadı, ekewinde de Stiven Sigal bas rolde oynadı. Daun 2006-jılǵı «Jeti kúnlik miyrim» komediya-drama filminiń scenariyin jazdı hám onda bas rolde oynadı. Túsiriw jumısları 1996-jılı 17-martta baslanǵan edi, bul film aqırında 2006-jılı shıǵarılǵanınan 10 jıl aldın boldı. Film aqırında 2006-jılı 1-aprelde kinoteatrlarda kórsetildi<ref name="Seven Days of Grace IMDB film locations">{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/title/tt0136517/locations| bet = Filming & Production| jumıs = IMDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref><ref name="Seven Days of Grace Rotten Tomatoes listing">{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/seven_days_of_grace| bet = Seven Days of Grace| jumıs = Rotten Tomatoes| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref>. 2003-jılı Daun CBS telekanalınıń «Batıl hám gózzal» serialında Djeki Maron rolinde basqa bir melodramaǵa tústi. Ol birinshi ret 2003-jılı 1-aprelde kórindi. 2012-jıldıń yanvar ayında Daun baǵdarlamadan ketetuǵının tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://soapoperadigest.com/content/bbs-down-contract| bet = B&B's Down Off Contract| sáne = 2012-jıl 26-yanvar | jumıs = Soap Opera Digest| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-mart }}</ref>. Onıń sońǵı kórinisi 2012-jılı 29-fevralda boldı. 2011-jılı Daun Viktor Salva rejissyorlıq etken, Rouz MakGouan, Rey Uayz hám Loren Velez benen birge «Rouzvud kóshesi » triller filminde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bloody-disgusting.com/news/24433| bet = First Images, Cast for 'Jeepers Creepers' Director's 'Rosewood Lane' – Bloody Disgusting!| sáne = 2011-jıl 5-may | jumıs = Bloody Disgusting!| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-mart }}</ref>. Ol keyin Viktor Salva rejissyorlıq etken «Qarańǵı úy» (2014) qorqınıshlı filminde bas rolde oynadı. Ol Kirsten Vangsness penen birge qara hám aq reńli tariyxıy komediya filminde aqılǵa sıymaytuǵın millioner Ledi Klermont rolin oynadı. Film 2015-jılı shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2016/02/kill-me-deadly-trailer-criminal-minds-joe-montegna-1201701605/| bet = 'Kill Me, Deadly' Trailer: 'Criminal Minds' Crew's Noir Spoof Movie – Deadline| avtor = Patrick Hipes| sáne = 2016-jıl 13-fevral | jumıs = Deadline| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-mart }}</ref>. Sonday-aq 2015-jılı Daun jáne Stiven Sigal menen birge «Keshirim» atlı háreketli triller filminde oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/kill-me-deadly-film-review-880848/| bet = 'Kill Me, Deadly': Film Review| avtor = Scheck| at = Frank| sáne = 2016-jıl 5-aprel | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]}}</ref>. Kelesi jılı ol «Men seni baqlap turman» atlı «Lifetime» filminde oynadı hám «Ádillik» vestern filminde Djeymi-Linn Siglerdiń qaharmanınıń anası rolin oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://deadline.com/2016/03/justice-nathan-parsons-jackson-rathbone-lesley-anne-down-rory-cochrane-most-hated-woman-in-america-1201725605/| bet = 'Justice' Rounds Out Cast; Rory Cochrane Joins 'The Most Hated Woman in America' - Deadline| avtor = Erik Pedersen| sáne = 2016-jıl 24-mart | jumıs = Deadline| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-mart }}</ref>. Ol 2016-jılı «Zolushka rojdestvosı» atlı Hallmark bayram filminde birge oynadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.soapsindepth.com/posts/cbs/b-b-the-bold-the-beautiful-lesley-anne-down-movie-a-cinderella-christmas-120163| bet = THE BOLD & THE BEAUTIFUL's Lesley-Anne Down Previews Her Romantic New Movie!| avtor = Eades| at = Chris| sáne = 2016-jıl 1-dekabr }}</ref>. Ol 2018-jılı «Aleks hám dizim» romantikalıq komediya filminde hám 2019-jılı «Qarańǵılıq dárwazaları» qorqınıshlı filminde kórindi; sońǵısınıń scenariyin birge jazǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaljournal.com/entertainment/lesley-anne-down-talks-about-gates-of-darkness-and-success/article/588127| bet = Lesley-Anne Down talks about 'Gates of Darkness,' and success (Includes interview)| avtor = Papadatos| at = Markos| sáne = 2021-jıl 8-aprel | jumıs = Digital Journal}}</ref>. 2020-jılı Daun [[Atlanta|Atlantaǵa]] kóship, rancho stilindegi úy satıp aldı hám aktyorlıqtan ketkenin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.soapoperadigest.com/content/catching-up-with-lesley-anne-down/| bet = Catching Up With Lesley-Anne Down (ex-Olivia, SUNSET BEACH et al)| sáne = 2022-jıl 10-yanvar }}</ref>. Soǵan qaramastan, Daun 2024-jılı Dennis Kueyd bas rolde oynaǵan «Reygan» biografiyalıq filminde Britaniya bas ministri Margaret Tetcher rolin oynaw ushın jumısqa qayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.screendaily.com/news/voltage-pictures-reagan-finds-its-margaret-thatcher-exclusive/5154845.article| bet = Voltage Pictures' 'Reagan' finds its Margaret Thatcher (exclusive)| avtor = Kay| at = Jeremy| sáne = 2020-jıl 11-noyabr | jumıs = Screen}}</ref>. == Jeke ómiri == [[Fayl:Lesley-Anne_Down_&_Bruce_Robinson.jpg|oñğa|nobaý|Lesli-Enn Daun hám Bryus Robinson (1979)]] Aktyor-jazıwshı Bryus Robinson menen 10 jıllıq qarım-qatnastı juwmaqlaǵannan keyin,<ref>{{Web deregi | url = http://www.tutorgig.com/ed/Lesley_Ann_Down| bet = tutorgig.com| arxivurl = https://archive.today/20120918090502/http://www.tutorgig.com/ed/Lesley_Ann_Down| arxivsáne = 2012-jıl 18-sentyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-mart }}</ref> Daun 1980-jılı Enrike Gabrielge turmısqa shıqtı, biraq bir yarım jıldan keyin olardıń nekesi buzıldı. Onıń ekinshi nekesi kinorejissyor Uilyam Fridkin menen 1982-jıldan 1985-jılǵa shekem dawam etti, onnan bir ulı bar. Ol úshinshi kúyewi, kinematograf Don E. FontLeRoy menen 1985-jılı «Arqa hám qubla» televidenie mini-serialın túsiriw waqtında tanıstı. Olardıń qatnasıǵı Daunnıń Fridkin menen hám Fontleroydıń Syuzan Dukat penen nekesin buzdı<ref name="People28Feb1994">{{Cite news|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20107588,00.html|newspaper=[[People (magazine)|People]]|title=The Spoils of War|date=28 February 1994|first=Tim|last=Allis}}</ref>. Nátiyjesinde payda bolǵan nızamlı hám qáwenderlik dawları Daun hám FontLeroydıń karerasın eki jılǵa toqtattı hám aqırında Daun hám Fridkinge hár birine 1 million AQSH dollarına tústi. Daun hám FontLeroydıń bir ulı bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.lesleyannedown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=33| bet = Biography at Lesley-Anne Down| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090807051438/http://www.lesleyannedown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=33| arxivsáne = 2009-jıl 7-avgust }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] [[Kategoriya:1954-jılı tuwılǵanlar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Dallas (teleserial)]] [[Kategoriya:Ullı britaniyalı aktrisalar]] 2xrgn0z288u3gydf6wwzh5dh7lspg7d 0 31682 266283 265361 2026-08-18T00:59:15Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266283 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Barbara Stok|kásibi=Aktrisa|iskerlik jılları=1980–2001|tuwılǵan sánesi=26.05.1956|tuwılǵan jeri=Dauners-Grouv, Illinoys, AQSH|ómirlik joldası=Bill Dann (1988-j. turmısqa shıqqan)}} '''Barbara Stok''' (1956-jılı 26-mayda tuwılǵan)<ref>Benjamin, Ruth (2006). ''Who Sang What on Broadway, 1866-1996: The singers (L-Z)''. Jefferson, NC: McFarland & Company. p.&nbsp;718. .</ref> — amerikalı burınǵı aktrisa, ABC telekanalınıń «Spenser: Jallanǵan» (1985–1988)<ref name="etvs">{{Cite book|last1=Terrace|first1=Vincent|title=Encyclopedia of Television Shows, 1925 through 2010|url=https://archive.org/details/encyclopediaofte0000terr_w3k8|date=2011|publisher=McFarland & Company, Inc., Publishers|location=Jefferson, N.C.|isbn=978-0-7864-6477-7|page=1003|edition=2nd}}</ref> atlı qılmıslıq drama serialında Syuzan Silverman rolinde hám [[CBS]] telekanalınıń [[praym-taym]] melodrama serialı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»ta (1990–1991) [[Liz Adams]] rolinde oynaǵanı menen belgili; ol sonday-aq serialdıń besinshi máwsiminiń eki epizodında Xezer Uilson rolinde de kórindi. == Erte jaslıq dáwiri == Illinoys shtatınıń Dauners-Grouv qalasında tuwılǵan Stok Indiana universitetinde (IU) telekommunikaciya baǵdarında bakalavr dárejesin alǵan. Aktrisa bolıwdan aldın onıń tiykarǵı qızıǵıwshılıqları translyaciya hám qosıq aytıw bolǵan<ref name="sr">{{Cite news|last1=Dawidziak|first1=Mark|title=Actress for hire: She's back on 'Spenser'|date=August 28, 1987|location=Washington, Spokane|page=42}}</ref>. IU-da oqıǵan waqtında ol universitettiń vokal toparı «Qosıq aytıwshı Xuzierler» menen birge qosıq aytqan hám bir jıl dawamında WTTV televideniesinde azanǵı tok-show baǵdarlamasın alıp barǵan<ref name="dn">{{Cite news|last1=Gardella|first1=Kay|title=Back in Spenser's arms again: Dumped last year, Barbara Stock returns to Boston|date=August 9, 1987|location=New York, New York City|page=150}}</ref>. Kolledjdi pitkergennen keyin ol Los-Andjelestegi Muzıkalıq teatr sheberxanasına qatnastı<ref>{{Cite news|title=Mailbag|date=February 5, 1989|location=Texas, McKinney|page=37}}</ref>. == Karerası == Ol 1983-jılı Brodveyde Tommi Tyun rejissyorlıǵındaǵı Toni sıylıǵın alǵan «Toǵız» myuziklinde Klaudiya rolinde oynadı, ol original quramdaǵı Shelli Byorchtıń ornına keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.ibdb.com/person.php?id=101390| bet = Barbara Stock &#124; IBDB: The official source for Broadway Information| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210121062853/https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/barbara-stock-101390| arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | avtor = The Broadway League| sáne = | baspaxana = IBDB| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-sentyabr }}</ref>. Ol praym-taym drama serialı «Spenser: Jallanǵan»da eki bólek máwsim (1985–1986; 1987–1988) dawamında Spenserdiń (Robert Urix) súyiklisi Syuzan Silverman rolinde oynap, ataqlı boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/news/Ive-read-Robert-65349.aspx| bet = I've read all of Robert B. ...| sáne = 2006-jıl 7-mart | baspaxana = [[TV Guide]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-may }}</ref>. Stok 1990-jıldan 1991-jılǵa shekem CBS praym-taym melodrama serialı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>»tıń sońǵı máwsiminde Kliff Barnstıń ([[Ken Kercheval]]) nekeslesken qızı [[Liz Adams]] rolinde oynadı<ref>{{Web deregi | url = http://tvseriesfinale.com/tv-show/dallas-season-14-dvd-19122/| bet = Win Dallas season 14 on DVD| sáne = 2011-jıl 31-yanvar | jumıs = canceled TV shows - TV Series Finale| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-avgust }}</ref>. Ol keyinirek ABC praym-taym melodrama mini-serialı «Sawda samalları»nda Greys Sommers rolinde bas rolde oynadı. Ol sonday-aq «Saynfeld»tiń «Metro» atlı epizodında kórindi, onda ol Djordj Kostanzanı (Djeyson Aleksandr) metrodan aldap shıǵarıp, onı miymanxanaǵa alıp barıp, tósekke kisenlep baylap, segiz dolların hám barlıq kiyimlerin urlaǵan. 1997-jılı Stok házirgi waqıtta jabılǵan ABC kúndizgi melodrama serialı «Port Charlz»da Nikol Devlin rolinde turaqlı túrde kórindi. Stok 100 saattan aslam televidenie kórsetiwlerinde kórindi hám «CHiPs», «Ómir haqıyqatları», «Qıyal atawı», «Remington Stil», «Túngi rıcar», «A-komanda», «Ay nurı», «Qılmıs, ol jazdı», «Gewgim aymaǵı», «MakGayver», «Perishtege tiygen» hám «Sıyqırlanǵan» sıyaqlı 30 dan aslam televidenie showlarında miyman retinde qatnastı<ref name="tvg">{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/celebrities/barbara-stock/credits/141221| bet = Barbara Stock: Credits| baspaxana = [[TV Guide]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-may }}</ref>. Onıń sońǵı ekran kórinisi 2001-jılı Mark-Pol Gosselaar menen birge «Xanzada hám teńiz piyada áskeri» telefilminde boldı. Aktrisalıqtan ketkennen keyin, Stok tiykarınan Los-Andjeles hám San-Fernando oypatlıǵındaǵı klientlerge xızmet kórsetetuǵın interer dizayn firmasın ashtı<ref>{{Web deregi | url = http://www.barbarastockdesign.com/about| bet = About| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150811114419/http://www.barbarastockdesign.com/about| arxivsáne = 2015-jıl 11-avgust | jumıs = Barbara Stock Interior Design| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-avgust }}</ref> . == Jeke ómiri == Stok 1988-jılı prodyuser Bill Dannǵa turmısqa shıqtı. Olar ol «Vern Miller» filminde islep júrip tanıs boldı, al ol onıń atqarıwshı prodyuseri edi<ref>{{Cite news|last1=Glenn|first1=Mary Gayle|title=Movie role, romance hers here|url=https://www.newspapers.com/article/the-birmingham-news-barbara-stock/172404570/|access-date=May 15, 2025|work=The Birmingham News|date=July 29, 1988|page=B 1}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] [[Kategoriya:1956-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Dallas (teleserial)]] [[Kategoriya:Amerikalı aktrisalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 1kwaka39mbp0d725mt5rpsij73vbree 0 31723 266236 215140 2026-08-18T00:11:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266236 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e9e9e9;" | Fortran |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Fortran_logo.svg|120px]] |- ! [[Programmalastırıw paradigması|Paradigma]] | Kóp paradigmalı: [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq]], [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] ([[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]], [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]]), ulıwma, [[Massiv programmalastırıw|massiv]] |- ! Dúziwshi | Djon Bekus |- ! Islep shıǵarıwshı | Djon Bekus hám IBM |- ! Birinshi payda bolıwı | 1957 |- ! Turaqlı reliz | Fortran 2023 (ISO/IEC 1539:2023) / 17-noyabr |- ! Tiplestiriw tártibi | qatań, statikalıq, manifest |- ! Fayl keńeytpeleri | .f90, .f, .for |- ! [[Veb-sayt|Veb-saytı]] | [http://fortran-lang.org fortran-lang.org] |} '''Fortran''' (/ˈfɔːrtræn/; burınǵı atı '''FORTRAN''') — bul ásirese sanlı esaplawlar hám ilimiy esaplawlar ushın qolaylı bolǵan úshinshi áwlad, kompilyaciyalanatuǵın, [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] [[programmalastırıw tili]]. Fortran dáslep [[IBM]] tárepinen islep shıǵılǵan bolıp, anıqlama qollanbası 1956-jılı járiyalanǵan;<ref name="Where">{{Web deregi | url = http://www.softwarepreservation.org/projects/FORTRAN/paper/p25-backus.pdf| bet = The history of FORTRAN I, II and III| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070726192224/http://www.softwarepreservation.org/projects/FORTRAN/paper/p25-backus.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 26-iyul | avtor = John Backus| baspaxana = Softwarepreservation.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 19-noyabr }}</ref> degen menen, birinshi kompilyatorlar tek eki jıldan keyin ǵana anıq kod payda ete baslaǵan<ref name="cpl_3rd-pg_16_quote">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=[https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/16 16]|quote=The manual for Fortran I was released in 1956, but it was 1958 before successful compilers were running programs correctly.|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Fortran [[Kompyuter programması|kompyuter programmaları]] sanlı hawa rayı boljawı, shekli elementler analizi, esaplawshı gidrodinamika, plazma fizikası, geofizika, esaplaw fizikası, kristallografiya hám esaplaw ximiyası sıyaqlı ilimiy hám injenerlik qosımshalardı qollap-quwatlaw ushın jazılǵan. Bul joqarı ónimli esaplawlar ushın keń tarqalǵan til<ref name="hpc">{{Cite journal|first=Eugene|last=Loh|title=The Ideal HPC Programming Language}}</ref> hám dúnyadaǵı eń tez superkompyuterlerdi bahalaw hám reytinglew programmaları ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.netlib.org/benchmark/hpl| bet = HPL – <!--ndash ok here as substitute for hyphen?--> A Portable Implementation of the High-Performance Linpack Benchmark for Distributed-Memory Computers| qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.spec.org/cpu2017/Docs/overview.html#benchmarks| bet = Q13. What are the benchmarks?| jumıs = Overview – CPU 2017| baspaxana = [[SPEC]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-noyabr }}</ref>. [[Fayl:IBM_Blue_Gene_P_supercomputer.jpg|nobaý|2007-jılı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] Illinoys shtatınıń Lemont qalasındaǵı Argonna Milliy Laboratoriyasında jaylasqan Argonna Jetekshi Esaplaw Orayındaǵı IBM Blue Gene/P superkompyuteriniń ornatılıwı]] Fortran kóp versiyalar hám dialektler arqalı rawajlandı. 1966-jılı Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) biraz basqasha sintaksis paydalanatuǵın kompilyatorlardıń tarqalıwın sheklew ushın Fortran ushın standart islep shıqtı<ref name="cpl_3rd-pg_18_quoted">{{Cite book|last=Wilson|first=Leslie B.|title=Comparative Programming Languages, Third Edition|url=https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2|publisher=Addison-Wesley|year=2001|page=18|quote=Another problem was that there was no standard for Fortran and so slightly different versions ... would likely fail when used with a different compiler.|isbn=0-201-71012-9}}</ref>. Keyingi versiyalar simvollı maǵlıwmat túrin, [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalı programmalastırıwdı]] (Fortran 77), [[Massiv programmalastırıw|massivli programmalastırıwdı]], [[Modulli programmalastırıw|modulli programmalastırıwdı]], ulıwma programmalastırıwdı (Fortran 90), parallel esaplawdı (Fortran 95), [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı]] (Fortran 2003) hám parallel programmalastırıwdı (Fortran 2008) qollap-quwatlawdı qostı. [[Fayl:Algol&Fortran_Family_By_Skippppp.svg|nobaý|FORTRAN hám COBOL genealogiyalıq teregi]] 2024-jıl aprel ayınan baslap, Fortran programmalastırıw tilleriniń ataqlılıǵın ólsheytuǵın TIOBE indeksinde eń jaqsı on tildiń qatarına kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| bet = TIOBE Index| avtor = TIOBE Software BV| sáne = May 2024 | jumıs = TIOBE.com| baspaxana = [[TIOBE index|TIOBE]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-may }}</ref>. == Ataması == FORTRAN ushın birinshi qollanba onı Formula Awdarıw Sisteması dep táriyipleydi hám atın kishi bas háripler menen, FORTRAN dep járiyaladı<ref name="history-fortran-i-ii-333">{{Cite journal|title=The History of Fortran I, II, and III}}</ref>. Basqa derekler atamanıń Formula Awdarmashısı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/fortran/| bet = FORTRAN: The Pioneering Programming Language| sáne = 2012-jıl 7-mart | jumıs = [[IBM]]| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-iyul | citata = }}</ref> yamasa Formula Awdarması degen mánisti bildiretuǵının aytadı<ref>{{Cite encyclopedia|title=FORTRAN|publisher=}}</ref>. Dáslepki IBM kompyuterleri kishi háriplerdi qollap-quwatlamadı hám FORTRAN 77-ge shekemgi til versiyalarınıń atları ádette hámmesi bas háripler menen jazılǵan<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Stephen J.|date=2018|title=Fortran for Scientists and Engineers|url=https://www.mheducation.com/highered/product/fortran-scientists-engineers-chapman/M9780073385891.html|edition=Fourth|location=[[New York City|New York]]|publisher=[[McGraw Hill Education|McGraw-Hill Education]]|page=13|isbn=978-0-07-338589-1}}</ref>. FORTRAN 77 Fortran simvollar toplamı tek bas háriplerdi óz ishine alǵan sońǵı versiya boldı. Fortran ushın rásmiy til standartları Fortran 90-nan baslap tildi bas hárip penen «Fortran» dep atap kelmekte. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:John_Backus_2.jpg|nobaý|Djon Bekus (1924–2007) 1953-jıl dekabrde FORTRAN proektin usındı hám 1977-jılı A.M. Tyuring sıylıǵın aldı.]] 1953-jıldıń aqırında Djon V. Bekus IBM-degi basshılarıńa ózleriniń [[IBM]] 704 meynfreym kompyuterin programmalastırıw ushın assembler tiline ámeliyrek alternativanı islep shıǵıw boyınsha usınıs berdi. Bekustıń tariyxıy FORTRAN toparı Richard Goldberg, Sheldon F. Best, Xarlan Xerrik, Piter Sheridan, Roy Natt, Robert Nelson, Irving Ziller, Garold Stern, Lois Xaybt hám Devid Seyr sıyaqlı baǵdarlamashılardan ibarat edi. Onıń koncepciyalarına teńlemelerdi kompyuterge ańsatlaw kirgiziwdi óz ishine aldı, bul ideya Dj. Xalkomb Lening tárepinen islep shıǵılǵan hám 1952-jılǵı Lening hám Cirler sistemasında kórsetilgen<ref>{{Cite book|last=Mindell|first=David|title=Digital Apollo|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|page=99|isbn=978-0-262-13497-2}}</ref>. [[Fayl:Fortran_acs_cover.jpeg|nobaý|IBM 704 ushın Fortran Avtomat Kodlaw Sisteması (1956-jıl 15-oktyabr), Fortran ushın birinshi baǵdarlamashı qollanbası]] IBM Matematikalıq Formula Awdarıw Sisteması ushın joybar specifikaciyası 1954-jıl noyabrge shekem tamamlandı. FORTRAN ushın birinshi qollanba 1956-jıl oktyabrde payda boldı, birinshi FORTRAN [[Kompilyator|kompilyatorı]] 1957-jıl aprelde jetkerip berildi. Fortran assembler tili baǵdarlamashılarınıń [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw]] tili almastırıwın qabıllawı ushın jetkilikli nátiyjeli kod payda etti<ref>{{Cite journal|title=The Fortran I Compiler|date=January–February 2000|url=http://polaris.cs.uiuc.edu/publications/c1070.pdf}}</ref>. Djon Bekus 1979-jılı IBM xızmetkerleri jurnalı «Think» penen bolǵan intervyuda bılay dedi: «Meniń jumısımnıń kópshiligi erinshekligimnen kelip shıqqan. Men programmalar jazıwdı unatpaǵanman, sonlıqtan, IBM 701-de raketa trayektoriyaların esaplaw ushın programmalar jazıp atırǵanımda, programmalar jazıwdı ańsatlastırıw ushın bir programmalastırıw sisteması ústinde isley basladım»<ref>{{Cite news|title=Fortran creator John Backus dies|publisher=[[MSNBC]]|last=Brian Bergstein}}</ref>. Til ilimpazlar tárepinen sanlı intensiv programmalar jazıw ushın keń qabıl etildi, bul kompilyator jazıwshıların tezirek hám nátiyjelirek kod payda etetuǵın kompilyatorlar islep shıǵarıwǵa xoshametledi. Tilde kompleks san maǵlıwmat túriniń bolıwı Fortran-dı elektr injenerligi sıyaqlı texnikalıq qosımshalar ushın ásirese qolaylı etti<ref>{{Web deregi | url = http://scihi.org/fortran-programming/| bet = FORTRAN – The First Programming Language for Numeric Calculations| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210104155521/http://scihi.org/fortran-programming/| arxivsáne = 2021-jıl 4-yanvar | sáne = 2019-jıl 15-oktyabr | jumıs = SciHi Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-noyabr }}</ref>. 1960-jılǵa kelip, FORTRAN versiyaları IBM 709, 650, 1620 hám 7090 kompyuterleri ushın qoljetimli boldı. Áhmiyetlisi, FORTRANnıń ósip baratırǵan ataqlılıǵı básekiles kompyuter óndiriwshilerin óz mashinaları ushın FORTRAN kompilyatorların usınıwǵa túrtki boldı, solay etip 1963-jılǵa kelip 40 tan aslam FORTRAN kompilyatorı bar edi. FORTRAN IBM 1401 kompyuteri ushın tek 8000 (altı bitli) simvoldan ibarat tiykarǵı yadında tolıq isleytuǵın innovaciyalıq 63-fazalı kompilyator arqalı usınıldı. Kompilyatordı lentadan yamasa 2200 kartalıq toplamnan iske túsiriwge bolatuǵın edi; ol basqa lenta yamasa disk saqlawın paydalanbadı. Ol programmanı yadta saqlap, onı basqıshpa-basqısh orınlanatuǵın formaǵa, orında aylandıratuǵın qabatlardı júkledi, bul Xeyns tárepinen táriyiplengen<ref>{{Cite journal|first=L. H.|last=Haines|title=Serial compilation and the 1401 FORTRAN compiler|year=1965}}</ref>. Bul maqalası qayta basılıp, redakciyalanıp, «Kompilyator Anatomiyası»nıń<ref>{{Cite book|first=John A. N.|last=Lee|title=Anatomy of a Compiler|publisher=Van Nostrand Reinhold}}</ref> eki basılımında da hám «Fortran Specifikaciyaları hám Operaciya Proceduraları, IBM 1401» IBM qollanbasında da baspadan shıǵarıldı<ref>{{Cite book|title=Fortran Specifications and Operating Procedures, IBM 1401|publisher=IBM}}</ref>. Orınlanatuǵın forma tolıq [[Mashina kodı|mashina tili]] emes edi; kerisinshe, haqıyqıy san arifmetikası, indekslew, kirgiziw/shıǵarıw hám funkciyaǵa siltemeler interpretaciyalanatuǵın edi, bul UCSD Pascal P-kodınan eki on jıl aldın boldı. «Júkle hám orınla» operaciyası ushın ápiwayılastırılǵan, interpretaciyalanatuǵın FORTRAN I versiyası GOTRAN (tek 32 emes, al 12 túrli operatorı bar) (keminde dáslepki IBM 1620 kompyuteri ushın) qoljetimli edi<ref>{{Web deregi | url = http://hissa.nist.gov/mlists/ibm1620/199901/19990128-2.html| bet = Subject: GOTRAN ON THE IBM 1316 DISK STORAGE PACK (Serial No. K7402)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060221192243/http://hissa.nist.gov/mlists/ibm1620/199901/19990128-2.html| arxivsáne = 2006-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2006-jıl 3-mart }}</ref>. Zamanagóy Fortran hám derlik barlıq keyingi versiyaları, basqa joqarı ónimli tiller sıyaqlı, tolıq kompilyaciyalanadı. Fortrannıń rawajlanıwı kompilyator texnologiyasınıń dáslepki evolyuciyası menen parallel boldı hám [[Kompilyator|kompilyatorlar]] teoriyası menen dizaynındaǵı kóp jetiskenlikler arnawlı túrde Fortran programmaları ushın nátiyjeli kod payda etiw zárúrligi menen motivaciyalandı. === FORTRAN === IBM 704 ushın FORTRANnıń dáslepki shıǵarılıwı 32 túrdegi [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardı]] óz ishine alǵan, sonıń ishinde: * {{Kod|DIMENSION}} hám {{Kod|EQUIVALENCE}} operatorları * Tayınlaw (mánis beriw) operatorları * Úsh tárepleme arifmetikalıq IF operatorı (házir eski bolıp qalǵan), ol arifmetikalıq ańlatpanıń nátiyjesi teris, nol yamasa oń bolıwına baylanıslı programmanıń úsh ornınıń birine basqarıwdı ótkizgen * Ayrıqsha jaǵdaylardı tekseriw ushın basqarıw operatorları (<code>IF ACCUMULATOR OVERFLOW, IF QUOTIENT OVERFLOW</code> hám <code>IF DIVIDE CHECK</code>); hám seziw almastırǵıshların hám seziw shıraqların basqarıw ushın basqarıw operatorları (<code>IF (SENSE SWITCH), IF (SENSE LIGHT)</code> hám <code>SENSE LIGHT</code>) * <code>GO TO</code>, esaplanǵan <code>GO TO</code>, <code>ASSIGN</code> hám tayınlanǵan <code>GO TO</code> * <code>DO</code> ciklleri * Formatlanǵan <code>I/O: FORMAT, READ, READ INPUT TAPE, WRITE OUTPUT TAPE, PRINT</code> hám <code>PUNCH</code> * Formatlanbaǵan I/O: <code>READ TAPE, READ DRUM, WRITE TAPE</code> hám <code>WRITE DRUM</code> * Basqa I/O: <code>END FILE, REWIND</code> hám <code>BACKSPACE</code> * <code>PAUSE</code>, <code>STOP</code> hám <code>CONTINUE</code> * <code>FREQUENCY</code> operatorı (kompilyatorǵa optimallastırıw keńeslerin beriw ushın). Arifmetikalıq IF operatorı 704-te bar bolǵan úsh tárepleme salıstırıw kórsetpesin (CAS—Compare Accumulator with Storage) esletetuǵın edi (biraq ańsat ámelge asırılmaytuǵın edi). Bul operator sanlardı salıstırıwdıń jalǵız usılın usındı — olardıń ayırmasın tekseriw arqalı, bunda tolıp ketiw qáwpi bar edi. Bul kemshilik keyinirek FORTRAN IV-te kirgizilgen «logikalıq» imkaniyatlar menen sheshildi. FREQUENCY operatorı dáslep (hám qosımsha túrde) arifmetikalıq IF operatorınıń úsh tarmaqlanıw jaǵdayı ushın tarmaqlanıw itimallıqların beriw ushın qollanılǵan. Ol sonıń menen birge DO cikliniń neshe ret aylanıwı múmkin ekenin de kórsetiw ushın paydalanılıwı múmkin edi. Birinshi FORTRAN kompilyatorı bul salmaqtı kompilyaciya waqtında generaciyalanǵan kodtıń Monte-Karlo simulyaciyasın orınlaw ushın paydalandı, onıń nátiyjeleri tiykarǵı bloklardı yadta jaylastırıwdı optimallastırıw ushın qollanıldı — bul sol waqıt ushın júdá quramalı optimallastırıw. Monte-Karlo texnikası Bekus hám basqalardıń usı dáslepki implementaciya haqqındaǵı maqalasıda, «FORTRAN Avtomat Kodlaw Sisteması»nda hújjetlestirilgen:<blockquote>Programmanıń tiykarǵı birligi — bul tiykarǵı blok; tiykarǵı blok — bul bir kirisiw noqatı hám bir shıǵıw noqatı bar programma bólimi. 4-bólimniń maqseti — 5-bólim ushın tiykarǵı bloklardı sanap shıǵatuǵın hám hárbir tiykarǵı blok ushın aǵımda onıń tikkeley aldınǵısı bola alatuǵın hárbir tiykarǵı bloktı, hám de hárbir bunday tiykarǵı blok baylanısınıń absolyut jiyiligin kórsetetuǵın aldınǵılar kestesin (PRED kestesi) tayarlaw. Bul keste programmanı bir ret Monte-Karlo usılında orınlaw arqalı alınadı, bunda IF-tipindegi operatorlardan hám esaplanǵan GO TO-lardan kelip shıǵatuǵın shártli ótiwlerdiń nátiyjesi qanday da bir berilgen FREQUENCY operatorlarına sáykes túrde salmaqlanǵan tosınarlı sanlar generatorı menen anıqlanadı.</blockquote>Birinshi FORTRAN kompilyatorı qáte tabılǵanda programmanı toqtatıp hám óziniń konsolında qáte kodın shıǵarıp, diagnostikalıq informaciyanı xabarlaytuǵın edi. Bul kodtı baǵdarlamashı operator qollanbasındaǵı qáte xabarları kestesinde izlep, másele haqqında qısqasha sıpatlama ala alatuǵın edi<ref>{{Cite book|publisher=Programming Research Department, International Business Machines Corporation|title=The FORTRAN Automatic Coding System for the IBM 704 EDPM : Preliminary Operator's Manual|date=April 8, 1957|url=http://www.softwarepreservation.org/projects/FORTRAN/manual/Prelim_Oper_Man-1957_04_07.pdf}}</ref>. Keyinirek, NASA tárepinen islep shıǵılǵan, nolge bóliw sıyaqlı paydalanıwshı qátelerin qayta islew ushın qáte qayta islew kishi programması kirgizildi,<ref>{{Web deregi | url = https://spaceodyssey.dmns.org/media/62497/myyearsatnasa-_bettyjoarmstead.pdf| bet = My Years at NASA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191224083647/https://spaceodyssey.dmns.org/media/62497/myyearsatnasa-_bettyjoarmstead.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 24-dekabr | avtor = Armstead| at = Betty Jo| sáne = 2015-jıl 21-yanvar | jumıs = Denver Museum of Nature & Science| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-iyun }}</ref> ol paydalanıwshılarǵa qáteniń qaysı kod qatarında ekenin xabarladı. ==== Turaqlı jaylasıw hám perfokartalar ==== [[Fayl:FortranCardPROJ039.agr.jpg|nobaý|FORTRAN kodı perfokartada, 1–5, 6 hám 73–80-baǵanalardıń arnawlı qollanılıwın kórsetedi.]] [[Fayl:FortranCodingForm.agr.jpg|nobaý|FORTRAN kodlaw formaları bloknotı, baǵdarlamashılar tárepinen perfokartalaw operatorları arqalı kartalarǵa tesip shıǵarıw ushın programmalar tayarlaw maqsetinde qollanılǵan.]] Disk faylları, tekst redaktorları hám terminallar payda bolmastan aldın, programmalar kóbinese perfokartalawshı klaviaturasında 80 baǵanalı perfokartalarǵa, bir kartaǵa bir qatar etip kirgiziletuǵın edi. Nátiyjedegi kartalar toplamı kompilyaciyalanıw ushın kartanı oqıw qurılmasına salınatuǵın edi. Perfokarta kodları kishi háriplerdi yamasa kóp arnawlı simvollardı óz ishine almaytuǵın edi hám FORTRANda paydalanılǵan qayta maqsetli arnawlı simvollardı durıs basıp shıǵaratuǵın IBM 026 perfokartalawshısınıń arnawlı versiyaları usınıldı. Perfokarta kirgiziw ámeliyatın sáwlelendirip, Fortran programmaları dáslep turaqlı baǵanalı formatta jazılǵan. 1-baǵanadaǵı «C» háribi pútkil kartanı kommentariya retinde qarastırıwǵa hám kompilyator tárepinen itibarǵa alınbawına sebep bolǵan. Basqa jaǵdaylarda, kartanıń baǵanaları tórt maydanǵa bólinedi: * 1-den 5-ke shekemgi — belgi maydanı: bul jerdegi sanlar izbe-izligi DO yamasa GO TO hám IF sıyaqlı basqarıw operatorlarında paydalanıw ushın belgi retinde yamasa WRITE yamasa READ operatorında kórsetilgen FORMAT operatorın anıqlaw ushın alınǵan. Aldınǵı noller itibarǵa alınbaydı hám 0 durıs belgi nomeri emes. * 6 — dawam etiw maydanı: bos orınnan yamasa nolden basqa simvol bul jerde kartanı aldınǵı kartadaǵı operatordıń dawamı retinde alıwǵa sebep bolǵan. Dawam etiw kartaları ádette 1, 2 hám t.b. dep nomerlengen hám sonlıqtan baslanǵısh kartanıń dawam etiw baǵanasında nol bolıwı múmkin edi — bul onıń aldınǵı kartasınıń dawamı emes. * 7-den 72-ge shekemgi — operator maydanı. * 73-ten 80-ge shekemgi — itibarǵa alınbaǵan (Fortran islep shıǵılǵan IBM 704 kompyuteri ushın kartanı oqıwshı tek 72 baǵananı oqıy alatuǵın edi, olardı jigirma tórt 36-bitlik sózge jaylastırǵan)<ref>{{Cite book|url=http://www.bitsavers.org/pdf/ibm/7090/22-6528-4_7090Manual.pdf|title=Reference Manual, IBM 7090 Data Processing System|date=1961|id=A22-6528-3}}</ref>. Sonlıqtan, 73-ten 80-ge shekemgi baǵanalar identifikaciya informaciyası ushın, mısalı, izbe-izlik nomerin yamasa tekstti tesip shıǵarıw ushın paydalanılıwı múmkin edi, bul eger kartalar toplamı túsip ketse, kartalardı qayta tártiplew ushın paydalanılıwı múmkin edi; degen menen ámeliyatta bul turaqlı, óndirislik programmalar ushın saqlanǵan. IBM 519 programma toplamın kóshiriw hám izbe-izlik nomerlerin qosıw ushın paydalana alatuǵın edi<ref>{{Cite book|title=Fortran II General Information Manual}}</ref>. Geypara dáslepki kompilyatorlar, mısalı, IBM 650-diki, olardıń kartanı oqıwshılarınıń sheklewleri sebepli qosımsha sheklewlerge iye edi. Perfokartalawshılar 7-baǵanaǵa tabulyaciya qoyıw hám 72-baǵanadan keyin ótkizip jiberiw ushın programmalastırılıwı múmkin edi. Keyingi kompilyatorlar kóp turaqlı format sheklewlerin jeńillestirdi hám bul talap Fortran 90 standartında alıp taslandı. Operator maydanı ishinde bos orın belgileri tekst literalınan tıs esapqa alınbadı. Bul qısqalıq ushın tokenler arasında bos orınlardı qaldırıp ketiwge yamasa anıqlıq ushın identifikatorlar ishinde bos orınlardı qosıwǵa imkaniyat berdi. Mısalı, AVG OF X durıs identifikator edi, AVGOFX-ke ekvivalent, al 101010DO101I=1,101 jaramlı operator edi, 10101 DO 101 I = 1, 101 ge ekvivalent, sebebi 6-baǵanadaǵı nol bos orın sıyaqlı qarastırıladı, al 101010DO101I=1.101 bolsa onıń ornına 10101 DO101I = 1.101 boldı, DO101I dep atalǵan ózgeriwshige 1.101-diń mánisin beriw. Útir menen noqat arasındaǵı kishi vizual ayırmashılıqqa itibar beriń. Hollerith qatarları, dáslep tek FORMAT hám DATA operatorlarında ruqsat etilgen, simvol sanı hám H háribi menen baslanǵan (mısalı, 26HTHIS IS ALPHANUMERIC DATA.), bul simvol qatarı ishinde bos orınlardıń saqlanıwına imkaniyat bergen. Nadurıs esaplawlar másele bolǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ iloqq5r8ay82dnxya4yvwwclterq44p 0 32169 266346 215169 2026-08-18T01:46:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266346 wikitext text/x-wiki {{Qosıqshı infoqutısı |atı=Imam Alımsultanov|negizgi atı={{lang|ce|Имам Алимсултанов}}|tuwılǵan ornı=[[Qırǵızstan SSR]], [[SSRA]]|ólimi ornı=[[Odessa]], [[Ukraina]]|janr=[[xalıq qosıǵı]], [[chechen muzıkası]]|iskerlik jılları=1980-1996|foto=Imam Alimsultanov.jpg}} '''Imampasha Vakharbiyevich Alimsultanov''' ({{langx|ce|Алимсултанов Вахарбин кӏант Имампаша|translit=Alimsultanov Vaxarbin khant Imampaşa}}; {{Langx|ru|Имампаша Вахарбиевич Алимсултанов}}; [[1957|1957-jıl]] [[22-iyun]] — [[1996|1996-jıl]] [[10-noyabr]]) — [[Chechenstan]]nıń belgili xalıq [[qosıqshısı]]. == Biografiyası == Alimsultanov 1957-jılı [[Qırǵızstan SSR]]da chechen ata-ananıń shańaraǵında tuwılǵan. Zogoy tipine tiyisli onıń shańaraǵı 1944-jılı 23-fevralda kópshilik chechen hám ingushlardıń [[Oraylıq Aziya]]ǵa májbúriy kóshiriliwi nátiyjesinde kóshirilgen edi. Onıń ákesi Vaxarbiy 1926-jılı Chechenstan menen shegaralas Oraylıq [[Daǵıstan]]nıń Axovskiy rayonındaǵı Bonay-Aul awılında tuwılǵan. Imamnıń anası Ayshat onı júdá jaqsı kóretuǵın edi. Ol óltirilgennen keyin onıń densawlıǵı tómenley basladı, biraq ol táwir boldı. Onıń 7 ul hám Iysita ismli bir qızı bolıp, ol ómirlik joldası hám bes ulınan, sonıń ishinde, Imamnan da kóp jasap, 2020-jılı 92 jasında qaytıs bolǵansha oǵan pidákerlik penen ǵamxorlıq etti. Alimsultanovlar shańaraǵınıń keminde 26 aǵzası sovet siyasiy repressiyalarınıń, sonıń ishinde, jer awdarıwdıń qurbanı bolǵan. 1958-jılı bir jasar bala waqtında Chechenstanǵa qaytıp keledi. Orta mektepti Chechenstan paytaxtı [[Grozniy]]de tamamlaǵan<ref name="Askerov">{{Cite book |last=Askerov |first=Ali |title=Historical Dictionary of the Chechen Conflict |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000aske |publisher=Rowman & Littlefield |year=2015 |isbn=9781442249257 |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000aske/page/38 38]}}</ref>. Alimsultanov keyin ala [[Rostov-Don]]<ref name="Askerov"/> qalasındaǵı Politexnika institutın tamamlap, meliorator-ekspert lawazımında islegen. Ol ómir boyı taqıwa adam bolıp, shılım shegiw menen birge araq ishiwden de awlaq edi. Alimsultanov muzıka páni boyınsha oqıwdı baslaǵannan soń, 1980-jıllardıń ortalarında sazendelik jumısın baslaǵan. Ol tiykargı komponentleri rechitativler, ápsanalar hám qaharmanlar haqqındaǵı ertekler bolǵan úsh tarlı ásbap — [[pondar]] menen júrgiziletuǵın tarlı shechen dástúrlik janrın úyrendi. Pondar ornına Alimsultanov gitaradan paydalanǵan. Ol xalıq qosıqların hám óziniń sózlerin atqarıw menen birge, Omar Jarıchev, [[Musa Geshayev]] hám basqa da shechen shayırlarınıń qosıqları tiykarında qosıqlar jazǵan. Chechen baqsısı [[Timur Mutsuraev]]tiń qosıqlarınan ózgeshe túrde Imamnıń qosıqları dástúriy chechen muzıkasına jaqın edi. «Gazavat», «Daǵıston», «Joƶalla ya marşo» (Chechenstan Respublikası gimni) hám «Gunib» qosıqları onıń eń belgili qosıqları esaplanadı<ref name="Askerov"/>. 1994-jılı dekabrde [[Birinshi Chechen urısı]] baslanıwı menen Alimsultanov kórsetiwden keyin qısqa waqıtqa uslandı hám [[Xanqala]]daǵı rus filtrlew lagerine jiberildi. Ol jerde bir tún ǵana qalsa da, qorlanıp, tayaq jeydi. Alimsultanov urıs dáwirinde sheshen jawıngerleri ushın atqarǵan qosıqları ishinde eń belgili qosıqlardan biri «Alloh-u Akbar» dep atalǵan bolıp, bul qosıq sheshenlerdiń Rossiyaǵa qarsı ǵárezsizlik ushın gúresi haqqında sóz etedi. Chechenstan Prezidenti [[Djoxar Dudayev]]tiń iltiması boyınsha jaraqatlanǵan jawıngerlerdi [[Túrkiya]]ǵa alıp barıp, [[Istanbul]]da kóp koncertler berip, jaraqatlanǵan chechen jawıngerleri ushın pul jıynaǵan. Chechenstanǵa qaytqannan keyin Alimsultanov girewde saqlanıp atırǵan 25 ukrainalı qurılısshını [[Kirovograd]]tan azat etiwge járdem berdi. Olardı azat etkennen keyin Odessa qalası arqalı Istanbulǵa barıwǵa qarar etti. Sol waqıttaǵı Odessa qalasınıń hákimi Eduard Gurvits Alimsultanovqa muzıkalı teatr zalın berip, ol jerde bes márte koncert bergen. Alimsultanov ózine tán hawazı ushın maqtalǵan<ref>{{Web deregi | bet = ИМАМ АЛИМСУЛТАНОВ| url = http://ichkeria.at/?p=16453| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | til = ru-RU| arxivsáne = 2021-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210413010745/http://ichkeria.at/?p=16453| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Marsho| sáne = 2017-jıl 21-dekabr | bet = Имам Алимсултанов призывал украинцев беречь Свободу! (ВИДЕО)| url = http://chechenews.com/%d0%b8%d0%bc%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d1%81%d1%83%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%be%d0%b2-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d0%b7%d1%8b%d0%b2%d0%b0%d0%bb-%d1%83%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b8%d0%bd%d1%86%d0%b5/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = Chechenews| til = ru-RU| arxivsáne = 2022-jıl 4-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220904054925/http://chechenews.com/%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5/| url-status = live}}</ref>. == Ólimi == [[Fayl:Могила Имама Алимсултанова.jpg|thumb|Imam Alımsultanovtıń qulpıtası]] 1996-jılı 10-noyabrge ótken túnde (basqa maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda 8-noyabr<ref>{{Web deregi | sáne = 1996-jıl 22-noyabr | bet = УБИЙСТВО ЧЕЧЕНЦЕВ В ОДЕССЕ| url = http://www.paco.net/odessa/media/word/210/polit.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060520032657/http://www.paco.net/odessa/media/word/210/polit.htm| arxivsáne = 2006-jıl 20-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-oktyabr | baspaxana = "Слово" общественно-политическая газета}}</ref>) policiya kiyimindegi úsh adam Álimsultanov hám onıń dóretiwshilik toparın qorǵaw maqsetinde jergilikli chechenler jaylastırǵan Odessa úyine bastırıp kirgen. Basqınshılar olardıń durıs orında ekenligine isenim payda etkennen soń, Álimsultanov hám eki kásiplesine jaqın aralıqtan oq atqan. Olardıń úshewi de qaytıs bolǵan, biraq adam óltirilgen waqıtta vannada bolǵan bir gúwa aman qalǵan. Másele elege shekem sheshilmegen. Chechen arnawlı xızmetleri tárepinen júrgizilgen tergew nátiyjesinde adam óltiriwde [[Rossiya FSB]] ayıplandı<ref name="jagielski">{{Cite book |last=Jagielski |first=Wojciech |title=Towers of Stone: The Battle of Wills in Chechnya |publisher=Seven Stories Press |year=2011 |isbn= 9781609800390 |pages=320}}</ref>. == Atın máńgilestiriw == Imam Alimsultanovtıń jerlew máresimine [[Aslan Masxadov]], [[Shamil Basaev]], [[Ruslan Gelaev]] hám basqalar qatnastı. Masxadovtıń aytıwınsha, «bir Imamnıń ózi on rus diviziyasına teń edi». Alimsultanov Daǵıstannıń ózi tuwılǵan Xasavyurt qalası janındaǵı Novolakskoye awılında jerlengen. 1996-jılı 6-dekabrde Xasavyurt qalasınıń batıs tárepindegi kóshege onıń atı berildi<ref>{{Web deregi | bet = Архивный отдел| url = https://xacavurt.ru/arhiv/685-informaciya.h| jumıs = Xacavurt}}</ref>. Novolakskiyde onıń esteligine arnalǵan estelik taxtası ornatıldı. Onıń qosıqları házirgi kúnge shekem sheshenler arasında belgili. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20070312155256/http://www.kavkazchat.com/showthread.php?t=18667 Imam Alimsultanovtıń Kavkaz Chat beti (rus tilinde)] * [http://www.chechnyafree.ru/index.php?lng=eng&section=friendeng&row=12 Chechenstan Free.ru saytında Imam Alimsultanov haqqında maqala] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070930014841/http://www.chechenpress.info/english/news/2005/01/20/03.shtml Aleksandr Litvinenkonıń «Chechenpress»tegi maqalası]}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1957-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1996-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Chechenstan ǵárezsizligi belsendileri]] [[Kategoriya:Shechenstanlı adam óltiriliwdiń qurbanları]] [[Kategoriya:Chechen milletshileri]] [[Kategoriya:Ukrainada oq atıw quralınan qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ukrainada óltirilgen adamlar]] [[Kategoriya:Qırǵızstanlı sheshenler]] [[Kategoriya:XX ásir rus erkek qosıqshıları]] 9os8xhdbxesbld4j7m44c2x26p72ir1 0 32438 266280 215179 2026-08-18T00:58:06Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266280 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | image1 = Community Health Worker treats child (19165929668).jpg | alt1 = Delivery of malaria treatment by community health worker in Djénébougou, Mali. October 2013. | image2 = COVID-19 vaccination center, fair grounds Cologne, 1st vaccination-8237.jpg | alt2 = COVID-19 vaccination center, fair grounds Cologne, 1st vaccination | image4 = The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi. The WHO Representative.jpg|thumb|The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi. The WHO Representative | alt4 = The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi on February 02, 2012. The WHO Representative, Dr. Nata Menabde and other dignitaries are also seen. | image3 = Seattle - Installing E. 80th Street pipeline, 1931.jpg|thumb|Seattle – Installing E. 80th Street pipeline, 1931 | alt3 = Installing E. 80th Street pipeline, Seattle, Washington, USA, 1931 | footer = Jámiyetlik densawlıqtı saqlawdıń hár qıylı aspektleri: Joqarıdan tómenge: Malidegi jámiyetlik densawlıqtı saqlaw xızmetkeri, vakcinaciya mısalı (Germaniyadaǵı COVID-19 vakcinaciyası), Amerika Qurama Shtatlarınan kanalizaciya ornatıwdıń tariyxıy súwreti, Hindstandaǵı temeki shegiwge qarsı kampaniya. }} '''Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw''' — bul «jámiyet, shólkemler, mámleketlik hám jeke menshik, birlespeler hám jeke adamlardıń shólkemlestirilgen háreketleri hám sanalı tańlawları arqalı keselliklerdiń aldın alıw, ómirdi uzaytıw hám densawlıqtı bekkemlew ilimi hám óneri»<ref name="Gatseva">{{Cite journal|title=Public health: the science of promoting health}}</ref><ref name="Winslow_1920">{{Cite journal|title=The untilled fields of public health|url=https://zenodo.org/record/1448241}}</ref>. Xalıqtıń densawlıq determinantların hám onıń ushırasatuǵın qáwiplerdi analizlew jámiyetlik densawlıqtı saqlawdıń tiykarı bolıp tabıladı<ref name="Centers for Disease Control Foundation">{{Web deregi | url = https://www.cdcfoundation.org/content/what-public-health| bet = What is Public Health| jumıs = Centers for Disease Control Foundation| baspaxana = Atlanta, GA: Centers for Disease Control| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-yanvar }}</ref>. Jámiyetlik topar bir neshe adam sıyaqlı kishkene yamasa awıl ya pútkil qala sıyaqlı úlken bolıwı múmkin; pandemiya jaǵdayında ol bir neshe kontinentlerdi qamtıwı múmkin. Densawlıq túsinigi basqa faktorlar qatarında fizikalıq, [[Psixologiya|psixologiyalıq]] hám sociallıq abadanlıqtı esapqa aladı. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw pánleraralıq taraw bolıp tabıladı. Mısalı, epidemiologiya, biostatistika, [[sociallıq ilimler]] hám densawlıqtı saqlaw xızmetlerin basqarıw - barlıǵı da tiyisli. Basqa áhmiyetli kishi tarawlarǵa qorshaǵan ortalıq densawlıǵı, jámiyetlik densawlıq, minez-qulıq densawlıǵı, densawlıq ekonomikası, mámleketlik siyasat, psixikalıq densawlıq, densawlıq bilimi, densawlıq siyasatı, miynet qáwipsizligi, mayıplıq, [[Stomatologiya|awız quwısı densawlıǵı]], densawlıqtaǵı gender máseleleri hám jınıslıq hám reproduktivlik densawlıq kiredi<ref name="Perdiguero_2001">{{Cite journal|date=2001-07-01|title=Anthropology in public health. Bridging differences in culture and society.|journal=Journal of Epidemiology & Community Health|volume=55|issue=7|pages=528b–528|doi=10.1136/jech.55.7.528b|issn=0143-005X|pmc=1731924}}</ref>. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw, baslanǵısh medicinalıq járdem, ekinshi dárejeli medicinalıq járdem hám úshinshi dárejeli medicinalıq járdem menen birge, mámlekettiń ulıwma densawlıqtı saqlaw sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw jaǵdaylardı hám densawlıq indikatorların baqlaw hám salamat minez-qulıqlardı úgit-násiyatlaw arqalı ámelge asırıladı. Keń tarqalǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları qatarına qol juwıwdı hám ana súti menen emiziwdi úgit-násiyatlaw, vakcinaciyalardı jetkiziw, ishki hám sırtqı hawa almasıwdı hám hawa sapasın jaqsılawdı úgit-násiyatlaw, suicidtiń aldın alıw, temeki shegiwdi toqtatıw, semizlik boyınsha bilim beriw, medicinalıq járdemniń qoljetimliligin arttırıw hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın]] awırıwlardıń tarqalıwın qadaǵalaw ushın [[Prezervativ|prezervativlerdi]] tarqatıw kiredi. Rawajlanǵan mámleketler menen rawajlanıp atırǵan mámleketler arasında, sonday-aq rawajlanıp atırǵan mámleketlerdiń ishinde medicinalıq járdemge hám jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamalarına qoljetimlilikte aytarlıqtay ayırmashılıq bar. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde jámiyetlik densawlıqtı saqlaw infrastrukturaları ele qáliplesiw basqıshında. Hátte baslanǵısh dárejede medicinalıq járdem kórsetiw hám keselliklerdiń aldın alıw ushın jetkilikli tayarlıqtan ótken medicinalıq xızmetkerler, aqshalay resurslar yamasa geypara jaǵdaylarda jetkilikli bilim bolmawı múmkin<ref name="Chen_2006">{{Cite book|title=World Health Report 2006: working together for health|location=Geneva|publisher=WHO|year=2006|oclc=71199185}}</ref><ref name="Jamison 15–22">{{Cite journal|title=Disease control priorities in developing countries: health policy responses to epidemiological change}}</ref>. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerdegi tiykarǵı jámiyetlik densawlıq máselesi - bul toymay awqatlanıw hám jarlılıq penen kúsheytilgen hám keń qamtılǵan jámiyetlik densawlıq siyasatlarınıń sheklengen ámelge asırılıwı sebepli ana hám bala densawlıǵınıń tómenligi. Rawajlanǵan mámleketler belgili bir jámiyetlik densawlıq daǵdarısına, sonıń ishinde balalar semizligine kóbirek beyim, degen menen tómen hám orta tabıslı mámleketlerdegi artıqsha salmaqlı xalıq sanı da artıp kelmekte<ref>{{Cite news|title=Obesity catches up with low- and middle-income countries}}</ref>. Adamzat [[Civilizaciya|civilizaciyasınıń]] baslanıwınan baslap, birlespeler densawlıqtı bekkemlegen hám xalıq dárejesinde kesellik penen gúresken<ref name="Rosen_2015">{{Cite book|title=A history of public health (Revised expanded)|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press|oclc=878915301}}</ref><ref name="Porter_1999">{{Cite book|title=Health, Civilization and the State: A History of Public Health from Ancient to Modern Times|publisher=Routledge|year=1999|location=London and New York}}</ref>. Quramalı, sanaatlasıwdan aldınǵı jámiyetlerde densawlıq qáwiplerin azaytıwǵa arnalǵan ilajlar hár qıylı mápli táreplerdiń, mısalı, armiya generalları, din xızmetkerleri yamasa húkimdarlardıń baslaması bolıwı múmkin. Ullı Britaniya XIX ásirden baslap jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaların rawajlandırıwda jetekshi boldı, sebebi ol dúnya júzindegi birinshi zamanagóy [[Urbanizaciya|qalalıq mámleket]] edi. Dáslep payda bolǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları sanitariyaǵa (mısalı, Liverpul hám London kanalizaciya sistemaları), juqpalı keselliklerdi qadaǵalawǵa (vakcinaciya hám karantindi qosqanda) hám hár túrli ilimlerdiń, mısalı, statistika, mikrobiologiya, epidemiologiya, injenerlik ilimleriniń rawajlanıp atırǵan infrastrukturasına itibar qarattı<ref name="Crook_2016">{{Cite book|title=Governing systems: modernity and the making of public health in England, 1830–1910|year=2016|url=https://archive.org/details/governingsystems0000croo|location=Oakland, California|publisher=University of California Press|oclc=930786561}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ pvb3m9t89vtejl5u77ec0ta7851k4gv 0 32439 266112 215180 2026-08-17T19:39:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 9 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266112 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kondom.jpg|thumb|Prezervativ]] '''Prezervativ''' — [[jınıslıq qatnas]] waqtında ekiqabat bolıw yamasa [[jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya]] (JJJI) itimallıǵın azaytıw ushın qollanılatuǵın qabıq formasındaǵı tosqınlıq quralı<ref name="Hat2007">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Robert Anthony|last2=M.D|first2=Anita L. Nelson|title=Contraceptive Technology|date=2007|publisher=Ardent Media|isbn=978-1-59708-001-9|pages=297–311|url=https://books.google.com/books?id=txh0LpjjhkoC&pg=PA297}}</ref> '''Sırtqı prezervativler''' (erkek prezervativleri dep te ataladı) hám '''ishki prezervativler''' (hayallarǵa arnalǵan) bar<ref name="WHO2008">{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=World Health Organization}}</ref>. Sırtqı prezervativ jınıslıq qatnastan aldın erekciyalanǵan jınıs aǵzasına kiygiziledi hám teri menen teriniń tiyiwin, suyıqlıqlardıń tásirin shekleytuǵın hám spermanıń jınıslıq sheriginiń denesine kiriwin toqtatatuǵın fizikalıq tosqınlıq payda etiw arqalı isleydi. Sırtqı prezervativler ádette lateksten, siyregirek poliuretan, poliizopren yamasa qoy isheginen islenedi. Sırtqı prezervativlerdiń artıqmashılıqları: qollanıwdıń ańsatlıǵı, qoljetimliligi hám janapay tásirleriniń azlıǵı. Latekske allergiyası bar adamlar lateksten basqa materialdan, mısalı poliuretannan islengen prezervativlerdi qollanıwı kerek. Ishki prezervativler ádette poliuretannan islenedi hám bir neshe ret qollanılıwı múmkin<ref name="Sp2011">{{Cite book|last1=Speroff|first1=Leon|last2=Darney|first2=Philip D.|title=A Clinical Guide for Contraception|date=2011|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60831-610-6|pages=305–307|url=https://books.google.com/books?id=f5XJtYkiJ0YC&pg=PT420}}</ref>. Durıs qollanǵanda — hám hár jınıslıq qatnas waqtında qollanılǵanda — sherikleri sırtqı prezervativlerdi qollanatuǵın hayallar jılına 2% ekiqabat bolıw kórsetkishi baqlanadı. Ádettegi qollanıw menen, ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 18% ti quraydı. Olardıń qollanılıwı gonoreya, xlamidioz, trixomonaz, gepatit B hám [[AIV/AIJS]] qáwpin aytarlıqtay azaytadı. Azıraq dárejede, olar jınıslıq gerpes, adam papillomavirusı (APV) hám sifilisten de qorǵaydı. Prezervativler JJJI-nıń aldın alıw usılı retinde keminde 1564-jıldan berli qollanılıp kelmekte. Rezina prezervativler 1855-jılı payda boldı, onnan keyin 1920-jıllarda lateks prezervativler payda boldı<ref name="Al2011">{{Cite book|last1=Allen|first1=Michael J.|title=The Anthem Anthology of Victorian Sonnets|date=2011|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-848-4|url=https://books.google.com/books?id=GQxdE8Ryz9YC&pg=PR51}}</ref><ref name="Mc2000">{{Cite book|last1=McKibbin|first1=Ross|title=Classes and Cultures: England 1918–1951|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820855-6|url=https://books.google.com/books?id=xYuoPxzjnXUC&pg=PA305}}</ref>. Ol Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń Tiykarǵı dári-dármaqlar dizimine kiredi<ref name="WHO23rd">{{Cite book|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|publisher=World Health Organization}}</ref>. 2019-jılǵa kelip, dúnya júzinde bala tuwılıwın qadaǵalaw quralların qollanatuǵınlardıń shama menen 21%-i prezervativten paydalanadı, bul onı hayallardı sterilizaciyalawdan (24%) keyingi ekinshi eń kóp tarqalǵan usılǵa aylandırdı. Prezervativ qollanıw kórsetkishleri Shıǵıs hám Qubla-Shıǵıs Aziya, Evropa hám Arqa Amerikada eń joqarı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| bet = Contraceptive Use by Method: data booklet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213205500/https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | sáne = 2019 | baspaxana = [[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-yanvar }}</ref>. == Medicinalıq qollanılıwı == === Tuwılıwdı qadaǵalaw === Prezervativlerdiń nátiyjeliligi, kontracepciyanıń basqa túrleri sıyaqlı, eki jol menen bahalawǵa boladı. Minsiz qollanıw yamasa usıl nátiyjeliligi kórsetkishleri tek prezervativlerdi durıs hám turaqlı túrde qollanatuǵın adamlardı óz ishine aladı. Haqıyqıy qollanıw yamasa ádettegi qollanıw nátiyjeliligi kórsetkishleri barlıq prezervativ qollanıwshıların, sonıń ishinde prezervativlerdi nadurıs qollanatuǵın yamasa hárbir jınıslıq qatnasta qollanbaytuǵınlardı da óz ishine aladı. Kórsetkishler ádette qollanıwdıń birinshi jılı ushın usınıladı<ref name="hatcher">{{Cite book|first1=RA|last1=Hatcher|last2=Trussel|first2=J|last3=Nelson|first3=AL|year=2007|title=Contraceptive Technology|edition=19th|publisher=Ardent Media|location=New York|isbn=978-1-59708-001-9|url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html}}</ref>. Kóbinese nátiyjelilik kórsetkishlerin esaplaw ushın Pearl indeksi qollanıladı, biraq ayırım izertlewler kemeyiw kestelerin paydalanadı<ref name="kippley">{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Kippley|first2=Sheila|year=1996|title=The Art of Natural Family Planning|edition=4th addition|publisher=The Couple to Couple League|location=Cincinnati, OH|isbn=978-0-926412-13-2}}</ref>. Prezervativ qollanıwshıları arasındaǵı ádettegi qollanıw waqtındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi izertlenip atırǵan xalıqqa baylanıslı ózgeredi, jılına 10-nan 18% ke shekem<ref name="Kippley1996">{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Sheila Kippley|title=The Art of Natural Family Planning|publisher=The Couple to Couple League|isbn=978-0-926412-13-2}}, which cites: </ref>. Prezervativlerdiń minsiz qollanılıwındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 2% ti quraydı. Prezervativler kóbirek qorǵanıw ushın kontracepciyanıń basqa túrleri (mısalı, spermicid) menen biriktiriliwi múmkin<ref name="simultaneous">{{Cite journal|title=Efficacy of the Simultaneous Use of Condoms and Spermicides|pages=226–232|last1=Kestelman|first1=Philip|last2=Trussell|first2=James}}</ref>. === Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalar === [[Fayl:Condom_on_Obelisk,_Buenos_Aires.jpg|nobaý|2005-jılǵı Dúnya júzilik AIJS kúnine arnalǵan informaciyalıq-túsindiriw kampaniyasınıń bir bólegi retinde Argentinanıń Buenos-Ayres qalasındaǵı Obelisktegi prezervativtiń úlken kóshirmesi]] Prezervativler [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) aldın alıw ushın keńnen usınıs etiledi. Olar er adamlar hám hayallarda infekciya kórsetkishlerin azaytıwda nátiyjeli ekeni kórsetilgen. Minsiz bolmasa da, prezervativ [[AIV/AIJS|AIJS]], jınıslıq gerpes, jatır moynı ragı, jınıslıq súyeller, sifilis, xlamidioz, gonoreya hám basqa keselliklerdi payda etetuǵın organizmlerdiń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli<ref name="planned parenthood">{{Web deregi | url = http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| bet = Condom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| arxivsáne = 2011-jıl 20-avgust | jıl = 2008| baspaxana = Planned Parenthood| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr }}</ref>. Prezervativler kóbinese JJJI-dan qorǵanıw da zárúr jaǵdaylarda nátiyjelirek tuwılıwdı qadaǵalaw usıllarına (mısalı, JIQ) qosımsha retinde usınıs etiledi<ref name="DualProtection">{{Cite journal|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What is the Best Contraceptive Approach?|pages=168–174|date=March 2002|last1=Cates|first1=Willard|last2=Steiner|first2=Markus J.}}</ref>. Milliy densawlıqtı saqlaw institutlarınıń (MDI) 2000-jılǵı esabatına qaraǵanda, lateks prezervativlerdi turaqlı qollanıw [[AIV/AIJS|AIV tarqalıw]] qáwpin qorǵanbaǵan jaǵdaydaǵı qáwipke qaraǵanda shama menen 85% ke azaytadı, bul prezervativ penen serokonversiya kórsetkishin (infekciya kórsetkishi) 100 adam-jılına 0.9 ǵa túsiredi, al prezervativsiz bul kórsetkish 100 adam-jılına 6.7 ni quraǵan. 2007-jılı Texas universiteti medicina bólimi hám [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] tárepinen járiyalanǵan analiz uqsas qáwip azayıwın 80–95% dep anıqladı. 2000-jılǵı MDI sholıwı prezervativ qollanıw er adamlar ushın gonoreya qáwpin aytarlıqtay azaytatıwın anıqladı. 2006-jılǵı izertlew durıs prezervativ qollanıw hayallarǵa adam papillomavirusınıń (APV) juǵıw qáwpin shama menen 70% ke tómenletetuǵının xabarlaydı. Sol jılı ótkerilgen basqa bir izertlew turaqlı prezervativ qollanıw er adamlar hám hayallarda jınıslıq gerpes dep te atalatuǵın gerpes simpleks virus-2 niń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|last1=Beksinska|first1=Mags|last2=Wong|first2=Rachel|title=Male and female condoms: Their key role in pregnancy and STI/HIV prevention|date=2020|pages=55–67}}</ref>. Prezervativ tásirdi sheklewde nátiyjeli bolsa da, prezervativ penen de ayırım keselliklerdiń juǵıwı júz beriwi múmkin. Jınıslıq aǵzalardıń infekciyalı aymaqları, ásirese belgiler bar bolǵanda, prezervativ penen qaplanbawı múmkin, hám nátiyjede APV hám gerpes sıyaqlı ayırım kesellikler tikkeley baylanıs arqalı juǵıwı múmkin. Biraq, JJJI-nıń aldın alıw ushın prezervativ qollanıwdaǵı tiykarǵı nátiyjelilik máselesi — turaqlı qollanbaw. Prezervativler sonday-aq potencial rak aldındaǵı jatır moynı ózgerislerin emlewde paydalı bolıwı múmkin. Adam papillomavirusına ushıraw, hátte virus penen burınnan juqtırılǵan adamlarda da, rak aldındaǵı ózgerisler qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinedi. Prezervativ qollanıw bul ózgerislerdiń regressiyasına tásir etedi<ref name="Hogewoning2003">{{Cite journal|title=Condom use promotes regression of cervical intraepithelial neoplasia and clearance of human papillomavirus: A randomized clinical trial|year=2003|last1=Hogewoning|first1=Cornelis J.A.|last2=Bleeker|first2=Maaike C.G.|last3=Van Den Brule|first3=Adriaan J.C.}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Ullı Britaniyadaǵı izertlewshiler spermadaǵı gormon jatır moynı ragın kúsheytiwi múmkin ekenin, seks waqtında prezervativ qollanıw gormonǵa shıǵıwdıń aldın alıwı múmkin dep usınıs etedi<ref>{{Cite journal|last1=Weinstock|first1=S. Alexander|last2=Lesser|first2=Martin L.|title=Condom—The need for predictable contraception|date=2006|pages=96–99}}</ref>. === Sátsizlik sebepleri === Prezervativler eyakulyaciyadan keyin jınıslıq músheden sırǵanap túsip ketiwi<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5 |pmid=7956211 |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1994-08_50_2/page/117 |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–129 |year=1994 |last1=Sparrow |first1=Margaret J. |last2=Lavill |first2=Kay}}</ref>, nadurıs qollanıw yamasa fizikalıq zaqımlanıw (mısalı, qaplamanı ashqanda payda bolǵan jırtılıwlar) sebepli jırtılıwı yamasa lateks ıdırawı (ádette jaramlılıq múddeti ótkennen keyin qollanıw, nadurıs saqlaw yamasa maylarǵa tiyip ketiw) sebepli jırtılıwı yamasa sırǵanap túsip ketiwi múmkin. Jırtılıw dárejesi 0,4% hám 2,3% aralıǵında, al sırǵanaw dárejesi 0,6% hám 1,3% aralıǵında. Hátte jırtılıw yamasa sırǵanaw bayqalmasa da, hayallardıń 1–3% prezervativ penen jınıslıq qatnastan keyin sperma qaldıǵı ushın unamlı (oń) test kórsetedi<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008 |pmid=15504381 |title=Effectiveness of the male latex condom: Combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2004-11_70_5/page/407 |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–413 |year=2004 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D.}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0 |pmid=10717781 |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1999-11_60_5/page/289 |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–298 |year=1999 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Nelson |first3=Anita L. |last4=Wraxall |first4=Brian G.D |last5=Clark |first5=Virginia A.}}</ref>. Sátsizlik dárejesi anal seks ushın joqarıraq hám 2022-jılǵa shekem prezervativler tek vaginal seks ushın FDA tárepinen tastıyıqlanǵan edi. «The One Male Condom» 2022-jıl 23-fevralda anal seks ushın FDA tastıyıqlawın aldı<ref name="FDA_releases" >{{Web deregi | url = https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse| bet = FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse| avtor = Alison Hunt| sáne = 2022-jıl 23-fevral | jumıs = fda.gov| baspaxana = U.S. Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 24-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse}}</ref><ref name="The_Hill_approves" >{{cite news |last=Dress |first=Brad |date=25 February 2022 |title=FDA approves first condom meant for anal sex |url=https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |work=The Hill |location=Washington, DC |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225202754/https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |url-status=live }}</ref>. Prezervativtiń hár túrli sátsizlik túrleri sperma tásiriniń hár qıylı dárejesine alıp keledi. Eger qollanıw waqtında sátsizlik júz berse, zaqımlanǵan prezervativti taslap, seks baslanbastan aldın jańa prezervativ kiyiwge boladı – bunday sátsizlikler ádette paydalanıwshıǵa qáwip tuwdırmaydı<ref>{{cite journal |doi=10.1177/095646249300400206 |pmid=8476971 |title=How Often do Condoms Break or Slip off in Use? |journal=International Journal of STD & AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–94 |year=1993 |last1=Richters |first1=Juliet |last2=Donovan |first2=Basil |last3=Gerofi |first3=John |s2cid=40148918}}</ref>. Bir izertlew jırtılǵan prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń yarımına teń ekenin anıqladı; tayǵanap ketken prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń besten birine teń boldı<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X |pmid=12586324 |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: Implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2003-02_67_2/page/139 |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–150 |year=2003 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D}}</ref>. Standart prezervativler derlik hár qanday erkektiń jınıslıq múshesine sáykes keledi, qolaylılıq yamasa tayıw qáwpi dárejesi hár qıylı boladı. Kóplegen prezervativ óndiriwshiler «tar» yamasa «magnum» ólshemlerin usınadı. Ayırım óndiriwshiler sonday-aq arnawlı ólshemge sáykes keletuǵın prezervativlerdi usınadı, olar isenimlirek hám jaqsılanǵan seziw/qolaylılıqtı usınadı degen pikirler bar<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/for-condoms-maybe-size-matters-after-all/ |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=11 November 2008 |date=11 October 2007 |work=CBS News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=11 November 2008 |publisher=Menstruation.com |date=11 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.theyfit.ch/launch/| bet = TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-noyabr | url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/| arxivsáne = 2008-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Ayırım izertlewler erkektiń úlken jınıslıq músheleri hám kishi prezervativlerdiń kóbirek jırtılıw hám tayıw (sırǵanap túsiw) dárejesiniń tómenlewi menen (hám kerisinshe) baylanıstırǵan, biraq basqa izertlewler juwmaqsız bolǵan<ref name="fhi3" />. Prezervativ óndiriwshilerine júdá qalıń yamasa júdá juqa prezervativlerden awlaq bolıw usınıs etiledi, sebebi ekewi de az nátiyjeli dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=World Health Organization |first= Department of Reproductive Health and Research |title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003 |year=2004 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809013157/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=9 August 2009}}</ref>. Ayırım avtorlar paydalanıwshılardı «kóbirek bekkemlik, seziw hám qolaylılıq ushın» juqaraq prezervativlerdi tańlawǵa shaqıradı,<ref>{{cite book |last=Corina |first= H. |year=2007 |title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College |publisher=Marlowe and Company |location=New York |pages=207–210 |isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> biraq basqalar «prezervativ qanshelli juqa bolsa, onı jırtıw ushın sonshelli az kúsh talap etiledi» dep eskertedi<ref>{{cite report |author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS |title=The male latex condom |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACM645.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|archive-date=25 March 2009 |access-date=18 August 2009}}</ref>. Tájiriybeli prezervativ paydalanıwshıları birinshi ret paydalanıwshılarǵa qaraǵanda prezervativtiń sırǵanap túsiwi yamasa jırtılıw itimallıǵı ádewir tómen, biraq bir ret sırǵanaw yamasa jırtılıwdı basınan ótkergen paydalanıwshılar bunday ekinshi sátsizlikke ushırawı itimal<ref>{{cite journal |doi=10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b |pmid=15614119 |title=Female Condom and Male Condom Failure Among Women at High Risk of Sexually Transmitted Diseases |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2005-01_32_1/page/35 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=32 |issue=1 |pages=35–43 |year=2005 |last1=Valappil |first1=Thamban |last2=Kelaghan |first2=Joseph |last3=MacAluso |first3=Maurizio |last4=Artz |first4=Lynn |last5=Austin |first5=Harland |last6=Fleenor |first6=Michael E. |last7=Robey |first7=Lawrence |last8=Hook |first8=Edward W. |s2cid=1218353|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/2136075 |jstor=2136075 |title=Can Condom Users Likely to Experience Condom Failure be Identified? |journal=Family Planning Perspectives |volume=25 |issue=5 |pages=220–226 |last1=Steiner |first1=Markus |last2=Piedrahita |first2=Carla |last3=Glover |first3=Lucinda |last4=Joanis |first4=Carol |year=1993 |pmid=8262171}}</ref>. «Population Reports» jurnalındaǵı maqala prezervativ qollanıw boyınsha bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin arttıratuǵın háreketlerdi azaytatuǵının usınıs etedi<ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms&nbsp;– Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |date=September 1991 |url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=08870241&p=AONE&sw=w&authCount=1&isAnonymousEntry=true |access-date=13 February 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918025414/http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=08870241&p=AONE&sw=w&authCount=1&isAnonymousEntry=true |archive-date=18 September 2016}}</ref>. «Family Health International» baspası da bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin azaytıwı múmkin degen pikirdi usınadı, biraq jırtılıw hám sırǵanawdıń barlıq sebeplerin anıqlaw ushın kóbirek izertlew kerek ekenin atap ótedi<ref name="fhi3" />. Prezervativlerdi tuwılıwdı qadaǵalawdıń forması retinde qollanıwdı niyet etken adamlar arasında, paydalanıwshı prezervativsiz jınıslıq qatnasqa túskende ekiqabatlıq júz beriwi múmkin. Adamnıń prezervativleri tawsılǵan bolıwı múmkin, yamasa sayaxatta bolıp, qasında prezervativi bolmawı múmkin, yamasa prezervativtiń seziliwin unatpay, «táwekel etiwdi» sheshiwi múmkin. Bul minez-qulıq ádettegi qollanıw sátsizliginiń tiykarǵı sebebi (usıl yamasa qátesiz qollanıw sátsizligine qarama-qarsı)<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00007435-199909000-00007 |pmid=10494937 |title=The Real Problem with Male Condoms is Nonuse |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1999-09_26_8/page/459 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=26 |issue=8 |pages=459–462 |year=1999 |last1=Steiner |first1=Markus J. |last2=Cates |first2=Willard |last3=Warner |first3=Lee|doi-access=free }}</ref>. Prezervativ sátsizliginiń taǵı bir múmkin sebebi — sabotaj. Bir sebep — sheriginiń qálewi yamasa kelisimine qarsı balalı bolıw<ref>{{Web deregi | bet = Childfree And The Media| baspaxana = Childfree Resource Network| jıl = 2000| url = http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070312214534/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| arxivsáne = 2007-jıl 12-mart }}</ref>. Nigeriyadan kelgen ayırım kommerciyalıq seks xızmetkerleri klientlerdiń prezervativ qollanıwǵa májbúrlewine ósh alıw retinde prezervativlerdi sabotaj etkenin xabarladı<ref>{{Web deregi | last1 = Beckerleg| first1 = Susan| last2 = Gerofi| first2 = John| bet = Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria| baspaxana = Centre for Sexual & Reproductive Health| sáne = October 1999 | url = http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | betler = 6, 32| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}</ref>. Prezervativtiń ushına birneshe tesik jasaw ushın iyneni qollanıw onıń nátiyjeliligine aytarlıqtay tásir etedi dep iseniledi<ref name="kippley" /><ref name="pinhole" />. Usınday prezervativti qasaqana buzıw jaǵdayları júz bergen<ref>{{Web deregi | bet = Canadian man who poked holes in condoms to impregnate girlfriend loses appeal| jumıs = New York Daily News| sáne = 2014-jıl 7-mart | url = http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141120103130/http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| arxivsáne = 2014-jıl 20-noyabr }}</ref>. ==== Bir neshe prezervativlerdi qollanıw («eki qabat qaplaw») ==== «Eki qabat qaplaw», yaǵnıy bir waqıtta eki prezervativti qollanıw ámeliyatı, spermanıń aǵıp shıǵıw qáwpin arttırıwı yamasa azaytıwı múmkin; ekspertlerdiń pikirleri eki túrli, hám bul qosımsha faktorlarǵa baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{Cite news |last=Cantone |first=Jason |date=October 14, 2002 |others=Quotes Kathie Spegal, Planned Parenthood's director of community services, and McKinley Health Center medical director Dr. David Lawrance |title=Dispelling the myths: Experts go to task with medical lore: Using two condoms is safer than using one. |work=The Daily Illini |publisher=University of Illinois at Urbana-Champaign independent student newspaper; copyright Illini Media Co. |page=10 |volume=132 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/757347891/?terms=%22double%20bagging%22%20condoms&match=1 757347891].}}</ref>. Eki prezervativ qollanıw sırǵanap túsiw qáwpin arttırıwı múmkin, degen menen prezervativler paydalanılǵannan keyin kóbinese bir-birine jabısıp qaladı<ref>{{Cite news |last=Deshmukh |first=Vikas <!-- the relevant paragraph ends with "- Dr Vikas Deshmukh, consultant sexologist at Manovikas Clinic" --> |date=16–19 Feb 2019 <!-- the Ahmedabad Mirror article is on the 19th; the rest are on the 16th --> |editor-last=Paul |editor-first=Anindita <!-- the article starts with "By Anindita Paul" --> |title=8 things sexologists wish you knew about sex: 6. Using two condoms is better than one |work=Bangalore Mirror; Pune Mirror; Mumbai Mirror; Ahmedabad Mirror |publisher=Bennett, Coleman & Company Limited |id={{ProQuest|2181327530|2181330078|2181332946|2182686310}}.}}</ref><ref name="Rugpao et al Feb 1997 JAIDS">{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=Sungwal |last2=Beyrer |first2=Chris |last3=Tovanabutra |first3=Sodsai |last4=Natpratan |first4=Chawalit |last5=Nelson |first5=Kenrad E. |last6=Celentano |first6=David D. |last7=Khamboonruang |first7=Chirasak |date=February 1997 |title=Multiple Condom Use and Decreased Condom Breakage and Slippage in Thailand |url=https://journals.lww.com/jaids/abstract/1997/02010/multiple_condom_use_and_decreased_condom_breakage.11.aspx |journal=Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes and Human Retrovirology |publisher=<!-- "© 1997 Lippincott–Raven Publishers, Philadelphia" --> |volume=14 |issue=2 |pages=169–173 |doi=10.1097/00042560-199702010-00011 |issn=1077-9450 |pmid=9052727 <!-- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9052727/ and https://europepmc.org/article/med/9052727 --> |id=Scholars@[[Duke University|Duke]] [https://scholars.duke.edu/publication/1528341 1528341].}}</ref>. Sonday-aq, eger prezervativler arasında súykeliw bolsa, jırtılıw yamasa buzılıw itimallıǵı artıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kopa |first1=Zsolt |last2=Scafa |first2=Raffaele |last3=Graziani |first3=Andrea |last4=Goulis |first4=Dimitrios G. |last5=Ferlin |first5=Alberto |date=Oct 2024 <!-- date of print issue --> |orig-date=First published 29 July 2024; online 20 September 2024 <!-- also: Received 30 May 2024, Revised 19 July 2024, Accepted 22 July 2024 --> |title=Male contraception: Focus on behavioral and barrier methods |journal=Andrology |publisher=<!-- "published by John Wiley & Sons Ltd on behalf of American Society of Andrology and European Academy of Andrology." --> |volume=12 |issue=7 |pages=1535–1540 |doi=10.1111/andr.13722 |hdl=11577/3548731 |issn=2047-2919 |eissn=2047-2927 |pmid=39075932 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>. Degen menen, súykeliwdi azaytıw ushın prezervativler arasına maylawshı zat qosıwǵa boladı<ref>{{Cite journal |last1=Albert |first1=Alexa E. |last2=Warner |first2=David Lee |last3=Hatcher |first3=Robert A. |last4=Trussell |first4=James |last5=Bennett |first5=Charles |date=November 1995 |title=Condom Use among Female Commercial Sex Workers in Nevada's Legal Brothels |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1995-11_85_11/page/1514 |journal=American Journal of Public Health |volume=85 |issue=11 |pages=1514–1520 |doi=10.2105/AJPH.85.11.1514 |issn=0090-0036 |pmc=1615688 |pmid=7485663 |id={{EBSCOhost|9511201537}}. {{ProQuest|215103932|215104349}}.}}</ref>. Eger bir neshe prezervativ qollanılsa, tek barlıq prezervativler jırtılǵan jaǵdayda ǵana sperma tásir etiwi múmkin<ref name="Rugpao et al Feb 1997 JAIDS" />. «Contraceptive Technology Update» jurnalındaǵı ádebiyat sholıwı shıpakerlerge «Kóp márte jırtılıw yamasa sırǵanawdı basınan ótkergen hayallar hám erkeklerdi kórse, olarǵa eki prezervativ qollanıwdı usınıs etiw aqıllı boladı» dep usınıs etedi<ref>{{Cite journal |date=January 2011 <!-- listed on the webpage as "January 1, 2011", but https://catalog.nlm.nih.gov/permalink/01NLM_INST/vdtut1/alma995639723406676 and the list of issues indicate that the frequency is monthly, so the specific date is likely spurious --> |title=Ask The Experts: What's the evidence for using two condoms? |url=https://www.clinician.com/articles/21369-ask-the-experts-what-s-the-evidence-for-using-two-condoms |journal=Contraceptive Technology Update |publisher=<!-- ProQuest: "Publisher: Relias Learning", "Copyright AHC Media LLC Jan 2011"; webpage: "Clinician.com by Relias. © Relias LLC 2025." --> |publication-place=<!-- ProQuest: "Place of publication: Atlanta"; webpage: "mailing address: 1010 Sync St., Suite 100, Morrisville, NC 27560-5468, USA" --> |issn=0274-726X |id={{ProQuest|818679650}}.}}</ref>. «Planned Parenthood» tárepinen ótkerilgen ádebiyatlar sholıwı «Eki qabat qaplawǵa qarsı másláhát beriwdi qollaytuǵın dálilge tiykarlanǵan informaciya joq ekeni kórinedi. Ekinshi jaǵınan, eki qabat qaplawdı qollap-quwatlaytuǵın dáliller sheklengen, biraq oń. Eger eki qabat qaplaw adamnıń qolaylılıq hám qáwipsizlik sezimin arttırsa, bir neshe prezervativ qollanıwdıń zıyanı joq hám paydası bolıwı múmkin dep másláhát beriw eń durısı» degen juwmaqqa keledi<ref>{{Web deregi | sáne = July 2011 | bet = The Truth About Condoms| url = https://www.plannedparenthood.org/uploads/filer_public/b6/0e/b60e3140-1199-427e-ab00-88d33640ec9c/truth_about_condoms.pdf| baspaxana = Katharine Dexter McCormick Library, Planned Parenthood Federation of America| type = Fact Sheet| publication-place = New York, NY}}</ref>. Eki lateks prezervativ qollanılǵanda, ıssılıq hám súykeliw olardıń ıdırawına sebep bolıwı múmkin; degen menen, eger sheriklerdiń biri latekske allergiya bolsa, qoy terisinen islengen prezervativi menen lateks prezervativti qabatlastırıw paydalı bolıwı múmkin<ref>{{Cite news |last=Boskey |first=Elizabeth |date=July 16, 1993 |title=Condom safety |work=Chicago Tribune |department=Voice of the people <!-- i.e. letters to the editor --> |location=Evanston <!-- the article starts with "EVANSTON—" --> |page=18 <!-- listed as "18" in "NORTH SPORTS FINAL Edition", and "N18", "D18", and "NW18" presumably in other editions; for e.g. ProQuest 1823678601, the printed page says "18" even through ProQuest's metadata says "N18" --> |publication-place=Chicago, IL |volume=147<!--"th year" --> |issue=197 |issn=1085-6706 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/418343952/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343952], [https://www.newspapers.com/image/418343686/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343686], [https://www.newspapers.com/image/418342956/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342956], [https://www.newspapers.com/image/418342407/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342407], [https://www.newspapers.com/image/418342691/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342691]. {{ProQuest|283575815|1823678601|1823675947|1823678930}}.}}</ref>. Seks xızmetkerleri ushın, klientlerge bir yamasa eki prezervativ arasında, yamasa erkekler yamasa hayallar prezervativi arasında tańlaw sıyaqlı jetekshi soraw beriw, kóbinese olarǵa tuwrıdan-tuwrı prezervativ qollanıwdı talap etiwge qaraǵanda ańsatıraq hám prezervativtiń qollanılıw itimallıǵın arttıradı<ref name="Rugpao et al Oct 1997 STD">{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=S. |last2=Tovanabutra |first2=S. |last3=Beyrer |first3=C. |last4=Nuntakuang |first4=D. |last5=Yutabootr |first5=Y. |last6=Vongchak |first6=T. |last7=de Boer |first7=M.A. |last8=Celentano |first8=D.D. |last9=Nelson |first9=K.E. |date=October 1997 |title=Multiple Condom Use in Commercial Sex in Lamphun Province, Thailand: A Community-Generated STD/HIV Prevention Strategy |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/546|journal=Sexually Transmitted Diseases |publisher=<!-- Lippincott Williams & Wilkins --> |volume=24 |issue=9 |pages=546–549 |doi=10.1097/00007435-199710000-00010 |issn=0148-5717 |jstor=44967135 |pmid=9339975 |id=Journals@[[Ovid Technologies|Ovid]] [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&PAGE=reference&D=ovftc&NEWS=N&AN=00007435-199710000-00010 00007435-199710000-00010].}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Sokal |first1=David |last2=Ankrah |first2=E. Maxine |date=October 1997 |title=Would You Like to Use One Condom or Two? |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/550 |department=Editorial |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=24 |issue=9 |pages=550–551 |doi=10.1097/00007435-199710000-00011 |issn=0148-5717 |jstor=44967136 |pmid=9339976 |id=Journals@Ovid [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&PAGE=reference&D=ovftc&NEWS=N&AN=00007435-199710000-00011 00007435-199710000-00011].}}</ref>. Bir neshe prezervativ qollanıw, ásirese ekewden kóp, ráhátleniwdi keyipti azaytıwı, jınıslıq qatnastı uzaytıwı hám/yamasa hayaldıń jınıslıq aǵzasına túrshigiw payda etiwi múmkin<ref name="Rugpao et al Oct 1997 STD" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Wolitski |first1=Richard J. |last2=Halkitis |first2=Perry N. |last3=Parsons |first3=Jeffrey T. |last4=Gómez |first4=Cynthia A. |date=Aug 2001 |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |url=https://guilfordjournals.com/doi/10.1521/aeap.13.4.291.21430 |journal=AIDS Education and Prevention |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |doi=10.1521/aeap.13.4.291.21430 |pmid=11565589 |issn=0899-9546 |id={{ProQuest|198007057}}.}}</ref>. Bir neshe prezervativ qollanıw erte eyakulyaciyanı emlew ushın minez-qulıq terapiyası bolıp tabıladı, degen menen ol hámme waqıt jetkilikli bola bermeydi<ref>{{Cite journal |last1=Veettil Raveendran |first1=Arkiath |last2=Agarwal |first2=Ankur |date=January 25, 2021 |title=Premature ejaculation - current concepts in the management: A narrative review |url=https://knepublishing.com/index.php/ijrm/article/view/8176 |journal=International Journal of Reproductive BioMedicine (IJRM) |publisher=<!-- Yazd Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Research and Clinical Center for Infertility --> |volume=19 |issue=1 |pages=5–22 |doi=10.18502/ijrm.v19i1.8176 |issn=2476-3772 |pmc=7851481 |pmid=33553999 |id={{ProQuest|2682809094}}.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kemp |first=Kristen |date=Apr 1999 |title=The six best sex positions |magazine=Cosmopolitan |pages=208–211 |volume=226 |issue=4 |issn=0010-9541 |id={{EBSCOhost|1686917}}. {{Gale|A54256531}}. {{ProQuest|199366853}} (''ProQuest Central'', accession number 04208575).}}</ref>. Juwmaqlap aytqanda, bir prezervativ ornına eki prezervativ qollanıw, eger durıs maylanǵan bolsa, ádette qáwipti azaytadı, biraq eger maylanbaǵan bolsa qáwipti arttıradı, hám kóbirek prezervativ qollanıw ulıwma erkekler ushın jınıslıq stimulyaciyanı azaytadı degen konsensus bar ekeni kórinedi. == Janapay tásirleri == Latekske allergiyası bar adamlardıń lateks prezervativlerin qollanıwı teri túrshigiw sıyaqlı allergiyalıq belgilerge sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite press release |date=4 September 2014 |title=Phase III FIRST (MM-020/IFM 07-01) trial of REVLIMID (lenalidomide) plus dexamethasone in newly diagnosed multiple myeloma patients who are not candidates for stem cell transplant published in New England Journal of Medicine |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php |publisher=AAAS |agency=Celgene Corporation |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026122745/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php|archive-date=26 October 2014}}</ref>. Awır lateks allergiyası bar adamlarda lateks prezervativin qollanıw ómirge qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{cite book |editor1-last=Berek |editor1-first=Jonathan S. |year=2007 |chapter=Condoms |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&pg=PA256 |title=Berek & Novak's Gynecology |page=256 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6805-4 |access-date=25 February 2022 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114183233/https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&pg=PA256 |url-status=live }}</ref>. Lateks prezervativlerin qayta-qayta qollanıw geypara adamlarda lateks allergiyasınıń rawajlanıwına sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite news |last=White |first=Melissa |date=1 October 2014 |title=Size Does Matter, When It Comes to Condoms |url=https://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html |newspaper=Huffington Post |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006063713/http://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html|archive-date=6 October 2014}}</ref>. Túrshigiw spermicidlerge baylanıslı da bolıwı múmkin<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-6579-9_5 |chapter=Barrier Methods |title=Contraception for Adolescent and Young Adult Women |pages=63–76 |year=2014 |last1=Woodhams |first1=Elisabeth |last2=Gilliam |first2=Melissa |isbn=978-1-4614-6578-2}}</ref>. == Qollanıw == [[Fayl:Condom placement demonstration.ogv|right|thumb|Prezervativti taǵıw procesin kórsetiwshi video.]] Sırtqı prezervativler ádette folga yamasa plastik qaplama ishinde, oralǵan formada qaplanǵan bolıp, erkek jınıslıq múshesiniń ushına qoyılıp, keyin tik turǵan jınıslıq músheniń ústine jayılıwǵa arnalǵan. Prezervativ jınıslıq músheniń ushına qoyılǵanda onıń jabıq ushı yamasa sorǵıshınıń qısılıwı áhmiyetli. Bul prezervativ ishinde hawanıń qalıp ketpewin támiyinleydi, sebebi hawa qalıp ketse, jınıslıq qatnas waqtında jırtılıwǵa sebep bolıwı múmkin. Sonıń menen qatar, bul spermanıń jıynalıwı ushın orın qaldıradı, bul onıń tómengi jaǵınan shıǵıp ketiw qáwpin azaytadı. Kópshilik prezervativlerde usı maqset ushın sorǵısh ushı bar. Eyakulyaciyadan keyin dárriw hám jınıslıq múshe ele tik turǵanda, erkek óziniń sheriginiń denesinen shıǵıwı kerek. Bul jınıslıq múshe bosasqan sayın spermanıń prezervativten aǵıp ketiwiniń aldın alıw ushın kerek. Sonnan keyin prezervativti basqa sherikten uzaqta jınıslıq músheden abaylap alıp taslaw kerek. Prezervativti salfetkaǵa oraw yamasa túyinlep baylaw, sońınan shıǵındı qutıǵa taslaw usınıs etiledi. Prezervativler jınıslıq qatnas waqtında ekiqabatlıq itimallıǵın azaytıw hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardı]] (JJJI) juqtırıw itimallıǵın tómenletiw ushın qollanıladı. Prezervativler sonday-aq fellaciya waqtında JJJI juqtırıw itimallıǵın azaytıw ushın qollanıladı. Ayırım juplar prezervativ kiyiwdi jınıslıq qatnastı bólip taslaydı dep esaplaydı, al basqalar prezervativ qollanıwdı ózleriniń aldın ala oynawınıń bir bólegi retinde kirgizedi. Ayırım erkekler hám hayallar prezervativtiń fizikalıq tosqınlıǵı seziwdi páseytedi dep esaplaydı. Pás seziwlerdiń artıqmashılıqları erekciyanı uzartıw hám eyakulyaciyanı keshiktiriwdi óz ishine alıwı múmkin; kemshilikleri jınıslıq qozıwdıń biraz joǵalıwın óz ishine alıwı múmkin<ref name="planned parenthood" />. Prezervativ qollanıwdı jaqlawshılar sonday-aq olardıń arzan, qollanıwǵa ańsat hám janapay tásirleriniń az ekenin artıqmashılıq retinde atap ótedi<ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{Web deregi | bet = Male Condom| baspaxana = Feminist Women's Health Center| sáne = 2007-jıl 18-oktyabr | url = http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| arxivsáne = 2007-jıl 21-noyabr }}</ref>. === Jınıslıq tárbiya === Prezervativler kóbinese jınıslıq tárbiya baǵdarlamalarında qollanıladı, sebebi olar durıs qollanılǵanda ekiqabatlıq hám ayırım [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıw qáwpin azaytıw qábiletine iye. Jaqında Amerika Psixologiyalıq Associaciyasınıń (APA) baspasóz xabarı jınıslıq tárbiyaǵa prezervativler haqqında informaciyanı qosıwdı qollap-quwatladı, «keń qamtılǵan jınıslıq tárbiya baǵdarlamaları ... prezervativlerdi durıs qollanıwdı talqılaydı» hám «jınıslıq jaqtan belsendi bolǵanlar ushın prezervativ qollanıwdı úgit-násiyatlaydı» dedi<ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association |date=23 February 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=11 August 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060811000127/http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |archive-date=11 August 2006}}</ref>. Amerika Qurama Shtatlarında, mámleketlik mekteplerde prezervativler haqqında oqıtıwǵa ayırım diniy shólkemler qarsı shıǵadı<ref>{{Web deregi | last1 = Rector| first1 = Robert E| last2 = Pardue| first2 = Melissa G| last3 = Martin| first3 = Shannan| bet = What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs?| baspaxana = The Heritage Foundation| sáne = 2004-jıl 28-yanvar | url = http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm| qaralǵan sáne = 2006-jıl 11-avgust | url-status = unfit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm| arxivsáne = 2006-jıl 10-avgust }}</ref>. Shańaraqtı jobalastırıw hám jınıslıq tárbiyanı jaqlawshı «Planned Parenthood» shólkemi hesh qanday izertlew tek saqlanıw baǵdarlamalarınıń jınıslıq qatnastı keyinge qaldırıwǵa alıp keletuǵının kórsetpegenin aytıp, amerikalı ata-analardıń 76%-i óz balalarınıń prezervativ qollanıwdı qosqanda keń kólemli jınıslıq tárbiya alıwın qáleytuǵının kórsetetuǵın sorawnamalarǵa silteme beredi<ref>{{Web deregi | bet = New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs| baspaxana = Planned Parenthood of Northeast Ohio| sáne = 2007-jıl 7-iyul | url = http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| arxivsáne = 2009-jıl 18-oktyabr }}</ref>. === Násilsizlikti emlew === Sperma analizi hám jatır ishine urıqlandırıw (JIU) sıyaqlı násilsizlikti emlewdegi keń tarqalǵan proceduralar sperma úlgilerin jıynawdı talap etedi. Olar kóbinese masturbaciya arqalı alınadı, biraq masturbaciyaǵa alternativ retinde jınıslıq qatnas waqtında spermanı jıynaw ushın arnawlı jıynawshı prezervativti qollanıwǵa boladı. Jıynawshı prezervativler silikonnan yamasa poliuretannan islenedi, sebebi lateks spermaǵa biraz zıyanlı<ref>{{cite book |last1=Organisation |first1=World Health |title=WHO Laboratory Manual for the Examination of Human Semen and Sperm-Cervical Mucus Interaction |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64599-7 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=dEfWhZZcC0AC&pg=PA5 |access-date=29 May 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829120350/https://www.google.com/books/edition/WHO_Laboratory_Manual_for_the_Examinatio/dEfWhZZcC0AC?hl=en&gbpv=1&dq=latex+affects+sperm&pg=PA5 |url-status=live }}</ref>. Ayırım dinler masturbaciyanı tolıq qadaǵan etedi. Sonday-aq, masturbaciya arqalı alınǵan úlgiler menen salıstırǵanda, jıynawshı prezervativlerden alınǵan sperma úlgileri joqarı ulıwma sperma sanına, sperma háreketine hám normal morfologiyalı sperma procentine iye. Usı sebepli, olar sperma analizi ushın qollanılǵanda anıǵıraq nátiyjeler beretuǵınına hám jatır moynı yamasa jatır ishine urıqlandırıw sıyaqlı proceduralarda qollanılǵanda ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı dep esaplanadı<ref>{{cite journal |pmid=8288490 |year=1993 |last1=Sofikitis |first1=Nikolaos V. |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=Journal of Andrology |volume=14 |issue=5 |pages=366–373 |last2=Miyagawa |first2=Ikuo |doi=10.1002/j.1939-4640.1993.tb00402.x |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=4054324 |year=1985 |last1=Zavos |first1=P. M. |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertility and Sterility |volume=44 |issue=4 |pages=517–520 |doi=10.1016/S0015-0282(16)48923-5|doi-access=free }}</ref>. Katoliklik sıyaqlı kontracepciyanı qadaǵan etetuǵın dinlerdiń iseniwshileri tesikler tesilgen jıynaw prezervativlerin qollanıwı múmkin<ref name="kippley" />. Tuwıw qábiletin emlew ushın, jıynawshı prezervativ jınıslıq qatnas waqtında hayaldıń sherigi tárepinen berilgen spermanı jıynaw ushın qollanılıwı múmkin. Jeke sperma donorları da masturbaciya yamasa sherigi menen jınıslıq qatnas arqalı úlgilerdi alıw ushın jıynawshı prezervativti qollanıwı múmkin hám eyakulyattı jıynawshı prezervativten arnawlı islengen ıdısqa quyadı. Donor bolǵan jaǵdayda sperma urıqlandırıw ushın qollanılatuǵın qabıllawshı hayalǵa, al hayaldıń sherigi bolǵan jaǵdayda, qayta islew hám qollanıw ushın tuwıw qábiletin emlew klinikasına tasılanadı. Degen menen, tasıw spermanıń ónimliligin azaytıwı múmkin. Jıynawshı prezervativler sperma bankinde yamasa tuwıw qábiletin emlew klinikasında sperma islep shıǵarılatuǵın jerlerde de qollanılıwı múmkin. Prezervativ terapiyası geyde hayalda spermaǵa qarsı antidenelerdiń joqarı dárejesi bolǵanda násilsiz juplarǵa jazıp beriledi. Teoriyaǵa sáykes, onıń sheriginiń spermasına tásir etiwdiń aldın alıw onıń spermaǵa qarsı antideneler dárejesin tómenletedi hám usılayınsha prezervativ terapiyası toqtatılǵanda onıń ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı. Degen menen, prezervativ terapiyası keyingi ekiqabatlıq dárejelerin arttıratuǵını kórsetilmegen<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |pmid=532982 |title=Experimental Findings with Spermantibodies: Condom Therapy (A Case Report) |journal=Andrologia |volume=11 |issue=6 |pages=413–416 |year=2009 |last1=Franken |first1=D.R. |last2=Slabber |first2=C.F. |s2cid=34730913|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |pmid=7060795 |year=1982 |last1=Greentree |first1=L. B. |title=Antisperm antibodies in infertility: The role of condom therapy |journal=Fertility and Sterility |volume=37 |issue=3 |pages=451–452 |doi=10.1016/S0015-0282(16)46117-0|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |pmid=33920 |year=1978 |last1=Kremer |first1=J. |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies |journal=International Journal of Fertility |volume=23 |issue=4 |pages=270–276 |last2=Jager |first2=S. |last3=Kuiken |first3=J.}}</ref>. == Túrleri == Kópshilik prezervativlerdiń rezervuar ushı yamasa sorǵıshı bar bolıp, bul erkektiń eyakulyaciyasın jaylastırıwdı ańsatlastıradı. Prezervativler hár qıylı ólshemlerde hám formalarda boladı<ref>{{cite book |last1=Nelson |first1=Anita L. |last2=Woodward |first2=Jo Ann |title=Sexually Transmitted Diseases: A Practical Guide for Primary Care |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-59745-040-9 |page=312 |url=https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&pg=PA312 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112733/https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&pg=PA312 |url-status=live }}</ref><ref name=WHO2010>{{cite book |title=Male latex condom. Specification, prequalification and guidelines for procurement, 2010 |date=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159990-0 |page=127 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |access-date=4 October 2020 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927033913/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Corson |first1=S. L. |last2=Derman |first2=R. J. |title=Fertility Control |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-9697978-0-7 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&pg=PA263 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112644/https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&pg=PA263 |url-status=live }}</ref>. Olar sonday-aq paydalanıwshınıń sherigin qozdırıwǵa arnalǵan hár túrli betlerge iye<ref name=WHO2010/>. Prezervativler ádette kiriwdi ańsatlastırıw ushın maylawshı qaplama menen támiyinlenedi, al xosh iyisli prezervativler tiykarınan oral seks ushın qollanıladı<ref name=WHO2010/>. Joqarıda aytıp ótilgenindey, kópshilik prezervativler lateksten islenedi, biraq poliuretan hám qoy terisinen islengen prezervativler de bar. === Ishki prezervativ === Sırtqı prezervativlerde jınıslıq músheniń átirapında tıǵızlawdı qáliplestiriw ushın tar saqıyna bar, al ishki prezervativlerde ádette olardıń dene tesigine sırǵanap ketiwiniń aldın alıw ushın úlken qattı saqıyna bar. «The Female Health Company» dáslep poliuretannan islengen, biraq jańaraq versiyaları nitril rezinadan islengen ishki prezervativ islep shıǵardı. «Medtech Products» lateksten islengen ishki prezervativ islep shıǵaradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.avert.org/female-condom.htm| bet = The Female Condom| baspaxana = AVERT| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131228152904/http://www.avert.org/female-condom.htm| arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. === Materiallar === ==== Tábiyiy lateks ==== Lateks ayrıqsha serpimli qásiyetlerge iye: Onıń sozılıw bekkemligi 30 MPa dan asadı hám lateks prezervativler úziliwden aldın 800% ten aslam sozılıwı múmkin<ref>{{cite journal |title=Relationship of condom strength to failure during use |journal=PIACT Prod News |volume=2 |issue=2 |pages=1–2 |year=1980 |pmid=12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref>. 1990-jılı ISO prezervativ óndiriw ushın standartlar belgiledi (ISO 4074, Tábiyiy lateks rezina prezervativler), hám Evropa Awqamı óziniń CEN standartı menen oǵan erdi (medicinalıq qurallarǵa baylanıslı 93/42/EEC Direktivası). Hárbir lateks prezervativ elektr togı menen tesiklerge tekseriledi. Eger prezervativ tekseriwden ótse, ol oraladı hám qaplanadı. Sonıń menen birge, prezervativlerdiń hárbir partiyasınıń bir bólegi suw aǵıwı hám hawa jarılıwı testinen ótkeriledi<ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=[[FDA Consumer]] |date=March–April 1998 |volume=32 |issue=2 |pages=22–5 |pmid=9532952 |url=https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=7 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |archive-date=8 March 2010}}</ref>. Latekstiń artıqmashılıqları onı eń ataqlı prezervativ materialına aylandırǵan bolsa da, onıń ayırım kemshilikleri bar. Lateks prezervativler vazelin, awqatlıq may, bópe mayı, mineral may, teri losyonları, kúnge kúyiw losyonları, suwıq kremler, sarı may yamasa margarin sıyaqlı mayǵa tiykarlanǵan zatlar menen maylawshı retinde qollanılǵanda zaqımlanadı<ref>[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808195319/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf |date=8 August 2017 }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July 2010.</ref>. May menen baylanısıw lateks prezervativlerdiń maylar sebepli serpimliligin joǵaltıwı nátiyjesinde jırtılıwın yamasa sırǵanap túsiw itimallıǵın arttıradı<ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure |journal=The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=8 April 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927122314/http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |archive-date=27 September 2011}}</ref>. Qosımsha túrde, lateks allergiyası lateks prezervativlerin qollanıwǵa tıyım saladı hám basqa materiallardı qollanıwdıń tiykarǵı sebepleriniń biri bolıp tabıladı. 2009-jıldıń may ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) allergiyalıq reakciyalarǵa juwapker bolǵan proteinlerdiń 90%-in alıp taslaw ushın islengen lateks — Vytexten<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=6 May 2009 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=26 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |archive-date=7 October 2011}}</ref> ibarat prezervativlerdi óndiriwge ruqsat berdi<ref>{{Web deregi | bet = How Vytex Works| baspaxana = Vystar| jıl = 2009| url = http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| arxivsáne = 2010-jıl 30-may }}</ref>. Sintetikalıq lateksten (polizopren) islengen allergensiz prezervativ te bar<ref name="isoprenepr" />. ==== Sintetikalıq ==== Eń kóp tarqalǵan lateks emes prezervativler poliuretannan islenedi. Prezervativler basqa sintetikalıq materiallardan, mısalı AT-10 smola hám kóp polyizoprennen de isleniwi múmkin<ref name="isoprenepr">{{cite press release |title=Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex |publisher=HealthNewsDigest.com |date=31 July 2008 |url=http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |access-date=24 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |archive-date=23 August 2008}}</ref>. Poliuretan prezervativler ádette lateks prezervativler menen birdey keńlikte hám qalıńlıqta boladı, kóp poliuretan prezervativler 0,04 mm hám 0,07 mm qalıńlıq aralıǵında<ref>{{Web deregi | bet = Condoms| jumıs = Condom Statistics and Sizes| sáne = 2008-jıl 12-mart | url = http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130525205018/http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| arxivsáne = 2013-jıl 25-may }}</ref>. Poliuretan birneshe tárepten lateksten jaqsı dep esaplawǵa boladı: ol latekske qaraǵanda jıllılıqtı jaqsı ótkeredi, temperaturaǵa hám ultrafiolet nurlarına onsha sezimtal emes (sonlıqtan saqlaw talapları azıraq hám saqlaw múddeti uzaǵıraq), mayǵa tiykarlanǵan maylawshılar menen birge qollanılıwǵa boladı, latekske qaraǵanda az allergiyalı hám iyisi joq<ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |date=September 2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=14 August 2006 |archive-url =https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date = 26 September 2006 }}</ref>. Poliuretan prezervativler Amerika Qurama Shtatlarında kontracepciya hám AIV-nıń aldın alıwdıń nátiyjeli usılı retinde satılıwı ushın FDA tastıyıqlawın aldı hám laboratoriya sharayatlarında usı maqsetler ushın lateks sıyaqlı nátiyjeli ekeni kórsetildi<ref name="AlicePolyLatex">{{Web deregi | bet = Are polyurethane condoms as effective as latex ones?| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 22-fevral | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| arxivsáne = 2007-jıl 30-may }}</ref>. Degen menen, poliuretan prezervativler lateks prezervativlerge qaraǵanda azıraq serpimli hám latekske qaraǵanda sırǵanap túsiw yamasa jırtılıw itimallıǵı joqarıraq,<ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{Web deregi | bet = Prefers polyurethane protection| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 4-mart | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| arxivsáne = 2007-jıl 9-iyun }}</ref> formasın joǵaltıw yamasa búrisiw itimallıǵı latekske qaraǵanda kóbirek,<ref name="PPAA">{{cite news |title=Allergic to Latex? You Can Still Have Safer Sex |url=http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex |access-date=2 May 2012 |publisher=Planned Parenthood Advocates of Arizona |date=2 May 2012 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910032846/http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex/|archive-date=10 September 2012}}</ref> hám olar qımbatıraq. Poliizopren — tábiyiy rezina latekstiń sintetikalıq versiyası. Aytarlıqtay qımbat bolsa da,<ref name="isopreneglove">{{Web deregi | bet = Polyisoprene Surgical Gloves| baspaxana = SurgicalGlove.net| jıl = 2008| url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| arxivsáne = 2008-jıl 18-sentyabr }}</ref> ol lateks allergiyasına juwapker bolǵan proteinsiz latekstiń artıqmashılıqlarına iye (mısalı, poliuretan prezervativlerge qaraǵanda jumsaǵıraq hám serpimlirek)<ref name="isoprenepr" /> Poliuretan prezervativlerden ayırmashılıǵı, olar mayǵa tiykarlanǵan maylawshı menen birge qollanılıwǵa bolmaydı<ref name="isopreneglove" /><ref name="PPAA" />. ==== Qoy terisi ==== «Qoy terisi» dep belgilengen, qoylardıń isheginen islengen prezervativler de bar. Olar ádette spermanı bloklaw arqalı kontraceptiv retinde nátiyjeli bolsa da, izertlewler olardıń materialdaǵı tesikler sebepli [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıwınıń aldın alıwda latekske qaraǵanda az nátiyjeli ekenin anıqladı<ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=978-0-7432-5611-7 |page=[https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333 333] |url=https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333}}</ref>. Sebebi ishekler tábiyatı boyınsha tesikli, ótkizgish membranalar bolıp tabıladı, hám sperma tesiklerden ótiw ushın júdá úlken bolsa da, viruslar — mısalı [[AIV]], gerpes hám jınıslıq súyeller — ótiw ushın jetkilikli dárejede kishi<ref name="PPAA" />. Prezervativ tesikliligi boyınsha laboratoriya maǵlıwmatları nátiyjesinde, 1989-jılı FDA qoy terisi prezervativlerin óndiriwshilerden ónimlerdiń jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń aldın alıw ushın qollanılmawı kerekligin kórsetiwdi talap ete basladı<ref name="books.google.com">{{Web deregi | bet = FDA Consumer Investigative Reports - Condoms Relabeled for Accuracy| sáne = January 1992 | url = https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&pg=SA1992-PA42| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210504112841/https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&pg=SA1992-PA42| url-status = live}}</ref>. FDA qoy terisi prezervativleri «jaqsı tuwılıwdı qadaǵalawdı hám ayırım, biraq barlıq emes, jınıslıq jol menen juǵatuǵın keselliklerge qarsı hár qıylı dárejede qorǵawdı támiyinleydi» dep eskertedi, biraq adamlar sheriginiń qanday JJJI bar ekenin bilmeydi, sonlıqtan qoy terisi prezervativi olardı qorǵaydı dep oylawǵa bolmaydı<ref name="books.google.com"/>. Qoy terisi prezervativleri lateks allergiyasın qozdırmawǵa járdemlesse de, poliuretan prezervativleri de solay isleydi, sonıń menen birge JJJI-ǵa qarsı isenimlirek qorǵawdı támiyinleydi<ref>{{Cite journal |last1=Taylor |first1=James S. |last2=Erkek |first2=Emel |date=2004-08-24 |title=Latex allergy: diagnosis and management |journal=Dermatologic Therapy |language=en |volume=17 |issue=4 |pages=289–301 |doi=10.1111/j.1396-0296.2004.04024.x |issn=1396-0296|doi-access=free |pmid=15327474 }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Kulig |first=John |date=October 2003 |title=Condoms: the basics and beyond |journal=Adolescent Medicine |volume=14 |issue=3 |pages=633–645, vii |doi=10.1016/S1041349903500494 |doi-broken-date=11 July 2025 |issn=1041-3499 |pmid=15122165}}</ref>.Soyılǵan haywan ónimleri retinde, qoy terisi prezervativleri vegetarian emes. Kanada Farmacevtika Jurnalı tárepinen tayarlanǵan farmacevt másláháti qoy terisi prezervativleriniń sheklengen JJJI aldın alıwı sebepli «ádette usınıs etilmeytuǵının» aytadı<ref>{{Cite journal |last=Ruddock |first=Brent |date=September 2004 |title=Condoms protect you: shield yourself from STIs |journal=Canadian Pharmaceutical Journal |volume=137 |issue=7 |page=42 |id={{ProQuest|221125941}}}}</ref>. Adolescent Medicine jurnalındaǵı maqala olardıń «tek ekiqabatlıqtıń aldın alıw ushın qollanılıwı kerek» ekenin másláhát beredi<ref name=":1" />. === Spermicid === Ayırım lateks prezervativler óndiriwshi tárepinen az muǵdardaǵı nonoksinol-9, spermicidli ximiyalıq zat penen maylanadı. «Consumer Reports» jurnalınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, spermicid penen maylanǵan prezervativlerdiń ekiqabatlıqtıń aldın alıwda qosımsha paydası joq, saqlaw múddeti qısqaraq hám hayallarda sidik jollarınıń infekciyaların payda etiwi múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Condoms: Extra protection| jumıs = ConsumerReports.org| sáne = February 2005 | url = http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul }}{{dead link|date=July 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Kerisinshe, bólek qaplanǵan spermicidti qollanıw prezervativlerdiń kontraceptivlik nátiyjeliligin arttıradı dep esaplanadı<ref name="simultaneous" />. Nonoksinol-9 burın JJJI-ǵa (sonıń ishinde AIV-ǵa) qarsı qosımsha qorǵanıw usınadı dep esaplanǵan, biraq sońǵı izertlewler kórsetkendey, jiyi qollanılganda, nonoksinol-9 AIV juqtırıw qáwpin arttırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission| jumıs = HIV/AIDS Epi Update| baspaxana = Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control| sáne = April 2003 | url = http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| qaralǵan sáne = 2006-jıl 6-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| arxivsáne = 2009-jıl 29-sentyabr }}</ref>. [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] spermicidli maylanǵan prezervativlerdiń endi úgit-násiyatlanbawı kerek ekenin aytadı. Degen menen, ol ulıwma prezervativsizlikten góre nonoksinol-9 benen maylanǵan prezervativti qollanıwdı usınıs etedi<ref>{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection| jumıs = World Health Organization| jıl = 2006| url = https://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-mart }}</ref>. 2005-jılǵa kelip, toǵız prezervativ óndiriwshisi nonoksinol-9 benen prezervativ islep shıǵarıwdı toqtattı hám «Planned Parenthood» usılayınsha maylanǵan prezervativlerdi tarqatıwdı toqtattı. === Qabırǵalı hám búrtikli === Teksturalı prezervativlerge búrtikli hám qabırǵalı prezervativler kiredi, olar eki sherikke de qosımsha seziwlerdi bere aladı. Búrtikler yamasa qabırǵalar ishki, sırtqı yamasa eki tárepte de jaylasıwı múmkin; alternativ túrde, olar G-noqatqa yamasa frenulumǵa baǵdarlanǵan qushtarlıq beriw ushın belgili bir bólimlerde jaylasqan. «Óz-ara lázzet»ti reklama etetuǵın kóp teksturalı prezervativler sonday-aq jınıslıq músheni qosımsha stimulyaciyalaw ushın joqarı jaǵında shar tárizli formaǵa iye boladı. Ayırım hayallar búrtikli prezervativler menen vaginal jınıslıq qatnas waqtında túrshigiwdi sezedi. === Xosh iyisli === Xosh iyisli prezervativler — xosh iyisli qaplaması bar hám arnawlı túrde tek oral seks ushın arnalǵan, kiriw háreketleri ushın emes, arnawlı prezervativ ónimleri<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 15-may | bet = Sex toys in Nepal| url = https://condompasal.com/sex-toys-in-nepal/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-may | jumıs = Condom Pasal| til = en-US}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Dáslepki xosh iyisli prezervativler haqıyqıy qorǵawdan góre kóbirek jańalıq retinde qollanılǵan. Degen menen, házirgi waqıtta bazarda FDA tárepinen tastıyıqlanǵan xosh iyisli prezervativler bar<ref name="Google Books">{{cite book |author=Anijar, Karen |url=https://books.google.com/books?id=x5geneDtDUgC&dq=%22flavored+condoms%22&pg=PA112 |title=ISBN 978-0820474076 (Culture and the Condom) |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=2005 |isbn=978-0-8204-7407-6 |access-date=6 June 2021}}</ref>. Ayırım xosh iyisli prezervativlerge sonday-aq belgili bir dámdi beretuǵın iyis qosılǵan<ref name="Durex India">{{Web deregi | bet = Why Do Condoms Have Flavours?| url = https://www.durexindia.com/blogs/explore-sex/introduce-new-flavors-into-your-sex-life| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Durex India}}</ref>. Vaginal kiriwde xosh iyisli prezervativlerdi qollanıw boyınsha ayırım alańlawshılıqlar bar, sebebi xosh iyisli prezervativlerde qant muǵdarı boladı hám qanttı hayaldıń jınıslıq múshesine kirgiziw kandidozlı vulvovaginit yamasa bakteriyalıq vaginozǵa alıp keliwi múmkin<ref name="Bustle">{{Web deregi | avtor = McGowan, Emma| sáne = 2020-jıl 21-fevral | bet = A Sex Educator Reveals What You Should Know Before You Buy Flavored Condoms| url = https://www.bustle.com/p/are-flavored-condoms-safe-heres-what-to-know-21792152| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Bustle}}</ref>. Latekske allergiyası bar adamlar xosh iyisli lateks materiallı prezervativlerdi qollanıwdan awlaq bolıwı hám onıń ornına poliuretan yamasa polizopren prezervativlerdi qollanıwı kerek<ref name="WebMD">{{Web deregi | bet = What You Need to Know About Flavored Condoms| url = https://www.webmd.com/sexual-conditions/what-you-need-to-know-about-flavored-condoms| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = [[WebMD]]}}</ref>. === Basqalar === Zorlawǵa qarsı prezervativ — hayallar tárepinen kiyiwge arnalǵan basqa bir túr. Ol hújimshige awırtıw payda etiw ushın arnalǵan, bul jábirleniwshige qashıw múmkinshiligin beredi dep úmit etiledi<ref>{{Web deregi | bet = Rape-aXe: Questions and answers| baspaxana = Rape-aXe| jıl = 2006| url = http://www.antirape.co.za/questions.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm| arxivsáne = 2009-jıl 3-may }}</ref>. Jıynawshı prezervativ tuwıw qábiletin emlew yamasa sperma analizi ushın spermanı jıynawda qollanıladı. Bul prezervativler spermanıń ómir súriwin maksimal dárejege jetkiziw ushın arnalǵan. 2022-jıldıń fevral ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) anal jınıslıq qatnas waqtında [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) tarqalıwın azaytıwǵa járdemlesiw ushın arnawlı kórsetilgen birinshi prezervativlerdi tastıyıqladı<ref>{{citation-attribution|1={{cite press release | title=FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=23 February 2022 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse | access-date=27 February 2022 | archive-date=24 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse }} }}</ref>. == Tarqalıwı == Prezervativ qollanıwınıń tarqalıwı mámleketler arasında aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye. Kontracepciya qollanıw boyınsha sorawnamalardıń kópshiligi turmısqa shıqqan hayallar yamasa rásmiy emes birge jasaw qatnaslarındaǵı hayallar arasında ótkeriledi. Yaponiya dúnya júzinde prezervativ qollanıw boyınsha eń joqarı kórsetkishke iye: bul elde prezervativler turmısqa shıqqan hayallardıń kontracepciya qollanıwınıń derlik 80%-in quraydı. Ortasha esapta, rawajlanǵan mámleketlerde prezervativler tuwılıwdı qadaǵalawdıń eń ataqlı usılı bolıp tabıladı: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń 28%-i prezervativlerge súyenedi. Ortasha rawajlanıp atırǵan mámlekette prezervativler azıraq keń tarqalǵan: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń tek 6–8%-i prezervativlerdi tańlaydı<ref name="factsheet">{{Web deregi | bet = Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet| baspaxana = Population Reference Bureau| jıl = 2008| url = http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 11-sentyabr }} Data from surveys 1997–2007.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|condoms}} {{Prezervativ}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Prezervativler| ]] [[Kategoriya:Jınıslıq densawlıq]] [[Kategoriya:Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń tiykarǵı dári-dármaqları]] [[Kategoriya:Erkekler ushın kontrasepciya]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ q16ig50e51jgxt5oajdv82aymav62bt 266142 266112 2026-08-17T22:31:55Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266142 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kondom.jpg|thumb|Prezervativ]] '''Prezervativ''' — [[jınıslıq qatnas]] waqtında ekiqabat bolıw yamasa [[jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya]] (JJJI) itimallıǵın azaytıw ushın qollanılatuǵın qabıq formasındaǵı tosqınlıq quralı<ref name="Hat2007">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Robert Anthony|last2=M.D|first2=Anita L. Nelson|title=Contraceptive Technology|date=2007|publisher=Ardent Media|isbn=978-1-59708-001-9|pages=297–311|url=https://books.google.com/books?id=txh0LpjjhkoC&pg=PA297}}</ref> '''Sırtqı prezervativler''' (erkek prezervativleri dep te ataladı) hám '''ishki prezervativler''' (hayallarǵa arnalǵan) bar<ref name="WHO2008">{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=World Health Organization}}</ref>. Sırtqı prezervativ jınıslıq qatnastan aldın erekciyalanǵan jınıs aǵzasına kiygiziledi hám teri menen teriniń tiyiwin, suyıqlıqlardıń tásirin shekleytuǵın hám spermanıń jınıslıq sheriginiń denesine kiriwin toqtatatuǵın fizikalıq tosqınlıq payda etiw arqalı isleydi. Sırtqı prezervativler ádette lateksten, siyregirek poliuretan, poliizopren yamasa qoy isheginen islenedi. Sırtqı prezervativlerdiń artıqmashılıqları: qollanıwdıń ańsatlıǵı, qoljetimliligi hám janapay tásirleriniń azlıǵı. Latekske allergiyası bar adamlar lateksten basqa materialdan, mısalı poliuretannan islengen prezervativlerdi qollanıwı kerek. Ishki prezervativler ádette poliuretannan islenedi hám bir neshe ret qollanılıwı múmkin<ref name="Sp2011">{{Cite book|last1=Speroff|first1=Leon|last2=Darney|first2=Philip D.|title=A Clinical Guide for Contraception|date=2011|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60831-610-6|pages=305–307|url=https://books.google.com/books?id=f5XJtYkiJ0YC&pg=PT420}}</ref>. Durıs qollanǵanda — hám hár jınıslıq qatnas waqtında qollanılǵanda — sherikleri sırtqı prezervativlerdi qollanatuǵın hayallar jılına 2% ekiqabat bolıw kórsetkishi baqlanadı. Ádettegi qollanıw menen, ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 18% ti quraydı. Olardıń qollanılıwı gonoreya, xlamidioz, trixomonaz, gepatit B hám [[AIV/AIJS]] qáwpin aytarlıqtay azaytadı. Azıraq dárejede, olar jınıslıq gerpes, adam papillomavirusı (APV) hám sifilisten de qorǵaydı. Prezervativler JJJI-nıń aldın alıw usılı retinde keminde 1564-jıldan berli qollanılıp kelmekte. Rezina prezervativler 1855-jılı payda boldı, onnan keyin 1920-jıllarda lateks prezervativler payda boldı<ref name="Al2011">{{Cite book|last1=Allen|first1=Michael J.|title=The Anthem Anthology of Victorian Sonnets|date=2011|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-848-4|url=https://books.google.com/books?id=GQxdE8Ryz9YC&pg=PR51}}</ref><ref name="Mc2000">{{Cite book|last1=McKibbin|first1=Ross|title=Classes and Cultures: England 1918–1951|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820855-6|url=https://books.google.com/books?id=xYuoPxzjnXUC&pg=PA305}}</ref>. Ol Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń Tiykarǵı dári-dármaqlar dizimine kiredi<ref name="WHO23rd">{{Cite book|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|publisher=World Health Organization}}</ref>. 2019-jılǵa kelip, dúnya júzinde bala tuwılıwın qadaǵalaw quralların qollanatuǵınlardıń shama menen 21%-i prezervativten paydalanadı, bul onı hayallardı sterilizaciyalawdan (24%) keyingi ekinshi eń kóp tarqalǵan usılǵa aylandırdı. Prezervativ qollanıw kórsetkishleri Shıǵıs hám Qubla-Shıǵıs Aziya, Evropa hám Arqa Amerikada eń joqarı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| bet = Contraceptive Use by Method: data booklet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213205500/https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | sáne = 2019 | baspaxana = [[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-yanvar }}</ref>. == Medicinalıq qollanılıwı == === Tuwılıwdı qadaǵalaw === Prezervativlerdiń nátiyjeliligi, kontracepciyanıń basqa túrleri sıyaqlı, eki jol menen bahalawǵa boladı. Minsiz qollanıw yamasa usıl nátiyjeliligi kórsetkishleri tek prezervativlerdi durıs hám turaqlı túrde qollanatuǵın adamlardı óz ishine aladı. Haqıyqıy qollanıw yamasa ádettegi qollanıw nátiyjeliligi kórsetkishleri barlıq prezervativ qollanıwshıların, sonıń ishinde prezervativlerdi nadurıs qollanatuǵın yamasa hárbir jınıslıq qatnasta qollanbaytuǵınlardı da óz ishine aladı. Kórsetkishler ádette qollanıwdıń birinshi jılı ushın usınıladı<ref name="hatcher">{{Cite book|first1=RA|last1=Hatcher|last2=Trussel|first2=J|last3=Nelson|first3=AL|year=2007|title=Contraceptive Technology|edition=19th|publisher=Ardent Media|location=New York|isbn=978-1-59708-001-9|url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html}}</ref>. Kóbinese nátiyjelilik kórsetkishlerin esaplaw ushın Pearl indeksi qollanıladı, biraq ayırım izertlewler kemeyiw kestelerin paydalanadı<ref name="kippley">{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Kippley|first2=Sheila|year=1996|title=The Art of Natural Family Planning|url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp|edition=4th addition|publisher=The Couple to Couple League|location=Cincinnati, OH|isbn=978-0-926412-13-2}}</ref>. Prezervativ qollanıwshıları arasındaǵı ádettegi qollanıw waqtındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi izertlenip atırǵan xalıqqa baylanıslı ózgeredi, jılına 10-nan 18% ke shekem<ref name="Kippley1996">{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Sheila Kippley|title=The Art of Natural Family Planning|year=1996|url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp|publisher=The Couple to Couple League|isbn=978-0-926412-13-2}}, which cites: </ref>. Prezervativlerdiń minsiz qollanılıwındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 2% ti quraydı. Prezervativler kóbirek qorǵanıw ushın kontracepciyanıń basqa túrleri (mısalı, spermicid) menen biriktiriliwi múmkin<ref name="simultaneous">{{Cite journal|title=Efficacy of the Simultaneous Use of Condoms and Spermicides|pages=226–232|last1=Kestelman|first1=Philip|last2=Trussell|first2=James}}</ref>. === Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalar === [[Fayl:Condom_on_Obelisk,_Buenos_Aires.jpg|nobaý|2005-jılǵı Dúnya júzilik AIJS kúnine arnalǵan informaciyalıq-túsindiriw kampaniyasınıń bir bólegi retinde Argentinanıń Buenos-Ayres qalasındaǵı Obelisktegi prezervativtiń úlken kóshirmesi]] Prezervativler [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) aldın alıw ushın keńnen usınıs etiledi. Olar er adamlar hám hayallarda infekciya kórsetkishlerin azaytıwda nátiyjeli ekeni kórsetilgen. Minsiz bolmasa da, prezervativ [[AIV/AIJS|AIJS]], jınıslıq gerpes, jatır moynı ragı, jınıslıq súyeller, sifilis, xlamidioz, gonoreya hám basqa keselliklerdi payda etetuǵın organizmlerdiń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli<ref name="planned parenthood">{{Web deregi | url = http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| bet = Condom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| arxivsáne = 2011-jıl 20-avgust | jıl = 2008| baspaxana = Planned Parenthood| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr }}</ref>. Prezervativler kóbinese JJJI-dan qorǵanıw da zárúr jaǵdaylarda nátiyjelirek tuwılıwdı qadaǵalaw usıllarına (mısalı, JIQ) qosımsha retinde usınıs etiledi<ref name="DualProtection">{{Cite journal|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What is the Best Contraceptive Approach?|pages=168–174|date=March 2002|last1=Cates|first1=Willard|last2=Steiner|first2=Markus J.}}</ref>. Milliy densawlıqtı saqlaw institutlarınıń (MDI) 2000-jılǵı esabatına qaraǵanda, lateks prezervativlerdi turaqlı qollanıw [[AIV/AIJS|AIV tarqalıw]] qáwpin qorǵanbaǵan jaǵdaydaǵı qáwipke qaraǵanda shama menen 85% ke azaytadı, bul prezervativ penen serokonversiya kórsetkishin (infekciya kórsetkishi) 100 adam-jılına 0.9 ǵa túsiredi, al prezervativsiz bul kórsetkish 100 adam-jılına 6.7 ni quraǵan. 2007-jılı Texas universiteti medicina bólimi hám [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] tárepinen járiyalanǵan analiz uqsas qáwip azayıwın 80–95% dep anıqladı. 2000-jılǵı MDI sholıwı prezervativ qollanıw er adamlar ushın gonoreya qáwpin aytarlıqtay azaytatıwın anıqladı. 2006-jılǵı izertlew durıs prezervativ qollanıw hayallarǵa adam papillomavirusınıń (APV) juǵıw qáwpin shama menen 70% ke tómenletetuǵının xabarlaydı. Sol jılı ótkerilgen basqa bir izertlew turaqlı prezervativ qollanıw er adamlar hám hayallarda jınıslıq gerpes dep te atalatuǵın gerpes simpleks virus-2 niń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|last1=Beksinska|first1=Mags|last2=Wong|first2=Rachel|title=Male and female condoms: Their key role in pregnancy and STI/HIV prevention|date=2020|pages=55–67}}</ref>. Prezervativ tásirdi sheklewde nátiyjeli bolsa da, prezervativ penen de ayırım keselliklerdiń juǵıwı júz beriwi múmkin. Jınıslıq aǵzalardıń infekciyalı aymaqları, ásirese belgiler bar bolǵanda, prezervativ penen qaplanbawı múmkin, hám nátiyjede APV hám gerpes sıyaqlı ayırım kesellikler tikkeley baylanıs arqalı juǵıwı múmkin. Biraq, JJJI-nıń aldın alıw ushın prezervativ qollanıwdaǵı tiykarǵı nátiyjelilik máselesi — turaqlı qollanbaw. Prezervativler sonday-aq potencial rak aldındaǵı jatır moynı ózgerislerin emlewde paydalı bolıwı múmkin. Adam papillomavirusına ushıraw, hátte virus penen burınnan juqtırılǵan adamlarda da, rak aldındaǵı ózgerisler qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinedi. Prezervativ qollanıw bul ózgerislerdiń regressiyasına tásir etedi<ref name="Hogewoning2003">{{Cite journal|title=Condom use promotes regression of cervical intraepithelial neoplasia and clearance of human papillomavirus: A randomized clinical trial|year=2003|last1=Hogewoning|first1=Cornelis J.A.|last2=Bleeker|first2=Maaike C.G.|last3=Van Den Brule|first3=Adriaan J.C.}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Ullı Britaniyadaǵı izertlewshiler spermadaǵı gormon jatır moynı ragın kúsheytiwi múmkin ekenin, seks waqtında prezervativ qollanıw gormonǵa shıǵıwdıń aldın alıwı múmkin dep usınıs etedi<ref>{{Cite journal|last1=Weinstock|first1=S. Alexander|last2=Lesser|first2=Martin L.|title=Condom—The need for predictable contraception|date=2006|pages=96–99}}</ref>. === Sátsizlik sebepleri === Prezervativler eyakulyaciyadan keyin jınıslıq músheden sırǵanap túsip ketiwi<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5 |pmid=7956211 |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1994-08_50_2/page/117 |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–129 |year=1994 |last1=Sparrow |first1=Margaret J. |last2=Lavill |first2=Kay}}</ref>, nadurıs qollanıw yamasa fizikalıq zaqımlanıw (mısalı, qaplamanı ashqanda payda bolǵan jırtılıwlar) sebepli jırtılıwı yamasa lateks ıdırawı (ádette jaramlılıq múddeti ótkennen keyin qollanıw, nadurıs saqlaw yamasa maylarǵa tiyip ketiw) sebepli jırtılıwı yamasa sırǵanap túsip ketiwi múmkin. Jırtılıw dárejesi 0,4% hám 2,3% aralıǵında, al sırǵanaw dárejesi 0,6% hám 1,3% aralıǵında. Hátte jırtılıw yamasa sırǵanaw bayqalmasa da, hayallardıń 1–3% prezervativ penen jınıslıq qatnastan keyin sperma qaldıǵı ushın unamlı (oń) test kórsetedi<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008 |pmid=15504381 |title=Effectiveness of the male latex condom: Combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2004-11_70_5/page/407 |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–413 |year=2004 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D.}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0 |pmid=10717781 |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1999-11_60_5/page/289 |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–298 |year=1999 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Nelson |first3=Anita L. |last4=Wraxall |first4=Brian G.D |last5=Clark |first5=Virginia A.}}</ref>. Sátsizlik dárejesi anal seks ushın joqarıraq hám 2022-jılǵa shekem prezervativler tek vaginal seks ushın FDA tárepinen tastıyıqlanǵan edi. «The One Male Condom» 2022-jıl 23-fevralda anal seks ushın FDA tastıyıqlawın aldı<ref name="FDA_releases" >{{Web deregi | url = https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse| bet = FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse| avtor = Alison Hunt| sáne = 2022-jıl 23-fevral | jumıs = fda.gov| baspaxana = U.S. Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 24-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse}}</ref><ref name="The_Hill_approves" >{{cite news |last=Dress |first=Brad |date=25 February 2022 |title=FDA approves first condom meant for anal sex |url=https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |work=The Hill |location=Washington, DC |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225202754/https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |url-status=live }}</ref>. Prezervativtiń hár túrli sátsizlik túrleri sperma tásiriniń hár qıylı dárejesine alıp keledi. Eger qollanıw waqtında sátsizlik júz berse, zaqımlanǵan prezervativti taslap, seks baslanbastan aldın jańa prezervativ kiyiwge boladı – bunday sátsizlikler ádette paydalanıwshıǵa qáwip tuwdırmaydı<ref>{{cite journal |doi=10.1177/095646249300400206 |pmid=8476971 |title=How Often do Condoms Break or Slip off in Use? |journal=International Journal of STD & AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–94 |year=1993 |last1=Richters |first1=Juliet |last2=Donovan |first2=Basil |last3=Gerofi |first3=John |s2cid=40148918}}</ref>. Bir izertlew jırtılǵan prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń yarımına teń ekenin anıqladı; tayǵanap ketken prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń besten birine teń boldı<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X |pmid=12586324 |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: Implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2003-02_67_2/page/139 |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–150 |year=2003 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D}}</ref>. Standart prezervativler derlik hár qanday erkektiń jınıslıq múshesine sáykes keledi, qolaylılıq yamasa tayıw qáwpi dárejesi hár qıylı boladı. Kóplegen prezervativ óndiriwshiler «tar» yamasa «magnum» ólshemlerin usınadı. Ayırım óndiriwshiler sonday-aq arnawlı ólshemge sáykes keletuǵın prezervativlerdi usınadı, olar isenimlirek hám jaqsılanǵan seziw/qolaylılıqtı usınadı degen pikirler bar<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/for-condoms-maybe-size-matters-after-all/ |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=11 November 2008 |date=11 October 2007 |work=CBS News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=11 November 2008 |publisher=Menstruation.com |date=11 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.theyfit.ch/launch/| bet = TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-noyabr | url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/| arxivsáne = 2008-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Ayırım izertlewler erkektiń úlken jınıslıq músheleri hám kishi prezervativlerdiń kóbirek jırtılıw hám tayıw (sırǵanap túsiw) dárejesiniń tómenlewi menen (hám kerisinshe) baylanıstırǵan, biraq basqa izertlewler juwmaqsız bolǵan<ref name="fhi3" />. Prezervativ óndiriwshilerine júdá qalıń yamasa júdá juqa prezervativlerden awlaq bolıw usınıs etiledi, sebebi ekewi de az nátiyjeli dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=World Health Organization |first= Department of Reproductive Health and Research |title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003 |year=2004 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809013157/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=9 August 2009}}</ref>. Ayırım avtorlar paydalanıwshılardı «kóbirek bekkemlik, seziw hám qolaylılıq ushın» juqaraq prezervativlerdi tańlawǵa shaqıradı,<ref>{{cite book |last=Corina |first= H. |year=2007 |title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College |url=https://archive.org/details/sexallyouneedtok0000cori |publisher=Marlowe and Company |location=New York |pages=207–210 |isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> biraq basqalar «prezervativ qanshelli juqa bolsa, onı jırtıw ushın sonshelli az kúsh talap etiledi» dep eskertedi<ref>{{cite report |author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS |title=The male latex condom |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACM645.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|archive-date=25 March 2009 |access-date=18 August 2009}}</ref>. Tájiriybeli prezervativ paydalanıwshıları birinshi ret paydalanıwshılarǵa qaraǵanda prezervativtiń sırǵanap túsiwi yamasa jırtılıw itimallıǵı ádewir tómen, biraq bir ret sırǵanaw yamasa jırtılıwdı basınan ótkergen paydalanıwshılar bunday ekinshi sátsizlikke ushırawı itimal<ref>{{cite journal |doi=10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b |pmid=15614119 |title=Female Condom and Male Condom Failure Among Women at High Risk of Sexually Transmitted Diseases |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2005-01_32_1/page/35 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=32 |issue=1 |pages=35–43 |year=2005 |last1=Valappil |first1=Thamban |last2=Kelaghan |first2=Joseph |last3=MacAluso |first3=Maurizio |last4=Artz |first4=Lynn |last5=Austin |first5=Harland |last6=Fleenor |first6=Michael E. |last7=Robey |first7=Lawrence |last8=Hook |first8=Edward W. |s2cid=1218353|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/2136075 |jstor=2136075 |title=Can Condom Users Likely to Experience Condom Failure be Identified? |journal=Family Planning Perspectives |volume=25 |issue=5 |pages=220–226 |last1=Steiner |first1=Markus |last2=Piedrahita |first2=Carla |last3=Glover |first3=Lucinda |last4=Joanis |first4=Carol |year=1993 |pmid=8262171}}</ref>. «Population Reports» jurnalındaǵı maqala prezervativ qollanıw boyınsha bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin arttıratuǵın háreketlerdi azaytatuǵının usınıs etedi<ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms&nbsp;– Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |date=September 1991 |url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=08870241&p=AONE&sw=w&authCount=1&isAnonymousEntry=true |access-date=13 February 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918025414/http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=08870241&p=AONE&sw=w&authCount=1&isAnonymousEntry=true |archive-date=18 September 2016}}</ref>. «Family Health International» baspası da bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin azaytıwı múmkin degen pikirdi usınadı, biraq jırtılıw hám sırǵanawdıń barlıq sebeplerin anıqlaw ushın kóbirek izertlew kerek ekenin atap ótedi<ref name="fhi3" />. Prezervativlerdi tuwılıwdı qadaǵalawdıń forması retinde qollanıwdı niyet etken adamlar arasında, paydalanıwshı prezervativsiz jınıslıq qatnasqa túskende ekiqabatlıq júz beriwi múmkin. Adamnıń prezervativleri tawsılǵan bolıwı múmkin, yamasa sayaxatta bolıp, qasında prezervativi bolmawı múmkin, yamasa prezervativtiń seziliwin unatpay, «táwekel etiwdi» sheshiwi múmkin. Bul minez-qulıq ádettegi qollanıw sátsizliginiń tiykarǵı sebebi (usıl yamasa qátesiz qollanıw sátsizligine qarama-qarsı)<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00007435-199909000-00007 |pmid=10494937 |title=The Real Problem with Male Condoms is Nonuse |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1999-09_26_8/page/459 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=26 |issue=8 |pages=459–462 |year=1999 |last1=Steiner |first1=Markus J. |last2=Cates |first2=Willard |last3=Warner |first3=Lee|doi-access=free }}</ref>. Prezervativ sátsizliginiń taǵı bir múmkin sebebi — sabotaj. Bir sebep — sheriginiń qálewi yamasa kelisimine qarsı balalı bolıw<ref>{{Web deregi | bet = Childfree And The Media| baspaxana = Childfree Resource Network| jıl = 2000| url = http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070312214534/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| arxivsáne = 2007-jıl 12-mart }}</ref>. Nigeriyadan kelgen ayırım kommerciyalıq seks xızmetkerleri klientlerdiń prezervativ qollanıwǵa májbúrlewine ósh alıw retinde prezervativlerdi sabotaj etkenin xabarladı<ref>{{Web deregi | last1 = Beckerleg| first1 = Susan| last2 = Gerofi| first2 = John| bet = Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria| baspaxana = Centre for Sexual & Reproductive Health| sáne = October 1999 | url = http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | betler = 6, 32| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}</ref>. Prezervativtiń ushına birneshe tesik jasaw ushın iyneni qollanıw onıń nátiyjeliligine aytarlıqtay tásir etedi dep iseniledi<ref name="kippley" /><ref name="pinhole" />. Usınday prezervativti qasaqana buzıw jaǵdayları júz bergen<ref>{{Web deregi | bet = Canadian man who poked holes in condoms to impregnate girlfriend loses appeal| jumıs = New York Daily News| sáne = 2014-jıl 7-mart | url = http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141120103130/http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| arxivsáne = 2014-jıl 20-noyabr }}</ref>. ==== Bir neshe prezervativlerdi qollanıw («eki qabat qaplaw») ==== «Eki qabat qaplaw», yaǵnıy bir waqıtta eki prezervativti qollanıw ámeliyatı, spermanıń aǵıp shıǵıw qáwpin arttırıwı yamasa azaytıwı múmkin; ekspertlerdiń pikirleri eki túrli, hám bul qosımsha faktorlarǵa baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{Cite news |last=Cantone |first=Jason |date=October 14, 2002 |others=Quotes Kathie Spegal, Planned Parenthood's director of community services, and McKinley Health Center medical director Dr. David Lawrance |title=Dispelling the myths: Experts go to task with medical lore: Using two condoms is safer than using one. |work=The Daily Illini |publisher=University of Illinois at Urbana-Champaign independent student newspaper; copyright Illini Media Co. |page=10 |volume=132 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/757347891/?terms=%22double%20bagging%22%20condoms&match=1 757347891].}}</ref>. Eki prezervativ qollanıw sırǵanap túsiw qáwpin arttırıwı múmkin, degen menen prezervativler paydalanılǵannan keyin kóbinese bir-birine jabısıp qaladı<ref>{{Cite news |last=Deshmukh |first=Vikas <!-- the relevant paragraph ends with "- Dr Vikas Deshmukh, consultant sexologist at Manovikas Clinic" --> |date=16–19 Feb 2019 <!-- the Ahmedabad Mirror article is on the 19th; the rest are on the 16th --> |editor-last=Paul |editor-first=Anindita <!-- the article starts with "By Anindita Paul" --> |title=8 things sexologists wish you knew about sex: 6. Using two condoms is better than one |work=Bangalore Mirror; Pune Mirror; Mumbai Mirror; Ahmedabad Mirror |publisher=Bennett, Coleman & Company Limited |id={{ProQuest|2181327530|2181330078|2181332946|2182686310}}.}}</ref><ref name="Rugpao et al Feb 1997 JAIDS">{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=Sungwal |last2=Beyrer |first2=Chris |last3=Tovanabutra |first3=Sodsai |last4=Natpratan |first4=Chawalit |last5=Nelson |first5=Kenrad E. |last6=Celentano |first6=David D. |last7=Khamboonruang |first7=Chirasak |date=February 1997 |title=Multiple Condom Use and Decreased Condom Breakage and Slippage in Thailand |url=https://journals.lww.com/jaids/abstract/1997/02010/multiple_condom_use_and_decreased_condom_breakage.11.aspx |journal=Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes and Human Retrovirology |publisher=<!-- "© 1997 Lippincott–Raven Publishers, Philadelphia" --> |volume=14 |issue=2 |pages=169–173 |doi=10.1097/00042560-199702010-00011 |issn=1077-9450 |pmid=9052727 <!-- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9052727/ and https://europepmc.org/article/med/9052727 --> |id=Scholars@[[Duke University|Duke]] [https://scholars.duke.edu/publication/1528341 1528341].}}</ref>. Sonday-aq, eger prezervativler arasında súykeliw bolsa, jırtılıw yamasa buzılıw itimallıǵı artıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kopa |first1=Zsolt |last2=Scafa |first2=Raffaele |last3=Graziani |first3=Andrea |last4=Goulis |first4=Dimitrios G. |last5=Ferlin |first5=Alberto |date=Oct 2024 <!-- date of print issue --> |orig-date=First published 29 July 2024; online 20 September 2024 <!-- also: Received 30 May 2024, Revised 19 July 2024, Accepted 22 July 2024 --> |title=Male contraception: Focus on behavioral and barrier methods |journal=Andrology |publisher=<!-- "published by John Wiley & Sons Ltd on behalf of American Society of Andrology and European Academy of Andrology." --> |volume=12 |issue=7 |pages=1535–1540 |doi=10.1111/andr.13722 |hdl=11577/3548731 |issn=2047-2919 |eissn=2047-2927 |pmid=39075932 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>. Degen menen, súykeliwdi azaytıw ushın prezervativler arasına maylawshı zat qosıwǵa boladı<ref>{{Cite journal |last1=Albert |first1=Alexa E. |last2=Warner |first2=David Lee |last3=Hatcher |first3=Robert A. |last4=Trussell |first4=James |last5=Bennett |first5=Charles |date=November 1995 |title=Condom Use among Female Commercial Sex Workers in Nevada's Legal Brothels |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1995-11_85_11/page/1514 |journal=American Journal of Public Health |volume=85 |issue=11 |pages=1514–1520 |doi=10.2105/AJPH.85.11.1514 |issn=0090-0036 |pmc=1615688 |pmid=7485663 |id={{EBSCOhost|9511201537}}. {{ProQuest|215103932|215104349}}.}}</ref>. Eger bir neshe prezervativ qollanılsa, tek barlıq prezervativler jırtılǵan jaǵdayda ǵana sperma tásir etiwi múmkin<ref name="Rugpao et al Feb 1997 JAIDS" />. «Contraceptive Technology Update» jurnalındaǵı ádebiyat sholıwı shıpakerlerge «Kóp márte jırtılıw yamasa sırǵanawdı basınan ótkergen hayallar hám erkeklerdi kórse, olarǵa eki prezervativ qollanıwdı usınıs etiw aqıllı boladı» dep usınıs etedi<ref>{{Cite journal |date=January 2011 <!-- listed on the webpage as "January 1, 2011", but https://catalog.nlm.nih.gov/permalink/01NLM_INST/vdtut1/alma995639723406676 and the list of issues indicate that the frequency is monthly, so the specific date is likely spurious --> |title=Ask The Experts: What's the evidence for using two condoms? |url=https://www.clinician.com/articles/21369-ask-the-experts-what-s-the-evidence-for-using-two-condoms |journal=Contraceptive Technology Update |publisher=<!-- ProQuest: "Publisher: Relias Learning", "Copyright AHC Media LLC Jan 2011"; webpage: "Clinician.com by Relias. © Relias LLC 2025." --> |publication-place=<!-- ProQuest: "Place of publication: Atlanta"; webpage: "mailing address: 1010 Sync St., Suite 100, Morrisville, NC 27560-5468, USA" --> |issn=0274-726X |id={{ProQuest|818679650}}.}}</ref>. «Planned Parenthood» tárepinen ótkerilgen ádebiyatlar sholıwı «Eki qabat qaplawǵa qarsı másláhát beriwdi qollaytuǵın dálilge tiykarlanǵan informaciya joq ekeni kórinedi. Ekinshi jaǵınan, eki qabat qaplawdı qollap-quwatlaytuǵın dáliller sheklengen, biraq oń. Eger eki qabat qaplaw adamnıń qolaylılıq hám qáwipsizlik sezimin arttırsa, bir neshe prezervativ qollanıwdıń zıyanı joq hám paydası bolıwı múmkin dep másláhát beriw eń durısı» degen juwmaqqa keledi<ref>{{Web deregi | sáne = July 2011 | bet = The Truth About Condoms| url = https://www.plannedparenthood.org/uploads/filer_public/b6/0e/b60e3140-1199-427e-ab00-88d33640ec9c/truth_about_condoms.pdf| baspaxana = Katharine Dexter McCormick Library, Planned Parenthood Federation of America| type = Fact Sheet| publication-place = New York, NY}}</ref>. Eki lateks prezervativ qollanılǵanda, ıssılıq hám súykeliw olardıń ıdırawına sebep bolıwı múmkin; degen menen, eger sheriklerdiń biri latekske allergiya bolsa, qoy terisinen islengen prezervativi menen lateks prezervativti qabatlastırıw paydalı bolıwı múmkin<ref>{{Cite news |last=Boskey |first=Elizabeth |date=July 16, 1993 |title=Condom safety |work=Chicago Tribune |department=Voice of the people <!-- i.e. letters to the editor --> |location=Evanston <!-- the article starts with "EVANSTON—" --> |page=18 <!-- listed as "18" in "NORTH SPORTS FINAL Edition", and "N18", "D18", and "NW18" presumably in other editions; for e.g. ProQuest 1823678601, the printed page says "18" even through ProQuest's metadata says "N18" --> |publication-place=Chicago, IL |volume=147<!--"th year" --> |issue=197 |issn=1085-6706 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/418343952/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343952], [https://www.newspapers.com/image/418343686/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343686], [https://www.newspapers.com/image/418342956/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342956], [https://www.newspapers.com/image/418342407/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342407], [https://www.newspapers.com/image/418342691/?match=1&terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342691]. {{ProQuest|283575815|1823678601|1823675947|1823678930}}.}}</ref>. Seks xızmetkerleri ushın, klientlerge bir yamasa eki prezervativ arasında, yamasa erkekler yamasa hayallar prezervativi arasında tańlaw sıyaqlı jetekshi soraw beriw, kóbinese olarǵa tuwrıdan-tuwrı prezervativ qollanıwdı talap etiwge qaraǵanda ańsatıraq hám prezervativtiń qollanılıw itimallıǵın arttıradı<ref name="Rugpao et al Oct 1997 STD">{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=S. |last2=Tovanabutra |first2=S. |last3=Beyrer |first3=C. |last4=Nuntakuang |first4=D. |last5=Yutabootr |first5=Y. |last6=Vongchak |first6=T. |last7=de Boer |first7=M.A. |last8=Celentano |first8=D.D. |last9=Nelson |first9=K.E. |date=October 1997 |title=Multiple Condom Use in Commercial Sex in Lamphun Province, Thailand: A Community-Generated STD/HIV Prevention Strategy |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/546|journal=Sexually Transmitted Diseases |publisher=<!-- Lippincott Williams & Wilkins --> |volume=24 |issue=9 |pages=546–549 |doi=10.1097/00007435-199710000-00010 |issn=0148-5717 |jstor=44967135 |pmid=9339975 |id=Journals@[[Ovid Technologies|Ovid]] [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&PAGE=reference&D=ovftc&NEWS=N&AN=00007435-199710000-00010 00007435-199710000-00010].}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Sokal |first1=David |last2=Ankrah |first2=E. Maxine |date=October 1997 |title=Would You Like to Use One Condom or Two? |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/550 |department=Editorial |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=24 |issue=9 |pages=550–551 |doi=10.1097/00007435-199710000-00011 |issn=0148-5717 |jstor=44967136 |pmid=9339976 |id=Journals@Ovid [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&PAGE=reference&D=ovftc&NEWS=N&AN=00007435-199710000-00011 00007435-199710000-00011].}}</ref>. Bir neshe prezervativ qollanıw, ásirese ekewden kóp, ráhátleniwdi keyipti azaytıwı, jınıslıq qatnastı uzaytıwı hám/yamasa hayaldıń jınıslıq aǵzasına túrshigiw payda etiwi múmkin<ref name="Rugpao et al Oct 1997 STD" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Wolitski |first1=Richard J. |last2=Halkitis |first2=Perry N. |last3=Parsons |first3=Jeffrey T. |last4=Gómez |first4=Cynthia A. |date=Aug 2001 |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |url=https://guilfordjournals.com/doi/10.1521/aeap.13.4.291.21430 |journal=AIDS Education and Prevention |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |doi=10.1521/aeap.13.4.291.21430 |pmid=11565589 |issn=0899-9546 |id={{ProQuest|198007057}}.}}</ref>. Bir neshe prezervativ qollanıw erte eyakulyaciyanı emlew ushın minez-qulıq terapiyası bolıp tabıladı, degen menen ol hámme waqıt jetkilikli bola bermeydi<ref>{{Cite journal |last1=Veettil Raveendran |first1=Arkiath |last2=Agarwal |first2=Ankur |date=January 25, 2021 |title=Premature ejaculation - current concepts in the management: A narrative review |url=https://knepublishing.com/index.php/ijrm/article/view/8176 |journal=International Journal of Reproductive BioMedicine (IJRM) |publisher=<!-- Yazd Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Research and Clinical Center for Infertility --> |volume=19 |issue=1 |pages=5–22 |doi=10.18502/ijrm.v19i1.8176 |issn=2476-3772 |pmc=7851481 |pmid=33553999 |id={{ProQuest|2682809094}}.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kemp |first=Kristen |date=Apr 1999 |title=The six best sex positions |magazine=Cosmopolitan |pages=208–211 |volume=226 |issue=4 |issn=0010-9541 |id={{EBSCOhost|1686917}}. {{Gale|A54256531}}. {{ProQuest|199366853}} (''ProQuest Central'', accession number 04208575).}}</ref>. Juwmaqlap aytqanda, bir prezervativ ornına eki prezervativ qollanıw, eger durıs maylanǵan bolsa, ádette qáwipti azaytadı, biraq eger maylanbaǵan bolsa qáwipti arttıradı, hám kóbirek prezervativ qollanıw ulıwma erkekler ushın jınıslıq stimulyaciyanı azaytadı degen konsensus bar ekeni kórinedi. == Janapay tásirleri == Latekske allergiyası bar adamlardıń lateks prezervativlerin qollanıwı teri túrshigiw sıyaqlı allergiyalıq belgilerge sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite press release |date=4 September 2014 |title=Phase III FIRST (MM-020/IFM 07-01) trial of REVLIMID (lenalidomide) plus dexamethasone in newly diagnosed multiple myeloma patients who are not candidates for stem cell transplant published in New England Journal of Medicine |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php |publisher=AAAS |agency=Celgene Corporation |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026122745/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php|archive-date=26 October 2014}}</ref>. Awır lateks allergiyası bar adamlarda lateks prezervativin qollanıw ómirge qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{cite book |editor1-last=Berek |editor1-first=Jonathan S. |year=2007 |chapter=Condoms |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&pg=PA256 |title=Berek & Novak's Gynecology |page=256 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6805-4 |access-date=25 February 2022 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114183233/https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&pg=PA256 |url-status=live }}</ref>. Lateks prezervativlerin qayta-qayta qollanıw geypara adamlarda lateks allergiyasınıń rawajlanıwına sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite news |last=White |first=Melissa |date=1 October 2014 |title=Size Does Matter, When It Comes to Condoms |url=https://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html |newspaper=Huffington Post |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006063713/http://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html|archive-date=6 October 2014}}</ref>. Túrshigiw spermicidlerge baylanıslı da bolıwı múmkin<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-6579-9_5 |chapter=Barrier Methods |title=Contraception for Adolescent and Young Adult Women |pages=63–76 |year=2014 |last1=Woodhams |first1=Elisabeth |last2=Gilliam |first2=Melissa |isbn=978-1-4614-6578-2}}</ref>. == Qollanıw == [[Fayl:Condom placement demonstration.ogv|right|thumb|Prezervativti taǵıw procesin kórsetiwshi video.]] Sırtqı prezervativler ádette folga yamasa plastik qaplama ishinde, oralǵan formada qaplanǵan bolıp, erkek jınıslıq múshesiniń ushına qoyılıp, keyin tik turǵan jınıslıq músheniń ústine jayılıwǵa arnalǵan. Prezervativ jınıslıq músheniń ushına qoyılǵanda onıń jabıq ushı yamasa sorǵıshınıń qısılıwı áhmiyetli. Bul prezervativ ishinde hawanıń qalıp ketpewin támiyinleydi, sebebi hawa qalıp ketse, jınıslıq qatnas waqtında jırtılıwǵa sebep bolıwı múmkin. Sonıń menen qatar, bul spermanıń jıynalıwı ushın orın qaldıradı, bul onıń tómengi jaǵınan shıǵıp ketiw qáwpin azaytadı. Kópshilik prezervativlerde usı maqset ushın sorǵısh ushı bar. Eyakulyaciyadan keyin dárriw hám jınıslıq múshe ele tik turǵanda, erkek óziniń sheriginiń denesinen shıǵıwı kerek. Bul jınıslıq múshe bosasqan sayın spermanıń prezervativten aǵıp ketiwiniń aldın alıw ushın kerek. Sonnan keyin prezervativti basqa sherikten uzaqta jınıslıq músheden abaylap alıp taslaw kerek. Prezervativti salfetkaǵa oraw yamasa túyinlep baylaw, sońınan shıǵındı qutıǵa taslaw usınıs etiledi. Prezervativler jınıslıq qatnas waqtında ekiqabatlıq itimallıǵın azaytıw hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardı]] (JJJI) juqtırıw itimallıǵın tómenletiw ushın qollanıladı. Prezervativler sonday-aq fellaciya waqtında JJJI juqtırıw itimallıǵın azaytıw ushın qollanıladı. Ayırım juplar prezervativ kiyiwdi jınıslıq qatnastı bólip taslaydı dep esaplaydı, al basqalar prezervativ qollanıwdı ózleriniń aldın ala oynawınıń bir bólegi retinde kirgizedi. Ayırım erkekler hám hayallar prezervativtiń fizikalıq tosqınlıǵı seziwdi páseytedi dep esaplaydı. Pás seziwlerdiń artıqmashılıqları erekciyanı uzartıw hám eyakulyaciyanı keshiktiriwdi óz ishine alıwı múmkin; kemshilikleri jınıslıq qozıwdıń biraz joǵalıwın óz ishine alıwı múmkin<ref name="planned parenthood" />. Prezervativ qollanıwdı jaqlawshılar sonday-aq olardıń arzan, qollanıwǵa ańsat hám janapay tásirleriniń az ekenin artıqmashılıq retinde atap ótedi<ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{Web deregi | bet = Male Condom| baspaxana = Feminist Women's Health Center| sáne = 2007-jıl 18-oktyabr | url = http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| arxivsáne = 2007-jıl 21-noyabr }}</ref>. === Jınıslıq tárbiya === Prezervativler kóbinese jınıslıq tárbiya baǵdarlamalarında qollanıladı, sebebi olar durıs qollanılǵanda ekiqabatlıq hám ayırım [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıw qáwpin azaytıw qábiletine iye. Jaqında Amerika Psixologiyalıq Associaciyasınıń (APA) baspasóz xabarı jınıslıq tárbiyaǵa prezervativler haqqında informaciyanı qosıwdı qollap-quwatladı, «keń qamtılǵan jınıslıq tárbiya baǵdarlamaları ... prezervativlerdi durıs qollanıwdı talqılaydı» hám «jınıslıq jaqtan belsendi bolǵanlar ushın prezervativ qollanıwdı úgit-násiyatlaydı» dedi<ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association |date=23 February 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=11 August 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060811000127/http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |archive-date=11 August 2006}}</ref>. Amerika Qurama Shtatlarında, mámleketlik mekteplerde prezervativler haqqında oqıtıwǵa ayırım diniy shólkemler qarsı shıǵadı<ref>{{Web deregi | last1 = Rector| first1 = Robert E| last2 = Pardue| first2 = Melissa G| last3 = Martin| first3 = Shannan| bet = What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs?| baspaxana = The Heritage Foundation| sáne = 2004-jıl 28-yanvar | url = http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm| qaralǵan sáne = 2006-jıl 11-avgust | url-status = unfit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm| arxivsáne = 2006-jıl 10-avgust }}</ref>. Shańaraqtı jobalastırıw hám jınıslıq tárbiyanı jaqlawshı «Planned Parenthood» shólkemi hesh qanday izertlew tek saqlanıw baǵdarlamalarınıń jınıslıq qatnastı keyinge qaldırıwǵa alıp keletuǵının kórsetpegenin aytıp, amerikalı ata-analardıń 76%-i óz balalarınıń prezervativ qollanıwdı qosqanda keń kólemli jınıslıq tárbiya alıwın qáleytuǵının kórsetetuǵın sorawnamalarǵa silteme beredi<ref>{{Web deregi | bet = New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs| baspaxana = Planned Parenthood of Northeast Ohio| sáne = 2007-jıl 7-iyul | url = http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| arxivsáne = 2009-jıl 18-oktyabr }}</ref>. === Násilsizlikti emlew === Sperma analizi hám jatır ishine urıqlandırıw (JIU) sıyaqlı násilsizlikti emlewdegi keń tarqalǵan proceduralar sperma úlgilerin jıynawdı talap etedi. Olar kóbinese masturbaciya arqalı alınadı, biraq masturbaciyaǵa alternativ retinde jınıslıq qatnas waqtında spermanı jıynaw ushın arnawlı jıynawshı prezervativti qollanıwǵa boladı. Jıynawshı prezervativler silikonnan yamasa poliuretannan islenedi, sebebi lateks spermaǵa biraz zıyanlı<ref>{{cite book |last1=Organisation |first1=World Health |title=WHO Laboratory Manual for the Examination of Human Semen and Sperm-Cervical Mucus Interaction |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64599-7 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=dEfWhZZcC0AC&pg=PA5 |access-date=29 May 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829120350/https://www.google.com/books/edition/WHO_Laboratory_Manual_for_the_Examinatio/dEfWhZZcC0AC?hl=en&gbpv=1&dq=latex+affects+sperm&pg=PA5 |url-status=live }}</ref>. Ayırım dinler masturbaciyanı tolıq qadaǵan etedi. Sonday-aq, masturbaciya arqalı alınǵan úlgiler menen salıstırǵanda, jıynawshı prezervativlerden alınǵan sperma úlgileri joqarı ulıwma sperma sanına, sperma háreketine hám normal morfologiyalı sperma procentine iye. Usı sebepli, olar sperma analizi ushın qollanılǵanda anıǵıraq nátiyjeler beretuǵınına hám jatır moynı yamasa jatır ishine urıqlandırıw sıyaqlı proceduralarda qollanılǵanda ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı dep esaplanadı<ref>{{cite journal |pmid=8288490 |year=1993 |last1=Sofikitis |first1=Nikolaos V. |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=Journal of Andrology |volume=14 |issue=5 |pages=366–373 |last2=Miyagawa |first2=Ikuo |doi=10.1002/j.1939-4640.1993.tb00402.x |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=4054324 |year=1985 |last1=Zavos |first1=P. M. |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertility and Sterility |volume=44 |issue=4 |pages=517–520 |doi=10.1016/S0015-0282(16)48923-5|doi-access=free }}</ref>. Katoliklik sıyaqlı kontracepciyanı qadaǵan etetuǵın dinlerdiń iseniwshileri tesikler tesilgen jıynaw prezervativlerin qollanıwı múmkin<ref name="kippley" />. Tuwıw qábiletin emlew ushın, jıynawshı prezervativ jınıslıq qatnas waqtında hayaldıń sherigi tárepinen berilgen spermanı jıynaw ushın qollanılıwı múmkin. Jeke sperma donorları da masturbaciya yamasa sherigi menen jınıslıq qatnas arqalı úlgilerdi alıw ushın jıynawshı prezervativti qollanıwı múmkin hám eyakulyattı jıynawshı prezervativten arnawlı islengen ıdısqa quyadı. Donor bolǵan jaǵdayda sperma urıqlandırıw ushın qollanılatuǵın qabıllawshı hayalǵa, al hayaldıń sherigi bolǵan jaǵdayda, qayta islew hám qollanıw ushın tuwıw qábiletin emlew klinikasına tasılanadı. Degen menen, tasıw spermanıń ónimliligin azaytıwı múmkin. Jıynawshı prezervativler sperma bankinde yamasa tuwıw qábiletin emlew klinikasında sperma islep shıǵarılatuǵın jerlerde de qollanılıwı múmkin. Prezervativ terapiyası geyde hayalda spermaǵa qarsı antidenelerdiń joqarı dárejesi bolǵanda násilsiz juplarǵa jazıp beriledi. Teoriyaǵa sáykes, onıń sheriginiń spermasına tásir etiwdiń aldın alıw onıń spermaǵa qarsı antideneler dárejesin tómenletedi hám usılayınsha prezervativ terapiyası toqtatılǵanda onıń ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı. Degen menen, prezervativ terapiyası keyingi ekiqabatlıq dárejelerin arttıratuǵını kórsetilmegen<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |pmid=532982 |title=Experimental Findings with Spermantibodies: Condom Therapy (A Case Report) |journal=Andrologia |volume=11 |issue=6 |pages=413–416 |year=2009 |last1=Franken |first1=D.R. |last2=Slabber |first2=C.F. |s2cid=34730913|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |pmid=7060795 |year=1982 |last1=Greentree |first1=L. B. |title=Antisperm antibodies in infertility: The role of condom therapy |journal=Fertility and Sterility |volume=37 |issue=3 |pages=451–452 |doi=10.1016/S0015-0282(16)46117-0|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |pmid=33920 |year=1978 |last1=Kremer |first1=J. |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies |journal=International Journal of Fertility |volume=23 |issue=4 |pages=270–276 |last2=Jager |first2=S. |last3=Kuiken |first3=J.}}</ref>. == Túrleri == Kópshilik prezervativlerdiń rezervuar ushı yamasa sorǵıshı bar bolıp, bul erkektiń eyakulyaciyasın jaylastırıwdı ańsatlastıradı. Prezervativler hár qıylı ólshemlerde hám formalarda boladı<ref>{{cite book |last1=Nelson |first1=Anita L. |last2=Woodward |first2=Jo Ann |title=Sexually Transmitted Diseases: A Practical Guide for Primary Care |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-59745-040-9 |page=312 |url=https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&pg=PA312 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112733/https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&pg=PA312 |url-status=live }}</ref><ref name=WHO2010>{{cite book |title=Male latex condom. Specification, prequalification and guidelines for procurement, 2010 |date=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159990-0 |page=127 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |access-date=4 October 2020 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927033913/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Corson |first1=S. L. |last2=Derman |first2=R. J. |title=Fertility Control |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-9697978-0-7 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&pg=PA263 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112644/https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&pg=PA263 |url-status=live }}</ref>. Olar sonday-aq paydalanıwshınıń sherigin qozdırıwǵa arnalǵan hár túrli betlerge iye<ref name=WHO2010/>. Prezervativler ádette kiriwdi ańsatlastırıw ushın maylawshı qaplama menen támiyinlenedi, al xosh iyisli prezervativler tiykarınan oral seks ushın qollanıladı<ref name=WHO2010/>. Joqarıda aytıp ótilgenindey, kópshilik prezervativler lateksten islenedi, biraq poliuretan hám qoy terisinen islengen prezervativler de bar. === Ishki prezervativ === Sırtqı prezervativlerde jınıslıq músheniń átirapında tıǵızlawdı qáliplestiriw ushın tar saqıyna bar, al ishki prezervativlerde ádette olardıń dene tesigine sırǵanap ketiwiniń aldın alıw ushın úlken qattı saqıyna bar. «The Female Health Company» dáslep poliuretannan islengen, biraq jańaraq versiyaları nitril rezinadan islengen ishki prezervativ islep shıǵardı. «Medtech Products» lateksten islengen ishki prezervativ islep shıǵaradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.avert.org/female-condom.htm| bet = The Female Condom| baspaxana = AVERT| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131228152904/http://www.avert.org/female-condom.htm| arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. === Materiallar === ==== Tábiyiy lateks ==== Lateks ayrıqsha serpimli qásiyetlerge iye: Onıń sozılıw bekkemligi 30 MPa dan asadı hám lateks prezervativler úziliwden aldın 800% ten aslam sozılıwı múmkin<ref>{{cite journal |title=Relationship of condom strength to failure during use |journal=PIACT Prod News |volume=2 |issue=2 |pages=1–2 |year=1980 |pmid=12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref>. 1990-jılı ISO prezervativ óndiriw ushın standartlar belgiledi (ISO 4074, Tábiyiy lateks rezina prezervativler), hám Evropa Awqamı óziniń CEN standartı menen oǵan erdi (medicinalıq qurallarǵa baylanıslı 93/42/EEC Direktivası). Hárbir lateks prezervativ elektr togı menen tesiklerge tekseriledi. Eger prezervativ tekseriwden ótse, ol oraladı hám qaplanadı. Sonıń menen birge, prezervativlerdiń hárbir partiyasınıń bir bólegi suw aǵıwı hám hawa jarılıwı testinen ótkeriledi<ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=[[FDA Consumer]] |date=March–April 1998 |volume=32 |issue=2 |pages=22–5 |pmid=9532952 |url=https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=7 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |archive-date=8 March 2010}}</ref>. Latekstiń artıqmashılıqları onı eń ataqlı prezervativ materialına aylandırǵan bolsa da, onıń ayırım kemshilikleri bar. Lateks prezervativler vazelin, awqatlıq may, bópe mayı, mineral may, teri losyonları, kúnge kúyiw losyonları, suwıq kremler, sarı may yamasa margarin sıyaqlı mayǵa tiykarlanǵan zatlar menen maylawshı retinde qollanılǵanda zaqımlanadı<ref>[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808195319/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf |date=8 August 2017 }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July 2010.</ref>. May menen baylanısıw lateks prezervativlerdiń maylar sebepli serpimliligin joǵaltıwı nátiyjesinde jırtılıwın yamasa sırǵanap túsiw itimallıǵın arttıradı<ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure |journal=The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=8 April 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927122314/http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |archive-date=27 September 2011}}</ref>. Qosımsha túrde, lateks allergiyası lateks prezervativlerin qollanıwǵa tıyım saladı hám basqa materiallardı qollanıwdıń tiykarǵı sebepleriniń biri bolıp tabıladı. 2009-jıldıń may ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) allergiyalıq reakciyalarǵa juwapker bolǵan proteinlerdiń 90%-in alıp taslaw ushın islengen lateks — Vytexten<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=6 May 2009 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=26 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |archive-date=7 October 2011}}</ref> ibarat prezervativlerdi óndiriwge ruqsat berdi<ref>{{Web deregi | bet = How Vytex Works| baspaxana = Vystar| jıl = 2009| url = http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| arxivsáne = 2010-jıl 30-may }}</ref>. Sintetikalıq lateksten (polizopren) islengen allergensiz prezervativ te bar<ref name="isoprenepr" />. ==== Sintetikalıq ==== Eń kóp tarqalǵan lateks emes prezervativler poliuretannan islenedi. Prezervativler basqa sintetikalıq materiallardan, mısalı AT-10 smola hám kóp polyizoprennen de isleniwi múmkin<ref name="isoprenepr">{{cite press release |title=Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex |publisher=HealthNewsDigest.com |date=31 July 2008 |url=http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |access-date=24 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |archive-date=23 August 2008}}</ref>. Poliuretan prezervativler ádette lateks prezervativler menen birdey keńlikte hám qalıńlıqta boladı, kóp poliuretan prezervativler 0,04 mm hám 0,07 mm qalıńlıq aralıǵında<ref>{{Web deregi | bet = Condoms| jumıs = Condom Statistics and Sizes| sáne = 2008-jıl 12-mart | url = http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130525205018/http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| arxivsáne = 2013-jıl 25-may }}</ref>. Poliuretan birneshe tárepten lateksten jaqsı dep esaplawǵa boladı: ol latekske qaraǵanda jıllılıqtı jaqsı ótkeredi, temperaturaǵa hám ultrafiolet nurlarına onsha sezimtal emes (sonlıqtan saqlaw talapları azıraq hám saqlaw múddeti uzaǵıraq), mayǵa tiykarlanǵan maylawshılar menen birge qollanılıwǵa boladı, latekske qaraǵanda az allergiyalı hám iyisi joq<ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |date=September 2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=14 August 2006 |archive-url =https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date = 26 September 2006 }}</ref>. Poliuretan prezervativler Amerika Qurama Shtatlarında kontracepciya hám AIV-nıń aldın alıwdıń nátiyjeli usılı retinde satılıwı ushın FDA tastıyıqlawın aldı hám laboratoriya sharayatlarında usı maqsetler ushın lateks sıyaqlı nátiyjeli ekeni kórsetildi<ref name="AlicePolyLatex">{{Web deregi | bet = Are polyurethane condoms as effective as latex ones?| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 22-fevral | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| arxivsáne = 2007-jıl 30-may }}</ref>. Degen menen, poliuretan prezervativler lateks prezervativlerge qaraǵanda azıraq serpimli hám latekske qaraǵanda sırǵanap túsiw yamasa jırtılıw itimallıǵı joqarıraq,<ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{Web deregi | bet = Prefers polyurethane protection| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 4-mart | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| arxivsáne = 2007-jıl 9-iyun }}</ref> formasın joǵaltıw yamasa búrisiw itimallıǵı latekske qaraǵanda kóbirek,<ref name="PPAA">{{cite news |title=Allergic to Latex? You Can Still Have Safer Sex |url=http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex |access-date=2 May 2012 |publisher=Planned Parenthood Advocates of Arizona |date=2 May 2012 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910032846/http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex/|archive-date=10 September 2012}}</ref> hám olar qımbatıraq. Poliizopren — tábiyiy rezina latekstiń sintetikalıq versiyası. Aytarlıqtay qımbat bolsa da,<ref name="isopreneglove">{{Web deregi | bet = Polyisoprene Surgical Gloves| baspaxana = SurgicalGlove.net| jıl = 2008| url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| arxivsáne = 2008-jıl 18-sentyabr }}</ref> ol lateks allergiyasına juwapker bolǵan proteinsiz latekstiń artıqmashılıqlarına iye (mısalı, poliuretan prezervativlerge qaraǵanda jumsaǵıraq hám serpimlirek)<ref name="isoprenepr" /> Poliuretan prezervativlerden ayırmashılıǵı, olar mayǵa tiykarlanǵan maylawshı menen birge qollanılıwǵa bolmaydı<ref name="isopreneglove" /><ref name="PPAA" />. ==== Qoy terisi ==== «Qoy terisi» dep belgilengen, qoylardıń isheginen islengen prezervativler de bar. Olar ádette spermanı bloklaw arqalı kontraceptiv retinde nátiyjeli bolsa da, izertlewler olardıń materialdaǵı tesikler sebepli [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıwınıń aldın alıwda latekske qaraǵanda az nátiyjeli ekenin anıqladı<ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=978-0-7432-5611-7 |page=[https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333 333] |url=https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333}}</ref>. Sebebi ishekler tábiyatı boyınsha tesikli, ótkizgish membranalar bolıp tabıladı, hám sperma tesiklerden ótiw ushın júdá úlken bolsa da, viruslar — mısalı [[AIV]], gerpes hám jınıslıq súyeller — ótiw ushın jetkilikli dárejede kishi<ref name="PPAA" />. Prezervativ tesikliligi boyınsha laboratoriya maǵlıwmatları nátiyjesinde, 1989-jılı FDA qoy terisi prezervativlerin óndiriwshilerden ónimlerdiń jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń aldın alıw ushın qollanılmawı kerekligin kórsetiwdi talap ete basladı<ref name="books.google.com">{{Web deregi | bet = FDA Consumer Investigative Reports - Condoms Relabeled for Accuracy| sáne = January 1992 | url = https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&pg=SA1992-PA42| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210504112841/https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&pg=SA1992-PA42| url-status = live}}</ref>. FDA qoy terisi prezervativleri «jaqsı tuwılıwdı qadaǵalawdı hám ayırım, biraq barlıq emes, jınıslıq jol menen juǵatuǵın keselliklerge qarsı hár qıylı dárejede qorǵawdı támiyinleydi» dep eskertedi, biraq adamlar sheriginiń qanday JJJI bar ekenin bilmeydi, sonlıqtan qoy terisi prezervativi olardı qorǵaydı dep oylawǵa bolmaydı<ref name="books.google.com"/>. Qoy terisi prezervativleri lateks allergiyasın qozdırmawǵa járdemlesse de, poliuretan prezervativleri de solay isleydi, sonıń menen birge JJJI-ǵa qarsı isenimlirek qorǵawdı támiyinleydi<ref>{{Cite journal |last1=Taylor |first1=James S. |last2=Erkek |first2=Emel |date=2004-08-24 |title=Latex allergy: diagnosis and management |journal=Dermatologic Therapy |language=en |volume=17 |issue=4 |pages=289–301 |doi=10.1111/j.1396-0296.2004.04024.x |issn=1396-0296|doi-access=free |pmid=15327474 }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Kulig |first=John |date=October 2003 |title=Condoms: the basics and beyond |journal=Adolescent Medicine |volume=14 |issue=3 |pages=633–645, vii |doi=10.1016/S1041349903500494 |doi-broken-date=11 July 2025 |issn=1041-3499 |pmid=15122165}}</ref>.Soyılǵan haywan ónimleri retinde, qoy terisi prezervativleri vegetarian emes. Kanada Farmacevtika Jurnalı tárepinen tayarlanǵan farmacevt másláháti qoy terisi prezervativleriniń sheklengen JJJI aldın alıwı sebepli «ádette usınıs etilmeytuǵının» aytadı<ref>{{Cite journal |last=Ruddock |first=Brent |date=September 2004 |title=Condoms protect you: shield yourself from STIs |journal=Canadian Pharmaceutical Journal |volume=137 |issue=7 |page=42 |id={{ProQuest|221125941}}}}</ref>. Adolescent Medicine jurnalındaǵı maqala olardıń «tek ekiqabatlıqtıń aldın alıw ushın qollanılıwı kerek» ekenin másláhát beredi<ref name=":1" />. === Spermicid === Ayırım lateks prezervativler óndiriwshi tárepinen az muǵdardaǵı nonoksinol-9, spermicidli ximiyalıq zat penen maylanadı. «Consumer Reports» jurnalınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, spermicid penen maylanǵan prezervativlerdiń ekiqabatlıqtıń aldın alıwda qosımsha paydası joq, saqlaw múddeti qısqaraq hám hayallarda sidik jollarınıń infekciyaların payda etiwi múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Condoms: Extra protection| jumıs = ConsumerReports.org| sáne = February 2005 | url = http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul }}{{dead link|date=July 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Kerisinshe, bólek qaplanǵan spermicidti qollanıw prezervativlerdiń kontraceptivlik nátiyjeliligin arttıradı dep esaplanadı<ref name="simultaneous" />. Nonoksinol-9 burın JJJI-ǵa (sonıń ishinde AIV-ǵa) qarsı qosımsha qorǵanıw usınadı dep esaplanǵan, biraq sońǵı izertlewler kórsetkendey, jiyi qollanılganda, nonoksinol-9 AIV juqtırıw qáwpin arttırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission| jumıs = HIV/AIDS Epi Update| baspaxana = Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control| sáne = April 2003 | url = http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| qaralǵan sáne = 2006-jıl 6-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| arxivsáne = 2009-jıl 29-sentyabr }}</ref>. [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] spermicidli maylanǵan prezervativlerdiń endi úgit-násiyatlanbawı kerek ekenin aytadı. Degen menen, ol ulıwma prezervativsizlikten góre nonoksinol-9 benen maylanǵan prezervativti qollanıwdı usınıs etedi<ref>{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection| jumıs = World Health Organization| jıl = 2006| url = https://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-mart }}</ref>. 2005-jılǵa kelip, toǵız prezervativ óndiriwshisi nonoksinol-9 benen prezervativ islep shıǵarıwdı toqtattı hám «Planned Parenthood» usılayınsha maylanǵan prezervativlerdi tarqatıwdı toqtattı. === Qabırǵalı hám búrtikli === Teksturalı prezervativlerge búrtikli hám qabırǵalı prezervativler kiredi, olar eki sherikke de qosımsha seziwlerdi bere aladı. Búrtikler yamasa qabırǵalar ishki, sırtqı yamasa eki tárepte de jaylasıwı múmkin; alternativ túrde, olar G-noqatqa yamasa frenulumǵa baǵdarlanǵan qushtarlıq beriw ushın belgili bir bólimlerde jaylasqan. «Óz-ara lázzet»ti reklama etetuǵın kóp teksturalı prezervativler sonday-aq jınıslıq músheni qosımsha stimulyaciyalaw ushın joqarı jaǵında shar tárizli formaǵa iye boladı. Ayırım hayallar búrtikli prezervativler menen vaginal jınıslıq qatnas waqtında túrshigiwdi sezedi. === Xosh iyisli === Xosh iyisli prezervativler — xosh iyisli qaplaması bar hám arnawlı túrde tek oral seks ushın arnalǵan, kiriw háreketleri ushın emes, arnawlı prezervativ ónimleri<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 15-may | bet = Sex toys in Nepal| url = https://condompasal.com/sex-toys-in-nepal/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-may | jumıs = Condom Pasal| til = en-US}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Dáslepki xosh iyisli prezervativler haqıyqıy qorǵawdan góre kóbirek jańalıq retinde qollanılǵan. Degen menen, házirgi waqıtta bazarda FDA tárepinen tastıyıqlanǵan xosh iyisli prezervativler bar<ref name="Google Books">{{cite book |author=Anijar, Karen |url=https://books.google.com/books?id=x5geneDtDUgC&dq=%22flavored+condoms%22&pg=PA112 |title=ISBN 978-0820474076 (Culture and the Condom) |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=2005 |isbn=978-0-8204-7407-6 |access-date=6 June 2021}}</ref>. Ayırım xosh iyisli prezervativlerge sonday-aq belgili bir dámdi beretuǵın iyis qosılǵan<ref name="Durex India">{{Web deregi | bet = Why Do Condoms Have Flavours?| url = https://www.durexindia.com/blogs/explore-sex/introduce-new-flavors-into-your-sex-life| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Durex India}}</ref>. Vaginal kiriwde xosh iyisli prezervativlerdi qollanıw boyınsha ayırım alańlawshılıqlar bar, sebebi xosh iyisli prezervativlerde qant muǵdarı boladı hám qanttı hayaldıń jınıslıq múshesine kirgiziw kandidozlı vulvovaginit yamasa bakteriyalıq vaginozǵa alıp keliwi múmkin<ref name="Bustle">{{Web deregi | avtor = McGowan, Emma| sáne = 2020-jıl 21-fevral | bet = A Sex Educator Reveals What You Should Know Before You Buy Flavored Condoms| url = https://www.bustle.com/p/are-flavored-condoms-safe-heres-what-to-know-21792152| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Bustle}}</ref>. Latekske allergiyası bar adamlar xosh iyisli lateks materiallı prezervativlerdi qollanıwdan awlaq bolıwı hám onıń ornına poliuretan yamasa polizopren prezervativlerdi qollanıwı kerek<ref name="WebMD">{{Web deregi | bet = What You Need to Know About Flavored Condoms| url = https://www.webmd.com/sexual-conditions/what-you-need-to-know-about-flavored-condoms| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = [[WebMD]]}}</ref>. === Basqalar === Zorlawǵa qarsı prezervativ — hayallar tárepinen kiyiwge arnalǵan basqa bir túr. Ol hújimshige awırtıw payda etiw ushın arnalǵan, bul jábirleniwshige qashıw múmkinshiligin beredi dep úmit etiledi<ref>{{Web deregi | bet = Rape-aXe: Questions and answers| baspaxana = Rape-aXe| jıl = 2006| url = http://www.antirape.co.za/questions.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm| arxivsáne = 2009-jıl 3-may }}</ref>. Jıynawshı prezervativ tuwıw qábiletin emlew yamasa sperma analizi ushın spermanı jıynawda qollanıladı. Bul prezervativler spermanıń ómir súriwin maksimal dárejege jetkiziw ushın arnalǵan. 2022-jıldıń fevral ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) anal jınıslıq qatnas waqtında [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) tarqalıwın azaytıwǵa járdemlesiw ushın arnawlı kórsetilgen birinshi prezervativlerdi tastıyıqladı<ref>{{citation-attribution|1={{cite press release | title=FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=23 February 2022 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse | access-date=27 February 2022 | archive-date=24 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse }} }}</ref>. == Tarqalıwı == Prezervativ qollanıwınıń tarqalıwı mámleketler arasında aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye. Kontracepciya qollanıw boyınsha sorawnamalardıń kópshiligi turmısqa shıqqan hayallar yamasa rásmiy emes birge jasaw qatnaslarındaǵı hayallar arasında ótkeriledi. Yaponiya dúnya júzinde prezervativ qollanıw boyınsha eń joqarı kórsetkishke iye: bul elde prezervativler turmısqa shıqqan hayallardıń kontracepciya qollanıwınıń derlik 80%-in quraydı. Ortasha esapta, rawajlanǵan mámleketlerde prezervativler tuwılıwdı qadaǵalawdıń eń ataqlı usılı bolıp tabıladı: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń 28%-i prezervativlerge súyenedi. Ortasha rawajlanıp atırǵan mámlekette prezervativler azıraq keń tarqalǵan: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń tek 6–8%-i prezervativlerdi tańlaydı<ref name="factsheet">{{Web deregi | bet = Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet| baspaxana = Population Reference Bureau| jıl = 2008| url = http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 11-sentyabr }} Data from surveys 1997–2007.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|condoms}} {{Prezervativ}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Prezervativler| ]] [[Kategoriya:Jınıslıq densawlıq]] [[Kategoriya:Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń tiykarǵı dári-dármaqları]] [[Kategoriya:Erkekler ushın kontrasepciya]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ntcvdpfinqp6az113bdb1xnlqcdy1al 0 32478 266089 215184 2026-08-17T19:01:29Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266089 wikitext text/x-wiki '''Kiberbulling''' ('''kiberquwdalaw''' yamasa '''onlayn qorqıtıw/quwdalaw''') — elektron qurallar arqalı qorqıtıw yamasa [[Quwdalaw|quwdalawdıń]] bir túri. 2000-jıllardan baslap, jaslardıń [[Sociallıq media|sociallıq medialardan]] paydalanıwınıń artıwına baylanıslı, ásirese jasóspirimler hám jetkinshekler arasında bul kóbirek keń tarqalǵan<ref>Smith, Peter K.; Mahdavi, Jess; Carvalho, Manuel; Fisher, Sonja; Russell, Shanette; Tippett, Neil (2008). "Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils". The Journal of Child Psychology and Psychiatry. 49 (4): 376–385. doi:10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x. <nowiki>PMID 18363945</nowiki>.</ref>. Baylanıslı máselelerge onlayn/internettegi quwdalaw hám trolling kiredi. 2015-jılı, i-Safe Foundation kiberbulling statistikasına sáykes, jetkinshekler hám jasóspirimlerdiń yarımınan kóbi onlayn qorqıtıwǵa ushıraǵan hám shama menen sol san kiberbullingke qatnasqan<ref>"Cyber Bullying Statistics". Bullying Statistics. July 7, 2015. Retrieved August 29, 2022. </ref>. Qorqıtıwshı da, jábirleniwshi de unamsız tásirge ushıraydı, al qorqıtıwdıń intensivligi, dawamlılıǵı hám jiyiligi ekewine de unamsız tásirlerdi arttıratuǵın úsh aspekt bolıp tabıladı<ref>Peebles, E (2014). "Cyberbullying: Hiding behind the screen". Paediatrics & Child Health. 19 (10): 527–528. doi:10.1093/pch/19.10.527. PMC 4276384. <nowiki>PMID 25587229</nowiki>.</ref>. == Taktikalar == Zıyanlı qorqıtıw minez-qulqına mısh-mıshlar tarqatıw, qorqıtıw, jınıslıq mazmundaǵı pikirler, jábirleniwshiniń jeke informaciyasın yamasa jekkóriwshilik sózlerin járiyalawdı óz ishine alıwı múmkin. Qorqıtıw yamasa [[Quwdalaw|quwdalawdı]] qaytalanatuǵın minez-qulıq hám zıyan keltiriw niyeti arqalı anıqlawǵa boladı. Taktikalarǵa sonday-aq zıyanlı xabarlardı tarqatıw ushın anonimlikti jaratıw maqsetinde jalǵan profillerdi jaratıw yamasa olar arqalı xabar jiberiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>An Educator's Guide to Cyberbullying Brown Senate.gov, archived from the original on April 10, 2011</ref>. == Sholıw == Kiberbulling kóp jaǵdaylarda burınnan bar bolǵan dástúrli bullingtiń dawamı bolıp tabıladı. Internet arqalı bullingke ushıraǵan oqıwshılar, kóp jaǵdaylarda, burın basqa dástúrli usıllar menen (mısalı, fizikalıq yamasa awızeki) bullingke ushıraǵan. Tek ǵana internet arqalı bullingke ushıraytuǵın oqıwshılar az; bul kiberjábirleniwshiler kóbinese fizikalıq jaqtan kúshlirek oqıwshılar bolıp, bul qorqıtıwshılardıń mekteptegi júzbe-júz baylanısqa qaraǵanda onlayn qarama-qarsılıqlardı maqul kóriwine sebep boladı<ref name="Perpetration and victimization in o">{{Cite journal|author1=Burger, C.|author2=Bachmann, L.|year=2021|title=Perpetration and victimization in offline and cyber contexts: A variable- and person-oriented examination of associations and differences regarding domain-specific self-esteem and school adjustment.|journal=Int J Environ Res Public Health|volume=18|issue=19|doi=10.3390/ijerph181910429|pmid=34639731|pmc=8508291}}</ref>. Amerika Qurama Shtatlarında 2010-jıllarda, biraz rezonanslı isler sebepli, xabardarlıq dárejesi arttı. AQSHtıń birneshe shtatları hám basqa mámleketler kiberbullingke qarsı gúresiw ushın nızamlar qabılladı<ref name=":5">{{Web deregi | url = http://www.victimsofcrime.org/docs/src/cyberstalking---dangers-on-the-information-superhighway.pdf?sfvrsn=2| bet = Cyberstalking: dangers on the information superhighway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140328084720/http://www.victimsofcrime.org/docs/src/cyberstalking---dangers-on-the-information-superhighway.pdf?sfvrsn=2| arxivsáne = 2014-jıl 28-mart | avtor = Gregorie| at = Trudy}}</ref>. Ayırımları arnawlı túrde jasóspirimler kiberbullingine qaratılǵan bolsa, al basqaları fizikalıq basım ótkeriw sheńberinen keńeytilgen. Ereseklerdiń kiberquwdalaw jaǵdaylarında, bul esabatlar ádette jergilikli policiyadan baslap beriledi. Nızamlar aymaq yamasa shtat boyınsha hár qıylı boladı. Izertlewler kiberbullingniń qurbanı bolıwdıń bir qatar awır aqıbetlerin kórsetti<ref name="patchin1">{{Cite journal|author1=Hinduja|author2=Patchin|year=2008|title=Cyberbullying: An Exploratory Analysis of Factors Related to Offending and Victimization|journal=Deviant Behavior|volume=29|issue=2|doi=10.1080/01639620701457816}}</ref>. Kiberbullingtiń unamsız tásirleri boyınsha anıq statistika mámleket hám basqa demografiyalıq kórsetkishlerge qaray ózgeshelenedi. Geypara izertlewshiler kiberbullingti anıqlaw hám toqtatıw ushın zamanagóy kompyuter texnikaların qollanıwdıń qanday da bir jolı bolıwı múmkin ekenin atap ótedi. Basqa izertlewler [[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde kiberbullingtiń oǵada artqanın kórsetti, sebebi kóp jaslar hám eresekler úyde karantinde boldı hám nátiyjede pandemiyaǵa shekemgige qaraǵanda onlayn rejimde kóbirek boldı. Mısalı, «Sociallıq Psixologiya Jurnalında» járiyalanǵan eresekler arasındaǵı izertlew kiberbullingti qollap-quwatlawshı kózqaraslarda, sonday-aq kiberbulling huqıq buzıwshılıq háreketlerde statistikalıq jaqtan aytarlıqtay óskenin anıqladı. Degen menen, 4-12-klasslardaǵı 6500 den aslam kanadalı jaslardı qamtıǵan basqa bir izertlew kiberbullingke qatnasıw kórsetkishleriniń joqarılaǵanın tappadı. Avtorlar bul balalar úyde bolǵan waqıtta ata-analar tárepinen onlayn iskerliktiń qatańıraq baqlanıwı hám oǵan aralasıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin dep boljadı. Internet trolling – bul reakciya yamasa buzıwshılıqtı payda etiw ushın, yamasa ápiwayı ǵana birewdiń jeke kewil kóteriwi ushın onlayn birlespede (onlayn oyınlar yamasa sociallıq media sıyaqlı) júz beretuǵın qorqıtıwdıń keń tarqalǵan túri<ref name="pewFiveFacts">{{Web deregi | url = http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/10/30/5-facts-about-online-harassment/| bet = 5 facts about online harassment| avtor = Duggan| at = Maeve| sáne = 2014-jıl 30-oktyabr | baspaxana = Pew Research Center}}</ref>. Kiberstalking (Kiberańlıw) – bul jábirleniwshini ańlıw ushın elektron kommunikaciyalardı paydalanatuǵın qorqıtıw yamasa quwdalawdıń basqa túri; bul jábirleniwshi ushın real qáwip tuwdırıwı múmkin. Onlayn yamasa sociallıq mediadaǵı barlıq unamsız qarım-qatnastı kiberbulling dep aytıwǵa bolmaydı. Izertlewler sonı kórsetedi, onlayn ortalıqta qatnasıwshılarǵa unamsız, unamlı yamasa biytárep tásir etiwi múmkin bolǵan doslar yamasa qatarlaslar basımına alıp keletuǵın qarım-qatnaslar da bar<ref>{{Cite journal|date=2014|title=Cyberbullying: Hiding behind the screen.}}</ref>. == Anıqlamalar == Kiberbullingtiń jiyi qollanılatuǵın anıqlaması — «ózin ańsat qorǵay almaytuǵın jábirleniwshige qarsı elektron baylanıs formaların paydalanıp, birneshe ret hám waqıt dawamında qaytalap topar yamasa jeke adam tárepinen ámelge asırılatuǵın agressiv, qasaqana háreket yamasa minez-qulıq». Onı kóbinese internette de jiyi ushırasatuǵın uqsas biylik yamasa statusqa iye adamlar arasındaǵı normal qarama-qarsılıqlardan ajıratıw kerek<ref>Burger C (2022). "School bullying is not a conflict: The interplay between conflict management styles, bullying victimization and psychological school adjustment". International Journal of Environmental Research and Public Health. 19 (18) 11809. doi:10.3390/ijerph191811809. ISSN 1661-7827. PMC 9517642. <nowiki>PMID 36142079</nowiki>.</ref>. Anıqlamanıń kóplegen túrleri bar, mısalı, Milliy jınayatlardıń aldın alıw keńesiniń anıǵıraq anıqlaması: «basqa adamǵa zıyan keltiriw yamasa onı uyaltıw maqsetinde internet, mobil telefonlar yamasa basqa qurılmalardı paydalanıp tekst yamasa súwretlerdi jiberiw yamasa járiyalaw procesi». Kiberbulling kóbinese dástúrli bullingke uqsas, biraq ayırım belgili ózgesheliklerge iye. Kiberbulling jábirleniwshileri óz-ara tásirdiń onlayn tábiyatına baylanıslı ózlerin qorqıtıwshınıń kim ekenin, yamasa nege olardı kózlep atırǵanın bilmewi múmkin. Quwdalaw jábirleniwshige keń kólemli tásir etiwi múmkin, sebebi jábirleniwshini quwdalaw ushın paydalanılǵan kontent kóp adamlar arasında ańsat tarqalıwı hám bólisiliwi múmkin, sonday-aq dáslepki waqıyadan keyin de uzaq waqıt dawamında qoljetimli bolıp qaladı<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Pettalia|first1=Jennifer L.|last2=Levin|first2=Elizabeth|last3=Dickinson|first3=Joël|date=November 1, 2013|title=Cyberbullying: Eliciting harm without consequence|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=6|pages=2758–2765|doi=10.1016/j.chb.2013.07.020}}</ref>. «Kiberquwdalaw» hám «kiberbulling» terminleri geyde sinonim retinde qollanıladı, degen menen geypara adamlar sońǵısın arnawlı túrde erjetpegenler arasındaǵı yamasa mektep ortalıǵındaǵı quwdalawǵa tiyisli qollanadı<ref>Smith, Alison M. (September 5, 2008). Protection of Children Online: Federal and State Laws Addressing Cyberstalking, Cyberharassment, and Cyberbullying (Report).</ref>. === Kiberstalking (Kiberańlıw) === Kiberstalking — bul jınayatshı jábirleniwshini ańlıw ushın elektron kommunikaciyalardı paydalanatuǵın onlayn quwdalaw forması. Bul ádette jábirleniwshiniń qáwipsizligine iseniwge bolatuǵın qáwip-qáterdi óz ishine alatuǵını sebepli kiberbullingtiń basqa formalarına qaraǵanda qáwiplirek dep esaplanadı. Kiberańlıwshılar qorqıtıw yamasa quwdalaw maqsetinde qaytalanatuǵın xabarlar jiberiwi múmkin, hám olar basqalardı da usılay islewge úgitlewi múmkin, tikkeley yamasa ózlerin jábirleniwshi retinde kórsetip, basqalardan olar menen baylanısıwdı soraw arqalı<ref>Smith, Alison M. (September 5, 2008). Protection of Children Online: Federal and State Laws Addressing Cyberstalking, Cyberharassment, and Cyberbullying (Report).</ref>. Bul elektron qurallardı paydalanıp birewdi ańlıw ushın basqa usıllardıń kópshiliginiń birikpesi bolıwı múmkin. Oǵan jábirleniwshiniń jaylasqan ornın tabıw, olardı spam menen quwdalaw yamasa sekstorciyanı qollanıw kiriwi múmkin. Bul jaǵdaydıń júz beriwine mısal retinde Tulsa qalasınan 30 jastaǵı Paris Deshonte Evittiń óziniń burınǵı sherikleriniń birin kiberańlıǵanın keltiriwge boladı. Bul haqqındaǵı jańalıq maqalasında bılay delinedi: «2018-jıldıń oktyabrinen baslap 2020-jıldıń oktyabrine shekem Evitt jábirleniwshini basqarıw hám qorqıtıw ushın elektron pochta, Facebook hám tekst xabarlardı paydalanǵan. Degen menen, onıń jábirleniwshige kórsetken zorlıq-zombılıǵı birneshe jıl aldın baslanǵan. 2012 hám 2019-jıllar aralıǵında Evitt jábirleniwshige fizikalıq zorlıq kórsetkeni, sonıń ishinde qılqındırıw, hújim etiw hám xabar beriwge tosqınlıq etkeni ushın 5 hár túrli jaǵday boyınsha ayıplanǵan. Evitt sonday-aq házirgi jınayatlar waqtında mámleketlik qadaǵalawda bolǵan». «(Atı kórsetilmegen jábirleniwshi) Evittiń onıń qáwipsizlik sezimin joq qılǵanın túsindirdi hám Evittiń onı baxıtlı kórgennen góre ólgenin maqul kóretuǵını haqqındaǵı málimlemesin talqılaǵanda emocional boldı. Ol sonday-aq: «Ol meniń balalarımnan hám mennen qanshelli uzaq alıs bolsa, eger bul múmkin bolsa, sonshelli emleniwge hám ómirimizdi dawam etiwge háreket etiwge kóbirek waqtımız bar» dep málimledi<ref name=":15">{{Web deregi | url = https://www.justice.gov/usao-ndok/pr/tulsa-man-sentenced-cyberstalking| bet = Northern District of Oklahoma {{!}} Tulsa Man Sentenced for Cyberstalking {{!}} United States Department of Justice| sáne = 2021-jıl 16-fevral | til = en| jumıs = www.justice.gov| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-aprel }}</ref>. === Trolling === Internet trolları basqalardan reakciya alıw maqsetinde olardı qasaqana qozdırıwǵa yamasa renjitiwge háreket etedi. Trollar hám kiberbulling penen shuǵıllanıwshılardıń maqsetleri bárhama birdey bola bermeydi: geypara trollar kiberbulling penen shuǵıllansa, basqaları salıstırmalı túrde zıyansız shoqlıqlar menen shuǵıllanıwı múmkin. Troll ya óziniń kewil kóteriwi ushın, ya bolmasa haqıyqattan da dawkes adam bolǵanlıqtan buzıwshı bolıwı múmkin<ref>Phillips, Whitney (October 15, 2012). "What an Academic Who Wrote Her Dissertation on Trolls Thinks of Violentacrez". The Atlantic.</ref>. Trollingke qorlaw, jalǵan jańalıqlar yamasa terrorlıq qáwip-qáterler kiredi. === Jekkóriwshilik reydleri === Twitch hám basqa tikkeley efir xızmetlerinde jekkóriwshilik reydleri – bul strimdi kóplegen tamashagóylerdiń «reyd etip», chattı quwdalaw hám basqa jekkóriwshilik xabarları menen toltıratuǵın jaǵdaylar. Bul strimerge óz translyaciyasın alıp barıwǵa tosqınlıq etedi. Bul tamashagóyler ádette avtomatlastırılǵan botlar bolıp, bul olardı moderaciyalawdı hám bloklawdı qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html| bet = Cyber Bullying Statistics| sáne = 2015-jıl 7-iyul | baspaxana = Bullying Statistics| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. === Spam === Spam — bul bir neshe akkauntlar jaratıw hám kózlengen maqsetke ǵalabalıq xabarlar jiberiw háreketi. Spam júz beriwi múmkin bolǵan keń tarqalǵan jaǵday - ajırasıwdan keyin. Eger bir joldas obsessiv bolsa, olar óziniń burınǵı joldasına bir neshe platformalarda xabarlar jiberiwi múmkin. Bul kóbinese alıwshı tárepinen bloklanǵanına qaramastan júz beredi. «Quwdalaw xabarlarına qarsı policiya ne isley aladı?» atlı maqalada bılay delingen: «Hár qanday quwdalawdıń nızamsız ekenin hám oǵan jeke ózi, telefon arqalı, tekstli xabarlar arqalı, sociallıq media arqalı yamasa basqa hár qanday usıl arqalı quwdalaw kiretuǵının este saqlań. Kiberbullingke baylanıslı jámiyetti bunday jaǵdaydan qorǵawǵa arnalǵan ayırım nızamlar bar». === Basqa birewdiń atın kórsetiw === Basqa birewdiń atın kórsetiw  — bul ózin basqa adam retinde kórsetiw háreketi. Eger jınayatshı ózin jábirleniwshi retinde kórsetse, olar jábirleniwshiniń abıroyına zıyan keltiretuǵın nárselerdi aytıwı yamasa is-háreket islewi múmkin. Oǵan Twitter akkauntına buzıp kiriw hám dezinformaciya tarqatıw kiriwi múmkin. Bir belgili mısal — Sony Music-tiń [[Twitter]] akkauntı buzılıp, tómendegi málimleme járiyalanǵanda: «Britni Spirs tosınnan qaytıs boldı! Biz sizge jaqın arada tolıǵıraq aytamız. #RIPBRITNEY.» Spirs, shın mánisinde tiri hám saw edi. === Doksing === Doksing — bul jábirleniwshiniń mákan jayı, telefon nomeri hám tolıq atı-familiyası sıyaqlı jeke maǵlıwmatların járiyalaw háreketi. Doksing úlken ıqlasbentleri bar fandomlardaǵı ıqlasbentler óz kumirlerin qorǵawda dım asıra siltep, kiberbulling aymaǵına kirgende júz beriwi múmkin. K-pop muzıka janrınıń ekstremal ıqlasbentleri geyde básekiles muzıka toparlarınıń ıqlasbentlerine doksing qollanadı. Bul ásirese Blackpink toparınıń ıqlasbentleri Twice ıqlasbent-akkauntınıń iyesine doksing qollap, onı emlewxanaǵa jibergen waqıyasında kórsetildi. Bul tap Twice aǵzası Blackpink aǵzasın húrmetlemewine baylanıslı bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils}}</ref>. === Jınıslıq quwdalaw === Onlayn jınıslıq quwdalaw kiberbullingtiń bir túri bolıp tabıladı. Jınıslıq quwdalawdıń bir forması bolıp tabılatuǵın sekstorciya - bul adamdı intim súwretlerdi bólisiwge májbúrlew, yaǵnıy aqsha tólenbese, olardı járiyalaw menen qorqıtıw háreketi<ref>{{Cite news |date=2023-04-12 |title=Boy as young as eight targeted by 'sextortion', authorities worry it will become harder to investigate |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-04-13/police-warn-of-sextortion-of-teens/102216558 |access-date=2023-04-21}}</ref>. Bul shantajdıń ózgeshe bir túri. Jınıslıq quwdalaw menen kiberbulling arasındaǵı shegara anıq emes<ref>{{Cite journal |last1=Copp |first1=Jennifer E. |last2=Mumford |first2=Elizabeth A. |last3=Taylor |first3=Bruce G. |date=2021-12-01 |title=Online sexual harassment and cyberbullying in a nationally representative sample of teens: Prevalence, predictors, and consequences |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140197121001470 |journal=Journal of Adolescence |language=en |volume=93 |pages=202–211 |doi=10.1016/j.adolescence.2021.10.003 |pmid=34801812 |s2cid=244458301 |issn=0140-1971|url-access=subscription }}</ref>. Ayırım adamlar óz klaslasların jalańash súwretleri ushın shantaj etip, uyaltıwshı informaciya járiyalaw menen qorqıtadı. Olar sonday-aq ósh alıw pornografiyasın paydalanadı hám ósh alıw ushın jalańash súwretlerdi járiyalaydı. Bul Chexalistegi W.F. West joqarı mektebiniń 16 jasar oqıwshısı 100 den aslam jábirleniwshini, olardıń kópshiligi óz klaslasları bolǵan jaǵdayda júz berdi. Onda jábirleniwshilerdiń 900 den aslam foto hám videoları bar edi<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 13-oktyabr | bet = FBI says 16-year-old used nude photos to blackmail dozens of classmates| url = https://pix11.com/news/fbi-says-16-year-old-used-nude-photos-to-blackmail-dozens-of-classmates/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-aprel | jumıs = PIX11| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230422222619/https://pix11.com/news/fbi-says-16-year-old-used-nude-photos-to-blackmail-dozens-of-classmates/}}</ref>. == Qollanılǵan usıllar == Izertlewler elektron kommunikaciyanı asıra qollanıw dep esaplanatuǵın nárselerdi tanıw hám olarǵa qarsı gúresiwge járdem beretuǵın tiykarǵı kórsetpelerdi anıqladı<ref name=":13">{{Web deregi | url = https://www.cforks.org/Downloads/cyber_bullying.pdf| bet = Cyberbullying and Cyberthreats Effectively Managing Internet Use Risks in Schools| familiya = Willard| at = Nancy| sáne = 2007 | jumıs = Center for Safe and Responsible Use of the Internet| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr | arxivsáne = 2022-jıl 21-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220121054220/https://www.cforks.org/Downloads/cyber_bullying.pdf}}</ref>. * Kiberbulling zıyan keltiriw niyetinde qaytalanatuǵın minez-qulıqtı óz ishine aladı. * Kiberbulling quwdalaw, kiberstalking, qaralaw (abıroy hám doslıqqa zıyan keltiriw ushın qatal mısh-mıshlar hám ótiriklerdi jiberiw yamasa jaylastırıw), ózin basqa birew sıyaqlı kórsetiw hám shetletiw (birewdi onlayn topardan qasaqana hám qatallıq penen shetletiw) arqalı ámelge asırıladı<ref name=":3">''[http://csriu.org/cyberbully/docs/cbcteducator.pdf An Educator's Guide to Cyberbullying]'' Brown Senate.gov, archived from [https://web.archive.org/web/20110410181159/http://csriu.org/cyberbully/docs/cbcteducator.pdf the original] on April 10, 2011</ref>. Kiberbulling jiberiwshi menen basqa baylanıspawdı qálegenin aytqan adamǵa elektron xatlar yamasa tekst xabarların jiberiwdi dawam etiw sıyaqlı ápiwayı bolıwı múmkin. Ol sonday-aq qaytalanatuǵın qorqıtıwlar, jınıslıq mazmundaǵı eskertiwler, kemsitiwshi atamalar (yaǵnıy jekkóriwshilik sózler) yamasa jala jabıwshı jalǵan ayıplawlar, onlayn forumlarda adamdı mazaq etiw obyektine aylandırıp oǵan qarsı birigiw, adam haqqındaǵı saytlarǵa buzıp kiriw yamasa vandalizm etiw, hám kózlengen maqsetke alınǵan adamnıń abırayın túsiriw yamasa kemsitiw maqsetinde jalǵan málimlemelerdi fakt retinde járiyalaw sıyaqlı jámiyetlik háreketlerdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Defining a Cyberbully| sáne = 2011-jıl 8-noyabr | url = https://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=121847| baspaxana = The National Science Foundation| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-noyabr }}</ref>. Kiberbulling tek ǵana basqalardıń sanasında jekkóriwshilik payda etiw yamasa basqalardı kózlewge alınǵan adamdı jaqtırmawǵa yamasa onı onlayn qaralawǵa qatnasıwǵa kóndiriw niyetinde internette adam tuwralı mısh-mıshlar jaylastırıw menen shekleniwi múmkin. Ol hátte jınayat qurbanların jeke identifikaciyalaw hám olardı jala jabıwshı yamasa masqaralaytuǵın materiallardı járiyalaw dárejesine deyin barıwı múmkin<ref name="definitions.uslegal.com">[http://definitions.uslegal.com/c/cyber-bullying/ Cyberbullying – Law and Legal Definitions] US Legal</ref>. Kiberbullerler [[Veb-sayt|veb-saytlarda]] yamasa forumlarda jábirleniwshilerdiń jeke maǵlıwmatların (mısalı, haqıyqıy atı, úy mákan-jayı, yamasa jumıs ornı/mektebi) ashıp kórsetiwi múmkin — bul doksing dep ataladı, yamasa ózin basqa birew sıyaqlı kórsetip, kózlewge alınǵan adamnıń atınan onı qaralaytuǵın, abırayın túsiretuǵın yamasa mazaq etetuǵın materiallardı járiyalaw maqsetinde jalǵan akkauntlar, kommentariyalar yamasa saytlar jaratıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Mengtong|last2=Cheung|first2=Anne Shann Yue|last3=Chan|first3=Ko Ling|date=January 2019|title=Doxing: What Adolescents Look for and Their Intentions|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|language=en|volume=16|issue=2|page=218|doi=10.3390/ijerph16020218|pmc=6352099|pmid=30646551|doi-access=free}}</ref>. Bul kiberbullerdi anonim qaldırıwı múmkin, bul bolsa olardı uslawdı yamasa jazalawdı qıyınlastıradı, degen menen barlıq kiberbullerler óz anonimligin saqlamaydı. Yarım-anonim chat veb-saytlarınıń paydalanıwshıları kiberbullingke ushıraw qáwpi joqarı boladı, sebebi bul jerde kiberbullerdiń anonim qalıwı ańsat<ref>{{Cite book|last1=Hosseinmardi|first1=H.|last2=Ghasemianlangroodi|first2=A.|last3=Han|first3=R.|last4=Lv|first4=Q.|last5=Mishra|first5=S.|title=2014 IEEE/ACM International Conference on Advances in Social Networks Analysis and Mining (ASONAM 2014) |chapter=Towards understanding cyberbullying behavior in a semi-anonymous social network |date=August 2014|pages=244–252|doi=10.1109/ASONAM.2014.6921591|isbn=978-1-4799-5877-1|bibcode=2014arXiv1404.3839H|arxiv=1404.3839|s2cid=14481506}}</ref>. Eger aytılǵan nárse zıyan keltirse, doslar arasındaǵı tekst yamasa tez xabarlar hám elektron xatlar da kiberbulling bolıwı múmkin. Sońǵı waqıtlarda [[Smartfon|smartfonlar]] hám mobil qosımshalardıń kóbeyiwi kiberbullingtiń qoljetimli formasın payda etti. Bul platformalar arqalı kiberbullingtiń internetke turaqlı kiriw múmkinshiligi sebepli stacionar internet platformalarına qaraǵanda jiyirek júz beredi dep kútilmekte. Sonıń menen birge, kameralar menen Internetke kiriwdiń kombinaciyası hám usı zamanagóy smartfon texnologiyalarınıń jedel qoljetimliligi basqa platformalarda ushıraspaytuǵın kiberbullingtiń arnawlı túrlerin payda etedi. Mobil qurılmalar arqalı kiberbullingke ushıraǵanlar tek basqa jerlerde qorqıtılǵanlarǵa qaraǵanda keńirek kiberbulling usılların basınan keshiriwi múmkin<ref>{{cite journal |last=Görzig |first=Anke |author2=Lara A. Frumkin |title=Cyberbullying experiences on-the-go: When social media can become distressing |journal=Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace |volume=7|issue=1|year=2013|doi=10.5817/CP2013-1-4|doi-access=free}}</ref>. Ayırım jasóspirimler kiberbulling dep kategoriyalanǵan geybir waqıyalardıń ápiwayı ǵana drama ekenin aytadı. Dana Boyd bılay dep jazadı: «jasóspirimler mudamı sol sózdi [drama] áhmiyetsiz házillesiwden baslap, qızǵanıshtan kelip shıqqan awır qatnasıq agressiyasına shekemgi hár túrli jeke adamlar arasındaǵı qarama-qarsılıq formaların súwretlew ushın qollandı. Eresekler bul háreketlerdiń kópshiligin bulling dep atawı múmkin bolsa da, jasóspirimler olardı drama dep qabılladı»<ref>Boyd, D. (2014). Bullying is social media amplifying meanness and cruelty? In It's Complicated the social lives of networked teens (p. 137). New Haven, CT: Yale University Press.</ref>. === Sociallıq mediada === Kiberbulling [[Facebook]], Myspace hám [[Twitter]] sıyaqlı sociallıq media saytlarında júz beriwi múmkin. «2008-jılǵa kelip, 12 hám 17 jas aralıǵındaǵı jaslardıń 93%-i internette boldı. Haqıyqatında, jaslar uyqıdan basqa hár qanday iskerlikke qaraǵanda media menen kóbirek waqıt ótkeredi»<ref>{{Web deregi | url = http://www.pewresearch.org/millennials/teen-internet-use-graphic/| bet = Teen and Young Adult Internet Use| jumıs = Pew Internet Project| sáne = 2010-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-yanvar }}</ref>. Sońǵı on jıllıqta kiberbullingtiń kóbeyiwin kórsetti, ol elektron pochta, tez xabar almasıw, sociallıq media, onlayn oyınlar sıyaqlı elektron kommunikaciya texnologiyaların qollanıw arqalı yamasa uyalı telefonǵa jiberilgen cifrlı xabarlar yamasa súwretler arqalı júz beretuǵın bulling retinde kategoriyalanadı<ref>{{cite journal |last1=Kowalski |first1=Robin M. |last2=Giumetti |first2=Gary W. |last3=Schroeder |first3=Amber N. |last4=Lattanner |first4=Micah R. |title=Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth. |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_psychological-bulletin_2014-07_140_4/page/1073 |journal=Psychological Bulletin |date=July 2014 |volume=140 |issue=4 |pages=1073–1137 |doi=10.1037/a0035618 |pmid=24512111 }}</ref>. Kiberbullingtiń dástúrli bullingke qaraǵanda kóbirek mazasızlıqqa hám awır aqıbetlerge alıp keletuǵını kórsetildi, hám ol jámiyetlik hám mámleketlik siyasatta aytarlıqtay dıqqatqa iye bolıp, izertlewshiler hám mápli táreplerden kóbirek itibar talap etedi. Sońǵı bir neshe on jıllıqta kiberbulling boyınsha izertlewlerdiń tez ósip atırǵanına qaramastan, kiberbullingtiń rolleri hám oǵan baylanıslı qáwip/qorǵaw faktorların ajıratıp qarastırǵan izertlewler az<ref>{{Cite journal |last1=Guo |first1=Siying |first2=Jin | last2 = Liu |last3= Wang |first3=Jiandong |date=2021-04-03 |title=Cyberbullying Roles Among Adolescents: A Social-Ecological Theory Perspective |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15388220.2020.1862674 |journal=Journal of School Violence |volume=20 |issue=2 |pages=167–181 |doi=10.1080/15388220.2020.1862674 |issn=1538-8220|url-access=subscription }}</ref>. Sociallıq media saytları menen baylanıslı kóplegen qáwipler bar, hám kiberbulling úlken qáwiplerdiń biri bolıp tabıladı<ref name=":12"/>. Ótken jılı [qashan?] bir million bala Facebookta quwdalawǵa, qorqıtıwǵa yamasa basqa kiberbulling formalarına ushıradı, al onlayn qatallıqtı kórgen sociallıq media paydalanıwshı jasóspirimlerdiń 90 procenti sociallıq mediadaǵı jaman minez-qulıqtı itibarǵa almaǵanın, al 35 procenti bunı jiyi islegenin aytadı. Sociallıq tarmaq saytlarında qatal minez-qulıqtı kórgen sociallıq media paydalanıwshı jasóspirimlerdiń toqsan bes procenti basqalardıń jaman minez-qulıqtı itibarǵa almaǵanın kórgenin, al 55 procenti bunı jiyi kórgenin aytadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.internetsafety101.org/cyberbullyingstatistics.htm| bet = Cyberbullying Statistics| jumıs = Internet Safety 101| qaralǵan sáne = 2015-jıl 5-yanvar }}</ref>. «Facebook depressiyası» sıyaqlı terminler arnawlı túrde sociallıq medianı kóp paydalanıwdıń nátiyjesi retinde, bunda kiberbulling úlken rol oynaytuǵını haqqında aytılǵan<ref>{{Web deregi | bet = Excessive use of Facebook could trigger depression, study finds| url = https://www.thedrum.com/news/2021/08/16/excessive-use-facebook-could-trigger-depression-study-finds| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-fevral | jumıs = The Drum}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rose|first1=Chad A.|last2=Tynes|first2=Brendesha M.|date=Sep 2015|title=Longitudinal Associations between Cybervictimization and Mental Health Among US Adolescents|journal=J Adolesc Health|volume=57|issue=3|pages=305–312|doi=10.1016/j.jadohealth.2015.05.002|pmid=26115909|pmc=6956839}}</ref>. Sońǵı jıllarda balalar keńnen qoljetimli bolǵan texnologiyalar sebepli kiberbulling jáne de keń tarqaldı. Jasóspirimler kiberbulling ushın eń kóp qollanatuǵın qosımshalar — [[Instagram]], Twitter hám Snapchat<ref name=":12">{{cite journal |last1=Byrne |first1=Elizabeth |last2=Vessey |first2=Judith A. |last3=Pfeifer |first3=Lauren |title=Cyberbullying and Social Media: Information and Interventions for School Nurses Working With Victims, Students, and Families |journal=The Journal of School Nursing |date=February 2018 |volume=34 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1177/1059840517740191 |pmid=29103352 |doi-access=free }}</ref>. Kiberbullingti toqtatıw qıyınlastı, sebebi ata-analar hám muǵallimler onıń qashan hám qayerde bolıp atırǵanın bilmeydi. 2006-jılǵı izertlewge qaraǵanda, jasóspirimlerdiń 45% hám óspirimlerdiń 30% mektepte bolǵan waqtında kiberbullingke ushıraǵan<ref name=":12" />. Bul oqıwshılardıń uyalı telefonlar yamasa kompyuterler sıyaqlı onlayn qurılmalarǵa qoljetimliligi menen baylanıslı boldı. Jasóspirimler onlayn rejimde bir-birine qorqınıshlı nárselerdi aytadı hám olar bir ret aytılıp, onlayn járiyalansa, onıń joǵalıp ketpeytuǵının túsinbeydi<ref>{{cite encyclopedia |last=Feinberg |first=W. |title=Liberalism and Education |entry=Liberalism and Education |date=2010 |encyclopedia=International Encyclopedia of Education |pages=74–79 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-08-044894-7.00562-5 |isbn=978-0-08-044894-7}}</ref>. Úy burın jasóspirimler ushın qáwipsiz jer bolǵan, biraq házir bala - YouTube, Ask.fm yamasa tekst xabar arqalı bolsın - kiberbulling qurbanına aylanıw qáwpinde qalmaqta<ref name=":13" /><ref name=":12" />. 2013-jılǵı Pew Research izertlewlerine qaraǵanda, sociallıq medianı paydalanatuǵın on jasóspirimniń segizi házir ózleri haqqında burınǵıǵa qaraǵanda kóbirek informaciya bólispekte<ref>{{Web deregi | url = http://www.pewinternet.org/2013/05/21/teens-social-media-and-privacy/| bet = Teens, Social Media, and Privacy| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-noyabr | sáne = 2013-jıl 21-may }}</ref>. Oǵan olardıń jaylasqan jeri, súwretleri hám baylanıs informaciyası kiredi. Balalardı qorǵaw ushın jas, tuwılǵan kún, mektep, telefon nomeri hám basqa da jeke informaciyanı qupıya saqlaw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | url = http://www.highya.com/articles-guides/stranger-danger-protecting-your-children-from-cyber-bullying-sexting-and-social-media| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20171018161015/https://www.highya.com/articles%2Dguides/stranger%2Ddanger%2Dprotecting%2Dyour%2Dchildren%2Dfrom%2Dcyber%2Dbullying%2Dsexting%2Dand%2Dsocial%2Dmedia| arxivsáne = 2017-jıl 18-oktyabr | bet = Stranger Danger: Protecting Your Children from Cyber Bullying, Sexting, & Social Media| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-noyabr }}</ref>. Kiberbulling sonday-aq belgili bir toparlarǵa tiyisli veb-saytlar arqalı basqa bir adamǵa yamasa toparǵa qarsı qaratılǵan hújimlerdi talap etiw arqalı da júz beriwi múmkin<ref name=scientificamerican-climate>{{Web deregi | url = http://www.scientificamerican.com/article/climate-cyber-bullying| bet = Cyber Bullying Intensifies as Climate Data Questioned| author1 = Douglas Fischer| author2 = The Daily Climate| jumıs = [[Scientific American]]}}</ref><ref name=timemag-climate>{{cite magazine|url=https://ideas.time.com/2012/04/10/when-grownups-bully-climate-scientists/|title=Dominique Browning: When Grownups Bully Climate Scientists |magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref><ref name=latrobe-climate>{{Web deregi | url = http://www.latrobe.edu.au/news/articles/2011/opinion/bullying-climate-change-scientists| bet = Bullying climate change scientists| jumıs = latrobe.edu.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140819091304/http://www.latrobe.edu.au/news/articles/2011/opinion/bullying-climate-change-scientists}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ hrqa4qsg3x7452a9jo8blpu7gtree89 0 32614 266104 181930 2026-08-17T19:21:54Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266104 wikitext text/x-wiki '''Tásirdi belgilew''' (sonday-aq: '''Sezimdi ataw''') — bul «sezimlerdi sóz benen jetkiziw» dep ápiwayı súwretlewge bolatuǵın jasırın emocional retlew strategiyası. Anıǵıraq aytqanda, ol adamnıń, ádette unamsız, emocional jaǵdayın ashıq túrde belgilewi sol emocional jaǵdaydan kelip shıǵatuǵın sanalı tájiriybeniń, fiziologiyalıq juwaptıń hám/yamasa minez-qulıqtıń tómenlewine alıp keledi degen ideyaǵa tiyisli<ref name=":0">{{Cite journal|title=Putting Feelings Into Words: Affect Labeling as Implicit Emotion Regulation|language=en-US}}</ref>. Mısalı, kúndelikke unamsız tájiriybe haqqında jazıw adamnıń kewil-xoshın jaqsılawı múmkin. Tásirdi belgilewdiń basqa da mısallarına terapevt penen sezimlerdi talqılaw, doslarǵa unamsız tájiriybe haqqında shaǵım etiw, [[Sociallıq media|sociallıq mediada]] sezimlerdi járiyalaw<ref name=":1">{{Cite journal|title=The minute-scale dynamics of online emotions reveal the effects of affect labeling}}</ref> yamasa jaǵdaydıń qorqınıshlı táreplerin moyınlaw kiredi. Tásirdi belgilew — sezimler haqqında sóylesiw adamnıń ózin jaqsıraq seziwine múmkinshilik beredi degen ápiwayı túsiniktiń keńeytilgen túri. Bul ideya sóylesiw terapiyasında bir ásirden aslam waqıt dawamında qollanılǵan bolsa da, tásirdi belgilew boyınsha rásmiy izertlewler tek sońǵı jıllarda baslandı<ref name=":4">{{Cite journal|title=Putting feelings into words: affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2007-05_18_5/page/421|journal=Psychological Science|volume=18|issue=5|pages=421–8|date=May 2007|pmid=17576282|doi=10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x}}</ref>. Izertlewshiler tásirdi belgilewdiń emocional retlewshi tásirleriniń ayırımların, mısalı subyektiv emocional tásirdiń tómenlewi, amigdaladaǵı belsendiliktiń azayıwı hám qorqınıshlı tásirlerge teri ótkizgishliginiń tómengi juwabın sanlı túrde anıqladı. Emocional retlew tarawında salıstırmalı túrde jańa texnika bolǵanlıqtan, tásirdi belgilew kóbinese basqa emocional retlew texnikası bolǵan emocional qayta bahalaw menen salıstırıladı hám shatastırıladı. Ekewiniń arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq sonnan ibarat: qayta bahalaw intuitiv túrde emociyalardı basqarıw strategiyası sıyaqlı sezilse de, tásirdi belgilew kóbinese olay emes. Hátte birew emociyaların retlewdi niyet etpegende de, emociyalardı belgilew háreketi ele de unamlı tásirlerge iye<ref name=":2">{{Cite journal|title=Subjective responses to emotional stimuli during labeling, reappraisal, and distraction|journal=Emotion|volume=11|issue=3|pages=468–80|date=June 2011|pmid=21534661|doi=10.1037/a0023503}}</ref>. Tásirdi belgilew ele de izertlewdiń dáslepki basqıshlarında, sonlıqtan ol haqqında belgisiz nárseler kóp. Tásirdi belgilewdiń háreket etiw mexanizmi boyınsha birneshe teoriyalar bar bolsa da, bul gipotezalardı empirikalıq jaqtan qollap-quwatlaw ushın kóbirek izertlew kerek. Sonıń menen birge, tásirdi belgilewdiń real dúnya máselelerine qollanılıwı boyınsha ayırım jumıslar islendi, mısalı, tásirdi belgilew [[sociallıq media]] saytlarında keń tarqalǵan bolıwı múmkin dep kórsetetuǵın izertlewler. Tásirdi belgilew sonday-aq klinikalıq jaǵdaylarda qorqınısh hám mazasızlıq buzılıwların aldın-ala emlew retinde qollanıladı<ref name=":12">{{Cite journal|date=2019-02-01|title=Affect Labeling to Facilitate Inhibitory Learning: Clinical Considerations|journal=Cognitive and Behavioral Practice|volume=26|issue=1|pages=201–213|doi=10.1016/j.cbpra.2018.05.001}}</ref>. Solay bolsa da, tásirdi belgilew boyınsha izertlewler tiykarınan laboratoriyalıq izertlewlerge baǵdarlanǵan hám onıń real dúnyadaǵı tásirlerin túsiniw ushın qosımsha izertlewler kerek. == Tariyxı == Sezimler tuwralı sóylesiw yamasa olardı jazıp alıw paydalı bolıwı múmkin degen túsinik jaqında payda bolǵan joq. Adamlar ásirler dawamında kúndelikler tutqan, al sóylesiw terapiyasın qollanıw psixoterapiyanıń baslanıwınan berli bar. Sońǵı bir neshe on jıllıqta sezimlerdi sóz benen jetkiziwdiń paydalı bolıwı múmkin degen ideya eksperimental túrde kórsetildi<ref name="pmid3745650">{{Cite journal|title=Confronting a traumatic event: toward an understanding of inhibition and disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-abnormal-psychology_1986-08_95_3/page/274|journal=Journal of Abnormal Psychology|volume=95|issue=3|pages=274–81|date=August 1986|doi=10.1037/0021-843x.95.3.274}}</ref>. Jaqında, tásirdi belgilew túsinigi usı ádebiyattan ósip shıqtı, ol sezimlerdi dawıslap aytıwdıń paydalarınıń emociyanı retlew tárepine itibar qaratadı. Sońǵı jıllarda tásirdi belgilew boyınsha izertlewler tiykarınan onıń emocional retlew strategiyası retinde qollanılıwın dálillewge baǵdarlanǵan. Onıń nátiyjeliligi artındaǵı minez-qulıq hám nerv mexanizmleri boyınsha ayırım izertlewler bar bolsa da,<ref name=":5">{{Cite journal|title=Advancing understanding of affect labeling with dynamic causal modeling|journal=NeuroImage|volume=82|pages=481–8|date=November 2013|doi=10.1016/j.neuroimage.2013.06.025}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|title=Altered emotion regulation capacity in social phobia as a function of comorbidity|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|volume=10|issue=2|pages=199–208|date=February 2015|doi=10.1093/scan/nsu058}}</ref> bul izertlew tarawı ele de dáslepki, boljawlı basqıshlarda tur. == Retlewshi tásirler == === Emocional tájiriybe === Tásirdi belgilewge qatnasqanda, subyektler subyektiv túrde tásirdi belgilewsiz birdey jaǵdaylarǵa qaraǵanda emocional tásir dárejesiniń tómen ekenin xabarlaydı. Bul tásir tek subyektler ózleriniń emocional jaǵdayın bahalaǵanda ǵana emes, al sonday-aq olar súwretler sıyaqlı stimullar tárepinen kórsetilgen yamasa payda etilgen emociyanı belgilegende de bayqaladı<ref name=":8">{{Cite journal|title=Can words heal? Using affect labeling to reduce the effects of unpleasant cues on symptom reporting|journal=Frontiers in Psychology|volume=5|page=807|date=2014-07-22|pmid=25101048|pmc=4106456|doi=10.3389/fpsyg.2014.00807}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|title=Healing Words: Using Affect Labeling to Reduce the Effects of Unpleasant Cues on Symptom Reporting in IBS Patients|journal=International Journal of Behavioral Medicine|volume=22|date=August 2015|pmid=25367624|doi=10.1007/s12529-014-9449-8}}</ref>. === Avtonom juwap === Hár qıylı emociyalarǵa tán avtonom juwaplar tásirdi belgilewden keyin tómenlewi múmkin. Mısalı, reyting shkalasında ózleriniń ashıwlanıw dárejesin sanlı bahalaǵannan soń, subyektler júrek soǵıwınıń hám júrek soǵıw jiyiliginiń tómenlegeni bayqaldı<ref name=":10">{{Cite journal|title=The effects of measuring emotion: physiological reactions to emotional situations depend on whether someone is asking|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=7|date=2013-06-05|doi=10.1371/journal.pone.0064959}}</ref>. Izertlew sonday-aq jaǵımsız stimullarǵa belgiler beriw keleshekte uqsas jaǵımsız stimullar usınılǵanda teri ótkizgishliginiń juwabınıń tómenirek bolıwına alıp keletuǵının kórsetedi, bul tásirdi belgilewdiń avtonom reakciyalarǵa uzaq múddetli tásir etiwi múmkinligin bildiredi<ref name=":11">{{Cite journal|title=Feelings into words: contributions of language to exposure therapy|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2012-10_23_10/page/1086|journal=Psychological Science|volume=23|issue=10|pages=1086–91|date=October 2012|doi=10.1177/0956797612443830}}</ref>. == Neyroilimiy tiykar == Izertlewler tásirdi belgilew menen shuǵıllanıw ventrolateral prefrontal kortekste (vlPFC) miy belsendiliginiń joqarılawına hám emocional stimuldı qamtıytuǵın basqa tapsırmalar menen salıstırǵanda amigdaladaǵı belsendiliktiń tómenlewine alıp keletuǵının anıqladı. Sonıń menen birge, miy zaqımlanıwı izertlewlerinen alınǵan dáliller vlPFC-niń tásirdi belgilew procesine qatnasıwın kórsetedi. Oń vlPFC-ke jaraqatı bar subyektler film dawamında qaharmannıń emocional jaǵdayın anıqlawǵa kemirek uqıplı bolǵan. Bul tásirdi belgilewdiń bolıwı ushın bul aymaqtıń zárúr ekenin bildiredi. Sonıń menen birge, meta-analiz arqalı amigdalanıń emocional stimullardı qamtıytuǵın tapsırmalarda belsendi ekeni anıqlansa da, subyektler stimullardı ápiwayı ǵana passiv kóriwdiń ornına emociyalardı anıqlawı kerek bolǵanda belsendiliktiń tómen bolatuǵını kórsetildi. Usı nátiyjelerdi biriktiretuǵın bir teoriya ventrolateral prefrontal kortekstiń tásirdi belgilew waqtında amigdaladaǵı belsendilikti tómenletiw ushın isleytuǵının usınıs etedi. Bul teoriya tásirdi belgilew tapsırması waqtında eki miy aymaǵı arasındaǵı unamsız baylanıstı tapqan birneshe izertlewlerdiń dálilleri menen qollap-quwatlanadı. Sonıń menen bir qatarda, izertlewshiler vlPFC-degi joqarı belsendiliktiń tómengi amigdala belsendiligine sebep ekenin anıq kórsetiw ushın dinamikalıq sebepshi modellewdi paydalandı. == Emocional qayta bahalaw menen salıstırıw == Emocional qayta bahalaw — bul emocional tásirdiń jańa, ádette azıraq unamsız túrde qayta túsindiriliwi arqalı onıń tásirin azaytıwǵa arnalǵan emocional retlew texnikası. Mısalı, birew jaǵdaydıń unamsız táreplerine toqtalıwdıń ornına, jaman test nátiyjesin oqıw tájiriybesi retinde qayta túsindiriwi múmkin. Ol baylanıslı emocional retlew strategiyası bolǵanlıqtan, tásirdi belgilew izertlewleri kóbinese qayta bahalaw boyınsha bar ádebiyattan túsinik aladı. Tásirdi belgilew hám qayta bahalaw arasındaǵı eń kórnekli ayırmashılıq adamlardıń tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligi haqqındaǵı qabıllawında. Qayta bahalawdan ayırmashılıǵı, tásirdi belgilewdiń emociyanı retlewdegi nátiyjeliligi ádewir intuitiv emes. Izertlewler sonı kórsetedi: subyektler qayta bahalawdıń emocional stressti azaytıwın kútse de, olar tásirdi belgilew ushın kerisinshe boljaydı, yaǵnıy sezimlerdi dawıslap aytıw olardıń emocional stressin arttıradı dep kútedi. Haqıyqatında, emocional juwaptıń tómenlew shaması tásirdi belgilewge qaraǵanda qayta bahalaw ushın kúshlirek ekeni tabılsa da, eki strategiya da aytarlıqtay tómenlewdi payda etedi. Emocional stimullar usınılǵannan keyin qayta bahalawǵa kóbirek juwap beretuǵın adamlar tásirdi belgilewden de kóbirek payda kóriwge beyim bolıp, bul olardıń birdey mexanizm arqalı háreket etiwi múmkinligin kórsetedi. Qayta bahalaw hám tásirdi belgilew neyronlıq belgilerinde uqsaslıqlarǵa iye. Tásirdi belgilewdegidey, qayta bahalaw vlPFC-de belsendilik payda etip, amigdaladaǵı reakciyanı toqtatadı. Degen menen, tásirdi belgilewden ayırmashılıǵı, qayta bahalaw aldınǵı cingulyarlıq korteksinde, qosımsha motor aymaǵında hám dorsolateral prefrontal kortekste belsendilik payda etetuǵını anıqlandı. == Múmkin bolǵan mexanizmler == === Alaǵadalıq === Tásirdi belgilewdiń nátiyjeliliginiń bir itimal túsindirmesi — bul belgilewshiniń dıqqatın basqa jaqqa burıw arqalı emocionallıq juwaptı tolıq seziniwine kesent etedi. Alaǵadalıq texnikaları tásirdi belgilew sıyaqlı uqsas neyrallıq belsendilikti payda etedi, vlPFC belsendiliginiń artıwı hám amigdaladaǵı belsendiliktiń tómenlewi menen. Sonıń menen birge, geypara ayqın alaǵadalıq paradigmaları unamsız emociyalardı uqsas tómenletiwge alıp keletuǵını kórsetilgen. Degen menen, bul baǵıtta dáliller aralas, sebebi dıqqattı basqa jaqqa burıwdı talap etetuǵın basqa tapsırmalar, mısalı jınıstı belgilew tapsırması, bunday tómenlewdi payda etpeydi. Tásirdi belgilewdi qollanıw háreket mexanizmi tek alaǵadalıq emes ekenin kórsetedi. Ekspoziciyalıq terapiya menen birge qollanılǵanda, tásirdi belgilew teri ótkizgishlik reakciyasın tómenletiwde alaǵadalıqqa qaraǵanda ádewir nátiyjeli bolǵanı anıqlandı. Tásirdi belgilew klinikalıq jaǵdaylarda uzaq múddetli payda keltiretuǵını belgili, al alaǵadalıq ulıwma alǵa ilgerilewge unamsız tásir etetuǵın bolıp esaplanadı. === Ózin-ózi tallaw === Tásirdi belgilewdiń basqa usınılǵan mexanizmi — ózin-ózi analizlew arqalı. Emocionallıq ishki baqlaw tásirdi belgilewden emociyanı anıq belgilewdi talap etpewi menen ózgeshelenedi; biraq, ishki baqlawǵa qatnasıw tásirdi belgilewge uqsas tásirlerge iye. Solay etip, pútkil process bolıwdıń ornına, tásirdi belgilew emocionallıq ishki baqlaw procesiniń birinshi qádemi retinde xızmet etiwi múmkin. Bul mexanizmdi qollap-quwatlaytuǵın dáliller adamlardıń ózin-ózi analizlew qábiletin san jaǵınan anıqlaw ushın dispoziciyalıq sanalılıq ólshewdi paydalanadı. Izertlewshiler dispoziciyalıq sanalılıq tásirdi belgilew menen baylanıstıra aldı, dispoziciyalıq sanalılıqtıń joqarı dárejesine iye adamlar vlPFC sıyaqlı affektti belgilew menen baylanıslı miydiń aymaqlarında kúshlirek belsendilik kórsetkenin kórsetiw arqalı. Sonıń menen birge, olar amigdaladaǵı belsendiliktiń kóbirek tómenlewin kórsetti, bul sanalılıq tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligin modulyaciyalaytuǵının hám ishki baqlawdıń háreket mexanizmi ekeni tuwralı pikirdi qollap-quwatlaydı. Tilekke qarsı, tásirdi belgilewdiń bul teoriyası ózine qatnası bolmaǵan stimullarǵa tásirdi belgilewdiń paydaların túsindiriwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Mısalı, eksperiment dawamında kórsetilgen bet-álpetler yamasa jaǵımsız súwretler sıyaqlı sırtqı stimullardı belgilewdiń regulyaciyalıq tásirleri ózin-ózi analizlew procesi menen túsindiriliwi qıyın. === Belgisizlikti azaytıw === Adamlardıń eki mánililikke qarsı ekeni belgili, al emociyanıń quramalılıǵı kóbinese jaǵımsız sezimlerde belgisizlikti payda etiwi múmkin. Geypara izertlewshiler tásirdi belgilew emociyadaǵı belgisizlikti azaytıw arqalı háreket etedi dep esaplaydı. Bul belgisizlikti amigdaladaǵı belsendilik penen baylanıstıratuǵın neyron dálilleri menen tastıyıqlanadı. Tásirdi belgilew amigdaladaǵı belsendilikti tómenletetuǵını kórsetilgen hám bul sezimler belgisizliginiń azayıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Bul teoriyaǵa qarsı dálil — qorqınısh yamasa mazasızlıq sıyaqlı geypara emociyalar xarakterli túrde belgisiz bolsa, basqaları, mısalı qayǵı hám ashıw, anıǵıraq bolıwǵa beyim ekeni. Tásirdi belgilewdiń barlıq usı emociya túrleri boyınsha jumıs isleytuǵını belgili bolǵanlıqtan, belgisizlikti azaytıw onıń tásir etiwiniń jalǵız mexanizmi bolıwı itimaldan alıs. === Simvollıq túrlendiriw === Tásirdi belgilewdiń taǵı bir teoriyası — belgilew háreketi informaciyanıń simvollıq kodlanıwı ekenin, stimuldı tilge aylandıratuǵının boljaydı. Bul simvollıq túrlendiriw stimuldan psixologiyalıq uzaqlasıw túri retinde háreket etiwi múmkin, bul ulıwma tásir dárejesiniń tómenlewine alıp keledi dep usınılǵan. Tásirdi belgilew tikkeley emociyalarǵa belgi beriwge qatnaslı bolsa da, obyektlerdi «adam», «landshaft» hám t.b. sıyaqlı abstrakt mazmun belgilerin beriw kóp uqsas paydalardı keltiretuǵını anıqlanǵan. Bunı qollap-quwatlaytuǵın neyronlıq dáliller de bar. Birneshe izertlewler subyektler stimullardı emocional emes kategoriyalar tiykarında klassifikaciyalaǵanda, olar tásirdi belgilewdegidey úlken vlPFC belsendiligin hám amigdaladaǵı az belsendilikti kórsetkenin anıqladı. Emocional emes stimullardı belgilew emocional stimullarǵa uqsas tásirlerge iye ekeni, stimuldı tilge aylandırıwdıń ápiwayı háreketi tásirdi payda etiwi múmkinligin kórsetedi. == Qollanılıwı == === Sociallıq media === [[Twitter]] sıyaqlı [[sociallıq media]] saytlarında óz sezimleri tuwralı post jazıw — bul tásirdi belgilewdiń bir túri. Bir izertlew jumısı 74,487 Twitter paydalanıwshısınıń tvitlerin emocionallıq mazmunı boyınsha analizledi, tvitlerdi tásirdi belgilew jaǵdaylarınan aldıńǵı yamasa keyingi dep klassifikaciyalap, olar «Men sezemen...» degen tvitler retinde anıqlandı. Izertlewshiler emociyalar tásirdi belgilew tvitinen aldıńǵı tvitlerde waqıt ótiwi menen valentligi boyınsha artıp baratuǵının, eń úlken unamlı yamasa unamsız emociya belgilew háreketine eń jaqın waqıtta seziletuǵının anıqladı. Tásirdi belgilew tvitinen keyin, kelesi tvitlerdiń emocional intensivliginiń tez tómenlep, valentliliktiń tiykarǵı dárejesine qaytqanı anıqlandı. Bul izertlewdiń nátiyjeleri tásirdi belgilewdi real dúnya jaǵdaylarında emocional retlew strategiyası retinde qollanıwdı qollap-quwatlaydı hám sociallıq media paydalanıwshılarınıń, múmkin bilmey-aq, mudamı tásirdi belgilew menen shuǵıllanatuǵının kórsetedi. === Psixikalıq densawlıq === Fobiyalar, mazasızlıq buzılıwları hám basqa da stress buzılıwları ushın ekspoziciyalıq terapiya menen birge tásirdi belgilewdiń klinikalıq emlew potencialın qarastırıw boyınsha kishi jumıslar baslandı. Bir izertlew [[Logofobiya|kópshilik aldında sóylew uwayımı]] joqarı bolǵan subyektler auditoriya aldında sóylewden aldın óz sezimlerin súwretlew ushın aldın ala belgilengen emociya sózleri jıynaǵın tańlaǵanda, sóylewden aldın baqlaw, figuralardı sáykeslestiriw tapsırmasın orınlaǵan subyektlerge qaraǵanda mazasızlıqtıń kóbirek tómenlegenin kórsetkenin anıqladı, bul júrek soǵıwı sıyaqlı fiziologiyalıq reakciyalar menen san jaǵınan anıqlandı. Bul nátiyjeler tásirdi belgilewdi ekspoziciyalıq emlew menen birgelikte qollanıw tek ekspoziciyanıń ózine qaraǵanda nátiyjelirek ekenin kórsetedi. Áhmiyetlisi, tásirdi belgilew hám baqlaw jaǵdayları ózin-ózi xabarlaǵan mazasızlıqta ayırmashılıq tappadı; degen menen, tásirdi belgilewdi orınlaǵan subyektler ushın mazasızlıqqa tán fiziologiyalıq reakciyalar tómenledi. Taǵı bir izertlew órmekshiden qorqatuǵın adamlarda uqsas nátiyjelerdi anıqladı, olarǵa tarantulanı (úlken órmekshi) eki kún dawamında kórsetip, bir waqıtta óz sezimlerin sóz benen aytıp turdı. Qayta bahalaw, alaǵadalıq hám baqlaw jaǵdaylarındaǵı subyektlerge qaraǵanda, tásirdi belgilew menen shuǵıllanǵan subyektler basqa jaǵdaylarǵa qaraǵanda teri ótkizgishlik reakciyasınıń tómen ekenin kórsetti, degen menen jaǵdaylar arasında ózin-ózi xabarlaǵan qorqınıshta ayırmashılıq bolmadı. Klinikalıq jaǵdaylarda tásirdi belgilewdiń qádiri tuwralı aldın ala dáliller bar bolsa da, izertlewshiler tásirdi belgilewdi basqa emlewler menen birge qollanıwdıń qádirin anıqlaw ushın ámeliyatqa qáwipsiz engiziliwinen aldın klinikalıq populyaciyalardan kóbirek izertlewler kerek ekenin moyınlaydı. == Sheklewler hám mashqalalar == Psixologiyalıq izertlewlerde emociyanı ózin-ózi xabarlaw ólshemlerin qollanıw, hátte temaǵa baylanıssız izertlewlerde de tásirdi belgilewdi payda etiwi múmkin. Bul emociya izertlewshileri ushın mashqala tuwdıra ma, joq pa ekeni ele kóp tárepten belgisiz. Tásirdi belgilew kóp qatnasıwshıları bar laboratoriyalıq izertlewlerde nátiyjeli bolıp kórinetuǵın bolsa da, barlıq psixologiyalıq qubılıslar sıyaqlı, jeke adamlar óz tájiriybelerinde hár qıylı boladı. Tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligindegi jeke ayırmashılıqlardıń sebepleri qosımsha izertlewdi talap etedi. Sonıń menen birge, tásirdi belgilewdi úyreniw ushın qollanılatuǵın paradigmalar keńnen parıq qıladı, ayırımları subyektlerge tańlaw ushın aldın ala tayarlanǵan belgilerdi usınsa, basqaları subyektlerden óz belgilerin ózi jaratıwın talap etedi. Bul paradigmalar nátiyjelerde aytarlıqtay ayırmashılıqlardı payda etedi, ózin-ózi jaratıwshı paradigmalar retlewdiń uzaq múddetli keshiktirilgen tásirlerin tabadı, al aldın ala tayarlanǵan paradigmalar jedel tásirlerdi tabadı. Bul nátiyjelerdegi ayırmashılıqlardıń túsindirmesi ele de salıstırmalı túrde izertlenbegen, degen menen ayırımlar bul aldın ala tayarlanǵan belgilerdiń jeke adamlar arasındaǵı emociyanı retlewdiń bir túrin ańlatıwı menen baylanıslı dep gúmanlanadı, sebebi bul eksperimentatordan qollap-quwatlawdıń bir túri retinde túsindiriliwi múmkin. Tásirdi belgilew boyınsha laboratoriyalıq izertleniwlerdiń real dúnyadaǵı tásirdi belgilewge qollanılıwı múmkin be, joq pa degen soraw izertlewshilerdiń sorawı kerek bolǵan basqa bir másele. Adamlar real ómirde tásirdi belgilewdi qollanatuǵın jaǵdaylar kontekstke bay hám izertlewde qollanılǵan tásirdi belgilewdiń arnawlı operaciyaları nátiyjelerdi ulıwmalastırıwǵa múmkinshilik bere me, joq pa ekenin aytıw qıyın. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 0uh14reqgv1ewpnekfwn0sv8kpyv4ix 0 32816 266178 182524 2026-08-17T23:17:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 10 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266178 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Edvard_Munch,_1893,_The_Scream,_oil,_tempera_and_pastel_on_cardboard,_91_x_73_cm,_National_Gallery_of_Norway.jpg|nobaý|Edvard Munktıń «Qıshqırıq» (1893) shıǵarmasınıń tiykarında qáweter jatır, bul shıǵarma quramalı adamzat tájiriybesin súwretleydi.]] '''Qáweterleniw''' (yamasa '''mazasızlıq''') — bul ishki tınıshsızlıqtıń jaǵımsız jaǵdayı menen xarakterlenetuǵın hám [[intizar]] waqıyalarǵa baylanıslı qorqınısh sezimlerin óz ishine alatuǵın [[emociya]]<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Expectancy and emotion|year=2015|url=https://archive.org/details/expectancyemotio0000mice|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-150927-8}}</ref><ref name="Chand_2022">{{Cite book|title=StatPearls|location=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing}}</ref>. Qáweterleniw qorqınıshtan ózgeshelenedi, sebebi qorqınısh házirgi qáwipke emocionallıq juwap retinde anıqlansa, qáweterleniw — keleshektegi qáwipke bolǵan kútiw<ref>{{Cite journal|title=A history of anxiety: from Hippocrates to DSM}}</ref>. Ol kóbinese ári-beri júriw, somatikalıq shaǵımlar hám kóp oylanıw sıyaqlı nerv minez-qulqı menen birge júredi. Qáweterleniw — bul tınıshsızlanıw hám [[táshwish]] sezimi, ádette tek subyektiv túrde qáwipli dep kórinetuǵın jaǵdayǵa artıqsha reakciyası retinde ulıwmalastırılǵan hám fokussız boladı. Ol kóbinese bulshıq et shiyeleniwi, tınıshsızlanıw, sharshaw, dem ala almaw, qarın aymaǵındaǵı qısılıw, júrek aynıwı hám dıqqattı jámlewdegi mashqalalar menen birge júredi. Qáweterleniw qorqınısh penen tıǵız baylanıslı, ol haqıyqıy yamasa sezilgen jedel qáwipke juwap bolıp tabıladı (gúresiw yamasa qashıw reakciyası); qáweterleniw keleshektegi qáwipke degen kútiwdi, sonıń ishinde qorqınıshtı óz ishine aladı<ref name="DSM-5 189">{{Cite book|year=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|edition=5th|publisher=American Psychiatric Publishing|isbn=978-0-89042-555-8|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/189}}</ref>. Qáweterleniwge ushıraǵan adamlar burın qáweterleniwin payda etken jaǵdaylardan sheginiwi múmkin. Qáweterleniw emociyası belgili waqıyalarǵa juwap retinde rawajlanıw boyınsha sáykes waqıt dáwirlerinen asıp ketiwi múmkin hám usılayınsha kóp qáweterleniw buzılıwlarınıń birine (mısalı, ulıwmalastırılǵan qáweterleniw buzılıwı, hawlıǵıw buzılıwı) aylanıwı múmkin<ref name="Robinson Pike Cornwell Grillon 2019 pp. jnnp–2019–321400">{{Cite journal|title=The translational neural circuitry of anxiety|doi=10.1136/jnnp-2019-321400|publisher=BMJ}}</ref><ref name="Treating and Preventing Adolescent Mental Health Disorders: What We Know and What We Don't Know. A Research Agenda for Improving the Mental Health of Our Youth">{{Cite book|url=https://oxfordmedicine.com/view/10.1093/9780195173642.001.0001/med-9780195173642-chapter-10|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/9780195173642.001.0001|title=Treating and preventing adolescent mental health disorders: what we know and what we don't know. A research agenda for improving the mental health of our youth|year=2005|isbn=978-0-19-517364-2|oclc=56324679}}</ref>. Qáweterleniw buzılıwı hám (normal emociya retinde) qáweterleniwi arasındaǵı ayırmashılıq sonnan ibarat: qáweterleniw buzılıwı bar adamlar qáweterleniwin shama menen 6 ay dawamında turaqlı yamasa shamadan tıs sezedi, yamasa balalarda onnan da qısqa waqıt aralıǵında bolıwı múmkin. Mazasızlıq buzılıwları eń turaqlı psixikalıq mashqalalardıń biri bolıp, kóbinese on jıllap dawam etedi<ref name="Lancet2021">{{Cite journal|title=Predictors of persistence of anxiety disorders across the lifespan: a systematic review|doi=10.1016/S2215-0366(20)30433-8|url=https://pure.rug.nl/ws/files/177228875/Predictors_of_persistence_of_anxiety_disorders_across_the_lifespan_a_systematic_review.pdf|access-date=2023-04-05}}</ref>. Qáweterleniw basqa psixikalıq buzılıwlarda da (mısalı, obsessiv-kompulsiv buzılıw, travmadan keyingi stress buzılıwı) seziliwi múmkin<ref name="Marras et al. (2016)">{{Cite journal|title=Obsessive compulsive and related disorders: comparing DSM-5 and ICD-11|doi=10.1017/S1092852916000110}}</ref>. == Qáweterleniw hám qorqınısh == Qáweterleniw qorqınıshtan ózgeshelenedi, qorqınısh — bul sezilgen qáwipke sáykes kognitiv hám emocionallıq juwap. Qáweterleniw gúresiw yamasa qashıw reakciyaları, qorǵanıw minez-qulqı yamasa qashıw sıyaqlı belgili minez-qulıqlar menen baylanıslı<ref>{{Cite book|title=Expectancy and emotion|year=2015|url=https://archive.org/details/expectancyemotio0000mice|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-150927-8}}</ref>. Kóbinese qáweterleniw tek baqlanbaytuǵın yamasa qashıp bolmaytuǵın jaǵdaylarda júz beredi degen jalǵan boljaw bar, biraq bul bárhama solay emes<ref>{{Cite journal|title=A history of anxiety: from Hippocrates to DSM}}</ref>. Devid Barlou qáweterleniwdi «adam aldaǵı unamsız waqıyalar menen gúresiwge tayar emes yamasa tayarlanbaǵan keleshekke baǵdarlanǵan kewil-yosh jaǵdayı»<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/n179 154]}}</ref> dep anıqlaydı hám keleshek hám házirgi qáwipler arasındaǵı ayırmashılıq qáweterleniw hám qorqınıshtı bóledi dep esaplaydı. Qáweterleniwdiń basqa bir táriypi — azap, qorqınısh, húrey yamasa hátte qáweter<ref>{{Cite journal|year=2011|title=What is the difference between existential anxiety and so called neurotic anxiety? 'The sine qua non of true vitality' an examination of the difference between existential anxiety and neurotic anxiety}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref>. Pozitiv psixologiyada qáweterleniw subyekttiń gúresiw kónlikpeleri jetkiliksiz bolǵan qıyın máseleniń nátiyjesi bolǵan psixikalıq jaǵday retinde súwretlenedi. Qorqınısh hám qáweterleniwdi tórt tarawǵa bóliwge boladı: (1) emocionallıq tájiriybeniń dawamlılıǵı, (2) waqıt fokusı, (3) qáwiptiń ózgesheligi hám (4) motivaciyalanǵan baǵdar. Qorqınısh qısqa múddetli, házirgi waqıtqa baǵdarlanǵan, belgili qáwipke baǵdarlanǵan hám qáwipten qashıwdı jeńilletedi. Ekinshi jaqtan, qáweterleniw uzaq múddetli tásir etiwshi, keleshekke baǵdarlanǵan, keń tarqalǵan qáwipke keńnen baǵdarlanǵan hám potencial qáwipke jaqınlasqanda artıqsha saqlıqtı xoshametleytuǵın hám konstruktiv gúresiwge kesent etetuǵın jaǵday<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref>. Djozef E. LeDu hám Liza Feldman Barrett ekewi de avtomat qáwip reakciyaların qáweterleniw ishindegi qosımsha baylanıslı kognitiv belsendilikten ayırıwǵa háreket etken<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Expectancy and emotion|year=2015|url=https://archive.org/details/expectancyemotio0000mice|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-150927-8}}</ref>. == Evolyuciyalıq kózqaraslar == Evolyuciyalıq psixiatriya hám evolyuciyalıq psixologiya qáweterleniwdi organizmlerge potencial qáwiplerden qashıwǵa járdem beretuǵın evolyuciyalanǵan qorǵanıw retinde túsindiredi; jobalastırılıwına qaray, bunday qorǵanıwlar ótkizip jiberilgen qáwiptiń qunı joqarı bolǵanda «jalǵan signallardı» payda etiwi múmkin (geyde «tútin detektorı» principi retinde súwretlenedi). Zamanagóy sholıwlar bul túsinik mazasızlıq buzılıwların beyimlesiwshi retinde emes, al basqasha paydalı sistemalardıń disregulyaciyası yamasa kontekstke sezimtal emes belsendiligi retinde qaraytuǵının atap ótedi; bul kózqaras túsindiriw hám psixoaǵartıw ushın qollanıladı, arnawlı terapiya retinde emes<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref>. == Simptomlar == Qáweterleniw ómir sapasın tómenletetuǵın uzaq, sozılmalı kúndelikli simptomlar menen, sozılmalı (yamasa ulıwmalastırılǵan) qáweterleniw retinde belgili bolıwı múmkin, yamasa ol qısqa, stressli hawlıǵıwlar menen, ótkir qáweterleniw retinde belgili bolıwı múmkin. Qáweterleniw simptomları adamǵa baylanıslı sanda, intensivlikte hám jiyilikte hár qıylı bolıwı múmkin. Degen menen, kóp adamlar sozılmalı qáweterleniwden azap shekpeydi<ref>{{Cite book|title=Expectancy and emotion|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-150927-8}}</ref>. Qáweterleniw birneshe psixologiyalıq awırıwlardı (mısalı, depressiya) yamasa psixikalıq buzılıwlardı payda etiwi múmkin hám ózine zıyan keltiriwge yamasa ózin-ózi óltiriwge alıp keliwi múmkin<ref name="WHO2009">{{Cite book|publisher=World Health Organization|date=2009|title=Pharmacological Treatment of Mental Disorders in Primary Health Care|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/44095/1/9789241547697_eng.pdf|location=Geneva|isbn=978-92-4-154769-7}}</ref><ref name="TestaGiannuzzi2013partI">{{Cite journal|title=Psychiatric emergencies (part I): psychiatric disorders causing organic symptoms|date=February 2013|url=http://www.europeanreview.org/article/3083}}</ref>. Qáweterleniwdiń minez-qulıq tásirleri burın qáweterleniwin yamasa unamsız sezimlerdi payda etken jaǵdaylardan sheginiwdi óz ishine alıwı múmkin. Basqa tásirler uyqı rejiminiń ózgeriwi, ádetlerdiń ózgeriwi, awqatlanıwdıń artıwı yamasa azayıwı hám qozǵalıs shiyeleniwiniń artıwın (ayaq urıw) qamtıwı múmkin<ref name="Barker, P. 2003">{{Cite book|year=2003|title=Psychiatric and Mental Health Nursing: The Craft of Caring|publisher=Edward Arnold|isbn=978-0-340-81026-2}}{{Page needed|date=May 2013}}</ref>. Qáweterleniwdiń emocionallıq tásirleri qáweter yamasa qorqınısh sezimlerin, dıqqattı jámlewdegi qıyınshılıqtı, shiyeleniw yamasa sekiriw sezimin, eń jamanın kútiwdi, ashıwshaqlıqtı, tınıshsızlanıwdı, qáwip belgilerin baqlawdı hám bos oy sezimin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref>. Ol sonday-aq dármansızlıq sezimin de óz ishine alıwı múmkin. Qáweterleniwdiń kognitiv tásirleri gúmanlı qáwipler haqqında oylardı, mısalı óliw yamasa júrek talması bolıw haqqında aqılǵa sıymaytuǵın qorqıwdı óz ishine alıwı múmkin, haqıyqatında adam tek jeńil kókirek awırıwın sezinedi, mısalı<ref>{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5|publisher=Veronica Visentin|year=2008|isbn=978-0-470-84072-6|location=Toronto|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_j6d5/page/154 154]}}</ref>. Qáweterleniwdiń fiziologiyalıq simptomları tómendegilerdi óz ishine alıwı múmkin: * Nevrologiyalıq, mısalı bas awırıwı, paresteziyalar, fascikulyaciyalar, bas aylanıwı yamasa presinkop. * As sińiriw, mısalı ishtiń awırıwı, júrek aynıwı, diareya, awqat sińbew, awızdıń qurǵawı yamasa globus. Qáweterli jaǵdayda shıǵarılatuǵın stress gormonları ishek funkciyasına tásir etedi hám ISK (ishektiń sındromlı keselligi) ge úles qosıwı yamasa onı kúsheytiwi múmkin bolǵan fizikalıq simptomlardı kórsetiwi múmkin. * Dem alıw sisteması, mısalı dem qısılıwı yamasa tereń dem alıw. * Júrek sisteması, mısalı júrek soǵıwı, taxikardiya yamasa kókirek awırıwı. * Bulshıq et sisteması, mısalı sharshaw, qaltıraw yamasa tetaniya. * Teri sisteması, mısalı terlew yamasa teriniń qıshıwı. * Sidik-jınıs sisteması, mısalı jiyi siyiw, siyiw qıstawı, dispareuniya yamasa impotenciya, sozılmalı jambas awırıwı sindromı. == Túrleri == Qáweterleniwiń hár qıylı túrleri bar. Ekzistencial qáweterleniw adam [[uwayım]], ekzistencial daǵdarıs yamasa nigilistik sezimlerge ushıraǵanda payda bolıwı múmkin. Adamlar sonday-aq matematikalıq qáweterleniw, somatikalıq qáweterleniw, saxna qorqınıshı yamasa test qáweterleniwi menen de ushırasıwı múmkin. Sociallıq qáweterleniw basqa adamlar tárepinen biykarlanıw hám unamsız bahalanıw (sınǵa alınıw) qorqınıshın bildiredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ihahgtayppetq2f03m51qwpj2k9jp6f 0 32946 266094 215227 2026-08-17T19:10:33Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266094 wikitext text/x-wiki '''Qozıw''' — bul oyanǵan yamasa seziw organlarınıń qabıllaw noqatına deyin stimulaciyalanıwınıń fiziologiyalıq hám [[Psixologiya|psixologiyalıq]] jaǵdayı. Ol miydegi kóteriliwshi torlı aktivlestiriwshi sistemanıń (ARAS) aktivleniwin óz ishine aladı, ol sergeklik, avtonom nerv sisteması hám endokrin sistemanı basqaradı, bul júrek soǵıwınıń tezlesiwine hám qan basımınıń kóteriliwine hám seziw sergekligi, qálew, háreketshil hám reaktivlik jaǵdayına alıp keledi. Qozıw bir neshe nerv sistemaları arqalı ámelge asırıladı. Sergeklik ARAS tárepinen regulyaciyalanadı, ol miy baǵanasınan baslanatuǵın hám pútkil korteks boylap baylanıslar quratuǵın bes tiykarǵı neyrotransmitter sistemasınıń proekciyalarınan ibarat; ARAS ishinde belsendilik norepinefrin, acetilxolin, dofamin, serotonin hám gistamin neyrotransmitterlerin shıǵaratuǵın neyronlar tárepinen regulyaciyalanadı. Bul neyronlardıń iske túsiriliwi kortikalıq belsendiliktiń hám sońınan sergekliktiń artıwın payda etedi. Qozıw sananı, [[Dıqqat|dıqqattı]], sergeklikti hám informaciyanı qayta islewdi retlewde áhmiyetli. Ol háreketshillik, awqatlanıwǵa umtılıw, gúresiw yamasa qashıw reakciyası hám jınıslıq belsendilik (Masters hám Djonsonnıń adam jınıslıq reakciyası cikliniń qozıw fazası) sıyaqlı belgili minez-qulıqlardı motivaciyalawda zárúr. Ol [[emociya]] ishinde áhmiyetke iye hám Djeyms-Lange emociya teoriyası sıyaqlı teoriyalarǵa kirgizilgen. Xans Ayzenktiń aytıwınsha, tiykarǵı qozıw dárejesindegi ayırmashılıqlar adamlardıń [[Introversiya hám ekstraversiya|ekstravert yamasa introvert]] bolıwına alıp keledi. Yerks-Dodson nızamı kórsetkish ushın qozıwdıń optimal dárejesi bar ekenin hám júdá az yamasa júdá kóp qozıw tapsırma kórsetkishine keri tásir etiwi múmkin ekenin aytadı. Yerks-Dodson nızamınıń bir túsindirmesi — «Isterbruk belgi-paydalanıw gipotezası». Isterbruktıń gipotezası joqarı-stress jaǵdaylarında adamlar belgilerdiń tarıraq jıynaǵına itibar beriwge beyim hám tiyisli informaciyanı itibarǵa almawı múmkin, bul sheshim qabıllaw nátiyjeliliginiń tómenlewine alıp keledi dep boljaydı. == Neyrofiziologiya == [[Fayl:Blausen_0114_BrainstemAnatomy.png|oñğa|nobaý|350x350 nükte|Qozıw sistemasınıń deregi bolǵan miy baǵanasınıń strukturaları, sagittal tegisligi boyınsha kórinisi]] Sergeklik kóteriliwshi retikulyar aktivlestiriwshi sistema tárepinen regulyaciyalanadı, ol bes tiykarǵı neyrotransmitter sistemasınan ibarat — norepinefrin, acetilxolin, dofamin, serotonin hám gistamin sistemaları (hárbiri tómendegi abzaclarda qarastırılǵan) — miy baǵanasınan kelip shıǵadı hám pútkil miy korteksine tarqalatuǵın baylanıslardı dúzedi<ref name="ARAS">{{Cite journal|title=Neurophysiological foundations of sleep, arousal, awareness and consciousness phenomena. Part 1|quote=The ascending reticular activating system (ARAS) is responsible for a sustained wakefulness state. It receives information from sensory receptors of various modalities, transmitted through spinoreticular pathways and cranial nerves (trigeminal nerve – polymodal pathways, olfactory nerve, optic nerve and vestibulocochlear nerve – monomodal pathways). These pathways reach the thalamus directly or indirectly via the medial column of reticular formation nuclei (magnocellular nuclei and reticular nuclei of pontine tegmentum). The reticular activating system begins in the dorsal part of the posterior midbrain and anterior pons, continues into the diencephalon, and then divides into two parts reaching the thalamus and hypothalamus, which then project into the cerebral cortex (Fig. 1). The thalamic projection is dominated by cholinergic neurons originating from the pedunculopontine tegmental nucleus of pons and midbrain (PPT) and laterodorsal tegmental nucleus of pons and midbrain (LDT) nuclei [17, 18]. The hypothalamic projection involves noradrenergic neurons of the locus coeruleus (LC) and serotoninergic neurons of the dorsal and median raphe nuclei (DR), which pass through the lateral hypothalamus and reach axons of the histaminergic tubero-mamillary nucleus (TMN), together forming a pathway extending into the forebrain, cortex and hippocampus. Cortical arousal also takes advantage of dopaminergic neurons of the substantia nigra (SN), ventral tegmenti area (VTA) and the periaqueductal grey area (PAG). Fewer cholinergic neurons of the pons and midbrain send projections to the forebrain along the ventral pathway, bypassing the thalamus [19, 20].}}</ref><ref name="NHM - ascending reticular activating system">{{Cite book|title=Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0071481274|page=295|edition=2nd|chapter=Chapter 12: Sleep and Arousal|quote=The ARAS is a complex structure consisting of several different circuits including the four monoaminergic pathways&nbsp;... The norepinephrine pathway originates from the locus ceruleus (LC) and related brainstem nuclei; the serotonergic neurons originate from the raphe nuclei within the brainstem as well; the dopaminergic neurons originate in ventral tegmental area (VTA); and the histaminergic pathway originates from neurons in the tuberomammillary nucleus (TMN) of the posterior hypothalamus. As discussed in Chapter 6, these neurons project widely throughout the brain from restricted collections of cell bodies. Norepinephrine, serotonin, dopamine, and histamine have complex modulatory functions and, in general, promote wakefulness. The PT in the brain stem is also an important component of the ARAS. Activity of PT cholinergic neurons (REM-on cells) promotes REM sleep. During waking, REM-on cells are inhibited by a subset of ARAS norepinephrine and serotonin neurons called REM-off cells.}}</ref><ref name="Pfaff">{{Cite book|title=Brain arousal and information theory neural and genetic mechanisms|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0674042100}}</ref>. Stimullanǵanda, bul sistemalar kortikalıq belsendilikti hám sergeklikti payda etedi. Noradrenergikalıq sistema — bul locus coeruleus ta baslanıp, jańa kortekske, limbik sistemaǵa hám bazal aldıńǵı miyge kóteriletuǵın aksonlar dástesi. Neyronlardıń kópshiligi seziw informaciyası hám sergeklik ushın áhmiyetli bolǵan artqı kortekske proekciyalanǵan. Locus coeruleus aktivleniwi hám norepinefrinniń bóliniwi sergeklikti payda etedi hám sergeklikti arttıradı. Bazal aldıńǵı miyge proekciyalanatuǵın neyronlar miy qabıǵına acetilxolinniń aǵıp kiriwine alıp keletuǵın xolinergikalıq neyronlarǵa tásir etedi. Acetilxolinergikalıq sistema neyronları kópіrde hám bazal aldıńǵı miyde jaylasqan. Bul neyronlardıń stimullanıwı EEG jazbalarınan kórinetuǵın qabıq iskerligin hám sergeklikti payda etedi. Basqa tórt neyrotransmitterdiń barlıǵı acetilxolin neyronların aktivlestiriwde rol oynaydı. Basqa qozıw sisteması, dofaminergikalıq sistema, substantia nigra tárepinen payda etilgen dofamindi bólip shıǵaradı. Neyronlar miydiń orta bólimindegi ventral tegmental aymaqta payda boladı hám nucleus accumbens ke, striatum aldıńǵı miyge, limbik sistemaǵa hám aldıńǵı mańlay qabıǵına proekciyalanadı. Limbik sistema keyipti baqlaw ushın áhmiyetli, al nucleus accumbens quwanısh hám qozıwdı signal etedi. Aldıńǵı mańlay qabıǵında tamamlanatuǵın jol qozǵalıs háreketlerin, ásirese marapatlawǵa baǵdarlanǵan háreketlerdi regulyaciyalawda áhmiyetli. Serotoninergikalıq sistemanıń derlik barlıq serotoninergikalıq neyronları rapx yadrolarınan baslanadı. Bul sistema limbik sistemaǵa hám aldıńǵı mańlay qabıǵına proekciyalanadı. Bul aksonlardıń stimullanıwı hám serotoninniń bóliniwi qabıq qozıwın payda etedi hám háreketke hám keyipke tásir etedi. Gistaminergikalıq sistemanıń neyronları gipotalamustıń tuberomemillarlıq yadrosında jaylasqan. Bul neyronlar miy qabıǵına, talamusqa hám bazal aldıńǵı miyge jollar jiberip, ol jerde acetilxolinniń miy qabıǵına bóliniwin stimullaydı. Bul bes sistemanıń barlıǵı baylanısqan hám uqsas artıqmashılıqtı kórsetedi. Súwretlengen jollar kóteriliwshi jollar, biraq sonday-aq tómenleytuǵın qozıw jolları da bar. Bir mısal ventrolateral preoptikalıq aymaq, ol sergeklik hám qozıwdı toqtatatuǵın GABA qayta alınıw ingibitorların shıǵaradı. Qozıw sistemasınıń neyrotransmitterleri, mısalı acetilxolin hám norepinefrin, ventrolateral preoptikalıq aymaqtı tormozlaw ushın isleydi. == Áhmiyeti == Qozıw sananı, dıqqattı hám informaciyanı qayta islewdi regulyaciyalawda áhmiyetli. Ol háreketshillik, awqatlanıwǵa umtılıw, gúresiw yamasa qashıw reakciyası hám jınıslıq belsendilik (Masters hám Djonsonnıń adam jınıslıq reakciyası ciklinde qozıw fazası retinde belgili) sıyaqlı belgili minez-qulıqlardı motivaciyalawda zárúr. Qozıw sonday-aq Djeyms-Lange emociya teoriyası yamasa Cirkumpleks modeli sıyaqlı kóplegen tásirli [[Eroziya|emociya]] teoriyalarında zárúrli element bolıp tabıladı. Xans Ayzenktiń aytıwınsha, tiykarǵı qozıw dárejesindegi ayırmashılıqlar adamlardıń [[Introversiya hám ekstraversiya|ekstravert yamasa introvert]] bolıwına alıp keledi. Keyingi izertlewler ekstravertler hám introvertlerdiń hár qıylı qozıw qábiletine iye bolıwı múmkinligin kórsetedi. Olardıń bazalıq qozıw dárejesi birdey, biraq stimulyaciyaǵa reakciyası hár qıylı<ref>Randy J. Larsen, David M Buss; "Personality psychology, domains of knowledge about human nature", McGraw Hill, 2008</ref>. Yerks-Dodson nızamı qozıw hám tapsırma kórsetkishi arasında baylanıs bar ekenin aytadı, tiykarınan kórsetkish ushın optimal qozıw dárejesiniń bar ekenin hám júdá az yamasa júdá kóp qozıw tapsırma kórsetkishine keri tásir etiwi múmkin ekenin aytadı. Yerks-Dodson nızamınıń bir túsindirmesi — Isterbruk belgi-paydalanıw teoriyası. Ol joqarı qozıw dárejeleri [[Dıqqat|dıqqattıń]] tarayıwına alıp keletuǵının boljadı, bul waqıtta stimuldan hám qorshaǵan ortalıqtan keletuǵın belgiler diapazonı azayadı<ref>Randy J. Larsen, David M Buss; "Personality psychology, domains of knowledge about human nature", McGraw Hill, 2008</ref>. Bul gipotezaǵa sáykes, dıqqat tiykarınan stimuldıń qozdırıwshı detallarına (belgilerine) qaratıladı, solay etip emocionallıq qozıw deregine oraylıq informaciya kodlanadı, al shetki detallar kodlanbaydı<ref name="sharot2004">{{Cite journal|title=How arousal modulates memory: disentangling the effects of attention and retention|url=https://archive.org/details/sim_cognitive-affective-and-behavioral-neuroscience_2004-09_4_3/page/294|journal=Cognitive, Affective & Behavioral Neuroscience|volume=4|issue=3|pages=294–306|date=September 2004|pmid=15535165|doi=10.3758/CABN.4.3.294}}</ref>. Pozitiv psixologiyada qozıw subyekt ortasha kónlikpelerge iye bolǵan qıyın máseleniń juwabına reakciya retinde súwretlenedi. == Jeke ózgeshelik == === Introversiya hám ekstraversiya === Ayzenktiń qozıw teoriyası introvert hám ekstravert adamlardıń miyiniń hár qıylı tábiyiy jiyiligi yamasa qozıw jaǵdayların súwretleydi. Teoriya ekstravertlerdiń miyiniń tábiyiy túrde azıraq stimullanǵan bolatuǵının, sonlıqtan bul tiplerdiń qozıwdı stimullaytuǵın jaǵdaylardı izlewge hám minez-qulıqlarǵa qatnasıwǵa beyim ekenin aytadı. Ekstravertler tábiyiy túrde jetkiliksiz stimullanǵan hám sonlıqtan belsendi túrde qozdırıwshı jaǵdaylarǵa qatnassa, introvertler tábiyiy túrde shamadan tıs stimullanǵan boladı hám sonlıqtan kúshli qozıwdan qashadı. Kempbell hám Xouli (1982) kitapxanadaǵı belgili jumıs ortalıqlarına introvertler hám ekstravertlerdiń reakciyalarındaǵı ayırmashılıqlardı izertlegen. Izertlew introvertlerdiń shawqım yamasa adam az yamasa ulıwma bolmaǵan tınısh aymaqlardı tańlaw itimallıǵı joqarı ekenin anıqladı. Ekstravertler kóbirek shawqım hám adamları bar belsendi aymaqlardı tańlawǵa beyim bolǵan. Daussis hám MakKelvidiń (1986) izertlewi introvertler tınıshlıq penen salıstırǵanda muzıka bolǵanda yad tapsırmalarında jamanıraq nátiyje kórsetkenin dálilledi. Ekstravertlerge muzıkanıń bolıwı azıraq tásir etken. Usıǵan uqsas, Belojevich, Slepcevich hám Yokovljevich (2001) introvertlerdiń jumısı sırtqı shawqım yamasa alańlatıwshı faktorlar menen birge bolǵanda, dıqqattı jámlewde kóbirek qıyınshılıqlarǵa hám psixikalıq proceslerinde sharshawǵa ushıraytuǵının anıqladı. Adamlardı qorshaǵan qozıw dárejesi olardıń tapsırmalardı orınlaw hám minez-qulıq kórsetiw qábiletine keri tásir etti, bunda introvertler ekstravertlerge qaraǵanda kóbirek tásirlengen, sebebi olardıń hárbiriniń tábiyiy joqarı hám tómen stimul dárejeleri bar. === Emocionallıq turaqlılıq hám introversiya-ekstraversiya === Nevrotizm yamasa emocionallıq turaqsızlıq hám ekstraversiya — bul «Úlken beslik» tulǵalıq indeksiniń eki faktorı. Jeke ózgesheliktiń bul eki ólshemi adamnıń qáweterleniwdi payda etiwshi yamasa emocionallıq stimullar menen qalay gúresetuǵının, sonday-aq adamnıń óz ortalıǵındaǵı tiyisli hám tiyisli emes sırtqı stimullarǵa qalay háreket etetuǵının hám juwap beretuǵının súwretleydi. Nevrotikler shiyelenisken qozıwdı basınan keshiredi, ol shiyeleniw hám nevrozlıq penen xarakterlenedi. Ekstravertler joqarı energiyalıq qozıwdı basınan keshiredi, ol kúsh hám energiya menen xarakterlenedi. Grey (1981) ekstravertler introvertlerge salıstırǵanda jaza signallarına qaraǵanda marapatlaw signallarına joqarıraq sezimtallıqqa iye ekenin málimledi. Marapatlaw signalları energiya dárejesin kóteriwge baǵdarlanǵan<ref name="Third">{{Cite journal|title=Variability of the relationship between personality and mood|journal=Personality and Individual Differences|date=May 2012|volume=52|issue=7|pages=858–861|doi=10.1016/j.paid.2012.01.007}}</ref>. Sonlıqtan, ekstravertler ádette marapatlawlarǵa kóbirek juwap bergeni sebepli joqarı energiyalıq qozıwǵa iye. === Tórt jeke ózgeshelik tipi === Gippokrat tórt tulǵalıq tipi bar dep teoriyalaǵan: xolerik, melanxolik, sangvinik hám flegmatik<ref>Randy J. Larsen, David M Buss; "Personality psychology, domains of knowledge about human nature", McGraw Hill, 2008</ref>. (Galendi qarań.) Tulǵanıń bes faktorlı dárejesi boyınsha alǵanda, xolerik adamlarda nevrotizm hám ekstraversiya joqarı. Xolerik dárriw reakciya kórsetedi, qozıw kúshli, uzaq dawam etedi hám uqsas jaǵdaylar, ideyalar yamasa tásirler haqqında ańsatlıq penen jańa qızıǵıwshılıq payda ete aladı. Melanxolik adamlarda nevrotizm joqarı, al ekstraversiya tómen (yamasa kóbirek introvert). Melanxolik áste reakciya kórsetedi hám eger tásir qaldırılsa, onıń payda bolıwı ushın waqıt kerek. Biraq, bir nárse menen qozdırılǵanda, melanxolikler, ásirese uqsas tájiriybelerge ushıraǵanda, tereń hám uzaq dawam etetuǵın reakciyaǵa iye. Sangvinik adamlarda nevrotizm tómen (yamasa kóbirek emocional turaqlı) hám ekstraversiya joqarı. Sangvinik xolerikler sıyaqlı tez qozadı hám qızıǵadı, biraq xoleriklerden ayırmashılıǵı, olardıń qozıwı sayız, ústirtin hám tez payda bolǵanınday tez joǵaladı. Flegmatik adamlarda nevrotizm hám ekstraversiya tómen. Flegmatik áste reakciya beredi hám qozıw waqıtsha boladı<ref name="Book">{{Cite book|title=The Four Temperaments|year=1934|publisher=Catholic Apostolate Press|location=Milwaukee, WI|isbn=978-1453823941|url=http://sedevacantist.com/misc/temperaments.html}}</ref>. Hár qıylı temperamentlerdegi qarama-qarsılıqlar adamnıń miy baǵanası, limbik sisteması hám talamokortikalıq qozıw sistemasındaǵı jeke ózgerislerden kelip shıǵadı. Bul ózgerisler miy iskerligin baqlaytuǵın elektroencefalogramma (EEG) jazbaları arqalı baqlanadı<ref name="Fourth">{{Cite journal|title=How brain arousal systems determine different temperament types and the major dimensions of personality|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2001-12_31_8/page/n12|journal=Personality and Individual Differences|date=December 2001|volume=31|issue=8|pages=1233–1259|doi=10.1016/s0191-8869(00)00211-7}}</ref>. Limbik sistemanıń belsendiligi ádette nevrotizm menen baylanıslı, joqarı belsendilik joqarı nevrotizmdi kórsetedi. Kortikalıq qozıw introversiya–ekstraversiya ayırmashılıqları menen baylanıslı, joqarı qozıw introversiya menen baylanıslı. Limbik sistema da, talamokortikalıq qozıw sisteması da miy baǵanasınıń belsendiliginen tásirlenedi<ref name="Fifth">{{Cite journal|title=Personality and second language learning|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_1994-01_16_1/page/143|journal=Personality and Individual Differences|date=January 1994|volume=16|issue=1|pages=143–157|doi=10.1016/0191-8869(94)90118-x}}</ref>. Robinsons (1982) izertlewi melanxolik tiplerde eń úlken tábiyiy jiyilikler yamasa «qozıwdıń basım bolıwı» bar ekenin anıqladı, yaǵnıy melanxolikler (introversiya menen xarakterlenetuǵın) joqarı ishki qozıw dárejesine iye. Sangvinik adamlar (yamasa joqarı ekstraversiya hám tómen nevrotizmge iye adamlar) eń tómen ulıwma ishki qozıw dárejesine yamasa «tormozlanıwdıń basım bolıwına» iye bolǵan. Melanxoliklerde sonday-aq eń joqarı ulıwma talamokortikalıq qozıw bolǵan, al xoleriklerde (joqarı ekstraversiya hám joqarı nevrotizmge iye adamlar) eń tómen ishki talamokortikalıq qozıw bolǵan. Ishki sistema dárejelerindegi ayırmashılıqlar Ayzenk introvert hám ekstravert arasındaǵı ayırmashılıqlardı túsindiriw ushın qollanǵan dálil bolıp tabıladı. Klassikalıq shártli refleks tiykarshısı Ivan Pavlov ta haywanlar menen temperament izertlewlerine qatnasqan. Pavlovtıń haywanlar menen tapqan nátiyjeleri Ayzenktiń juwmaqlarına sáykes keledi. Onıń izertlewlerinde melanxolikler barlıq sırtqı stimullarǵa tormozlawshı reakciya bergen, bul melanxoliklerdiń sırtqı qozıwdan tıs qalıwın, sebebi olardıń ishki jaqtan tereń qozǵalǵanın bildiredi. Pavlov xolerikler stimullarǵa agressiya hám qızıǵıwshılıq penen juwap bergenin, al melanxolikler depressiyaǵa túskenin hám juwap bermegenin anıqladı. Melanxolikler hám xoleriklerdi xarakterleytuǵın joqarı nevrotizm olardaǵı hár qıylı ishki qozıw dárejeleri sebepli eki tipte hár túrli kórindi. == Emociya == === Kennon-Bard teoriyası === Kennon-Bard teoriyası — differenciallanbaǵan qozıw teoriyası, onda fizikalıq hám emocional jaǵdaylar waqıyanıń juwabına bir waqıtta júz beredi. Bul teoriya emocionallıq qozdırıwshı waqıyanıń nátiyjesinde fiziologiyalıq qozıw hám emociyanıń bir waqıtta júz beretuǵının aytadı. Mısalı, eger adamnıń qádirli shańaraq aǵzası qaytıs bolsa, potencial fiziologiyalıq juwap adamnıń júzinen aqqan kóz jaslar hám tamaǵınıń qurǵawı bolıwı múmkin; olar «qayǵılı». Kennon-Bard teoriyası kóz jası hám qayǵınıń ekewi de bir waqıtta júz beretuǵının aytadı. Process bılay ótedi: waqıya (shańaraq aǵzası qaytıs boladı) → fiziologiyalıq qozıw (kóz jasları) hám emociya (qayǵı) bir waqıtta<ref name="Tenth">{{Web deregi | url = http://changingminds.org/explanations/theories/cannon_bard_emotion.htm| bet = Cannon-Bard Theory of Emotion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121027214540/http://changingminds.org/explanations/theories/cannon_bard_emotion.htm| arxivsáne = 2012-jıl 27-oktyabr | jumıs = ChangingMinds.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-noyabr }}</ref>. Adamlardıń birdey fiziologiyalıq qozıw úlgisine iye bolǵanda hár qıylı emociyalardı bastan keshiriwi — Kennon-Bard teoriyasın qollaytuǵın bir dálil. Mısalı, adam ashıwlanǵan yamasa qorqqan waqıtta júregi tez soǵıp, dem alıwı jiyilesiwi múmkin. Teoriyaǵa tolıq sáykes kelmese de, fiziologiyalıq reakciyalardıń geyde emociya tájiriybelerine qaraǵanda ásterek júz beriwi Kennon-Bard teoriyasın qollaytuǵın bir dálil retinde qabıllanadı. Mısalı, eger siz toǵayda bolsańız, tosattan payda bolǵan ses dárriw qorqınısh juwabın payda etiwi múmkin, al qorqınıshtıń fizikalıq simptomları sol sezimnen keyin keledi hám onnan aldın bolmaydı<ref name="Eleventh">{{Web deregi | url = http://study.com/academy/lesson/james-lange-cannon-bard-theories-of-emotion.html| bet = Theories of Emotion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150707073443/http://study.com/academy/lesson/james-lange-cannon-bard-theories-of-emotion.html| arxivsáne = 2015-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-iyul }}</ref>. === Djeyms-Lange teoriyası === Djeyms-Lange teoriyası emociyanıń emocional qozdırıwshı tájiriybeni yamasa ortalıqtı qabıllawdan kelip shıǵatuǵın denedegi ózgerisler sebepli qalay payda bolatuǵının súwretleydi<ref name="Sixth">{{Cite journal|title=Cognitive, social, and physiological determinants of emotional state}}</ref>. Bul teoriya waqıyalar avtonom nerv sistemasınıń fiziologiyalıq qozıwdı payda etiwine sebep bolatuǵının aytadı, bul bulshıq et shiyeleniwi, júrek soǵıwınıń tezlesiwi, terlew, awızdıń qurǵawı, kóz jasları hám t.b. menen xarakterlenedi<ref name="Ninth">{{Web deregi | url = http://changingminds.org/explanations/theories/james_lange_emotion.htm| bet = James–Lange Theory of Emotion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121120054601/http://changingminds.org/explanations/theories/james_lange_emotion.htm| arxivsáne = 2012-jıl 20-noyabr | jumıs = ChangingMinds.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-noyabr }}</ref>. Djeyms hám Langeniń aytıwınsha, emociya fiziologiyalıq qozıwdıń nátiyjesi retinde payda boladı. Jaǵdayǵa reakciya retindegi dene sezimi haqıyqatında emociyanıń ózi. Mısalı, eger birew bir adamdı hám onıń shańaraǵın qattı mazaqlasa, sol adamnıń judırıqları túyiliwi, terlep baslawı hám pútkilley shiyeleniwi múmkin. Adam judırıqlarınıń túyilgenin hám shiyeleniskenin sezedi. Soń adam ashıwlanǵanın túsinedi. Bul jerdegi process: waqıya (mazaqlaw) --> fiziologiyalıq qozıw (túyilgen judırıqlar, ter, shiyeleniw) --> interpretaciya («Meniń judırıqlarım túyilgen hám shiyeleniw bar») --> emociya (ashıw: «Men ashıwlıman»)<ref name="Eighth">{{Web deregi | url = http://changingminds.org/explanations/theories/two-factor_emotion.htm| bet = Two-Factor Theory of Emotion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121111232815/http://changingminds.org/explanations/theories/two-factor_emotion.htm| arxivsáne = 2012-jıl 11-noyabr | jumıs = ChangingMinds.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-noyabr }}</ref>. Bul túrdegi teoriya fiziologiyalıq qozıwdı tiykarǵı nárse retinde atap ótedi, sebebi tek ǵana kognitiv procesler emociyanıń jetkilikli dálili bola almaydı. === Shaxter-Zingerdiń eki faktorlı teoriyası === Shaxter-Zingerdiń eki faktorlı teoriyası yamasa kognitiv belgilew teoriyası fiziologiyalıq qozıwdı hám emocionallıq qozdırıwshı jaǵdayǵa juwap beretuǵın kognitiv proceslerdi esapqa aladı. Shaxter hám Zingerdiń teoriyası emocionallıq jaǵday — bul fiziologiyalıq qozıw hám qozıw jaǵdayına baylanıslı kogniciyanıń ónimi ekenin aytadı. Solay etip, kogniciya fizikalıq juwaptıń qalay belgileniwin anıqlaydı; mısalı, «ashıw», «quwanısh» yamasa «qorqınısh» retinde. Bul teoriyada emociya qozıw jaǵdayı hám birewdiń oylaw procesleriniń házirgi jaǵdaydı qalay bahalawı arasındaǵı óz-ara tásirdiń ónimi retinde qaraladı<ref name="Seventh">{{Web deregi | url = http://learning.covcollege.ac.uk/content/NLN/Health_Care,_Medicine,_Health_And_Safety/Psychology/act_PK1_Schacter_and_Singers_study_of_emotion/FD2427DE-89F1-4E3E-9CB0-2E0FA376BEE0/s05two_factor_theory/010a_twofactors.htm| bet = Schacter and Singer's study of emotion| arxivurl = https://archive.today/20121223003536/http://learning.covcollege.ac.uk/content/NLN/Health_Care,_Medicine,_Health_And_Safety/Psychology/act_PK1_Schacter_and_Singers_study_of_emotion/FD2427DE-89F1-4E3E-9CB0-2E0FA376BEE0/s05two_factor_theory/010a_twofactors.htm| arxivsáne = 2012-jıl 23-dekabr | jumıs = Becta Psychology| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-noyabr }}</ref>. Fiziologiyalıq qozıw emociya ushın belgini bermeydi; bunı kogniciya isleydi. Mısalı, eger bir adamdı seriyalıq adam óltiriwshi quwıp baratırsa, ol adamnıń terlep, júregi tez soǵıwı itimal, bul onıń fiziologiyalıq jaǵdayı bolıp tabıladı. Adamnıń kognitiv belgisi onıń tez soǵıp atırǵan júregin hám terin «qorqınısh» retinde bahalawdan kelip shıǵadı. Sonnan keyin ol «qorqınısh» emociyasın sezedi, biraq tek kogniciya arqalı ornatılǵannan keyin ǵana. Process tómendegishe: waqıya (seriyalıq adam óltiriwshi adamdı quwmaqta) --> fiziologiyalıq qozıw (ter, júrektiń tez soǵıwı) --> kognitiv belgi (oylaw; «bul qorqınısh») --> emociya (qorqınısh). == Yad == Qozıw este saqlaw procesinde informaciyanı anıqlaw, saqlaw hám qayta shıǵarıwǵa qatnasadı. Emocionallıq jaqtan qozdırıwshı informaciya yadta jaqsıraq kodlanıwǵa alıp kelip, informaciyanıń jaqsıraq saqlanıwına hám qayta shıǵarıwǵa tásir etedi. Qozıw kodlaw procesi waqtında saylap alıw dıqqat penen baylanıslı bolıp, adamlar biytárep informaciyaǵa qaraǵanda qozdırıwshı informaciyanı kodlawǵa kóbirek beyim ekenin kórsetedi. Qozdırıwshı stimullardı kodlawdıń tańlanıwı biytárep stimullardı kodlawǵa qaraǵanda jaqsıraq uzaq múddetli yad nátiyjelerin beredi<ref>Randy J. Larsen, David M Buss; "Personality psychology, domains of knowledge about human nature", McGraw Hill, 2008</ref>. Basqasha aytqanda, qozdırıwshı waqıyalarǵa yamasa informaciyaǵa ushıraǵanda informaciyanı saqlaw hám jıynaw kúsheyedi. Qozdırıwshı informaciya sonday-aq anıǵıraq hám dálirek qayta shıǵarıladı yamasa este saqlanadı<ref>Randy J. Larsen, David M Buss; "Personality psychology, domains of knowledge about human nature", McGraw Hill, 2008</ref>. Qozıw kóp jaǵdaylarda yadtı jaqsılasa da, ayırım nárselerdi esapqa alıw kerek. Oqıw waqtındaǵı qozıw informaciyanı qısqa múddetli eslewge qaraǵanda uzaq múddetli eslew hám qayta shıǵarıw menen kóbirek baylanıslı. Mısalı, bir izertlew adamlardıń qozdırıwshı sózlerdi úyrengennen keyin eki minuttan soń qaraǵanda bir hápteden keyin jaqsıraq esley alatuǵının anıqladı. Basqa bir izertlew qozıwdıń adamlardıń yadına hár qıylı tásir etetuǵının anıqladı. Ayzenk yad hám introvertler menen ekstravertlerdiń qozıwı arasında baylanıs bar ekenin anıqladı. Joqarı qozıw dárejeleri ekstravertler tárepinen qayta shıǵarılǵan sózler sanın arttırdı hám introvertler tárepinen qayta shıǵarılǵan sózler sanın azayttı<ref name="Revelle">{{Web deregi | url = http://pmc.psych.northwestern.edu/revelle/publications/rl91/rev_loft.arousal.html| bet = The implications of arousal effects for the study of affect and memory| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051208074812/http://pmc.psych.northwestern.edu/revelle/publications/rl91/rev_loft.arousal.html| arxivsáne = 2005-jıl 8-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ f13v18tj4v2r8nvodhnbc8ijs7ae6r5 0 33514 266189 215355 2026-08-17T23:33:53Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266189 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Madrid Principles.png|250px|thumb|right|{{legend |#c12838|Burınnan Armeniya basqınshılıǵında bolǵan Tawlı Qarabaǵ átirapındaǵı aymaqlar.}} {{legend |#fe0|Armeniyanı Tawlı Qarabaǵ penen baylanıstıratuǵın koridor}} {{legend |#ff9800|Avtonom Tawlı Qarabaǵ}} {{legend |#ffe082|Azerbayjannıń qalǵan bólegi}}]] '''Madrid principleri''' — [[EQBSh Minsk toparı]] tárepinen usınılǵan, [[Tawlı Qarabaǵ]] mashqalasın tınısh jol menen sheshiwge qaratılǵan sheshim usınısları edi. Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkeminiń Minsk toparı kelispewshiliklerdi tınısh jol menen sheshiw boyınsha sóylesiwler alıp barıw ushın xalıqaralıq dárejede tán alınǵan birden-bir uyım bolıp, 2020-jılı kelispewshilikler qaytadan baslanǵan edi. [[Armeniya]] hám [[Ázerbayjan]]nıń joqarı lawazımlı shaxsları usınıs etilgen principlerdiń ayırımları boyınsha kelisip aldı, biraq Armeniya kúshleriniń basıp alınǵan aymaqlardan shıǵıp ketiwi yamasa Tawlı Qarabaǵtıń keleshektegi statusın sheshiw usılları boyınsha hesh qanday alǵa ilgerilewge erise almadı<ref name="MP">{{Web deregi | bet = Armenian, Azerbaijani Presidents Agree On Preamble To 'Madrid Principles'| url = http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/ADGO-823N7P?OpenDocument| qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-noyabr | baspaxana = [[ReliefWeb]]}}</ref>. == Fon == {{Qosımsha qarańız|Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|Ázerbayjanda armyanlarǵa qarsı sezimler}} [[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı]] urısıp atırǵan tárepler ortasında 1994-jıl 12-mayda kúshke kirgen shártnama («[[Bishkek protokolı]]») menen juwmaqlandı. 2016-jıldıń mart ayına shekem Ázerbayjan hám Armeniya birgelikte 7 mıń shártnama buzılıwı haqqında xabar bergen<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 1-aprel | bet = В марте армянские вооруженные подразделения нарушили режим прекращения огня 3746 раз| url = http://ru.apa.az/news/313223| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160404020155/http://ru.apa.az/news/313223| arxivsáne = 2016-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-aprel | baspaxana = [[Azerbaijan Press Agency|APA]]| til = ru}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 4-iyun | bet = Минобороны Азербайджана: новая война за Карабах неизбежна| url = http://www.newsru.com/world/04jun2011/karabah.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160419163534/http://www.newsru.com/world/04jun2011/karabah.html| arxivsáne = 2016-jıl 19-aprel | qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-aprel | baspaxana = NEWSru.com| til = ru}}</ref>; tek ǵana 2015-jıldıń ózinde 100 den aslam shártnamanıń buzılıwı haqqında xabar berilgen hám 12 Ázerbayjan áskeri qaytıs bolǵan. 2016-jıldıń aprel ayındaǵı urıslar [[Ekinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|2020-jılǵı Tawlı Qarabaǵ urısı]]na shekem 1994-jılǵı shártnamanıń eń awır buzılıwı edi<ref name="ocha">{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 3-aprel | bet = Nagorno-Karabakh Conflict Situation Report No. 1 (as of 03 Apr 2016)| url = http://reliefweb.int/report/azerbaijan/nagorno-karabakh-conflict-situation-report-no-1-03-apr-2016| url-status = dead| arxivurl = https://archive.today/20160404094519/http://reliefweb.int/report/azerbaijan/nagorno-karabakh-conflict-situation-report-no-1-03-apr-2016| arxivsáne = 2016-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-aprel | baspaxana = [[ReliefWeb]]}}</ref>. Qarama-qarsılıqtıń qayta baslanıwında tariyxıy jaqın dáwirde júz bergen adamgershilikten uzaqlasıwdıń roli atap ótilgen. [[Rossiya imperiyası]] siyasatı menen baylanıslı úlken qarama-qarsılıqlar 1905-jılı baslanıp, [[Sovet Awqamı]]nıń tarqalıwı dáwirinde jáne de keskinlesti, olar rasalıq hám kúshli milletshilikke úles qosıp, armyanlar hám ázerbayjanlardıń bir-birin stereotipke salıwına hám ózleriniń sociallıq-siyasiy diskursların qáliplestiriwine sebep boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Oskanian| at = Kevork| bet = Perspectives {{!}} Stereotypes and hatred drive the Nagorno-Karabakh conflict {{!}} Eurasianet| url = https://eurasianet.org/perspectives-stereotypes-and-hatred-drive-the-nagorno-karabakh-conflict| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-oktyabr | jumıs = eurasianet.org| til = en}}</ref>. Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı dáwirinde hám onnan keyin Armeniyada ázerbayjanlarǵa qarsı sezimler kúsheydi hám bul ázerbayjanlarǵa qarsı kúsh kórsetiwge alıp keldi<ref name="Cornell">{{cite book|last=Cornell|first=Svante|title=Azerbaijan Since Independence|url=https://archive.org/details/azerbaijansincei0000corn|publisher=M.E. Sharpe|year=2010|isbn=978-0765630032|page=[https://archive.org/details/azerbaijansincei0000corn/page/48 48]}}</ref>. 2003-jılı 16-yanvarda Armeniyanıń burınǵı prezidenti [[Robert Kocharyan]] ázerbayjanlar hám armyanlar «etnikalıq jaqtan bir-birine sáykes emes» ekenligin<ref>{{Web deregi | bet = Rferl.org: Nagorno-Karabakh: Timeline Of The Long Road To Peace| url = http://www.rferl.org/content/article/1065626.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140329025222/http://www.rferl.org/content/article/1065626.html| arxivsáne = 2014-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-yanvar }}</ref> hám Qarabaǵtaǵı armyan xalqınıń Ázerbayjan mámleketi ishinde jasawı múmkin emesligin ayttı<ref name="rferl2">{{cite news|date=3 February 2003|title=Newsline|newspaper=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=http://www.rferl.org/content/article/1142847.html|url-status=live|access-date=31 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122039/http://www.rferl.org/content/article/1142847.html|archive-date=6 October 2014}}</ref>. 30-yanvar kúni [[Strasburg]]ta shıǵıp sóylegen Evropa keńesiniń bas xatkeri [[Valter Shvimmer]] Kocharyannıń sholıwı urıstı qozǵatıwdı ańlatatuǵının atap ótti. 2012-jılı ótkerilgen jámiyetshilik sorawına muwapıq, armanlardıń 63 procenti Ázerbayjandı «Armeniyanıń eń úlken dushpanı» dep biledi<ref>{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 17-iyun | bet = The South Caucasus Between The EU and the Eurasian Union| url = http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CAD-51-52.pdf| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131029210003/http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CAD-51-52.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-iyul | jumıs = Caucasus Analytical Digest #51-52| baspaxana = Forschungsstelle Osteuropa, Bremen and Center for Security Studies, Zürich| page = 21| issn = 1867-9323}}</ref>. Óz gezeginde, armyanlarǵa qarsı jek kóriwshilikti oyatıw hám jek kóriwshilik sózlerin úgit-násiyatlaw Qarabaǵ mashqalasın sheshiwge qaratılǵan tınıshlıq procesin bekkemlew hám kelispewshi táreplerdiń (Tawlı Qarabaǵ, Ázerbayjan hám Armeniya) xalıqları arasında isenim ortalıǵın qáliplestiriw ushın zárúr shárayatlar jaratıwdıń eń úlken qıyınshılıqlarınan biri bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 6-mart | bet = Armenophobia as a clear demonstration of Xenophobia| url = https://www.kurdishinstitute.be/en/press-release-armenophobia-as-a-clear-demonstration-of-xenophobia/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191011163532/https://www.kurdishinstitute.be/en/press-release-armenophobia-as-a-clear-demonstration-of-xenophobia/| arxivsáne = 2019-jıl 11-oktyabr | baspaxana = European Armenian Federation for Justice and Democracy| via = kurdishinstitute.be}}</ref>. [[Birlesken Milletler Shólkemi]]niń rasalıq kemsitiwge qarsı gúresiw boyınsha komitetiniń (CERD/C/AZE/4, 2005-jıl 14-aprel)<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 28-aprel | bet = Committee on the Elimination of Racial Discrimination examines the report of Armenia| url = https://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=21550&LangID=E| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171007070421/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=21550&LangID=E| arxivsáne = 2017-jıl 7-oktyabr | jumıs = ohchr.org}}</ref> juwmaqlawshı baqlawları jáne rasalıq hám keńpeyillikke qarsı gúresiw boyınsha Evropa komissiyasınıń (ECRI) 2002-jıl 28-iyundaǵı, 2006-jıl 15-dekabrdegi, 2011-jıl 23-marttaǵı hám 2016-jıl 17-marttaǵı Ázerbayjan haqqındaǵı esabatları jáne Evropa Keńesiniń Milliy azshılıqlardı qorǵaw haqqındaǵı ramkalıq shártnaması másláhát komitetiniń 2003-jıl 22-maydaǵı hám 2007-jıl 9-noyabrdegi Ázerbayjan haqqındaǵı pikirleri hám basqa da bir qatar xalıqaralıq shólkemler tárepinen qabıl etilgen hújjetlerde Ázerbayjanda armyanlarǵa qarsı rasalıq hám zenofobiya mashqalası kórip shıǵılǵan hám tastıyıqlanǵan. == Principler == {{Qosımsha qarańız|Helsinki kelisimleri}} 2009-jılı iyul ayında [[Italiya]]nıń [[L'Aquila]] qalasında bolıp ótken «Úlken segizlik» sammiti sheńberinde Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkeminiń Minsk toparı mámleketleriniń úsh basshısı — Medvedev, Obama hám Sarkozi, Armeniya hám Ázerbayjan Prezidentleri [[Serj Sarkisyan]] hám [[Ilham Aliev]]ti «aralarındaǵı bir neshe ayırmashılıqlardı saplastırıw hám usı Tiykarǵı principler boyınsha kelisimlerdi juwmaqlawǵa» shaqırǵan bayanat járiyaladı<ref name="minsk-cochairs-statement-10Jul2009">{{Web deregi | url = http://www.osce.org/mg/51152| bet = Statement by the OSCE Minsk Group Co-Chair countries| sáne = 2009-jıl 10-iyul | baspaxana = OSCE| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-dekabr }}</ref>. Bul bildiriwge bola, Tawlı Qarabaǵ mashqalasın sheshiwdiń tiykarǵı principleri «Xelsinki juwmaqlawshı akti»niń (1975) Hákimiyattan paydalanbaw, Jer pútinligi hám xalıqlardıń teń huqıqları hám óz táǵdirin ózi belgilew huqıqı principlerine tiykarlanadı<ref name="minsk-cochairs-statement-10Jul2009"/>. Joqarıda atap ótilgen hújjette sheshim ushın altı tiykarǵı element de kórsetilgen: # Tawlı Qarabaǵ átirapındaǵı aymaqlardı Ázerbayjan qaramaǵına qaytarıw; # qáwipsizlik hám avtonomiyalıq kepilliklerin támiyinleytuǵın waqtınsha status; # Armeniyanı Tawlı Qarabaǵ penen baylanıstıratuǵın koridor; # Tawlı Qarabaǵtıń tiykarǵı huqıqıy statusın keleshekte nızamlı túrde májbúriy bolǵan erk-ıqrar bildiriwi arqalı belgilew; # barlıq ishki migrantlar hám qashqınlardıń burınǵı jasaw orınlarına qaytıw huqıqı; # tınıshlıqtı qorǵaw boyınsha operaciyanı óz ishine alǵan xalıqaralıq qáwipsizlik kepillikleri. Sonıń menen birge, EQBSh basshıları Armeniya hám Ázerbayjan Prezidentlerin óz-ara bir neshe ayırmashılıqlardı saplastırıwǵa jáne keń kólemli sheshimdi qamtıp alǵan bul tiykarǵı principler boyınsha kelisimlerdi juwmaqlawǵa shaqırdı. == Qosımsha qarań == * [[Bishkek protokolı]] * [[Cyurix protokolları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Armeniya-Ázerbayjan tınıshlıq procesi]] [[Kategoriya:Usınıs etilgen kelisimler]] [[Kategoriya:Kóp tárepleme qatnasıqlar]] [[Kategoriya:Madrid tariyxı]] 3jj5icpwjqwhg1oamp8tz7hzou09d16 0 33974 266093 243604 2026-08-17T19:07:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266093 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Souvenir_Seller_-_Moscow_-_Russia_cropped.JPG|oñğa|nobaý|262x262 nükte|[[Moskva|Moskvadaǵı]] suvenir satıwshısı tutınıwshılardı kútip zerigip otır.]] Ádettegi qollanıwda '''zerigiw''', '''jalıǵıw''' yamasa '''ishi pisiw''' — bul átiraptaǵı nárselerge qızıǵıwshılıqtıń bolmawı menen xarakterlenetuǵın [[emociya]] bolıp, kóbinese alańlatatuǵın nárselerdiń yamasa iskerliktiń joqlıǵı sebepli payda boladı. Degen menen, «Zerigiwdiń ulıwma qabıllanǵan anıqlaması joq. Biraq ol ne bolsa da, izertlewshilerdiń pikiri boyınsha, bul ápiwayı ǵana depressiya yamasa [[Biypárwalıq|biypárwalıqtıń]] basqa atı emes. Bul adamlarǵa jaǵımsız bolıp kórinetuǵın belgili bir psixikalıq jaǵdayǵa uqsaydı — stimulaciyanıń bolmawı, bul olardı jeńillikke qumar etedi hám kóp minez-qulıq, medicinalıq hám sociallıq aqıbetlerge alıp keledi»<ref>{{Cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/|title=Why Boredom Is Anything but Boring|first=Maggie|last=Koerth-Baker|access-date=28 April 2018}}</ref>. BBC News maǵlıwmatlarına qaraǵanda, zerigiw «...densawlıqqa zıyan keltiretuǵın qáwipli hám buzıwshı psixikalıq jaǵday bolıwı múmkin»; biraq izertlew «...zerigiwsiz biz ózimizdiń dóretiwshilik jetiskenliklerge erise almaytuǵınımızdı kórsetedi»<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| bet = Psychology: Why boredom is bad... and good for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170824121704/http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| arxivsáne = 2017-jıl 24-avgust | avtor = Robson| at = David| sáne = 2014-jıl 22-dekabr | jumıs = bbc.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-aprel }}</ref>. «Qásiyetsiz tájiriybe: Zerigiw hám zamanagóylik» kitabında Elizabet Gudshteyn zerigiw tuwralı házirgi diskursti ádebiy, filosofiyalıq hám sociologiyalıq tekstler arqalı izertleydi hám onıń «diskursiv túrde aytılǵan qubılıs ekenin... zerigiw bir waqıtta obyektiv hám subyektiv, emociya hám intellektualizaciya ekenin — tek házirgi dúnyaǵa juwap emes, al sonday-aq onıń narazılıqları menen gúresiwdiń tariyxıy túrde qáliplesken strategiyası ekenin» anıqlaydı. Eki túsinikte de, zerigiw tiykarınan waqıt tájiriybesi menen — mısalı, waqıttıń áste ótiwin seziniw — hám mánis máseleleri menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| bet = Psychology: Why boredom is bad... and good for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170824121704/http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| arxivsáne = 2017-jıl 24-avgust | avtor = Robson| at = David| sáne = 2014-jıl 22-dekabr | jumıs = bbc.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-aprel }}</ref>. == Etimologiya hám terminologiya == «Zeriktiriw» sóz dizbegi «jalıqtıratuǵın yamasa zeriktiretuǵın» mánisinde keminde 1768-jıldan baslap baspasózde qollanılǵan<ref>{{Cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/|title=Why Boredom Is Anything but Boring|first=Maggie|last=Koerth-Baker|access-date=28 April 2018}}</ref>. «Zeriktiriw» sózi «zerikken jaǵday» mánisin bildiredi, 1852-jıl, bore (v.1) + -dom nan. Ol sonday-aq «zeriktiretuǵınlar klass retinde» (1883) hám «zeriktiriw tájiriybesi» (1864, tiykarında boreism ge tiyisli máni, 1833) mánislerinde qollanılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| bet = Psychology: Why boredom is bad... and good for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170824121704/http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| arxivsáne = 2017-jıl 24-avgust | avtor = Robson| at = David| sáne = 2014-jıl 22-dekabr | jumıs = bbc.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-aprel }}</ref>. «Bore» sózi «ish pisiw yamasa tınıshsızlıq payda etetuǵın nárse» mánisin ańlatatuǵın atlıq retinde 1778-jıldan berli tastıyıqlanǵan; «adamlarǵa qatnaslı 1812-jıldan». «Bore» atlıǵı «bore» feyilinen kelip shıqqan, ol «[tesik] tesetuǵın qural sıyaqlı áste hám turaqlı alǵa jıljıw» mánisiniń figuralı keńeyiwi bolıwı múmkin bolǵan «jalıqtıratuǵın yamasa zeriktiriwshi bolıw» mánisine birinshi ret 1768-jılı tastıyıqlanǵan, Grozdıń (1785) aytıwınsha, 1780-81-jıllar aralıǵındaǵı úrdiske aylanǵan sóz<ref>{{Cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/|title=Why Boredom Is Anything but Boring|first=Maggie|last=Koerth-Baker|access-date=28 April 2018}}</ref>. Keń tarqalǵan nadurıs túsinik — [[Charlz Dikkens]] «boredom» terminin óziniń 1853-jılı járiyalanǵan «Túnergen úy» miynetinde oylap tapqan. Degen menen, sóz keminde 1829-jıldan The Albion basılımınıń bir sanında tastıyıqlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| bet = Psychology: Why boredom is bad... and good for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170824121704/http://www.bbc.com/future/story/20141218-why-boredom-is-good-for-you| arxivsáne = 2017-jıl 24-avgust | avtor = Robson| at = David| sáne = 2014-jıl 22-dekabr | jumıs = bbc.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-aprel }}</ref>. Zerigiwdiń francuzsha termini, ennui, geyde 1778-jıldan berli inglis tilinde de qollanıladı. Ennui termini birinshi ret «inglis tilinde francuz sózi retinde» 1660-jıllarda qollanılǵan hám «1758-jılǵa kelip jergiliklilestirilgen». Ennui termini «francuz tilindegi ennui den, eski francuz tilindegi enui «ashıwlanıw» (XII ásir) den kelip shıqqan, enoiier, anuier sóziniń keri forması»<ref name="etymonline.com">{{Web deregi | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=ennui| bet = ennui – Origin and meaning of ennui by Online Etymology Dictionary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170216052339/http://www.etymonline.com/index.php?term=ennui| arxivsáne = 2017-jıl 16-fevral | jumıs = www.etymonline.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-aprel }}</ref>. Nemis tilinde «zerigiw» sózi Langeweile, lange «uzın» hám Weile «waqıt» sózlerinen quralǵan qospa sóz, bul adam zerikkende waqıt «azaplı» áste ótedi degen keń tarqalǵan túsinikke sáykes keledi<ref>{{Cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/why-boredom-is-anything-but-boring/|title=Why Boredom Is Anything but Boring|first=Maggie|last=Koerth-Baker|access-date=28 April 2018}}</ref>. == Psixologiya == [[Fayl:La Touche Lennui 1893.jpg|thumb|Gaston de La Tush tárepinen sızılǵan «Zerigiw», 1893-jıl]] [[Fayl:Bored girl.jpg|thumb|right|Zerikken qız]] Hár qıylı ilimpazlar zerigiwdiń hár túrli anıqlamaların qollanadı, bul izertlewdi qıyınlastıradı<ref>Vodanovich, Stephen J. (November 2003) "[https://web.archive.org/web/20181121120443/https://pdfs.semanticscholar.org/2f48/fb5444550d14c5b4a09e5a54d2a312221233.pdf Psychometric Measures of Boredom: A Review of the Literature]" ''The Journal of Psychology''. '''137''':6 p. 569 "Indeed, a shortcoming of the boredom literature is the absence of a coherent, universally accepted definition. The lack of an agreed-upon definition of boredom has limited the measurement of the construct and partly accounts for the existence of diverse approaches to assessing various subsets of boredom."</ref>. Zerigiw Sintiya D. Fisher tárepinen onıń tiykarǵı oraylıq psixologiyalıq procesleri boyınsha anıqlanǵan: «jeke adam házirgi iskerlikke qızıǵıwshılıqtıń keń tarqalǵan jetispewshiligin hám dıqqattı jámlewde qıyınshılıqtı sezetuǵın jaǵımsız, ótpeli affektiv jaǵday »<ref>{{harvnb|Fisher|1993|p=396}}</ref>. Mark Liri hám basqalar zerigiwdi «kognitiv dıqqat procesleri menen baylanıslı affektiv tájiriybe» dep súwretleydi<ref>{{cite journal |doi=10.1037/0022-3514.51.5.968 |author1=Leary, M. R. |author2=Rogers, P. A. |author3=Canfield, R. W. |author4=Coe, C. |title=Boredom in interpersonal encounters: Antecedents and social implications |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=51 |pages=968–975 [968] |year=1986 |issue=5}}</ref>. Robert Plutchik zerigiwdi jerkeniwdiń jeńil forması retinde xarakterlegen. Pozitiv psixologiyada zerigiw subyekttiń kónlikpesi jetkilikliden de kóp bolǵan ortasha qıyınshılıqqa juwap retinde súwretlenedi<ref name="Finding Flow">{{cite book | last=Csikszentmihalyi | first=M. | author-link=Mihaly Csikszentmihalyi | title=Finding Flow: The Psychology Of Engagement With Everyday Life | publisher=Basic Books | year=1997 | isbn=978-0-465-02411-7 | url=https://books.google.com/books?id=BCkWHZUqWg4C | page=}}</ref>. Zerigiwdiń úsh túri bar, olardıń barlıǵı dıqqattı tartıw máselelerin qamtıydı. Olarǵa adamlar qálegen iskerligine qatnasıwǵa tıyım salınǵan waqıtlar, adamlar qálemegen iskerligine qatnasıwǵa májbúr bolǵan waqıtlar yamasa adamlar ápiwayı ǵana basqa sebepke baylanıslı iskerlikke qatnasıwdı saqlap qala almaǵan waqıtlar kiredi<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.concog.2005.11.009 |author1=Cheyne, J. A. |author2=Carriere, J. S. A. |author3=Smilek, D. |title=Absent-mindedness: Lapses in conscious awareness and everyday cognitive failures |journal=Consciousness and Cognition |volume=15 |issue=3 |pages=578–592 |year=2006 |url=http://www.arts.uwaterloo.ca/~oops/article.php?src=yccog798 |pmid=16427318 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924014215/http://arts.uwaterloo.ca/~oops/article.php?src=yccog798 |archive-date=2010-09-24 |citeseerx=10.1.1.547.7968 |s2cid=5516349 }}</ref>. Zerigiwge beyimlilik — bul barlıq túrdegi zerigiwdi basınan keshiriwge beyimlilik. Bul ádette Zerigiwge Beyimlilik Shkalası menen bahalanadı<ref>{{cite journal |doi=10.1207/s15327752jpa5001_2 |author1=Farmer, R. |author2=Sundberg, N. D. |title=Boredom proneness: The development and correlates of a new scale |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-assessment_spring-1986_50_1/page/4 |journal=Journal of Personality Assessment |volume=50 |issue=1 |pages=4–17 |year=1986 |pmid=3723312}}</ref>. Sońǵı izertlewler zerigiwge beyimlilik dıqqattıń jetispewshiligi menen anıq hám turaqlı baylanıslı ekenin anıqladı<ref>{{cite journal |doi=10.1177/001872679304600305 |last=Fisher |first=C.D. |title=Boredom at work: A neglected concept |journal=Human Relations |volume=46 |pages=395–417 |year=1993 |issue=3|s2cid=204327241 |url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/33174732/fulltext.pdf }}</ref>. Zerigiw hám onıń beyimligi teoriyalıq hám empirikalıq jaqtan depressiya hám usıǵan uqsas simptomlar menen baylanıslı<ref name="ReferenceA">{{cite journal |author1=Carriere, J. S. A. |author2=Cheyne, J. A. |author3=Smilek, D. |title=Everyday Attention Lapses and Memory Failures: The Affective Consequences of Mindlessness |journal=Consciousness and Cognition |volume=17 |issue=3 |pages=835–847 |date=September 2008 |pmid=17574866 |doi=10.1016/j.concog.2007.04.008 |s2cid=15639587 |url=http://arts.uwaterloo.ca/~oops/publish/yccog-06-149.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426025414/http://arts.uwaterloo.ca/~oops/publish/yccog-06-149.pdf |archive-date=2011-04-26 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1518/001872095778995616 |author1=Sawin, D. A. |author2=Scerbo, M. W. |title=Effects of instruction type and boredom proneness in vigilance: Implications for boredom and workload |journal=Human Factors |volume=37 |issue=4 |pages=752–765 |year=1995 |pmid=8851777|s2cid=34488776 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2466/pr0.1991.69.3f.1139 |author1=Vodanovich, S. J. |author2=Verner, K. M. |author3=Gilbride, T. V. |title=Boredom proneness: Its relationship to positive and negative affect |journal=Psychological Reports |volume=69 |issue=3 Pt 2 |pages=1139–1146 |year=1991 |pmid=1792282}}</ref>. Sonday-aq, zerigiwge beyimlilik depressiya menen birdey dárejede dıqqattıń tómenlewi menen kúshli korrelyaciyada ekeni anıqlandı<ref name="ReferenceA" />. Zerigiw kóbinese áhmiyetsiz hám jeńil ashıwlanıwshı retinde qaralsa da, zerigiwge beyimlik júdá kóp hár qıylı psixologiyalıq, fizikalıq, bilimlendiriw hám sociallıq máseleler menen baylanıslı bolǵan<ref>{{cite journal|title=Boredom: The Forgotten Factor in Fraud Prevention?|journal=Journal of Corporate Accounting & Finance|volume=24|pages=19–24|url=https://www.academia.edu/4877745|access-date=October 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428021708/http://www.academia.edu/4877745/Boredom_The_Forgotten_Factor_in_Fraud_Prevention|archive-date=April 28, 2018|last1=Hollow|first1=Matthew|doi=10.1002/jcaf.21887}}</ref>. Abaysızlıq — bul adamnıń itibarsız yamasa umıtshaq minez-qulın kórsetetuǵın jaǵday<ref name=ODam>{{Web deregi | bet = absent-minded| url = http://oxforddictionaries.com/definition/absent-minded| baspaxana = Oxford dictionaries| qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110908132137/http://oxforddictionaries.com/definition/absent-minded| arxivsáne = 2011-jıl 8-sentyabr }}</ref>. Abaysızlıq — bul subyekt dıqqattıń tómen dárejesin hám jiyi alańlawdı sezinetuǵın psixikalıq jaǵday. Abaysızlıq diagnoz qoyılǵan jaǵday emes, al adamlar kúndelikli ómirinde sezinetuǵın zerigiw hám uyqıshıllıqtıń simptomı. Abaysız adamlar yadta saqlaw qábiletiniń tómenlewi hám jaqında júz bergen waqıyalardı hálsiz eslew belgilerin kórsetiwge beyim. Bul ádette dıqqat jetispewshiligi giperaktivlik buzılıwı hám depressiya sıyaqlı klinicistler tárepinen diagnoz qoyılatuǵın basqa da hár qıylı jaǵdaylardıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Abaysızlıq kúndelikli ómirge tásir etetuǵın bir qatar aqıbetlerge alıp keliwinen basqa, ol sonday-aq awır, uzaq múddetli máselelerge de alıp keliwi múmkin. == Fizikalıq densawlıq == Letargiya — bul sharshaw, hálsizlik, sharasızlıq yamasa energiyanıń jetispewshiligi. Ol depressiya, tómenlegen motivaciya yamasa biypárwalıq penen birge júriwi múmkin. Latargiya zerigiwge, jetkiliksiz uyqıǵa, shamadan tıs kúsh jumsawǵa, shamadan tıs jumıs islewge, stresske, shınıǵıwdıń joqlıǵına normal reakciya yamasa buzılıwdıń simptomı bolıwı múmkin. Normal reakciyanıń bir bólegi bolǵanda, letargiya kóbinese dem alıw, jetkilikli uyqı, tómenlegen stress hám jaqsı awqatlanıw menen sheshiledi<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006). ''Textbook of Medical Physiology'', 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, MO, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref>. == Filosofiya == [[Fayl:Rea Irvin illustration for Why He Married Her, 1916.jpg|thumb|1916-jılǵı Rea Irvinniń illyustraciyası, onda auditoriyasın uyqılatıp qoyǵan zeriktiriwshi adam súwretlengen|263x263 nükte]]Zerigiw — bul qorshaǵan ortalıqtı jalıqtırıwshı, ish pistiretuǵın hám stimulaciyanıń joqlıǵı retinde qabıllaw menen xarakterlenetuǵın jaǵday. Bul bos waqıttan hám estetikalıq qızıǵıwshılıqlardıń joqlıǵınan kelip shıǵıwı múmkin. Miynet hám kórkem óner shetletilgen hám passiv bolıwı múmkin yamasa ish pistiretuǵın jaǵdayǵa ushıraǵan bolıwı múmkin. Zerigiwde tuwma mazasızlıq bar; adamlar onıń aldın alıw yamasa onı emlew ushın aytarlıqtay kúsh jumsaydı, biraq kóp jaǵdaylarda ol shıdaw kerek bolǵan azap retinde qabıllanadı. Zerigiwden qashıwdıń keń tarqalǵan passiv usılları — uyqılaw yamasa dóretiwshilik oylardı oylaw (qıyal). Ádettegi belsendi sheshimler qanday da bir maqsetli iskerlikten, kóbinese jańa nárseden ibarat, sebebi tanıslıq hám qaytalanıw jalıqtırıwǵa alıp keledi. Batısta XIX ásirdiń sońına arnalǵan francuz termini «fin de siècle» dáwirinde mádeniy belgilerdiń ayırımlarına «ennui», cinizm, pessimizm hám «...civilizaciya quldırawǵa alıp keledi degen keń tarqalǵan isenim» kirdi<ref>Meštrović, Stjepan G. ''The Coming Fin de Siecle: An Application of Durkheim's Sociology to modernity and postmodernism.'' Oxon, England; New York: Routledge (1992 [1991]: 2). Pireddu, Nicoletta. "Primitive marks of modernity: cultural reconfigurations in the Franco-Italian fin de siècle," Romanic Review, 97 (3–4), 2006: 371–400.</ref>. Zerigiw sonday-aq ekzistencialistlik oylawda rol oynaydı. Syoren Kerkegor hám Fridrix Nicshe ekzistencialistlik háreket ushın tiykarǵı dep esaplanatuǵın dáslepki filosoflardıń ekewi boldı. Paskal sıyaqlı, olar adamlardıń ómirdiń anıq mánissizligi menen tınısh gúresi hám zerigiwden qashıw ushın kóp túrlilikti qollanıwı menen qızıqqan. Kerkegordıń «Ya/Yamasa» miyneti rotaciya usılın súwretleydi, joqarı dárejeli estetler tárepinen zerigiwden qashıw ushın qollanılatuǵın usıl. Bul usıl ómir súriwdiń estetikalıq jolınıń tiykarǵı gedonistlik aspekti bolıp tabıladı. Estet ushın adam hárbir iskerlikten alınatuǵın lázzet hám ráhátleniwdi maksimallastırıw ushın óziniń islep atırǵan nársesin turaqlı ózgertip turadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 7mktpk9t9zdoklc2nwp1k1d1rcs9maq 0 34026 266066 243299 2026-08-17T14:50:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266066 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Wiki-analsex.png|class=notpageimage|thumb|[[Geteroseksuallıq|Geteroseksual]] anal sekstiń súwretleniwi]] '''Anal seks''' yamasa '''anal jınıslıq qatnasıq''' — tiykarınan, jınıslıq lázzet alıw ushın [[ereksiya]]daǵı [[insan jınıslıq organı|erkeklik aǵzasın]] adamnıń [[insan anusı|anusı]]na yamasa anusı hám [[tuwrı ishek|tuwrı ishegine]] kirgiziw hám [[pelvis silkiniwi|pelvis silkiniwlerin]] ańlatadı<ref name="Weiten">{{cite book |author=Weiten |first1=Wayne |url=https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349 |title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st century |last2=Lloyd |first2=Margaret A. |last3=Dunn |first3=Dana S. |last4=Yost Hammer |first4=Elizabeth |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2016 |isbn=978-1305968479 |page=349 |quote=Anal intercourse involves insertion of the penis into a partner's anus and rectum. |access-date=March 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312140211/https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349 |archive-date=March 12, 2017}}</ref><ref name="Carroll">See [https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&pg=PA271 pages 270–271] for anal sex information, and [https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&pg=PA118 page 118] for information about the [[clitoris]]. {{cite book |author=Carroll |first=Janell L. |url=https://archive.org/details/sexualitynowembr0000carr_x0m8 |title=Sexuality Now: Embracing Diversity |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2009 |isbn=978-0-495-60274-3 |pages=629 pages |access-date=December 19, 2010}}</ref><ref name="WebMD">{{Web deregi | familiya = Dunkin| at = Mary Anne| bet = Anal Sex Safety: What to Know| url = http://www.webmd.com/sex/anal-sex-health-concerns| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171112202705/https://www.webmd.com/sex/anal-sex-health-concerns| arxivsáne = 2017-jıl 12-noyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust | jumıs = [[WebMD]]| citata = Often referred to simply as anal sex, anal intercourse is sexual activity that involves inserting the penis into the anus.}}</ref>. Anal sekstiń basqa túrlerine [[barmaq penen qozǵaltıw (jınıslıq akt)#Anus|anal fingering]] (barmaq penen qozǵaltıw), [[jınıslıq qatnasıq oyınshıǵı]]nan paydalanıw, [[anilingus]] hám [[pegging (jınısıy ámeliyat)|pegging]] kiredi. Ádette ''anal seks'' erkeklik aǵzasınıń anal tesikke kiriwin (penetraciyasın) ańlatqanı menen<ref name="WebMD"/><ref name="Answer">{{cite book |author=Komisaruk |first1=Barry R. |author1-link=Barry Komisaruk |url=https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi |title=The Orgasm Answer Guide |last2=Whipple |first2=Beverly |author2-link=Beverly Whipple |last3=Nasserzadeh |first3=Sara |author3-link=Sara Nasserzadeh |last4=Beyer-Flores |first4=Carlos |publisher=[[Johns Hopkins University Press|JHU Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8018-9396-4 |pages=[https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi/page/108 108]–109 |access-date=November 6, 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="McBride and Fortenberry">{{cite journal |author=McBride |first1=Kimberly R. |last2=Fortenberry |first2=J. Dennis |date=March 2010 |title=Heterosexual anal sexuality and anal sex behaviors: a review |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2010_47_2-3/page/123 |journal=[[Journal of Sex Research]] |volume=47 |issue=2–3 |pages=123–136 |doi=10.1080/00224490903402538 |pmid=20358456 |s2cid=37930052 | issn=0022-4499}}</ref>, derekler geyde tek erkeklik aǵzasınıń analtesikke kiriwin kórsetiw ushın ''anal jınıslıq qatnasıq'' terminin, al analdıń qanday da bir túrindegi [[insan jınısıy belsendiligi|jınısıy belsendiligin]], ásirese [[anal masturbaciya]]ǵa qarsı bolǵan jubaylar arasındaǵı belsendilikti kórsetiw ushın ''anal seks'' terminin qollanadı<ref name="McBride and Fortenberry"/><ref name="Discovery.com">{{Web deregi | bet = Anal Sex, defined| baspaxana = [[Discovery Channel|Discovery.com]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 23-iyul | url = http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20020613200634/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html| arxivsáne = 2002-jıl 13-iyun }}</ref>. Anal seks, ádette, [[Geyler|erkekler gomoseksualizmi]] menen baylanıstırılsa da, izertlewler barlıq gomoseksual erkeklerdiń anal seks penen shuǵıllanbaytuǵının hám onıń [[Geteroseksuallıq|geteroseksual]] qatnasıqlarda da siyrek emesligin kórsetedi<ref name="journal2011">{{cite journal |last1=Rosenberger |first1=Joshua G. |last2=Reece |first2=Michael |last3=Schick |first3=Vanessa |last4=Herbenick |first4=Debby |last5=Novak |first5=David S. |last6=van der Poi |first6=Barbara |last7=Fortenberry |first7=J. Dennis |author4-link=Debby Herbenick |title=Sexual Behaviors and Situational Characteristics of Most Recent Male-Partnered Sexual Event among Gay and Bisexually Identified Men in the United States |journal=[[The Journal of Sexual Medicine]] |date=24 August 2011 |volume=8 |issue=11 |pages=3040–3050 |doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02438.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1743-6109.2011.02438.x |access-date=17 March 2025 |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|pmid=21883941 |url-access=subscription }}</ref><ref name="Carroll"/><ref name="Not all">{{Web deregi | bet = Not all gay men have anal sex| baspaxana = Go Ask Alice!| sáne = 2008-jıl 13-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-aprel | url = https://goaskalice.columbia.edu/answered-questions/not-all-gay-men-have-anal-sex| arxivsáne = 2021-jıl 21-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421052659/https://goaskalice.columbia.edu/answered-questions/not-all-gay-men-have-anal-sex/| url-status = live}}</ref><ref name="Wellings">{{cite book|author=Kaye Wellings|author2=Kirstin Mitchell|author3=Martine Collumbien|title=Sexual Health: A Public Health Perspective|isbn=978-0335244812|publisher=[[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill International]]|year=2012|page=91|access-date=August 29, 2013|url=https://books.google.com/books?id=ZKveuj7dLd4C&pg=PA91|archive-date=March 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326183233/http://books.google.com/books?id=ZKveuj7dLd4C&pg=PA91|url-status=live}}</ref>. Anal sekstiń túrleri sonday-aq, [[lesbianalıq jınısıy ámeliyatlar]]dıń bir bólimi bolıwı múmkin<ref name="Newman"/>. Adamlar anal [[nerv]] ushlarınıń qozǵaltılıwı arqalı anal seksten lázzet alıwı múmkin, al [[orgazm]]ǵa anallıq kirisiw (penetraciya) arqalı — erkeklerde [[prostata]] beziniń qozǵaltılıwı, hayallarda [[klitor]]dıń yamasa [[vagina]]daǵı (geyde «[[G-noqatı]]» dep ataladı) aymaqtıń qozǵaltılıwı hám basqa [[sezim nervleri]] (ásirese [[pudendal nervi]]) arqalı erisiliwi múmkin<ref name="Carroll"/><ref name="Answer"/><ref name="Rosenthal"/>. Adamlar sonday-aq, anal seksti awırıwlı, geyde júdá qattı awırıwlı dep tabıwı múmkin<ref name="Anal Pain"/><ref name="Heidelbaugh">{{cite book |author=Heidelbaugh |first=Joel J. |url=https://books.google.com/books?id=4N_6nOH5BAEC&pg=PA273 |title=Clinical men's health: evidence in practice |publisher=[[Elsevier Health Sciences]] |year=2007 |isbn=978-1-4160-3000-3 |page=273 |access-date=October 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219100558/https://books.google.com/books?id=4N_6nOH5BAEC&pg=PA273 |archive-date=December 19, 2020 |url-status=live}}</ref>, bul ayırım jaǵdaylarda psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı bolıwı múmkin<ref name="Heidelbaugh"/>. Jınıslıq belsendiliktiń kópshilik túrleri sıyaqlı, anal seks [[jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalar|jınısıy jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) tarqalıwına múmkinshilik beriwi múmkin. Anus hám tuwrı ishektiń názikligi sebepli, anal seks joqarı qáwipli jınıslıq ámeliyat dep esaplanadı. Anal hám rektal toqımalar názik bolıp, vaginadan (jınıslıq qınnan) parıqlı túrde, [[Vaginal lubrikaciya|ıǵallıq (lubrikaciya)]] menen támiyinlemeydi. Olar ańsat jırtılıwı hám keselliktiń juǵıwına jol beriwi múmkin, ásirese, eger [[jeke lubrikant|lubrikant]] paydalanılmasa<ref name="WebMD"/><ref name="Carroll"/><ref name="Krasner">{{cite book |author=Krasner |first=Robert I |url=https://books.google.com/books?id=nThtlYxP84QC&pg=PA416 |title=The Microbial Challenge: Science, Disease and Public Health |publisher=[[Jones & Bartlett Learning|Jones & Bartlett Publishers]] |year=2010 |isbn=978-0763797355 |pages=416–417 |access-date=August 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321125847/https://books.google.com/books?id=nThtlYxP84QC&pg=PA416 |archive-date=March 21, 2021 |url-status=live}}</ref>. [[Prezervativ]] penen qorǵanbay anal seks penen shuǵıllanıw jınıslıq belsendiliktiń eń qáwipli túri dep esaplanadı<ref name="Krasner"/><ref name="Hales">{{Cite book |author=Hales |first=Dianne |url=https://archive.org/details/invitationtoheal00hale |title=An Invitation to Health Brief 2010-2011 |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2008 |isbn=978-0495391920 |pages=269–271 |access-date=August 29, 2013 |url-access=registration}}</ref><ref name="Werner">{{cite book |author=Hoeger |first1=Werner W. K. |url=https://books.google.com/books?id=0aw8AAAAQBAJ&pg=PA455 |title=Lifetime Fitness and Wellness: A Personalized Program |last2=Hoeger |first2=Sharon A. |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-1133008583 |page=455 |access-date=August 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210406131243/https://books.google.com/books?id=0aw8AAAAQBAJ&pg=PA455 |archive-date=April 6, 2021}}</ref>, sol sebepli [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] (DDSh) sıyaqlı densawlıqtı saqlaw mekemeleri anal seks ushın [[qáwipsiz seks]] ámeliyatların usınıs etedi<ref name="Who">World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research [http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241563475_eng.pdf Global strategy for the prevention and control of sexually transmitted infections: 2006–2015. Breaking the chain of transmission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323122753/http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241563475_eng.pdf |date=March 23, 2014 }}, 2007, {{ISBN|978-92-4-156347-5}}</ref>. Anal seks haqqında jiyi keskin pikirler aytıladı. Ol hár túrli mádeniyatlarda básekili (tartıslı) másele sanaladı, bul kóbinese erkekler arasındaǵı anal sekstiń [[din hám gomoseksualizm|diniy qadaǵan etiliwi]] yamasa jınıslıq belsendiliktiń tek [[insannıń kóbeyiwi|kóbeyiw]] maqsetindegi tálimatı menen baylanıslı<ref name="LeRoy">{{cite book |author=LeRoy Bullough |first1=Vern |url=https://books.google.com/books?id=y5HFtMkmFMYC&pg=PA27 |title=Human Sexuality: An Encyclopedia |last2=Bullough |first2=Bonnie |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=1994 |isbn=0824079728 |pages=27–28 |access-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917172401/https://books.google.com/books?id=y5HFtMkmFMYC&pg=PA27 |archive-date=September 17, 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="Discovery.com"/>. Ol [[tabu]] yamasa tábiyiy emes dep esaplanıwı múmkin hám ayırım mámleketlerde [[Seks hám nızam|jınayat]] esaplanıp, [[deneden jaza beriw|dene jazası]] yamasa [[ólim jazası]] menen jazalanadı<ref name="LeRoy"/><ref name="Discovery.com"/>. Kerisinshe, anal seks basqa jınıslıq kórinisler sıyaqlı jınıslıq belsendiliktiń tábiyiy hám durıs forması retinde qarastırılıwı múmkin hám adamnıń [[jınıslıq turmıs]]ınıń tolıqtırıwshı yamasa tiykarǵı elementi bola aladı<ref name="LeRoy"/><ref name="Discovery.com"/>. == Hayal hám erkek arasında == [[Fayl:Wiki-pegging.png|thumb|[[Pegging]] (hayaldıń erkek penen jınıslıq qatnası)]] {{main|Pegging}} Hayallar erkektiń anal tesigine (artqı tesigine) sırtqı yamasa ishki aymaqlardı barmaq penen stimullastırıw arqalı jınıslıq jaqtan qanaatlandırıwı múmkin; olar, sonday-aq, [[perineum]]dı (erkekler ushın [[urıq qaltası]]nıń tiykarı menen artqı tesik ortasındaǵı orın) stimullastırıw, [[Prostata bezin massajlaw|prostatanı massaj qılıw]] yamasa anilingus (oral jınıslıq qatnas) menen shuǵıllanıwı múmkin<ref name="LeRoy"/><ref name="Zdrok"/><ref name="Keesling">{{cite book|first=Barbara|last=Keesling|title=Sexual Pleasure: Reaching New Heights of Sexual Arousal and Intimacy|publisher=[[Hunter House Publishers|Hunter House]]|year=2005|page=221|access-date=July 6, 2013|isbn=9780897934350|url=https://books.google.com/books?id=EG2qGvbgneoC|archive-date=April 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410043629/https://books.google.com/books?id=EG2qGvbgneoC|url-status=live}}</ref>. Sonday-aq, [[falloimitator]] sıyaqlı jınıslıq oyınshıqlardan da paydalanılıwı múmkin<ref name="LeRoy" /><ref name="Zdrok" />. Hayaldıń erkektıń artqı tesigin [[strapon]] járdeminde penetraciya qılıw (kirisiw) ámeliyati [[pegging]] dep ataladı<ref name="Hawley"/><ref>{{Cite book |last1=Beckett |first1=Cooper S. |url=https://books.google.com/books?id=3HZ5EAAAQBAJ |title=The Pegging Book: A Complete Guide to Anal Sex with a Strap-On Dildo |last2=Miller |first2=Lyndzi |date=October 14, 2022 |publisher=Thorntree Press LLC |isbn=978-1-952125-22-5 |language=en}}</ref>. Reece hám basqalar 2010-jılı erkekler arasında anal penetraciyanıń kóp ushıraspaytuǵının keltirip, «14 jas penen 94 jas aralıǵındaǵı erkekler arasında shama menen 7%i anal qatnasta passiv sherik bolǵanın aytqan»<ref name="Carroll2">{{cite book|author=Janell L. Carroll|title=Discovery Series: Human Sexuality|edition=1st|publisher=[[Cengage Learning]]|page=285|isbn=978-1111841898|year=2012|access-date=August 25, 2013|url=https://google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&pg=PT317|archive-date=March 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324013314/https://google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&pg=PT317|url-status=live}}</ref>. ''[[The BMJ]]'' 1999-jılı bılay dep jazǵan:{{Blockquote|Geteroseksuallıq qatnasta qansha erkek óziniń artqı tesigine jınıslıq stimulyaciya berilgenin qáleytuǵını haqqında basıp shıǵarılǵan maǵlıwmatlar az. Aytılıwınsha, bul san júdá úlken. Bizde bar bolǵan maǵlıwmatlar derlik tek jınıslıq penetraciya ámeliyatları menen baylanıslı, al artqı tesik sheńberiniń barmaqlar yamasa til menen ústirtin baylanısı kóbirek úyrenilmegen, biraq bul barlıq jınıslıq baǵdardaǵı erkekler ushın ulıwma jınıslıq ámeliyat dep esaplanıwı múmkin<ref name="Robin Bell">{{cite journal |last1=Bell |first1=R. |title=ABC of sexual health: Homosexual men and women |journal=BMJ |date=13 February 1999 |volume=318 |issue=7181 |pages=452–455 |doi=10.1136/bmj.318.7181.452 |pmid=9974466 |pmc=1114912 }}</ref>}}. == Derekler == {{Derekler}} === Qosımsha oqıw ushın === * Brent, Bill ''Ultimate Guide to Anal Sex for Men'', Cleis Press, 2002. * DeCitore, David ''Arouse Her Anal Ecstasy'' (2008) {{ISBN|978-0-615-39914-0}} * Houser, Ward ''Anal Sex'', Encyclopedia of Homosexuality Dynes, Wayne R. (ed.), Garland Publishing, 1990. pp.&nbsp;48–50. * Morin, Jack ''Anal Pleasure & Health: A Guide for Men and Women'', Down There Press, 1998. {{ISBN|978-0-940208-20-9}} * Sanderson, Terry ''The Gay Man's Kama Sutra'', Thomas Dunne Books, 2004. * [[Tristan Taormino]] ''[[The Ultimate Guide to Anal Sex for Women]]'', Cleis Press, 1997, 2006. {{ISBN|978-1-57344-028-8}} * Underwood, Steven G. ''Gay Men and Anal Eroticism: Tops, Bottoms, and Versatiles'', Harrington Park Press, 2003 == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Anal sex}} {{Jınısıy qatnasıq pozaları}} {{Jınısıy qatnasıq}} [[Kategoriya:Jınısıy qatnasıq poziciyaları]] [[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]] [[Kategoriya:Anal jınıslıq qatnasıq| ]] [[Kategoriya:Anal erotizm]] [[Kategoriya:Seksologiya]] gxhuahe79kaoeh3ncxxpdkdfvznbgad 0 34064 266250 215486 2026-08-18T00:26:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266250 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = |negizgi atı = Allan Dwan |súwret = Allan Dwan - Sep 1920 EH.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = Allan Dwan, 1920 |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Joseph Aloysius Dwan |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = Toronto, Ontario, Kanada |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Los-Anjeles]], [[AQSh]] |puqaralıǵı = |milleti = |kásibi = film direktorı, prosyusser |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = 1911–1961; 1980 |belgili pikirleri = |ákesi = |anası = |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = [[Pauline Bush (aktrisa)|Pauline Bush]]<br/>Marie Shelto }} '''Allan Dwan''' (tuwılǵandaǵı atı '''Joseph Aloysius Dwan'''; [[1885|1885-jıl]] [[3-aprel]] — [[1981|1981-jıl]] [[28-dekabr]]) — kanadalı hám amerikalı kino pioneri, rejissyor, prodyuser hám scenarist bolǵan. == Jaslıq jılları == Joseph Aloysius Dwan Kanadanıń Ontario provinciyasındaǵı [[Toronto]] qalasında tuwılǵan. Ol jún kiyimler menen sawda islewshi Joseph Michael Dwan (1857–1917) hám onıń hayalı Mary Jane Dwannıń (qız familiyası Hunt) kishi ulı edi. 1939-jıl avgusttaǵı [[naturalizaciya]] haqqındaǵı arzasında kórsetiliwinshe, onıń shańaraǵı 1892-jıl 4-dekabrde, ol jeti jasında bolǵanda Vindzordan Detroytqa parom arqalı ótken hám AQShqa kóship kelgen. Onıń úlken aǵası Leo Garnet Dwan (1883–1964) shıpaker bolǵan. Allan Dwan [[Notr-Dam universiteti]]nde injenerlik baǵdarında oqıǵan, soń Chikagodaǵı jaqtılandırıw kompaniyasında islegen. Ol jańadan rawajlanıp kiyatırǵan kino industriyasına úlken qızıǵıwshılıq bildirdi hám «[[Essanay Studios]]» oǵan scenarist bolıw imkaniyatın usınǵanda, bul jumıstı qabılladı<ref name="Kevin Brownlow 1968">{{cite book|author=Brownlow, Kevin|author-link=Kevin Brownlow|title=The Parade's Gone By...|url=https://archive.org/details/paradesgonebyaba0000kevi|publisher=[[Ballantine Books|Ballantine Books, Inc.]]|location=New York|year=1969|page=[https://archive.org/details/paradesgonebyaba0000kevi/page/111 111]}}</ref>. Ol waqıtta [[Amerika Qurama Shtatlarınıń shıǵıs jaǵalawı|Shıǵıs jaǵalawdıń]] ayırım kino xızmetkerleri qıstı Kaliforniyada ótkeriwdi baslaǵan edi, sebebi onıń klımatı jıllı hawa rayın talap etetuǵın jumıslardı dawam ettiriwge imkaniyat beretuǵın edi. Tez arada birneshe kino kompaniyaları ol jerde jıl boyı islewge ótti hám 1911-jılı Dwan [[Gollivud]]ta yarım stavkada isley basladı. Ele Nyu-Yorkta júrgen waqıtında, 1917-jılı ol [[Kino rejissyorlar awqamı]]nıń Shıǵıs jaǵalaw bóliminiń tiykarın salıwshı prezidenti boldı<ref name="frankenstein">{{cite news|last=Fournier|first=Pierre|url=http://io9.gizmodo.com/5706057/the-first-frankenstein-of-the-movies|title=The first Frankenstein of the movies|work=[[io9]]|date=December 4, 2010|access-date=April 28, 2016}}</ref>. == Karyerası == Dwan rejissyorlıq karyerasın 1911-jılı tosınnan baslaǵan. Onı jumıs beriwshileri joǵalıp ketken bir kompaniyanı tabıw ushın Kaliforniyaǵa jibergen edi. Dwan kompaniyanı tabıwǵa eristi hám olardıń ishimlikke berilgen rejissyorınıń qaytıwın hám jumıstı dawam ettiriwin kútip otırǵanın bildi. Dwan Chikagodaǵı baslıqlarına jaǵdaydı túsindirip telegramma jiberdi hám kompaniyanı tarqatıwdı usındı. Olar Dwannıń ózine toqtap qalǵan filmniń rejissyorı bolıwdı tapsırdı. Dwan jaǵdaydı hám olardıń jumıssız qalıwı múmkinligin túsindirgende, olar: «Siz biz kórgen eń jaqsı rejissyorsız» dep juwap bergen<ref name="HollywoodDoc">{{cite episode |title=The Man with the Megaphone |series=[[Hollywood (1980 TV series)|Hollywood]] |date=March 11, 1980 |number=10}}</ref>. Dwan 1911-jıl avgusttan 1912-jıl iyulǵa shekem [[Kaliforniya shtatı, La-Mesa|La-Mesa]]daǵı [[Flying A Studios]] studiyasın basqardı<ref>{{Web deregi | url = http://eastcountymagazine.org/node/6833| bet = La mesa to honor its tinseltown roots aug. 12–13}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://lamesa.patch.com/articles/100-simple-melodramas-were-made-in-la-mesa-100-years-ago| bet = Proto-Hollywood: 100 Melodramas Were Made In La Mesa 100 Years Ago| sáne = 2011-jıl 10-avgust }}</ref>. «Flying A» Kaliforniya tariyxındaǵı dáslepki kinostudiyalardıń biri edi. 2011-jıl 12-avgustta La-Mesa bulvarında Dwan hám bul studiyanıń esteligi ushın arnawlı taxtasha ornatıldı. Bir qatar vesternler hám komediyalardan soń, Dwan kanadalı-amerikalı aktrisa [[Mary Pickford]] hám onıń kúyewi [[Douglas Fairbanks]] qatnasıwında birneshe tabıslı filmler túsirdi, ásirese 1922-jılǵı joqarı bahalanǵan «[[Robin Gud (film, 1922)|Robin Gud]]» filmi menen tanıldı. Sol waqıtta ol [[Carole Lombard]]tıń kinodaǵı dáslepki roli bolǵan «[[Mınasız ayıp (film)|Mınasız ayıp]]» (A Perfect Crime) filmine de rejissyorlıq etti. Dwan [[Gloria Swanson]] menen segiz kórkem film hám bir qısqa metrajlı filmde birge isledi. Dawıslı kinolar payda bolǵannan keyin, Dwan jas juldız [[Shirley Temple]] qatnasındaǵı «[[Xeydi (film, 1937)|Xeydi]]» (1937) hám «[[Sannibruk fermasınan Rebekka (film, 1938)|Sannibruk fermasınan Rebekka]]» (1938) filmlerin túsirdi. Dwan basqa eki ataqlı gollivudlı rejissyor — [[Óz eliniń sıyqırshısı (film, 1939)|«Óz eliniń sıyqırshısı»]] hám «[[Samal menen ushqanlar (film)|Samal menen ushqanlar]]» filmlerin túsirgen [[Victor Fleming]] hám aktyor, rejissyor hám prodyuser bolǵan [[Marshall Neilan]]nıń karyerasın baslawǵa kómeklesti. Óziniń derlik 50 jıllıq karyerası dawamında Dwan 125 filmge rejissyorlıq etti, olardıń ayırımları úlken tanımalılıqqa iye boldı, mısalı 1949-jılǵı «[[Ivodzima qumları]]» filmi. Ol óziniń aqırǵı filmin 1961-jılı túsirdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.afi.com/members/catalog/SearchResult.aspx?s=&retailCheck=&Type=PN&CatID=DATABIN_DIRECTOR&ID=11207&AN_ID=&searchedFor=Allan_Dwan_| baspaxana = [[American Film Institute]]| bet = Allan Dwan, Filmography| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-dekabr }}</ref>. Kinematografiyanıń aqırǵı tiri qalǵan pionerleriniń biri retinde, ol 1980-jılǵı «[[Gollivud (teleserial)|Gollivud]]» hújjetli serialı ushın kóp sanlı sáwbetler bergen<ref name="HollywoodDoc"/>. Ol Los-Andjeleste 96 jasında qaytıs boldı hám [[San-Fernando missiyası qábirstanı|San-Fernando missiyası qábirstanına]] jerlendi. Dwannıń [[Gollivud ataqlılar qıyabanı|Gollivud ataqlılar qıyabanında]] óz juldızı bar. «Film Journal International» baspasına Daniel Eagan Dwandı kinonıń dáslepki pionerleriniń biri retinde súwretlep, onıń stili «kózge taslanbaytuǵınday ápiwayı, biraq ol óz personajlarına úlken janashırlıq sezimleri menen qaraydı» dep aytqan<ref>{{Web deregi | last1 = Eagan| first1 = Daniel| bet = MoMA's Republic Pictures series offers B-movie rediscoveries and restorations| url = http://www.filmjournal.com/momas-republic-pictures-series-offers-b-movie-discoveries-and-restorations| jumıs = [[Film Journal International]]| baspaxana = [[Prometheus Global Media|Prometheus Global Media, LLC]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 1-fevral | sáne = 2018-jıl 31-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180131223908/http://www.filmjournal.com/momas-republic-pictures-series-offers-b-movie-discoveries-and-restorations| arxivsáne = 2018-jıl 31-yanvar | url-status = dead}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Allan Dwan}} [[Kategoriya:1885-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1981-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XX ásir amerikalı erkek jazıwshılar]] [[Kategoriya:XX ásir amerikalı scenariyshiler]] [[Kategoriya:Los-Andjelestenli kinorejissyorlar]] [[Kategoriya:Los-Andjelestenli kinoprodyuserler]] [[Kategoriya:Amerikalı erkek scenariyshiler]] [[Kategoriya:San-Fernando missiyası qábirstanına jerlengenler]] [[Kategoriya:AQShqa kóship ótken kanadalılar]] [[Kategoriya:Torontodanli kinorejissyorlar]] qdezzbst4puo6wv69xn31aowdut2cvb 0 34065 266086 215487 2026-08-17T18:57:19Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266086 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Andrey Tarkovskiy |negizgi atı = Андрей Тарковский |súwret = Andrei tarkovsky stamp russia 2007.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Andrey Arsenevich Tarkovskiy |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[RSFSR]], [[SSRA]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Parij]], [[Franciya]] |puqaralıǵı = |milleti = |kásibi = film direktor |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = 1958–1986 |belgili pikirleri = |ákesi = [[Arseny Tarkovskiy]] |anası = |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = [[Irma Raush]]<br>[[Larisa Kizilova]] |perzentleri = 3 }} '''Andrey Arsenyevich Tarkovskiy''' ({{langx|ru|Андрей Арсеньевич Тарковский}}, {{IPA|ru|ɐnˈdrʲej ɐrˈsʲenʲjɪvʲɪtɕ tɐrˈkofskʲɪj|pron|Pronunciation ru андрей тарковский.ogg}}<ref>{{Web deregi | til = en| url = https://forvo.com/word/%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/#ru| bet = How to pronounce Андрей Тарковский| jumıs = forvo.com}}</ref>; [[1932|1932-jıl]] [[4-aprel]]<ref>{{Web deregi | url = https://bigenc.ru/c/tarkovskii-andrei-arsen-evich-279216/?v=7226008| bet = Тарковский, Андрей Арсеньевич| avtor = [[Andrei Plakhov|Андрей Степанович Плахов]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-aprel | publication-date = May 11, 2023}} // ''[[Great Russian Encyclopedia|Большая российская энциклопедия]]''. Том 31. [[Москва]], 2016, с. 674.</ref> — [[1986|1986-jıl]] [[29-dekabr]]) — shıǵıwı tegi rus bolǵan sovet kinorejissyorı hám scenaristi<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|author=Peter Rollberg|publisher=Rowman & Littlefield|year=2009|place=US|isbn=978-0-8108-6072-8|pages=685–690}}</ref>. Ol kino tariyxındaǵı eń ullı rejissyorlardıń biri retinde keńnen tán alınadı. [[Andrey Tarkovskiy dóretpeleri|Onıń filmleri]] ruwxıy hám [[metafizika]]lıq temalardı izertleydi hám olar [[Áste kino|áste pát hám uzın kadrlardı]], túske uqsas vizual súwretlerdi hám de tábiyat hám yadqa degen qızıǵıwshılıǵı menen tanılǵan<ref name=Sight>{{Web deregi | last1 = James| first1 = Nick| bet = The Tarkovsky Legacy| url = https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/features/deep-focus/tarkovsky-legacy| jumıs = [[Sight & Sound]]| sáne = 2019-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-avgust }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petric |first1=Vlada |title=Tarkovsky's Dream Imagery |url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_winter-1989-1990_43_2/page/28 |journal=Film Quarterly |date=December 1989 |volume=43 |issue=2 |pages=28–34 |doi=10.1525/fq.1989.43.2.04a00040}}</ref>. Tarkovskiy [[Ǵútkilawqamlıq mámleketlik kinematografiya institutı|Púkilawqamlıq mámleketlik kinematografiya institutında]] rejissyor [[Mixail Romm|Mixail Rommnan]] sabaq alıp, kino kórkemin úyrendi hám keyinirek Sovet Awqamında óziniń dáslepki bes kórkem filmin túsirdi: [[Ivannıń balalıǵı|«Ivannıń balalıǵı»]] (1962), «[[Andrey Rublyov (film)|Andrey Rublyov]]» (1966), «[[Solyaris (film, 1972)|Solyaris]]» (1972), «[[Ayna (film, 1975)|Ayna]]» (1975) hám «[[Stalker (film, 1979)|Stalker]]» (1979). Mámleketlik kino mekemeleri ([[Mámleketlik kinematografiya komiteti|Goskino]]) menen kóp jıllıq dóretiwshilik kelispewshiliklerden soń, ol 1979-jılı elden ketti hám óziniń sońǵı eki filmin — «[[Nostalgiya]]» (1983) hám «[[Qurbanlıq (film, 1986)|Qurbanlıq]]» (1986) — shet elde túsirdi. 1986-jılı ol kino hám kórkem óner haqqındaǵı «[[Waqıt ishinde músinlew]]» kitabın basıp shıǵardı. Sol jıldıń aqırında ol rak keselliginden qaytıs boldı, bul awırıwǵa «Stalker» filmin túsiriwde qollanılǵan záhárli jerler sebep bolǵan bolıwı múmkin<ref name="SharunQuote">{{Citation |last=Tyrkin |first=Stas |title=In Stalker Tarkovsky foretold Chernobyl |date=2001-03-23 |url=http://www.acs.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |access-date=2009-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322094135/https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |publisher=Nostalghia.com |archive-date=2018-03-22}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = [ Nostalghia.com {{!}} The Topics :: Sharun - In Stalker Tarkovsky foretold Chernobyl ]| url = https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180322094135/https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html| arxivsáne = 2018-jıl 22-mart | qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-dekabr | jumıs = people.ucalgary.ca}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Kemp| at = Sam| sáne = 2022-jıl 30-may | bet = How 'Stalker' claimed the life of Andrei Tarkovsky| url = https://faroutmagazine.co.uk/stalker-killed-andrei-tarkovsky/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-dekabr | jumıs = faroutmagazine.co.uk| til = en-US}}</ref>. Tarkovskiy óz karyerası dawamında [[Andrey Tarkovskiy alǵan sıylıqlar dizimi|kóplegen sıylıqlardıń]] iyesi boldı, atap aytqanda, [[Xalıqaralıq kinopressa federaciyası|FIPRESCI]] sıylıǵı, [[Ekumenikalıq jyuri sıylıǵı]] hám [[Kann kino festivalı]]nıń «[[Kann kino festivalınıń Gran-prisi|Gran-pri]]» sıylıǵı, sonday-aq óziniń dáslepki «Ivannıń balalıǵı» filmi ushın [[Veneciya kino festivalı]]nıń «[[Altın arslan]]» sıylıǵı hám «Qurbanlıq» filmi ushın [[BAFTA]] sıylıǵına iye boldı. 1990-jılı oǵan óliminen soń Sovet Awqamınıń abıroylı [[Lenin sıylıǵı]] berildi. Onıń úsh filmi — «Andrey Rublyov», «Ayna» hám «Stalker» — «[[Sight & Sound]]» jurnalınıń [[Sight & Sound: Barlıq dáwirlerdiń eń ullı filmleri (2012)|2012-jılǵı barlıq dáwirlerdiń 100 eń ullı filmleri sorawnamasına]] kirgizildi<ref name=Bfi1>{{Web deregi | last1 = Gray| first1 = Carmen| bet = Where to begin with Andrei Tarkovsky| url = https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-andrei-tarkovsky| jumıs = [[British Film Institute]]| sáne = 2015-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-sentyabr }}</ref>. == Ómiri hám karyerası == === Balalıǵı hám jaslıq jılları === Andrey Tarkovskiy Ivanovo sanaat wálayatınıń (házirgi Rossiya, [[Kostroma wálayatı]], [[Kadiy rayonı]]) [[Yuryevec rayonı]]ndaǵı [[Zavrajye (Kadiy rayonı)|Zavrajye]] awılında tuwılǵan. Ákesi — [[Ukrainlar|ukrain]] shıǵıslı [[yelisavetgrad]]lı shayır hám awdarmashı [[Arseniy Tarkovskiy|Arseniy Aleksandrovich Tarkovskiy]]<ref name="Skurativsky">{{Web deregi | familiya = Skurativsky| at = Vadym| bet = Andrei Tarkovsky and Ukraine| url = http://www.nostalghia.com/TheTopics/skurat_summary.html| jumıs = nostalghia.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-sentyabr }}</ref>, al anası — [[Maksim Gorkiy atındaǵı Ádebiyat institutı]]nıń pitkeriwshisi, keyinirek korrektor bolıp islegen Mariya Ivanova Vishnyakova bolǵan; ol Moskvadaǵı Dubasovy áwladınıń iyeliginde tuwılǵan. Andreydiń ákesi tárepinen atası Aleksandr Karlovich Tarkovskiy ({{langx|pl|link=no|Aleksander Karol Tarkowski}}) bank xızmetkeri bolıp islegen [[Polyak dvoryanları|polyak dvoryanı]] edi. Onıń hayalı Mariya Danilovna Rachkovskaya [[Yassı]]dan kelgen [[Rumınlar|rumın]] tili muǵallimi bolǵan<ref name='gordon'>{{Web deregi | url = http://www.tarkovskiy.su/texty/vospominania/MTarkovskaya04.html| bet = Marina Tarkovskaya: "My brother enjoyed being a descendant of the Dagestanian princes"}} interview to the {{ill|Gordon Boulevard (newspaper)|uk|Бульвар Гордона|lt=Gordon Boulevard|italic=y}} newspaper at the ''Andrei Tarkovsky'' media archive, 2007 (in Russian).</ref>. Andreydiń anası tárepinen apası Vera Nikolayevna Vishnyakova (qız familiyası Dubasova) tariyxı XVII ásirge barıp taqalatın eski rus dvoryanlarınıń [[Dubasovy]] áwladınan edi; onıń tuwısqanlarınıń arasında admiral [[Fyodor Dubasov]] ta bolǵan, biraq Mariya sovet dáwirinde bul fakttı jasırıwǵa májbúr boldı. Ol [[Kaluga guberniyası]]nda tuwılǵan, [[Moskva mámleketlik universiteti]]nde huqıqtan sabaq alǵan hám [[Kozelsk]]te sudya bolıp islegen Ivan Ivanovich Vishnyakov penen turmıs qurǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html| bet = Filming Eternity| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-yanvar | arxivsáne = 2017-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170118051501/http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html| url-status = dead}} interview with Tarkovsky's sister Marina Tarkovskaya, ''{{ill|Itogy|ru|Итоги (журнал)}}'' journal, 2 April 2012 (in Russian).</ref><ref>{{Web deregi | url = https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Дубасовы| bet = Dubasov family}} from the [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]], 1890–1907 ([[Wikisource]], in Russian).</ref>. Shańaraqlıq ápsanalarǵa qaraǵanda, Tarkovskiydiń ákesi tárepinen ata-babaları Daǵıstannıń [[Tarki shamxallıǵı]]nan shıqqan knyazlar bolǵan. Biraq onıń qarındası [[Marina Tarkovskaya]] shańaraq shejiresin mánisli túrde izertlep, bul gápti «ápsana yamasa házilge uqsas nárse» dep atadı hám bul maǵlıwmattı tastıyıqlaytuǵın heshqanday hújjet joqlıǵın ayttı<ref name='gordon' />. Tarkovskiy balalıǵın [[Yuryevec]]te ótkerdi<ref>{{cite news |first=Marina |last=Sipatova |script-title=ru:Тайна рода Тарковских |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |year=2007 |url=http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/02/20/culture/92002 |language=ru|access-date=25 November 2007}}</ref>. Ákesi 1937-jılı shańaraǵın taslap ketti hám 1941-jılı óz qálewi menen urısqa baradı. Ol 1943-jılı ayaǵınan oq tiyip (gangrena sebepli keyinirek ayaǵı kesildi), [[Qızıl juldız ordeni]] menen sıylıqlanıp úyine qaytıp keldi<ref>{{cite AV media |people=Donatella Baglivo |date=1984 |title=Un poeta nel Cinema: Andreij Tarkovskij|trans-title=Andrei Tarkovsky: A Poet in the Cinema |medium=Documentary}}</ref>. Tarkovskiy anasınıń qasında qaldı, soń qarındası Marina menen birge Moskvaǵa kóship ótti, ol jerde anası baspaxanada korrektor bolıp isledi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Andrey Tarkovsky}} [[Kategoriya:Andrey Tarkovskiy| ]] [[Kategoriya:1932-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1986-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XX ásir rus kúndelik jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus erkek jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus hújjetli ádebiyat jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus scenaristler]] [[Kategoriya:Scenaristler hám kinorejissyorlar joqarı kurslarınıń akademiyalıq xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Senty-Jenevye-de-Bua rus qábirstanına jerlengenler]] [[Kategoriya:Kann kino festivalınıń eń jaqsı rejissyor sıylıǵı iyeleri]] [[Kategoriya:Franciyada ókpe ragınan qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Eń jaqsı shet tilindegi film ushın BAFTA sıylıǵın alǵan rejissyorlar]] [[Kategoriya:Altın arıslan sıylıǵın alǵan rejissyorlar]] [[Kategoriya:Moskvalı kino xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Gerasimov atındaǵı kinematografiya institutı pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:RSFSR xalıq artistleri]] [[Kategoriya:Lenin sıylıǵı iyeleri]] ab02yyqhozujiw3qixu9dgyzl0t29ny 266338 266086 2026-08-18T01:41:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266338 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Andrey Tarkovskiy |negizgi atı = Андрей Тарковский |súwret = Andrei tarkovsky stamp russia 2007.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Andrey Arsenevich Tarkovskiy |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[RSFSR]], [[SSRA]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Parij]], [[Franciya]] |puqaralıǵı = |milleti = |kásibi = film direktor |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = 1958–1986 |belgili pikirleri = |ákesi = [[Arseny Tarkovskiy]] |anası = |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = [[Irma Raush]]<br>[[Larisa Kizilova]] |perzentleri = 3 }} '''Andrey Arsenyevich Tarkovskiy''' ({{langx|ru|Андрей Арсеньевич Тарковский}}, {{IPA|ru|ɐnˈdrʲej ɐrˈsʲenʲjɪvʲɪtɕ tɐrˈkofskʲɪj|pron|Pronunciation ru андрей тарковский.ogg}}<ref>{{Web deregi | til = en| url = https://forvo.com/word/%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/#ru| bet = How to pronounce Андрей Тарковский| jumıs = forvo.com}}</ref>; [[1932|1932-jıl]] [[4-aprel]]<ref>{{Web deregi | url = https://bigenc.ru/c/tarkovskii-andrei-arsen-evich-279216/?v=7226008| bet = Тарковский, Андрей Арсеньевич| avtor = [[Andrei Plakhov|Андрей Степанович Плахов]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-aprel | publication-date = May 11, 2023}} // ''[[Great Russian Encyclopedia|Большая российская энциклопедия]]''. Том 31. [[Москва]], 2016, с. 674.</ref> — [[1986|1986-jıl]] [[29-dekabr]]) — shıǵıwı tegi rus bolǵan sovet kinorejissyorı hám scenaristi<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1|author=Peter Rollberg|publisher=Rowman & Littlefield|year=2009|place=US|isbn=978-0-8108-6072-8|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1/page/685 685]–690}}</ref>. Ol kino tariyxındaǵı eń ullı rejissyorlardıń biri retinde keńnen tán alınadı. [[Andrey Tarkovskiy dóretpeleri|Onıń filmleri]] ruwxıy hám [[metafizika]]lıq temalardı izertleydi hám olar [[Áste kino|áste pát hám uzın kadrlardı]], túske uqsas vizual súwretlerdi hám de tábiyat hám yadqa degen qızıǵıwshılıǵı menen tanılǵan<ref name=Sight>{{Web deregi | last1 = James| first1 = Nick| bet = The Tarkovsky Legacy| url = https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/features/deep-focus/tarkovsky-legacy| jumıs = [[Sight & Sound]]| sáne = 2019-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-avgust }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petric |first1=Vlada |title=Tarkovsky's Dream Imagery |url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_winter-1989-1990_43_2/page/28 |journal=Film Quarterly |date=December 1989 |volume=43 |issue=2 |pages=28–34 |doi=10.1525/fq.1989.43.2.04a00040}}</ref>. Tarkovskiy [[Ǵútkilawqamlıq mámleketlik kinematografiya institutı|Púkilawqamlıq mámleketlik kinematografiya institutında]] rejissyor [[Mixail Romm|Mixail Rommnan]] sabaq alıp, kino kórkemin úyrendi hám keyinirek Sovet Awqamında óziniń dáslepki bes kórkem filmin túsirdi: [[Ivannıń balalıǵı|«Ivannıń balalıǵı»]] (1962), «[[Andrey Rublyov (film)|Andrey Rublyov]]» (1966), «[[Solyaris (film, 1972)|Solyaris]]» (1972), «[[Ayna (film, 1975)|Ayna]]» (1975) hám «[[Stalker (film, 1979)|Stalker]]» (1979). Mámleketlik kino mekemeleri ([[Mámleketlik kinematografiya komiteti|Goskino]]) menen kóp jıllıq dóretiwshilik kelispewshiliklerden soń, ol 1979-jılı elden ketti hám óziniń sońǵı eki filmin — «[[Nostalgiya]]» (1983) hám «[[Qurbanlıq (film, 1986)|Qurbanlıq]]» (1986) — shet elde túsirdi. 1986-jılı ol kino hám kórkem óner haqqındaǵı «[[Waqıt ishinde músinlew]]» kitabın basıp shıǵardı. Sol jıldıń aqırında ol rak keselliginden qaytıs boldı, bul awırıwǵa «Stalker» filmin túsiriwde qollanılǵan záhárli jerler sebep bolǵan bolıwı múmkin<ref name="SharunQuote">{{Citation |last=Tyrkin |first=Stas |title=In Stalker Tarkovsky foretold Chernobyl |date=2001-03-23 |url=http://www.acs.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |access-date=2009-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322094135/https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |publisher=Nostalghia.com |archive-date=2018-03-22}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = [ Nostalghia.com {{!}} The Topics :: Sharun - In Stalker Tarkovsky foretold Chernobyl ]| url = https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180322094135/https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html| arxivsáne = 2018-jıl 22-mart | qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-dekabr | jumıs = people.ucalgary.ca}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Kemp| at = Sam| sáne = 2022-jıl 30-may | bet = How 'Stalker' claimed the life of Andrei Tarkovsky| url = https://faroutmagazine.co.uk/stalker-killed-andrei-tarkovsky/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-dekabr | jumıs = faroutmagazine.co.uk| til = en-US}}</ref>. Tarkovskiy óz karyerası dawamında [[Andrey Tarkovskiy alǵan sıylıqlar dizimi|kóplegen sıylıqlardıń]] iyesi boldı, atap aytqanda, [[Xalıqaralıq kinopressa federaciyası|FIPRESCI]] sıylıǵı, [[Ekumenikalıq jyuri sıylıǵı]] hám [[Kann kino festivalı]]nıń «[[Kann kino festivalınıń Gran-prisi|Gran-pri]]» sıylıǵı, sonday-aq óziniń dáslepki «Ivannıń balalıǵı» filmi ushın [[Veneciya kino festivalı]]nıń «[[Altın arslan]]» sıylıǵı hám «Qurbanlıq» filmi ushın [[BAFTA]] sıylıǵına iye boldı. 1990-jılı oǵan óliminen soń Sovet Awqamınıń abıroylı [[Lenin sıylıǵı]] berildi. Onıń úsh filmi — «Andrey Rublyov», «Ayna» hám «Stalker» — «[[Sight & Sound]]» jurnalınıń [[Sight & Sound: Barlıq dáwirlerdiń eń ullı filmleri (2012)|2012-jılǵı barlıq dáwirlerdiń 100 eń ullı filmleri sorawnamasına]] kirgizildi<ref name=Bfi1>{{Web deregi | last1 = Gray| first1 = Carmen| bet = Where to begin with Andrei Tarkovsky| url = https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-andrei-tarkovsky| jumıs = [[British Film Institute]]| sáne = 2015-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-sentyabr }}</ref>. == Ómiri hám karyerası == === Balalıǵı hám jaslıq jılları === Andrey Tarkovskiy Ivanovo sanaat wálayatınıń (házirgi Rossiya, [[Kostroma wálayatı]], [[Kadiy rayonı]]) [[Yuryevec rayonı]]ndaǵı [[Zavrajye (Kadiy rayonı)|Zavrajye]] awılında tuwılǵan. Ákesi — [[Ukrainlar|ukrain]] shıǵıslı [[yelisavetgrad]]lı shayır hám awdarmashı [[Arseniy Tarkovskiy|Arseniy Aleksandrovich Tarkovskiy]]<ref name="Skurativsky">{{Web deregi | familiya = Skurativsky| at = Vadym| bet = Andrei Tarkovsky and Ukraine| url = http://www.nostalghia.com/TheTopics/skurat_summary.html| jumıs = nostalghia.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-sentyabr }}</ref>, al anası — [[Maksim Gorkiy atındaǵı Ádebiyat institutı]]nıń pitkeriwshisi, keyinirek korrektor bolıp islegen Mariya Ivanova Vishnyakova bolǵan; ol Moskvadaǵı Dubasovy áwladınıń iyeliginde tuwılǵan. Andreydiń ákesi tárepinen atası Aleksandr Karlovich Tarkovskiy ({{langx|pl|link=no|Aleksander Karol Tarkowski}}) bank xızmetkeri bolıp islegen [[Polyak dvoryanları|polyak dvoryanı]] edi. Onıń hayalı Mariya Danilovna Rachkovskaya [[Yassı]]dan kelgen [[Rumınlar|rumın]] tili muǵallimi bolǵan<ref name='gordon'>{{Web deregi | url = http://www.tarkovskiy.su/texty/vospominania/MTarkovskaya04.html| bet = Marina Tarkovskaya: "My brother enjoyed being a descendant of the Dagestanian princes"}} interview to the {{ill|Gordon Boulevard (newspaper)|uk|Бульвар Гордона|lt=Gordon Boulevard|italic=y}} newspaper at the ''Andrei Tarkovsky'' media archive, 2007 (in Russian).</ref>. Andreydiń anası tárepinen apası Vera Nikolayevna Vishnyakova (qız familiyası Dubasova) tariyxı XVII ásirge barıp taqalatın eski rus dvoryanlarınıń [[Dubasovy]] áwladınan edi; onıń tuwısqanlarınıń arasında admiral [[Fyodor Dubasov]] ta bolǵan, biraq Mariya sovet dáwirinde bul fakttı jasırıwǵa májbúr boldı. Ol [[Kaluga guberniyası]]nda tuwılǵan, [[Moskva mámleketlik universiteti]]nde huqıqtan sabaq alǵan hám [[Kozelsk]]te sudya bolıp islegen Ivan Ivanovich Vishnyakov penen turmıs qurǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html| bet = Filming Eternity| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-yanvar | arxivsáne = 2017-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170118051501/http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html| url-status = dead}} interview with Tarkovsky's sister Marina Tarkovskaya, ''{{ill|Itogy|ru|Итоги (журнал)}}'' journal, 2 April 2012 (in Russian).</ref><ref>{{Web deregi | url = https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Дубасовы| bet = Dubasov family}} from the [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]], 1890–1907 ([[Wikisource]], in Russian).</ref>. Shańaraqlıq ápsanalarǵa qaraǵanda, Tarkovskiydiń ákesi tárepinen ata-babaları Daǵıstannıń [[Tarki shamxallıǵı]]nan shıqqan knyazlar bolǵan. Biraq onıń qarındası [[Marina Tarkovskaya]] shańaraq shejiresin mánisli túrde izertlep, bul gápti «ápsana yamasa házilge uqsas nárse» dep atadı hám bul maǵlıwmattı tastıyıqlaytuǵın heshqanday hújjet joqlıǵın ayttı<ref name='gordon' />. Tarkovskiy balalıǵın [[Yuryevec]]te ótkerdi<ref>{{cite news |first=Marina |last=Sipatova |script-title=ru:Тайна рода Тарковских |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |year=2007 |url=http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/02/20/culture/92002 |language=ru|access-date=25 November 2007}}</ref>. Ákesi 1937-jılı shańaraǵın taslap ketti hám 1941-jılı óz qálewi menen urısqa baradı. Ol 1943-jılı ayaǵınan oq tiyip (gangrena sebepli keyinirek ayaǵı kesildi), [[Qızıl juldız ordeni]] menen sıylıqlanıp úyine qaytıp keldi<ref>{{cite AV media |people=Donatella Baglivo |date=1984 |title=Un poeta nel Cinema: Andreij Tarkovskij|trans-title=Andrei Tarkovsky: A Poet in the Cinema |medium=Documentary}}</ref>. Tarkovskiy anasınıń qasında qaldı, soń qarındası Marina menen birge Moskvaǵa kóship ótti, ol jerde anası baspaxanada korrektor bolıp isledi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Andrey Tarkovsky}} [[Kategoriya:Andrey Tarkovskiy| ]] [[Kategoriya:1932-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1986-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XX ásir rus kúndelik jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus erkek jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus hújjetli ádebiyat jazıwshıları]] [[Kategoriya:XX ásir rus scenaristler]] [[Kategoriya:Scenaristler hám kinorejissyorlar joqarı kurslarınıń akademiyalıq xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Senty-Jenevye-de-Bua rus qábirstanına jerlengenler]] [[Kategoriya:Kann kino festivalınıń eń jaqsı rejissyor sıylıǵı iyeleri]] [[Kategoriya:Franciyada ókpe ragınan qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Eń jaqsı shet tilindegi film ushın BAFTA sıylıǵın alǵan rejissyorlar]] [[Kategoriya:Altın arıslan sıylıǵın alǵan rejissyorlar]] [[Kategoriya:Moskvalı kino xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Gerasimov atındaǵı kinematografiya institutı pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:RSFSR xalıq artistleri]] [[Kategoriya:Lenin sıylıǵı iyeleri]] 6ue7z893igncc6z4scxd0nvk1p66kxb 0 34069 266081 215488 2026-08-17T18:51:23Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266081 wikitext text/x-wiki '''Júrek dárti''' (sonday-aq, '''júrek jarası'''/'''jaralı júrek''' yamasa '''kewil azabı''' dep te ataladı) — bul úlken joǵaltıw yamasa tereń saǵınıshtı basınan ótkergende sezinetuǵın kúshli emocional stress yamasa awırsınıwdı bildiretuǵın metafora. Ol kóbinese qayǵı hám aza tutıw menen, ásirese jaqın adamınıń óliminen keyingi jaǵday menen tıǵız baylanıslı boladı. Bul túsinik barlıq mádeniyatlarǵa tán bolıp, kóbinese juwapsız yamasa joǵalǵan muhabbatqa baylanıslı aytıladı<ref name="Johnson">{{Web deregi | url = http://bpdfamily.com/content/broken-heart-can-hurt-you| bet = A Broken Heart can Really Hurt You| avtor = Johnson| at = R. Skip| baspaxana = [[BPDFamily.com]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Sátsiz romantikalıq muhabbat yamasa juwapsız muhabbat oǵada azaplı bolıwı múmkin; júrek dártinen azap shegip atırǵan adamlar depressiyaǵa, qayǵıǵa, [[Qáweterleniw|qáweterleniwge]], al anaǵurlım awır jaǵdaylarda travmadan keyingi stress buzılıwına ushırawı múmkin<ref name="Depression through the first year a">{{Cite journal|last1=Zisook|first1=S|last2=Shuchter|first2=SR|title=Depression through the first year after the death of a spouse|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1991-10_148_10/page/1346|journal=American Journal of Psychiatry|date=October 1991|volume=148|issue=10|pages=1346–52|doi=10.1176/ajp.148.10.1346|pmid=1897615}}</ref>. == Fiziologiya == Júrek dártiniń kúshli awırsınıwı ómir súriw instinktiniń bir bólegi dep esaplanadı. «Sociallıq baylanıs sisteması» sol qatnasıqlar joǵalǵanda awırsınıw payda etiw arqalı adamlardı ózleriniń jaqın sociallıq qatnasıqların saqlap qalıwǵa shaqırıw ushın «awırsınıw sistemasınan» paydalanadı. Kvinslend universitetiniń psixologı Djeff Makdonald hám Ueyk Forest universitetiniń psixologı Mark Liri 2005-jılı fizikalıq hám emocional awırsınıw reakciyaları ushın ulıwma mexanizmlerdiń evolyuciyasın usındı hám bunday kórinisler «tek ǵana metafora emes» ekenin tastıyıqladı. Bul túsinik universal dep esaplanadı, sebebi kóplegen mádeniyatlar fizikalıq awırsınıwdı da, qatnasıqlardı joǵaltıw menen baylanıslı sezimlerdi de súwretlew ushın birdey sózlerdi qollanadı<ref name="MacDonald">{{Web deregi | url = http://web.psych.utoronto.ca/gmacdonald/macdonald%20&%20leary,%202005a.pdf| bet = Why Does Social Exclusion Hurt? The Relationship Between Social and Physical Pain| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200408190528/http://web.psych.utoronto.ca/gmacdonald/macdonald%20%26%20leary%2C%202005a.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 8-aprel | avtor = MacDonald| at = Geoff| baspaxana = [[Psychological Bulletin]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-may }}</ref>. Júrek dártin seziwge baylanıslı bolǵan nevrologiyalıq process belgisiz, biraq ol miydiń aldıńǵı cingulyar qabıǵın qamtıydı dep esaplanadı, ol stress waqtında gezbe nervti artıqsha qozdırıwı múmkin, bul kókirekte awırsınıw, kewil aynıwı yamasa bulshıq ettiń qısılıwın payda etedi. Kaliforniya universitetiniń izertlewshileri Naomi Eyzenberger hám Metyu Libermannıń 2008-jılǵı izertlewi boyınsha, qabıllamaw dorsal aldıńǵı cingulyar qabıǵı hám oń ventral mańlay qabıǵınıń belsendiligi menen baylanıslı bolıp, bul aymaqlar awırsınıwdı qayta islewge, sonıń ishinde basqalar sezetuǵın awırıwǵa empatiyaǵa baylanısı bar ekeni anıqlanǵan. Usı izertlewshiler sociallıq stressorlardıń júrekke hám jeke tulǵanıń awırsınıwdı seziwine tásirin atap ótedi. 2011-jılǵı izertlew kórsetkenindey, awır sensorlıq sezimlerge juwap retinde belsendi bolatuǵın miy aymaqları kúshli sociallıq qabıl etilmew yamasa ulıwma sociallıq joǵaltıw waqtında da aktivlesedi. Izertlewge belsene qatnasqan Michigan universitetiniń sociallıq psixologı Etan Kross: «Bul nátiyjeler sociallıq qabıllamaw kewildi awırtadı degen pikirge jańa mánis beredi», - dedi. Izertlew ekinshi dárejeli somatosensorlıq qabıǵı hám dorsal arqa insulanı óz ishine aladı. == Psixologiya == === Quramalı emes qayǵı === Kóplegen qayǵı-hásiretke ushıraǵan adamlar ushın qayǵıdan ótiw jolı aqıbetinde jaqın adamısız ómirge beyimlesiwdiń qabıl etiletuǵın dárejesine jetedi. Kyubler-Ross modeli jaqın adamın joǵaltqannan keyin qayǵınıń bes basqıshı bar ekenin kórsetedi: biykarlaw (moyınlamaw), ashıw, sawda, depressiya hám qabıllaw<ref>{{Jurnal deregi |last=Broom |first=Sarah M. |date=30 August 2004 |title=Milestones |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,689491,00.html |url-status=dead |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224074917/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,689491,00.html |archive-date=24 February 2009}}</ref>. Qayǵırıwshılar dáslepki sezimsizlik dáwirinen ótip, keyin depressiyaǵa, aqırında qayta shólkemlesiw hám qálpine keliwge jetetuǵını moyınlansa da, kópshilik házirgi qayǵı qanigeleri qayǵı tájiriybeleriniń variaciyaları menen ózgeriwshiligi mádeniy toparlar arasında, jeke adamnan adamǵa<ref name="Zisook">{{Cite journal}}</ref>, sonday-aq qarım-qatnasqa kirgizilgen emocional úleske baylanısı kúshliligi hám dawamlılıǵı jaǵınan aytarlıqtay ózgeshelenetuǵının moyınlaydı. Qayta-qayta oylanıw yamasa úziliksiz, qadaǵalap bolmaytuǵın hám azaplı eriksiz oylarǵa beriliw kóbinese qayǵırıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Djon Boulbidiń «joǵalǵan obektti izlew» koncepciyası — aza tutıwshı marqumnıń esteliklerin jiyі eske túsirip, bálkim joǵalǵan adamnıń elesleriniń waqıtsha kórinislerin sezip, qáweterleniw hám kúsheyip baratırǵan tınıshsızlanıw tuwralı. Joǵaltıw «taslap ketiw» yamasa «juwapsız muhabbat» penen baylanıslı bolǵanda, joqarıdaǵılardan tısqarı, bul mental izlew ajırasıwǵa alıp kelgen faktorlar hám joǵalǵan adam menen qayta qosılıw imkaniyatları tuwralı obsessiv oylar menen birge júredi. Qabıl etilmew jaǵdaylarında uyat ta bolıwı múmkin – bul kerek emes, qádirsiz yamasa ılayıqsız bolıwdıń awır sezimi. Qayǵırıwdıń fizikalıq belgilerine tómendegiler kiredi:<ref>{{Jurnal deregi |last=Broom |first=Sarah M. |date=30 August 2004 |title=Milestones |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,689491,00.html |url-status=dead |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224074917/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,689491,00.html |archive-date=24 February 2009}}</ref> * Sharshaw, bulshıq ettiń tartılıwı yamasa hálsizligi, dene awırsınıwı, mazasızlıq, energiya jetispewshiligi; * Uyqısızlıq, dım kóp uyqılaw, mazasız túsler kóriw; * Ishteydiń joǵalıwı, artıqsha awqatlanıw, kewil aynıwı, qarındaǵı «boslıq» sezimi, as sińiriwdiń buzılıwı, diareya sıyaqlı ishek buzılıwları, salmaqtıń shamadan tıs qosılıwı yamasa kemeyiwi; * Bas awırıwları, entigiw, kókirektegi basım, tamaqtaǵı qısılıw yamasa awırlıq. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ea8ghdv4zyafy82kg7gys7p120ue465 0 34081 266313 243311 2026-08-18T01:23:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266313 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Artur Shopengauer |negizgi atı = Arthur Schopenhauer |súwret = Fayl:Arthur Schopenhauer by J Schäfer, 1859b.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = Artur Shopengauer, 1859 |tuwılǵan waqtındaǵı atı = |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Gdańsk]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Frankfurt]], Germaniya |puqaralıǵı = |milleti = |kásibi = |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = |belgili pikirleri = |ákesi = |anası = [[Johanna Schopenhauer]] |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = |perzentleri = |sıylıqları = |ataqları = |sayt = |qolı = Arthur Schopenhauer Signature.svg }} '''Arthur Schopenhauer''' ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|oʊ|p|ən|h|aʊər}} {{respell|SHOH|pən|how|ər}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref> {{IPA|de|ˈaʁtuːɐ̯ ˈʃoːpn̩haʊɐ|lang|De-Arthur Schopenhauer2.ogg}}; [[1788|1788-jıl]] [[22-fevral]] — [[1860|1860-jıl]] [[21-sentyabr]]) — [[Germaniyalı filosof|nemec filosofı]]. Ol óziniń 1818-jıldaǵı (1844-jılda keńeytilgen) «[[Dúnya — erk hám kóz aldına keltiriw retinde]]» (''The World as Will and Representation'') miyneti menen tanımalı bolıp, bul shıǵarmada [[Fenomen|fenomenal]] dúnya soqır hám irracional [[Numen|numenal]] [[Erk (filosofiya)|erk]]tiń sáwleleniwi retinde sıpatlanadı<ref>{{Cite book|last=Arthur Schopenhauer|year=2004|url=https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/23|title=Essays and Aphorisms|publisher=Penguin Classics|isbn=978-0-14-044227-4|page=[https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/23 23]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Magee|first=Bryan|title=The Philosophy of Schopenhauer|date=1997-08-14|chapter-url=https://academic.oup.com/book/32819/chapter/275011622|chapter=The World as Will|publisher=Oxford University PressOxford|isbn=978-0-19-823722-8|edition=1|pages=137–163|language=en|doi=10.1093/0198237227.003.0007|ref=none|archive-date=17 September 2023|access-date=13 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230917173730/https://academic.oup.com/book/32819/chapter/275011622|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vandenabeele|first=Bart|date=December 2007|title=Schopenhauer on the Values of Aesthetic Experience|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2041-6962.2007.tb00065.x|journal=The Southern Journal of Philosophy|language=en|volume=45|issue=4|pages=565–582|doi=10.1111/j.2041-6962.2007.tb00065.x|archive-date=17 September 2023|access-date=13 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230917173733/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2041-6962.2007.tb00065.x|url-status=live|url-access=subscription}}</ref>. [[Immanuel Kant]]tıń [[transsendental idealizm]]ine tiykarlanıp, Schopenhauer sol dáwirdegi [[Nemis idealizmi|nemec idealizmi]] ideyaların biykarlawshı [[ateistlik]] metafizikalıq hám etikalıq sistemanı islep shıqtı<ref name="WWR3">''[[The World as Will and Representation]]'', vol. 3, Ch. 50.</ref><ref name=Jacquette>{{cite book|title=Schopenhauer, Philosophy and the Arts|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-04406-6|editor=Dale Jacquette|page=162|quote=For Kant, the mathematical sublime, as seen for example in the starry heavens, suggests to imagination the infinite, which in turn leads by subtle turns of contemplation to the concept of God. Schopenhauer's atheism will have none of this, and he rightly observes that despite adopting Kant's distinction between the dynamical and mathematical sublime, his theory of the sublime, making reference to the struggles and sufferings of struggles and sufferings of Will, is unlike Kant's.}}</ref>. Schopenhauer [[Batıs filosofiyası|Batıs dástúri]]nde [[Indiya filosofiyası|hind filosofiyası]]nıń [[asketizm]], [[ózlik]]ti biykarlaw hám «dúnyanıń kórinis retindegi» túsinigi sıyaqlı áhmiyetli qaǵıydaların maqullaǵan hám bólisken dáslepki filosoflardıń biri boldı<ref>See the book-length study about oriental influences on the genesis of Schopenhauer's philosophy by [[Urs App]]: ''Schopenhauer's Compass. An Introduction to Schopenhauer's Philosophy and its Origins''. Wil: UniversityMedia, 2014 ({{ISBN|978-3-906000-03-9}}) {{cite book|title=An Introduction to the History of Psychology|edition=6th|year=2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-50621-8|last=Hergenhahn|first=B. R.|page=216|quote=Although Schopenhauer was an atheist, he realized that his philosophy of denial had been part of several great religions; for example, Christianity, Hinduism, and Buddhism.}}<!--|access-date=2 September 2012--></ref>. Onıń miynetleri [[filosofiyalıq pessimizm]]niń úlgili kórinisi retinde sıpatlanǵan<ref>{{cite book|title=Essays and Aphorisms|year=2004|publisher=Penguin Classics|isbn=978-0-14-044227-4|author=Arthur Schopenhauer|pages=[https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/22 22–36]|quote=...but there has been none who tried with so great a show of learning to demonstrate that the pessimistic outlook is ''justified'', that life itself is really bad. It is to this end that Schopenhauer's metaphysic of will and idea exists.|url=https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/22}} ''[http://librivox.org/studies-in-pessimism-by-arthur-schopenhauer/ Studies in Pessimism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415161707/http://librivox.org/studies-in-pessimism-by-arthur-schopenhauer/|date=15 April 2008}}'' – audiobook from [[LibriVox]]. {{cite book|title=Encyclopedia of Psychology and Religion, Volume 2|url=https://archive.org/details/encyclopediaofps0000unse_a4h7|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-71801-9|editor1=David A. Leeming|editor2=Kathryn Madden|editor3=Stanton Marlan|page=824|quote=A more accurate statement might be that for a German—rather than a French or British writer of that time—Schopenhauer was an honest and open atheist.}}<!--|access-date=2 September 2012--></ref>. Onıń miynetleri tiri waqtında kóp itibarǵa alınbaǵan bolsa da, onıń óliminen keyin filosofiya, ádebiyat hám ilim sıyaqlı hár túrli tarawlarda úlken tásir kórsetti. Onıń [[Schopenhauer estetika|estetika]], [[moral]] hám [[psixologiya]] boyınsha jazbaları kóplegen oyshıllar hám kórkem óner ǵayratkerlerine tásir etti. == Jaslıq jılları == [[Fayl:Gdansk Schopenhauer House.jpg|thumb|upright|Schopenhauer tuwılǵan úy, Ul. Św. Ducha (burınǵı «Heiliggeistgasse»)]] Arthur Schopenhauer 1788-jılı 22-fevralda [[Dancig]]de (ol waqıtta [[Polsha-Litva Doslıq Awqamı]]nıń bir bólegi; házirgi Gdansk, Polsha) Heiliggeistgasse kóshesinde (házirgi Św. Ducha 47) bay nemec [[Patriciy (post-Rim Evropası)|patriciy]] shańaraqlarınıń áwladları bolǵan Heinrich Floris Schopenhauer hám onıń hayalı [[Johanna Schopenhauer]]dıń (qız familiyası Trosiener) shańaraǵında tuwılǵan<ref name="Google Books">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fW5Dl-tUS_oC&q=Schopenhauer+%2222+February%22&pg=PR30|title=Chronology|last=Schopenhauer|first=Arthur|author2=Günter Zöller|author3=Eric F. J. Payne|year=1999|series=Prize Essay on the Freedom of the Will|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=xxx |isbn=978-0-521-57766-3}}</ref>. Ekewi de [[Protestantizm|protestant]] ortalıǵınan bolsa da, olar onsha dindar bolmaǵan{{r|Cartwright-2010|p=79}}<ref name="Bullock 1920 p. 53">{{cite book | last=Bullock | first=A.B. | title=The Supreme Human Tragedy: And Other Essays | publisher=C.W. Daniel | year=1920 | url=https://books.google.com/books?id=XipHAAAAMAAJ&pg=PA53 | access-date=2022-10-22 | page=53}}</ref>; olar [[Francuz revolyuciyası]]n qollap-quwatlaǵan{{r|Cartwright-2010|p=13}} hám [[Respublikanizm|respublikashı]], [[Kosmopolitizm|kosmopolit]] hám [[Anglofillik|anglofil]] bolǵan{{r|Cartwright-2010|p=9}}. 1793-jılı Dancig [[Prussiya korolligi|Prussiya]]nıń quramına kirgen waqıtta, Heinrich respublikalıq konstituciyasına iye erkin qala — [[Gamburg]]qa kóship ótedi. Onıń firması Dancigde sawda-satıqtı dawam ettirdi, sebebi shańaraq aǵzalarınıń kópshiligi sol jerde qalǵan edi. Arthurdıń jalǵız qarındası [[Adele Schopenhauer|Adele]] 1797-jılı 12-iyulda tuwılǵan{{Citation needed|date=September 2024}}. 1797-jılı Arthur ákesiniń isbilermen sherigi Gregoire de Blésimaireniń shańaraǵında jasaw ushın [[Le Gavr]]ǵa jiberildi. Ol jerde eki jıl jasap, francuz tilin úyrendi hám Jean Anthime Gregoire de Blésimaire menen turmıs quradı{{r|Cartwright-2010|p=18}}. 1799-jıldan baslap Arthur fleyta shertiwdi basladı{{r|Cartwright-2010|p=30}}. 1803-jılı ol ata-anası menen birge [[Niderlandiya|Gollandiya]], [[Ullı Britaniya hám Irlandiya Birlesken Korolligi|Britaniya]], Franciya, [[Shveycariya]], [[Avstriya]] hám [[Prussiya]] boylap Evropa sayaxatına shıqtı. Tiykarınan, tamasha sayaxatı retinde qaralsa da, Heinrich bul imkaniyattan shet eldegi ayırım isbilermen sherikleri menen kórisiw ushın paydalandı{{Citation needed|date=September 2024}}. Heinrich Arthurdıń aldına tańlaw qoydı: ol ya úyde otırıp universitetke tayarlanıwı kerek edi, ya bolmasa sawda boyınsha bilimin arttırıw ushın olar menen birge sayaxatqa shıǵıwı kerek edi. Arthur olar menen sayaxatqa shıǵıwdı tańladı. Keyinirek ol bul tańlawı ushın qattı pushayman boldı, sebebi sawda-satıq boyınsha tálim júda zerigerli edi. Ol sayaxattıń on eki háptesin [[Wimbledon (London)|Wimbledon]]daǵı mektepte oqıw menen ótkizdi, ol jerde qatań hám intellektual [[Anglikanizm|anglikanlar]]dı kórip hayran qaldı hám olardı «ústirtin» dep sıpatladı. Ol óziniń anglofilligine qaramastan, keyingi ómirinde de anglikan dindarlıǵın qattı sınǵa aldı{{r|Cartwright-2010|p=56}}. Sonday-aq, onıń oqıw nátiyjelerinen qanaatlanbaǵan ákesiniń basımı astında boldı{{Citation needed|date=September 2024}}. 1805-jılı Heinrich Gamburgtaǵı úyleriniń qasındaǵı kanalda batıp óldi. Onıń ólimi tosınnan júz bergen bolıwı múmkin bolsa da, hayalı hám ulı bul óz-ózine qol jumsaw dep esapladı. Ol táshwishleniwge hám [[Úlken depressiyalıq buzılıw|depressiya]]ǵa túsiwge beyim edi, bul jaǵdaylar onıń keyingi ómirinde anıǵıraq biline basladı<ref>Safranski (1990), p. 12</ref>. Heinrich sonshelli biytaqat bolıp ketkeni sonsha, hátte, onıń hayalı da onıń psixikalıq sawlıǵına gúmanlana baslaǵan{{r|Cartwright-2010|p=43}}. «Ákesiniń ómirinde qanday da bir qaranǵı hám belgisiz qorqınısh deregi bar edi, bul keyinirek onı Gamburgtaǵı úyiniń balkonınan ózin taslap óltiriwine sebep boldı»{{r|Cartwright-2010|p=88}}. [[Fayl:ArthurSchopenhauer.jpg|thumb|left|Schopenhauer jaslıǵında]] Arthur jaslıǵında usınday turaqsız minez-qulıq kórsetti hám bunı ákesinen miyras bolıp qalǵanın jiyi moyınladı. Qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Schopenhauer ákesin jaqsı kórdi hám keyinirek onıń haqqında jaqsı pikirler ayttı{{r|Cartwright-2010|p=90}}. Heinrich shańaraqqa úlken miyras qaldırdı, bul Johanna hám balalar arasında úshke bólindi. Arthur erjetkende óz úlesin basqarıw huqıqına iye boldı. Ol bul qarjını mámleketlik obligaciyalarǵa qarjılandırdı hám jıllıq paydası universitet professorınıń aylıǵınan eki eseden artıq boldı{{r|Cartwright-2010|p=136}}. Sawdanı taslaǵannan keyin, anasınıń qollap-quwatlawı menen [[Saksen-Gota-Altenburg]]daǵı [[Ernestine Gimnaziyası (Gota)|Ernestine gimnaziyasında]] oqıwına itibar qarattı. Ol jerde jasap júrgende jergilikli aristokratlar arasında sociallıq ómirden de lázzet alıp, kóp muǵdarda aqsha jumsadı, bul onıń únemshil anasın qattı tásirlendirdi{{r|Cartwright-2010|p=128}}. Mektep muǵallimleriniń biri haqqında satiralıq qosıq jazǵannan keyin gimnaziyadan shıǵarıldı. Arthur óz erki menen ketkenin aytsa da, anasınıń xatında onıń shıǵarıp jiberilgen bolıwı múmkinligi kórsetilgen{{r|Cartwright-2010|p=129}}. Arthur qaytıs bolǵan ákesiniń húrmeti ushın eki jıl sawdager retinde isledi. Bul waqıt ishinde ol alım retinde jańa ómir baslay alıwına gúmanlandı{{r|Cartwright-2010|p=120}}. Onıń aldınǵı táliminiń kópshiligi ámeliy sawda tarawında edi hám akademik karera ushın zárúr bolǵan [[latın tili]]n úyreniwde qıynaldı{{r|Cartwright-2010|p=117}}. Anası, qızı Adele menen birge jazıwshılar hám kórkem óner iyeleri arasındaǵı sociallıq ómirden lázzet alıw ushın sol dáwirdegi [[Nemec ádebiyatı|Nemec ádebiyatı]]nıń orayı bolǵan [[Veymar]]ǵa kóship ketti. Arthur hám anasınıń múnásibetleri jaqsı bolmadı. Xatlarınıń birinde anası mınanday dep jazǵan: «Sen menen jasaw júda qıyın hám awır; barlıq jaqsı pazıyletlerińdi óz-ózińe degen joqarı baha kóleńkede qaldıradı hám basqalardan kemshilik tabıwǵa bolǵan beyimligińdi toqtata almaǵanıń ushın bular dúnyaǵa paydasız bolıp qaladı»<ref>{{cite book |last= Wallace|first= W.|date= 2003|title= Life of Arthur Schopenhauer|location= Honolulu|publisher= University Press of the Pacific|page= 59|isbn=978-1-4102-0641-1}}</ref>. Anası Johanna, ádette, shadlı hám aq kókirek hayal retinde sıpatlanadı{{r|Cartwright-2010|p=9}}. Ol 24 jıldan keyin qaytıs boldı. Arthurdıń hayallar haqqındaǵı ayırım unamsız pikirleriniń negizi anası menen bolǵan qıyın múnásibetlerine barıp taqalǵan bolıwı múmkin<ref>Durant, Will, ''The Story of Philosophy'', Garden City Publishing Co., Inc., New York, p. 350</ref>. == Derekler == {{Derekler}} === Ádebiyatlar === * Albright, Daniel (2004) ''Modernism and Music: An Anthology of Sources''. University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-01267-4}} * [[Frederick C. Beiser|Beiser, Frederick C.]], ''Weltschmerz: Pessimism in German Philosophy, 1860–1900'' (Oxford: Oxford University Press, 2016). * {{cite book|last=Cartwright|first=David E.|year=2010|title=Schopenhauer: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=meD1bGAjO6wC&pg=PA30|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82598-6}} * {{cite book |last=Clarke |first=John James |year=1997 |title=Oriental Enlightenment: The Encounter Between Asian and Western Thought |url=https://books.google.com/books?id=8YOGAgAAQBAJ&pg=PA67 |location=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon, Oxfordshire]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-13376-0 }} * Hannan, Barbara, ''The Riddle of the World: A Reconsideration of Schopenhauer's Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2009). * [[Bryan Magee|Magee, Bryan]], ''Confessions of a Philosopher'', Random House, 1997, {{ISBN|978-0-375-50028-2}}. Chapters 20, 21. * [[Rüdiger Safranski|Safranski, Rüdiger]] (1990) ''[[Schopenhauer and the Wild Years of Philosophy]]''. Harvard University Press, {{ISBN|978-0-674-79275-3}}; orig. German ''Schopenhauer und Die wilden Jahre der Philosophie'', Carl Hanser Verlag (1987) * [[Thomas Mann]] editor, ''The Living Thoughts of Schopenhauer'', Longmans Green & Co., 1939 == Qosımsha oqıw ushın == === Biografiya === * [[Frederick Copleston|Copleston, Frederick]], ''Arthur Schopenhauer, philosopher of pessimism'' (Burns, Oates & Washbourne, 1946) * Damm, O. F., ''Arthur Schopenhauer – eine Biographie'' (Reclam, 1912) * Fischer, Kuno, ''Arthur Schopenhauer'' (Heidelberg: Winter, 1893); revised as ''Schopenhauers Leben, Werke und Lehre'' (Heidelberg: Winter, 1898). * Grisebach, Eduard, ''Schopenhauer – Geschichte seines Lebens'' (Berlin: Hofmann, 1876). * Hamlyn, D. W., ''Schopenhauer'', London: Routledge & Kegan Paul (1980, 1985) * Hasse, Heinrich, ''Schopenhauer''. (Reinhardt, 1926) * Hübscher, Arthur, ''Arthur Schopenhauer – Ein Lebensbild'' (Leipzig: Brockhaus, 1938). * [[Thomas Mann|Mann, Thomas]], ''Schopenhauer'' (Bermann-Fischer, 1938) * [[Jack Matthews (author)|Matthews, Jack]], ''Schopenhauer's Will: Das Testament'', Nine Point Publishing, 2015. {{ISBN|978-0-9858278-8-5}}. A recent creative biography by philosophical novelist [[Jack Matthews (author)|Jack Matthews]]. * Safranski, Rüdiger, ''Schopenhauer und die wilden Jahre der Philosophie – Eine Biographie'', hard cover Carl Hanser Verlag, München 1987, {{ISBN|978-3-446-14490-3}}, pocket edition Fischer: {{ISBN|978-3-596-14299-6}}. * Safranski, Rüdiger, ''[[Schopenhauer and the Wild Years of Philosophy]]'', trans. Ewald Osers (London: Weidenfeld and Nicolson, 1989) * Schneider, Walther, ''Schopenhauer – Eine Biographie'' (Vienna: Bermann-Fischer, 1937). * Wallace, William, ''Life of Arthur Schopenhauer'' (London: Scott, 1890; repr., St. Clair Shores, Mich.: Scholarly Press, 1970) * {{Cite book|title=Arthur Schopenhauer: The Life and Thought of Philosophy's Greatest Pessimist|last=Bather Woods|first=David|publisher=University of Chicago Press|year=2025|isbn=9780226829760|location=Chicago, IL}} * Zimmern, Helen, ''[https://archive.org/stream/arthurschopenha00zimmuoft#page/n7/mode/2up Arthur Schopenhauer: His Life and His Philosophy]'' (London: Longmans, Green & Co, 1876) === Basqa kitaplar === * [[Urs App|App, Urs]]. [https://sino-platonic.org/complete/spp200_schopenhauer.pdf Arthur Schopenhauer and China. ''Sino-Platonic Papers'' Nr. 200 (April 2010)] (PDF, 8.7&nbsp;Mb PDF, 164 p.). Contains extensive appendixes with transcriptions and English translations of Schopenhauer's early notes about Buddhism and Indian philosophy. * App, Urs, ''Schopenhauers Kompass. Die Geburt einer Philosophie.'' UniversityMedia, Rorschach/ Kyoto 2011. {{ISBN|978-3-906000-02-2}} * Atwell, John. ''Schopenhauer on the Character of the World, The Metaphysics of Will''. * Atwell, John, ''Schopenhauer, The Human Character''. * Edwards, Anthony. ''An Evolutionary Epistemological Critique of Schopenhauer's Metaphysics''. 123 Books, 2011. * [[Frederick Copleston|Copleston, Frederick]], ''Schopenhauer: Philosopher of Pessimism'', 1946 (reprinted London: Search Press, 1975). * [[Patrick Gardiner|Gardiner, Patrick]], 1963. ''Schopenhauer''. Penguin Books. * Janaway, Christopher, 2002. ''Schopenhauer: A Very Short introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0192802590}} * Janaway, Christopher, 2003. ''Self and World in Schopenhauer's Philosophy''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-825003-6}} * [[Bryan Magee|Magee, Bryan]], ''The Philosophy of Schopenhauer'', Oxford University Press (1988, revised and enlarged 1997). {{ISBN|978-0-19-823722-8}} * Marcin, Raymond B. ''In Search of Schopenhauer's Cat: Arthur Schopenhauer's Quantum-Mystical Theory of Justice''. Washington, D.C.: The Catholic University of America Press, 2005. {{ISBN|978-0813214306}} * Norberg, Jakob, [https://www.cambridge.org/core/books/schopenhauers-politics/CB3FAB9762A468BD306915D12E5B88F8 Schopenhauer's Politics] * Mannion, Gerard, "Schopenhauer, Religion and Morality – The Humble Path to Ethics", Ashgate Press, New Critical Thinking in Philosophy Series, 2003, 314pp. * [[Thomas Whittaker (metaphysician)|Whittaker, Thomas]], [https://gutenberg.org/ebooks/38283 Schopenhauer] * [[Helen Zimmern|Zimmern, Helen]], ''[[s:Arthur Schopenhauer, his Life and Philosophy|Arthur Schopenhauer, his Life and Philosophy]]'', London, [[Longman|Longman, and Co.]], 1876. * [[Bernardo Kastrup|Kastrup, Bernardo]]. ''Decoding Schopenhauer's Metaphysics – The key to understanding how it solves the hard problem of consciousness and the paradoxes of quantum mechanics.'' Winchester/Washington, iff Books, 2020. * [[Alain de Botton|de Botton, Alain]]: ''[[The Consolations of Philosophy]]''. Hamish Hamilton, London 2000. {{ISBN|0-14-027661-0}} (Chapter: ''Consolation for a Broken Heart''). === Maqalalar === * {{Cite journal | doi = 10.2307/1399616 | last1 = Abelson | first1 = Peter | year = 1993 | title = Schopenhauer and Buddhism | url = http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-PHIL/peter2.htm | journal = Philosophy East and West | volume = 43 | issue = 2 | pages = 255–78 | jstor = 1399616 | access-date = 25 October 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110628204330/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-PHIL/peter2.htm | archive-date = 28 June 2011 | url-access = subscription }} * Jiménez, Camilo, 2006, "[https://web.archive.org/web/20070702122520/http://www.avinus-magazin.eu/html/jimenez_-_der_junge_schopenhau.html Tagebuch eines Ehrgeizigen: Arthur Schopenhauers Studienjahre in Berlin]," ''Avinus Magazin'' (in German). * Luchte, James, 2009, "[http://luchte.wordpress.com/the-body-of-sublime-knowledge-the-aesthetic-phenomenology-of-arthur-schopenhauer/ The Body of Sublime Knowledge: The Aesthetic Phenomenology of Arthur Schopenhauer]," ''Heythrop Journal'', Volume 50, Number 2, pp.&nbsp;228–242. * Mazard, Eisel, 2005, "[https://web.archive.org/web/20081029052835/http://www.pratyeka.org/schopenhauer/ Schopenhauer and the Empirical Critique of Idealism in the History of Ideas.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029052835/http://www.pratyeka.org/schopenhauer/ |date=29 October 2008 }}" On Schopenhauer's (debated) place in the history of European philosophy and his relation to his predecessors. * [[Sangharakshita]], 2004, "[https://web.archive.org/web/20040826122437/http://www.centrebouddhisteparis.org/En_Anglais/Sangharakshita_en_anglais/Aesthetic_appreciation/aesthetic_appreciation.html Schopenhauer and aesthetic appreciation.]" * {{Cite journal | last1 = Young | first1 = Christopher | last2 = Brook | first2 = Andrew | year = 1994 | title = Schopenhauer and Freud | url = https://carleton.ca/~abrook/SCHOPENY.htm | journal = International Journal of Psychoanalysis | volume = 75 | pages = 101–18 | pmid = 8005756 }} * [https://books.google.com/books?id=ungVAQAAIAAJ&pg=PP11 Oxenford's "Iconoclasm in German Philosophy," (See p. 388)] * [[Eugene Thacker|Thacker, Eugene]], 2020. "A Philosophy in Ruins, An Unquiet Void." Introduction to Arthur Schopenhauer, ''On the Suffering of the World''. Repeater Books. {{ISBN|978-1-913462-03-1}}. == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Arthur Schopenhauer}} * {{cite encyclopedia |author-last=Wicks |author-first=Robert |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/schopenhauer/ |title=Arthur Schopenhauer |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |editor-link=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |date=Spring 2019 |publisher=[[Center for the Study of Language and Information]] |location=[[Stanford University]]}} [[Kategoriya:Arthur Schopenhauer| ]] [[Kategoriya:1788-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1860-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XIX ásir ateistleri]] [[Kategoriya:XIX ásir nemec filosofları]] [[Kategoriya:Berlin Gumboldt universitetiniń akademiyalıq xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Nemec haywan huqıqları boyınsha alımlar]] [[Kategoriya:Ateist filosoflar]] [[Kategoriya:Frankfurttaǵı Bas qábirstanına jerlengenler]] [[Kategoriya:Nemec epistemologları]] [[Kategoriya:Nemec ateistleri]] [[Kategoriya:Nemec etik-filosofları]] oasou3t4xr49rexxa2btdj4mxdivpv5 0 34157 266265 215494 2026-08-18T00:40:32Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266265 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Koventri | negizgi atı = Coventry | túri = qala hám metropoliten rayonı | súwret = <!-- images and maps --------------->| image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = Coventry city centre | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Coventry City Centre (2020) cropped a bit.jpg | caption1 = Koventri qala orayı | image2 = Coventry_Cathedral_2018.jpg | caption2 = Koventri soborı | image3 = Whittle Arch.jpg | caption3 = Whittle Arch | image4 = The Council House, Coventry (Cropped).jpg | caption4 = Koventri Keńesler úyi | image5 = Coventry_Transport_Museum_(1).jpg | caption5 = Koventri Transport Muzeyi | image6 = Site of Spon Gate (geograph 7030634).jpg | caption6 = Spon kóshesi | image7 = The Upper Precinct (geograph 7197058).jpg | caption7 = Precinct }} | gerb = Coat of Arms of Coventry City Council.svg | bayraq = Coventry city flag.svg | gerb túsindirmesi = | bayraq túsindirmesi = | gerb eni = 90px | bayraq eni = 130px | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | mámleket = | status = | qaraydı = | region túri = | region = | kestede region = | rayon túri = | rayon = | rayon 2 = | rayon 3 = | rayon 4 = | rayon 5 = | kestede rayon = | kestede rayon 2 = | kestede rayon 3 = | kestede rayon 4 = | kestede rayon 5 = | jámáát túri = | jámáát = | kestede jámáát = | mámleket kartası = | region kartası = Coventry UK locator map.svg | rayon kartası = | mámleket kartası ólshemi = | region kartası ólshemi = | rayon kartası ólshemi = | ishki bóliniwi = | basshı túri = | basshı = Leofrik, Mersiya grafi | dúzilgen waqtı = | dáslepki derekler = | aldınǵı atı = | aldınǵı atları = | status qashan berilgen = | jer maydanı = | ıqlımı = | xalıq sanı = 345,324<ref name="census2021">{{Web deregi | bet = Coventry Local Authority 2021 Census Area Profile| url = https://www.nomisweb.co.uk/sources/census_2021/report?compare=E08000026| jumıs = Office for National Statistics| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref> | sanalǵan jıl = 2021 | xalıq tıǵızlıǵı = 4,390 |<!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021|id=E08000026|title=Coventry Local Authority|access-date=19 June 2025}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 65.2% [[White people in the United Kingdom|White]] | 18.7% [[British Asians|Asian]] | 9% [[Black British people|Black]] | 3.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 3% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] | 0.7% [[Arabs in the United Kingdom|Arab]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.6% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 31.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 11.1% [[Islam in England|Islam]] | 5.3% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 4.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] }} | aglomeraciya = | milliy quramı = | konfessiyalıq quramı = | rásmiy til = | rásmiy tiller = | etnoxoronim = | waqıt zonası = +0 | DST = +1 | telefon kodı = | pochta indeksi = CV | pochta indeksleri = 024 | avtomobil kodı = | identifikator túri = | sanlı identifikator = | sayt = {{URL|https://coventry.gov.uk}} }} '''Koventri''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Coventry.ogg|ˈ|k|ɒ|v|ən|t|r|i}} {{respell|KOV|ən|tree}}<ref>{{cite book |title= Cambridge English Pronouncing Dictionary |editor1-last= Roach |editor1-first= Peter |editor2-last= Hartman |editor2-first= James |editor3-last= Setter |editor3-first= Jane |editor4-last= Jones |editor4-first= Daniel |editor4-link= Daniel Jones (phonetician) |year= 2006 |publisher= CUP |location= Cambridge |edition= 17th |isbn= 978-0-521-68086-8 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/englishpronounci00dani }}</ref> or rarely {{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|v|-}} {{respell|KUV|-}})<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Coventry |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423174905/https://www.lexico.com/definition/Coventry |url-status=dead |archive-date=23 April 2021 |title=Coventry |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> — [[Angliya]]<nowiki/>daǵı Batıs Midlend graflıǵındaǵı Shirborn dáryası boyındaǵı diniy qala hám metropoliten rayonı. Koventri ásirler dawamında úlken qalasha bolıp kelgen. Erte orta ásirlerde tiykar salınǵan, onıń qala statusı [[1345|1345-jılǵı]] nızamda rásmiy túrde tán alınǵan<ref>[http://aalt.law.uh.edu/AALT3/H6/CP40no764/aCP40no764fronts/IMG_0630.htm Coventry city charter in Latin], aalt.law.uh.edu. Accessed 11 December 2022.</ref>. Qala Koventri qalalıq keńesi hám Batıs Midlendler birlesken hákimiyatı tárepinen basqarıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wmca.org.uk/who-we-are/| bet = Who we are}}</ref>. Burın 1451-jılǵa shekem Worvikshir aymaǵınıń bir bólimi bolǵan. 1842-jıldan 1974-jılǵa shekem Koventri qalasında 2021-jılǵı xalıq esabında 345 324 adam jasap, Angliyadaǵı onınshı hám [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyadaǵı]] 13-eń iri qalaǵa aylandı<ref>[[List of English districts by population]] based on [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2018 ONS tárepinen 2018-jıldaǵı xalıqtıń jıllıq ortasha esap-sanaqları] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191008104805/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2018|date=8 October 2019}}: Koventri xalqınıń sanı boyınsha Angliyanıń '''9-'''eń úlken qalası hám Ullı Britaniyanıń ózinde '''11-'''eń úlken qala bolıp, 2018-jıl ortasındaǵı esaplawlar boyınsha xalqınıń sanı 366 785 adamdı (al 2011-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları boyınsha 316 915 adamdı) quraydı. Bul kórsetkish boyınsha ol '''London''' (1-shi: 8 908 081), '''Birmingem''' (2-shi: 1 141 374), Lids (3-shi: 789 194), '''Glazgo''' (Shotlandiya) (4-shi: 626 410), '''Sheffild''' (5-shi: 582 506), '''Manchester''' (6-shi: 547 627), '''Bredford''' (7-shi: 537 173), '''Edinburg''' (Shotlandiya) (8-shi: 518 500), '''Liverpul''' (9-shi: 494 814), '''Bristol''' (10-shi: 463 405) hám '''Koventriden''' (11-shi: 366 785) keyin turadı. (Budan keyin '''Kardiff''' (Uels) (12-shi: 364 248) hám '''Lester''' (13-shi: 355 218) qalaları keledi.)</ref>. Ol Batıs Midlendler aymaǵındaǵı Birmingemnen keyingi ekinshi iri qala bolıp, onnan Meriden Gap dep atalıwshı jasıl belbew aymaǵı menen ajıralıp turadı; hám Birmingem hám Lesterden keyin Midlendler aymaǵındaǵı úshinshi iri qala. Qala Koventri hám Bedworth Urban Area dep atalıwshı úlken qalanıń bir bólegi bolıp, 2021-jılı 389 603 xalıqqa iye bolǵan<ref name="citpopCovBed">{{Web deregi | bet = United Kingdom: Urban Areas in England| url = https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/englandua/?cityid=7136| baspaxana = Citypulation| qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-sentyabr }}</ref>. [[Fayl:St_Mary's_guildhall,_Bayley_Lane_-_geograph.org.uk_-_886437.jpg|nobaý|XIV ásirge tiyisli Sent-Meri gildiya zalı, Koventridegi saqlanıp qalǵan orta ásir imaratlarınan biri]] Koventri [[Birmingem]]nen {{convert|19|mi|km}} shıǵıs-qubla-shıǵısta, Lesterden {{convert|24|mi|km}} qubla-batısta, [[Uorvik]]ten {{convert|10|mi|km}} arqada hám [[London]]nan {{convert|94|mi|km}} arqa-batısta jaylasqan. Sonday-aq, Angliyanıń eń oraylıq qalası esaplanadı, sebebi ol mámlekettiń [[Lestershir]]degi geografiyalıq orayınan tek {{convert|12|mi|km}} qubla-batısta jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://distancecalculator.globefeed.com/UK_Distance_Result.asp?fromplace=Lindley%20Hall%20Farms%2C%20Nuneaton%2C%20UK&toplace=Coventry%2C%20UK&dt1=ChIJ8ecOmp1Rd0gRRQSdOHqG91o&dt2=ChIJtyJuZVGxcEgRiQZPVvVg9gQ&sr=dc| bet = Distance between Lindley Hall Farms, Nuneaton, UK and Coventry, UK (UK)| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181018003100/https://distancecalculator.globefeed.com/UK_Distance_Result.asp?fromplace=Lindley%20Hall%20Farms%2C%20Nuneaton%2C%20UK&toplace=Coventry%2C%20UK&dt1=ChIJ8ecOmp1Rd0gRRQSdOHqG91o&dt2=ChIJtyJuZVGxcEgRiQZPVvVg9gQ&sr=dc| arxivsáne = 2018-jıl 18-oktyabr | url-status = live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-leicestershire-22901222 | title=Plaque marks new centre of England | work=BBC News | access-date=17 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181111103954/https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-leicestershire-22901222/new-centre-of-england-marked-in-fenny-drayton | archive-date=11 November 2018 | url-status=live }}</ref>. Koventri [[orta ásirler]]de mámleketlik áhmiyetke iye áhmiyetli hám bay qalaǵa aylandı. Keyinirek ol áhmiyetli industrial orayǵa aylandı hám XIX ásirde iri velosiped sanaatınıń orayı boldı. XX ásirde ol [[Britaniya avtomobil sanaatı]]nıń tiykarǵı orayı boldı, bul jaǵday onı [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında Germaniyanıń [[Blitz|hawa hújimleri]]niń nıshanına aylantırdı hám 1940-jıl noyabr ayında iri [[Koventri bombalanıwı|hawa hújimi]] nátiyjesinde qalanıń tariyxıy orayınıń kóp bólimi wayran boldı. Qala urıstan keyin qayta tiklendi hám avtomobil sanaatı 1970-jıllardıń ortalarına shekem rawajlandı. Biraq, 1970-jıllardıń aqırı hám 1980-jıllardıń basında iri zavodlardıń jabılıwı hám sáykes jergilikli jetkerip beriwshiler dizbeginiń buzılıwı sebepli Koventri mámlekettegi eń joqarı jumıssızlıq dárejesiniń biri menen ekonomikalıq kriziske dus keldi. Sońǵı jıllarda qala qayta tiklenip, xalıq sanı arttı. Qalada sonday-aq, úsh universitet bar: qala orayındaǵı [[Koventri universiteti]], qubla shetindegi [[Uorvik universiteti]] hám shtab-kvartirası [[Koventri aeroportı]]na jaqın jaylasqan kishirek [[Jeke universitet|jeke]] [[Arden universiteti]]. Bunnan basqa, Koventri 2021-jıl ushın «[[Ullı Britaniyanıń mádeniyat qalası]]» ataǵına iye boldı<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42272675|title=UK City of Culture 2021: Coventry wins|date=7 December 2017|work=BBC News|publisher=BBC|access-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207193837/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42272675|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = LLoyd| at = Matt| sáne = 2020-jıl 27-iyul | bet = Inspirational film launches new City of Culture brand| url = https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/inspirational-film-charting-coventrys-history-18664093| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-avgust | jumıs = CoventryLive| arxivsáne = 2020-jıl 30-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200730053136/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/inspirational-film-charting-coventrys-history-18664093| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Uncommon's modular Coventry City of Culture identity references the city's brutalist history| url = https://www.itsnicethat.com/news/uncommon-coventry-city-of-culture-identity-graphic-design-280720| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-avgust | jumıs = itsnicethat.com| arxivsáne = 2020-jıl 6-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200806222740/https://www.itsnicethat.com/news/uncommon-coventry-city-of-culture-identity-graphic-design-280720| url-status = live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} === Ádebiyatlar === * {{cite book|title=Coventry's Heritage|url=https://archive.org/details/coventrysheritag0000levi|first= Levi |last=Fox |year=1957}} * {{cite book|title=Coventry: History and Guide|url=https://archive.org/details/coventryhistoryg0000mcgr|first= David |last=McGrory |year=1993|publisher= A. Sutton |isbn=0-7509-0194-2}} * {{cite book|title=A History of Warwickshire|url=https://archive.org/details/historyofwarwick00slat|first= Terry |last=Slater |year=1981|publisher= Phillimore |isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book |last1=Walters |first1=Peter |title=The Little History of Coventry |url=https://archive.org/details/littlehistoryofc0000walt |date=2019 |publisher=History Press Limited |isbn=978-0-7509-8908-4}} * {{cite book|title=The Bombing of Coventry|publisher=BBC Television |year=2009}} === Qosımsha oqıw ushın === * Hunt, Cathy. (2018) ''A History of Women's Lives in Coventry.'' Pen & Sword Books. {{ISBN|9781526708526}}. * Smith, Albert, and David Fry. (1991) ''The Coventry We Have Lost''. 2 vols. Berkswell: Simanda Press, 1991, 1993. {{ISBN|0-9513867-1-9}}; {{ISBN|0-9513867-2-7}}. * Walters, Peter. (2013) ''The Story of Coventry''. The History Press Ltd. {{ISBN|9781860776922}}. == Sırtqı siltemeler == {{commons|Coventry}} [[Kategoriya:Koventri| ]] [[Kategoriya:Batıs Midlendler aymaǵındaǵı qalalar]] [[Kategoriya:XІ ásirde dúzilgen xalıq punktleri]] 8bo6tnp0ve8fmneaslgltqr2130a1ob 0 34304 266320 215518 2026-08-18T01:29:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266320 wikitext text/x-wiki {{redaktorlanbaqta|paydalanıwshı=[[Paydalanıwshı:Janabaevazizbek|Janabaevazizbek]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Janabaevazizbek|talqılaw]]) 18:15, 2026 j. yanvardıń 28 (UTC)}} [[Fayl:Allah3.svg|thumb|right|[[Suls]] kalligrafiyası menen jazılǵan «Alla» sózi]] '''Alla''' ({{IPAc-en|ˈ|æ|l|ə|,|ˈ|ɑː|l|ə|,|ə|ˈ|l|ɑː}} {{respell|A(H)L|ə|,_|ə|LAH}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/allah "Allah"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/allah| bet = Allah| jumıs = [[Oxford Learner's Dictionaries]]}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 18-mart | bet = Definition of ALLAH| url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/Allah| qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-aprel | jumıs = www.merriam-webster.com| til = en}}</ref> {{langx|ar|الله}}, {{IPA|ar|ɑɫˈɫɑːh|IPA|Ar-allah.ogg}}) — bul arab tilindegi [[Quday]] termini bolıp, anıǵıraq aytqanda, [[Ibráhimiy dinlerindegi Quday|Ibráhimgem táwira berilgen monoteistlik Qudaydı]] bildiredi. Arab tilli ortalıqtan tıs jerlerde ol tiykarınan [[Islamdaǵı Quday|Islam]] dini menen baylanıstırıladı (bul dinde ol menshikli at esaplanadı), degen menen bul termin [[Islamǵa deyingi Arabiya|Islamǵa deyingi Arabiyada]] qollanılǵan hám búgingi kúnde de [[Ibráhimiy dinleri|Ibráhimiy dinleriniń]] hár qanday baǵdarına iseniwshi arab tilli xalıqlar, sonıń ishinde [[Iudaizmdegi Quday|iudaizm]] hám [[Xristianlıqtaǵı Quday|xristianlıq]] tárepinen qollanıla beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html| bet = God| jumıs = Islam: Empire of Faith| baspaxana = PBS| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140327034958/http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html| arxivsáne = 2014-jıl 27-mart }}</ref><ref>"Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allāh''.</ref><ref name="gardet-allah">{{cite encyclopedia|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|first=L.|last=Gardet|access-date=2 May 2007|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|publisher=Brill Online}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Allah|dictionary=Merriam-Webster|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420121231/http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|archive-date=20 April 2014|author=Merriam-Webster}}</ref>. Bul sózdiń «al-ilāh» ({{Lang|ar|الاله|rtl=yes}}, {{Literal translation|the god}}) sóziniń qısqarıwı jolı menen payda bolǵanı shamalanadı hám lingvistik jaqtan basqa da [[Semit tilleri|semit]] quday atları menen, mısalı, [[Aram tili|aram tilindegi]] ({{Lang|arc|ܐܲܠܵܗܵܐ|rtl=yes}} {{Transliteration|arc|ʼAlāhā}}) hám [[Evrey tili|evrey tilindegi]] ({{Lang|he|אֱلوֹהַּ|rtl=yes}} {{Transliteration|he|ʾĔlōah}}) quday atları menen baylanıslı<ref>{{cite encyclopedia|year=2006|title=Allah|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&q=ilah|editor=Oliver Leaman|page=34|isbn=978-0-415-32639-1|author=Zeki Saritoprak}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|author=Vincent J. Cornell|title=God: God in Islam|editor=Lindsay Jones|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=MacMillan Reference USA|volume=5|year=2005|page=724}}</ref>. «Alla» sózi házirgi waqıtta birden-bir [[Monoteizm|Qudaydıń]] joqarı dárejesin yamasa jalǵız bolıwın bildiredi<ref name="Robin304">{{cite book|author=Christian Julien Robin|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA304|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|publisher=OUP USA|year=2012|isbn=978-0-19-533693-1|pages=304–305}}</ref>, biraq [[Islamǵa deyingi Arabiyadaǵı din|Islamǵa deyingi arablar]] arasında [[Jaratıwshı quday|Alla joqarı quday bolǵan]] hám oǵan basqa kishirek qudaylar menen qatar [[Panteon (din)|panteonda]] sıyınılǵan<ref name="auto">{{cite encyclopedia|author=Anthony S. Mercatante & James R. Dow|title=Allah|encyclopedia=The Facts on File Encyclopedia of World Mythology and Legend|publisher=Facts on File|year=2004|page=53|isbn=978-1-4381-2685-2}}</ref>. Kóplegen evreyler, xristianlar hám [[dáslepki musılmanlar]] [[Klassikalıq arab tili|klassikalıq arab tilinde]] «Alla» hám «al-ilah» sózlerin sinonim retinde qollaǵan. Bul sóz sonday-aq [[Babizm|babistler]], [[Baxay dini|baxaylar]], mandeyler, [[Indoneziyadaǵı xristianlıq|indoneziyalı xristianlar]], [[Maltadaǵı xristianlıq|maltalı xristianlar]] hám sefard evreyleri<ref name="Britannica">"Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref name="EncMMENA">Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, ''Allah''</ref><ref>Willis Barnstone, Marvin Meyer ''The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition'' Shambhala Publications 2009 {{ISBN|978-0-8348-2414-0}} page 531</ref>, sonday-aq [[Gagauzlar|gagauzlar]] tárepinen de jiyi qollanıladı<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|author=Carl Skutsch|year=2005|publisher=Routledge|page=480}}</ref>. == Etimologiyası == {{further|Ilah|Allaumma}} «Alla» sóziniń [[etimologiya]]sı klassikalıq arab filologları tárepinen keń túrde talqılanǵan<ref name=EI2-Ilah>D.B. Macdonald. Encyclopedia of Islam, 2nd ed, Brill. "Ilah", Vol. 3, p. 1093.</ref>. Alımlardıń kópshiligi bul sózdi arab tilindegi «al-» anıqlıq artikli hám {{transliteration|ar|ALA|ilāh}} («quday, iláh») sóziniń [[sinalefa]] jolı menen qısqarıp, {{transliteration|ar|ALA|al-lāh}} yaǵnıy «anıq bir Quday» degen mánisti bildiretuǵının [[Morfologiyalıq derivaciya|esaplaydı]]<ref name=EI2-Ilah/>; bul jaǵday {{tlit|ar|al-ʾilāt}} sóziniń [[Ál-Lat|«Allāt»]]qa aylanıwına uqsaydı{{Sfn|Al-Jallad|2025|p=2}}. Ayırım dereklerde bul sózdiń qısqarǵan hám qısqarmaǵan formaları bir-biriniń ornına qollanıla beredi<ref>{{cite book|last1=Sinai|first1=Nicholas|title=Rain-Giver, Bone-Breaker, Score-Settler: Allāh in Pre-Quranic Poetry|date=2019|publisher=American Oriental Society|location=Atlanta, GA|isbn=978-1-948488-25-9|page=7}}</ref>. Dáslep «ʾilāh» sózi batıs semit tillerindegi jaratıwshı quday {{tlit|uga|ʾIlu}} ({{El (quday)|Eldiń]] ugarit tilindegi versiyası) ushın epitet retinde qollanılǵan, keyinirek usı qudaydıń óziniń menshikli atı retinde qabıllanǵan{{Sfn|Al-Jallad|2025|p=3–4}}. [[Semit tilleri|Semit tillerindegi]] uqsas formaları (kognatları) basqa da semit tillerinde ushırasadı<ref name="autogenerated1">Columbia Encyclopaedia says: Derived from an old Semitic root referring to the Divine and used in the Canaanite ''[[El (deity)|El]]'', the Mesopotamian ''[[Ilah|ilu]]'', and the biblical ''[[Elohim]]'' and ''[[Eloah]]'', the word Allah is used by all Arabic-speaking Muslims, Christians, Jews, and other monotheists.</ref>, mısalı, [[Aram tili|aram tilindegi]] absolyut formadaǵı {{tlit|arc|ʼElāh}} ({{lang|rtl=yes|arc|אלה}}) hám onıń anıqlıq formadaǵı {{transliteration|arc|ʼElāhā}} ({{lang|rtl=yes|arc|אלהא}}). Sonday-aq siriyan tilinde {{lang|syc|ܐܲܠܵܗܵܐ}} ({{transliteration|syc|ʼAlāhā}}), ekewi de ápiwayı ǵana «quday» yamasa «iláh» mánisin bildiredi hám monoteistler hám de putqa tabınıwshılar tárepinen qollanılǵan<ref name="cal">[http://cal1.cn.huc.edu The Comprehensive Aramaic Lexicon] – Entry for ''ʼlh'' {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018045941/http://cal1.cn.huc.edu/ |date=18 October 2013 }}</ref>. Basqalar qatarına akkad tilindegi {{tlit|akk|ʾilum}}, ugarit tilindegi {{tlit|uga|ʾilu}} hám finikiya tilindegi {{tlit|phn|ʾl}} keltiriwge boladı. Kemshilik tarápinen alǵa sürilgen gipotizaǵa qaray, «Alla» sózi [[Siriyan tili|siriyan tilindegi]] «Alāhā» sózinen alınǵan dep esaplanadı<ref>[[Gerhard Böwering]]. [[Encyclopedia of the Quran]], Brill, 2002. Vol. 2, p. 318</ref><ref>{{Cite book|last=Reynolds|first=Gabriel Said|title=Allah: God in the Qur'an|url=https://archive.org/details/allahgodinquran0000reyn|date=2020|publisher=Yale university press|isbn=978-0-300-24658-2|location=New Haven|page=[https://archive.org/details/allahgodinquran0000reyn/page/14 14]}}</ref>. Anıǵıraq teoriyaǵa qaray, bul sózdiń arab tiliniń fonetikalıq strukturasına sáykeslestirilgen forması bolıwı múmkin<ref>{{cite book |last1=Sinai |first1=Nicholas |title=Rain-Giver, Bone-Breaker, Score-Settler: Allāh in Pre-Quranic Poetry |date=2019 |publisher=American Oriental Society |isbn=978-1-948488-25-9 |location=Atlanta, GA |page=8}}</ref><ref>Kiltz, David. "The Relationship between Arabic Allāh and Syriac Allāha." Der Islam 88.1 (2012): 47.</ref>. «Alla» sózin Qudaydıń menshikli atı retinde qaraw kerek pe yamasa joq pa degen másele házirgi zaman iliminde báseki keltirip shıǵarmaqta<ref>Andreas Görke and Johanna Pink Tafsir and Islamic Intellectual History Exploring the Boundaries of a Genre Oxford University Press in association with The Institute of Ismaili Studies London {{ISBN|978-0-19-870206-1}} p. 478</ref>. Islam alımları ádette bul sózdi basqa qudaylardıń atları menen baylanıstırıwdı biykarlawǵa tırısadı; [[Basra mektebi]]niń gramatikleri bul sózdi ya «óz-ózinen payda bolǵan» ({{tlit|ar|murtajal}}) yamasa «llāh» sóziniń anıqlıq forması (joqarı yamasa jasırın mánisin beretuǵın «lyh» túbirinen) dep esaplaǵan<ref name=EI2-Ilah/>. Basqa musılman alımları bul termindi {{tlit|ar|wilah}} («sır obyekti») sózinen kelip shıqqan dep esaplaǵan, sebebi Qudaydıń tábiyaatı sırlı hám insan aqılı jetpeytuǵın dárejede<ref>Ibrahim, Zakyi. "To Use 'God' or 'Allah'?". ''American Journal of Islam and Society'' 26.4 (2009): v.</ref><ref name="Baydawi-2016">{{cite book |translator1-first=Gibril Fouad |translator1-last=Haddad |first=ʿAbd Allah |last=ibn ʿUmar al-Baydawi |date=2016 |title=The Lights Of Revelation And The Secrets Of Interpretation |publisher=Beacon Books and Media Limited |isbn=978-0-9926335-7-8}}</ref>{{rp|p=162}}. Islam dinindegi túsinik boyınsha «Alla» — Qudaydıń eń unikal, menshikli atı bolıp<ref>It is generally accepted that the word is not derived from any root and does not carry a dictionary meaning and constitutes the proper name of the real god, or even if it has a dictionary meaning, it loses this meaning when it becomes the name of the real god./Kelimenin herhangi bir kökten türemiş olmayıp sözlük mânası taşımadığı ve gerçek mâbudun özel adını teşkil ettiği, yahut sözlükte bir anlamı olsa bile gerçek mâbuda ad olunca bu anlamı kaybettiği genellikle benimsenmektedir. https://islamansiklopedisi.org.tr/allah</ref>, ol {{tlit|ar|Lafẓ al-Jalālah}} («Ullı sóz») dep ataladı. [[Jahm ibn Safwan]] «Alla» atın Qudaydıń ózi ushın jaratqan atı ekenin hám atamalar Quday jaratqan nárselerge tiyisli ekenin alǵa súrgen<ref>Morris S. Seale ''Muslim Theology A study of Origins with Reference to the Church Fathers'' Great Russel Street, London 1964 p. 58</ref>. == Derekler == {{Derekler}} qj2vdw3k8khuhaer7l7d4wnjraak33r 0 34367 266183 215529 2026-08-17T23:22:20Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266183 wikitext text/x-wiki [[Fayl:A_calm_by_James_Gillray.jpg|oñğa|nobaý|Djeyms Gillreydiń «Tınıshlıq» shıǵarması]] '''Tınıshlıq''' yamasa '''biyǵamlıq''' — tınıshsızlanıw, qozıw yamasa biymazalıqtan azat bolıwdıń psixikalıq tınıshlıq jaǵdayı<ref name="webster">{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/calmness| bet = calm| sáne = 2023-jıl 30-iyul | jumıs = www.merriam-webster.com}}</ref>. Ol sonday-aq sabırlılıq, tınıshlıq yamasa paraxatshılıq jaǵdayında bolıwdı ańlatadı<ref name="a1">{{Web deregi | url = https://www.thefreedictionary.com/Calmness| bet = calmness| jumıs = The Free Dictionary| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-aprel }}</ref>. Tınıshlıq qarapayım adam ushın relaksaciya waqtında eń ańsat payda bolıwı múmkin, biraq ol júdá sergek hám sanalı jaǵdaylarda da ushırasadı. Ayırım adamlar aqıl-oydı sırtqı nársege, mısalı oqıwǵa, yamasa ishki nársege, mısalı dem alıwǵa qaratıwdıń júdá tınıshlandıratuǵının sezedi. == Balalıq dáwirden baslaw == Nárestelik dáwirde ata-ananıń tınıshlandırıwı (terbetiw, qushaqlaw hám t.b.) ózin-ózi tınıshlandırıw uqıplılıǵınıń tiykarların saladı. Sonnan keyin ótpeli obektler tınıshlıqtı saqlawǵa járdem bere aladı,<ref>{{Cite book|first=D.W.|last=Winnicott|title=The Child, the Family, and the inside World|publisher=Penguin|year=1973}}</ref> al úy haywanları óz-obektleri retinde [anıqlaw kerek] de tınıshlandırıw hám tınıshlıqtı rawajlandıradı<ref>{{Cite book|title=The Psychology of the Human-Animal Bond|url=https://archive.org/details/isbn_9781441997609|year=2011|publisher=Springer|page=[https://archive.org/details/isbn_9781441997609/page/154 154]}}</ref>. == Tınıshlıqtı rawajlandırıw == Tınıshlıq — bul tájiriybe arqalı rawajlandırıwǵa hám arttırıwǵa yamasa psixoterapiya arqalı qáliplestiriwge bolatuǵın qásiyet. Bul ádette hár túrli stimullarǵa hám múmkin bolǵan, ásirese emocionallıq, itibardı buzıwshı jaǵdaylarǵa qaramastan, aqıldı tınısh saqlaw ushın shınıǵıwdı talap etedi. Unamsız emociyalar – tınısh aqıldı qáliplestiriwge háreket etip atırǵan adam ushın eń úlken mashqala bolıp tabıladı. Tınıshlıqtı alǵa súretuǵın hám rawajlandıratuǵın ayırım usıllarǵa duwa etiw, [[yoga]], tay-chi, [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek ónerler]], [[teatr]] ónerleri, baǵmanshılıq,<ref>{{Cite book|first=D.W.|last=Winnicott|title=The Child, the Family, and the inside World|publisher=Penguin|year=1973}}</ref> relaksaciya shınıǵıwı, dem alıw shınıǵıwı hám meditaciya kiredi. Djon Kabat-Zinn bılay deydi: «Siziń sanalılıǵıńız tek aqıl-oyıńızdıń tınısh hám turaqlı bolıw uqıplılıǵı menen birdey kúshli boladı. Tınıshlı bolmasa, sanalılıq aynası tınıshsız hám tolqınlı betke iye boladı hám zatlardı hesh qanday anıqlıq penen sáwlelendire almaydı». Sara Uilson tınıshlıqqa erisiw jolı retinde tańlaw/sheshimlerge ushırawdı azaytıwdı usınıs etedi. == Kewil tınıshlıǵı == Tınıshlıq penen baylanıslı jáne bir termin — bul «paraxatshılıq». Paraxat yamasa tınısh bolǵan aqıl-oy deneniń azıraq stress gormonların islep shıǵarıwına alıp keledi; bul óz gezeginde adamǵa turaqlı emocionallıq jaǵdaydı beredi hám ómirdiń barlıq tarawlarında, sonıń ishinde [[Neke|nekede]] de jaqsı densawlıqtı bekkemleydi. Ásirese, stressli waqıyalar waqtında tınıshlıqtı saqlaw paydalı bolıp tabıladı. == Etimologiyası == Bul termin orta ásir inglis tilindegi calme sózinen, eski francuz tilinen, [[Italyan tili|góne italyan]] tilindegi calmo sózinen, sońǵı latın tilindegi cauma («kúnniń ıssısı», «kúnniń ıssı waqtındaǵı demalıw ornı») sózinen, hám grek tilindegi kauma (kúydiretuǵın ıssı), kaiein (kúyiw) sózinen kelip shıqqan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 4p3ngbq9oes0u7x7y8yv4p8svq6n7rb 0 34493 266119 194245 2026-08-17T19:54:04Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266119 wikitext text/x-wiki '''Isenimlilik''' — bul adam yamasa zattıń isenimli ekenine iseniw yamasa isenim sezimi. '''Ózine isenimlilik''' — bul ózine degen isenim. Ózine isenimlilik keleshekte ne islewdi qálese, onı ulıwma orınlay alatuǵınına unamlı isenimdi óz ishine aladı<ref name=":2">{{Cite journal|last=Zellner|first=M.|year=1970|title=Self-esteem, reception, and influenceability|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1970-05_15_1/page/n90|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=15|issue=1|pages=87–93|doi=10.1037/h0029201|pmid=4393678}}</ref>. Ózine isenimlilik ózin bahalaw menen birdey emes, ol adamnıń qádirin bahalaw bolıp tabıladı. Ózine isenimlilik nátiyjeligi — belgili bir wazıypa yamasa maqsetti orınlay alıw qábiletine iseniw menen baylanıslı<ref>{{Cite journal|last=Perry|first=Patricia|title=Concept Analysis: Confidence/Self-confidence: Concept Analysis: Self-confidence|journal=Nursing Forum|volume=46|issue=4|pages=218–230|doi=10.1111/j.1744-6198.2011.00230.x|pmid=22029765}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Judge|first=Timothy A.|title=Are measures of self-esteem, neuroticism, locus of control, and generalized self-efficacy indicators of a common core construct?|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=83|issue=3|pages=693–710|doi=10.1037/0022-3514.83.3.693|pmid=12219863}}</ref>. == Tariyxı == 1890-jılı filosof Uilyam Djeyms óziniń «Psixologiya principleri» miynetinde bılay dep jazǵan: «Sizge kerek bolǵan nársege iseniń, sebebi tek usınday isenim arqalı mútájlik qanaatlandırıladı... Bunı tabıslı isley alatuǵınıńızǵa iseniń, sonda ayaqlarıńız onı ámelge asırıwǵa kúsh aladı». [[Birinshi jáhán urısı|Birinshi jer júzilik urıs]] dáwirinde psixologlar ózine isenimlilikti nerv kernewiniń aytarlıqtay dárejede azaytıwshı, qorqınıshtı basıwshı hám urıs maydanın qáwipten azat etiwshi qásiyet retinde joqarı bahaladı; olar kúshli hám salamat deneni qáliplestirgen áskerlerdiń urıs waqtında úlken ózine isenimge iye bolatuǵının túsindirdi. 1920-jıllardıń shegine jetken sergeklik háreketi dáwirinde psixologlar er adamlardıń ózine isenimliligin jumıs islemegen waqıtlarında úyde qalıp, shańaraq haqqında ǵamxorlıq etiw menen baylanıstırdı. [[Ullı depressiya]] dáwirinde ilimpazlar Filip Eyzenberg hám Pol Lazarsfeld adamnıń jaǵdayındaǵı tosattan bolǵan unamsız ózgeris, ásirese jumıstan ayırılıw, ózine isenimliliktiń tómenlewine alıp keliwi múmkin, biraq kóbirek jaǵdayda jumıssız adam óziniń jumıssızlıǵınıń ayıbı ózinde dep isense, usınday bolatuǵının jazdı. Olar sonday-aq eger adamlar uzaq waqıt jumısqa iye bolmasa, olar biypárwa bolıp, pútkil ózine isenimliligin joǵaltatuǵının atap ótti. 1943-jılı amerikalı psixolog Abraxam Maslou óziniń «Adam motivaciyasınıń teoriyası» maqalasında jeke adam tek fiziologiyalıq jasaw, qáwipsizlik hám súyispenshilik hám tiyisli bolıw ushın kerek bolǵan nárselerge eriskennen keyin ǵana ózine isenimlilikke («húrmet»tiń bir komponenti) erisiwge motivaciyalanatuǵının tastıyıqladı. Ol ózin húrmet etiwden qanaatlanıw ózine isenimlilik sezimlerine alıp keletuǵının hám oǵan eriskennen keyin «ózin ámelge asırıw» qálewine alıp keletuǵının tastıyıqladı<ref>{{Cite journal|last=Perry|first=Patricia|title=Concept Analysis: Confidence/Self-confidence: Concept Analysis: Self-confidence|journal=Nursing Forum|volume=46|issue=4|pages=218–230|doi=10.1111/j.1744-6198.2011.00230.x|pmid=22029765}}</ref>. Ekinshi jer júzilik urısınan keyin rawajlanǵan ellerde kópshilik adamlardıń materiallıq standartları tez kóterilip, olardıń materiallıq mútájliklerin qanaatlandırǵannan keyin, isenimlilik hám ózin-ózi húrmetlew hám ózin-ózi bahalaw sıyaqlı baylanıslı túsinikler haqqında kóplegen keń citata keltirilgen akademiyalıq izertlewler payda boldı. == Izertlew == === Ólshemler === Ózine isenimliliktiń eń dáslepki ólshemleriniń biri 12 ballıq shkala bolıp, ol «tartınshaq hám ózine isenbeytuǵın, uyalshaq, heshqashan sheshim qabıl etpeytuǵın, ózin tómenletetuǵın» adam ushın minimal balldan «sheshim qabıl ete alatuǵın, óz sheshimleri hám pikirlerine tolıq isenimli hám isengen» adam ushın maksimal ballǵa shekem qamtıǵan<ref name="Fenton 546–556">{{Cite journal|last=Fenton|first=Norman|title=The Only Child|journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology|volume=35|issue=4|pages=546–556|doi=10.1080/08856559.1928.10532171|year=1928}}</ref>. Ayırım izertlewshiler ózine isenimlilikti affektivlik hám kognitivlik komponentlerge bólingen ápiwayı struktura retinde ólshegen: qáweterleniw affektivlik aspekt retinde hám sheberlikti ózin-ózi bahalaw kognitiv komponent retinde. Basqa izertlewshiler ózin-ózi bahalaw ornına dene tili kórsetkishlerin qollanǵan, ekzamenatorlar subekttiń kóz baylanısı, tınıshsızlanıw, turıs, bet álpeti hám ımlawların 1 den 5 ke shekemgi shkalada ólshew arqalı ózine isenimlilikti ólshegen<ref name=":1">{{Cite journal|last=Jennings-Walstedt|first=J.|year=1980|title=Influence of television commercials on women's self-confidence and independent judgment|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=38|issue=3|pages=203–210|doi=10.1037/0022-3514.38.2.203}}</ref>. Ayırım metodlar ózin húrmetlew hám ózine isenimlilikti hár túrli jaǵdaylarda ólsheydi, mısalı jámiyetlik orınlarda sóylew, akademiyalıq nátiyjelilik, sırtqı kelbet, romantikalıq qarım-qatnaslar, sociallıq óz-ara tásirler hám sport uqıplılıǵı<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Lopez|first1=F.G.|last2=Gormley|first2=B.|title=Stability and change in adult attachment style over the first-year college transition: Relations to self-confidence, coping, and distress patterns|journal=Journal of Counseling Psychology|volume=45|issue=3|pages=355–364|doi=10.1037/0022-0167.49.3.355}}</ref>. Sportta izertlewshiler sportshılardıń aldaǵı matchlardı<ref>{{Cite journal|last=Judge|first=Timothy A.|title=Are measures of self-esteem, neuroticism, locus of control, and generalized self-efficacy indicators of a common core construct?|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=83|issue=3|pages=693–710|doi=10.1037/0022-3514.83.3.693|pmid=12219863}}</ref> utıw haqqındaǵı isenimin hám juwap beriwshilerdiń ózine isenimliliginiń nátiyjelilik hám unamsız pikirlerge qanshelli sezimtal ekenin ólshegen. Abraxam Maslou hám basqalar ózine isenimlilikti ulıwmalasqan jeke ózgeshelik retinde hám belgili bir wazıypa, uqıplılıq yamasa mashqalaǵa baylanıslı ózine isenimlilik (yaǵnıy, ózine degen isenimlilik) arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratıw zárúrligin atap ótken. «Ózine isenimlilik» termini ádette ulıwma jeke qásiyetke qatnas jasaydı -oǵan qarama-qarsı, «ózine isenimlilik-nátiyjeliligi» psixolog Albert Bandura tárepinen «belgili jaǵdaylarda jetiskenlikke erisiw yamasa wazıypanı orınlay alıw uqıplılıǵına iseniw» dep anıqlanǵan<ref>{{Cite journal|last=Perry|first=Patricia|title=Concept Analysis: Confidence/Self-confidence: Concept Analysis: Self-confidence|journal=Nursing Forum|volume=46|issue=4|pages=218–230|doi=10.1111/j.1744-6198.2011.00230.x|pmid=22029765}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ oqmf6u61vqngwq6f7xps4d0i5ck10uh 0 34494 266174 194244 2026-08-17T23:09:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266174 wikitext text/x-wiki '''Menmenlik''' yamasa '''kókireklik''' — bul sóylewshiniń ǵamxorlıq kórsetip óziniń joqarılıǵın bildiretuǵın ústemlik yamasa mensinbewshilik qatnasın kórsetetuǵın ádepsizliktiń bir túri. Menmenlik «qollap-quwatlaytuǵın kózqaras penen hám bóliniwshi, miyrimsiz, menmen ústemshilik, [hám] diktatorlıq sıyaqlı basqa da unamsız sózler menen baylanıslı»<ref name="Hanks">{{Cite book|first=Patrick|last=Hanks|title=Lexical Analysis: Norms and Exploitations|year=2013|page=163|isbn=}}</ref>. Menmenlik tilin qollanılıw «sáwbetlerdi buzıwı hám, waqıt ótiwi menen, salamat jámiyetlerdiń birligin buzıwı múmkin». == Etimologiya == Sózdiń mánisi waqıt ótiwi menen ózgergen. XVIII ásirde menmenlik yamasa kókireklik — bul joqarı tegi, klass yamasa basqa da joqarı xarakteristikalar jıynaǵına iye adamnıń ózin tómen turǵan adam menen miyrimli sóylew ushın tómenletiwiniń unamlı xarakteristikasın ańlatqan sóz. XIX ásirge kelip, sóz unamsız mánige iye boldı, bunı [[Charlz Dikkens|Charlz Dikkenstiń]] «Dombi hám ulı» shıǵarmasında kóriwge boladı, onda qaharman «biraz menmen, biraq oǵada miyrimli» dep qarama-qarsı terminler menen súwretlengen. «Sonlıqtan, XVIII ásir prozasında menmenlik sóziniń jomart, jaqsı, miyrimli, kishipeyil hám ásirese jaǵımlı sıyaqlı kelbetlikler menen birge jiyi ushırasadı. Bul sońǵı sóz menmenlik tek etikalıq ámeliyattıń emes, al tulǵanıń da kórsetkishine aylanǵanın kórsetedi»<ref name="Siegel">{{Cite book|last=Siegel|first=Daniel|title=Charity and Condescension: Victorian Literature and the Dilemmas of Philanthropy|url=https://archive.org/details/charitycondescen0000sieg|year=2012|isbn=978-0-8214-4407-8|page=[https://archive.org/details/charitycondescen0000sieg/page/10 10]}}</ref>. Bul jaǵday Viktoriya dáwirinde ózgerdi, sol waqıtta «konstruktivlik menmenlikke degen isenim tiykarınan joǵaldı hám sózdiń ózi (ayırım jaǵdaylardı esapqa almaǵanda) unamsız mánige iye boldı. Menmenlik — bul tiykarınan basqanıń esabınan ózin kórsetiwdi hám kóteriwdi bildiretuǵın túsinik; menmenlik etiw — bul óziniń ústemligin basqalardı kemsitetuǵın jol menen tastıyıqlaw edi». == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 1c6t600oo7r6i36mozr2f5e4qfrk8pp 0 34555 266123 215546 2026-08-17T20:00:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266123 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Thomas_Ward,_arrested_for_stealing_a_sovereign_(23114652176).jpg|oñğa|nobaý|275x275 nükte|1 funt monetanı urlaǵanı ushın qamaqqa alınǵan Tomas Uardtıń bul súwretin mensinbewdi kórsetiwshi retinde qarastırıwǵa boladı.]] [[Fayl:Boilly-Point-de-Convention-ca1797.jpg|nobaý|Lui-Leopold Buaylidiń súwreti (shama menen 1797). Hayal jeńiltek retinde túsindirilgen (shep jaqta ayaq kiyimin jıltıratıp atırǵan hayal, sánli kiyingen mırzanıń usınǵan jetkiliksiz monetasın mensinbegen).]] Kúndelikli qollanıwda '''mensinbew''' ádette jekkóriw háreketine yamasa bir nársege ulıwma húrmettiń joqlıǵın bildiredi. Bul emociyalar jıynaǵı ádette beyimlenbegen [[Minez-qulıq|minez-qulıqtı]] payda etedi<ref>TenHouten, W.D. (2007), A General Theory of Emotions and Social Life. Routledge.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/contempt| bet = Definition of CONTEMPT| sáne = 2024-jıl 20-yanvar | til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-yanvar }}</ref>. Basqa avtorlar mensinbewdi qatnastı payda etetuǵın aqıl-oy hám sezimler jıynaǵı emes, al unamsız [[emociya]] retinde túsindiredi. Pol Ekman mensinbewdi [[ashıw]], jerkeniw, qorqınısh, baxıt, qayǵı hám tańlanıw menen birge jetinshi tiykarǵı emociya retinde kórsetedi. Robert S. Solomon mensinbewdi renjiw hám ashıw menen birdey emocional izbe-izlikke jaylastıradı hám ol úshewiniń arasındaǵı ayırmashılıqlar renish joqarı statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin; [[ashıw]] teń statuslı adamǵa baǵdarlanǵanın; al mensinbew tómen statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin tastıyıqlaydı<ref>Solomon R.C. (1993). The Passions: Emotions and the Meaning of Life. Hackett Publishing.</ref> . == Etimologiya == Bul termin 1393-jılı eski francuz tilinde [[Latın tili|latınsha]] «kemsitiw» mánisin bildiretuǵın contemptus sózinen payda bolǵan. Ol contemnere sóziniń ótken máháldegi kelbetligi hám con- intensiv prefiksi + «kemsitiw, jekkóriw» mánisin ańlatatuǵın temnere sózinen; mensinbewshi 1529-jılı payda bolǵan<ref>TenHouten, W.D. (2007), ''A General Theory of Emotions and Social Life''. Routledge.</ref>. == Mádeniy kontekst == [[Fayl:PSM_V36_D704_Facial_expression_of_contempt.jpg|nobaý|Mensinbewdiń kelbeti]] Ekman hám Frizen (1986) baqlawshılardıń on hár qıylı mádeniyattaǵı, yaǵnıy Batıs hám Batıs emes te, mensinbewdi bildiredi degen belgili bir bet kórinisin anıqladı. Bul izertlewde Batıs Sumatra, Indoneziyanıń turǵınları amerikalı, yaponiyalı hám indoneziyalı adamlardıń fotosúwretlerin kórdi. Olardıń ayırım bet kórinislerin mensinbew yamasa tiykarǵı emociyalar - ashıw, jerkenish, quwanısh, qayǵı, qorqınısh yamasa tańlanıw retinde klassifikaciyalaw qábileti mádeniyatlar arasında ulıwma mensinbew ortaq túsinik ekenin kórsetti (kelisiw dárejesi 75% ke teń). «Erinniń múyeshi tartılǵan hám bettiń bir tárepinde sál kóterilgen (yamasa bir tárepte ekinshi tárepke qaraǵanda ádewir kúshlirek) kórinis mensinbewdi bildirdi». Bul izertlew mensinbew, sonday-aq mensinbewdiń sırtqı kórinisi, basqa tiykarǵı emociyalar menen salıstırǵanda Batıs hám Batıs emes xalıqlar arasında birdey tanılatuǵınlıǵın kórsetti. Amerika inglis tilinde «contempt» (mensinbew) sózin qollanıw erte XIX ásirden baslap azayǵan, al XXI ásirde «disrespect» ('''húrmetsizlik''') sózi salıstırmalı túrde kóbirek keń tarqalǵan. == Ózgeshelikler == Pol Ekman, ataqlı psixolog, hámmege birdey tanılǵan altı emociyanı anıqladı: ashıw, jerkenish, qorqınısh, quwanısh, qayǵı hám tańqalıw. Mensinbew boyınsha tabılǵan nátiyjeler anıq emes, degen menen bul emociya hám onıń kórinisi hámmege birdey túrde tanılatuǵını haqqında eń keminde dáslepki ayırım dáliller bar. 1990-jıllarda Ekman emociyalardıń keńeytilgen dizimin usınıs etti, usı ret mensinbewdi de qamtıdı. == Anıqlawshı ózgeshelikler == Mensinbewdiń bes tiykarǵı ózgesheligi bar. Mensinbew - mensinbewshilik obektiniń kórinisi yamasa turısı haqqında pikir talap etedi. Atap aytqanda, mensinbew qanday da bir morallıq yamasa jeke kemshilik yamasa defekt sebepli, mensinilgen adam mensinbewshi áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa qatnaslı óz turısın kompromisske alıp kelgeni haqqındaǵı pikirdi óz ishine aladı. Bul qasaqana islenbegen bolıwı múmkin, al statustıń joqlıǵı sebepli bolǵan. Bul statustıń bolmawı mensinbewshiniń mensinbew obektin pútkilley qádirsiz, yamasa belgili bir adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermeytuǵın sıpatında klassifikaciyalawına sebep bolıwı múmkin. Sonlıqtan, mensinbew — adamlararalıq standartqa juwap bere almawǵa reakciya bolıp tabıladı. Mensinbew sonıń menen bir qatarda mensinbew obektine qarawdıń yamasa itibar beriwdiń belgili bir usılı bolıp tabıladı, hám qarawdıń bul formasınıń jaǵımsız affektiv elementi bar. Mensinbew jerkenishke uqsas júdá visceral emociya retinde, yamasa salqın nemquraylıq retinde seziliwi múmkin. [[Fayl:Contempt_facial_expression.jpg|alt=|nobaý|Jeńil mensinbewdi kórsetetuǵın bet kórinisi]] Mensinbewdiń belgili bir salıstırmalı elementi bar. Devid Yumnıń mensinbew izertlewlerinde, ol jekkóriwshilik tiykarınan birewdiń «jaman qásiyetlerin» «olar qalay bolsa, solay» túsiniwdi talap etetuǵının, sonıń menen birge bul adam menen ózimizdi salıstırıwdı ámelge asırıwdı usınıs etedi. Bul refleksiv element sebepli, mensinbew jáne biz mensinbewshiniń «unamlı ózin seziwi» dep atay alatuǵın nárseni óz ishine aladı. Mensinbewdiń bir ózgesheligi - adam ádette óziniń mensinbew obektine qatnaslı sezetuǵın psixologiyalıq sheginiw yamasa uzaqlıq. Bul psixologiyalıq uzaqlasıw adamnıń óziniń mensinbew obekti menen sáykes kelmewin bildiriwdiń áhmiyetli usılı hám ol mensinbew obekti menen empatiyalıq sáykeslesiwge jol qoymaydı. (Yum, 2002, 251) Adamǵa degen mensinbew — mensinbewshilik kórsetip atırǵan adam áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermegen birewge unamsız hám salıstırmalı túrde qaraw yamasa itibar beriw usılın óz ishine aladı. Kózqarastıń bul forması mensinbew obektinen psixologiyalıq sheginiwdi payda etedi<ref name="Bell2005">{{Cite journal|doi=10.1111/j.1527-2001.2005.tb00537.x|title=A Woman's Scorn: Toward a Feminist Defense of Contempt as a Moral Emotion|url=https://archive.org/details/sim_hypatia_fall-2005_20_4/page/80|year=2005|last1=Bell|first1=M.|journal=Hypatia|volume=20|issue=4|pages=80–93}}</ref>. == Qásiyetler == Mensinbew morallıq jámiyette paydalı maqsetke xızmet etiwi múmkin. Mensinbew etikası basqa básekiles etika sistemalarına qaraǵanda juwaplardıń ádewir úlken keńligin beredi, olar háreketler etikasına (háreketlerdi olardıń durıslıǵı yamasa qáteligi boyınsha bahalaw) yamasa sezimler etikasına (mısalı, renish etikası) tiykarlanǵan bolsa da. Etikalıq emes, ádepsiz yamasa morallıq jaǵınan jaǵımsız dep tabılǵan nárselerge mensinbew sezimin seziw arqalı, adam olardıń jaman ekenin kórsetiwi hám olardı morallıq jámiyetten alıp taslawı múmkin<ref name="Bell2013">{{Cite book|doi=10.1093/acprof:oso/9780199794140.003.0006|first=Macalester|last=Bell|title=Hard Feelings: The Moral Psychology of Contempt|chapter=Contempt, Racism, and Civility's Limits|isbn=0199794146|year=2013}}</ref> . == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 2w0ht2p56yydhcwas4utbwax0i2hbds 266156 266123 2026-08-17T22:44:28Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266156 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Thomas_Ward,_arrested_for_stealing_a_sovereign_(23114652176).jpg|oñğa|nobaý|275x275 nükte|1 funt monetanı urlaǵanı ushın qamaqqa alınǵan Tomas Uardtıń bul súwretin mensinbewdi kórsetiwshi retinde qarastırıwǵa boladı.]] [[Fayl:Boilly-Point-de-Convention-ca1797.jpg|nobaý|Lui-Leopold Buaylidiń súwreti (shama menen 1797). Hayal jeńiltek retinde túsindirilgen (shep jaqta ayaq kiyimin jıltıratıp atırǵan hayal, sánli kiyingen mırzanıń usınǵan jetkiliksiz monetasın mensinbegen).]] Kúndelikli qollanıwda '''mensinbew''' ádette jekkóriw háreketine yamasa bir nársege ulıwma húrmettiń joqlıǵın bildiredi. Bul emociyalar jıynaǵı ádette beyimlenbegen [[Minez-qulıq|minez-qulıqtı]] payda etedi<ref>TenHouten, W.D. (2007), A General Theory of Emotions and Social Life. Routledge.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/contempt| bet = Definition of CONTEMPT| sáne = 2024-jıl 20-yanvar | til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-yanvar }}</ref>. Basqa avtorlar mensinbewdi qatnastı payda etetuǵın aqıl-oy hám sezimler jıynaǵı emes, al unamsız [[emociya]] retinde túsindiredi. Pol Ekman mensinbewdi [[ashıw]], jerkeniw, qorqınısh, baxıt, qayǵı hám tańlanıw menen birge jetinshi tiykarǵı emociya retinde kórsetedi. Robert S. Solomon mensinbewdi renjiw hám ashıw menen birdey emocional izbe-izlikke jaylastıradı hám ol úshewiniń arasındaǵı ayırmashılıqlar renish joqarı statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin; [[ashıw]] teń statuslı adamǵa baǵdarlanǵanın; al mensinbew tómen statuslı adamǵa baǵdarlanǵan ashıw ekenin tastıyıqlaydı<ref>Solomon R.C. (1993). The Passions: Emotions and the Meaning of Life. Hackett Publishing.</ref> . == Etimologiya == Bul termin 1393-jılı eski francuz tilinde [[Latın tili|latınsha]] «kemsitiw» mánisin bildiretuǵın contemptus sózinen payda bolǵan. Ol contemnere sóziniń ótken máháldegi kelbetligi hám con- intensiv prefiksi + «kemsitiw, jekkóriw» mánisin ańlatatuǵın temnere sózinen; mensinbewshi 1529-jılı payda bolǵan<ref>TenHouten, W.D. (2007), ''A General Theory of Emotions and Social Life''. Routledge.</ref>. == Mádeniy kontekst == [[Fayl:PSM_V36_D704_Facial_expression_of_contempt.jpg|nobaý|Mensinbewdiń kelbeti]] Ekman hám Frizen (1986) baqlawshılardıń on hár qıylı mádeniyattaǵı, yaǵnıy Batıs hám Batıs emes te, mensinbewdi bildiredi degen belgili bir bet kórinisin anıqladı. Bul izertlewde Batıs Sumatra, Indoneziyanıń turǵınları amerikalı, yaponiyalı hám indoneziyalı adamlardıń fotosúwretlerin kórdi. Olardıń ayırım bet kórinislerin mensinbew yamasa tiykarǵı emociyalar - ashıw, jerkenish, quwanısh, qayǵı, qorqınısh yamasa tańlanıw retinde klassifikaciyalaw qábileti mádeniyatlar arasında ulıwma mensinbew ortaq túsinik ekenin kórsetti (kelisiw dárejesi 75% ke teń). «Erinniń múyeshi tartılǵan hám bettiń bir tárepinde sál kóterilgen (yamasa bir tárepte ekinshi tárepke qaraǵanda ádewir kúshlirek) kórinis mensinbewdi bildirdi». Bul izertlew mensinbew, sonday-aq mensinbewdiń sırtqı kórinisi, basqa tiykarǵı emociyalar menen salıstırǵanda Batıs hám Batıs emes xalıqlar arasında birdey tanılatuǵınlıǵın kórsetti. Amerika inglis tilinde «contempt» (mensinbew) sózin qollanıw erte XIX ásirden baslap azayǵan, al XXI ásirde «disrespect» ('''húrmetsizlik''') sózi salıstırmalı túrde kóbirek keń tarqalǵan. == Ózgeshelikler == Pol Ekman, ataqlı psixolog, hámmege birdey tanılǵan altı emociyanı anıqladı: ashıw, jerkenish, qorqınısh, quwanısh, qayǵı hám tańqalıw. Mensinbew boyınsha tabılǵan nátiyjeler anıq emes, degen menen bul emociya hám onıń kórinisi hámmege birdey túrde tanılatuǵını haqqında eń keminde dáslepki ayırım dáliller bar. 1990-jıllarda Ekman emociyalardıń keńeytilgen dizimin usınıs etti, usı ret mensinbewdi de qamtıdı. == Anıqlawshı ózgeshelikler == Mensinbewdiń bes tiykarǵı ózgesheligi bar. Mensinbew - mensinbewshilik obektiniń kórinisi yamasa turısı haqqında pikir talap etedi. Atap aytqanda, mensinbew qanday da bir morallıq yamasa jeke kemshilik yamasa defekt sebepli, mensinilgen adam mensinbewshi áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa qatnaslı óz turısın kompromisske alıp kelgeni haqqındaǵı pikirdi óz ishine aladı. Bul qasaqana islenbegen bolıwı múmkin, al statustıń joqlıǵı sebepli bolǵan. Bul statustıń bolmawı mensinbewshiniń mensinbew obektin pútkilley qádirsiz, yamasa belgili bir adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermeytuǵın sıpatında klassifikaciyalawına sebep bolıwı múmkin. Sonlıqtan, mensinbew — adamlararalıq standartqa juwap bere almawǵa reakciya bolıp tabıladı. Mensinbew sonıń menen bir qatarda mensinbew obektine qarawdıń yamasa itibar beriwdiń belgili bir usılı bolıp tabıladı, hám qarawdıń bul formasınıń jaǵımsız affektiv elementi bar. Mensinbew jerkenishke uqsas júdá visceral emociya retinde, yamasa salqın nemquraylıq retinde seziliwi múmkin. [[Fayl:Contempt_facial_expression.jpg|alt=|nobaý|Jeńil mensinbewdi kórsetetuǵın bet kórinisi]] Mensinbewdiń belgili bir salıstırmalı elementi bar. Devid Yumnıń mensinbew izertlewlerinde, ol jekkóriwshilik tiykarınan birewdiń «jaman qásiyetlerin» «olar qalay bolsa, solay» túsiniwdi talap etetuǵının, sonıń menen birge bul adam menen ózimizdi salıstırıwdı ámelge asırıwdı usınıs etedi. Bul refleksiv element sebepli, mensinbew jáne biz mensinbewshiniń «unamlı ózin seziwi» dep atay alatuǵın nárseni óz ishine aladı. Mensinbewdiń bir ózgesheligi - adam ádette óziniń mensinbew obektine qatnaslı sezetuǵın psixologiyalıq sheginiw yamasa uzaqlıq. Bul psixologiyalıq uzaqlasıw adamnıń óziniń mensinbew obekti menen sáykes kelmewin bildiriwdiń áhmiyetli usılı hám ol mensinbew obekti menen empatiyalıq sáykeslesiwge jol qoymaydı. (Yum, 2002, 251) Adamǵa degen mensinbew — mensinbewshilik kórsetip atırǵan adam áhmiyetli dep esaplaytuǵın adamlararalıq standartqa tolıq juwap bermegen birewge unamsız hám salıstırmalı túrde qaraw yamasa itibar beriw usılın óz ishine aladı. Kózqarastıń bul forması mensinbew obektinen psixologiyalıq sheginiwdi payda etedi<ref name="Bell2005">{{Cite journal|doi=10.1111/j.1527-2001.2005.tb00537.x|title=A Woman's Scorn: Toward a Feminist Defense of Contempt as a Moral Emotion|url=https://archive.org/details/sim_hypatia_fall-2005_20_4/page/80|year=2005|last1=Bell|first1=M.|journal=Hypatia|volume=20|issue=4|pages=80–93}}</ref>. == Qásiyetler == Mensinbew morallıq jámiyette paydalı maqsetke xızmet etiwi múmkin. Mensinbew etikası basqa básekiles etika sistemalarına qaraǵanda juwaplardıń ádewir úlken keńligin beredi, olar háreketler etikasına (háreketlerdi olardıń durıslıǵı yamasa qáteligi boyınsha bahalaw) yamasa sezimler etikasına (mısalı, renish etikası) tiykarlanǵan bolsa da. Etikalıq emes, ádepsiz yamasa morallıq jaǵınan jaǵımsız dep tabılǵan nárselerge mensinbew sezimin seziw arqalı, adam olardıń jaman ekenin kórsetiwi hám olardı morallıq jámiyetten alıp taslawı múmkin<ref name="Bell2013">{{Cite book|doi=10.1093/acprof:oso/9780199794140.003.0006|first=Macalester|last=Bell|title=Hard Feelings: The Moral Psychology of Contempt|url=https://archive.org/details/hardfeelingsmora0000bell|chapter=Contempt, Racism, and Civility's Limits|isbn=0199794146|year=2013}}</ref> . == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3ryj8x5pnzo4wa925tkyul7v4g2e4o4 0 34566 266116 215548 2026-08-17T19:49:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266116 wikitext text/x-wiki '''Qanaatlanıw''' — bul baxıttıń ortasha forması bolıp, adamnıń házirgi ómirlik jaǵdayı hám ómirindegi islerdiń házirgi hal-jaǵdayı menen qanaatlanǵan bolıwı yamasa emociyası<ref>{{Web deregi | url = https://www.vocabulary.com/dictionary/contentment| bet = Contentment - Definition, Meaning & Synonyms| til = en| jumıs = Vocabulary.com| qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-yanvar }}</ref>. Eger adam qanaatlansa, ol óz jaǵdayı hám ómirindegi elementlerdiń jaylasıwı menen ishki tınıshlıqta boladı. Keń tarqalǵan pikirge qarama-qarsı, jaǵdayǵa qaramastan, isler adam kútkenindey bolıp atırǵanına yamasa joǵına qaramastan, adam óz ómiri menen qanaatlanıwı múmkin<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://www.claritychi.com/contentment/| bet = Contentment: What it is and Why it Matters| sáne = 2020-jıl 30-aprel | til = en-US| jumıs = Clarity Clinic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-avgust }}</ref>. Qanaatlanıw sóziniń túbiri [[Latın tili|latın]] tilindegi «contentus» sózinen kelip shıqqan, ol «birge uslanǵan» yamasa «pútin, tutas» degendi ańlatadı. Dáslep «contentus» keseler, shelekler yamasa bochkalar sıyaqlı ıdıslardı táriyiplew ushın qollanılǵan. Keyinirek, bul sóz adamǵa tásir etetuǵın nársege aylandı, ol ózinen basqa qálewleri joq, hesh nársege mútáj bolmaǵan adamdı táriyipleydi<ref>{{Web deregi | url = https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_if_you_pursued_contentment_rather_than_happiness| bet = What If You Pursued Contentment Rather Than Happiness?| til = en| jumıs = Greater Good| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr }}</ref>. == Ulıwma == Dao Te Cing miynetinde<ref>{{Cite book|title=Tao Te Ching|last=Tzu, Lao|year=2003|publisher=NuVision Publications, LLC}}</ref> adamnıń Dao dep atalatuǵın dáslepki sana halatınan rawajlanıwı usınday túrde túsindiriledi: «Dao joǵalǵanda, jaqsılıq payda boladı. Jaqsılıq joǵalǵanda, moral bar...». Moral — bul jaqsılıq penen jamanlıq arasındaǵı intellektual ayırmashılıqtı ajıratıw. «Házirgi máwritte» jasaw arqalı qanaatlanıwǵa erisiwge boladı degen isenim bar,<ref>{{Web deregi | url = https://www.psychologytoday.com/us/articles/200811/the-art-of-now-six-steps-to-living-in-the-moment| bet = The Art of Now: Six Steps to Living in the Moment {{!}} Psychology Today| avtor = Dixit| at = Jay| sáne = 2008-jıl 1-noyabr | til = en-US| jumıs = www.psychologytoday.com| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr }}</ref> bul jaqsı menen jamandı ayırıw processin toqtatıw usılın kórsetedi. Degen menen, házirgi máwritler menen jasawǵa umtılıw qıyın, sebebi adamnıń dıqqatı tek seziw stimulları menen ǵana emes, al olardı sanasız yamasa sanalı túrde oylawǵa májbúrleytuǵın psixologiyalıq processler menen de alaǵada boladı. Bul oylaw processi estelikler menen baylanıslı; sonlıqtan, házirgi waqıtta qalıwǵa háreket etiw awır, sebebi esteliklerden, ásirese baxıtsız esteliklerden qutılıw ushın sanasız gúres bar<ref>{{Cite journal|last=Ferraro|first=Kenneth F.|title=Does Religion Influence Adult Health?}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Albatnuni|first=Mawdah|title=Prayer and well-being in Muslim Canadians: exploring the mediating role of spirituality, mindfulness, optimism, and social support}}</ref>. Qanaatlanıwdı kózqaras retinde qáliplestiriw — adamnıń onı óz ómirinde alıwınıń basqa usılı. Minnetdarlıqtı ámelde qollanıw — qanaatlanıwdıń kózqaras retinde ne ekenin túsiniwdiń basqa usılı. Usı tárepten qaraǵanda, qanaatlanıw jetiskenlik emes, al adam qálegen waqıtta qabıl ete alatuǵın kózqaras. Amerikalı filosof Robert Bryus Raup «Ózine iseniw: Adam minez-qulqınıń tiykarı» (1925) degen kitap jazdı, onda ol adamnıń ózine iseniwge (yaǵnıy ishki tınıshlıqqa) bolǵan mútájligi adam [[Minez-qulıq|minez-qulqınıń]] jasırın bulaǵı ekenin tastıyıqladı. Raup bunı óziniń [[Pedagogika|pedagogikalıq]] teoriyasınıń tiykarına aylandırdı, onı keyinirek 1930-jıllardaǵı Amerika bilimlendiriw sistemasın sınǵa alıwda qollandı. Házirgi jámiyet kontekstinde, kóp ólshemli demalıs mádeniyatı adamnıń óziniń qızǵın sırtqı iskerliklerin qoyıp, óziniń tiykarǵı qanaatlanıw halatına qaytıw umtılısın kórsetedi. === Qanaatlanıw hám pozitiv psixologiya === [[Fayl:اسكندرية_بحرى.jpg|nobaý|[[Mısır|Mısırdıń]] Aleksandriya qalası, suw jaǵasındaǵı qanaatshıl adam]] Kóp táreplerden qanaatlanıw túsinigi baxıt hám qanaat túsinigi menen tıǵız baylanıslı bolıwı múmkin. Pozitiv psixologiyada, [[Sociallıq ilimler|sociallıq taraw]] ilimpazları jaqsı ómir súriwge ne tásir etetuǵının, yamasa adamlardıń unamlı kewil-xoshınıń hám ómirine ulıwma qanaatlanıwınıń artıwına ne alıp keletuǵının izertleydi. Pozitiv psixologiyada baxıt eki tárepleme anıqlanadı, ol tolıǵı menen subektiv abadanlıq dep ataladı. Adamda qanshelli unamlı emociya (unamlı tásir) unamsız emociyaǵa (unamsız tásir) qaraǵanda bar ekeni hám adamnıń óz ómirin ulıwma qalay kóretuǵını (ulıwma qanaatlanıw) — bul baxıttı anıqlaw ushın pozitiv psixologiyada beriletuǵın sorawlar. Qanaatlanıw adamnıń óz ómirine qanaatlanıw dárejesi (global qanaatlanıw) menen tıǵız baylanıslı. [[Fayl:Contentment_(J._Ellsworth_Gross).jpg|solğa|nobaý|«Qanaatlanıw», Dj. Ellsvort Gross, 1908]] 2014-jılǵı «Lucky Go Happy: Make Happiness Happen!» kitabında Pol van der Merve uzaq waqıt dawamında qanaatlanǵan bolıw qısqa waqıt dawamında qattı quwanıshlı bolıwǵa qaraǵanda kóbirek baxıt alıp keliwi múmkin ekenin kórsetiw ushın arnawlı diagramma qollanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.luckygohappybook.com/the-book| bet = About the Book| avtor = Van der Merwe| at = Paul| jumıs = luckygohappybook.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-sentyabr | citata = contentment can yield the same amount of happiness as ecstasy}}</ref>. Vengr shayırı Daniel Berjeni kózqarası boyınsha qanaatlanıw baylıqtan emes, al ana tábiyat hám jaqın adamlarıńnan keliwi múmkin. Onıń pikirinshe, tek jarlı, biraq biyǵam jumısshı ǵana haqıyqıy qanaatlanǵan bola aladı, sonlıqtan ol onı jumıs-ómir balansı hám ornalasıw sezimi menen teńlestiredi. Onıń usı atamadaǵı qosıǵında, bul jaǵday «Megelégedés» retinde súwretlengen. [[Fayl:Shepherd_Mohács_Island.jpg|nobaý|228x228 nükte|Berjeni Megelégedés jasaytuǵın awıl turmısı ómirdi ideallastıradı.]] Pozitiv psixologiya adamlardıń baxıtlı bolıwına hám rawajlanıwına neniń úles qosatuǵının izertlewdi júdá áhmiyetli dep tabadı hám adamlardıń qalay isleytuǵını hám beyimlesetuǵınına dıqqat qaratıwdı, ulıwma psixologiya tarawına qaraǵanda adam tulǵalarında ne nárse qáte bolatuǵınına yamasa patologiyalıq ekenine kóbirek dıqqat qaratıwǵa qaraǵanda sonday áhmiyetli dep tabadı. Pozitiv psixologiyanıń roli adamnıń ómiriniń kóp táreplerine úlken tásir etiwi múmkin<ref name="PP">{{Cite journal}}</ref>. Adamlar úlken beyimlesiw uqıplılıǵına iye, biz ómirde júz beriwi múmkin bolǵan jaqsı da, jaman da nárselerge beyimlese alamız. Ádette ómirde, jaǵdaylar adamnıń kewil-xoshına uzaq múddetli tásir kórsetpeydi<ref>{{Cite journal|last=Lykken, David. Tellegen, Auke.|date=1996|title=Happiness Is a Stochastic Phenomenon|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1996-05_7_3/page/186|journal=Journal of Psychological Science|volume=7|issue=3|pages=186–189|doi=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00355.x}}</ref>. === Izertlewde baxıtqa tásir etiwshi ózgeriwshiler === ==== Qanaatlanıwshı hám maksimallastırıwshı ==== Bular adamlardıń tańlaw usılların anıqlaytuǵın eki túsinik. Qanaatshıl — bul kriteriyalar orınlanǵannan keyin sheshim qabıl etetuǵın adam, al maksimallastırıwshı, basqa tárepten, hárbir múmkin bolǵan variant izertlenbegenshe sheshim qabıl etpeydi<ref>{{Cite journal|author=Schwartz, Barry|author2=Ward, Andrew|author3=Lyubomirsky, Sonja|author4=Monterosso, John|author5=White, Katherine|title=Maximizing Versus Satisficing:Happiness Is a Matter of Choice|date=November 2002|volume=83|issue=5|pages=1178–1197|doi=10.1037/0022-3514.83.5.1178|journal=Journal of Personality and Social Psychology|pmid=12416921|url=http://sonjalyubomirsky.com/wp-content/themes/sonjalyubomirsky/papers/SWMLWL2002.pdf}}</ref>. ==== Genler ==== Qanaatlanıw hám genler arasında baylanıs bar ekenin kórsetetuǵın dáliller bar. Veyss hám basqalar (2008) tárepinen islengen izertlewde olar genetikanıń adamnıń ulıwma abadanlıǵına tásir etetuǵın faktor bolıwı múmkin ekenin anıqladı. Anıǵıraq aytqanda, genler abadanlıq hám baxıtqa tásir etetuǵın faktorlar qatlamı ishinde bolıp kórinedi. Izertlew genlerdiń jeke ózgeshelikler hám baxıt ózgeshelikleri arasında unamlı baylanısı bar ekenin kórsetti, psixopatiyadaǵı komorbidlik baylanısına uqsas<ref name=":1">{{Cite journal|last=Lykken|first=David|date=3 May 1996|title=Happiness Is A Stochastic Phenomenon|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1996-05_7_3/page/186|journal=Psychological Science|volume=7|issue=3|pages=186–189|doi=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00355.x|author2=Tellegen, Auke}}</ref>. Macunaga hám onıń kásiplesleriniń (2018) jaqında alıp barǵan izertlewinde, ayırım gen receptorları adamnıń baxıtın qabıllawında rol oynaytuǵını anıqlanǵan, sebebi olar emocional qayta islew hám ishteydi retlew, ózin hám basqalardı bahalaw hám yad sıyaqlı basqa da fiziologiyalıq processlerge tikkeley tásir etedi<ref>{{Cite journal|author=Matsunaga|author2=Masuda|author3=Ishii|author4=Ohtsubo|author5=Noguchi|date=2018-12-21|title=Culture and cannabinoid receptor gene polymorphism interact to influence the perception of happiness|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=12|doi=10.1371/journal.pone.0209552|pmid=30576341}}</ref>. ==== Jeke ózgeshelik ==== Faktor analizi arqalı tulǵa bes faktor modeli boyınsha tarıltıwǵa boladı, ol miyras jeke ózgeshelik belgileriniń bes aspekti bar ekenin kórsetedi: tájiriybege ashıqlıq, insaplılıq, [[Introversiya hám ekstraversiya|ekstraversiya]], jaǵımlılıq hám nevrotizm<ref>{{Cite journal|title=The Heritability of Personality is not Always 50%: Gene-Environment Interactions and Correlations between Personality and Parenting|journal=J. Pers.|volume=76|issue=6|pages=1485–1521|doi=10.1111/j.1467-6494.2008.00529.x|last=Krueger R. F.|author2=South S.}}</ref>. Izertlew jeke ózgesheliktiń 50% násillik ekenin kórsetken, biraq bárqulla emes<ref name=":0">{{Cite journal|last=Weiss|first=Alexander|author2=Bates, Timothy|title=Happiness Is A Personal(ity) Thing:The Genetics of Personality and Well-Being in a Representative Sample|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-03_19_3/page/265|journal=Psychological Science|date=March 2008|volume=19|issue=3|pages=205–210|doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02068.x}}</ref>. Adamnıń baxıt dárejesi yamasa qabıllawı, yamasa onıń subektiv abadanlıǵı, jeke ózgeshelik belgileri menen baylanıslı ekenin kórsetken. Baxıt penen baylanıslı jeke ózgesheliktiń eki aspekti bar. Ekstraversiya hám baxıt arasında kúshli baylanıs bar, yaǵnıy adam qanshelli ekstravert bolsa (yamasa minez-qulıq kórsetse), ol sonshelli baxıtlı bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last=Hills|first=Peter|author2=Argyle|title=Happiness, introversion–extraversion and happy introverts|journal=Personality and Individual Differences|volume=30|issue=4|pages=595–608|doi=10.1016/S0191-8869(00)00058-1}}</ref>. Baxıt penen kúshli baylanısı bar jeke ózgesheliktiń ekinshi aspekti - nevrotizmge genetikalıq beyimlilik. Adam qanshelli nevrotik (emocional turaqsız) bolsa, ol sonshelli baxıtsız bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last=The GENEQOL Consortium|author2=Sprangers|date=December 2010|title=Which patient will feel down, which will be happy? The need to study the genetic disposition of emotional states|journal=Quality of Life Research|volume=19|issue=10|pages=1429–1437|doi=10.1007/s11136-010-9652-2}}</ref>. [[Fayl:Peace_and_Contentment_Eduard-Grützner.jpg|nobaý|Tınıshlıq hám qanaatlanıw. Eduard fon Gryutcner (1897)]] Unamlı emociyanı bahalawdıń rawajlanıwı, jáne PEACE (tınıshlıq) dep te belgili, boyınsha izertlewde qanaatlanıwdıń joqarı dárejeleri materializm hám nápsige bolǵan mútájliktiń tómen dárejeleri menen baylanıslı ekeni anıqlandı<ref>{{Cite journal|last=Cordaro, D. T., Bradley, C., Zhang, J. W., Zhu, F., & Han, R.|title=The Development of the Positive Emotion Assessment of Contentment Experience (PEACE) Scale|journal=Journal of Happiness Studies|year=2021|volume=22|issue=4|pages=1769–1790|doi=10.1007/s10902-020-00295-9}}</ref>. ==== Maqsetke umtılıw ==== Ózi ushın áhmiyetli hám óz jeke ózgesheligi menen sáykes keletuǵın maqsetlerge erisiw [[isenimlilik]] hám sheberlik sezimlerin oyatadı. Júdá ańsat ta, júdá qıyın da emes, al optimal qıyın maqsetlerdi belgilew áhmiyetli. Maqsetlerden qashıwǵa energiya jumsaw baxıttıń azayıwına úles qosadı, sonday-aq adamdı óz maqsetlerine erisiwden toqtatadı, bunı túsiniw júdá intuitiv bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last=Sheldon|title=Goal Striving, Need Satisfaction, and Longitudinal Well-Being:The Self-Concordance Model|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1999-03_76_3/page/482|journal=Journal of Personality and Social Psychology|year=1999|volume=76|issue=3|pages=482–497|doi=10.1037/0022-3514.76.3.482}}</ref>. ==== Aqsha ==== Kóplegen adamlar [[Aqsha|aqshanı]] baxıt penen tıǵız baylanıstıradı hám bay bolıw olardı baxıtlıraq etiwge úlken úles qosadı dep esaplaydı, hám Amerika jámiyeti bul ósip baratırǵan [[Materializm|materializmdi]] sáwlelendiredi. Baylıq ayırım unamlı nátiyjeler menen baylanıslı bolsa da, (mısalı birdey jınayat ushın jeńilirek qamaq jazası, jaqsıraq densawlıq hám balalar óliminiń tómenligi)<ref>{{Cite book|last=Wilkinson|title=Unhealthy Societies:The Afflictions of Inequality|year=1996|isbn=978-0-415-09235-7|publisher=Routledge}}</ref> hám ayırım jaǵdaylarda bufer retinde xızmet ete alsa da, aldın aytıp ótilgenindey, aqsha hám baxıt arasındaǵı ulıwma baylanıs júdá tómen. Degen menen, tiykarǵı mútájlikler qanaatlandırılatuǵın tómen shegaradan tısqarı, aqshanıń baxıtqa tásiri júdá kishi. Sonday-aq, tabıs paydasınıń azayıwı (DMUI) koncepciyası da bar, ol belgili bir tabıs dárejesine erisilgennen keyin aqshanıń baxıtqa tásiri joq ekenin hám baylıq hám baxıttı qıysıq sızıqlı baylanısqa iye sıpatında kórsetedi. Jámiyettiń aqsha hám baxıt arasındaǵı baylanıs haqqındaǵı bul keń tarqalǵan qáte túsinigi adamlardı basqa dereklerden keletuǵın qanaatlanıw hám baxıt ómiriniń ornına tabıstı quwıw jolına baǵdarlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://richardesimmons3.com/pt-i-pursuit-of-happiness-why-is-it-so-elusive/| bet = The Pursuit Of Happiness, Part 1: Why Is It So Elusive?| avtor = Simmons| at = Richard| sáne = 2018-jıl 12-iyul | til = en-US| jumıs = Richard E. Simmons III| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-mart }}</ref>. Haqıyqatında da, adam óziniń tiykarǵı mútájliklerin qanaatlandırǵanda hám artıǵıraq nársege iye bolǵanda, baxıttı basınan keshiriw ushın ayırımın jumsaw yamasa beriw waqtı keledi. Sebebi baxıt haqıyqatında da adamnıń energiyasınıń kiriw-shıǵıw aylanıs jaǵdayı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pursuit-of-happiness.org/science-of-happiness/getting-in-the-flow/| bet = Getting Into the Flow| til = en-US| jumıs = Pursuit of Happiness| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr }}</ref>. Aqshanı qollanıw yamasa beriw adamnıń turmıslıq jaǵdayınıń shıǵıwınıń kórinisi. Kóbirek baxıt alıp keledi degen isenim menen tek aqsha jıynawǵa háreket etiw qarama-qarsı nátiyjege alıp keliwi múmkin, eger tek qural — yaǵnıy baxıt ushın aqsha izlew — bayqawsız maqsetke aylanıp ketedi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3bn527ahrc9ewgbf5sgoh7b769j7bcw 0 34625 266128 194563 2026-08-17T20:33:53Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266128 wikitext text/x-wiki '''Batıllıq''' uyalshaqlıqtıń qarama-qarsısı. Batıl bolıw táwekelge qaramastan islerdi pitkeriwge tayar bolıwdı bildiredi<ref>Aquinas, Thomas (2005). ''The Cardinal Virtues''. Translated by Regan, Richard J. p. 116. <q>Is boldness a sin? Boldness is an emotion. But emotion sometimes is moderated by reason and sometimes lacks the measure of reason, whether by excess or deficiency, and emotion is sinful in this respect.</q></ref>. Mısalı, jámiyetlik qatnas kontekstinde, '''batıl''' adam sociallıq jaǵdaylarda uyat yamasa qabıl etilmew qáwpine barıwǵa, yamasa etiket yaki sıpayılıq qaǵıydaların buzıwǵa tayar bolıwı múmkin. Júdá batıl adam agressiv túrde aqsha sorawı, yamasa birewdi ótinishti orınlawǵa úziliksiz májbúrlewi múmkin. Batıl sózi sonday-aq betke aytar sóziniń sinonimi retinde qollanılıwı múmkin; mısalı, bala úlkenge húrmetsizlik kórsetkeni yamasa jaman minez-qulıq kórsetkeni arqalı «batıl» bolǵanı ushın jazalanıwı múmkin. Batıllıq filosofiyalıq qásiyet retinde [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi grekler]] tárepinen joqarı bahalanǵan<ref>Alexander, L., ''62. Acts'', in Barton, J. and Muddiman, J. (2001), The Oxford Bible Commentary Archived 2017-11-22 at the Wayback Machine, p. 1034</ref>. Batıllıqtı [[mártlik]] penen salıstırıwǵa boladı, sebebi sońǵısı qorqınıshqa iye bolıwdı, biraq oǵan qarsı turıwdı bildiredi. == Táriyip == Minez-qulıq ekologiyasında, uyalshaq⟷batıl úziliksizligi ol adamlarda hám ayırım basqa túrlerde bolǵanlıqtan izertlenedi. Uyalshaqlıq hám batıllıq «táwekel etiwge beyimlilikti» kórsetedi. Batıl adamlar basım bolıwǵa (ústemlik etiwge) beyim, bul batıllıq penen sociallıq ústemlik arasında baylanıs bar ekenin ashadı<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Sloan Wilson|first1=David|last2=Clark|first2=Anne B.|last3=Coleman|first3=Kristine|last4=Dearstyne|first4=Ted|date=1994-11-01|title=Shyness and boldness in humans and other animals|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1994_9_11/page/442|journal=Trends in Ecology & Evolution|language=en|volume=9|issue=11|pages=442–446|doi=10.1016/0169-5347(94)90134-1|pmid=21236920|issn=0169-5347}}</ref>. Al '''batıl''' sózi — bul qaytpaytuǵın, taysalmaytuǵın, tayınbaytuǵın, ǵayrat, qaysar, er júrekli, kúshli degen mánislerdi bildiredi. Batılı barıw — júreksiniw, batırsınıw. '''Batıllıq''' sózine — qaytpawshılıq, tayınbawshılıq, burılmawshılıq, júreklilik, aybatlılıq dep táriyip berilgen. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 1wk5lnzca9157fup77ls4jevaxjx5fy 0 34629 266121 215555 2026-08-17T19:58:18Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266121 wikitext text/x-wiki '''Depressiya''' — bul tómen keyip hám iskerlikten bas tartıwdıń psixikalıq jaǵdayı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression| bet = Depression Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130611091923/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/complete-index.shtml| arxivsáne = 2013-jıl 11-iyun | sáne = 2016 | jumıs = NIMH| qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-oktyabr }}</ref>. 2020-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha, ol global xalıqtıń shama menen 3.5% ine, yamasa dúnya júzi boyınsha shama menen 280 million adamǵa tásir etedi<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression| bet = Depression| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201226072232/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression| arxivsáne = 2020-jıl 26-dekabr | til = en| jumıs = [[World Health Organization]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel }}</ref>. Depressiya adamnıń [[Oy-pikir|oylarına]], [[Minez-qulıq|minez-qulqına]], sezimlerine hám abadanlıq sezimine tásir etedi. Adamnıń belgili tájiriybelerden alatuǵın lázzeti yamasa quwanıshı azayadı, al azap shegiwshi adam kóbinese usı iskerliklerge motivaciyanıń yamasa qızıǵıwshılıqtıń joǵalıwın basınan keshiredi. Depressiyaǵa ushıraǵan adamlar qayǵı, kewilsizlik yamasa úmitsizlik sezimlerin, oylaw hám dıqqattı jámlewde qıyınshılıqtı, gipersomniya yamasa uyqısızlıqtı, artıqsha awqatlanıw yamasa anoreksiyanı, yamasa suicidlik oylardı basınan keshiriwi múmkin. Depressiyanıń birneshe, geyde bir-biri menen qabatlasatuǵın derekleri bolıwı múmkin. Depressiya jaqın adamnıń ólimi sıyaqlı ómirlik waqıyalarǵa normal waqıtsha reakciya bolıwı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, depressiya úlken depressiyalıq buzılıw, bipolyarlıq buzılıw hám distimiya sıyaqlı ayırım keyip buzılıwlarınıń simptomı bolıwı múmkin. Depressiya sonıń menen qatar ayırım fizikalıq keselliklerdiń simptomı hám ayırım dáriler hám medicinalıq emlewlerdiń qosımsha tásiri bolıp tabıladı. == Úles qosıwshı faktorlar == [[Fayl:Allegory_on_Melancholy_Met_DP885774.jpg|nobaý|Melanxoliya tuwralı allegoriya, shama menen 1729-1740-jıllar, ofort hám gravyura, [[Metropoliten-muzey|Metropoliten kórkem óner muzeyinde]] (Nyu-York qalası)]] === Ómirlik waqıyalar === Balalıq dáwirdegi qıyınshılıqlar, mısalı jaqın adamnıń ólimi, itibarsızlıq, psixikalıq zorlıq-zombılıq, fizikalıq zorlıq-zombılıq, jınıslıq zorlıq-zombılıq yamasa ata-analardıń tuwısqanlarǵa teń emes qatnası ereseklik dáwirdegi depressiyaǵa tásir etiwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans|journal=Psychoneuroendocrinology|volume=33|issue=6|pages=693–710|date=July 2008|pmid=18602762|doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Mothers' Differentiation and Depressive Symptoms among Adult Children|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_2010-04_72_2/page/n122|journal=Journal of Marriage and the Family|volume=72|issue=2|pages=333–345|date=April 2010|pmid=20607119|doi=10.1111/j.1741-3737.2010.00703.x}}</ref>. Ásirese balalıq dáwirdegi fizikalıq yamasa jınıslıq zorlıq-zombılıq tiri qalǵan adamnıń ómiri dawamında depressiyanı basınan keshiriw itimallıǵı menen aytarlıqtay dárejede baylanıslı<ref>{{Cite journal|title=Sexual and physical abuse in childhood is associated with depression and anxiety over the life course: systematic review and meta-analysis|journal=International Journal of Public Health|volume=59|issue=2|pages=359–72|date=April 2014|pmid=24122075|doi=10.1007/s00038-013-0519-5}}</ref>. Tórt yamasa onnan kóp jaǵımsız balalıq tájiriybelerdi basınan keshirgen adamlar depressiyadan azap shegiwi 3.2 den 4.0 ke shekem kóbirek itimal<ref name="Anda2006">{{Cite journal|date=April 2006|title=The enduring effects of abuse and related adverse experiences in childhood. A convergence of evidence from neurobiology and epidemiology|journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience|volume=256|issue=3|pages=174–186|doi=10.1007/s00406-005-0624-4|pmid=16311898}}</ref>. Úydiń sapasınıń tómenligi, funkcionallıqtıń joqlıǵı, jasıl keńisliklerdiń jetispewshiligi hám shawqım hám hawa pataslanıwına ushıraw depressiyalıq kewil-xoshlar menen baylanıslı, bul usınday nátiyjelerdiń aldın alıw ushın jobalastırıwda itibar beriw zárúrligin atap ótedi<ref>{{Cite journal|date=February 2018|title=Living environment and its relationship to depressive mood: A systematic review|journal=International Journal of Social Psychiatry|volume=64|issue=1|pages=92–103|doi=10.1177/0020764017744582|pmid=29212385}}</ref>. Jaylasqan orın da depressiya hám basqa da jagımsız keyipler menen baylanıstırılǵan. Úlken qala aymaqlarında jasaytuǵınlar arasında depressiya dárejesi jasamaytuǵınlarǵa qaraǵanda tómenirek ekeni kórsetilgen<ref>{{Cite journal|title=Evidence and theory for lower rates of depression in larger US urban areas|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=118|issue=31|date=August 2021|pmid=34315817|doi=10.1073/pnas.2022472118}}</ref>. Sonday-aq, kishirek qalalar hám awıl aymaqlarınan bolǵanlar depressiya, qáweterleniw hám psixologiyalıq kesellik dárejeleri joqarıraq bolıwǵa beyim<ref>{{Cite journal|title=Rural–urban differences in personality traits and well-being in adulthood|journal=Journal of Personality|volume=92|issue=1|pages=73–87|date=February 2023|pmid=36725776|doi=10.1111/jopy.12818}}</ref>. Izertlewler shıpakerlerdiń kóplegen basqa jumıs túrlerindegi adamlarǵa qaraǵanda eń joqarı depressiya hám suicid dárejelerine iye bolǵanın izbe-iz kórsetken — suicid ushın, erkek shıpakerler ushın 40% joqarı, al hayal shıpakerler ushın 130% joqarı<ref>{{Cite journal|date=6 December 2016|title=Prevalence of Depression, Depressive Symptoms, and Suicidal Ideation Among Medical Students: A Systematic Review and Meta-Analysis|url=https://archive.org/details/sim_jama_2016-12-06_316_21/page/n47|journal=JAMA|volume=316|issue=21|pages=2214–2236|doi=10.1001/jama.2016.17324|pmid=27923088}}</ref><ref>{{Cite journal|date=8 December 2015|title=Prevalence of Depression and Depressive Symptoms Among Resident Physicians|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-12-08_314_22/page/2373|journal=JAMA|volume=314|issue=22|pages=2373–83|doi=10.1001/jama.2015.15845|pmid=26647259}}</ref><ref name="nytimes2">{{Cite news|date=7 October 2010|title=Medical Student Distress and the Risk of Doctor Suicide|journal=The New York Times}}</ref>. Depressiyalıq keyipti payda etiwi múmkin bolǵan ómirlik waqıyalar hám ózgerislerge tómendegiler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi: bala tuwılıwı, menopauza, finanslıq qıyınshılıqlar, jumıssızlıq, stress (mısalı jumıstan, bilimlendiriwden, áskeriy xızmetten, shańaraqtan, jasaw sharayatlarınan, nekeden hám t.b.), medicinalıq diagnoz (rak, AIV, qant diabeti hám t.b.), bulling, jaqın adamnan ayrılıw, tábiyiy apatlar, sociallıq izolyaciyalanıw, zorlaw, qarım-qatnasıq mashqalaları, qızǵanısh, ajırasıw yamasa apatshılıq jaraqatı<ref>{{Cite journal|title=Mood, depression, and reproductive hormones in the menopausal transition|journal=The American Journal of Medicine|volume=118|issue=12B|pages=54–8|date=December 2005|pmid=16414327|doi=10.1016/j.amjmed.2005.09.033}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Life Events and Depression|journal=Annals of Punjab Medical College|date=31 January 2008|volume=2|issue=1|pages=11–16|doi=10.29054/apmc/2008.621}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Prevalence of Depression and Depressive Symptoms Among Resident Physicians: A Systematic Review and Meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-12-08_314_22/page/2373|journal=JAMA|volume=314|issue=22|pages=2373–83|date=December 2015|pmid=26647259|doi=10.1001/jama.2015.15845}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nimh.nih.gov/health/publications/perinatal-depression| bet = NIMH » Perinatal Depression| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200327041425/https://www.nimh.nih.gov/health/publications/perinatal-depression/index.shtml| arxivsáne = 2020-jıl 27-mart | jumıs = www.nimh.nih.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://medlineplus.gov/postpartumdepression.html| bet = Postpartum Depression| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160727211033/https://medlineplus.gov/postpartumdepression.html| arxivsáne = 2016-jıl 27-iyul | jumıs = medlineplus.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Uqsas depressiyalıq simptomlar aman qalǵan adamnıń ayıbı menen baylanıslı<ref>{{Cite journal|date=2022-07-03|title=Survivor guilt: Theoretical, empirical, and clinical features|journal=International Forum of Psychoanalysis|volume=31|issue=3|pages=176–190|doi=10.1080/0803706X.2021.1941246}}</ref>. Jasóspirimler ásirese sociallıq qabıl etilmew, qatarlaslarınıń basımı yamasa bullingten keyin depressiyalıq keyipti basınan keshiriwge beyim bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal|title=The emergence of depression in adolescence: development of the prefrontal cortex and the representation of reward|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=32|issue=1|pages=1–19|pmid=17570526|doi=10.1016/j.neubiorev.2007.04.016}}</ref>. === Jumıs hám depressiya === Joqarı sapalı uzaq múddetli izertlewler jıynaǵı jaǵımsız jumıs islewdi depressiyalıq simptomlar hám buzılıwlardıń artıwı menen baylanıstırǵan. Depressiya qáwpin arttıratuǵın jumıs ornı stressorlarına artıqsha jumıs júklemeleri, az avtonomiya, jaǵımsız miynet-sıylıq teńsizligi hám jumıs ornındaǵı bulling kiredi. === Balalıq hám jasóspirimlik dáwir === Balalıq hám jasóspirimlik dáwirdegi depressiya ereseklerdiń úlken depressiyalıq buzılıwına uqsas, degen menen jas azap shegiwshiler ereseklerde kórinetuǵın kóbirek keń tarqalǵan qayǵılı, bos yamasa úmitsiz sezimlerdiń ornına artqan tınıshsızlanıw yamasa minez-qulıq qadaǵalawınıń buzılıwın kórsetiwi múmkin. Stresske ushıraǵan, joǵaltıw yamasa qayǵını basınan keshirip atırǵan yamasa basqa tiykarǵı buzılıwlarǵa iye balalar depressiyaǵa ushıraw qáwipi joqarı. Jasóspirimlerdegi depressiya kóbinese basqa kewil-xosh buzılıwlarınan tısqarı psixikalıq buzılıwlar menen birge júredi, kóbinese qáweterleniw buzılıwları, ásirese sociallıq qáweterleniw buzılıwı hám minez-qulıq buzılıwı. Depressiya sonday-aq shańaraqlarda dawam etiwge beyim<ref>{{Cite news|title=The Depressed Child|url=https://www.aacap.org/AACAP/Families_and_Youth/Facts_for_Families/FFF-Guide/The-Depressed-Child-4.aspx|date=July 2013}}</ref>. === Jeke ózgeshelik === Depressiya tómen [[Introversiya hám ekstraversiya|ekstraversiya]] menen baylanıslı, al nevrotizmniń joqarı dárejelerine iye adamlar depressiyalıq simptomlardı basınan keshiriwi kóbirek itimal hám depressiv buzılıw diagnozın alıwı itimal. Sonıń menen qatar, depressiya tómen sanalılıq penen baylanıslı. Tómen sanalılıqtan payda bolıwı múmkin bolǵan ayırım faktorlarǵa shólkemlespegenlik hám ómirden qanaatlanbaw kiredi. Adamlar usı faktorlar nátiyjesinde stress hám depressiyaǵa kóbirek ushırawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.brainsway.com/knowledge-center/personality-traits-associated-with-depression/| bet = Explore the Impact of Depression Traits| avtor = Daze| at = Gilad| sáne = 2022-jıl 8-mart | til = en-US| jumıs = BrainsWay| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-aprel }}</ref>. === Medicinalıq emlewdiń qosımsha tásiri === Ayırım erte áwlad beta-blokatorlar geypara nawqaslarda depressiyanı payda etiwi múmkin, degen menen bul tuwralı dáliller hálsiz hám qarama-qarsı. Alfa interferon terapiyası menen depressiya arasındaǵı baylanıs ushın kúshli dálil bar. Bir izertlew alfa interferon menen emlengen nawqaslardıń úshten biri úsh aylıq emlewden keyin depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan. (Beta interferon terapiyası depressiya dárejelerine tásir etpeytuǵın bolıp kórinedi.) Alopeciyanı emlewde qollanılatuǵın finasteridtiń ayırım nawqaslarda depressiyalıq simptomlardı arttıratuǵını haqqında ortasha kúshli dálil bar. Bezewdi emleytuǵın izotretinoinniń depressiya menen baylanısı haqqındaǵı dálil kúshli<ref>{{Cite journal|title=General Medical Drugs Associated with Depression|pages=28–41}}</ref>. Depressiya qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinetuǵın basqa dárilerge antikonvulsantlar, antimigren dárileri, antipsixotikler hám gonadotropin-azat etiwshi gormon agonisti sıyaqlı gormonal agentler kiredi<ref>{{Cite book|title=Drug-Induced Diseases Section IV: Drug-Induced Psychiatric Diseases Chapter 18: Depression|url=https://www.ashp.org/DocLibrary/Policy/Suicidality/DID-Chapter18.aspx|pages=1–23}}</ref>. === Psixiatriyalıq emes kesellikler === Depressiyalıq keyip bir qatar juqpalı kesellikler, awqatlanıw jetispewshilikleri, nevrologiyalıq jaǵdaylar hám fiziologiyalıq mashqalalardıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonıń ishinde gipoandrogenizm (erkeklerde), Addison awırıwı, Kushing sindromı, qawipli anemiya, gipotireoz, giperparatireoz, Laym awırıwı, multipleks skleroz, Parkinson awırıwı, celiak awırıwı, sozılmalı awırıw, insult, diabet, rak hám [[AIV]]. Autistlik kúyiw de depressiya retinde qáte diagnoz qoyılıwı múmkin. Izertlewler sozılmalı awırıwdan azap shegetuǵın nawqaslardıń 30 dan 85 procentke shekemgisiniń jáne klinikalıq depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan<ref>{{Cite journal|last=Sheng|first1=Jiyao|last2=Liu|first2=Shui|last3=Wang|first3=Yicun|last4=Cui|first4=Ranji|last5=Zhang|first5=Xuewen|title=The Link between Depression and Chronic Pain: Neural Mechanisms in the Brain|journal=Neural Plasticity|date=2017|volume=2017|pages=1–10|doi=10.1155/2017/9724371|pmc=5494581|pmid=28706741}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Surah|first1=A|last2=Baranidharan|first2=G|last3=Morley|first3=S|title=Chronic pain and depression|journal=Continuing Education in Anaesthesia Critical Care & Pain|date=April 2014|volume=14|issue=2|pages=85–89|doi=10.1093/bjaceaccp/mkt046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Holmes|first1=Alex|last2=Christelis|first2=Nicholas|last3=Arnold|first3=Carolyn|title=Depression and chronic pain|journal=Medical Journal of Australia|date=October 2013|volume=199|issue=S6|pages=S17-20|doi=10.5694/mja12.10589|pmid=25370278}}</ref>. 2014-jılǵı Xuli hám basqalardıń izertlewi sozılmalı awırıw suicid arqalı óliw itimallıǵın eki-úsh ese arttıratuǵın juwmaqqa kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.mentalhealth.va.gov/suicide_prevention/docs/FSTP-Chronic-Pain.pdf| bet = Managing Chronic Pain May Protect Against Suicide Risk| avtor = U.S. Department of Veterans Affairs| sáne = 2022 }}</ref>. 2017-jılı Britaniya medicina associaciyası Ullı Brittaniyanıń sozılmalı awırıw nawqaslarınıń 49% inde depressiya bar ekenin anıqlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.bma.org.uk/media/2100/analgesics-chronic-pain.pdf| bet = Chronic pain: supporting safer prescribing of analgesics| sáne = 2017 | baspaxana = British Medical Association}}</ref>. Insulttan aman qalǵanlardıń 1/3 ke shekemgisinde keyin insulttan keyingi depressiya rawajlanadı. Insultlar miydiń emociyalardı qayta islew, sıylıq hám tanıw menen baylanıslı bólimlerine zıyan keltiriwi múmkin bolǵanı sebepli, insult depressiyanıń tikkeley sebebi dep esaplanıwı múmkin<ref>{{Cite journal|date=2020-09-01|title=Post-stroke depression: A 2020 updated review|journal=General Hospital Psychiatry|volume=66|pages=70–80|doi=10.1016/j.genhosppsych.2020.06.011|pmid=32717644}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ eaba4j2av9zjteltjfgf5zp50zvtqzf 0 34633 266218 215556 2026-08-17T23:56:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266218 wikitext text/x-wiki {{Alım infoqutısı | atı = Gabor Boritt | súwret = Gabor Boritt (12620170194).jpg | súwret táriypi = Boritt, 2014-jıl | tuwılǵandaǵı atı = Róth-Szappanos Gábor | tuwılǵan jeri = [[Budapesht]], [[Vengriya]] | qaytıs bolǵan jeri = [[Chambersburg (Pennsylvaniya)]], AQSh | oqıǵan jeri = [[Yankton kolledji]]<br/>[[Qubla Dakota universiteti]]<br/>[[Boston universiteti]] | islegen jeri = [[Gettysburg kolledji]]<br/>[[Michigan universiteti]] | ilimiy tarawı = [[tariyx]]: Amerika puqaralar urısı hám Abraham Lincoln | balaları = 3 | sıylıqları = Gumanitarlıq ilimler milliy medalı }} '''Gabor Szappanos Boritt''' (vengrsha: '''Róth-Szappanos Gábor'''; [[1940|1940-jıl]] [[26-yanvar]] — [[2026|2026-jıl]] [[2-fevral]]) — Vengriyada tuwılǵan amerikalı tariyxshı. Ol Robert Flyurer atındaǵı Puqaralar urısın úyreniw professorı hám [[Gettisburg kolledjindegi Puqaralar urısı institutı]]nıń direktorı. Vengriyada tuwılıp ósken, jasóspirim waqtında [[1956-jılǵı Vengriya revolyuciyası|1956-jılǵı Vengriya revolyuciyasında]] qatnasqan, sońınan Amerikaǵa qashıp ótken. Ol jerde joqarı tálim alıp, [[Abraham Linkoln]] hám [[Amerika puqaralar urısı]] boyınsha alım bolǵan. Ol Linkoln yamasa Puqaralar urısı haqqındaǵı 16 kitaptıń avtorı, birlesken avtor yamasa redaktor bolǵan. Boritt [[2008|2008-jılı]] Prezident [[George W. Bush|Djordj Bush]] tárepinen [[Gumanitarlıq ilimler milliy medalı]] menen sıylıqlanǵan. == Jaslıq jılları == Boritt [[Ekinshi jáhán urısı]] baslanǵan waqıtta, [[1940|1940-jıl]] [[26-yanvar]]da Vengriyanıń [[Budapesht]] qalasında evrey shańaraǵında Róth-Szappanos Gábor degen at penen tuwılǵan<ref name="nytimes" />. [[Nacistler]] onıń shańaraǵın [[Budapesht gettosı]]nıń shetindegi emlewxananıń bir xanasında jasawǵa májbúrledi, ol jerde ol qanǵa boyalǵan pollarda oynap ósken. Ákesi nacistlerge qarsı qarsılıq kórsetiw háreketine basshılıq qılıwǵa járdem berip júrgende, onıń atasınıń shańaraǵı awıllıq jerden deportaciya qılındı hám [[Osvencim|Aushvic]]te óltirildi. Urıs aqırına kelip Budapesht wayranshılıq ishinde qaldı, al Vengriya [[İosif Stalin|Stalin]]niń sheńgeline tústi. Keyingi jıllarda Boritttiń anası qaytıs boldı, ákesi hám ájaǵası qamaqqa alındı, al onıń ózi jetimxanaǵa jiberildi. 1956-jılı on altı jaslı Boritt [[1956-jılǵı Vengriya revolyuciyası|1956-jılǵı Vengriya revolyuciyasına]] qosıldı. Ol dáslepki quwanıshlı sátlerdi mınanday esleydi: «Biz bul pútkilley jańa dúnya dep oyladıq. Hámme nárse múmkin edi». Birneshe kúnnen keyin 3000 sovet tanki bul múmkinshiliklerdi joq etti, Boritt hám onıń qarındası Yudit Avstriya shegarasına qaray jol aldı. Qaranǵıda olar pulemyotlı qawipsizlik minaları bar, adam baspaytuǵın jerge ([[no man's land]]) jetkenshe terekli tóbeliklerden júrip ótti. Azatlıq ekinshi tárepte edi. Olar birge juwıra basladı. == Amerikaǵa qashıw == Avstriyadaǵı qashqınlar lagerinde birneshe ay bolǵannan keyin, Boritt qaltasında tek bir dollar menen AQShqa keldi hám ózi kórgen eń «pás» qala — [[Nyu-York]] qalasına jetip keldi. Oǵan «batısqa barıw» máslahat berildi hám Boritt [[Qubla Dakota]]ǵa jol aldı<ref name="www.neh.gov">{{Web deregi | url = https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/gabor-s-boritt| bet = Gabor S. Boritt| jumıs = National Endowment for the Humanities| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Amerikaǵa kelgennen keyin ol familiyasın Boritt dep ózgertti hám óz familiyasınıń bir bólegi bolǵan Szappanostı ekinshi atı retinde saqlap qaldı<ref name="nytimes" />. Ingliz tilin úyreniwdi qálep, [[Abraham Linkoln]] jazbalarınıń biypul kitapshasın qolına aldı. Linkolnnıń tildi meńgeriw qábileti hám onıń kambaǵallıqtan prezidentlikke shekem kóteriliwine hayran qalǵan Boritt, Amerika tariyxın úyrene basladı. Ol 1962-jılı Yankton kolledjinde bakalavr dárejesin, 1963-jılı [[Qubla Dakota universiteti]]nde magistr dárejesin, al 1968-jılı [[Boston universiteti]]nde PhD dárejesin aldı. Immigrant retinde ol ózin [[Vietnam]]ǵa barıwǵa májbúr sezdi hám ol jerde áskerlerge [[Amerika puqaralar urısı]] haqqında sabaq berdi. 1978-jılı Linkoldı ekonomikalıq tárepten úyreniwge qarar qabıllap, ol óziniń birinshi «Linkoln hám Amerika ármanınıń ekonomikası» (''Lincoln and the Economics of the American Dream'') kitabın shıǵardı. Bul kitapta Boritt «kóteriliw huqıqı» dep ataǵan túsinikti Linkoln kóz-qarasınıń orayına qoydı<ref name="www.neh.gov"/>. 1970-jıllarda Linkoln haqqında shıqqan azǵana kitaplardıń biri bolǵan bul miynet, 1995-jılı «Civil War Times» tárepinen ótkerilgen jetekshi ekspertler sorawnamasında Linkoln haqqında jazılǵan eń áhmiyetli 10 kitaptıń biri dep kórsetildi. == Gettisburg kolledji == [[Michigan universiteti]]nde sabaq bergennen keyin, 1981-jılı Boritt [[Gettisburg kolledji]]ne keldi hám Puqaralar urısı institutına tiykar saldı. Oqıw ornı ol ushın Puqaralar urısın úyreniw boyınsha mámlekettegi birinshi tolıq qarjılandırılǵan kafedranı jarattı<ref>{{Web deregi | url = http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln/books/boritt.htm| bet = Author Interview with Gabor Boritt| jumıs = netins.net| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr | arxivsáne = 2012-jıl 10-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120510233757/http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln/books/boritt.htm| url-status = dead}}</ref>. Ol Amerika tariyxın úyreniwdegi eń abıroylı sıylıq dep esaplanatuǵın 50 000 dollarlıq «Linkoln sıylıǵı»n jaratıwǵa járdem berdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html| bet = The Gilder Lehrman Institute of American History. For Historians. Fellowships and Prizes<!-- Bot generated title -->| qaralǵan sáne = 2008-jıl 6-iyul | arxivsáne = 2005-jıl 27-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20051027073756/http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html| url-status = dead}}</ref>. Sonday-aq, mekteplerde tariyx pánin oqıtıwın jaqsılawǵa baǵdarlanǵan Gilder Lerman Amerika tariyxı institutın jaratıwǵa qatnastı<ref>[http://www.gilderlehrman.org/index.html The Gilder Lehrman Institute of American History . Home<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Zamanagóy jetiskenlikleri == Boritt Kongress tárepinen tayınlanǵan Gettisburg milliy sawash maydanı muzeyi fondı hám Abraham Linkolnnıń eki júz jıllıǵı boyınsha komissiya basqarmalarında xızmet etti. Onıń «Gettisburg Injili: Hesh kim bilmeytuǵın Linkoln sózi» (''The Gettysburg Gospel: The Lincoln Speech Nobody Knows'', 2006) kitabı «U.S. News & World Report» jurnalınıń muqabasında kórsetildi hám «[[The New York Times]]» tárepinen «tań qalarlıq» dep ataldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2006/12/04/books/04masl.html| bet = Plowing Hallowed Ground: The Address, Word by Word| sáne = 2006-jıl 4-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr }}</ref>. 2008-jıl sentyabrde Boritt Prezident Djordj Bushqa, Laura Bushqa hám White House keńesshisi [[Karl Rove]], AQShtıń burınǵı bas prokurorı Alberto Gonsales hám tálim xatshısı Margaret Spellings quramındaǵı toparǵa Gettisburg sawash maydanı boyınsha sayaxat shólkemlestirdi<ref>{{Web deregi | url = http://ydr.inyork.com/ci_10394290| bet = Bush tours G-burg| jumıs = inyork.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr | arxivsáne = 2016-jıl 3-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160303195703/http://ydr.inyork.com/ci_10394290| url-status = dead}}</ref>. 2008-jıl 17-noyabrde Prezident Djordj Bush Borittti «Abraham Linkoln hám Puqaralar urısı dáwirin úyreniwdegi kórnekli karerası ushın, onıń ómirilik miyneti hám ómir bayanı milletimizdiń azatlıq miyrasınıń dálili bolıp tabıladı» degen táriyip penen [[Gumanitarlıq ilimler milliy medalı]] menen sıylıqladı<ref name=NEH2008>[https://archive.today/20121214093544/http://www.neh.gov/news/archive/2008_Medalists.html 2008 National Humanities Medalists] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121214093544/http://www.neh.gov/news/archive/2008_Medalists.html |date=2012-12-14 }}, National Endowment for the Humanities, 2008, Accessed February 4, 2009.</ref>. Onıń ómir bayanı ulı [[Jake Boritt]] tárepinen túsirilgen «Budapeshtten Gettisburgqa» (''Budapest to Gettysburg'', 2007) dep atalatuǵın tolıq metrajlı hújjetli filmge tema boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/title/tt1541648/| bet = Budapest to Gettysburg| sáne = 2000-jıl 1-yanvar | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr | via = IMDb}}</ref>. 2009-jılı ol napaqaǵa shıqtı<ref>{{Web deregi | familiya = Levin| first1 = Kevin| sáne = 2009-jıl 16-noyabr | bet = Gabor Boritt Looks at His Own Past| url = http://cwmemory.com/2009/11/16/gabor-boritt-looks-at-his-own-past/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-oktyabr | jumıs = cwmemory.com}}</ref>. Gabor Boritt [[Illinoys Linkoln akademiyası]]nıń laureatı retinde qabıllandı hám 2009-jılı Linkoln eki júz jıllıǵı laureatı retinde Illinoys gubernatorı tárepinen Linkoln ordeni (shtattıń eń joqarı sıylıǵı) menen sıylıqlandı<ref>{{Web deregi | url = http://thelincolnacademyofillinois.org/4632-2/#toggle-id-7| bet = Laureates by Year - The Lincoln Academy of Illinois| jumıs = The Lincoln Academy of Illinois| til = en-US| qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-mart | arxivsáne = 2015-jıl 23-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150923204516/http://thelincolnacademyofillinois.org/4632-2/#toggle-id-7| url-status = dead}}</ref>. 1996-jılı Boritt Linkoln forumınıń [[Richard Nelson Current]] tabıslar ushın sıylıǵın aldı<ref>[https://www.thelincolnforum.org/richard-nelson-current-award-of-achievement The Lincoln Forum]</ref>. == Jeke ómiri hám ólimi == Boritt hám onıń hayalı Liz Gettisburg sawash maydanınıń shetindegi XVIII ásirdegi diyqan úyinde jasaǵan, olar bul úydi óz qolları menen qayta tiklegen. Bul úy óz waqtında hám «Jasırın temir jol»dıń turatuǵın jeri, hám Konfederaciya emlewxanası bolıp xızmet etken. Olar birgelikte úsh uldı tárbiyaladı: [[Beowulf Boritt]] Nyu-York qalasında saxna dizayneri, [[Jake Boritt]] Xarlemde jasaytuǵın kinorejissyor, al Daniel Boritt [[Indianapolis]], Indianada jasawshı quslar boyınsha biolog. Gabor Boritt [[2026|2026-jıl]] [[2-fevral]]da [[Cheymbersburg]], Pensilvaniyada demenciya asqınıwları sebepli 86 jasında qaytıs boldı<ref name="nytimes">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2026/02/10/books/gabor-s-boritt-dead.html| bet = Gabor Boritt, Refugee Who Became Expert on Lincoln, Dies at 86| familiya = Risen| at = Clay| sáne = 2026-jıl 10-fevral | baspaxana = The New York Times| qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-fevral }}</ref><ref>{{cite news |title=Obituary: Gabor Boritt, Immigrant, Refugee-Turned-Renowned Scholar of Lincoln and American Civil War History, Dies at 86 |url=https://gettysburgconnection.org/obituary-gabor-boritt-immigrant-refugee-turned-renowned-scholar-of-lincoln-and-american-civil-war-history-dies-at-86/ |access-date=4 February 2026 |publisher=Gettysburg Connection |date=3 February 2026}}</ref>. == Shıǵarmaları == === Avtorlıq === * «[[Abraham Linkoln|Linkoln]] hám Amerika ármanınıń ekonomikası» (''Lincoln and the Economics of the American Dream'', 1978) (ASIN B010TTIP5I)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=q-L0YT3-rp4C|title=Lincoln and the Economics of the American Dream|first=Gabor S.|last=Boritt|date=1 January 1994|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252064456 |accessdate=15 October 2016|via=Google Books}}</ref> * «Linkoln obrazınıń ózgerisi» (''Changing the Lincoln Image'', 1985) ([[Harold Holzer]] hám [[Mark E. Neely Jr.]] menen birge) (ASIN B001Q90WOI) * «Urıs qarsılası hám urıs prezidenti», mına kitapta: {{cite book| editor = Gabor Boritt| editor-link = Gabor Boritt| title = Lincoln, the War President: The Gettysburg Lectures| url = https://archive.org/details/lincolnwarpresid0000unse| year = 1992| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-507891-8}} * «'Hám urıs keldi'? Abraham Linkoln hám jeke juwapkershilik máselesi», mına kitapta: {{cite book| editor = Gabor Boritt| editor-link = Gabor Boritt| title = Why the Civil War Came| url = https://archive.org/details/whycivilwarcame0000unse| year = 1996| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-507941-8}} * «Ol appaq Amerika haqqında ármanladı ma: Linkoniyaǵa sayaxat», mına kitapta: {{cite book| editor = Gabor Boritt| editor-link = Gabor Boritt| title = The Lincoln Enigma: The Changing Faces of an American Icon| year = 2001| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-514458-9}} * «Linkoln obrazı: Abraham Linkoln hám xalıqshıl baspalar» (''The Lincoln Image: Abraham Lincoln and the Popular Print'', 2005) ([[Harold Holzer]] hám [[Mark E. Neely Jr.]] menen birge) ({{ISBN|978-0252069840}}) * «Gettisburg Injili: Eshkim bilmeytuǵın Linkoln sózi» (''The Gettysburg Gospel: The Lincoln Speech That Nobody Knows'', 2006) ({{ISBN|978-0743288217}}) === Redaktorlıq === * «Tariyxshınıń Linkolnı: [[Psevdotsariyx]], [[Psixotariyx]] hám [[Tariyx]]» (''The Historian's Lincoln: Pseudohistory, Psychohistory, and History'', 1988) ({{ISBN|978-0252065446}}) * «[[Amerika Konfederativ Shtatları|Konfederaciya]] nege jeńildi» (''Why the Confederacy Lost'', 1992) (ASIN B0099L2F9A) * «Linkoln, Urıs prezidenti: Gettisburg lekciyaları» (''Lincoln, The War President: The Gettysburg Lectures'', 1992) ({{ISBN|9780195078916}}) * «Linkolnnıń generalları» (''Lincoln's Generals'', 1995) ({{ISBN|978-0195101102}}) * «Urıs jáne keldi: Puqaralar urısı hám Ekinshi jáhán urısına salıstırmalı kóz-qaraslar» (''War Comes Again: Comparative Vistas on the Civil War and World War II'', 1995) ({{ISBN|978-0195088458}}) * «Puqaralar urısı nege júz berdi» (''Why the Civil War Came'', 1996) ({{ISBN|0-19-507941-8}}) * «Hesh kim bilmeytuǵın Gettisburg» (''The Gettysburg Nobody Knows'', 1997) ({{ISBN|978-0195102239}}) * «[[Jefferson Davis]]tiń generalları» (''Jefferson Davis's Generals'', 1999) ({{ISBN|978-0195120622}}) * «Linkoln jumbaǵı: Amerika nıshanınıń ózgeriwshi kelbeti» (''The Lincoln Enigma: The Changing Faces of an American Icon'', 2002) ({{ISBN|978-0195156263}}) * «[[Amerika Qurama Shtatlarındaǵı qulshılıq|Qulshılıq]], Qarsılıq, Azatlıq» (''Slavery, Resistance, Freedom'', 2009) (Scott Hancock menen birge redaktorlanǵan) ({{ISBN|978-0195384604}}) * «Qudaydıń erki ústemlik etedi: Quday hám [[Gettisburg sózi]] haqqında oylanıwlar» (''The Will of God Prevails: Meditations on God and the Gettysburg Address'', 2014) (Abraham Linkolnnıń Boritt tárepinen toplanǵan hám redaktolanǵan sózleri) ({{ISBN|978-1626207202}}) == Qosımsha qarań == * [[Gettisburg kolledjindegi Puqaralar urısı institutı]] * [[Linkoln sıylıǵı]] * [[Gilder Lerman Amerika tariyxı institutı]] * [[Gettisburg kolledji]] == Derekler == {{reflist}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.boritt.com Budapest to Gettysburg] * [https://web.archive.org/web/20071008015017/http://www.gettysburggospel.com/ The Gettysburg Gospel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008015017/http://www.gettysburggospel.com/ |date=2007-10-08 }} * [https://www.nytimes.com/2009/02/16/opinion/16boritt.html «New York Times»taǵı maqala] * [http://www.gettysburg.edu/civilwar/ Gettisburg kolledji Puqaralar urısı institutı] * [https://web.archive.org/web/20081221021216/http://www.neh.gov/news/archive/20081117a.html Prezident Bush 2008-jılǵı Gumanitarlıq ilimler milliy medalların tapsırmaqta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221021216/http://www.neh.gov/news/archive/20081117a.html |date=2008-12-21 }} * [https://archive.today/20121214093544/http://www.neh.gov/news/archive/2008_Medalists.html#Boritt N.E.H. tolıq profili] * [http://www.pritzkermilitary.org/whats_on/pritzker-military-presents/gabor-boritt-gettysburg-gospel/ Intervyu] * {{IMDb name| 0096872}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Boritt, Gabor}} [[Kategoriya:1940-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2026-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Vengriyadan AQShqa kóship ótkenler]] [[Kategoriya:Gettisburg kolledji oqıtıwshıları]] [[Kategoriya:Qubla Dakota universiteti pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:Boston universiteti pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:XXI ásir Amerika tariyxshıları]] [[Kategoriya:XXI ásir amerikalı erkek jazıwshılar]] [[Kategoriya:Amerikalı evrey tariyxshılar]] [[Kategoriya:Amerika puqaralar urısı tariyxshıları]] [[Kategoriya:Gumanitarlıq ilimler milliy medalı iyeleri]] [[Kategoriya:Yankton kolledji pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:Amerikalı erkek ilimiy-ǵalaba jazıwshılar]] [[Kategoriya:XXI ásir Amerika evreyleri]] [[Kategoriya:Budapeshtli jazıwshılar]] 1vhhceolb6so83v3lz85yfpa4iv5734 0 34661 266108 243538 2026-08-17T19:26:57Z InternetArchiveBot 9299 Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266108 wikitext text/x-wiki '''Tanganyika''' — [[Afrika|Afrikadaǵı]], [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo Demokratiyalıq Respublikasiı]], [[Tanzaniya]], [[Zambiya]] hám [[Burundi]] aymaqlarında jaylasqan kól. Kólemi boyınsha dúnyadaǵı ekinshi en úlken hám tereńligi boyınsha [[Sibir]]degi [[Baykal kóli]]nen keyin ekinshi orında turadı<ref>{{Cite book |last=Burton |first=Richard Francis |editor-first=Charles |editor-last=Richards |title=Burton and Lake Tanganyika |date=1965 |publisher=East African Literature Bureau |location=Dar Es Salaam |oclc=180480726}}</ref>. Dúnyadaǵı eń uzın dushshı suwlı kól<ref name=zambiatour>{{Web deregi | url = http://www.zambiatourism.com/destinations/lakes/lake-tanganyika| bet = Lake Tanganyika| jumıs = www.zambiatourism.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 14-mart | arxivsáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150422001337/http://www.zambiatourism.com/destinations/lakes/lake-tanganyika| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Lewis| at = R.| url = https://news.brown.edu/articles/2010/05/tanganyika| bet = Brown Geologists Show Unprecedented Warming in Lake Tanganyika| baspaxana = Brown University| sáne = 2010-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-mart | arxivsáne = 2017-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170326051107/https://news.brown.edu/articles/2010/05/tanganyika| url-status = live}}</ref>, sonday-aq, maydanı boyınsha 6-orındaǵı eń úlken kól<ref name=zambiatour/><ref>{{Web deregi | bet = World’s largest lakes {{!}} Description, Area, & Facts {{!}} Britannica| url = https://www.britannica.com/topic/worlds-largest-lakes-2228655| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-oktyabr | jumıs = www.britannica.com| til = en}}</ref> . Kól tórt mámleket - [[Tanzaniya]], [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR)]], [[Burundi]] hám [[Zambiya]] arasında bólistirilgen bolıp, [[Tanzaniya]] (46%) hám [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|KDR]] (40%) kóldiń kópshiligine iyelik etedi. Lukuga dáryası arqalı [[Kongo (dárya)|Kongo dáryası]] sistemasına quyıladı hám nátiyjede [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası]] [[Banana]] [[Atlantika okeanı]]na quyıladı. Jaǵalıqları tegis, ayırım jerlerde biyik hám tik. Tanganyikaǵa [[Malagara]] hám [[Ruzizi]] dáryaları quyıladı. Faunası endemiklerge júdá bay. Begamot, krokodil, júziwshi quslardıń túrleri kóp. Átirapında milliy baǵlar shólkemlestirilgen. Balıq awlanadı. Keme qatnaydı. Portları: Kigoma, Bujumbura, Kalima. Tanganyikaǵa evropalıqlardan birinshi bolıp 1858-jılı inglis sayaxatshıları R.Byorton hám J.Spikler barǵan. ==Geografiyası== Tanganyika kóli [[Shıǵıs Afrika|Shıǵıs Afrika]] riftiniń batıs tarmaģı Albertin riftinde jaylasqan bolıp, oypatlıqtıń taw diywalları menen qorshalǵan. Afrikadaǵı eń úlken riftli kól hám kólemi boyınsha dúnyadaǵı 2-shiyrin suwlı kól bolıp tabıladı. [[Afrika]]daģı eń tereń kól bolıp, qurǵaqlıqtaģı eń kóp dushshı suwģa iye hám dúnyadaģı duzshi suwdıń 16% in quraydı. Ulıwma arqa-qubla baģıtında 676 km ge sozılǵan hám ortasha 50 km ge teń. Kóldiń maydanı 34 mıń km². Jaģa sızıģı 1900 km, ortasha tereńligi 572 m hám maksimal tereńligi 1471 m (Arqa basseynde). Onda 18 750 km³ (4,500 kub mil) suw bar. ==Suw ózgeshelikleri== [[Fayl:Clear lake Kagongo Ward.jpg|thumb|Tanzaniyanıń Kigoma wálayatı Kagongo uezdindegi Tanganyika kóliniń móldir suwlı kóli]] [[Kól]]diń suwı 0-100 m tereńliklerde pH 9 átirapındaǵı siltili boladı<ref name=Wever2005>{{cite journal |last1=De |first1=Wever |last2=Muylaert |last3=der Gucht |first3=Van |last4=Pirlot |last5=Cocquyt |last6=Descy |last7=Plisnier |last8=Vyverman |year=2005 |title=Bacterial Community Composition in Lake Tanganyika: Vertical and Horizontal Heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-09_71_9/page/5029 |journal=Appl Environ Microbiol |volume=71 |issue=9 |pages=5029–5037 |doi=10.1128/AEM.71.9.5029-5037.2005 |pmid=16151083 |pmc=1214687 |bibcode=2005ApEnM..71.5029D}}</ref>. Bunnan tómende 8,7 átirapında bolıp, Tanganyikanıń eń tereń bólimlerinde 8,3-8,5 ge shekem azayıp baradı. [2] Usıǵan uqsas úlgini elektr ótkizgishlikte de kóriw múmkin, joqarı bólimde shama menen 670 μS/cm den eń tereń bólimde 690 μS/cm ge shekem<ref name=Wever2005/>. ==Biologiyası== ===Jer bawırlawshılar=== Tanganyika kóli hám oǵan baylanıslı suwlı-batpaqlı jerlerde [[Nil]] krokodilleri (máselen, ataqlı gigant Gustav), Zambiya sharnirli terrapinleri, tisli sharnirli terrapinler hám panalı sharnirli terrapinler (sońģı túrler kóldiń ózinde emes, al qonsı lagunalarda) jaylasqan<ref name=Spawls2002>Spawls, Howell, Drewes, and Ashe (2002). A Field Guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, London. {{ISBN|0-12-656470-1}}.</ref>. Tiykarınan balıqlar menen azıqlanıwshı jol-jol suw kobrasınıń qáwip astında turǵan kishi túri - boran suw kobrası tek ǵana Tanganyika kólinde ushırasadı, kóldegi taslı jaǵalardı jaqsı kóredi<ref name=Spawls2002/><ref>{{Cite journal |title=Boulengerina annulata stormsi (Storm's water cobra). Attempted predation |author1-last=O'Shea |author1-first=Mark |author1-link=Mark O'Shea (herpetologist) |author2-last=Mcintyre |author2-first=P.B. |journal=Herpetological Review |volume=36 |issue=2 |page=189 |date=2005 |url=http://www.markoshea.info/oba4-3_zambia_tanzania03.php |access-date=2023-03-11 |archive-date=2 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202071348/http://www.markoshea.info/oba4-3_zambia_tanzania03.php |url-status=live }}</ref>. ===Cixlid balıqlar=== [[Fayl:Murky waters.jpg|thumb|Biolog 2020-jılı Tanganyika kóliniń ılay suwlarında cixlid balıqlarınıń evolyuciyası hám túrleniwin jaqsıraq túsiniw maqsetinde olardıń awqatlanıwına beyimlesiwlerin úyreniw ushın úlgilerdi jıynap atır.]] [[Fayl:Neolamprologus brichardi.jpg|thumb|Tanganyikanıń kóp sanlı ciхlidlerinen biri " [[Neolamprologus brichardi]]." Bul túr hám onıń jaqın tuwısqanı "[[Neolamprologus pulcher|N. pulcher]]" nıń qıyın minez-qulıqları tolıq úyrenilgen<ref>{{cite journal |last1=Dierkes |last2=Taborsky |last3=Kohler |year=1999 |title=Reproductive parasitism of broodcare helpers in a cooperatively breeding fish |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology_september-october-1999_10_5/page/510 |journal=Behavioral Ecology |volume=10 |issue=5 |pages=510–515 |doi=10.1093/beheco/10.5.510 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Balshine-Earn |last2=Lotem |year=1998 |title=Individual recognition in a cooperatively breeding cichlid: Evidence from video playback experiments |journal=Behaviour |volume=135 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1163/156853998793066221}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Werner |last2=Balshine |last3=Leach |last4=Lotem |year=2003 |title=Helping opportunities and space segregation in cooperatively breeding cichlids |journal=Behavioral Ecology |volume=14 |issue=6 |pages=749–756 |doi=10.1093/beheco/arg067 |doi-access=free}}</ref> <ref name=LTBP>{{Web deregi | jumıs = IW:LEARN {{pipe}} Documents| author1 = Kelly West| bet = Results and Experiences of the UNDP/GEF Conservation Initiative (RAF/92/G32) in Burundi, D.R. Congo, Tanzania, and Zambia| url = https://iwlearn.net/documents/6644| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | sáne = 2001-jıl 28-fevral | arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162707/https://iwlearn.net/documents/6644| url-status = live}}</ref><ref name=MortiffTangDiv>{{Web deregi | bet = Lake Tanganyika and its Diverse Cichlids| url = https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | jumıs = Cichlid Fish Forum| sáne = 2009-jıl 24-dekabr | author1 = Craig Mortiff| arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| url-status = live}}</ref>]] Tanganyika kólinde cixlidlerdiń keminde 250 endemik túrleri ushırasadı<ref name=LTBP>{{Web deregi | jumıs = IW:LEARN {{pipe}} Documents| author1 = Kelly West| bet = Results and Experiences of the UNDP/GEF Conservation Initiative (RAF/92/G32) in Burundi, D.R. Congo, Tanzania, and Zambia| url = https://iwlearn.net/documents/6644| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | sáne = 2001-jıl 28-fevral | arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162707/https://iwlearn.net/documents/6644| url-status = live}}</ref> hám anıqlanbaǵan túrlerinda tabılıwı múmkin<ref name=MortiffTangDiv>{{Web deregi | bet = Lake Tanganyika and its Diverse Cichlids| url = https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | jumıs = Cichlid Fish Forum| sáne = 2009-jıl 24-dekabr | author1 = Craig Mortiff| arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| url-status = live}}</ref>. Kóldiń cixlid túrleriniń derlik barlıǵı (shama menen 98%) tek sol jerde ushırasadı hám basqa hesh jerde ushıraspaydı, sol sebepli ol túrleniw hám evolyuciyanı úyreniw ushın qımbat bahalı biologiyalıq resursqa aylanadı<ref>{{cite journal |last1=Takahashi |first1=T. |last2=Hori |first2=M. |year=2012 |title=Genetic and Morphological Evidence Implies Existence of Two Sympatric Species in Cyathopharynx furcifer (Teleostei: Cichlidae) from Lake Tanganyika |journal=International Journal of Evolutionary Biology |volume=2012 |article-number=980879 |doi=10.1155/2012/980879 |pmid=22675655 |pmc=3363988 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kornfield |first1=Ivy |last2=Smith |first2=Peter A |year=2000 |title=African Cichlid Fishes: Model Systems for Evolutionary Biology |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=31 |pages=163–196 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.31.1.163}}</ref>. Afrika Ullı kólleriniń, sonıń ishinde, Tanganikanıń cixlidleri omırtqalı haywanlardaǵı sáykeslesiwshi radiaciyanıń eń hár qıylı kólemin sáwlelendiredi. <gallery mode="packed" perrow="5" caption="Tanganyika kólindegi cixlid qáwimleri (E = qáwim endemi yamasa endemiyaga jaqın)"> File:Bathybates ferox.jpg|[[Bathybatini]] (E): " [[Bathybates ferox]] " - [[bent]] hám [[piscivor]] bolıp, biraq jınısqa pelagik túrler de kiredi. Qáwim geyde úshke bólinedi, basqaları [[Hemibatini]] hám [[Trematocarini]]<ref>{{Cite journal |last1=Meyer |last2=Matchiner |last3=Salburger |year=2015 |title=Lake Tanganyika—A 'Melting Pot' of Ancient and Young Cichlid Lineages (Teleostei: Cichlidae)? |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |doi=10.1371/journal.pone.0125043 |pmid=25928886 |article-number=e0125043 |pmc=4415804 |bibcode=2015PLoSO..1025043W |doi-access=free}}</ref><ref name=Weiss2015>{{Cite journal |last1=Weiss |last2=Cotterill |last3=Schliewen |year=2015 |title=A tribal level phylogeny of Lake Tanganyika cichlid fishes based on a genomic multi-marker approach |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=83 |pages=56–71 |doi=10.1016/j.ympev.2014.10.009 |pmid=25433288 |pmc=4334724}}</ref> File:Benthochromis tricoti.jpg|[[Benthochromini]] (E): " [[Benthochromis horii]]" 2008-jılda ilimiy táriyplegen, biraq kóbinese " [[Benthochromis tricoti|B. tricoti]] " dep naduris belgilengen<ref>{{cite journal |title=Description of a new cichlid fish species of the genus Benthochromis (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika |url=https://archive.org/details/journal-fish-biology_2008-02_72_3/page/n134 |last1=Takahashi |journal=Journal of Fish Biology |volume=72 |issue=3 |pages=603–613 |year=2008 |doi=10.1111/j.1095-8649.2007.01727.x |first1=T.|bibcode=2008JFBio..72..603T }}</ref> File:DKoehl Boulengerochromis microlepis.jpg|[[Boulengerochromini]] (E): " [[Boulengerochromis microlepis]] " - dúnyadaǵı eń úlken cixlidlerden biri hám onıń qáwiminiń birden-bir aǵzası<ref name=Weiss2015/> File:Cyphotilapia frontosa2.jpg|[[Cyphotilapiini]] (E): " [[Cyphotilapia frontosa]], [[Qáwim (biologiya) |qáwim]]degi tek eki túrden biri<ref>{{cite journal |last1=Takahashi |first1=T. |last2=Nakaya |first2=K. |year=2003 |title=New species of Cyphotilapia (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika, Africa |url=https://archive.org/details/sim_copeia_2003-12-04_4/page/n139 |journal=Copeia |volume=2003 |issue=4 |pages=824–832 |doi=10.1643/ia03-148.1 |s2cid=83854866}}</ref> File:Kleinschuppiger Kaerpflingsbuntbarsch Cyprichromis microlepidotus Tierpark Hellabrunn-1.jpg|[[Cyprichromini]] (E): " [[Cyprichromis microlepidotus]] " hám bul qáwimniń basqa wákilleri ashiq suwlı [[planktivore]] lar<ref name=Smith1998>Smith, M.P. (1998). Lake Tanganyikan Cichlids, pp. 9–10. {{ISBN|0-7641-0615-5}}</ref> File:Ophthalmotilapia nasuta Kipili.jpg|[[Ectodini]] (E): " [[Ophthalmotilapia nasuta]] " (erkegi) - jınısıy dimorf, erkekleri kóbirek reńli, qanatları hám murnı uzın<ref>{{Cite web |title=Ophthalmotilapia nasuta |website=Seriously Fish |url=https://www.seriouslyfish.com/species/ophthalmotilapia-nasuta/ |access-date=2023-03-11 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162708/https://www.seriouslyfish.com/species/ophthalmotilapia-nasuta/ |url-status=live }}</ref> File:Eretmodus-sp-kavala1.jpg|[[Eretmodini]] (E): " [[Eretmodus cyanostictus]] " tómenge jaqın turǵan, jaǵa boyındaǵı [[surf zona]]da jasaydı, óz qáwiminiń basqa aǵzaları sıyaqlı<ref name=Smith1998/> File:Astatotilapia burtoni.png|[[Haplochromini]]: " [[Astatotilapia burtoni]] " - Tanganikanıń az sanlı túrlerinen biri, kópshiligi usı qáwimge tiyisli bolgan basqa [[Afrika Ullı Kólleri]]nen ayırması<ref name=Lowe2009>{{cite journal |last1=Lowe-McConnell |first1=R |year=2009 |title=Fisheries and cichlid evolution in the African Great Lakes: progress and problems |journal=Freshwater Reviews |volume=2 |issue=2 |pages=131–151 |doi=10.1608/frj-2.2.2 |s2cid=54011001}}</ref> File:Schachbrett-Schlankcichlide.jpg|[[Lamprologini]] (E): " [[Julidochromis marlieri]] " tuwıw aǵzaları "Julies" atı menen belgili bolǵan [[aquarium]] sawdasında keń tarqalǵan<ref>{{Cite web |title=Julidochromis marlieri (Marlier's Julie) |website=Seriously Fish |url=https://www.seriouslyfish.com/species/julidochromis-marlieri/ |access-date=2023-03-11 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.seriouslyfish.com/species/julidochromis-marlieri/ |url-status=live }}</ref> File:Gnathochromis premaxillaris.jpg|[[Limnochromini]] (E): "Gnathochromis permaxillaris" - ózgeshe kóshpeli awızlı planktivor File:Perissodus microlepis juvenile in aquarium.jpg|[[Perissodini]] (E): " [[Perissodus microlepis]]," arnawlı [[tósek jewshi]] túr<ref>{{cite journal |last1=Stewart |first1=T.A. |last2=Albertson |first2=R.C. |year=2010 |title=Evolution of a unique predatory feeding apparatus: functional anatomy, development and a genetic locus for jaw laterality in Lake Tanganyika scale-eating cichlids |journal=BMC Biology |volume=8 |issue=1 |page=8 |doi=10.1186/1741-7007-8-8 |pmid=20102595 |pmc=2828976 |doi-access=free}}</ref> File:Oreochromis tanganicae (Günther).jpg|[[Tilapiini]]: " [[Oreochromis tanganicae]] " jergilikli [[balıq bazar]]larında ushırasatuǵın eń kóp tarqalǵan jaǵalıq túrlerinen biri File:TropheusspRed200.jpg|[[Tropheini]] (E): " [[Tropheus moorii]] " ("qızıl" Chimba [[Polymorphism (biologiya) |morph]]) júdá ózgeriwsheń hám ayırım morflardıń [[Taksonomiyası (biologiya) |taksonomiyası]] gúmanlı<ref>Begon, M.; and A.H. Fitter (1995). Advances in Ecological Research, vol. 26, p. 203. {{ISBN|0-12-013926-X}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Salzburger |last2=Niederstätter |last3=Brandstätter |last4=Berger |last5=Parson |last6=Snoeks |last7=Sturmbauer |year=2006 |title=Colour-assortative mating among populations of Tropheus moorii, a cichlid fish from Lake Tanganyika, East Africa |journal=Proc Biol Sci |volume=273 |issue=1584 |pages=257–266 |doi=10.1098/rspb.2005.3321 |pmid=16543167 |pmc=1560039}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tropheus Genus Evolution |url=http://www.cichlidworld.eu/clanky/evolucia_tropheus_e.htm |access-date=2023-03-11 |website=Cichlid World |author1=Robert Toman |date=2017 |archive-date=19 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919232102/http://www.cichlidworld.eu/clanky/evolucia_tropheus_e.htm }}</ref> </gallery> ==Táriyxı== [[Fayl:Stanley's Lake Tanganyika.jpg|thumb|300px|Tanganyika kóli. Qara sızıq [[Genri Morton Stenli]] marshrutın kórsetedi.]] Dáslepki Homo sapiensler tas dáwirinde aymaqqa tásir kórsetken dep esaplanadı. Orta tas dáwirinen sońģi tas dáwirine shekem bolgan dáwir jetilisken ańshi-terimshiler dáwiri sipatında súwretlenedi<ref>{{Cite book |title=East African Ecosystems and Their Conservation |publisher=New York: Oxford University Press}}</ref>. Aymaqtıń jergilikli xalqı balıq awlawda paydalanatuǵın kóplegen usıllar bar. Olardıń kópshiliginde jaqtılıqqa tartıwshı balıqlar ushın fonarikten aldawshı sıpatında paydalanǵan. Olardıń tiykargı formaları úshew bolǵan. Bunnan biri Lusenga dep atalıp, kanoedaǵı bir adam tárepinen paydalanılatuǵın keń tor. Ekinshisi - kóteriw torınan paydalanıw. Bunıń ushın bir-birine parallel bolgan eki kanoe járdeminde qayıqtıń astına tereń qarmaq taslanadı hám bir waqıttıń ózinde qayıqtı joqarıǵa tartıladı. Úshinshisi Chiromila dep atalıp, úsh qayıqtan ibarat bolǵan. Bir kanoe fonar menen qozǵalmay turıp, basqa kanoe tordiń bir ushın uslap tur, basqası bolsa tor menen ushırasıw ushın qozǵalmay turgan kanoe dógereginde aylanadı<ref>{{Cite book |title=Lake Tanganyika and Its Life |publisher=Oxford Press |year=1991}}</ref>. Kóldi tapqan birinshi batıslılar 1858-jılı britaniyalı sayaxatshılar Richard Burton hám Jon Speke boldı. Sayaxatshılar [[Nil|Nil dáryası]]nıń saǵasın izlew waqtında tawıp alǵan. Speke dawam etti hám haqıyqıy derekti, [[Viktoriya (kól)|Viktoriya kóli]]n taptı. Sońınan kóldiń tusınan Devid Livingston ótti. Keyin onıń qubla bólimi ushın "Liemba" atamasın atap ótken, bul sóz Fipa tilinen bolıwı itimal. Tanganika Luvale tilinde "juldızlar" degendi ańlatadı<ref>{{cite book |author=David Livingstone |title=The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to His Death |url=https://books.google.com/books?id=ZJRKJnFkJeIC&pg=PA212 |volume=1 |date=2008 |publisher=BiblioBazaar |isbn=978-0-554-26021-1 |page=338}}</ref><ref>{{ cite journal |title=An African Aesthetic |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-aesthetics-and-art-criticism_summer-1966_24_4/page/519 |author=Daniel J. Crowley |journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism |volume=24 |issue=4 |date=Summer 1966 |pages=519–524 |publisher=Wiley |doi=10.2307/428776 |jstor=428776}}</ref>. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwiri Tanganyika kóli ushın sawash maydanı bolǵan. Graf Getzen járdeminde urıstıń dáslepki basqıshlarında nemisler kóldi tolıq qadaǵalawǵa alǵan. Keme kól arqalı júk hám adamlardı tasıw ushın da, sonday-aq, bul jerden awqamlaslar áskerlerine tosattan hújimler shólkemlestiriw ushın baza sıpatında da paydalanılǵan<ref name=Foden>Giles Foden: ''Mimi and Toutou Go Forth — The Bizarre Battle for Lake Tanganyika'', Penguin, 2004.</ref>. Leytenant komandir Djeffri Spayser-Simson basshılıǵında Britaniya korolligi áskeriy-teńiz kúshleri eki HMS Mimi hám HMS Toutou qurallı motorlı qayıqlardı [[Angliya]]dan kólge temir jol, avtomobil hám dárya arqalı Tanganyika kóliniń batıs jaģasındaǵı Albertvillge (1971-jıldan berli Kalemie atı ózgertilgen) alıp keliw boyınsha úlken wazıypanı ámelge asırdı. Eki qayıq 1915-jıldıń dekabrine shekem kútip turıp, nemislerge tosattan hújim etip, "Kingani" toplı kemesin qolǵa kirgizdi<ref name=Foden/>. Jáne bir nemec kemesi "Xedvig" 1916-jılı fevralda batıp ketip, Gyotsen kóldi basqarıwshı jalǵız nemec kemesi bolıp qaldı. [1] Olja kemesi awqamlaslar qolına túsip qalmawı ushın Zimmer 1916-jılı 26-iyulde kemeni batırdı. Keyinirek keme 1924-jılı kóterilgen hám MV Liemba dep ózgertildi<ref name=Foden/>. ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Tanganyika kóli]] [[Kategoriya:Áyyemgi kóller]] [[Kategoriya:Kongo Demokratiyalıq Respublikası kólleri]] [[Kategoriya:Zambiya kólleri]] [[Kategoriya:Afrikanıń xalıqaralıq kólleri]] [[Kategoriya:Afrikanıń dusshı suwlı ekoregionları]] [[Kategoriya:Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń ekoregionları]] 4pgvx7ltulkrr7c8nk4f1v1kk9x8qb4 266298 266108 2026-08-18T01:13:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266298 wikitext text/x-wiki '''Tanganyika''' — [[Afrika|Afrikadaǵı]], [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo Demokratiyalıq Respublikasiı]], [[Tanzaniya]], [[Zambiya]] hám [[Burundi]] aymaqlarında jaylasqan kól. Kólemi boyınsha dúnyadaǵı ekinshi en úlken hám tereńligi boyınsha [[Sibir]]degi [[Baykal kóli]]nen keyin ekinshi orında turadı<ref>{{Cite book |last=Burton |first=Richard Francis |editor-first=Charles |editor-last=Richards |title=Burton and Lake Tanganyika |date=1965 |publisher=East African Literature Bureau |location=Dar Es Salaam |oclc=180480726}}</ref>. Dúnyadaǵı eń uzın dushshı suwlı kól<ref name=zambiatour>{{Web deregi | url = http://www.zambiatourism.com/destinations/lakes/lake-tanganyika| bet = Lake Tanganyika| jumıs = www.zambiatourism.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 14-mart | arxivsáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150422001337/http://www.zambiatourism.com/destinations/lakes/lake-tanganyika| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Lewis| at = R.| url = https://news.brown.edu/articles/2010/05/tanganyika| bet = Brown Geologists Show Unprecedented Warming in Lake Tanganyika| baspaxana = Brown University| sáne = 2010-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-mart | arxivsáne = 2017-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170326051107/https://news.brown.edu/articles/2010/05/tanganyika| url-status = live}}</ref>, sonday-aq, maydanı boyınsha 6-orındaǵı eń úlken kól<ref name=zambiatour/><ref>{{Web deregi | bet = World’s largest lakes {{!}} Description, Area, & Facts {{!}} Britannica| url = https://www.britannica.com/topic/worlds-largest-lakes-2228655| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-oktyabr | jumıs = www.britannica.com| til = en}}</ref> . Kól tórt mámleket - [[Tanzaniya]], [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR)]], [[Burundi]] hám [[Zambiya]] arasında bólistirilgen bolıp, [[Tanzaniya]] (46%) hám [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|KDR]] (40%) kóldiń kópshiligine iyelik etedi. Lukuga dáryası arqalı [[Kongo (dárya)|Kongo dáryası]] sistemasına quyıladı hám nátiyjede [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası]] [[Banana]] [[Atlantika okeanı]]na quyıladı. Jaǵalıqları tegis, ayırım jerlerde biyik hám tik. Tanganyikaǵa [[Malagara]] hám [[Ruzizi]] dáryaları quyıladı. Faunası endemiklerge júdá bay. Begamot, krokodil, júziwshi quslardıń túrleri kóp. Átirapında milliy baǵlar shólkemlestirilgen. Balıq awlanadı. Keme qatnaydı. Portları: Kigoma, Bujumbura, Kalima. Tanganyikaǵa evropalıqlardan birinshi bolıp 1858-jılı inglis sayaxatshıları R.Byorton hám J.Spikler barǵan. ==Geografiyası== Tanganyika kóli [[Shıǵıs Afrika|Shıǵıs Afrika]] riftiniń batıs tarmaģı Albertin riftinde jaylasqan bolıp, oypatlıqtıń taw diywalları menen qorshalǵan. Afrikadaǵı eń úlken riftli kól hám kólemi boyınsha dúnyadaǵı 2-shiyrin suwlı kól bolıp tabıladı. [[Afrika]]daģı eń tereń kól bolıp, qurǵaqlıqtaģı eń kóp dushshı suwģa iye hám dúnyadaģı duzshi suwdıń 16% in quraydı. Ulıwma arqa-qubla baģıtında 676 km ge sozılǵan hám ortasha 50 km ge teń. Kóldiń maydanı 34 mıń km². Jaģa sızıģı 1900 km, ortasha tereńligi 572 m hám maksimal tereńligi 1471 m (Arqa basseynde). Onda 18 750 km³ (4,500 kub mil) suw bar. ==Suw ózgeshelikleri== [[Fayl:Clear lake Kagongo Ward.jpg|thumb|Tanzaniyanıń Kigoma wálayatı Kagongo uezdindegi Tanganyika kóliniń móldir suwlı kóli]] [[Kól]]diń suwı 0-100 m tereńliklerde pH 9 átirapındaǵı siltili boladı<ref name=Wever2005>{{cite journal |last1=De |first1=Wever |last2=Muylaert |last3=der Gucht |first3=Van |last4=Pirlot |last5=Cocquyt |last6=Descy |last7=Plisnier |last8=Vyverman |year=2005 |title=Bacterial Community Composition in Lake Tanganyika: Vertical and Horizontal Heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-09_71_9/page/5029 |journal=Appl Environ Microbiol |volume=71 |issue=9 |pages=5029–5037 |doi=10.1128/AEM.71.9.5029-5037.2005 |pmid=16151083 |pmc=1214687 |bibcode=2005ApEnM..71.5029D}}</ref>. Bunnan tómende 8,7 átirapında bolıp, Tanganyikanıń eń tereń bólimlerinde 8,3-8,5 ge shekem azayıp baradı. [2] Usıǵan uqsas úlgini elektr ótkizgishlikte de kóriw múmkin, joqarı bólimde shama menen 670 μS/cm den eń tereń bólimde 690 μS/cm ge shekem<ref name=Wever2005/>. ==Biologiyası== ===Jer bawırlawshılar=== Tanganyika kóli hám oǵan baylanıslı suwlı-batpaqlı jerlerde [[Nil]] krokodilleri (máselen, ataqlı gigant Gustav), Zambiya sharnirli terrapinleri, tisli sharnirli terrapinler hám panalı sharnirli terrapinler (sońģı túrler kóldiń ózinde emes, al qonsı lagunalarda) jaylasqan<ref name=Spawls2002>Spawls, Howell, Drewes, and Ashe (2002). A Field Guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, London. {{ISBN|0-12-656470-1}}.</ref>. Tiykarınan balıqlar menen azıqlanıwshı jol-jol suw kobrasınıń qáwip astında turǵan kishi túri - boran suw kobrası tek ǵana Tanganyika kólinde ushırasadı, kóldegi taslı jaǵalardı jaqsı kóredi<ref name=Spawls2002/><ref>{{Cite journal |title=Boulengerina annulata stormsi (Storm's water cobra). Attempted predation |author1-last=O'Shea |author1-first=Mark |author1-link=Mark O'Shea (herpetologist) |author2-last=Mcintyre |author2-first=P.B. |journal=Herpetological Review |volume=36 |issue=2 |page=189 |date=2005 |url=http://www.markoshea.info/oba4-3_zambia_tanzania03.php |access-date=2023-03-11 |archive-date=2 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202071348/http://www.markoshea.info/oba4-3_zambia_tanzania03.php |url-status=live }}</ref>. ===Cixlid balıqlar=== [[Fayl:Murky waters.jpg|thumb|Biolog 2020-jılı Tanganyika kóliniń ılay suwlarında cixlid balıqlarınıń evolyuciyası hám túrleniwin jaqsıraq túsiniw maqsetinde olardıń awqatlanıwına beyimlesiwlerin úyreniw ushın úlgilerdi jıynap atır.]] [[Fayl:Neolamprologus brichardi.jpg|thumb|Tanganyikanıń kóp sanlı ciхlidlerinen biri " [[Neolamprologus brichardi]]." Bul túr hám onıń jaqın tuwısqanı "[[Neolamprologus pulcher|N. pulcher]]" nıń qıyın minez-qulıqları tolıq úyrenilgen<ref>{{cite journal |last1=Dierkes |last2=Taborsky |last3=Kohler |year=1999 |title=Reproductive parasitism of broodcare helpers in a cooperatively breeding fish |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology_september-october-1999_10_5/page/510 |journal=Behavioral Ecology |volume=10 |issue=5 |pages=510–515 |doi=10.1093/beheco/10.5.510 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Balshine-Earn |last2=Lotem |year=1998 |title=Individual recognition in a cooperatively breeding cichlid: Evidence from video playback experiments |journal=Behaviour |volume=135 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1163/156853998793066221}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Werner |last2=Balshine |last3=Leach |last4=Lotem |year=2003 |title=Helping opportunities and space segregation in cooperatively breeding cichlids |journal=Behavioral Ecology |volume=14 |issue=6 |pages=749–756 |doi=10.1093/beheco/arg067 |doi-access=free}}</ref> <ref name=LTBP>{{Web deregi | jumıs = IW:LEARN {{pipe}} Documents| author1 = Kelly West| bet = Results and Experiences of the UNDP/GEF Conservation Initiative (RAF/92/G32) in Burundi, D.R. Congo, Tanzania, and Zambia| url = https://iwlearn.net/documents/6644| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | sáne = 2001-jıl 28-fevral | arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162707/https://iwlearn.net/documents/6644| url-status = live}}</ref><ref name=MortiffTangDiv>{{Web deregi | bet = Lake Tanganyika and its Diverse Cichlids| url = https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | jumıs = Cichlid Fish Forum| sáne = 2009-jıl 24-dekabr | author1 = Craig Mortiff| arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| url-status = live}}</ref>]] Tanganyika kólinde cixlidlerdiń keminde 250 endemik túrleri ushırasadı<ref name=LTBP>{{Web deregi | jumıs = IW:LEARN {{pipe}} Documents| author1 = Kelly West| bet = Results and Experiences of the UNDP/GEF Conservation Initiative (RAF/92/G32) in Burundi, D.R. Congo, Tanzania, and Zambia| url = https://iwlearn.net/documents/6644| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | sáne = 2001-jıl 28-fevral | arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162707/https://iwlearn.net/documents/6644| url-status = live}}</ref> hám anıqlanbaǵan túrlerinda tabılıwı múmkin<ref name=MortiffTangDiv>{{Web deregi | bet = Lake Tanganyika and its Diverse Cichlids| url = https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | jumıs = Cichlid Fish Forum| sáne = 2009-jıl 24-dekabr | author1 = Craig Mortiff| arxivsáne = 2023-jıl 11-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.cichlid-forum.com/threads/lake-tanganyika-and-its-diverse-cichlids.456196/| url-status = live}}</ref>. Kóldiń cixlid túrleriniń derlik barlıǵı (shama menen 98%) tek sol jerde ushırasadı hám basqa hesh jerde ushıraspaydı, sol sebepli ol túrleniw hám evolyuciyanı úyreniw ushın qımbat bahalı biologiyalıq resursqa aylanadı<ref>{{cite journal |last1=Takahashi |first1=T. |last2=Hori |first2=M. |year=2012 |title=Genetic and Morphological Evidence Implies Existence of Two Sympatric Species in Cyathopharynx furcifer (Teleostei: Cichlidae) from Lake Tanganyika |journal=International Journal of Evolutionary Biology |volume=2012 |article-number=980879 |doi=10.1155/2012/980879 |pmid=22675655 |pmc=3363988 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kornfield |first1=Ivy |last2=Smith |first2=Peter A |year=2000 |title=African Cichlid Fishes: Model Systems for Evolutionary Biology |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=31 |pages=163–196 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.31.1.163}}</ref>. Afrika Ullı kólleriniń, sonıń ishinde, Tanganikanıń cixlidleri omırtqalı haywanlardaǵı sáykeslesiwshi radiaciyanıń eń hár qıylı kólemin sáwlelendiredi. <gallery mode="packed" perrow="5" caption="Tanganyika kólindegi cixlid qáwimleri (E = qáwim endemi yamasa endemiyaga jaqın)"> File:Bathybates ferox.jpg|[[Bathybatini]] (E): " [[Bathybates ferox]] " - [[bent]] hám [[piscivor]] bolıp, biraq jınısqa pelagik túrler de kiredi. Qáwim geyde úshke bólinedi, basqaları [[Hemibatini]] hám [[Trematocarini]]<ref>{{Cite journal |last1=Meyer |last2=Matchiner |last3=Salburger |year=2015 |title=Lake Tanganyika—A 'Melting Pot' of Ancient and Young Cichlid Lineages (Teleostei: Cichlidae)? |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |doi=10.1371/journal.pone.0125043 |pmid=25928886 |article-number=e0125043 |pmc=4415804 |bibcode=2015PLoSO..1025043W |doi-access=free}}</ref><ref name=Weiss2015>{{Cite journal |last1=Weiss |last2=Cotterill |last3=Schliewen |year=2015 |title=A tribal level phylogeny of Lake Tanganyika cichlid fishes based on a genomic multi-marker approach |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=83 |pages=56–71 |doi=10.1016/j.ympev.2014.10.009 |pmid=25433288 |pmc=4334724}}</ref> File:Benthochromis tricoti.jpg|[[Benthochromini]] (E): " [[Benthochromis horii]]" 2008-jılda ilimiy táriyplegen, biraq kóbinese " [[Benthochromis tricoti|B. tricoti]] " dep naduris belgilengen<ref>{{cite journal |title=Description of a new cichlid fish species of the genus Benthochromis (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika |url=https://archive.org/details/journal-fish-biology_2008-02_72_3/page/n134 |last1=Takahashi |journal=Journal of Fish Biology |volume=72 |issue=3 |pages=603–613 |year=2008 |doi=10.1111/j.1095-8649.2007.01727.x |first1=T.|bibcode=2008JFBio..72..603T }}</ref> File:DKoehl Boulengerochromis microlepis.jpg|[[Boulengerochromini]] (E): " [[Boulengerochromis microlepis]] " - dúnyadaǵı eń úlken cixlidlerden biri hám onıń qáwiminiń birden-bir aǵzası<ref name=Weiss2015/> File:Cyphotilapia frontosa2.jpg|[[Cyphotilapiini]] (E): " [[Cyphotilapia frontosa]], [[Qáwim (biologiya) |qáwim]]degi tek eki túrden biri<ref>{{cite journal |last1=Takahashi |first1=T. |last2=Nakaya |first2=K. |year=2003 |title=New species of Cyphotilapia (Perciformes: Cichlidae) from Lake Tanganyika, Africa |url=https://archive.org/details/sim_copeia_2003-12-04_4/page/n139 |journal=Copeia |volume=2003 |issue=4 |pages=824–832 |doi=10.1643/ia03-148.1 |s2cid=83854866}}</ref> File:Kleinschuppiger Kaerpflingsbuntbarsch Cyprichromis microlepidotus Tierpark Hellabrunn-1.jpg|[[Cyprichromini]] (E): " [[Cyprichromis microlepidotus]] " hám bul qáwimniń basqa wákilleri ashiq suwlı [[planktivore]] lar<ref name=Smith1998>Smith, M.P. (1998). Lake Tanganyikan Cichlids, pp. 9–10. {{ISBN|0-7641-0615-5}}</ref> File:Ophthalmotilapia nasuta Kipili.jpg|[[Ectodini]] (E): " [[Ophthalmotilapia nasuta]] " (erkegi) - jınısıy dimorf, erkekleri kóbirek reńli, qanatları hám murnı uzın<ref>{{Cite web |title=Ophthalmotilapia nasuta |website=Seriously Fish |url=https://www.seriouslyfish.com/species/ophthalmotilapia-nasuta/ |access-date=2023-03-11 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162708/https://www.seriouslyfish.com/species/ophthalmotilapia-nasuta/ |url-status=live }}</ref> File:Eretmodus-sp-kavala1.jpg|[[Eretmodini]] (E): " [[Eretmodus cyanostictus]] " tómenge jaqın turǵan, jaǵa boyındaǵı [[surf zona]]da jasaydı, óz qáwiminiń basqa aǵzaları sıyaqlı<ref name=Smith1998/> File:Astatotilapia burtoni.png|[[Haplochromini]]: " [[Astatotilapia burtoni]] " - Tanganikanıń az sanlı túrlerinen biri, kópshiligi usı qáwimge tiyisli bolgan basqa [[Afrika Ullı Kólleri]]nen ayırması<ref name=Lowe2009>{{cite journal |last1=Lowe-McConnell |first1=R |year=2009 |title=Fisheries and cichlid evolution in the African Great Lakes: progress and problems |journal=Freshwater Reviews |volume=2 |issue=2 |pages=131–151 |doi=10.1608/frj-2.2.2 |s2cid=54011001}}</ref> File:Schachbrett-Schlankcichlide.jpg|[[Lamprologini]] (E): " [[Julidochromis marlieri]] " tuwıw aǵzaları "Julies" atı menen belgili bolǵan [[aquarium]] sawdasında keń tarqalǵan<ref>{{Cite web |title=Julidochromis marlieri (Marlier's Julie) |website=Seriously Fish |url=https://www.seriouslyfish.com/species/julidochromis-marlieri/ |access-date=2023-03-11 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162711/https://www.seriouslyfish.com/species/julidochromis-marlieri/ |url-status=live }}</ref> File:Gnathochromis premaxillaris.jpg|[[Limnochromini]] (E): "Gnathochromis permaxillaris" - ózgeshe kóshpeli awızlı planktivor File:Perissodus microlepis juvenile in aquarium.jpg|[[Perissodini]] (E): " [[Perissodus microlepis]]," arnawlı [[tósek jewshi]] túr<ref>{{cite journal |last1=Stewart |first1=T.A. |last2=Albertson |first2=R.C. |year=2010 |title=Evolution of a unique predatory feeding apparatus: functional anatomy, development and a genetic locus for jaw laterality in Lake Tanganyika scale-eating cichlids |journal=BMC Biology |volume=8 |issue=1 |page=8 |doi=10.1186/1741-7007-8-8 |pmid=20102595 |pmc=2828976 |doi-access=free}}</ref> File:Oreochromis tanganicae (Günther).jpg|[[Tilapiini]]: " [[Oreochromis tanganicae]] " jergilikli [[balıq bazar]]larında ushırasatuǵın eń kóp tarqalǵan jaǵalıq túrlerinen biri File:TropheusspRed200.jpg|[[Tropheini]] (E): " [[Tropheus moorii]] " ("qızıl" Chimba [[Polymorphism (biologiya) |morph]]) júdá ózgeriwsheń hám ayırım morflardıń [[Taksonomiyası (biologiya) |taksonomiyası]] gúmanlı<ref>Begon, M.; and A.H. Fitter (1995). Advances in Ecological Research, vol. 26, p. 203. {{ISBN|0-12-013926-X}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Salzburger |last2=Niederstätter |last3=Brandstätter |last4=Berger |last5=Parson |last6=Snoeks |last7=Sturmbauer |year=2006 |title=Colour-assortative mating among populations of Tropheus moorii, a cichlid fish from Lake Tanganyika, East Africa |journal=Proc Biol Sci |volume=273 |issue=1584 |pages=257–266 |doi=10.1098/rspb.2005.3321 |pmid=16543167 |pmc=1560039}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tropheus Genus Evolution |url=http://www.cichlidworld.eu/clanky/evolucia_tropheus_e.htm |access-date=2023-03-11 |website=Cichlid World |author1=Robert Toman |date=2017 |archive-date=19 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919232102/http://www.cichlidworld.eu/clanky/evolucia_tropheus_e.htm }}</ref> </gallery> ==Táriyxı== [[Fayl:Stanley's Lake Tanganyika.jpg|thumb|300px|Tanganyika kóli. Qara sızıq [[Genri Morton Stenli]] marshrutın kórsetedi.]] Dáslepki Homo sapiensler tas dáwirinde aymaqqa tásir kórsetken dep esaplanadı. Orta tas dáwirinen sońģi tas dáwirine shekem bolgan dáwir jetilisken ańshi-terimshiler dáwiri sipatında súwretlenedi<ref>{{Cite book |title=East African Ecosystems and Their Conservation |year=1996 |url=https://archive.org/details/eastafricanecosy0000unse |publisher=New York: Oxford University Press}}</ref>. Aymaqtıń jergilikli xalqı balıq awlawda paydalanatuǵın kóplegen usıllar bar. Olardıń kópshiliginde jaqtılıqqa tartıwshı balıqlar ushın fonarikten aldawshı sıpatında paydalanǵan. Olardıń tiykargı formaları úshew bolǵan. Bunnan biri Lusenga dep atalıp, kanoedaǵı bir adam tárepinen paydalanılatuǵın keń tor. Ekinshisi - kóteriw torınan paydalanıw. Bunıń ushın bir-birine parallel bolgan eki kanoe járdeminde qayıqtıń astına tereń qarmaq taslanadı hám bir waqıttıń ózinde qayıqtı joqarıǵa tartıladı. Úshinshisi Chiromila dep atalıp, úsh qayıqtan ibarat bolǵan. Bir kanoe fonar menen qozǵalmay turıp, basqa kanoe tordiń bir ushın uslap tur, basqası bolsa tor menen ushırasıw ushın qozǵalmay turgan kanoe dógereginde aylanadı<ref>{{Cite book |title=Lake Tanganyika and Its Life |publisher=Oxford Press |year=1991}}</ref>. Kóldi tapqan birinshi batıslılar 1858-jılı britaniyalı sayaxatshılar Richard Burton hám Jon Speke boldı. Sayaxatshılar [[Nil|Nil dáryası]]nıń saǵasın izlew waqtında tawıp alǵan. Speke dawam etti hám haqıyqıy derekti, [[Viktoriya (kól)|Viktoriya kóli]]n taptı. Sońınan kóldiń tusınan Devid Livingston ótti. Keyin onıń qubla bólimi ushın "Liemba" atamasın atap ótken, bul sóz Fipa tilinen bolıwı itimal. Tanganika Luvale tilinde "juldızlar" degendi ańlatadı<ref>{{cite book |author=David Livingstone |title=The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to His Death |url=https://books.google.com/books?id=ZJRKJnFkJeIC&pg=PA212 |volume=1 |date=2008 |publisher=BiblioBazaar |isbn=978-0-554-26021-1 |page=338}}</ref><ref>{{ cite journal |title=An African Aesthetic |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-aesthetics-and-art-criticism_summer-1966_24_4/page/519 |author=Daniel J. Crowley |journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism |volume=24 |issue=4 |date=Summer 1966 |pages=519–524 |publisher=Wiley |doi=10.2307/428776 |jstor=428776}}</ref>. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwiri Tanganyika kóli ushın sawash maydanı bolǵan. Graf Getzen járdeminde urıstıń dáslepki basqıshlarında nemisler kóldi tolıq qadaǵalawǵa alǵan. Keme kól arqalı júk hám adamlardı tasıw ushın da, sonday-aq, bul jerden awqamlaslar áskerlerine tosattan hújimler shólkemlestiriw ushın baza sıpatında da paydalanılǵan<ref name=Foden>Giles Foden: ''Mimi and Toutou Go Forth — The Bizarre Battle for Lake Tanganyika'', Penguin, 2004.</ref>. Leytenant komandir Djeffri Spayser-Simson basshılıǵında Britaniya korolligi áskeriy-teńiz kúshleri eki HMS Mimi hám HMS Toutou qurallı motorlı qayıqlardı [[Angliya]]dan kólge temir jol, avtomobil hám dárya arqalı Tanganyika kóliniń batıs jaģasındaǵı Albertvillge (1971-jıldan berli Kalemie atı ózgertilgen) alıp keliw boyınsha úlken wazıypanı ámelge asırdı. Eki qayıq 1915-jıldıń dekabrine shekem kútip turıp, nemislerge tosattan hújim etip, "Kingani" toplı kemesin qolǵa kirgizdi<ref name=Foden/>. Jáne bir nemec kemesi "Xedvig" 1916-jılı fevralda batıp ketip, Gyotsen kóldi basqarıwshı jalǵız nemec kemesi bolıp qaldı. [1] Olja kemesi awqamlaslar qolına túsip qalmawı ushın Zimmer 1916-jılı 26-iyulde kemeni batırdı. Keyinirek keme 1924-jılı kóterilgen hám MV Liemba dep ózgertildi<ref name=Foden/>. ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Tanganyika kóli]] [[Kategoriya:Áyyemgi kóller]] [[Kategoriya:Kongo Demokratiyalıq Respublikası kólleri]] [[Kategoriya:Zambiya kólleri]] [[Kategoriya:Afrikanıń xalıqaralıq kólleri]] [[Kategoriya:Afrikanıń dusshı suwlı ekoregionları]] [[Kategoriya:Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń ekoregionları]] fg01suj4rms4gezt9bnqtuju3rmfp7p 0 34748 266305 243562 2026-08-18T01:18:44Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266305 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Great_Lakes_1913_Storm_Shipwrecks.png|nobaý]] [[Fayl:Great_Lakes_from_space_crop_labeled.jpg|nobaý]] [[Fayl:Location_of_the_Great_Lakes_in_North_America.jpg|nobaý]] '''Ullı kóller''' – [[Arqa Amerika]]daǵı qatar jaylasqan 5 úlken kóldiń ([[Joqarı kól]], [[Michigan|Michigan kóli]], [[Guron]], [[Erie]], [[Ontario]]) ulıwma atı. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] penen [[Kanada]]nıń shegara bóliminde jaylasqan. Maydanı 245,2 mıń km²<ref name="EPAphysical">{{Web deregi | bet = Great Lakes: Basic Information: Physical Facts| url = http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html| baspaxana = U.S. Environmental Protection Agency| sáne = 2011-jıl 25-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 9-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120529233616/http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html| arxivsáne = 2012-jıl 29-may }}</ref>. Suwının kólemi 22725 km{{sup|3}}<ref>{{Web deregi | bet = Great Lakes| url = http://www.epa.gov/glnpo/basicinfo.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20040611164615/http://www.epa.gov/glnpo/basicinfo.html| url-status = dead| arxivsáne = 2004-jıl 11-iyun | baspaxana = [[U.S. Environmental Protection Agency]]| sáne = 2006-jıl 28-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 19-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region| baspaxana = USGS: Ecosystems| sáne = 2003-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 19-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120111122929/http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html| url = https://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html| arxivsáne = 2012-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghassemi |first=Fereidoun |title=Inter-basin water transfer |url=https://archive.org/details/interbasinwatert0000ghas |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2007 |isbn=978-0-521-86969-0}}</ref> . Ullı kóller dúnyadaǵı en úlken dushshı suw basseyni bolıp esaplanadı. Kóller bir-biri menen qısqa, ańǵarlı dáryalar arqalı tutasqan. Kóller Atlantika okeanına San-Lavrentiy dáryası arqalı aģadı. Eri hám Ontario kóllerin bir-birine baylanıstırıwshı Niagara dáryasında Niagara sarqıraması bar. Ullı kóller suw jolı kóller arasında zamanagóy qatnawlar hám suw arqalı júziw imkaniyatın beredi. Kóller tiykargı drenaj aģımı sıpatında Áwliye Lavrentiy dáryası arqalı [[Atlantika okeanı]] menen tutasadı. Kóller Illinoys suw jolı arqalı [[Mississippi (dárya)|Missisipi dáryası]] basseyni menen de baylanısqan. Ullı kóller jaǵa sızıgınıń ulıwma uzınlıǵı 18 mıń km. Úlken kóller tórtlemshi dáwir muzlıqlarınıń eriwinen payda bolǵan. Teńizge uqsas ózgeshelikleri, máselen, dóńgelek tolqınlar, turaqlı samallar, kúshli aǵıslar, úlken tereńlikler hám uzaq gorizontlar sebepli bes Ullı kól ázelden ishki teńizler dep ataladı<ref>{{cite book |last=Williamson |first=James |title=The inland seas of North America: and the natural and industrial productions&nbsp;... |url=https://books.google.com/books?id=ydMNAQAAMAAJ&pg=PA7 |publisher=John Duff Montreal Hew Ramsay Toronto AH Armour and Co. |year=2007 |access-date=January 5, 2014 |isbn=9780665341281}}</ref> . Michigan kóli maydanı boyınsha eń úlken kól bolıp, ol pútkilley bir mámleket, AQSH aymaǵında jaylasqan<ref>{{Web deregi | bet = The Top Ten: The Ten Largest Lakes of the World| url = http://www.infoplease.com/toptens/largelakes.html| jumıs = infoplease.com}}</ref><ref>{{cite book |last=Hough |first=Jack |chapter=Great Lakes |title=Encyclopædia Britannica |publisher=William Benton |location=Chicago |edition=Commemorative Edition for Expo'70 |volume=10 |year=1970 |orig-date=1763 |page=774 |isbn=978-0-85229-135-1}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Large Lakes of the World| url = http://www.factmonster.com/ipka/A0001777.html| jumıs = factmonster.com}}</ref>. Arqa jaǵaları bálent, jartaslı, olarda qızıl, qonır qumtaslar, granitler, gneysler anıq kórinip turadı. Qubla hám qubla-shıǵıs jaǵalıqları pás. Ataw kóp. Chikago qalası janında kól suwınıń temperaturası yanvarda 0', avgustta 20°. Dekabrden aprel aqırına shekem muz benen qaplanadı. Ullı kóllerde balıqlardıń 173 túri bar. Ishki suw jollarınıń uzınlıǵı 1873 km. Ullı kóllerdegi keme jollarınıń uzınlıǵı 3 mıń km átirapında bolıp, átiraptaǵı dárya hám kóller menen kanallar arqalı qosılǵan. Kóller [[transport]], [[migraciya]], [[sawda]] hám [[balıqshılıq]] ushın tiykarǵı dárek bolıp, biologiyalıq hár túrlilik kóp bolǵan regionda kóplegen suw túrleri ushın jasaw ornı bolıp xızmet etken<ref>{{Web deregi | bet = Great Lakes| url = http://www.america2050.org/great_lakes.html| jumıs = America 2050| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200220180833/http://www.america2050.org/great_lakes.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-fevral }}</ref>. Kóllerde temir rudası, dán, kómir hám basqa júkler tasıladı. Iri portları - Chikago, Detroyt, Milwaukee, Buffalo, Klivlend, Toronto. ==Geografiyası== [[Fayl:Sub-basins Great Lakes Basin.png|thumb|right|upright=1.1|Úlken kóller basseyniniń bes kishi basseyni kórsetilgen kartası. Shepten ońģa qaray olar: Joqarı (magenta); Michigan (kók reńli); Guron (jasıl reńli); Erie (sarı); Ontario (qızıl).]] [[Fayl:Grlakes lawrence map.png|thumb|right|upright=1.1|Ullı kóller/St. Lourens dáryasınıń suw ayırǵıshı]] Bes kól óz aldına basseynlerde jaylasqan bolsa da, olar Ullı kóller basseyninde bir-biri menen tábiyiy baylanısqan birden-bir dushshı suw basseynin payda etedi. Kóller hám dáryalar shinjırı sıpatında olar Arqa Amerikanıń shıģıs-oraylıq ishki bólimin [[Atlantika okeanı]] menen baylanıstıradı. Ishkeriden Sent-Lavrentiy dáryasındaǵı aǵısqa shekem suw Superiordan Guron hám [[Michigan]]ǵa, qubladan Erige hám aqırında arqaǵa Ontario kóline baradı. Kóller kóplegen dáryalar arqalı úlken suw aymaqların qurǵatadı hám 35 000 ǵa shamalas atawlardı óz ishine aladı.<ref name="Bennett1999as">{{cite book |last=Bennett |first=Tom |title=State of the Great Lakes: 1997 Annual Report |url=https://books.google.com/books?id=uN2nhumNsiAC&pg=PA1991-IA7 |publisher=Diane Publishing |year=1999 |page=1991 |isbn=978-0-7881-4358-8}}</ref>. Sonday-aq, basseyn aymaǵında kóbinese "ishki kóller" dep atalatuǵın bir neshe mıń kishi kóller bar<ref name="Likens2010at">{{cite book |last=Likens |first=Gene E. |title=Lake Ecosystem Ecology: A Global Perspective |url=https://books.google.com/books?id=OzJOqh90RuwC&pg=PA326 |publisher=Academic Press |year=2010 |page=326 |isbn=978-0-12-382003-7}}</ref>. Bes tiykarǵı kóldiń maydanı [[Ullı Britaniya|Birlesken Ullı Britaniya]] kólemine teń, pútkil basseynniń maydanı (kóller hám olar aǵızatuǵın jer) bolsa [[Ullı Britaniya|Birlesken Ullı Britaniya]] hám [[Franciya]]nıń kólemine teń. [[Michigan|Michigan kóli]] Ullı kóllerden tolıq [[Amerika Qurama Shtatları]] aymaǵında jaylasqan birden-bir úlke bolıp esaplanadı; qalǵanları [[Amerika Qurama Shtatları]] hám [[Kanada]] arasında suw shegarasın quraydı. Kóller [[Kanada]]nıń Ontario provinciyası hám [[Amerika Qurama Shtatları|AQSh]]tıń Michigan, Viskonsin, Minnesota, Illinoys, Indiana, Ogayo, Pensilvaniya hám [[Nyu-York]] shtatları yurisdikciyaları arasında bólingen. Ontario provinciyası da, Michigan shtatı da óz shegaralarına tórt kóldiń bólegin kirgizedi. Ontario provinciyası Michigan kóline, Michigan shtatı bolsa Ontario kóline shegaralas emes. [[Nyu-York]] hám Viskonsinniń yurisdikciyaları eki kólge, qalǵan shtatlardıń hárbiri bolsa kóllerden birine bólinedi. ==Batimetriyası== {| border="0" cellspacing="2" cellpadding="0" style="width:600px; font-size:smaller;" |+ Ullı kóllerdiń salıstırmalı biyiklikleri, ortasha tereńlikleri, maksimal tereńlikleri hám kólemleri |- |colspan=2| <timeline> ImageSize = width:595 height:250 PlotArea = width:525 height:200 left:50 bottom:15 AlignBars = justify Period = from:-1000 till:600 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1000 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1000 Colors = id:blue1 value:rgb(0.0,0.0,0.75) id:blue2 value:rgb(0.1,0.1,0.8) id:blue3 value:rgb(0.2,0.2,0.85) id:blue4 value:rgb(0.3,0.3,0.9) id:blue5 value:rgb(0.4,0.4,0.95) id:textinbar value:yelloworange id:textoutsidebar value:redorange Define $elevation = shift:(0,15) mark:(line,textoutsidebar) textcolor:textoutsidebar Define $avgdepth = mark:(line,textinbar) textcolor:textinbar Define $maxdepth = shift:(0,-11) mark:(line,textoutsidebar) textcolor:textoutsidebar PlotData= align:center bar:Superior from:-732 till:600 width:194 color:blue1 $elevation at:600 text:"600&nbsp;ft (183&nbsp;m)" $avgdepth at:117 shift:(0,1) text:"483&nbsp;ft (147&nbsp;m)" $maxdepth at:-732 text:"1,332&nbsp;ft (406&nbsp;m)" bar:Michigan from:-348 till:577 width:113 color:blue5 $elevation at:577 text:"577&nbsp;ft (176&nbsp;m)" $avgdepth at:298 shift:(0,2) text:"279&nbsp;ft (85&nbsp;m)" $maxdepth at:-348 text:"925&nbsp;ft (282&nbsp;m)" bar:Huron from:-173 till:577 width:101 color:blue3 $elevation at:577 text:"577&nbsp;ft (176&nbsp;m)" $avgdepth at:382 shift:(0,1) text:"195&nbsp;ft (59&nbsp;m)" $maxdepth at:-173 text:"750&nbsp;ft (229&nbsp;m)" bar:Erie from:359 till:569 width:49 color:blue2 $elevation at:569 text:"569&nbsp;ft (173&nbsp;m)" $avgdepth at:507 align:left shift:(30,2) text:"62&nbsp;ft (19&nbsp;m)" $maxdepth at:359 text:"210&nbsp;ft (64&nbsp;m)" bar:Ontario from:-559 till:243 width:44 color:blue4 $elevation at:243 text:"243&nbsp;ft (74&nbsp;m)" $avgdepth at:-40 shift:(0,2) text:"283&nbsp;ft (86&nbsp;m)" $maxdepth at:-559 text:"802&nbsp;ft (244&nbsp;m)" align:left shift:(35,0) textcolor:green at:243 text:"surface~elevation" at:-40 text:"average~depth" at:-559 text:"maximum~depth" </timeline> |- valign=top !align=right| Esletpe: | Hárbir tórtmúyeshliktiń maydanı hárbir kóldiń kólemine proporcional. Low Water Datum degi barlıq ólshewler. |- valign=top !align=right| Derek: | Amerika Qurama Shtatları tábiyattı qorǵaw agentligi<ref name=EPA>{{Web deregi | url = http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html| bet = Great Lakes Atlas: Factsheet #1| qaralǵan sáne = 2007-jıl 3-dekabr | sáne = 2006-jıl 9-mart | jumıs = U.S. Environmental Protection Agency| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080328170959/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html| arxivsáne = 2008-jıl 28-mart }}</ref> |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" cellpadding="5" |- ! ![[Erie kóli]] ![[Guron kóli]] ![[ Michigan kóli]] ![[ Ontario kóli]] ![[Joqarı kól]] |- ! Bet maydanı<ref name="EPAphysical"/> | {{convert|9910|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} | {{convert|23000|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} | {{convert|22300|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} | {{convert|7340|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} | {{convert|31700|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} |- ! Suwdıń kólemi<ref name="EPAphysical"/> | {{convert|116|cumi|km3|abbr=on|order=flip}} | {{convert|850|cumi|km3|abbr=on|order=flip}} | {{convert|1180|cumi|km3|abbr=on|order=flip}} | {{convert|393|cumi|km3|abbr=on|order=flip}} | {{convert|2900|cumi|km3|abbr=on|order=flip}} |- ! Biyiklik<ref name=EPA/> | {{convert|571|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|577|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|577|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|246|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|600.0|ft|m|abbr=on|order=flip}} |- ! Ortasha tereńlik | {{convert|62|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|195|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|279|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|283|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|483|ft|m|abbr=on|order=flip}} |- ! Maksimal tereńlik<ref name="dep">{{Web deregi | bet = Great Lakes Map| url = http://www.michigan.gov/deq/0,1607,7-135-3313_3677-15926--,00.html| baspaxana = Michigan Department of Environmental Quality| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111114034432/http://www.michigan.gov/deq/0,1607,7-135-3313_3677-15926--,00.html| arxivsáne = 2011-jıl 14-noyabr | url-status = dead}}</ref> | {{convert|210|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|748|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|925|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|804|ft|m|abbr=on|order=flip}} | {{convert|1333|ft|m|abbr=on|order=flip}} |- ! Iri mákan jaylar<ref>See [[List of cities on the Great Lakes]] for a complete list.</ref> | [[Buffalo, New York|Buffalo, NY]]<br />[[Erie, Pennsylvania|Erie, PA]]<br />[[Cleveland|Cleveland, OH]]<br />[[Detroit|Detroit, MI]]<br/>[[Lorain, Ohio|Lorain, OH]]<br />[[Toledo, Ohio|Toledo, OH]]<br />[[Sandusky, Ohio|Sandusky, OH]]<br />[[Windsor, Ontario|Windsor, ON]] | [[Alpena, Michigan|Alpena, MI]]<br />[[Bay City, Michigan|Bay City, MI]]<br />[[Collingwood, Ontario|Collingwood, ON]]<br />[[Owen Sound|Owen Sound, ON]]<br />[[Port Huron, Michigan|Port Huron, MI]]<br />[[Sarnia|Sarnia, ON]] | [[Chicago|Chicago, IL]]<br />[[Waukegan|Waukegan, IL]]<br />[[Gary, Indiana|Gary, IN]]<br />[[Green Bay, Wisconsin|Green Bay, WI]]<br />[[Sheboygan, Wisconsin|Sheboygan, WI]]<br />[[Milwaukee|Milwaukee, WI]]<br />[[Kenosha, Wisconsin|Kenosha, WI]]<br />[[Racine, Wisconsin|Racine, WI]]<br />[[Muskegon, Michigan|Muskegon, MI]]<br />[[Traverse City, Michigan|Traverse City, MI]] | [[Hamilton, Ontario|Hamilton, ON]]<br />[[Kingston, Ontario|Kingston, ON]]<br />[[Mississauga|Mississauga, ON]]<br />[[Oshawa|Oshawa, ON]]<br />[[Rochester, New York|Rochester, NY]]<br />[[St. Catharines|St. Catharines, ON]]<br />[[Toronto|Toronto, ON]] | [[Duluth, Minnesota|Duluth, MN]]<br />[[Marquette, Michigan|Marquette, MI]]<br />[[Sault Ste. Marie, Michigan|Sault Ste. Marie, MI]]<br />[[Sault Ste. Marie, Ontario|Sault Ste. Marie, ON]]<br />[[Superior, Wisconsin|Superior, WI]]<br />[[Thunder Bay|Thunder Bay, ON]] |} Joqarı, Guron, Michigan hám Erie kólleriniń betleri teńiz qáddinen shama menen birdey bálentlikte jaylasqanlıǵı, Ontario kóliniń bolsa ádewir páste jaylasqanlıǵı hám Niagara basqıshı barlıq tábiyiy navigaciyanı biykar etkenligi sebepli tórt joqarı kóldi "joqarı úlken kóller" dep ataydı. Bul belgilew universal emes. Joqarı kól jaģasında jasaytuģınlar basqa kóllerdi "tómengi kóller" dep ataydı, sebebi olar qublada jaylasqan. Joqarı kól hám Michigan kóliniń arqa tárepinen hám Xuron kólinen Erie yamasa Ontario kóllerindegi portlarga júk tasıwshı [[kólemli tasıwshı|kólemli júk tasıwshılar]]dıń teńizshileri ádette tómengi kóller hám Michigan, Guron hám Joqarı kóllerdi joqarı kóller dep ataydı. Bul Erie hám Ontario kóllerin "tómengi qubla," basqaların bolsa "joqarı arqa" dep oylawǵa sáykes keledi. Michigan kólinde arqaǵa qaray júzip baratırǵan kemeler, onńń aǵıp atırgan aǵısı tárepke qaray júzip baratırǵan bolsa da, "joqarıģa kóterilgen" dep esaplanadı<ref name="Bowlus2010">{{cite book |first = W. Bruce |last = Bowlus |title = Iron Ore Transport on the Great Lakes: The Development of a Delivery System to Feed American Industry |url = https://books.google.com/books?id=nyGjHG1PaUEC&pg=PA215 |year = 2010 |publisher = McFarland |isbn = 978-0-7864-8655-7 |page = 215 }}</ref>.{{clear}} [[Fayl:Great Lakes.svg|upright=1.8|thumb|left|Ullı kóller sisteması profili.]] {{clear}} == Ádebiyatlar == * ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Kóller]] [[Kategoriya:Kóller]] [[Kategoriya:Ullı kóller]] [[Kategoriya:Oraylıq Kanada]] [[Kategoriya:Shıǵıs Kanada]] [[Kategoriya:Ullı kóller regionı]] [[Kategoriya:Kól toparları]] nca6xd8s73i818ty1vwm4jzpvbupkhw 0 34854 266316 215573 2026-08-18T01:27:01Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266316 wikitext text/x-wiki [[Fayl:"Disappointment"_-_1882_-_Julius_Leblanc_Stewart.jpg|nobaý|362x362 nükte|Kewli qalıw (1882), Djulius LeBlank Styuart]] '''Kewli qalıw''' — bul kútilgen nátiyje yamasa úmitlerdiń<ref>{{Cite book|last=State Home and Training School, Mich|first=Michigan. Lapeer|title=Staff Papers, 1932}}</ref> ámelge asıwınıń sátsizliginen keyin payda bolatuǵın qanaatlanbawshılıq sezimi. Ókinishke uqsas bolǵanı menen, ayırmashılıǵı: ol ókinishti sezetuǵın adam tiykarınan jaman nátiyjege alıp kelgen jeke tańlawlarǵa itibar qaratsa, al kewli qalǵan adam nátiyjeniń ózine itibar qaratıwı menen ózgeshelenedi<ref name="Regret">{{Cite journal|last=Bell, David E.|title=Putting a premium on regret|date=January 1985}}</ref>. Bul psixologiyalıq stresstiń deregi<ref name="Ma">{{Web deregi | url = https://www.psychologytoday.com/us/articles/200403/down-not-out| bet = Down But Not Out| avtor = Ma| at = Lybi| sáne = 2004-jıl 29-mart | jumıs = Psychology Today}}</ref>. Kewli qalıwdı izertlew — onıń sebepleri, tásiri hám jeke sheshimlerdiń onnan qashıw qálewi menen qanshelli motivaciyalanǵanı — sheshim analizi tarawındaǵı dıqqat orayı bolıp tabıladı, sebebi kewli qalıw,<ref name="Blessed">{{Cite journal|last=van Dijk|first=Wilco W.|title=Blessed are those who expect nothing: Lowering expectations as a way of avoiding disappointment|date=August 2003|url=https://research.tilburguniversity.edu/files/516026/2003_JoEP.pdf}}</ref> ókinish penen birge, sheshim qabıl etiwge qatnasatuǵın eki tiykarǵı emociyanıń biri<ref>{{Cite journal|last=Wilco W. van Dijk|title=Investigating the appraisal patterns of regret and disappointment|date=December 2002|url=https://research.vu.nl/en/publications/6d0324bf-70d0-4095-9e6a-b1052b904324}}</ref>. == Etimologiya == «Disappoint» eski francuz tilindegi «desapointer» arqalı orta ásir inglis tilindegi «disappointen» ge barıp taqaladı. Sózbe-sóz mánisi — lawazımnan bosatıw. Onıń ulıwma qapa bolıw mánisinde qollanılıwı XV ásirdiń aqırına barıp taqaladı, hám ol birinshi ret [[Inglis tili|inglis]] tilinde [[Depressiya|kewilsizlik]] emocionallıq jaǵdayı retinde XVIII ásirdiń ortasında jazıp alınǵan. == Psixologiya == Kewli qalıw — bul [[Intizar|aldın ala kútilgen]] sıylıqlar menen baylanıslı subektiv reakciya<ref>{{Cite journal|last=Kennett|first=White|date=1715|title=A Seasonable Discourse of the Rise, Progress, Discovery, and Utter Disappointment of the Gun-powder Treason and Rebellion Plotted by the Papists in 1605 3 Jam. 1. As Delivered in a Sermon Preach'd in the Cathedral Church of St. Paul, London, on the 5th of November, 1715. ...|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_a-seasonable-discourse-o_kennett-white_1715_0}}</ref>. Kewli qalıwdan qálpine keliw waqtı kewli qalıwdıń kúshine, sonday-aq kewli qalıwdı basınan keshirip atırǵan adamǵa baylanıslı. Ayırımlar ushın bul bir neshe minut alıwı múmkin, al basqalar ushın sol kewli qalıw bir neshe kúnge sozılıwı múmkin. Kewli qalıw hám oǵan tayar bola almaw jáne optimistlerdiń immun sistemasınıń geyde buzılıwınıń deregi retinde boljanǵan. Optimistler ulıwma jaqsıraq densawlıqtı kórsetkeni menen,<ref name="Jill">{{Web deregi | url = https://www.psychologytoday.com/us/articles/200705/the-optimism-revolution| bet = The Optimism Revolution| avtor = Neimark| at = Jill| sáne = 2007-jıl 23-aprel | jumıs = Psychology Today}}</ref> olar uzaq dawamlı yamasa baqlanbaytuǵın stress jaǵdayında bolǵanda, kemirek immunitetti kórsetiwi múmkin, izertlewshiler bul qubılıstı «kewli qalıw effekti»ne baylanıstırǵan<ref name="Todd">{{Web deregi | url = http://www.lclark.edu/dept/chron/positives03.html| bet = Positive Thinking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080307175146/http://www.lclark.edu/dept/chron/positives03.html| arxivsáne = 2008-jıl 7-mart | avtor = Schwartz| at = Todd| sáne = 2003-jıl 5-sentyabr | jumıs = lclark.edu}}</ref>. «Kewli qalıw effekti» optimistler kewli qalıwǵa tayarlanıw ushın «emocional amortizaciya»nı qollanbaydı hám sonlıqtan onı basınan keshirgende onıń menen gúresiwge azıraq uqıplı dep boljaydı<ref>{{Web deregi | url = http://psychcentral.com/blog/archives/2006/02/04/is-it-best-to-expect-the-worst-psychologists-test-long-held-theory-of-emotional-cushioning/| bet = Is it best to expect the worst? Psychologists test long-held theory of emotional cushioning.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151122214351/http://psychcentral.com/blog/archives/2006/02/04/is-it-best-to-expect-the-worst-psychologists-test-long-held-theory-of-emotional-cushioning/| arxivsáne = 2015-jıl 22-noyabr | sáne = 2006-jıl 4-fevral | jumıs = Psych Central.com}}</ref>. Bul kewli qalıw effekti 1990-jıllardıń ortasınan baslap izertlewshi Syuzanna Segerstrom tárepinen qarsılıqqa ushıraǵan, ol jalǵız hám kelisim menen onıń itimallıǵın bahalaytuǵın bir neshe maqalalardı járiyalaǵan. Onıń izertlew nátiyjeleri optimistler kewli qalıw menen gúrese almawdıń ornına, óz máselelerin belsendi túrde sheshiwge kóbirek beyim ekenin hám nátiyjede ayırım immunitet buzılıwın basınan keshiretuǵının kórsetedi. 1994-jılı psixoterapevt Yan Kreyb «Kewli qalıwdıń áhmiyeti» kitabın járiyaladı, onda ol kewli qalıwdan awlaq bolıw mádeniyatı - ásirese terapiya mádeniyati - ómirde kámilliktiń jalǵan kútiwlerin beredi hám adamlarǵa salamat ózin-ózi tanıwına erisiwge tosqınlıq etedi degen teoriyanı alǵa súriwde Melani Klyayn hám [[Sigmund Freud|Zigmund Freydtiń]] miynetlerine súyendi<ref>{{Cite book|last=Seale|first=Clive|title=Media and Health|url=https://archive.org/details/mediahealth00seal|publisher=Sage Publications, Inc|year=2002|location=London|pages=[https://archive.org/details/mediahealth00seal/page/n179 167], 242|isbn=978-0-7619-4730-1}}</ref>. Kreyb eki mısal keltirdi: bir waqıtları apatlardı ómirdiń baǵdarı retinde qabıl etken medicinalıq qátelerdiń sud qurbanları hám jaqın adamnıń óliminen keyin qayǵırıp atırǵan adamlar, onıń aytıwınsha, olarǵa qayǵırıw terapevtlerin qayǵırıwshılarǵa qaraǵanda kóbirek jubatıwǵa arnalǵan qáddin tiklewdiń jalǵan basqısh modeli beriledi. Lakanshılar balalıq dáwirdegi kewli qalıwdı mádeniyattıń simvolikalıq dúnyasına kiriw ushın áhmiyetli;<ref>{{Cite book|last1=Waelhens|first1=Alphonse de|last2=Eecke|first2=Wilfried Ver|title=Phenomenology and Lacan on Schizophrenia|url=https://archive.org/details/phenomenologylac0000wael|publisher=Leuven University Press|date=2001|isbn=978-90-5867-160-8|page=[https://archive.org/details/phenomenologylac0000wael/page/181 181]}}</ref> ereseklik dáwirindegi kewli qalıw - dúnya tárepinen talaplarımızdıń qanaatlandırılmawı - haqıyqatında kim ekenimizdi ashıw ushın gilt dep esaplaǵan<ref>{{Cite book|last1=Hill|first1=Philip|title=Lacan For Beginners|publisher=Red Wheel/Weiser|date=2009-08-25|isbn=978-1-939994-13-4|page=68}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ g7yue4gbpr6dxkwp6xa6w2n41p2qbkh 0 34872 266100 215574 2026-08-17T19:17:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266100 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Expression_of_the_Emotions_Plate_V,_2+3.jpg|nobaý|Oskar Gustav Reylander Charlz Darvinniń «Adam hám haywanlarda emociyalardıń kórinisi» kitabınıń súwretlerinde jerkeniwdi sáwlelendiredi]] '''Jerkeniw''' (orta francuz tilinde: desgouster, [[Latın tili|latın]] tilinde gustus, «dám») — bul juqpalı yamasa qorlawshı, jerkenishli yamasa jaǵımsız dep esaplanatuǵın bir nárseni qabıl etpew yamasa jerkeniwdiń [[Emociya|emocional]] juwabı. «Adam hám haywanlarda emociyalardıń kórinisi» kitabında [[Charles Darwin|Charlz Darvin]] jerkeniw — bul jerkenishli bir nárseni bildiretuǵın sezim dep jazdı. Jerkeniw tiykarınan dám sezimi menen (qabıllanǵan yamasa elesletilgen) hám ekinshiden iyis, tiyiw yamasa kóriw sezimi arqalı uqsas sezimdi payda etetuǵın hár qanday nársege baylanıslı seziledi. Muzıkaǵa sezimtal adamlar hátte úylesimli emes seslerdiń kakofoniyasınan da jerkeniwi múmkin. Izertlewler jerkeniw hám araxnofobiya, qan-inekciya-jaraqat túrindegi fobiyalar hám pataslanıw qorqınıshı menen baylanıslı obsessiv-kompulsiv buzılıw (OKB dep te ataladı) sıyaqlı qáweterleniw buzılıwları arasında baylanıs bar ekenin turaqlı túrde dálillegen. Jerkeniw Robert Plutchiktiń emociyalar teoriyasınıń tiykarǵı emociyalarınıń biri bolıp tabıladı hám Pol Rozin tárepinen keń izertlengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2021/12/27/magazine/disgust-science.html| bet = How Disgust Explains Everything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211231064128/https://www.nytimes.com/2021/12/27/magazine/disgust-science.html| arxivsáne = 2021-jıl 31-dekabr | avtor = Young, Molly| sáne = 2021-jıl 27-dekabr | jumıs = The New York Times}}</ref>. Ol ózine tán bet kórinisin payda etedi, Pol Ekmannıń emociyanıń altı universal bet kórinisleriniń biri. Qorqınısh, [[ashıw]] hám qayǵı emociyalarınan ayırmashılıǵı, jerkeniw júrek urıwınıń tómenlewi (dene-qabıǵınıń buzılıwı menen)<ref>{{Cite book|author=Rozin|title=Handbook of Emotions|date=2018}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Shenhav|date=April 2014|title=Aiming for the stomach and hitting the heart: Dissociable triggers and sources for disgust reactions.}}</ref> hám asqazannıń proto-kewil aynıwı (denelik efflyuviya ushın) menen baylanıslı<ref>{{Cite journal|author=Alladin|date=2024-05-01|title=Review of the gastric physiology of disgust: Proto-nausea as an under-explored facet of the gut–brain axis}}</ref>. == Evolyuciyalıq áhmiyeti == Jerkeniw emociyası organizmge zıyan keltiriwi múmkin bolǵan jaǵımsız awqatlarǵa qarsı reakciya retinde rawajlanǵan dep esaplanadı<ref name="Wicker">{{Cite journal|last1=Wicker|first1=Bruno|last2=Keysers|first2=Christian|last3=Plailly|first3=Jane|last4=Royet|first4=Jean-Pierre|last5=Gallese|first5=Vittorio|last6=Rizzolatti|first6=Giacomo|title=Both of Us Disgusted in My Insula|journal=Neuron|date=October 2003|volume=40|issue=3|pages=655–664|doi=10.1016/S0896-6273(03)00679-2|pmid=14642287}}</ref>. Bunıń keń tarqalǵan mısalı kógergen sút yamasa pataslanǵan góshke jerkeniw reakciyaların kórsetetuǵın adamlarda ushırasadı. Jerkeniw kesellikti bildiretuǵın qásiyetlerge iye bolǵan obektler yamasa adamlar tárepinen payda etiletuǵın bolıp kórinedi<ref name="Oaten">{{Cite journal|last1=Oaten|first1=M.|last2=Stevenson|first2=R. J.|last3=Case|first3=T. I.|title=Disgust as a Disease-Avoidance Mechanism|journal=Psychological Bulletin|volume=135|issue=2|pages=303–321|doi=10.1037/a0014823|pmid=19254082}}</ref>. Ózin-ózi xabarlaw hám minez-qulıq izertlewleri jerkeniw payda etiwshilerge tómendegiler kiretuǵının anıqladı: * dene shıǵındıları (boq, sidik, qusıq, jınıslıq suyıqlıqlar, túpirik hám silekey); * azıq-awqatlar (buzılǵan awqatlar); * haywanlar (búrgeler, keneler, bitler, jılanlar, taraqanlar, qurtlar, shıbınlar, órmekshiler hám qurbaqalar); * gigiena (kórinetuǵın kir hám «durıs emes» háreketler [mısalı, sterillenbegen xirurgiyalıq ásbaptı qollanıw]); * dene qabıǵınıń buzılıwları (qan, qanlı jaraqatlar hám mutilyaciya); * ólim (óli deneler hám organikalıq shiriw); * infekciyanıń kórinetuǵın belgileri<ref>{{cite journal|last1=Curtis|first1=Valerie|last2=Biran|first2=Adam|title=Dirt, Disgust, and Disease: Is Hygiene in Our Genes?|url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2001_44_1/page/17|journal=Perspectives in Biology and Medicine|date=December 2001|volume=44|issue=1|pages=17–31|doi=10.1353/pbm.2001.0001|pmid=11253302}}</ref> [[Fayl:Shannon_Marie_Morgan_searches_for_her_house_in_Beverly_Hills,_Florida.jpg|nobaý|«Men sol jerde múyeshten burılıp, úyge qaray júre baslaǵanımda, onıń iyisin sezdim», - dedi Citrus okruginiń Kaunti sherifi Mayk Pendergast tıshqanlarǵa tolı úy tuwralı. Úy iyesi túrmeden shıqqannan keyin úyin izlep tawıp aldı, biraq ol qıyratılǵan edi<ref name="AB2022">{{Web deregi | url = https://www.abcactionnews.com/news/region-citrus-hernando/horror-house-demolished-but-neighborhood-left-overrun-with-rats| bet = 'Horror house' demolished but neighborhood left overrun with rats| sáne = 2022-jıl 20-dekabr | jumıs = ABC Action News Tampa Bay (WFTS)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-aprel }}</ref>.]] Joqarıda aytılǵan tiykarǵı jerkeniw stimulları bir-birine uqsas, sebebi olardıń barlıǵı da infekciyalardı juqtırıw múmkinshiligine iye hám mádeniyatlar aralıq kózqarastan jerkeniwdi payda etiwshi eń keń tarqalǵan faktorlar bolıp esaplanadı<ref>{{Cite journal|last1=Curtis|first1=Valerie A.|title=Dirt, disease, and disgust: A natural history of hygiene|pages=660–664|doi=10.1136/jech.2007.062380}}</ref>. Sonlıqtan, jerkeniw deneniń patogenlerdi olar denege kirip bolǵannan keyin gúresiwden góre, olardı aldın-ala saqlanıw maqsetinde rawajlanǵan mánili qorǵanıw sistemasınıń bir bólegi dep esaplanadı. Bul minez-qulıq immun sisteması «saw adamdı awırıw dep qabıl etiw, awırıw adamdı saw dep qabıl etiwge qaraǵanda azıraq zıyanlı» bolǵanlıqtan, keń kólemli ulıwmalastırıwlardı isleydi<ref>{{Cite book|first1=Mark|last1=Schaller|first2=Lesley A.|last2=Duncan|chapter=The behavioral immune system: Its evolution and social psychological implications|pages=293–307|date=2011|title=Evolution and the Social Mind|publisher=Psychology Press|doi=10.4324/9780203837788|isbn=978-1-136-87298-3}}</ref>. Izertlewshiler jerkeniw sezimtallıǵınıń agressiya menen teris korrelyaciyaǵa iye ekenin anıqlaǵan, sebebi jerkeniw sezimi ádette sheginiw zárúrligin payda etedi, al agressiya jaqınlaw zárúrligin payda etedi. Bunı jerkeniwdiń hárbir túri tiykarında túsindiriwge boladı. Ásirese morallıq jerkeniwine sezimtal bolǵanlar, basqalarǵa zıyan keltiriwden saqlanıw ushın agressiyanı azaytıwǵa umtıladı. Patogenlik jerkeniwge sezimtal bolǵanlar agressiyanıń qurbanında ashıq jaraqat payda bolıw múmkinshiliginen saqlanıwǵa umtılıwı múmkin. Jınıslıq jerkeniwge sezimtal bolǵanlar agressiyadan saqlanıw ushın belgili bir jınıslıq obekttiń bolıwın talap etedi<ref name="Pond2012">{{Cite journal|last1=Pond|first1=R. S.|last2=DeWall|first2=C. N.|title=Repulsed by violence: Disgust sensitivity buffers trait, behavioral, and daily aggression|pages=175–188|doi=10.1037/a0024296}}</ref>. Bul nátiyjelerge súyenip, jerkeniwdi adamlardaǵı agressiyanı tómenletiw ushın emocionallıq qural retinde paydalanıw múmkin. Jerkeniw qan basımınıń tómenlewi, júrek urıwınıń tómenlewi hám teri ótkizgishliginiń tómenlewi menen birge dem alıw ádetleriniń ózgeriwi sıyaqlı ayrıqsha avtonom reakciyalardı payda etiwi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Ritz|first1=Thomas|last2=Thöns|first2=Miriam|title=Airways, respiration, and respiratory sinus arrhythmia during picture viewing|date=26 August 2005|pages=568–578|doi=10.1111/j.1469-8986.2005.00312.x}}</ref>. Izertlewler sonıń menen bir qatarda jerkeniwge kóbirek sezimtal bolǵan adamlardıń óz toparın kóbirek jaqsı kóriwge hám basqa toparlarǵa qarsı unamsız kózqaraslarǵa iye bolıwǵa beyim ekenin anıqlaǵan<ref>{{Cite journal|last1=Navarrete|first1=Carlos David|last2=Fessler|first2=Daniel M.T.|title=Disease avoidance and ethnocentrism: the effects of disease vulnerability and disgust sensitivity on intergroup attitudes|url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2006-07_27_4/page/270|journal=Evolution and Human Behavior|date=July 2006|volume=27|issue=4|pages=270–282|doi=10.1016/j.evolhumbehav.2005.12.001|bibcode=2006EHumB..27..270N}}</ref>. Bunı adamlar bóten adamlar hám shet ellilerdi kesellik hám qáwip penen baylanıstırıp, al densawlıq, kesellikten azat bolıw hám qáwipsizlikti ózlerine uqsaǵan adamlar menen baylanıstıra baslaydı dep boljaw arqalı túsindiriwge boladı. Gigienaǵa jáne de tereń názer salǵanda, jerkeniw semiz adamlarǵa qarsı unamsız kózqaraslardı boljawdıń eń kúshli faktorı bolıp tabıldı. Semiz adamlarǵa jerkeniw reakciyası jáne de morallıq qunlılıqlar haqqındaǵı kózqaraslar menen baylanıslı boldı<ref>{{Cite journal|last1=Vartanian|first1=L R|title=Disgust and perceived control in attitudes toward obese people|journal=International Journal of Obesity|date=2 March 2010|volume=34|issue=8|pages=1302–1307|doi=10.1038/ijo.2010.45|pmid=20195287}}</ref>. === Jerkeniw tarawları === Taybur hám basqalar jerkeniwdiń úsh tarawın belgileydi: patogenlik jerkeniw, ol «juqpalı mikroorganizmlerden saqlanıwǵa túrtki beredi»; jınıslıq jerkeniw, ol «[qáwipli] jınıslıq sheriklerden hám minez-qulıqlardan saqlanıwǵa túrtki beredi»; hám morallıq jerkeniw, ol adamlardı sociallıq normalardı buzıwdan saqlanıwǵa túrtki beredi. Jerkeniw belgili bir morallıq túrlerinde áhmiyetli rol atqarıwı múmkin. Patogenlik jerkeniw ómir súriw qálewinen hám aqırında ólimnen qorqıwdan payda boladı. Onı óli deneler, shirip atırǵan awqat hám qusıq sıyaqlı potencial óltiriwshi agentlerge qarsı «birinshi qorǵanıw sızıǵı» bolǵan «minez-qulıq immun sisteması» menen salıstıradı. Jınıslıq jerkeniw «biologiyalıq jaqtan qımbatqa túsetuǵın sheriklerden» saqlanıw qálewinen hám belgili bir reproduktiv tańlawlardıń aqıbetlerin esapqa alıwdan payda boladı. Eki tiykarǵı esapqa alınatuǵın nárse - bul tuwma sapa (mısalı, dene simmetriyası, júz kelbeti hám t.b.) hám genetikalıq sáykeslik (mısalı, incest tıyımı sıyaqlı jaqın tuwısqanlar arasındaǵı nekeden saqlanıw). Morallıq jerkeniw «sociallıq huqıq buzıwshılarǵa» tiyisli hám ótirik sóylew, urlıq, adam óltiriw hám zorlaw sıyaqlı háreketlerdi óz ishine alıwı múmkin. Basqa eki tarawdan ayırmashılıǵı, morallıq jerkeniw «normalardı buzıwshı adamlar menen sociallıq qarım-qatnaslardan saqlanıwǵa túrtki beredi», sebebi bunday qarım-qatnaslar topar birligine qáwip tuwdıradı<ref name="Tybur Lieberman Griskevicius et al Microbes, mating, and morality">{{Cite journal|last1=Tybur|first1=Joshua M.|last2=Lieberman|first2=Debra|last3=Griskevicius|first3=Vladas|title=Microbes, mating, and morality: Individual differences in three functional domains of disgust|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2009-07_97_1/page/103|journal=Journal of Personality and Social Psychology|date=2009|volume=97|issue=1|pages=103–122|doi=10.1037/a0015474|pmid=19586243}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ dale49iskzg1n2rfeg0e8gk7t3gw7hk 0 34891 266083 215576 2026-08-17T18:53:51Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266083 wikitext text/x-wiki '''Úlken baryerli rif''' dúnyadaǵı eń úlken marjan rifleri sisteması bolıp esaplanıp<ref name=UNEP>{{Web deregi | avtor = UNEP World Conservation Monitoring Centre| jıl = 1980| bet = Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area| url = http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20080511100752/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html| arxivsáne = 2008-jıl 11-may | baspaxana = [[Department of the Environment and Heritage]]| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart }}</ref><ref name=GBRWHV>{{Web deregi | bet = The Great Barrier Reef World Heritage Values| url = http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 3-sentyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130509112200/http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html| arxivsáne = 2013-jıl 9-may }}</ref>, 2900 den aslam jeke riflerden[3] hám shama menen 344 400 kvadrat kilometr (133 000 mi²) maydandaǵı 2300 kilometrden artıq uzınlıqtaǵı 900 atawdan quralǵan<ref>{{Web deregi | avtor = Fodor's| bet = Great Barrier Reef Travel Guide| url = http://www.fodors.com/miniguides/mgresults.cfm?destination=great_barrier@230&cur_section=ove| qaralǵan sáne = 2006-jıl 8-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130514032401/http://www.fodors.com/world/australia-and-the-pacific/australia/queensland/great-barrier-reef/| arxivsáne = 2013-jıl 14-may }}</ref><ref name = 1975review>{{Web deregi | avtor = Department of the Environment and Heritage| bet = Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975| url = http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 2-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061018005108/http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html| arxivsáne = 2006-jıl 18-oktyabr }}</ref> Rif Korall teńizinde, [[Avstraliya]]nıń Kvinslend shtatı jaǵalawında jaylasqan bolıp, onı jaǵalawdan keńligi 160 kilometr hám tereńligi 61 metrden aslam kanal bólip turadı<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |page=81 |language=en |access-date=21 January 2022 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620214553/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref>. Ullı tosıq rifi kosmostan kórinedi hám tiri organizmler tárepinen jaratılǵan dúnyadaǵı eń úlken qurılma bolıp esaplanadı. Bul rif dúzilisi marjan polipleri dep atalıwshı milliardlap mayda organizmlerden quralǵan hám qurılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Deeks| at = Russell| sáne = 2024-jıl 28-sentyabr | bet = Great Barrier Reef from space| url = https://www.skyatnightmagazine.com/earth-from-space/great-barrier-reef| url-status = live| qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-fevral | jumıs = BBC Sky at Night Magazine}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp| bet = Great Barrier Reef: no buried treasure| avtor = Sarah Belfield| baspaxana = Geoscience Australia (Australian Government)| sáne = 2002-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2007-jıl 11-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071001045912/http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp| arxivsáne = 2007-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Ol tirishiliktiń keń túrliligin qollap-quwatlap<ref name=billions>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |archive-url=https://archive.today/20120708000309/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824/ |archive-date=8 July 2012 |author=Sharon Guynup |date=4 September 2000 |work=[[Science World (magazine)|Science World]] |title=Australia's Great Barrier Reef |access-date=11 June 2007 }}</ref>, 1981-jılı Jáhán miyrası obekti sıpatında tańlanǵan<ref name="UNEP"/><ref name="GBRWHV"/>. CNN 1997-jılı onı Dúnyanıń jeti tábiyiy ájayıbatlarınan biri dep ataǵan<ref>{{cite news |publisher=CNN |year=1997 |title=The Seven Natural Wonders of the World |url=http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/ |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060721011803/http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/ |archive-date=21 July 2006 }}</ref>. Avstraliyanıń Jáhán miyrası orınları onı 2007-jılı óz dizimine kirgizgen<ref>{{Web deregi | baspaxana = Department of Agriculture, Water and the Environment| bet = National Heritage List: The Great Barrier Reef, Queensland| url = https://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gbr| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210422152822/http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gbr| url-status = live}}</ref>. Kvinslend milliy trastı 2006-jılı onı Kvinslend shtatı belgisi dep atadı<ref>{{Web deregi | avtor = National Trust Queensland| bet = Queensland Icons| url = http://www.nationaltrustqld.org/qldicons.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061210082849/http://www.nationaltrustqld.org/qldicons.htm| arxivsáne = 2006-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-aprel }}</ref>. Riftiń úlken bólimi [[Balıqshılıq]] hám [[turizm]] sıyaqlı insan tárepinen paydalanıwdıń tásirin sheklewge járdem beretuǵın Ullı baryerli rif teńiz parki tárepinen qorǵaladı. Rif hám onıń ekosistemasına basqa ekologiyalıq basımlar adam tárepinen jaratılǵan pataslandırıwshılardıń aǵıwı, marjanlardıń massalıq aǵıwı menen birgeliktegi klimat ózgeriwi, shógindiniń taslanıwı hám tikenler tajı teńiz juldızlarınıń ciklli populyaciyalıq háwij alıwların óz ishine aladı<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/20/great-barrier-reef-authority-gives-green-light-to-dump-dredging-sludge |title=Great Barrier Reef authority gives green light to dump dredging sludge |last=Smee |first=Ben |date=20 February 2019 |work=The Guardian |access-date=21 February 2019 |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221130431/https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/20/great-barrier-reef-authority-gives-green-light-to-dump-dredging-sludge |archive-date=21 February 2019 |url-status=live }}</ref>. 2012-jıldıń oktyabr ayında Proceedings milliy ilimler akademiyası tárepinen járiyalanǵan izertlewge muwapıq, rif 1985-jıldan beri marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan. Bul [[2020|2020-jılǵı]] izertlew menen tastıyıqlanǵan bolıp, rif marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregi 1995-jıldan 2017-jılǵa shekem joǵalǵan, 2020-jılǵı keń tarqalǵan aǵıw hádiysesiniń tásirleri ele muǵdarlap bahalanbaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/travel/article/great-barrier-reef-coral-loss-intl-scli-climate-scn/index.html| bet = The Great Barrier Reef has lost half its corals within 3 decades| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201015211707/https://www.cnn.com/travel/article/great-barrier-reef-coral-loss-intl-scli-climate-scn/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 15-oktyabr | avtor = Amy Woodyatt| sáne = 2020-jıl 13-oktyabr | til = en| jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Ullı baryerli rifin [[Avstraliya]] aborigenleri hám [[Torres buǵazı]] atawlarında jasawshı xalıqlar ázelden biletuǵın hám paydalanıp kiyatırǵan. Bul rif jergilikli toparlardıń mádeniyatı hám ruwxıylıǵınıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Rif turistler, ásirese, Whitsunday atawları hám Cairns aymaqları ushın júdá belgili mánzil. Turizm wálayat ushın áhmiyetli ekonomikalıq xızmet bolıp, jılına 3 milliard AUD dollardan aslam dáramat keltiredi. 2014-jıldıń noyabr ayında Google kompaniyası Great Barrier Reef 3D formatında Google Underwater Street View platformasın iske qostı<ref>{{Web deregi | url = http://en.tempo.co/read/news/2014/11/16/240622233/Google-Launches-Underwater-Street-View| bet = Google Launches Underwater Street View| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141129030153/http://en.tempo.co/read/news/2014/11/16/240622233/Google-Launches-Underwater-Street-View| arxivsáne = 2014-jıl 29-noyabr | sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>. 2016-jıldıń mart ayındaǵı esabatta marjanlardıń aǵarıwı aldın oylanǵanına qaraǵanda kóbirek tarqalǵanlıǵı, okean temperaturasınıń jılıwı nátiyjesinde riflerdiń arqa bólimlerine ayrıqsha tásir kórsetkeni atap ótilgen.<ref>{{cite news |title=Great Barrier Reef coral bleaching more widespread than first thought |work=The Sydney Morning Herald |url=https://www.smh.com.au/environment/great-barrier-reef-coral-bleaching-more-widespread-than-first-thought-surveys-reveal-20160331-gnux7x.html |date=31 March 2016 |access-date=2 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403042953/http://www.smh.com.au/environment/great-barrier-reef-coral-bleaching-more-widespread-than-first-thought-surveys-reveal-20160331-gnux7x.html |archive-date=3 April 2016 }}</ref> 016-jıldıń oktyabr ayında Outside rif ushın nekrolog basıp shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.outsideonline.com/2112086/obituary-great-barrier-reef-25-million-bc-2016| bet = Obituary: Great Barrier Reef (25 Million BC–2016)| at = Rowan| familiya = Jacobsen| sáne = 2016-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161016120040/http://www.outsideonline.com/2112086/obituary-great-barrier-reef-25-million-bc-2016| arxivsáne = 2016-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-oktyabr }}</ref>; maqala waqtınan aldın hám riflerdiń turaqlılıǵın bekkemlewge tásir etkeni ushın sınǵa alındı<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/10/14/us/barrier-reef-obit-trnd/index.html |title=The Great Barrier Reef is not actually dead |first=Sophie |last=Lewis |publisher=CNN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312022437/http://www.cnn.com/2016/10/14/us/barrier-reef-obit-trnd/index.html |archive-date=12 March 2017 }}</ref>. 2017-jıldıń mart ayında Nature jurnalı riflerdiń arqa bólimindegi 800 kilometr (500 mil) uzınlıqtaǵı úlken bólimler 2016-jılda suwdıń joqarı temperaturası dawamında ólip ketkenligin kórsetetuǵın maqala basıp shıǵardı, bul jaǵday avtorlar tárepinen globallıq klimat ózgeriwi tásirine baylanıstırılǵan<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/03/15/science/great-barrier-reef-coral-climate-change-dieoff.html |title=Large Sections of Australia's Great Reef Are Now Dead, Scientists Find |last1=Cave |first1=Damien |date=15 March 2017 |work=The New York Times |access-date=19 February 2018 |last2=Gillis |first2=Justin |issn=0362-4331 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033229/https://www.nytimes.com/2017/03/15/science/great-barrier-reef-coral-climate-change-dieoff.html |archive-date=20 February 2018 }}</ref>. Úlken barterli rifinde tuwılıp atırǵan marjan balalarınıń procenti 2018-jılı keskin túsip ketti hám ilimpazlar onı "tábiyiy tańlawdıń úlken hádiysesi júzege keliwiniń dáslepki basqıshı" dep atamaqta. 2016-2017-jıllardaǵı aǵarıw waqıyalarında jetilisken jetiliskenlerdiń kópshiligi qaytıs boldı, bul korall tuwılıwınıń tómen dárejesine alıp keldi. Kóbeygen marjan túrleri de ózgerdi, eger tendenciya dawam etse, rif ekosistemasın uzaq múddetli qayta dúziwge alıp keldi<ref>{{Cite news |url=https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-04/great-barrier-reef-changes-coral-bleaching-recruitment-plummets/10962054 |title=Great Barrier Reef coral bleaching causes numbers of baby coral to plummet |date=4 April 2019 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133255/https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-04/great-barrier-reef-changes-coral-bleaching-recruitment-plummets/10962054 |archive-date=10 April 2019 |url-status=live }}</ref>. 1975-jılı qabıl etilgen "Ullı baryerli rif teńiz parki haqqında"ǵı nızamda (54-bánt) Riftiń salamatlıǵı, basımı hám keleshegi haqqında hár bes jılda bir márte bayanat beriw belgilengen. Sońǵı esapta bolsa 2019-jılı járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/our-work/outlook-report-2019| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190901011720/http://www.gbrmpa.gov.au/our-work/outlook-report-2019| arxivsáne = 2019-jıl 1-sentyabr | bet = Great Barrier Reef Outlook Report 2019| jumıs = [[Great Barrier Reef Marine Park Authority]]| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}</ref>. 2022-jıl mart ayında jáne bir massalıq aǵartıw waqıyası tastıyıqlandı, ásirese El-Nino hawa-rayı hádiysesiniń múmkin bolǵan tásirlerin esapqa alǵanda rif sistemasınıń keleshegi haqqında qosımsha qáweterlerdi keltirip shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/world-australia-60870239| sáne = 2022-jıl 25-mart | bet = Great Barrier Reef: Australia confirms new mass bleaching event| jumıs = BBC News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-mart | arxivsáne = 2022-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220325065956/https://www.bbc.com/news/world-australia-60870239| url-status = live}}</ref>. [[Avstraliya]] teńiz ilimleri institutı hár jılı Ullı baryerli rifininiń jaǵdayı boyınsha sorawlar ótkerip, 2022-jılǵı esabat boyınsha 36 jıl ishindegi eń úlken tikleniwdi kórsetti. Bul tiykarınan riflerdiń úshten eki bóleginde tez ósiwshi Akropora marjanı tárepinen qayta ósiwi menen baylanıslı bolıp, bul jerde ústem marjan esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.aims.gov.au/monitoring-great-barrier-reef/gbr-condition-summary-2021-22| bet = Annual Summary Report of Coral Reef Condition 2021/22| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221113075129/https://www.aims.gov.au/monitoring-great-barrier-reef/gbr-condition-summary-2021-22| arxivsáne = 2022-jıl 13-noyabr | sáne = 2022-jıl 4-avgust | jumıs = AIMS| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-yanvar }}</ref>. == Geologiyası hám geografiyası == [[Fayl:Part_of_Great_Barrier_Reef_from_Helicopter.jpg|nobaý|Aerofotografiya]] Úlken barterli rifi [[Shıǵıs Avstraliya]] Kordilera bóliminiń ózine tán ózgesheligi bolip esaplanadı. Bul Torres buǵazınan (Brambl-Key, eń arqa atawı hám Papua-Jana Gvineyanıń qubla jaǵalawı arasında) arqada Ledi Elliot atawı (eń qubla atawı) hám qubladaģı Freyzer atawı arasındaģı belgisiz ótkelge shekem jetip baradı. Ledi Elliot atawı 1915 km (1,190 mi) Brambl Key qalasınan qubla-shıǵısta jaylasqan bolıp, kishi Myrrey atawların óz ishine aladı<ref>{{Cite book |title=Physiographic Diagram of Australia |url=https://books.google.com/books?id=KS0YMQAACAAJ |author=A.K. Lobeck |publisher=The Geological Press, Columbia University |location=New York |date=1951 |quote=to accompany text description and geological sections which were prepared by Joseph Gentili and R.W. Fairbridge of the [[University of Western Australia]] |access-date=19 February 2018 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231065935/https://books.google.com/books?id=KS0YMQAACAAJ |url-status=live }}</ref>. Plitalardıń tektonikalıq teoriyası Avstraliya kaynazoy dáwirinen baslap jılına 7 sm tezlikte arqaǵa qaray jıljıǵanlıǵın kórsetedi<ref>{{cite journal |author=Davies, P.J., Symonds, P.A., Feary, D.A., Pigram, C.J. |year=1987 |title=Horizontal plate motion: a key allocyclic factor in the evolution of the Great Barrier Reef |url=https://archive.org/details/sim_science_1987-12-18_238_4834/page/1697 |journal=Science |volume=238 |issue=4834 |pages=1697–1700 |bibcode=1987Sci...238.1697D |doi=10.1126/science.238.4834.1697 |pmid=17737670 |s2cid=27544990 }}</ref>. Sonday-aq, bul waqıtta Kvinslendte oraylıq hám qalqan vulkanlar hám bazalt aǵıslarına alıp kelgen vulkan atılıwları júz bergen. Bulardıń ayırımları vulkan atawlarına aylanǵan. Marjan teńizi basseyni payda bolgannan soń, basseynde marjan rifleri óse baslaǵan, biraq shama menen 25 million jıl aldınģa shekem arqa Kvinslend tropiklerden qubladaǵı ortasha suwlarda bolıp, marjanlardıń ósiwin qollap-quwatlaw ushın júdá salqın edi. Úlken baryerli rifiniń rawajlanıw tariyxı quramalı; Kvinslend tropikalıq suwlarǵa ótkennen keyin, teńiz qáddi ózgeriwi menen riflerdiń ósiwi hám páseyiwine kóp tásir kórsetken<ref>{{cite encyclopedia |author=MSN Encarta |year=2006 |title=Great Barrier Reef |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html |access-date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028020755/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html |archive-date=28 October 2009 }}</ref>. [[Fayl:Heron_Island.jpg|oñğa|nobaý|Geron atawı, Ullı baryerli rifiniń qublasındaģı marjan sayı.]] [[Fayl:Arlington-Reef-2018-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|nobaý|Arlington rifiniń hawa kórinisi.]] == Ekologiyası == [[Fayl:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|nobaý|Kerns janındaǵı Flinn rifinde hár túrli reńli marjanlar]] [[Fayl:Moore_Reef_underwater_ReefScape.jpg|nobaý|Mur rifi]] Úlken baryerli rifleri tirishiliktiń ayrıqsha hár túrliligin qollap-quwatlaydı, sonıń ishinde, kóplegen ázzi yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında turǵan túrler esaplanadı. Olardıń ayırımları rifler sisteması ushın endemik bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | avtor = CSIRO| jıl = 2006| bet = Snapshot of life deep in the Great Barrier Reef| url = http://www.csiro.au/news/ps19x.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070830204217/http://www.csiro.au/news/ps19x.html| arxivsáne = 2007-jıl 30-avgust }}</ref><ref name="GBRMPA Fauna and Flora">{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2000| bet = Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora| qaralǵan sáne = 2006-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061014182747/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora| arxivsáne = 2006-jıl 14-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:Turtle06.jpg|solğa|nobaý|Úlken baryerli rifinde jasıl teńiz tasbaqası]] Úlken baryerli rifinde kit tárizlilerdiń 30 túri, sonıń ishinde, irgejeyli kit-minke, Hind-Tinish okeanı órkesh delfini hám órkesh kitler dizimge alınǵan<ref name="GBRMPA Fauna and Flora"/><ref name="CRC species">{{Web deregi | avtor = CRC Reef Research Centre Ltd| bet = Reef facts: Plants and Animals on the Great Barrier Reef| url = http://www.reef.crc.org.au/discover/plantsanimals/facts_plantanimal.htm| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060821194423/http://www.reef.crc.org.au/discover/plantsanimals/facts_plantanimal.htm| arxivsáne = 2006-jıl 21-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/sotr/latest_updates/marine_mammals| jıl = 2004| bet = Environmental Status: Marine Mammals| jumıs = The State of the Great Barrier Reef Report – latest updates| qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061002041651/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/sotr/latest_updates/marine_mammals| arxivsáne = 2006-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Rifte 1500 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde masqarapaz balıq, qızıl bas, qızıl tamaqlı imperator, bir neshe túrdegi snapper hám marjan foreli jasaydı<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/key_issues/fisheries/spawning_sites| bet = Fish Spawning Aggregation Sites on the Great Barrier Reef| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081216133142/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/key_issues/fisheries/spawning_sites| arxivsáne = 2008-jıl 16-dekabr }}</ref>. Teńiz jılanlarınıń on jeti túri Ullı baryerli rifinde 50 metrge shekemgi jıllı suwlarda jasaydı hám qublada arqa bólimge qaraǵanda kóbirek tarqalǵan. Ullı baryerli rifler dúnya miyrası aymaǵında ushırasatuǵınlardıń hesh biri endemik yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında<ref name="Flora and Fauna 2">{{Web deregi | url = http://www.gbotav.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora/appendix_02.html| jıl = 2000| bet = Appendix 2 – Listed Marine Species| jumıs = Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area| qaralǵan sáne = 2007-jıl 23-may }}</ref>. [[Fayl:Acanthurus_lineatus_Flynn_Reef.jpg|oñğa|nobaý|Flinn rifindegi marjanlar arasındaǵı jol-jol xirurg balıq]] == Ekologiyalıq qáwipler == [[Fayl:GBReef_TempChlorophyll_200602.jpg|oñğa|nobaý|Teńiz temperaturası hám Úlken baryer rifiniń aǵarıwı.]] Klimat ózgeriwi, pataslanıw, tikenekli taw juldızları hám balıqshılıq usı rif sistemasınıń salamatlıǵına tiykarǵı qáwipler bolıp esaplanadı<ref name=CRC46>{{Web deregi | url = http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/pdf/Harriott46.pdf| bet = Marine tourism impacts and their management on the Great Barrier Reef| jıl = 2002| familiya = Harriott| at = V.J.| jumıs = CRC Reef Research Centre Technical Report No. 46| baspaxana = CRC Reef Research Centre| qaralǵan sáne = 2009-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090318081806/http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/pdf/Harriott46.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 18-mart }}</ref><ref> {{Web deregi | url = http://www.aims.gov.au/pages/research/reef-monitoring/coral-diseases/hcd-gbr-04.html| bet = AIMS Longterm Monitoring – Coral Diseases on the Great Barrier Reef – Skeletal Eroding Band| baspaxana = aims.gov.au| qaralǵan sáne = 2009-jıl 22-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090713171718/http://www.aims.gov.au/pages/research/reef-monitoring/coral-diseases/hcd-gbr-04.html| arxivsáne = 2009-jıl 13-iyul }}</ref>. Milliy ilimler akademiyasınıń 2012-jıldaǵı izertlewine muwapıq, 1985-jıldan baslap Ullı baryerli rifi óziniń marjanlarınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan, joǵaltıwdıń úshten eki bólegi aldın sanap ótilgen faktorlar sebepli 1998-jıldan baslap júz bergen<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/great-barrier-reef-has-lost-half-its-coral-since-1985-8193783.html |title=Great Barrier Reef has 'lost half its coral since 1985' |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2 October 2012 |access-date=3 October 2012 |author=Eilperin, Juliet |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003191727/http://www.independent.co.uk/news/world/australasia/great-barrier-reef-has-lost-half-its-coral-since-1985-8193783.html |archive-date=3 October 2012 }}</ref> . 2022-jılı riftiń arqa hám oraylıq bólimlerinde monitoring baslanǵanınan berli marjan qaplamınıń eń kóp muǵdarı bolǵan, biraq qubla bólimindegi qaplama azayǵan hám aǵarıw hádiyseleri kóbirek júz bergen<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-australia-62402891 Great Barrier Reef sees record coral cover, but it is highly vulnerable]", ''[[BBC]]'', 4 August 2022.</ref>. === Klimattıń ózgeriwi === Ullı baryerli rifi teńiz parki basqarması Ullı baryerli rifi ushın eń úlken qáwip-qáterdi klimat ózgeriwi dep esaplap, bul okeannıń ısıwına sebep boladı hám marjanlardıń aǵarıwın kúsheytedi<ref>{{cite news |url=http://www.150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850 |title=Global climate change, the Great Barrier Reef and our obligations |publisher=The National Forum |access-date=26 September 2007 |date=19 November 2004 |author1=Rothwell, Don |author2=Stephens, Tim |location=Melbourne |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012184305/http://150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850 |archive-date=12 October 2007 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/climate_change_vulnerability_assessment/our_changing_climate| bet = Our changing climate| qaralǵan sáne = 2007-jıl 26-sentyabr | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071029074337/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/climate_change_vulnerability_assessment/our_changing_climate| arxivsáne = 2007-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Teńiz ıssılıq tolqınları sebepli marjanlardıń massalıq aǵarıwı 1998, 2002, 2006, 2016, 2017 hám 2020-jıllardıń jazında júz bergen hám marjanlardıń aǵarıwı jıllıq waqıyaǵa aylanıwı kútilmekte<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| bet = Coral Bleaching and Mass Bleaching Events| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/science/climate_change/coral_bleaching.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060420004634/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/science/climate_change/coral_bleaching.html| arxivsáne = 2006-jıl 20-aprel }}</ref><ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite news |date=14 October 2020 |title=Great Barrier Reef has lost half of its corals since 1995 |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-54533971 |access-date=10 November 2020 |archive-date=1 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101142224/https://www.bbc.com/news/world-australia-54533971 |url-status=live }}</ref><ref name="tele">{{cite news |url=http://www.news.com.au/story/0,10117,21141105-1702,00.html?from=public_rss |title=Online version |newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]] |date=30 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143455/http://www.news.com.au/story/0%2C10117%2C21141105-1702%2C00.html?from=public_rss |archive-date=26 February 2009 }}</ref>. 2020-jılı ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde Ullı baryerli rifi 1995-jıldan berli klimat ózgeriwi sebepli jıllı teńizler sebepli marjanlardıń yarımınan kóbiregin joǵaltqanı anıqlandı.<ref name=":2" /><ref>{{cite journal |last1=Dietzel |first1=Andreas |last2=Bode |first2=Michael |last3=Connolly |first3=Sean R. |last4=Hughes |first4=Terry P. |title=Long-term shifts in the colony size structure of coral populations along the Great Barrier Reef |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=14 October 2020 |volume=287 |issue=1936 |article-number=20201432 |doi=10.1098/rspb.2020.1432 |pmid=33049171 |pmc=7657849 |bibcode=2020PBioS.28701432D }}</ref> . Marjanlardıń aǵarıwı keselliklerge sezgirliktiń artıwına alıp keledi, bul bolsa rif jámáátleri ushın zıyanlı ekologiyalıq tásirlerge sebep boladı<ref name="Littman">{{cite journal |last1=Littman |first1=Raechel |last2=Willis |first2=Bette L. |last3=Bourne |first3=David G. |year=2011 |title=Metagenomic analysis of the coral holobiont during a natural bleaching event on the Great Barrier Reef |journal=Environmental Microbiology Reports |volume=3 |issue=6 |pages=651–660 |doi=10.1111/j.1758-2229.2010.00234.x |pmid=23761353 |bibcode=2011EnvMR...3..651L }}</ref>. 2017-jılı iyul ayında YUNESKO korall oqlawdıń Ullı baryerli rifine tásirinen qatań qáweterleniwdi bildirgen qarar joybarın járiyaladı. Sonday-aq, qarar joybarında Avstraliya suwdıń sapasın jaqsılaw boyınsha úlken jumıslarsız Reef 2050 esabatınıń maqsetlerine erise almaytuǵınlıǵı haqqında eskertilgen<ref name=":0">[https://www.theguardian.com/environment/2017/jun/03/great-barrier-reef-australia-must-act-urgently-on-water-quality-says-unesco#img-1 Great Barrier Reef: Australia must act urgently on water quality, says Unesco] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170603075819/https://www.theguardian.com/environment/2017/jun/03/great-barrier-reef-australia-must-act-urgently-on-water-quality-says-unesco |date=3 June 2017 }} The Guardian. Retrieved 3 June 2017</ref>. === Tikenler shańaraǵı === [[Fayl:CrownofThornsStarfish_Fiji_2005-10-12.jpg|solğa|nobaý|Tikenekli teńiz juldızları]] Tikenekli teńiz juldızı marjan poliplerin jemiredi. Bul teńiz juldızlarınıń úlken háwij alıwı riflerdi wayran etiwi múmkin. 2000-jılı epidemiya Rif izertlew orayı (RRC) tárepinen ótkerilgen izertlewde úlgilengen riflerdegi tiri marjan qaplamınıń 66% joǵalıwına alıp keldi<ref name="cots 1999-2000">{{Web deregi | url = http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/techrept32.htm| bet = CRC Reef Research Centre Technical Report No. 32 – Crown-of-thorns starfish(Acanthaster planci) in the central Great Barrier Reef region. Results of fine-scale surveys conducted in 1999–2000| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070829092853/http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/techrept32.htm| arxivsáne = 2007-jıl 29-avgust }}</ref>. Epidemiyalar tábiyiy cikllerde júz beredi, suw sapasınıń tómenligi hám teńiz juldızlarınıń jırtqıshlarınıń artıqsha awlanıwı menen jamanlasadı<ref name="cots 1999-2000"/><ref>{{Web deregi | avtor = RRC Reef Research Centre| bet = Crown-of-thorns starfish on the Great Barrier Reef| url = http://www.reef.crc.org.au/publications/brochures/COTS_web_Nov2003.pdf| qaralǵan sáne = 2006-jıl 28-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060826192429/http://www.reef.crc.org.au//publications/brochures/COTS_web_Nov2003.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 26-avgust }}</ref>. === Balıqshılıq === Tiykarǵı túrlerdiń, máselen, gigant Tritonnıń artıqsha awlanıwı riflerdegi tirishilik ushın zárúr bolǵan azıq-awqat shınjırların buzıp jiberiwi múmkin. Balıq awlaw, sonday-aq, qayıqlardan suwdıń pataslanıwınıń artıwı, kereksiz túrlerdiń (delfinler hám tasbaqalar sıyaqlı) qosımsha awlanıwı hám trawling, ankerler hám torlardan jasaw orınlarınıń joq etiliwi arqalı riflerge tásir kórsetedi<ref>{{Web deregi | avtor = CSIRO Marine Research| jıl = 1998| bet = Environmental Effects of Prawn Trawling| url = http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/26trawl/26.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080125100359/http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/26trawl/26.html| arxivsáne = 2008-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2006-jıl 28-may }}</ref>. 2004-jıldıń ortalarına kelip Ullı baryerli rif teńiz parkiniń shama menen úshten bir bólegi jazba ruxsatısız hár qanday túrdegi túrlerdi, sonıń ishinde balıq awlawdı joq etiwden qorǵaladı<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| bet = Marine Park Zoning| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/management/zoning/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060719173858/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/management/zoning/index.html| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyul }}</ref>. [[Fayl:Great_barrier_oil_spill_march_2010.JPG|nobaý|Shen Neng 1 úlken baryer rifi, 2010-jıl 5-aprel.]] === Basqarıw === [[Fayl:Map_of_The_Great_Barrier_Reef_Region,_World_Heritage_Area_and_Marine_Park,_2014.tif|nobaý|Úlken baryerli rifi aymaǵınıń kartası, Jáhán miyrası aymaǵı hám teńiz parki, 2014-jıl.]] 1975-jılı [[Avstraliya]] húkimeti tárepinen "Ullı baryerli rifler teńiz parki" shólkemlestirilip, hár qıylı jumıslar qadaǵan etildi<ref>{{Web deregi | avtor = Commonwealth of Australia| jıl = 1975| bet = Great Barrier Reef Marine Park Act 1975| url = http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/gbrmpa1975257/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-avgust | url-status = live| arxivurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20110223170056/http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/gbrmpa1975257/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 23-fevral }}</ref>. "Ullı baryerli rifler teńiz parki" pútkil Ullı baryerli rifler provinciyasın óz ishine almaydı<ref name="map">{{Web deregi | url = http://www.reefed.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/18783/SDC2004120620Sept200420General20Reference.pdf| bet = Great Barrier Reef General Reference Map| sáne = September 2004 | baspaxana = Great Barrier Reef Marine Park Authority| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080409060647/http://www.reefed.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/18783/SDC2004120620Sept200420General20Reference.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 9-aprel }}</ref>. Park Kvinslend húkimeti menen birgelikte "Ullı baryerli rifler teńiz parki" basqarması arqalı basqarıladı. Riflerdi saqlap qalıw maqsetinde aymaqlastırıw, basqarıw rejeleri, ruqsatnamalar, bilimlendiriw hám xoshametlew (ekoturizm sertifikatı sıyaqlı) ilajlarınan paydalanıladı<ref name=CRC46/><ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/onboard/home/rewards_program| bet = Rewards Program| jumıs = Onboard: The Tourism Operator's Handbook for the Great Barrier Reef| baspaxana = Great Barrier Reef Marine Park Authority| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080827200555/http://www.gbrmpa.gov.au/onboard/home/rewards_program| arxivsáne = 2008-jıl 27-avgust }}</ref>. 1999-jılı [[Avstraliya]] parlamenti tárepinen qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám biologiyalıq hár túrlilikti saqlaw haqqındaǵı nızam qabıl etilip, bul nızam biologiyalıq hár túrlilikti saqlawdıń regionallıq áhmiyetli baǵdarları boyınsha kórsetpeler beriw arqalı qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw haqqındaǵı milliy nızamnıń ámel etiwin jaqsıladı. Teńiz bioregionallıq planlastırıw procesi usı nızamnıń orınlanıwınan kelip shıqqan. Bul process túrge tiyisli pútkil ekosistema hám túrli túrlerdiń teńiz ortalıǵında óz ara tásirlesiwin esapqa alıw arqalı teńiz biologiyalıq hár túrlilikti saqlaydı. [[Fayl:Blue_Linckia_Starfish.JPG|nobaý|Kók teńiz juldızı (Linckia laevigata) qattı Akropora hám Porites marjanları ústinde jatır.]] === Turizm === [[Fayl:Giant_clam_with_diver.jpg|oñğa|nobaý|Úlken baryerli rifinde úlken balıqshıǵa qarap turǵan súńgiwshi]] [[Fayl:Amazing_Great_Barrier_Reef_1.jpg|oñğa|nobaý|Rif hám qayıqlardıń vertolyottan kóriniwi.]] Óziniń úlken biologiyalıq kóp túrliligi, jıllı tınıq suwları hám "tirik bortlar" dep atalatuǵın turistlik qayıqlardan paydalanıw múmkinligi sebepli rifler, ásirese, súńgiwshiler ushın oǵada qızıqlı mánzil esaplanadı. Ullı baryerli rifindegi turizm Keyrns hám de Whitsundayda jaylasqan. Bul aymaqlar park maydanınıń 7-8% in quraydı. Whitsundays hám Cairns ózleriniń basqarıw rejelerine iye. Kvinslend jaǵalawındaǵı kóplegen qalalar kúndelikli qayıq sayaxatların usınadı. Birneshe materik hám marjan atawları, sonıń ishinde, Jasıl ataw hám Ledi Elliot atawı házirgi waqıtta dem alıw orınları esaplanadı. 1996-jıldan baslap Ullı baryerli rifindegi 27 ataw kurortlardı qollap-quwatlaytuģın edi. 1996-jılı aymaqtaǵı turizmniń kópshiligi jergilikli bolıp, eń kóp sapar etiw waqıtları [[Avstraliya]]nıń qıs ayında bolǵan. Usı waqıtta Ullı baryerli rifine sayaxatshılar jılına 776 million Avstraliya dolların qosqanlıǵı esap-sanaq etilgen<ref>{{cite journal |first1=Sally |last1=Driml |first2=Mick |last2=Common |year=1996 |title=Ecological Economics Criteria for Sustainable Tourism: Application to the Great Barrier Reef and Wet Tropics World Heritage Areas, Australia |journal=Journal of Sustainable Tourism |volume=4 |issue=1 |pages=3–16 |url=http://www.multilingual-matters.net/jost/004/0003/jost0040003.pdf |access-date=31 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218133426/http://www.multilingual-matters.net/jost/004/0003/jost0040003.pdf |archive-date=18 December 2008 |doi=10.1080/09669589608667255 |bibcode=1996JSusT...4....3D }}</ref>. Aymaqtaǵı eń iri kommerciyalıq xızmet sıpatında 2003-jılı turizm jılına 4 milliard Avstraliya dollarınan aslam dáramat keltirgenligi kórsetilgen<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2003| bet = Summary report of the social and economic impacts of the rezoning of the Great Barrier Reef Marine Park.| url = http://www.ens.gu.edu.au/2281aes/docs/TEV_GBR.pdf| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080920151126/http://www.ens.gu.edu.au/2281aes/docs/TEV_GBR.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 20-sentyabr }}</ref> 2005-jıldaǵı esaplawlarǵa qaraǵanda 5,1 milliard Avstraliya dollarına shekem ósken<ref name=2005Brochure>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2005| bet = Protecting Biodiversity Brochure 2005| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/brochures/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061017010423/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/brochures/index.html| arxivsáne = 2006-jıl 17-oktyabr }}</ref>. 2013-jıldıń mart ayında Ullı baryerli rif teńiz parki basqarması tárepinen járiyalanǵan Deloitte esabatında aytılıwınsha, Riftiń 2 000 kilometrlik jaǵalıq sızıǵı jılına 6,4 milliard [[Avstraliya]] dollarına turizmdi tartadı hám 64 000 nan aslam adamdı jumıs penen támiyinleydi<ref>{{cite news |title=Is Australia shooting itself in the foot with reef port expansions? |url=http://theconversation.com/is-australia-shooting-itself-in-the-foot-with-reef-port-expansions-22992 |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=14 March 2014 |author=Ove Hoegh-Guldberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314143306/http://theconversation.com/is-australia-shooting-itself-in-the-foot-with-reef-port-expansions-22992 |archive-date=14 March 2014 |author-link=Ove Hoegh-Guldberg (biologist) }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Oraylıq Hind-Tınısh okeanı]] [[Kategoriya:Kvinslend qalasındaǵı turistlik orınlar]] [[Kategoriya:Avstraliyada suw astına súńgiw orınları]] [[Kategoriya:Avstraliya]] [[Kategoriya:Úlken baryerli rif]] [[Kategoriya:Korall teńizi relyefiniń formaları]] 7wwua5pxyvs28j6lckzeo5td92mj12w 0 34892 266296 243397 2026-08-18T01:12:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266296 wikitext text/x-wiki {{Islam dini}} {{Feminizm}} '''Islam feminizmi''' — bul [[feminizm]]niń bir forması bolıp, ol [[Islamda hayallar]]dıń roli menen shuǵıllanadı. Ol barlıq [[musılmanlar]]dıń jınısına qaramastan jámiyetlik hám jeke turmısta tolıq teńligin maqset etedi. Islam feministleri Islam sheńberinde [[hayallar huqıqları]], [[genderlik teńlik]] hám [[sociallıq ádillik]] ushın gúresedi. Bul háreket [[Islam]]ǵa tiykarlanǵan bolsa da, onıń tiykarshıları, sonday-aq, [[Sekulyarizm|dúnyalıq]], Batıs yamasa basqa da musılman emes feministlik diskurslardan paydalanǵan hám Islam feminizminiń dúnyalıq ulıwma feministlik hárekettiń bir bólegi ekenligin tán alǵan. Bul hárekettiń tárepdarları dindegi teńlik haqqındaǵı táliymatlardı kórsetiwge tırısadı hám [[Quran]] hám [[Hádis|Hádisti]] qayta túsindiriw arqalı Islamdaǵı [[patriarxat|patriarxallıq]] túsindirmelerdi gúman astına alıwǵa shaqıradı. Kórnekli oyshıllar qatarına [[Begum Rokeya]], [[Amina Wadud]], [[Leila Ahmed]], [[Fatema Mernissi]], [[Azizah Y. al-Hibri|Azizah al-Hibri]], [[Riffat Hassan]], [[Asma Lamrabet]] hám [[Asma Barlas]] kiredi. == Anıqlama hám tariyxıy fon == === Islam feministleri === {{main|Islamdaǵı feminizm germenevtikası}} XIX ásirdiń ortasınan baslap musılman hayallar hám er adamlar hayallarǵa qoyılǵan [[Hayallar tálimi|tálim]], [[Islam hám genderlik segregaciya|ajıratıp qoyıw]], [[Xidjab|búrkiniw]], [[Poliginiya|kóp hayallılıq]], [[Islamda qulshılıq|qulshılıq]] hám kánizlik sıyaqlı sheklewlerdi sınǵa alıp kelmekte. Zamanagóy musılmanlar bul ámeliyatlarǵa gúman menen qarap, reformalar ótkeriwdi jaqlap shıqtı<ref>{{Web deregi | bet = Women and Islam - Oxford Islamic Studies Online| url = http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100622060604/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510| url-status = dead| arxivsáne = 2010-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | jumıs = www.oxfordislamicstudies.com| til = en}}</ref>. Islamdaǵı hayallardıń statusı boyınsha tartıslar dawam etpekte. Konservativ Islam feministleri hayallar huqıqları boyınsha tartıslarda Quran, Hádis hám musılman tariyxındaǵı kórnekli hayallardı dálil retinde qollanadı. Feministler dáslepki Islamda teńlik idealları kúshli bolǵan dep esaplasa, konservatorlar genderlik teńsizlikler «Quday tárepinen belgilengen» dep esaplaydı<ref>{{Cite journal |last=Mojab |first=Shahrzad |date=2001-11-01 |title=Theorizing the Politics of 'Islamic Feminism' |journal=Feminist Review |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=124–146 |doi=10.1080/01417780110070157 |issn=0141-7789 |s2cid=143067473}}</ref>. Islam feministleri — bul Quran hám Hádisti teńlik principleri tiykarında túsindiriwshi hám jámiyetlik hám jeke tarawlarda hayallar huqıqları menen teńligin jaqlawshı musılmanlar bolıp tabıladı. Olar Islamdı patriarxallıq, seksistlik hám mizoginistlik (hayallardı jek kóriw) kóz-qaraslar tiykarında túsindiriwdi sınǵa aladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 1-dekabr | bet = Margot Badran: What does Islamic feminism have to offer? Where does it come from? Where is it going? {{!}} Opinion {{!}} The Guardian| jumıs = [[TheGuardian.com]]| url = https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2008/nov/09/islam-women| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171201232847/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2008/nov/09/islam-women| arxivsáne = 2017-jıl 1-dekabr }}</ref>. Islam feministleri Qurandı genderlik teńlikti jaqlawshı kitap retinde túsinedi<ref name=":6">{{Web deregi | familiya = Fawcett| at = Rachelle| bet = The reality and future of Islamic feminism| url = https://www.aljazeera.com/opinions/2013/3/28/the-reality-and-future-of-islamic-feminism| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | jumıs = www.aljazeera.com| til = en}}</ref>. Islam feminizmi Quran oraylıq tekst bolǵan Islam [[diskurs]]ına tiykarlanǵan<ref name="Exploring Islamic Feminism">[https://web.archive.org/web/20050416072620/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1426&fuseaction=topics.event_summary&event_id=42775 "Exploring Islamic Feminism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050416072620/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1426&fuseaction=topics.event_summary&event_id=42775|date=2005-04-16}} by Margot Badran, Center for Muslim-Christian Understanding, Georgetown University, November 30, 2000</ref>. Tariyxshı [[Margot Badran]]nıń aytıwınsha, Islam feminizmi «óziniń túsinigin hám mandatın Qurannan aladı, ol hayallar hám er adamlar ushın olardıń barlıq barlıǵında huqıq hám ádillik izleydi»<ref>Badran, Margot. Feminism in Islam : Secular and Religious Convergences. Oxford : Oneworld, 2009., 2009.</ref><ref name=":6" />. [[Islamshılar]] — bul [[Islamnıń siyasiy tárepleri|siyasiy Islamnıń]], yaǵnıy Quran hám [[Hádis|hádislerdiń]] Islam húkimetin ornatıwdı talap etiwshi túsiniktiń tárepdarları bolıp tabıladı. Ayırım islamshılar [[jámáatlik taraw]]da hayallar huqıqların jaqlaydı, biraq jeke hám [[jeke turmıs]]taǵı [[genderlik teńsizlik|genderlik teńsizlikke]] qarsı shıqpaydı<ref> {cite web |title=ISLAMIC FEMINISM AND THE POLITICS OF NAMING |url=http://www.iran-bulletin.org/women/Islamic_feminism_IB.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040110/http://www.iran-bulletin.org/women/Islamic_feminism_IB.html |archive-date=2015-09-24 |access-date=9 December 2015 |work=iran-bulletin.org}} </ref>. Sudandaǵı akademikalıq xızmetker hám islamshı siyasatshı [[Su'ad al-Fatih al-Badawi]] feminizmniń «[[taqwa]]» (Islamdaǵı dindarlıq túsinigi) menen sáykes kelmeytuǵınlıǵın, sol sebepli Islam hám feminizmniń bir-birin biykarlawın alǵa súrdi<ref>{{cite book |last=Hale |first=Sondra |title=Women and Globalization in the Arab Middle East: Gender, Economy, and Society |date=2013 |publisher=Lynne Rienner |isbn=978-1588261342 |editor1-last=Doumato |editor1-first=Eleanor |pages=208 |chapter=Sudanese Women in National Service, Militias & the Home |editor2-last=Posusney |editor2-first=Marsha |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xq0WKr_yFCYC}}</ref>. Badran bolsa, Islam hám feminizmniń bir-birin biykarlamaytuǵınlıǵın aytadı<ref name=":5"> {{Web deregi | bet = Independent Lens . SHADYA . Muslim Feminism| url = http://www.pbs.org/independentlens/shadya/muslimfeminism.html| url-status = deviated| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180622133343/http://www.pbs.org/independentlens/shadya/muslimfeminism.html| arxivsáne = 2018-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-oktyabr | jumıs = www.pbs.org}} </ref>. Islam feministleri Islam feminizmin túsinis hám táriyplewde hár túrli kóz-qaraslarǵa iye. Islam alımı [[Asma Barlas]] Badrannıń pikirlerine qosıladı hám dúnyalıq feministler menen Islam feminizmi arasındaǵı parqtı talqılaydı. Onıń aytıwınsha, xalqınıń 98% i musılman bolǵan mámleketlerde onıń «tiykarǵı isenimlerin» esapqa almaw imkansız<ref>{{Web deregi | url = http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2008/nov/09/islam-women| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171201232847/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2008/nov/09/islam-women| url-status = dead| bet = Margot Badran: What does Islamic feminism have to offer? Where does it come from? Where is it going?| sáne = 2008-jıl 9-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 1-dekabr | jumıs = the Guardian}}</ref>. Genderlik gipotezanıń bul eki tárepi arasindaǵı tiykarǵı parq — Islam feminizminiń teologiya menen shuǵıllanıwı hám Qurannıń teńlik haqqındaǵı ayatlarına súyeniwi. Bul kóz-qaras kóbinese Batıs tárepinen nadurıs túsindiriledi hám fundamentalizm termini menen shatastırıladı. Fundamentalizm jámiyetlik tártiptiń diniy tiykarlarına etilgen dep qabıllanatuǵın hújimnen qorǵanıw ushın shólkemlestirilgen belsendi zamanagóy háreketler retinde túsindirilwi múmkin<ref> {{Cite journal |last1=Gerami |first1=Shahin |last2=Lehnerer |first2=Melodye |date=2001 |title=Women's Agency and Household Diplomacy: Negotiating Fundamentalism |url=https://www.jstor.org/stable/3081922 |journal=Gender and Society |volume=15 |issue=4 |pages=556–573 |doi=10.1177/089124301015004004 |jstor=3081922 |issn=0891-2432|url-access=subscription }} </ref>. Ol modernizm hám sekulyarizm jámiyetiniń moralıq buzılıwına sebepshi degen tiykarǵı boljawǵa súyenedi. Ol «patriarxallıq strukturalıq principlerge etilgen hújimge qarsı protest» retinde payda boladı<ref> {{Cite book |last=Riesebrodt |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=YPX9_545orkC |title=Pious Passion: The Emergence of Modern Fundamentalism in the United States and Iran |date=1993-09-09 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-91142-0 |language=en}} </ref>. [[Elizabeth Segran]]nıń aytıwınsha, tek [[Hayallarǵa qarsı diskriminaciyanıń barlıq formaların saplastırıw haqqındaǵı konvenciya]]da (CEDAW) kórsetilgen insan huqıqları haqqında sóylew ápiwayı musılman hayallar arasında birden tásir etpeydi; Islam olardıń qádriyatlarınıń deregi bolǵanlıǵı sebepli, insan huqıqları sheńberin Islam menen integraciyalaw aqılǵa muwapıq keledi<ref name=":4"> {{cite journal |last=Segran |first=Elizabeth |date=2013-12-04 |title=The Rise of the Islamic Feminists |url=https://www.thenation.com/article/rise-islamic-feminists/ |url-status=live |journal=The Nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520091837/https://www.thenation.com/article/rise-islamic-feminists/ |archive-date=2017-05-20 |access-date=2017-05-20 |via=www.thenation.com}} </ref>. Qubla afrikalı musılman alım [[Fatima Seedat]] hám Barlas, hám Badran menen musılman álemindegi feminizmniń áhmiyeti boyınsha qosıladı. Biraq, ol «Islam feminizmi» termininiń keregi joq dep esaplaydı, sebebi feminizm — bul «tek jeke identlik emes, bálki, sociallıq ámeliyat»<ref>{{cite journal | last1 = Seedat | first1 = Fatima | year = 2016 | title = Beyond the Text: Between Islam and Feminism | journal = Journal of Feminist Studies in Religion | volume = 32 | issue = 2| page = 138 | doi = 10.2979/jfemistudreli.32.2.23 | s2cid = 151549625 }}</ref>. Sidattıń pikirinshe, Islam hám feminizm terminleriniń qosılıwı kóbirek básekiler jaratadı hám «islamshılar» ushın Qurandı ózleriniń siyasiy mútájliklerine sáykes túsindiriwge yamasa qáte túsindiriwge kóbirek jol ashıp beredi. Ol feminizmniń Quran qatarlarında qalay bar ekenliginiń túsindiriw hám kórsetiw áhmiyetli ekenligine isenedi. Bul ekewin bólek qaraw hám hár birine óz ornın beriw arqalı ol barlıq adamlar (erler, hayallar, musılmanlar hám musılman emesler) ushın kóbirek qamtıwshı boladı. Tap usı «Feminizm hám Islam feminizmi: Jetispewshilik hám qashıp qutıla almaslıq arasında» (Feminism, and Islamic Feminism: Between Inadequacy and Inevitability) dep atalatuǵın maqalasında Sidat mınanday terminiń bar bolıwı musılmanlardı dúnyanıń qalǵan bóliminen hám universal feministlik háreketten ajıratıp qoyatuǵının túsindiredi. Ol óz esseyinde Islamnıń feminizmge ne usınatuǵın dúnya menen bólisiw hám ózlerin Islam feministleri dep atamay-aq, Islamnıń haqıyqıy kelbetin kórsetiw áhmiyetli ekenin aytadı. Ayırım musılman hayal jazıwshılar hám belsendiler Batıs feminizmi musılman hayallardı hám ulıwma túrli reńli (women of color) hayallardı shette qaldıradı degen isenim sebepli ózlerin Islam feministleri retinde kórsetiwden qashadı<ref>{{Cite book |last=Hidayatollah |first=Aysha |title=Feminist Edges of the Qur'an |url=https://archive.org/details/feministedgesofq0000hida |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/feministedgesofq0000hida/page/12 12] |language=English}}</ref>. Livan-amerikalı musılman alım [[Azizah Y. al-Hibri|Azizah al-Hibri]] ózin «womanist» (hayalshı) retinde anıqlaǵan<ref>{{Cite book |last=Floyd-Thomas |first=Stacey M. |url=https://books.google.com/books?id=0_k98AmJWAQC&dq=azizah+al+hibri+womanism&pg=PA47 |title=Deeper Shades of Purple: Womanism in Religion and Society |date= August 2006|publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-2753-9 |language=en}}</ref>. === Islam feminizmi hám Quran === Islam feministleri Qurandı genderlik teńlikti jaqlawshı kitap retinde túsinedi<ref name=":6" />. Feministlik huqıqtanıwshı Azizah al-Hibridiń kóz-qarasına qaray, Quran barlıq insanlar bir jannan Jaratılǵan Qudaydıń jaratpaları ekenligin, olardıń bir-birin tanıwı ushın milletler hám qáwimlerge bólingenin hám eń húrmetli adamlar — eń dindar (taqwa) adamlar ekenligin úyretiwi. Sonlıqtan, al-Hibri Quran insanlar arasındaǵı parqlardı tán alıw menen birge, olardıń tábiyiy teńligin tastıyıqlaytuǵınlıǵın hám hesh bir er adam tek jınısı ushın ǵana joqarı dep esaplanbaytuǵınlıǵın jazadı<ref>Al-Hibri, Azizah. "An Introduction to Muslim Women's Rights" in ''Windows of Faith: Muslim Women Scholar-Activists in North America,'' edited by Gisela Webb. Syracuse University Press. pp.&nbsp;52–53. {{isbn|0815628528}}.</ref>. Aysha Xidayatullanıń aytıwınsha, Qurannıń kóplegen feminist túsindiriwshileri bir ayattıń buyrıǵı tek sol waqıyadaǵı jaǵdayǵa tiyisli me yamasa ulıwma kórsetpe me ekenligin anıqlaw ushın ayattıń túsiriliwindegi tariyxıy kontekstten paydalanadı. Kóplegen feminist ekzegetler ushın, birinshisin ekinshi retinde oqıw VII ásirdegi Arabiya jaǵdayın, sonıń ishinde sol jámiyetindegi seksizmdi ulıwmalastırıw qáwpin tuwdıradı, sebebi bunday ayatlar Qurannıń universal principlerin tuwrıdan-tuwrı aytpaydı, bálki, olardı túsiriw waqtındaǵı anıq jaǵdaylarǵa qollanadı. Amina Wadud 4:34 ayatınıń er adamlardıń joqarılıǵın tastıyıqlaydı degen túsindirmelerin sınǵa alıw ushın tariyxıy kontekstten paydalanadı hám er adamlar menen hayallar arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqlaytuǵın oqıwǵa shaqıradı. Wadudtıń pikirinshe, bul ayat er adamlardıń joqarılıǵın tastıyıqlamaydı hám er adamlardı ulıwma támiynlewshi (provider) etip qoymaydı. Xidayatulla keltirgenindey, Wadud bul ayattı er adamlardıń «hayaldıń (bala tuwıw jaǵdayında) qosımsha juwapkershilikler menen júklenbewin» támiynlew minnetlemesi retinde túsinedi. Biraq, er adamnıń «qıwama» (qiwamah) yamasa ekonomikalıq támiynlewshi roli hár qashan zamanagóy sociallıq haqıyqattı sáwlelendirmeydi. Sonday-aq, bul ayat «er adamlar hám hayallar arasındaǵı óz-ara juwapkershilikti» kórsetiwshi «ádil hám óz-ara ǵárezli múnásibetti» ideallastırıp súwretleydi. Bunday óz-ara juwapkershilik belgili bir waqıt yamasa orın menen sheklenbelgen hám zamanagóy jámiyetlerde de qollanılıwı múmkin<ref>{{cite book |last1=Hidayatullah |first1=Aysha |title=Feminist Edges of the Qur'an |url=https://archive.org/details/feministedgesofq0000hida |date=2014 |publisher=Oxford UP |location=New York |isbn=978-0-19-935956-1 |pages=[https://archive.org/details/feministedgesofq0000hida/page/65 65]–86}}</ref>. === Dáslepki musılmanlar hám zamanagóy Islam feministleri === Zamanagóy musılman feministleri hám progressiv musılmanlar Islam tariyxındaǵı dáslepki tulǵalardı, mısalı [[Khadija bint Khuwaylid|Xadija]]<ref>{{Web deregi | bet = The Original Feminist Jihadist - Ms. Magazine| url = https://msmagazine.com/2010/03/16/islams-first-feminist/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | jumıs = msmagazine.com| sáne = 2010-jıl 16-mart }}</ref>, [[Aysha]], [[Hafsa bint Umar|Xafsa]], [[Umm Salama]], [[Fatimah|Fatima]] hám [[Zaynab bint Ali|Zaynab]]tı ózlerine úlgi qılıp aladı. [[Zainab Alwani]] Ayshanı basqa [[Payǵambardıń saxabaları|saxabalar]]dıń mizoginiyasına qayta-qayta qarsı shıqqan kúshli hám aqıllı hayal retinde keltiredi<ref>Alwani, Zainab. "Muslim Women as Religious Scholars: A Historical Survey," in ''Muslima Theology: The Voices of Muslim Women Theologians'', edited by Ednan Aslan, Marcia Hermansen, and Elif Medini, Peter Lang, Frankfurt, 2013, pp. 45-58.</ref>. Marokkolı feminist Asma Lamrabet te Ayshanı mizoginistlik intellektual tariyxqa qarsı turǵan kúshli hayal-intellektual dep esaplaydı<ref>{{Web deregi | bet = Aisha, épouse du prophète où l'islam au féminin| url = http://www.asma-lamrabet.com/articles/aisha-epouse-du-prophete-ou-l-islam-au-feminin/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-iyun | jumıs = www.asma-lamrabet.com}}</ref>. Lamrabet, sonday-aq, Umm Salamanı da feministlik tulǵa retinde maqtaydı<ref>{{Web deregi | bet = When the Qur'an responds to women claims…| url = http://www.asma-lamrabet.com/articles/when-the-qur-an-responds-to-women-claims/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-iyun | jumıs = www.asma-lamrabet.com}}</ref>. Iranlı revolyuciyalıq oyshıl [[Ali Shariati]] Muxammed payǵambardıń qızı Fatima haqqında «Fatima — bul Fatima» (Fatemeh is Fatemeh) dep atalatuǵın biografiyalıq miynet jazıp, onı hayallar ushın úlgi retinde kórsetedi<ref>{{Web deregi | bet = Dr. Ali Shariati: Fatima is Fatima| url = https://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/fatima_is_fatima1.php| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun | jumıs = www.iranchamber.com}}</ref>. [[Ednan Aslan]] Fatimanı dáslepki Islamdaǵı hayallar kúsh-quwatınıń mısallı dep esaplaydı, sebebi ol [[Abu Bakr]]ge qarsı shıǵıwdan hám óz miyrasın talap qılıwdan qorqpaǵan<ref>Aslan, Ednan. "Early Community Politics and the Marginalization of Women in Islamic Intellectual History ," in ''Muslima Theology: The Voices of Muslim Women Theologians'', edited by Ednan Aslan, Marcia Hermansen, and Elif Medini, Peter Lang, Frankfurt, 2013, pp. 36-37.</ref>. Ayırım musılman feministleri [[Muxammed]] payǵambardıń ózi de feminist bolǵan dep tastıyıqlaydı<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 28-oktyabr | bet = Muhammad Was A Feminist| url = https://www.huffpost.com/entry/muhammad-was-a-feminist_b_12638112| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyun | jumıs = HuffPost| til = en}}</ref>. == Tariyxı == Sońǵı 150 jıl ishinde Islam dástúriniń ishindegi kóplegen ilimiy túsindirmeler rawajlandı, olar [[Women in Islam|musılman hayallarǵa]] qarsı islengen sociallıq ádalatsızlıqlardı turaqlawǵa tırısadı<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Elewa|first1=Ahmed|last2=Silvers|first2=Laury|year=2010|title=I am one of the People: A Survey and Analysis of Legal Arguments on Woman-Led Prayer in Islam|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/i-am-one-of-the-people-a-survey-and-analysis-of-legal-arguments-on-womanled-prayer-in-islam1/269FE071D66D033CB92D0F11A283159F|journal=Journal of Law and Religion|language=en|volume=26|issue=1|pages=141–171|doi=10.1017/S074808140000093X|s2cid=232349598|issn=0748-0814|url-access=subscription}}</ref>. Mısalı, hayallardıń jınıslıq organların kemsitiwdi qadaǵan etiwge, shańaraq nızamın teńlestiriwge, hayallardıń meshitlerdegi basqarıw hám ruwxıy xızmetlerde bolıwın qollap-quwatlawǵa, sonday-aq, musılman hayallardıń dúnyalıq hám diniy institutlarda sudya bolıwı ushın teń imkaniyatlar jaratıwǵa baǵdarlanǵan jańa Islam huqıqı payda bolmaqta<ref name=":3" />. Zamanagóy feminist musılman alımları óz jumısların Quday hám Muxammed payǵambar tárepinen berilgen, biraq jámiyet tárepinen biykarlanǵan huqıqlardı qayta tiklew dep esaplaydı<ref name=":3" />. === XIX ásir === [[Fayl:Begum Rokeya.jpg|thumb|[[Begum Rokeya]] Islam feminizminiń eń dáslepki oyshıllarınan biri bolǵan.]] Zamanagóy Islam feminizmi háreketi XIX ásirde baslandı. [[Rokeya Sakhawat Hossain]], sonday-aq Begum Rokeya (1880–1932) retinde tanımalı, [[Bengal]]dan shıqqan jazıwshı, tárbiyashı hám Islam feminizminiń eń dáslepki intellegenti bolǵan. Ol hayallar tálimi ushın gúresti hám koloniallıq [[Bengal prezidentligi|Bengal]]da sociallıq-ekonomikalıq hám mádeniy jaqtan júdá shetletilgen [[Bengallı musılmanlar|bengallı musılmanlar]] arasında genderlik teńlikti jaqladı. Óz jazbaları hám belsendiligi arqalı ol Qubla Aziya jámiyetindegi bekkemlengen patriarxattı qattı sınǵa aldı hám hayallardıń júzlerin jasırıw hám ajıratıp qoyıw ámeliyatı bolǵan [[purda]]dı jazǵırdı<ref>{{Web deregi | familiya = Nasir| at = Amna| sáne = 2017-jıl 5-iyul | bet = Begum Rokeya: The Writer Who Introduced Us To Feminist Sci-Fi {{!}} #IndianWomenInHistory| url = https://feminisminindia.com/2017/07/06/begum-rokeya-essay/| jumıs = Feminism in India}}</ref>. 1905-jılı jazǵan «Sultanatıń túsi» (Sultana’s Dream) — bul eń dáslepki utopiyalıq Islam feministlik ilimiy-fantastik shıǵarması hám «Abarodhbasini» (1931) sıyaqlı miynetlerinde ol er adamlar húkimdar bolǵan sociallıq tártipke alternativlerdi kóz aldına keltirdi hám jekelegen hayallardıń dus kelgen ádalatsızlıqların kórsetip berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Hussain| at = Azfar| bet = Remembering and Rereading Rokeya: Patriarchy, Politics, and Praxis| url = https://www.thedailystar.net/books-literature/news/remembering-and-rereading-rokeya-patriarchy-politics-and-praxis-2006077?| jumıs = Daily Star| sáne = 2020-jıl 5-dekabr }}</ref>. 1911-jılı ol musılman qızlarǵa rásmiy bilim beriw ushın [[Kolkata]]da birinshi qızlar mektebi — «Sakhawat Memorial Girls’ School»dı ashtı; ol kóbinese konservativ shańaraqlardı mektep bólmelerinde mádeniy dástúrlerdi saqlawǵa wáde beriw arqalı óz qızların oqıwǵa beriwge kóndirgen<ref name=":7">{{Cite news |last=Anam |first=Tahmima |date=2011-05-27 |title=My hero Rokeya Sakhawat Hossain |url=https://www.theguardian.com/books/2011/may/28/rokeya-sakhawat-hossain-hero-tahmima-anam |access-date=2025-06-28 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Women emancipation: Begum Rokeya's revolutionary influence {{!}} Independent| url = https://theindependentbd.com/home/printnews/257156| qaralǵan sáne = 2025-jıl 28-iyun | jumıs = theindependentbd.com}}</ref>. Ol [[Bengallar|bengallar]] arasında júdá tásirli boldı hám onıń miyrasları búgingi [[Bangladesh]]te hám joqarı bahalanadı<ref name=":7" />. [[Aisha Taymur]] (1840–1902) Mısırda hayallar huqıqları ushın gúresken kórnekli jazıwshı hám dáslepki belsendilerdiń biri boldı. Taymurdıń jazbaları hayallar ústinen er adamlardıń húkimranlıǵın sınǵa alıp, hayallardıń intellektin hám mártligin maqtaǵan<ref>{{Web deregi | bet = 'A'isha Taymur – Accessing Muslim Lives| url = https://accessingmuslimlives.org/profile/aisha-taymur/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun | til = en-US}}</ref>. Jáne bir dáslepki musılman feminist belsendisi hám jazıwshısı [[Zaynab Fawwaz]] (1860–1914) bolǵan. Favvaz hayallardıń er adamlar menen sociallıq hám intellektual teńligi ushın gúresti hám ataqlı hayallardıń biografiyalarınan ibarat kitap jazdı<ref>{{Cite journal |last=Booth |first=Marilyn |date=1995 |title=Exemplary Lives, Feminist Aspirations: Zaynab Fawwāz and the Arabic Biographical Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/4183369 |journal=Journal of Arabic Literature |volume=26 |issue=1/2 |pages=120–146 |doi=10.1163/157006495X00120 |jstor=4183369 |issn=0085-2376|url-access=subscription }}</ref>. Mısırlı yurist [[Qasim Amin]], 1899-jılǵı «Hayallardı azat etiw» (Tahrir al-Mar'a) dep atalatuǵın pioner kitabınıń avtorı bolıp, ol kóbinese [[Mısırdaǵı feminizm|Mısır feministlik háreketiniń]] ákesi retinde sıpatlanadı. Óz miynetinde Amin sol dáwirdegi jámiyette tarqalǵan kóp hayallılıq ([[Poliginiya]]), xidjab hám [[purda]] (Islamdaǵı jınıs boyınsha segregaciya) sıyaqlı ayırım ámeliyatlardı sınǵa aldı. Ol bulardı Islamǵa tán emes hám Islamniń haqıyqıy ruwxına qarama-qarsı dep bahaladı. Onıń miyneti pútkil Islam hám [[Arab álemi]]ndegi hayallardıń siyasiy háreketlerine úlken tásir kórsetti hám búgingi kúnde de oqılıp, derek retinde keltirilip kelmekte. Qasim Aminniń zamanagóy Islam feministlik háreketlerine tásirine qaramastan, házirgi dáwir alımı [[Leila Ahmed]] onıń miynetlerin hám er adamdı orayǵa qoyǵan ([[Androcentrizm|androcentrik]]), hám [[Kolonializm|koloniallıq]] dep esaplaydı<ref>Leila Ahmed. Women and Gender in Islam. New Haven and London: Yale University Press, 1992. pp.155-163, 171, 179.</ref>. Mısırlı nationalist hám [[Islam modernizmi]]niń jaqlawshısı [[Muhammed Abduh|Muhammed Abdu]] onıń miynetindegi xidjabtıń hayallarǵa keri tásirleri haqqındaǵı bólimlerin ańsat jazǵan bolıwı múmkin<ref>Leila Ahmed. Women and Gender in Islam. New Haven and London: Yale University Press, 1992. pp.136-137.</ref><ref>Leila Ahmed. Women and Gender in Islam. New Haven and London: Yale University Press, 1992. pp.159,161.</ref>. Amin hátte hayallar haqqındaǵı kóplegen er adamlar tárepinen payda bolǵan nadurıs boljaw-túsiniklerdi keltirgen, mısalı hayallardıń muhabbattı seze almawı, hayallar kúyewleri joq waqıtta olar haqqında kereksiz gápler aytatuǵınlıǵı hám musılman nekeleri nadanılıq hám jınıslıqqa (sensuality) tiykarlanǵanlıǵı hám hayallardıń bunıń tiykarǵı deregi ekenligi haqqında jazǵan<ref>Leila Ahmed. Women and Gender in Islam. New Haven and London: Yale University Press, 1992. pp.157-159.</ref>. Biraq, Aminnen aldın óz jámiyetlerine feministlik sın pikirler bildirgen hayallar onsha tanımalı emes. Mısırdaǵı hayallar baspasózi bunday máselelerdi ele 1892-jılǵı birinshi sanlarınan baslap-aq kótere baslaǵan edi. Mısrlı, túrk, iranlı, siriyalı hám livanlı hayallar hám er adamlar onnan on jıl aldın-aq Evropanıń feministlik jurnalların oqıp, olardıń Jaqın Shıǵıs ushın áhmiyetin ulıwma baspasózde talqılap kelgen edi<ref>see "Great Ancestors: Women Asserting Rights in Muslim Contexts", by Farida Shaheed with Aisha L.F. Shaheed (London/Lahore: WLUML/Shirkat Gah, 2005) [http://www.wluml.org/english/pubsfulltxt.shtml?%5B87%5D=i-87-186208]</ref>. == Dúnyalıq xidjab kúni == {{main|Dúnyalıq xidjab kúni}} '''Dúnyalıq xidjab kúni''' — bul 2013-jılı bangladeshli amerikalı Nazma Xan tárepinen tiykar salınǵan jıllıq ilaj bolıp<ref>{{Web deregi | url = http://worldhijabday.com/| bet = World Hijab Day - Better Awareness. Greater Understanding. Peaceful World| qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161006192248/http://worldhijabday.com/| arxivsáne = 2016-jıl 6-oktyabr | url-status = live}}</ref>, ol hár jılı 1-fevral kúni dúnyanıń 140 mámleketinde ótkeriledi<ref>{{Web deregi | avtor = Participating Countries| url = http://worldhijabday.com/worldwidesupport/| bet = Worldwide Support| baspaxana = World Hijab Day| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160310102705/http://worldhijabday.com/worldwidesupport/| arxivsáne = 2016-jıl 10-mart | url-status = live}}</ref>. Onıń belgilengen maqseti — barlıq dinler hám hár túrli ortalıqlardan bolǵan hayal-qızlardı bir kún dawamında [[xidjab]] taǵıp kóriwge shaqırıw hám xidjabtıń ne ushın taǵılatuǵınlıǵı haqqında tálim beriw hám túsindiriw jumısların tarqatıw bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://worldhijabday.com/world-hijab-day-2013/| bet = World Hijab Day| baspaxana = worldhijabday.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{DEFAULTSORT:Islam feminizmi}} [[Kategoriya:Islam feminizmi| ]] [[Kategoriya:Feministlik teoriya]] [[Kategoriya:Islamda hayallar huqıqları]] [[Kategoriya:Islam menen baylanıslı tartıslar]] [[Kategoriya:Multimádeniy feminizm]] [[Kategoriya:Islamizm]] [[Kategoriya:Panislamizm]] [[Kategoriya:Postmodernizm]] [[Kategoriya:Globallasıw]] n6m9vf7wa5qxmdn3sb1hzs8ej418yis 0 34918 266115 215581 2026-08-17T19:45:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266115 wikitext text/x-wiki [[Fayl:There's_no_crying_in_baseball!_(4549295140)_2.jpg|alt=A small child hugs an older, injured child|nobaý|Qushaqlasıw — empatiyanıń keń tarqalǵan kórinisi]] '''Empatiya''' ádette basqa adamnıń kózqarasın qabıl etiw, túsiniw, seziw hám olardıń tájiriybesin bólisiw hám oǵan juwap beriw qábileti retinde súwretlenedi<ref>{{Cite journal|date=October 1991|title=The importance of empathy as an interviewing skill in medicine|url=https://archive.org/details/sim_jama_1991-10-02_266_13/page/1831|journal=JAMA|volume=266|issue=13|pages=1831–2|doi=10.1001/jama.1991.03470130111039|pmid=1909761}}</ref><ref name="Hall-2021">{{Cite journal|date=2021-01-02|title=How do laypeople define empathy?|journal=The Journal of Social Psychology|volume=161|issue=1|pages=5–24|doi=10.1080/00224545.2020.1796567|pmid=32870130}}</ref>. Degen menen, empatiyanıń basqa da (geyde qarama-qarsı) anıqlamaları bar, olarǵa negizinen basqalardı túsiniw menen baylanıslı sociallıq, kognitiv hám [[Emociya|emocional]] processler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi<ref name="Rothschild-2006">{{multiref2|{{cite book|vauthors=Rothschild B, Rand ML|year=2006|title=Help for the Helper: The psychophysiology of compassion fatigue and vicarious trauma|publisher=Norton|isbn=978-0-393-70422-8}}|{{cite journal | vauthors = Read H |title=A typology of empathy and its many moral forms |journal=Philosophy Compass |date=22 August 2019 |volume=14 |issue=10 |article-number=e12623 |doi=10.1111/phc3.12623|s2cid=202396600 }}|{{cite journal|title=The relationship of nursing students' spiritual care perspectives to their expressions of spiritual empathy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nursing-education_2009-11_48_11/page/597|last1=Chism|first1=Lisa Astalos|last2=Magnan|first2=Morris A.|journal=The Journal of Nursing Education|year=2009|volume=48|number=11|pages=597–605|publisher=S&P Global|location=United States|doi=10.3928/01484834-20090716-05 |pmid=19650610}}}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2019-05-04|title=Empathy present and future|journal=The Journal of Social Psychology|volume=159|issue=3|pages=225–243|doi=10.1080/00224545.2018.1477442|pmid=29781776}}</ref>. Empatiya kóbinese keń termin dep esaplanadı hám kognitiv empatiya, emocional (yamasa affektiv) empatiya, somatikalıq empatiya hám ruwxıy empatiya sıyaqlı anıǵıraq túsinikler hám kategoriyalarǵa bóliwge boladı. Empatiya ele de izertlenip atırǵan tema. Tiykarǵı izertlew tarawlarına empatiyanıń rawajlanıwı, empatiyanıń genetikası hám neyroilimi, túrler aralıq empatiya hám empatiyanıń buzılıwı kiredi. Ayırım izertlewshiler empatiyanı hár túrli usıllar arqalı ólshewge urınǵan, mısalı, qatnasıwshılar toltırıp, keyin juwaplarına qarap bahalanatuǵın sorawnamalar arqalı. Ózińdi basqa adam retinde elesletiw qábileti quramalı process bolıp tabıladı. Degen menen, basqalardaǵı emociyalardı tanıw tiykarǵı qábileti tuwma bolıwı múmkin<ref>Baird JD, Nadel L (April 2010). Happiness Genes: Unlock the Positive Potential Hidden in Your DNA. New Page Books. <nowiki>ISBN 978-1-60163-105-3</nowiki>.</ref> hám oǵan sanasız túrde erisiw múmkin. Empatiya spektrde jaylasqan, adam basqa adamǵa qarata kóbirek yamasa azıraq empatiyalı bolıwı múmkin hám empirikalıq izertlewler empatiyanı jaqsılay alatuǵın hár túrli aralasıwlardı qollap-quwatlaydı. Inglis tilindegi «empathy» sózi áyyemgi grek tilindegi ἐμπάθεια (empatheia, «fizikalıq súyispenshilik yamasa qumarlıq» mánisin ańlatadı) sózinen kelip shıqqan. Bul sóz ἐν (en, «ishinde, -da/-de») hám πάθος (pathos, «qumarlıq» yamasa «azap») sózlerinen kelip shıqqan. Teodor Lipps nemis estetikalıq termini Einfühlung di («seziniw») 1903-jılı psixologiyaǵa beyimlestirgen, al Edvard B. Titchener Einfühlung di 1909-jılı inglis tiline «empathy» dep awdarǵan. Házirgi grek tilinde εμπάθεια kontekstke baylanıslı alalawshılıq, zulımlıq, zıyankeslik yamasa jekkóriw mánilerin ańlatıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://el.glosbe.com/el/en/εμπάθεια| bet = εμπάθεια| jumıs = Glosbe| baspaxana = Glosbe dictionary| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-aprel }}</ref>. == Anıqlamalar == Inglis tiline kirip kelgennen baslap, empatiya izertlewshiler hám qarapayım adamlar arasında (geyde qarama-qarsı) anıqlamalardıń keń kólemine iye boldı<ref>{{Cite book|title=Altruism in Humans}}</ref><ref name="Lanzoni2018">{{Cite book|title=Empathy: a history|publisher=Yale University Press}}</ref>. Empatiya anıqlamaları qubılıslardıń keń kólemin óz ishine aladı, sonıń ishinde basqa adamlarǵa ǵamxorlıq etiw hám olarǵa járdem beriwge umtılıw, basqa adamnıń emociyalarına sáykes keletuǵın emociyalardı seziw, basqa adamnıń ne oylap atırǵanın yamasa sezip atırǵanın ańlaw hám ózi menen basqalar arasındaǵı ayırmashılıqlardı azaytıw. Empatiya basqa adamlardıń emocional jaǵdayların túsiniwdi óz ishine alǵanlıqtan, onıń táriyipleniwi emociyalardıń sıpatlanıw usılınan kelip shıǵadı. Mısalı, eger emociyalar dene sezimleri menen táriyiplense, onda basqanıń dene sezimlerin túsiniw empatiya ushın oraylıq dep esaplanadı. Ekinshi jaǵınan, eger emociyalar isenimler hám qálewlerdiń kombinaciyası menen táriyiplense, onda sol isenimler hám qálewlerdi túsiniw empatiya ushın áhmiyetlirek boladı. Paradigmalıq jaqtan, adam basqa adamnıń dawam etip atırǵan maqsetli háreketleriniń áhmiyetin, baylanıslı emocional jaǵdayların hám jeke qásiyetlerin tanıǵan adamǵa durıs hám qabıl etiwge bolatuǵın túrde dál tanıwın bildirgende empatiyanı kórsetedi. Bul quramalı adam emociyaları hám óz-ara qatnasıqların túsiniwge járdem beretuǵın empatiyaǵa degen názik kózqaras. Subektiv tájiriybelerdi moyınlaw empatiyaǵa qatnasqanda teńsalmaqlılıq hám túsiniwdiń zárúrligin ayqınlastıradı<ref>{{Cite journal|date=2003-06-01|title=Empathy as an Interpersonal Phenomenon|journal=Journal of Social and Personal Relationships|volume=20|issue=3|pages=267–284|doi=10.1177/0265407503020003001}}</ref>. Adamnıń basqa birewdiń dene sezimlerin yamasa emociyaların tanıw qábileti onıń eliklew qábiletleri menen baylanıslı hám basqa adamda kórgen dene qozǵalısları hám bet mimikaların óziniń sol sáykes qozǵalıslardı yamasa mimikalardı payda etiw sezimleri menen baylanıstırıwdıń tuwma qábiletine tiykarlanǵan bolıp kórinedi<ref>{{Cite journal|title=What imitation tells us about social cognition: a rapprochement between developmental psychology and cognitive neuroscience|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=358|issue=1431|pages=491–500|date=March 2003|pmid=12689375|pmc=1351349|doi=10.1098/rstb.2002.1261}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] [[Kategoriya:Webarxiv úlgisi wayback siltemeleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ g9b080w4zdfszi0rt4jhg3pg6ra5c9r 266302 266115 2026-08-18T01:17:24Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266302 wikitext text/x-wiki [[Fayl:There's_no_crying_in_baseball!_(4549295140)_2.jpg|alt=A small child hugs an older, injured child|nobaý|Qushaqlasıw — empatiyanıń keń tarqalǵan kórinisi]] '''Empatiya''' ádette basqa adamnıń kózqarasın qabıl etiw, túsiniw, seziw hám olardıń tájiriybesin bólisiw hám oǵan juwap beriw qábileti retinde súwretlenedi<ref>{{Cite journal|date=October 1991|title=The importance of empathy as an interviewing skill in medicine|url=https://archive.org/details/sim_jama_1991-10-02_266_13/page/1831|journal=JAMA|volume=266|issue=13|pages=1831–2|doi=10.1001/jama.1991.03470130111039|pmid=1909761}}</ref><ref name="Hall-2021">{{Cite journal|date=2021-01-02|title=How do laypeople define empathy?|journal=The Journal of Social Psychology|volume=161|issue=1|pages=5–24|doi=10.1080/00224545.2020.1796567|pmid=32870130}}</ref>. Degen menen, empatiyanıń basqa da (geyde qarama-qarsı) anıqlamaları bar, olarǵa negizinen basqalardı túsiniw menen baylanıslı sociallıq, kognitiv hám [[Emociya|emocional]] processler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi<ref name="Rothschild-2006">{{multiref2|{{cite book|vauthors=Rothschild B, Rand ML|year=2006|title=Help for the Helper: The psychophysiology of compassion fatigue and vicarious trauma|url=https://archive.org/details/helpforhelperpsy0000roth|publisher=Norton|isbn=978-0-393-70422-8}}|{{cite journal | vauthors = Read H |title=A typology of empathy and its many moral forms |journal=Philosophy Compass |date=22 August 2019 |volume=14 |issue=10 |article-number=e12623 |doi=10.1111/phc3.12623|s2cid=202396600 }}|{{cite journal|title=The relationship of nursing students' spiritual care perspectives to their expressions of spiritual empathy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nursing-education_2009-11_48_11/page/597|last1=Chism|first1=Lisa Astalos|last2=Magnan|first2=Morris A.|journal=The Journal of Nursing Education|year=2009|volume=48|number=11|pages=597–605|publisher=S&P Global|location=United States|doi=10.3928/01484834-20090716-05 |pmid=19650610}}}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2019-05-04|title=Empathy present and future|journal=The Journal of Social Psychology|volume=159|issue=3|pages=225–243|doi=10.1080/00224545.2018.1477442|pmid=29781776}}</ref>. Empatiya kóbinese keń termin dep esaplanadı hám kognitiv empatiya, emocional (yamasa affektiv) empatiya, somatikalıq empatiya hám ruwxıy empatiya sıyaqlı anıǵıraq túsinikler hám kategoriyalarǵa bóliwge boladı. Empatiya ele de izertlenip atırǵan tema. Tiykarǵı izertlew tarawlarına empatiyanıń rawajlanıwı, empatiyanıń genetikası hám neyroilimi, túrler aralıq empatiya hám empatiyanıń buzılıwı kiredi. Ayırım izertlewshiler empatiyanı hár túrli usıllar arqalı ólshewge urınǵan, mısalı, qatnasıwshılar toltırıp, keyin juwaplarına qarap bahalanatuǵın sorawnamalar arqalı. Ózińdi basqa adam retinde elesletiw qábileti quramalı process bolıp tabıladı. Degen menen, basqalardaǵı emociyalardı tanıw tiykarǵı qábileti tuwma bolıwı múmkin<ref>Baird JD, Nadel L (April 2010). Happiness Genes: Unlock the Positive Potential Hidden in Your DNA. New Page Books. <nowiki>ISBN 978-1-60163-105-3</nowiki>.</ref> hám oǵan sanasız túrde erisiw múmkin. Empatiya spektrde jaylasqan, adam basqa adamǵa qarata kóbirek yamasa azıraq empatiyalı bolıwı múmkin hám empirikalıq izertlewler empatiyanı jaqsılay alatuǵın hár túrli aralasıwlardı qollap-quwatlaydı. Inglis tilindegi «empathy» sózi áyyemgi grek tilindegi ἐμπάθεια (empatheia, «fizikalıq súyispenshilik yamasa qumarlıq» mánisin ańlatadı) sózinen kelip shıqqan. Bul sóz ἐν (en, «ishinde, -da/-de») hám πάθος (pathos, «qumarlıq» yamasa «azap») sózlerinen kelip shıqqan. Teodor Lipps nemis estetikalıq termini Einfühlung di («seziniw») 1903-jılı psixologiyaǵa beyimlestirgen, al Edvard B. Titchener Einfühlung di 1909-jılı inglis tiline «empathy» dep awdarǵan. Házirgi grek tilinde εμπάθεια kontekstke baylanıslı alalawshılıq, zulımlıq, zıyankeslik yamasa jekkóriw mánilerin ańlatıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://el.glosbe.com/el/en/εμπάθεια| bet = εμπάθεια| jumıs = Glosbe| baspaxana = Glosbe dictionary| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-aprel }}</ref>. == Anıqlamalar == Inglis tiline kirip kelgennen baslap, empatiya izertlewshiler hám qarapayım adamlar arasında (geyde qarama-qarsı) anıqlamalardıń keń kólemine iye boldı<ref>{{Cite book|title=Altruism in Humans}}</ref><ref name="Lanzoni2018">{{Cite book|title=Empathy: a history|year=2018|url=https://archive.org/details/empathyhistory0000lanz|publisher=Yale University Press}}</ref>. Empatiya anıqlamaları qubılıslardıń keń kólemin óz ishine aladı, sonıń ishinde basqa adamlarǵa ǵamxorlıq etiw hám olarǵa járdem beriwge umtılıw, basqa adamnıń emociyalarına sáykes keletuǵın emociyalardı seziw, basqa adamnıń ne oylap atırǵanın yamasa sezip atırǵanın ańlaw hám ózi menen basqalar arasındaǵı ayırmashılıqlardı azaytıw. Empatiya basqa adamlardıń emocional jaǵdayların túsiniwdi óz ishine alǵanlıqtan, onıń táriyipleniwi emociyalardıń sıpatlanıw usılınan kelip shıǵadı. Mısalı, eger emociyalar dene sezimleri menen táriyiplense, onda basqanıń dene sezimlerin túsiniw empatiya ushın oraylıq dep esaplanadı. Ekinshi jaǵınan, eger emociyalar isenimler hám qálewlerdiń kombinaciyası menen táriyiplense, onda sol isenimler hám qálewlerdi túsiniw empatiya ushın áhmiyetlirek boladı. Paradigmalıq jaqtan, adam basqa adamnıń dawam etip atırǵan maqsetli háreketleriniń áhmiyetin, baylanıslı emocional jaǵdayların hám jeke qásiyetlerin tanıǵan adamǵa durıs hám qabıl etiwge bolatuǵın túrde dál tanıwın bildirgende empatiyanı kórsetedi. Bul quramalı adam emociyaları hám óz-ara qatnasıqların túsiniwge járdem beretuǵın empatiyaǵa degen názik kózqaras. Subektiv tájiriybelerdi moyınlaw empatiyaǵa qatnasqanda teńsalmaqlılıq hám túsiniwdiń zárúrligin ayqınlastıradı<ref>{{Cite journal|date=2003-06-01|title=Empathy as an Interpersonal Phenomenon|journal=Journal of Social and Personal Relationships|volume=20|issue=3|pages=267–284|doi=10.1177/0265407503020003001}}</ref>. Adamnıń basqa birewdiń dene sezimlerin yamasa emociyaların tanıw qábileti onıń eliklew qábiletleri menen baylanıslı hám basqa adamda kórgen dene qozǵalısları hám bet mimikaların óziniń sol sáykes qozǵalıslardı yamasa mimikalardı payda etiw sezimleri menen baylanıstırıwdıń tuwma qábiletine tiykarlanǵan bolıp kórinedi<ref>{{Cite journal|title=What imitation tells us about social cognition: a rapprochement between developmental psychology and cognitive neuroscience|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=358|issue=1431|pages=491–500|date=March 2003|pmid=12689375|pmc=1351349|doi=10.1098/rstb.2002.1261}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] [[Kategoriya:Webarxiv úlgisi wayback siltemeleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ lutgb7peu8if039bpbbml8jbhd7ldgo 0 34921 266317 215583 2026-08-18T01:27:29Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266317 wikitext text/x-wiki [[Fayl:New York Public Library, Spencer Collection Turk. MS. 3 Siyar-i Nabî fol. 230r Abu Hudhayfa ibn Utba tells As'ad ibn Zurara he has become Muslim.jpg|thumb|[[Abu Hudhayfa ibn Utba]] (ońda) [[As'ad ibn Zurara]]ǵa [[Musılmanlar|musılman]] bolǵanın aytıp atırǵanı súwretlengen islam miniatyurası; onıń úyi taza (dástúriy hám ámeliy jaqtan) hám pıshıq jasaytuǵın orın retinde kórsetilgen, bul Islamniń vizual belgisi esaplanadı.]] «<nowiki/>[[Pıshıq]]<nowiki/>» kóplegen [[musılmanlar]] tárepinen «eń tiykarǵı úy haywanı» dep esaplanadı<ref name="Campo" /> hám óziniń tazalıǵı ushın húrmetke iye. Basqa kóplegen haywanlardan parqlı túrde, [[Shariat|islam nızamı]] pıshıqlardı dástúriy jaqtan taza dep esaplaydı hám pıshıqlarda [[bereket]] bar dep biledi<ref>{{Cite AV media |url= |title=Are cats pure? Mufti Menk |date=2022-09-06 |last=Mufti Menk |access-date=2024-08-30 |via=YouTube}}</ref><ref name="ei3">{{EI3|last=Eisenstein|first= H. |year=2015 |title= Cat |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_27599}}</ref>. Bul pıshıqlardıń úylerge hám, hátte, [[meshit]]lerge erkin kiriwine ruxsat beredi. Pıshıqlar [[musılman álemi|musılman mámleketlerinde]] eń keń tarqalǵan úy haywanı dep esaplanadı<ref name="Campo">{{cite book |last=Campo |first=Juan Eduardo |year=2009 |title=Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-5454-1 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/131 131]}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Cat outside Gazi Husrev-Bey Mosque (6086909198).jpg|thumb|[[Sarayevo]]daǵı (Bosniya hám Gercegovina) [[Gazi Husrev-beg meshiti]]niń háwlisindegi [[Dala pıshıǵı|jabayı pıshıq]]]][[Fayl:Interior of a school in Cairo (detail).jpg|upright|thumb|Kairdegi imamnıń qasında jastıqta dem alıp atırǵan pıshıq, [[John Frederick Lewis]] súwreti]]{{Islam}} Amerikalı shayır hám sayaxatshı-avtor [[Bayard Taylor]] (1825–1878) pıshıqlar erkin júretuǵın [[Siriya]] emlewxanasın kórgeninde júdá hayran qalǵan. Úy pıshıqları baspana hám awqat penen támiynlengen bul mákeme gúzetshilerdiń aylıǵı, [[veterinariya xızmeti]] hám [[pıshıq awqatı]] menen birge [[waqıp]] qarjıları esabınan qarjılandırılǵan. Kairde jasaǵan britaniyalı shıǵıstanıwshı [[Edward William Lane]] (1801–1876) XIII ásirdegi mısırlı sultan [[Biybars]] tárepinen dúzilgen pıshıqlar baǵın táriyplegen<ref name="Campo" />. [[Wilfred Thesiger]] óziniń «Batpaqlıq arablar» (The Marsh Arabs) kitabında [[Mesopotamiya batpaqlıqları]]ndaǵı awıllarda pıshıqlardıń jámiyetlik imaratlarǵa erkin kiriwine ruxsat berilgenin hám hátte, olardıń baǵılǵanın atap ótedi<ref>{{cite book |last=Thesiger |first=Wilfred |author-link=Wilfred Szeniger |year=1964 |title=The Marsh Arabs |publisher=Longmans |location=London}}</ref>. Skladlardı hám azıq-awqat qoymaların zıyanlı jánliklerden qorǵawdan tıs, pıshıqlar qaǵazǵa tiykarlanǵan arab-islam mádeniyatlarında kitaplardı joq etetuǵın tıshqanlardı awlaǵanı ushın joqarı bahalanǵan. Sol sebepli, pıshıqlar súwretlerde kóbinese islam alımları hám bibliofiller menen birge kórsetiledi. == Gigiyena hám pishiw == Islam dástúrinde pıshıqlar tazalıǵı ushın húrmetlenedi. Olar [[musılman tazalıq fıqıhı|dástúriy jaqtan taza]] dep esaplanadı, sol sebepli olardıń úylerge<ref name=Campo/> hám hátte [[Masjid al-Haram]]dı qosıp esaplaǵanda meshitlerge kiriwine ruxsat berilgen. Pıshıqlar jegen awqat [[hadal]] dep esaplanadı, yaǵnıy olardıń awqatqa tiyiwi musılmanlar ushın ol awqattı jewge tıyım salmaydı, sonday-aq pıshıqlar ishken suw [[dáret]] (musılmanlar tárepinen islenetuǵın tazalanıw) ushın ruxsat etiledi<ref name=Campo/>. [[Musılman alımları]] haywanlardı [[pishiw]] máselesinde hár túrli pikirde. Biraq, kópshiligi «eger pıshıqtı pishiwde qanday da bir payda bolsa hám bul onıń ólimine sebep bolmasa», buǵan ruxsat beriledi dep esaplaydı<ref name=Saed>{{cite book |last=Abdul-Rahman |first=Muhammad Saed |year=2004 |title=Islam: Questions and Answers—Jurisprudence and Islamic Rulings: General and Transactions, Part 1 |chapter=Chapter 13: Transactions ''Animal Rights'' |publisher=MSA Publication Limited |location=[[Herne Hill]], London, UK |isbn=1-86179-411-8 |volume=22 |pages=323–325 |chapter-url=https://archive.org/details/islamquestionsan22muha/page/n339 |chapter-url-access=limited}}</ref>. XX ásirdegi saudiya arabstanlı [[Vaxhabiylik|vaxhabiy]] [[imam]] [[Muhammad ibn al Uthaymeen]] mınanday degen: {{blockquote|Eger pıshıqlar júdá kóp bolsa hám olar qolaysızlıq tuwdırsa hám de operaciya olarǵa zıyan keltirmese, bunda hesh qanday jaman nárse joq, sebebi bul olardı jaratılǵannan keyin óltiriwden jaqsıraq. Biraq pıshıqlar ápiwayı pıshıqlar bolsa hám olar hesh qanday qolaysızlıq tuwdırmasa, bálki, olardı óz betinshe kóbeyiwine qaldırıw jaqsıraq bolar<ref name=Saed/>.}} == Muezza == Bir gúrrińge bola, Muxammed payǵambardıń Muezza (yamasa Muizza; {{langx|ar|معزة}}) degen pıshıǵı bolǵan. Namazǵa tayarlanıp júrgende, Muxammed óziniń namaz kiyiminde Muezzanı kórip qalıp, pıshıqtı tınıshsızlandırmaw ushın kiyimniń jeńin kesip taslaydı<ref name=Muezza1>{{cite book |year=2004 |last=Geyer |first=Georgie Anne |title=When Cats Reigned Like Kings: On the Trail of the Sacred Cats |publisher=Andrews McMeel Publishing |location=[[Kansas City, Missouri]] |isbn=0-7407-4697-9 |page=28 |url=https://archive.org/details/whencatsreignedl00geor |url-access=registration |quote=In still another charming legend about the Prophet, one day his favorite cat Muezza bowed to thank him for some kind favor and, by this story, Muhammad then passed his hand down three times the length of the animal's back, giving to it—and to all cats evermore—the enviable capacity always to land squarely on their feet.}}</ref><ref>{{cite book |last=Stall |first=Sam |year=2007 |title=100 Cats Who Changed Civilization: History's Most Influential Felines |publisher=Quirk Books |isbn=978-1-59474-163-0 |page=40 |url=https://books.google.com/books?id=coXIF8WbEKEC&pg=PA40}}</ref>. Biraq hesh qanday [[hádis]]te bunday pıshıq yamasa waqıya haqqında esletpe joq<ref>{{Web deregi | familiya = Motala| at = Moulana Suhail| sáne = 2020-jıl 25-noyabr | bet = Did Nabi (sallallahu 'alayhi wa sallam) have a cat named Muezza?| url = https://hadithanswers.com/did-nabi-sallallahu-alayhi-wa-sallam-have-a-cat-named-muezza/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-mart | jumıs = Hadith Answers| til = en-GB}}</ref>, bul bolsa kóplegen musılmanlardıń bul waqıyanı nadurıs dep esaplawına alıp keldi<ref name="Muezza-2020">{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 9-oktyabr | bet = The Prophet's cat Muezza| url = https://islamicportal.co.uk/the-prophets-cat-muezza/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-mart | jumıs = Islamic Portal| til = en-GB}}</ref>. [[Assim Al-Hakeem]], súnniy ruwxanıyı, Muezza haqqındaǵı sorawǵa mınanday túsindirme beredi<ref>{{Cite AV media |url= |title=Did Prophet have a cat named Muezza? Is having cats as pets a sunnah? - Assim al hakeem |date=2022-04-20 |last=assimalhakeem |access-date=2024-08-30 |via=YouTube}}</ref>: {{blockquote|Biraq payǵambardıń pıshıǵı bolǵan hám ol oǵan «Muizza» dep at bergen hám payǵambar mınanı yamasa ananı isledi dep aytıw — bulardıń barlıǵı mánisiz hám tiykarsız nárseler.}} [[Sayyed Mohammad Al-Musawi]], shia ruwxanıyı da Muezza haqqındaǵı sorawǵa mınanday juwap beredi<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 6-oktyabr | bet = I have heard that Rasulullah (saw) had a cat by the name of Muezza. Is this correct?| url = https://www.al-islam.org/ask/i-have-heard-that-rasulullah-saw-had-a-cat-by-the-name-of-muezza-is-this-correct| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-avgust | jumıs = www.al-islam.org| til = en}}</ref>: {{blockquote|Payǵambardıń úyindegi pıshıqtıń atı haqqındaǵı gúrriń súnniy kitaplarında ushırasadı, biraq men onı elege shekem biziń shia kitaplarımızdan taba almadım. Bul hesh qanday parq qılmaydı, sebebi bizde bar bolǵan xadisler úyde pıshıq baǵıwǵa ruxsat beriw boyınsha isenimli (saqıy) bolıp tabıladı.}} Muezza haqqındaǵı gúrriń haqıyqat yamasa toqıma bolıwına qaramastan, [[Hádis|hádislerde]] haywanlarǵa mehir kórsetiwdiń áhmiyeti haqqında aytılǵan hám bul sawap penen sıylıqlanadı, sonday-aq haywanlarǵa qatal múnásibette bolıw ǵarǵaladı. Muxammed payǵambar pıshıqlardı kemsitiwshilerdi sınǵa alǵanı málim<ref>{{Web deregi | bet = حديث الرسول عن القطط - حديث شريف [Hadith of the Messenger about cats - Hadith Sharif]| url = https://hadeethshareef.com/b/%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%B7| sáne = 2021-jıl 11-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart | jumıs = hadeethshareef.com| til = ar| citata = عُذِّبَتِ امْرَأَةٌ في هِرَّةٍ سَجَنَتْها حتَّى ماتَتْ، فَدَخَلَتْ فيها النَّارَ، لا هي أطْعَمَتْها ولا سَقَتْها، إذْ حَبَسَتْها، ولا هي تَرَكَتْها تَأْكُلُ مِن خَشاشِ الأرْضِ [Bir hayal pıshıqtı ólgenine shekem qamap qoyǵanı ushın qıynaldı. Sol sebepli ol Tozaqqa kirdi. Ol pıshıqtı qamap qoyǵan waqtında oǵan awqat ta bermedi, suw da bermedi hám onıń jerdegi jánliklerdi jewine de jol qoymadi.]}}</ref>. == Qosımsha qarań == {{Portal|Pıshıqlar|Islam}} * [[Pıshıqlardıń mádeniy súwretleniwi]] * [[Istanbuldaǵı jabayı pıshıqlar]] * [[Adam hám pıshıqtıń óz-ara baylanısı]] * [[Áyyemgi dúnyadaǵı haywanlardıń etikalıq statusı]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.thegreatcat.org/history-of-the-cat-in-the-dark-ages-part-6/ Islamdaǵı pıshıq tariyxı] [[Kategoriya:Úy haywanı retinde pıshıqlar]] [[Kategoriya:Islamdaǵı haywanlar]] [[Kategoriya:Pıshıqlar haqqındaǵı folklor]] [[Kategoriya:Dindegi pıshıqlar]] 5k6dkxdpcbed8svdxfu9vv3tlmb3gz7 0 34922 266241 243399 2026-08-18T00:21:16Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266241 wikitext text/x-wiki {{Qısqasha sıpatlama|Islamnıń keńirek diniy tekstleri}} {{Islam |isenimler |width=22.0em<!--to match sidebar immediately below-->}} '''Islamiy muqaddes kitaplar''' - [[musılmanlar]] tárepinen ilahiy áhmiyetke iye dep tán alınatuǵın bir qatar diniy tekstler bolıp tabıladı. Olar [[Alla]] tárepinen túrli payǵambarlar hám rasullar arqalı túsirilgen dep esaplanadı hám olardıń hámmesi [[Quran|Qurannan]] aldın payda bolǵan. Wahiy sıpatında haqıyqıy dep tán alınatuǵın kitaplar arasında Quranda atı atalǵan úshewi bar: ''Tawrat'' ([[Izrail]] áwladları arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa berilgen), ''Zabur'' (Dawıtqa berilgen) hám ''{{tlit|ar|Injil}}'' (Isaǵa berilgen). Bunnan tısqarı, Quranda Ibrahim betleri hám Muwsa betleri, sonday-aq, ayırım rasullarǵa berilgen ayrıqsha wahiyler hám hidayatlar da tilge alınadı. [[Fayl:Qur'anic Manuscript - 3 - Hijazi script.jpg|thumb|upright=1.2|VII ásirdiń aqırlarına tiyisli ''vellumda'' jazılǵan dáslepki Quran qoljazbası]] Musılmanlar [[Quran|Qurandı]] [[Muxammed|Muhammed payǵambarǵa]] túsirilgen Allanıń insaniyat ushın sońǵı wáhiyi dep biledi hám sol sebepli onı burınǵı muqaddes jazıwlardıń, sonıń ishinde, Injil hám Tawrattıń (Bibliya) juwmaǵı hám tastıyıqlanıwı dep esaplaydı<ref>{{Cite encyclopedia |title=Holy Books |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |last=Glasse |first=Cyril}}</ref>. Usı kóz-qarasta Quranǵa berilgen ústin áhmiyetke qaramastan, burınǵı Ibrahim jazıwlarınıń haqıyqatlıǵına iseniw Islamdaǵı iymannıń altı shártinen biri bolıp tabıladı. Biraq ózin musılman dep esaplaytuǵın adamlardıń kópshiligi ushın bul isenim dárejesi {{Transliteration|ar|[[tahrif]]}} túsinigi menen sheklenedi. Quran táfsirindegi {{Transliteration|ar|tafsir al-Qur'an bi-l-Kitab}} ({{langx|ar|تفسير القرآن بالكتاب}}) atlı islam metodologiyası Qurandı Bibliya arqalı talqılawdı názerde tutadı<ref name="McCoy2021">{{Cite book |last=McCoy |first=R. Michael |url=https://brill.com/display/book/9789004466821/front-8.xml |title=Interpreting the Qurʾān with the Bible (Tafsīr al-Qurʾān bi-l-Kitāb) |date=2021-09-08 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-46682-1 |language=en}}</ref>. Bul jantasıw Qurandı sáwlelendiriw hám onı túsindiriwde tereńirek táfsiriy mazmun beriw maqsetinde Bibliyanıń kanonikalıq arabsha nusqaların, sonıń ishinde, Tawrat hám Injildi qollanadı. Bibliya hám Quran tekstlerin óz-ara sáykeslestirgen belgili musılman {{Transliteration|ar|mufassirun}} (pikir bildiriwshiler) qatarına al-Andaluslı Abu al-Hakam Abd al-Salam ibn al-Isbili, Ibrahim bin Umar bin Hasan al-Biqa'i<ref name="McCoy2021" />, Hamid al-Din al-Kirmani hám de Ixvon as-Safo kiredi<ref>{{cite journal |last1=Mc Laughlin |first1=Fiona |date=2018 |title=Fallou Ngom, Muslims beyond the Arab World: The Odyssey of ʿAjamī and the Murīdiyya, AAR Religion, Culture, and History (New York: American Academy of Religion and Oxford University Press, 2016). Pp. 336. $105.00 cloth. ISBN: 9780190279868 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/fallou-ngom-muslims-beyond-the-arab-world-the-odyssey-of-ajami-and-the-muridiyya-aar-religion-culture-and-history-new-york-american-academy-of-religion-and-oxford-university-press-2016-pp-336-10500-cloth-isbn-9780190279868/1BFAB0E589221E16BE3172407BF75DD1 |department=Review |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=50 |issue=4 |pages=826–828 |doi=10.1017/S0020743818001083 |url-access=subscription}}</ref>. == Iri kitapları == === Quran === {{Main|Quran}} Quran - [[Islam|Islamnıń]] oraylıq diniy teksti bolıp, [[musılmanlar]] onı ''[[Alla]]'' ({{langx|ar|الله}}) tárepinen túsirilgen wahiy dep biledi<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |title=Qurʼān |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |url=https://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran |access-date=2007-11-04 |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |date=2007 |author-link=Seyyed Hossein Nasr}}</ref>. Quran birqansha bablarǵa ([[Súre|súreler]]) bólingen bolıp, olar óz náwbetinde [[Ayat|ayatlarǵa]] bólingen. Musılmanlar Quran Alla tárepinen [[Muxammed|Muhammedke]] [[Rux|Jábreyil]] (Gabriel) perishte arqalı awızsha tárizde<ref name="Lambert">{{cite book |last1=Lambert |first1=Gray |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 |title=The Leaders Are Coming! |date=2013 |publisher=WestBow Press |isbn=9781449760137 |page=287}}</ref><ref name="Williams & Drew">{{cite book |author1=Roy H. Williams |title=Pendulum: How Past Generations Shape Our Present and Predict Our Future |url=https://archive.org/details/pendulumhowpastg0000will |author2=Michael R. Drew |date=2012 |publisher=Vanguard Press |isbn=9781593157067 |page=[https://archive.org/details/pendulumhowpastg0000will/page/n162 143]}}</ref>, shama menen 23 jıl dawamında, 609-jıldıń aqırlarınan baslap, yaǵniy Muhammedtiń 39 jasınan onıń ólgen jılı - 632-jılǵa shekem túsirilgenine isenedi<ref name="Britannica" /><ref name="LivRlgP338">{{cite book |last=Fisher |first=Mary Pat |title=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |date=1997 |publisher=I.B. Tauris Publishers |page=338}}</ref><ref>{{qref|17|106|b=y}}</ref>. Musılmanlar Qurandı Muhammedtiń eń áhmiyetli ájayıbatı, onıń payǵambar ekenliginiń dáliyli<ref>{{cite book |last=Peters |first=F.E. |url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc01pete/page/12 |title=The Words and Will of Allah |date=2003 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-11461-7 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc01pete/page/12 12–13]}}</ref> hám de Adam ataǵa túsirilgen xabarlar menen baslanǵan hám Muhammed penen juwmaqlanǵan iláhiy xabarlar dizbeginiń juwmaǵı dep esaplaydı. Quran klassikalıq arab ádebiyatınıń eń ullı shıǵarması sıpatında keń túrde tán alınadı<ref>{{cite book |last=Patterson |first=Margot |url=https://books.google.com/books?id=Lt60_e69bPUC&pg=PA10 |title=Islam Considered: A Christian View |date=2008 |publisher=[[Liturgical Press]] |isbn=978-0-8146-1915-5 |page=10}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ali |first1=Mir Sajjad |url=https://books.google.com/books?id=smfe1CdTRRYC&pg=PA24 |title=Islam and Indian Muslims |last2=Rahman |first2=Zainab |date=2010 |publisher=Guan Publishing House |isbn=978-81-7835-805-5 |page=24}}, citing [[N. J. Dawood]]'s judgement.</ref><ref>{{cite book |last=Jones |first=Alan |title=The Koran |url=https://archive.org/details/koran0000unse_i5u8 |date=1994 |publisher=Everyman Paperback |isbn=1842126091 |location=London |quote="(opening page) Its outstanding literary merit should also be noted: it is by far, the finest work of Arabic prose in existence."}}</ref><ref>{{cite book |last=Arberry |first=Arthur J. |author-link=Arthur John Arberry |title=The Koran Interpreted: A Translation |title-link=The Koran Interpreted |date=1996 |publisher=Simon and Schuster |isbn=0684825074 |location=London |page=[https://archive.org/details/koraninterpreted00ajar/page/n198 191] |quote="It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it." |orig-date=1956}}</ref>. === ''Tawrat'' (Torah) === {{Main|Islamda tawrat}} [[Fayl:Open Torah Case with Scroll.jpg|thumb|Ashıq Tawrat qabınıń ishindegi oramlı qoljazba]] ''[[Tawrat]]'' (sonday-aq, {{tlit|ar|Tawrah}} yamasa {{tlit|ar|Taurat}}; {{langx|ar|توراة}}) - islamiy kontekstte Tawrattıń arabsha atı bolıp, [[musılmanlar]] onı [[Alla]] tárepinen Izrail perzentleri arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa berilgen muqaddes kitap dep iseniledi. {{tlit|ar|Tawrat}}qa baylanıslı ráwiyatlar haqqında sóz bolǵanda, musılmanlar onı tek ǵana Pentateux penen emes, al ''Ibraniyshe Muqaddes Kitaptıń'' basqa kitapları, sonday-aq, Talmud hám Midrash jazıwları menen de ayqınlastırǵan<ref>{{cite book |last=Lang |first=Isabel |title=Intertextualität als hermeneutischer Zugang zur Auslegung des Korans: Eine Betrachtung am Beispiel der Verwendung von Israiliyyat in der Rezeption der Davidserzählung in Sure 38: 21-25 |date=31 December 2015 |publisher=Logos Verlag Berlin GmbH |isbn=9783832541514 |page=98 |language=de}}</ref>. === ''Zabur'' (Zaburlar) === {{Main|Zabur}} [[Fayl:Psalms scroll.PNG|thumb|Zaburlar oramı]] Quranda {{tlit|ar|Zabur}} tilge alınadı hám ol ''Zaburlar kitabı'' sıpatında talqılanadı<ref>{{Web deregi | bet = Zabur - Oxford Islamic Studies Online| url = http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2548| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180726072533/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2548| arxivsáne = 2018-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-iyul | jumıs = www.oxfordislamicstudies.com| til = en}}</ref>; ol Dawıtqa (Dawıt patsha) túsirilgen muqaddes jazıw dep kórsetiledi. Ilimpazlar Zaburdı kóbinese nızam shıǵarıwshı kitaptan góre, muqaddes hám alǵıs qosıqlar sıpatında túsingen<ref>{{cite encyclopedia |title=Psalms |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]}}</ref>. Házirgi Zaburlar da kóplegen musılman ilimpazlar tárepinen tilge alınıp kelinbekte<ref>{{cite book |last=Lings |first=Martin |author-link=Martin Lings |title=Mecca, from Before Genesis Until Now}}</ref><ref>{{cite book |last=Malik |first=Abdul |title=In Thy Seed}}</ref>. {{qref|21|105|b=yl}} hám {{Bibleverse|Psalm|37:29}} mazmunı jaǵınan bir-birine tuwrıdan-tuwrı sáykes keledi<ref>{{Web deregi | bet = Psalms - Oxford Islamic Studies Online| url = http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1887| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180726072614/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1887| arxivsáne = 2018-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-iyul | jumıs = www.oxfordislamicstudies.com| til = en}}</ref>. === ''Injil'' (Gospel) === {{Main|Islamda Injil}} {{tlit|ar|Injil}} Quranǵa muwapıq, ''Isa alayhissalamǵa'' túsirilgen muqaddes kitap. Kóplegen alımlar hám musılmanlar bunı Jańa Ahdqa emes, al Isa alayhissalamǵa Allanıń sózi sıpatında berilgen tiykarǵı Injilge isharat dep biledi<ref>{{Cite book |last=Ali |first=Abdullah Yusuf |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.135657/page/n349/mode/2up |title=The Holy Qur-an |date=1938}}</ref>. == Qosımsha muqaddes kitapları == Quranda bir qatar qosımsha kitaplar, wáhiyler, hidayat hám hikmet derekleri haqqında da atap ótilgen. === Ibrahim betleri === Ibrahim betleri ({{langx|ar|صحف إبراهيم|links=no}}, {{tlit|ar|Ṣuḥuf ʾIbrāhīm}}){{efn|Alternativleri: {{langx|ar|صُحُفِ إِبْرَاهِيم}} {{tlit|ar|Ṣuḥufi ʾIbrāhīm}} yamasa {{lang|ar|الصُّحُفِ ٱلْأُولَىٰ}} {{tlit|ar|Aṣ-Ṣuḥufi 'l-Ūlā}}}} - «Dáslepki Wáhiy kitaplar») Ibrahimge túsirilgen eń áyyemgi muqaddes kitaplardan biri sıpatında tán alınadı<ref>{{qref|87|19|b=y}}</ref>. Olar ádette "betler" dep atalǵan bolsa da, kóplegen dilmashlar arabsha ''suhuf'' sózin «kitaplar» dep awdarǵan<ref name="yusuf">{{cite book |last=Ali |first=Abdullah Yusuf |author-link=Abdullah Yusuf Ali |title=The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary |title-link=The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary}}{{Page needed|date=March 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Pickthall |first=Marmaduke |author-link=Marmaduke Pickthall |title=The Meaning of the Glorious Koran |title-link=The Meaning of the Glorious Koran}}</ref>. Quranda «muqaddes kitaplar»ǵa silteme beriwshi ayat {{qref|87|18-19|pl=y}}da ushırasadı; onda olar Muwsa betleri menen birgelikte «Dáslepki Wáhiy kitaplar» sıpatında tilge alınǵan. === Muwsa betleri === Muwsa betleri ({{langx|ar|صُحُفِ مُوسَىٰ|links=no}}, {{tlit|ar|Ṣuḥuf Mūsā}}) Quranda eki márte tilge alınǵan áyyemgi muqaddes kitaplar toplamı. Olar [[Islam|Islamnıń]] diniy tekstleri quramına kiredi. Iordaniyalı alım hám filosofiya ilimleri professorı Ǵaziy bin Muhammed «Muwsa betlerin» Tawrat penen birdey dep esaplaydı<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tZNsEAAAQBAJ&dq=Ghazi+ibn+Muhammad+scrolls+of+moses&pg=PT15 |title=A Thinking Person's Guide to Islam: The Essence of Islam in 12 Verses from the Qur'an |date=2018 |publisher=Turath |isbn=9781906949648}}</ref>. Basqalar bolsa olardıń «Qudaydıń urısları kitabı»na baylanıslı bolıwı múmkinligin aytadı<ref name="yusuf" />, bul Eski Ahd yamasa Tanaxtaǵı «Sanlar Kitabı»nda tilge alınǵan joǵalǵan tekst bolıp tabıladı<ref>{{bibleverse|Numbers|21:14|ESV}}</ref>. Quranda «muqaddes kitaplar»ǵa silteme beriwshi ayat {{qref|87|18-19|pl=y}}da ushırasadı; onda olar Ibrahim betleri menen birgelikte «Dáslepki Wáhiy kitaplar» sıpatında tilge alınǵan. == Esletpeler == {{Notelist}} == Derekler == {{Reflist|35em}} bzwf7gxr0rhk4ou9jv8pieeh8axqvw9 0 34933 266301 243375 2026-08-18T01:16:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 6 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266301 wikitext text/x-wiki '''Ganga dáryası (Gang)''' (/ˈɡændʒiːz/ GAN-jeez; Hindstanda: Ganga, /ˈɡʌŋɡɑː/ GUNG-ah; Bangladeshde: Padma, /ˈpʌdmə/PUD-mə) - [[Aziya]]daǵı transshegaralıq dárya bolıp, [[Hindstan]] hám [[Bangladesh]] arqalı aǵadı. Uzınlıǵı 2700 km, basseyniniń maydanı 1120 mıń km², [[Braxmaputra]] menen birge 2055 mıń km², Gimalay tawlarında 4500 m den biyik jerlerden, tarmaqları Bhagirathi hám Alaknandanıń qosılıwınan baslanadı. Arqa Hindstannıń Gang tegisligi arqalı qubla hám shıǵısqa aǵıp, oń jaǵalaw tarmaǵın, Hindstannıń batıs Gimalay tawlarında da kóterilip turatuǵın Jamna hám Nepaldan bir neshe shep jaǵalaw tarmaqların aladı<ref name=PCGN-Ganges>{{citation|title=India: Factfile|url= https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/936421/India_Factfile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024202519/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/936421/India_Factfile.pdf |archive-date=2021-10-24 |url-status=live|publisher=[[Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use|Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use (PCGN)]]|page=11|quote=PCGN recommended name=Ganges; Local Names: Padma (Bangladesh), Ganga (India); Feature type: River}}</ref><ref name=uslcsh34-ganges>{{citation|title=US Library of Congress Subject Headings, thirty-fourth edition (LCSH 34)|url=https://www.loc.gov/aba/publications/Archived-LCSH34/lcshintro.pdf|chapter=Subject headings: G|chapter-url=https://www.loc.gov/aba/publications/Archived-LCSH34/G.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221020339/http://loc.gov/aba/publications/Archived-LCSH34/G.pdf |archive-date=2016-12-21 |url-status=live|year=2012|page=23|quote=Ganges River (India and Bangladesh); UF (use for) Gangā River (India and Bangladesh); BT (broader term) Rivers—Bangladesh, Rivers—India; NT (narrower term) Padma River (Bangladesh)}}</ref>. Aǵıslar qosılģannan keyin, Ganga [[Gimalay tawları|Gimalay taw]]larınıń tereń qısnaqlarınan aģadı. [[Hind okeanı]]nıń [[Bengaliya qoltıǵı]]na quyıladı. Quyılma jerinde [[Braxmaputra]] menen qosılıp, júdá úlken (100 mıń km²,) delta payda etedi. Eń iri salaları: ońnan - [[Jamna]], Son, Damodar, shepten - [[Gomati]], [[Gagra]], [[Gandak]], [[Bagmati]], [[Ghugri]], [[Mahananda]]. Joqarı bólimi tawlardan, tómengi aģısı keń Hindgang tegisliginen aģıp ótedi. Ózeginiń keńligi 400-600 m, tómengi aģısında 2 km, kóp tarmaq, kanal, qaldıq ózekler bar, geyde batpaqlıqlar ushırasadı. Toyınıwı hár qıylı: biyik tawlardaǵı qar, [[Gimalay tawları]]ndaǵı muzlıq hám tómengi bólimi musson jawın-shashınlarınan suw aladı. May-sentyabr ortalarında tolıp aǵadı. Avgust-sentyabr aylarında suw qáddi 10-12 m ge, geyde 15 m ge shekem kóteriledi. Ganganıń ortasha suw sarpı 13 mıń m³/sek, quyılıw jerinde 38 mıń m³/sek. Ganga (Braxmaputra dáryası menen birge) suwlılıǵı boyınsha jer sharında [[Amazonka]] hám [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo]]dan keyin 3-orında turadı. Ganga okeanǵa jılına ortasha 350 mln. tonnaģa jaqın azıq-awqat alıp keledi. Quyılǵan jerinen Hardvar qalasına shekem (1450 km) keme qatnaydı. Ganganıń xojalıqtaǵı áhmiyeti júdá úlken. Ganga hám onıń átirapında Allahabad, Banoras (Varanasi), [[Patna]], [[Agra (Bhopal)|Agra]], [[Deli]], [[Kalkutta]] sıyaqlı iri qalalar jaylasadı. Ganganadan ásirese, orta aģısında suwgarıwda paydalanıladı. Ganga hindlerdiń muqaddes dáryası. [[Hindstan]]nıń [[Batıs Bengaliya]]sında oń jaǵasınan baslanatuǵın azıqlandırıwshı kanal aǵımınıń 50 procentin qublaǵa qaratıp, onı jasalma túrde Hugli dáryası menen baylanıstıradı. Ganga [[Bangladesh]]ke dawam etip, onıń atı [[Padma]] dep ózgeredi<ref>{{Web deregi | bet = World of Change: Padma River – NASA Earth Observatory| sáne = 2018-jıl 31-iyul | url = https://earthobservatory.nasa.gov/world-of-change/PadmaRiver| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2022-jıl 30-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220530220940/https://earthobservatory.nasa.gov/world-of-change/PadmaRiver| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Ganges River Basin| url = https://education.nationalgeographic.org/resource/ganges-river-basin/| sáne = 2019-jıl 1-oktyabr | baspaxana = National Geographic Society| til = en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-may | arxivsáne = 2022-jıl 28-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220528230116/https://education.nationalgeographic.org/resource/ganges-river-basin/| url-status = live}}</ref>. Ganga dáryasınıń tiykarǵı ultanı Devprayag qalasında, uzınlıǵı sebepli gidrologiyada derek aǵımı bolǵan Alaknandanıń hám hind mifologiyasında derek aģımı esaplangan Bhagirathi dáryasınıń qosılıwınan baslanadı. Ganga óz basseyninde jasaytuǵın hám kúndelikli mútájlikleri ushın oǵan tayanatuģın júz millionlaǵan adamlardıń ómir jolı esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=Q0gYQrebGwY| bet = The Mighty River {{vbar}} Ganga: River From The Skies {{vbar}} National Geographic| baspaxana = [[National Geographic Society]]| sáne = 2020-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-noyabr | arxivsáne = 2023-jıl 9-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231109062104/https://www.youtube.com/watch?v=Q0gYQrebGwY| url-status = live}}</ref>. Pataliputra<ref name="Ghosh">{{cite book|last=Ghosh|first=A.|title=An encyclopaedia of Indian archaeology|year=1990|url=https://books.google.com/books?id=law3AAAAIAAJ&pg=PA334|access-date=27 April 2011|publisher=BRILL|oclc=313728835|isbn=978-90-04-09264-8|page=334}}</ref>, Kannauj<ref name="Ghosh"/>, Sonargaon, Dakka, Bikrampur, Kara, Munger, Kashi, Patna, Xajipur, Kanpur, Deli, Bhagalpur, Murshidabad, Baharampur, Kampilya hám Kolkata sıyaqlı kóplegen burınǵı wálayat yamasa imperiya paytaxtları óz jaģalarında jaylasqan hám bir-birine baylanısqan suw jolları menen táriyxiy jaqtan áhmiyetli bolǵan. Dáryada 140 qa jaqın balıq túrleri, 90 túrdegi amfibiyalar, sonday-aq, jer bawırlawshılar hám sút emiziwshiler, sonıń ishinde, garial hám [[Qubla Aziya]] dáryası delfini sıyaqlı joq bolıp ketiw qáwpi astındaǵı túrler ushırasadı. [[Hinduizm]]de Ganga qudayı sıpatında sıyınıladı. ==Baǵdarı== [[Fayl:HeadwatersGanges1.jpg|thumb|305px|[[Hindstan]]nıń Uttarakxand wálayatınıń [[Garhval bólimi|Garhval]] aymaǵındaǵı Ganga dáryasınıń Gimalay basseynleri.]] [[Fayl:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|thumb|Gangotridegi Bhagirathi dáryası.]] [[Fayl:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|Devprayag, Alaknanda (oń) hám Bhagirathi (shep) dáryalarınıń qosılıwı hám Ganga dáryasınıń baslanıwı.]] [[Fayl:Boat Sailing up Padma River Bangladesh.jpg|thumb|right|[[Bangladesh]]tegi Ganga dáryasınıń tiykarģı tarqatıwshısı - [[Padma dáryası]]daǵı jelqomlı qayıq.]] [[Fayl:Ganges Delta ESA22274217.jpeg|thumb|right|2020-jılǵı kosmoslıq súwrettegi [[Ganga deltası]].]] [[Fayl:Ganga at Sultanganj.jpg|thumb|right|Ganga dáryası, Sultanganj.]] Ganga [[Hindstan]]nıń Uttarakxand shtatı Garxval bólimindegi Devprayag qalasında Bhagirati hám Alaknanda dáryalarınıń qosılıwınan baslanadı. Bhagirathi hind mádeniyatı hám mifologiyasında derek bolıp, biraq Alaknanda uzınıraq hám sonıń ushın gidrologiyalıq jaqtan derek aǵısı esaplanadı<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Ganges |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |edition=Online Library |url=https://www.britannica.com/place/Ganges-River |access-date=23 April 2011 |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507172054/https://www.britannica.com/place/Ganges-River |url-status=live }}</ref><ref name="Penn2001">{{cite book |last=Penn |first=James R. |title=Rivers of the world: a social, geographical, and environmental sourcebook |url=https://archive.org/details/riversofworldsoc00penn |url-access=registration |access-date=23 April 2011 |year=2001 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-042-0 |page=[https://archive.org/details/riversofworldsoc00penn/page/n117 88]}}</ref>. Alakandanıń bas suwları Nanda Devi, Trisul hám Kamet sıyaqlı shıńlardan qar eriwi nátiyjesinde payda boladı. Bhagirathi Gomuxtaǵı Gangotri muzlıǵınıń eteginde, 4356 m biyiklikte kóteriledi hám mifologiyalıq túrde Shivanıń ılaylı qulıplarında jasawshı dep atalǵan; simvolikalıq túrde Tapovan, bul Shivling tawınıń etegindegi efirli gózzallıq otlaǵı bolıp, onnan 5 km uzaqlıqta jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gangotri-tapovan-trek.com/| bet = Gangotri Tapovan Trek, Gangotri Gaumukh Trek, Gangotri Tapovan Trekking| jumıs = www.gangotri-tapovan-trek.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 13-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191113002243/https://www.gangotri-tapovan-trek.com/| url-status = live}}</ref>{{sfn|Krishna Murti|1991|p=19}}. ==Geologiyası== [[Hindstan]] yarım atawı Hind-Avstraliya plitası quramındaǵı kishi plita - [[Hindstan]] tektonikalıq plitasınıń ústinde jaylasqan. Onıń anıqlawshı geologiyalıq processleri jetpis bes million jıl burın, qubla superkontinent Gondvananıń bir bólegi sıpatında sol waqıtları qáliplespegen [[Hind okeanı]] boylap arqa-shıǵısqa qaray eliw million jıl dawam etken jıljıwdı baslaǵan waqıtta baslanǵan. Subkontinenttiń [[Evraziya]] plitası menen keyingi soqlıǵısıwı hám onıń astındaǵı subdukciya planetanıń eń biyik taw dizbekleri - [[Gimalay tawları]]n payda etti<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7|Ref=dikshit}}</ref><ref>{{cite journal |last = Prakash |first = B. |author2 = Sudhir Kumar |author3 = M. Someshwar Rao |author4 = S. C. Giri |title = Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains |journal = Current Science |volume = |issue = |year = |pages = 438–49 |url = http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf |archive-date = 4 May 2011}}</ref>. ==Gidrologiyası== [[Fayl:GangesValley&Plain.jpg|thumb|Ganga hám onıń tarmaqlarınıń aģısı kórsetilgen 1908-jılǵı karta.]] Úlken shep jaģa aǵıslarına Gomti dáryası, Gagara dáryası, Gandaki dáryası hám Kosi dáryası kiredi; Úlken oń jaģa aǵıslarına Jamna dáryası, Son dáryası, Punpun hám Damodar kiredi. Ganga dáryasınıń gidrologiyası Ganga deltası aymaǵında júdá quramalı. Nátiyjelerdiń biri dáryanıń uzınlıǵın, sarplanıwın hám izey basseyniniń ólshemin anıqlawdıń hár qıylı usılları bolıp tabıladı. Ganga ataması [[Gimalay tawları]]ndaǵı Bhagirathi hám Alaknanda dáryalarınıń qosılıwı hám dáryanıń birinshi bóliniwi, Farakka bóget hám [[Hindstan]]-[[Bangladesh]] shegarası janındaǵı dárya ushın qollanıladı. Ganga dáryasınıń uzınlıǵı kóbinese 2600 km den uzın, shama menen 2601 km, 2525 km yamasa 2650 km bolıwı aytıladı<ref name="Merriam-WebsterInc1997">{{cite book|author=Merriam-Webster|title=Merriam-Webster's geographical dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|year=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-546-9|page=412|access-date=15 November 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172554/https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. Bunday jaǵdaylarda dáryanıń deregi Bhagirathi dáryasınıń deregi, Gomuxtaǵı Gangotri muzlıǵı hám onıń saǵası Bengal qoltıǵındaǵı Meghna dáryasınıń saǵası dep esaplanadı. Geyde Ganga dáryasınıń deregi Xaritvarda jaylasqan dep esaplanadı, bul jerde Gimalay dáryasınıń bas suwları Ganga tegisligine quyıladı. [[Fayl:Hardinge Bridge Bangladesh (4).JPG|thumb|[[Bangladesh]]tiń Hardinge kópiri Gang-Padma dáryasın kesip ótedi. Ol Ganganıń tómengi aǵımı hám sarpın ólsheytuǵın tiykarǵı orınlardıń biri.]] ==Aǵısı== Farakka bógetinde Ganga dáryasınıń aǵıwı (1998-jıl 1-yanvardan 2023-jıl 31-dekabrge shekemgi dáwir)<ref name="The Flood Observatory">{{Web deregi | url = https://floodobservatory.colorado.edu/SiteDisplays/51.htm| bet = The Flood Observatory| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-fevral | arxivsáne = 2024-jıl 15-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240215134146/https://floodobservatory.colorado.edu/SiteDisplays/51.htm| url-status = live}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |Jılı ! colspan="3" |Aǵısı (m³/s) ! rowspan="2" |Jılı ! colspan="3" |Aǵısı (m³/s) |- !''Jıllıq ortasha'' !Ortasha minimum !Ortasha maksimum !''Jıllıq ortasha'' !Ortasha minimum !Ortasha maksimum |- |1998 |''21,200'' |11,260 |32,139 |2011 |''8,315'' |4,942 |15,648 |- |1999 |''20,227'' |12,308 |27,275 |2012 |''10,531'' |5,529 |16,404 |- |2000 |''18,953'' |11,558 |26,789 |2013 |''14,350'' |8,559 |19,534 |- |2001 |''14,825'' |9,371 |19,872 |2014 |''12,409'' |7,118 |17,682 |- |2002 |''10,495'' |5,636 |16,783 |2015 |''12,104'' |7,256 |17,030 |- |2003 |''12,580'' |6,881 |19,516 |2016 |''15,220'' |9,035 |23,490 |- |2004 |''9,735'' |5,468 |14,631 |2017 |''11,919'' |6,856 |17,604 |- |2005 |''12,200'' |7,019 |18,397 |2018 |''11,967'' |6,176 |18,805 |- |2006 |''11,522'' |7,741 |16,718 |2019 |''14,923'' |7,079 |24,757 |- |2007 |''14,816'' |9,574 |20,325 |2020 |''15,882'' |9,837 |23,491 |- |2008 |''16,183'' |9,968 |22,870 |2021 |''17,818'' |9,543 |27,003 |- |2009 |''9,241'' |4,524 |13,282 |2022 |''14,142'' |7,148 |22,569 |- |2010 |''7,148'' |3,343 |12,375 |2023 |''9,417'' |1,645 |18,744 |- | colspan="8" | |- | colspan="5" |'''''Ortasha''' (1998/01/01 to 2023/12/31):'' |'''''13,389.3''''' |''7,514.4'' |''20,143.6'' |} ==Táriyxı== ===Bronza hám temir dáwiri (b.e.sh. 3300-200-jıllar)=== Hind alabı civilizaciyasınıń jetilisken basqıshında Ganga qala turmısınıń tiykarģı orayı bolmaǵan, sebebi úlken mákan jaylar [[Hind (dárya)|Hind dáryası]] basseyninde toplanǵan. Biraq, klimat ózgeriwi hám Sarasvati dáryasınıń qurıwı sebepli b.e.sh 1900-jıllarda xalıqtıń áste-aqırın shıģısqa, ıǵallıraq bolgan Hind-Gang tegisligine qaray kóshiwi baslanǵan. Bul dáwir bronza dáwiri urbanizminen "Ganga mádeniyatı"na ótiw dáwiri bolıp, [[boyalgan kúlreń buyımlar mádeniyatı|boyalgan kúlreń buyımlar (PGW) ]] mákan jayları menen xarakterlenedi.<ref>{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=The Indus Civilization |publisher=Tulika Books |year=2015 |isbn=978-9382381532}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rajesh |first1=S. V. |last2=Abhayan |first2=G. S. |last3=Kumar |first3=Ajit |last4=Nayar |first4=Preeta |title=Archaeological Investigations in the Gomti Basin, Middle Ganga Plain |journal=Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology |volume=7 |year=2019 |publisher=Department of Archaeology, University of Kerala |url=https://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume7/7.pdf |access-date=February 4, 2026}}</ref>. Veda dáwiriniń aqırına kelip, Ganga dáryası [[Qubla Aziya]]nıń oraylıq muqaddes geografiyasına aylandı. Dárya Maxajanapadlardıń, ásirese, Magadxanıń kóteriliwine járdem bergen. Dárya Mauriya imperiyası ushın áhmiyetli sawda arteriyası wazıypasın atqarǵan. Pataliputra (házirgi Patna) qalası dárya boyındaǵı sawdanı qadaǵalaw ushın Gang hám Son dáryalarınıń qosılıw jerinde shólkemlestirilgen<ref>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India |publisher=Pearson Education |year=2008 |isbn=978-8131711200}}</ref>. [[Evropa]] sayaxatshılarınan birinshi bolıp grek elshisi Megasfen (b.e.sh. 350-290-jıllar) Ganga dáryasın tilge alǵan. Ol óziniń "Hindika" shıǵarmasında bir neshe márte: "Hindstanda úlken dáryalar hám kemeler qatnaytuǵın dáryalar kóp, olar arqa shegara boylap sozılǵan tawlardan baslanıp, tegis mámleketti kesip ótedi. Olardıń kópshiligi bir-biri menen birleskennen keyin Ganga dep atalıwshı dáryaǵa quyıladı. Házir bul dárya óziniń baslanıwında 30 stadiy keńlikte bolıp, arqadan qublaǵa qaray aǵadı. Hám de óz suwların okeanǵa quyıp, eń úlken kólemdegi pillerden ibarat úlken kúshke iye bolǵan Gangariday mámleketiniń shıǵıs shegarasın payda etedi" (Diodor II.37)<ref>{{cite journal | title=Alexander and the Ganges| author=W. W. Tarn| journal=The Journal of Hellenic Studies| year=1923| volume=43 | issue = 2 | pages=93–101| jstor=625798| doi=10.2307/625798| s2cid=164111602}}</ref>. ===Klassikalıq hám orta ásirler (b.e.sh. 200-1500)=== Bul dáwirde Ganga qudayı Ganga sıpatında tán alınıp, zıyarat etiw hám Varanasi hám Haridvar sıyaqlı qalalardı rawajlandırıw orayına aylanǵan. Shıǵıs deltasında Pala imperiyası (VIII-XII ásirler) Ganga dáryasınan [[Qubla-shıǵıs Aziya|Qubla-shıǵıs Aziya]] menen teńiz sawdası ushın paydalanǵan. Keyingi Sena dinastiyası [[Bengaliya]]da dáryanıń muqaddesligin jáne de bekkemlep, dárya átirapında oraylasqan "kulinizm" sociallıq strukturasın dúzdi<ref>{{cite book |last=Eck |first=Diana L. |title=India: A Sacred Geography |url=https://archive.org/details/indiasacredgeogr0000eckd |publisher=Harmony |year=2012 |isbn=978-0385531900}}</ref>. [[Deli sultanlıǵı]] dúziliwi menen Ganga hám strategiyalıq tosıq, hám logistika koridorı wazıypasın atqardı. Dárya sultanlıqtıń arqa-batıstan monǵollardıń basqınshılıqlarına qarsı tábiyiy qorǵanıw wazıypasın atqarǵan. "Doab" (Gang hám Jamna aralıǵındaǵı ónimdarlı jer) ústinen qadaǵalaw Deli sultanları ushın salıq túsiminiń (Iqtá) tiykarǵı deregi boldı<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |url=https://archive.org/details/delhisultanatepo0000jack |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521543293}}</ref>. Gang suwpı áwliyeler hám sawdagerlerdiń [[Bengaliya]] awıllarına tereń kirip barıwına jol ashtı. Ganga dáryası boyında jaylasqan [[Gauza|Gauza qalası]] orta ásirdegi iri metropoliya hám [[Bengaliya]] sultanlıǵınıń paytaxtı sıpatında belgili bolǵan<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California Press |year=1993 |isbn=978-0520205079}}</ref>. ===Házirgi zaman (1500-jıldan házirgi kúnge shekem)=== Táriyxıy jaqtan Ganga deltanıń batıs bóliminen Xugli-Bagirati kanalı arqalı aǵıp ótken. Biraq, shama menen XVI ásirden baslap [[Bengaliya]] basseyniniń úlken tektonikalıq qıyalıǵı dáryanıń tiykarģı kóleminiń shıģısqa Padma dáryası kanalına ótiwine sebep boldı. Bul ózgeris shıǵıs deltanı jasartıp, awıl xojalıǵınıń keńeyiwine hám jańa qala oraylarınıń kóteriliwine járdem berdi<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California Press |year=1993 |page=[https://archive.org/details/riseofislambenga00eato/page/196 194]-197 |isbn=978-0520205079}}</ref>. Diyqanshılıqtıń keńeyiwi subtropikalıq togaylardıń sistemalı túrde tazalanıwına alıp keldi. [[Babur Zaxiretdin Muxammet|Babur]]dıń jazıwlarına qaraǵanda, karkidonlar hám jabayı piller XVI ásirdiń ózinde-aq Ganga preriyalarında tarqalǵan<ref>{{cite book |last=Rangarajan |first=Mahesh |title=India's Wildlife History |publisher=Permanent Black |year=2001 |isbn=978-8178241401}}</ref>. XIX ásirdiń 40-jıllarına kelip, [[Britaniya imperiyası|Britaniya]]nıń "Ost-Indiya" kompaniyası dáryanı birinshi ret keń kólemde "basqarıw"dı basladı. Ganga kanalı (1854) misli kórilmegen intervenciya bolıp, suwdı suwǵarıw ushın tartıw ushın 500 milden artıq aralıqqa sozıldı. Ol aymaqlıq ashlıqtı jumsartqan bolsa da, dáryanıń tábiyǵıy suw basıw dáwirlerin hám suw dárejesin túp-tiykarınan ózgertti<ref>{{cite book |last=Stone |first=Ian |title=Canal Irrigation in British India |url=https://archive.org/details/canalirrigationi0000ston |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0521523325}}</ref>. Radkliff liniyası Gang-Braxmaputra deltasın bóldi, [[Hindstan]]da Batıs Bengaliya hám [[Pakistan|Shıǵıs Pakistan]]da Shıǵıs Bengaliya qaldı. Bul jaǵadaǵı huqıqlarǵa baylanıslı dárhal qıyınshılıqlar tuwdırdı. 1971-jılı Bangladeshti azat etiw urısınan keyin Ganga [[Hindstan]] hám [[Bangladesh]]tiń transmilliy dáryasına aylandı. [[Hindstan]] tárepinen Kalkutta portınan suwdı shıǵarıw ushın Farakka bógetiniń qurılısı (1975) Bangladeshte suw jetispewshiligi hám shorlanıw boyınsha úlken qáweterlerge alıp keldi. Bunıń nátiyjesinde 1996-jılı qurǵaq máwsimde aǵıstı tártipke salıwǵa qaratılǵan 30 jıllıq Ganga suw bólisiw shártnaması dúzildi<ref>{{cite book |last=Sengupta |first=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |url=https://archive.org/details/landoftworiversh0000seng |publisher=Penguin UK |year=2011 |isbn=978-0143416784}}</ref>. Shártnama shártleri quramalı, biraq, tiykarında, eger Farakkadaǵı Ganga aǵısı 2 000 m³/s (71 000 kub/s) dan az bolsa, [[Hindstan]] hám [[Bangladesh]] hár biri on kúnlik aylanısta keminde 1 000 m³/s (35 000 kub/s) suw aladı. Biraq, bir jıldıń ishinde Farakkadaǵı aǵıs táriyxıy ortasha kórsetkishten júdá tómen dárejege túsip, suwdı kepillikli bólistiriwdi ámelge asırıw múmkin bolmadı. 1997-jıl mart ayında [[Bangladesh]]tegi Ganga dáryasınıń aǵısı eń tómen dárejege túsip, 180 m³/s (6,400 kub fut/s) boldı. Keyingi jıllarda qurǵaq máwsim aǵımları normal dárejege qaytqan, biraq mashqalanı sheshiw boyınsha háreketler dawam etpekte<ref name="BanglaOutlook2024">{{cite news |title=India set to renegotiate Ganga Water Treaty with Bangladesh amid rising domestic demands |url=https://en.banglaoutlook.org/news/235654 |work=Bangla Outlook |date=2024-11-13 |access-date=2026-02-04}}</ref><ref name="EcoBusiness2024">{{cite news |last=Hasan |first=Mahmudul |title=Water for peace: What Bangladesh wants from the Ganga Water Treaty |url=https://www.eco-business.com/opinion/water-for-peace-what-bangladesh-wants-from-the-ganga-water-treaty/ |work=Eco-Business |date=2024-03-22 |access-date=2026-02-04}}</ref><ref name="Nature2025">{{cite news |last=Mallapaty |first=Smriti |title=Ganga’s worst dry spell in 1300 years |url=https://www.nature.com/articles/d44151-025-00180-5 |work=Nature |date=2025-01-29 |doi=10.1038/d44151-025-00180-5 |access-date=2026-02-04}}</ref><ref name="PNAS2025">{{cite journal |last1=Hossain |first1=F. |last2=Islam |first2=A. |title=Recent drying of the Ganga River is unprecedented in the last 1,300 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=6 |pages=e2424613122 |date=2025-02-04 |doi=10.1073/pnas.2424613122 |url=https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2424613122 |access-date=2026-02-04|doi-access=free }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{ÓzME}} [[Kategoriya:Hindstandaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Bangladeshtegi dáryalar]] [[Kategoriya:Ganga]] [[Kategoriya:Ganga basseyni]] [[Kategoriya:Aziyanıń xalıqaralıq dáryaları]] [[Kategoriya:Bihardaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Delidaǵı dáryalar]] hke22s7ccn1loetzg05a9ftg4yfmfxy 0 34938 266270 243381 2026-08-18T00:44:58Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266270 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Guyanas.svg|thumb|400px|Gvianalardıń siyasiy kartası]] '''Gviana''' ({{lang-en|The Guianas}}), sonday-aq, '''Guyanalar''' yamasa '''Guayanalar''' dep te jazıladı — [[Qubla Amerika]]nıń arqa-shıǵısındaǵı [[geografiyalıq]] [[region]]. Zamanagóy qollanısta bul termin, ádette, «úsh Gviana»ǵa: [[Gayana]], [[Surinam]] hám [[Francuz Gvianası]]na tiyisli boladı. Keńirek mániste, bul Orinoko dáryasınıń quyılıwınan Amazonka dáryasınıń quyılıwına deyingi Qubla Amerika jaǵalawın bildiredi. Siyasiy tárepten region batıstan shıǵısqa qaray tómendegilerge bólinedi: * burınǵı Ispan yamasa Venesuela Gvianası, házirgi Venesuelanıń [[Delta-Amakuro]] shtatı hám [[Gviana regionı]]; * burınǵı [[Britaniya Gvianası]], házirgi [[Gayana]], 1966-jıldan berli ǵárezsiz; * burınǵı [[Surinam (Niderland koloniyası)|Niderland Gvianası]] yamasa Surinam, házirgi [[Surinam]], 1975-jıldan berli ǵárezsiz; * [[Francuz Gvianası]], [[Franciya]]nıń [[Franciyanıń teńiz artı departamentleri hám regionları|teńiz artı departamenti hám regionı]]; * burınǵı Portugaliya yamasa Braziliya Gvianası, házirgi Braziliyanıń [[Amapa]] shtatı. Úsh Gviananıń ulıwma xalqı 1 718 651 adamdı quraydı; Guyana: 804 567, Surinam: 612 985 hám Francuz Gvianası: 301 099<ref>{{Web deregi | bet = Population, total| url = https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL| jumıs = World Bank| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-mart | til = English| sáne = 2021 }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Produits intérieurs bruts régionaux et valeurs ajoutées régionales de 2000 à 2020| url = https://www.insee.fr/fr/statistiques/5020211| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-mart | til = French}}</ref>. Xalıqtıń kópshiligi jaǵalaw boyında jasaydı. Qubladaǵı djugliler sebepli, Gvianalar jer júzindegi eń siyrek xalıq jasaytuǵın regionlardıń biri esaplanadı. Shama menen, 1815-jılǵa shekem jaǵalaw boyında birneshe márte qoldan-qolǵa ótken, tiykarınan, Niderland elatları bolǵan. Olar kóbinese jaǵalawdaǵı batpaqlardan qashıw ushın dáryadan birneshe mil joqarıda jaylasqan edi. * Britaniya Gvianası (1793-jılǵa shekem Niderland Gvianasınıń bir bólegi): ** [[Pomeroon (koloniya)|Pomurun]] (Djordjtaunnan 70 mil arqa-batısta): 165?-jılları niderlandlılarǵa tiyisli bolǵan, 1689-jılı francuzlar tárepinen qıyratıwınan keyin taslap ketilgen, keyinirek niderlandlılar qaytıp kelgen, 1831-jılı Britaniya Gvianasına ótken. ** [[Essequibo (koloniya)|Essekibo]] (Djordjtaunnan 20 mil arqa-batısta): shama menen, 1616-jılı niderlandlılar, 1665-jılı Britaniya okkupaciyası, [[Essekibo hám Demeraraga hújim (1781)|1781-jılı Britaniya okkupaciyası]], [[Demerara hám Essekibonıń iyelep alınıwı|1782-jılı Franciya okkupaciyası]], [[Parij shártnaması (1783)|1783-jılı Niderlandiya tárepinen qayta alınıwı]], 1793-jılı Britaniya, 1831-jılı Britaniya Gvianası. ** [[Demerara]] (Djordjtaun): 1745-jılı Essekibodan kelgen niderlandlılar, 1781–1831 jılları: Essekibo sıyaqlı táǵdirde bolǵan. ** [[Berbice|Berbis]] (Djordjtaunnan 114 mil qubla-shıǵısta): 1627-jılı niderlandlılar, 1781–1831 jılları: Essekibo sıyaqlı. * Niderland Gvianası: ** [[Nickerie District|Nikkeri]] (Djordjtaunnan 200 mil qubla-shıǵısta): 1718-jılı niderlandlılar. ** Surinam: [[Surinam (Angliya koloniyası)|1651-jılı inglizler]], [[Surinam (Niderland koloniyası)|1667-jılı niderlandlılar]], Francuz urısları waqtında 1799-jılı inglizler iyelegen, 1814-jılı Niderlandiyaǵa qaytarılǵan, biraq Angliya Britaniya Gvianasın ózinde saqlap qalǵan. * Francuz Gvianası: ** [[Sinnamary|Sinnamari]]: (Kayennadan 100 mil arqa-batısta) 1624-jılı francuzlar, birneshe márte niderlandlılar hám inglizler tárepinen iyelep alınǵan, 1763-jılı: Franciya. ** [[Cayenne|Kayenna]]: 1604, 1643-jılları francuzlardıń, 1615-jılı niderlandlılardıń háreketleri áwmetsiz bolǵan, [[Kayenna (Niderland koloniyası)|1635-jılı niderlandlılar]], 1664-jılı francuzlar, [[Kayennanıń iyelep alınıwı (1667)|1667-jılı inglizler iyelep qaytardı]], francuzlar, 1676?-jılı niderlandlılar, 1763?-jılı francuzlar, [[Portugaliyanıń Francuz Gvianasın jaulap alıwı|1809-jılı anglo-portugallar]], 1817-jılı francuzlar. Shıǵısta hám Amazonkanıń tómengi boyında bir qatar ingliz, francuz hám niderland beketleri bolǵan, olar ya áwmetsiz bolǵan, ya bolmasa portugallar tárepinen quwıp shıǵarılǵan. Batısta Ispan Gvianası siyrek xalıqlı bolǵan hám Pomurun menen azmaz baylanısta bolǵan. == Tariyxı == === Kolonizaciyadan aldınǵı dáwir === Evropa kolonizatorları kelgenge shekem, Gvianalarda túpkilikli [[aravaklar]]dıń tarqalǵan toparları jasaǵan. Arqa [[Amazonka basseyni]]niń túpkilikli [[qáwim]]leri [[Karib teńizi]]niń túpkilikli xalqı menen tıǵız baylanıslı; kóplegen dáliller aravaklardıń Venesuela hám Gvianadaǵı [[Orinoko]] hám [[Essequibo River|Essekibo]] [[Dárya basseyni|dárya basseynlerinen]] arqa atawlarǵa kóship barǵanın, keyinirek bolsa olardı birneshe ásir keyin usı dárya oypatlıqlarınan shıqqan jawınger [[karibler]] qáwimleri qısıp shıǵarǵanlıǵın kórsetedi<ref>{{cite book |first=Ian |last=Rogoziński |title=A Brief History of the Caribbean, from the Arawak and Carib to the Present |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0 |location=New York |publisher=Facts on File |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 }}</ref><ref name=Radin>{{cite book |first=Paul |last=Radin |title=Indians of South America |location=New York |publisher=Doubleday |year=1942 |oclc=491517 }}</ref><ref>{{cite book |first=J. H. |last=Parry |title=The Discovery of South America |url=https://archive.org/details/discoveryofsouth0000parr |location=New York |publisher=Taplinger |year=1979 |isbn=0-8008-2233-1 }}</ref>. Kolonizaciyadan aldınǵı ásirler dawamında Karib teńizi boyınsha aravaklar hám karibler arasındaǵı gúresler olardıń kúshli aralasıwına alıp keldi. Bul etnikalıq aralasıw, ásirese Gvianalar sıyaqlı Karib shegaralarında gibrid mádeniyatın payda etti. Olardıń siyasiy básekisine qaramastan, eki topar arasındaǵı etnikalıq hám mádeniy aralasıw sonshelli dárejege jetti, evropalılar kelgen waqıtta Gvianadaǵı karib-aravak kompleksi sonshelli bir tekti boldı, hátte, sırttan kelgenler ushın eki topardı bir-birinen ajıratıw derlik múmkin emes edi<ref name=Radin />. Kolumb kelgennen keyingi baylanıs dáwirinde «Gviana» termini Orinoko, [[Rio-Negro]] hám [[Amazonka dáryası]] arasindaǵı barlıq aymaqlardı ańlatıw ushın qollanılǵan hám ol sonshelli bir pútin, oqshawlanǵan obyekt retinde kórildi, onı kóbinese «Gviana atawı» dep te ataǵan<ref>[[Robert Harcourt (explorer)|Robert Harcourt]], ''A Relation of a Voyage to Guiana'' (1613; repr., London Hakluyt Society Press, 1928), p. 4</ref><ref name=Hyles>{{cite thesis |first=Joshua |last=Hyles |title=Guiana and the Shadows of Empire |publisher=Baylor University |year=2010 |type=Master's thesis |hdl=2104/7936 }}</ref>. [[Fayl:Guaiana ofte de Provincien tusschen Rio de las Amazonas ende Rio de Yuiapari ofte Orinoque.jpg|thumb|[[Hessel Gerritsz]] kartasındaǵı Parime kóli (1625). Kóldiń batıs jaǵalawında Manoa yamasa El-Dorado dep atalǵan qala jaylasqan]] === Evropa kolonizaciyası === [[Cristoforo Colombo|Kristofor Kolumb]] Gvianalar jaǵalawın birinshi márte 1498-jılı kórgen, biraq «Jabayı jaǵalaw» (Wild Coast) dep atalǵan Gvianalardı izertlew hám kolonizaciyalawǵa haqıyqıy qızıǵıwshılıq XVI ásirdiń aqırına shekem baslanbadı. 1542-jılı [[Fransisko de Orelyana]] Amazonka quyılısına jetip barǵanda, samal hám aǵıslar onı Gviana jaǵalawı boylap arqa-batısqa, Trinidadtıń batısındaǵı ispan elatına shekem qısıp apardı. [[Walter Raleigh|Uolter Roli]] Gvianalardı haqıyqıy izertlewdi 1594-jılı basladı. Ol [[Karoni dáryası]]nıń baslanıwındaǵı úlken altın qalanı izledi. Bir jıldan keyin ol «[[El-Dorado]]» retinde belgili bolǵan patshanıń ápsanalıq qalası «Manoa»nı izlep, házirgi [[Guyana]] hám [[Gviana regionı|shıǵıs Venesuela]] aymaqların [[Raleigh's El Dorado Expedition|izertledi]]. Roli El-Dorado qalasınıń Guyanadaǵı Orinoko dáryasınıń joqarı boyında, [[Parime kóli]] jaǵasında jaylasqanlıǵın táriyplegen. Onıń izertlewleriniń kópshiligi dáslep 1596-jılı basılıp shıǵarılǵan [[The Discovery of Guiana|«Gviana imperiyasınıń ashılıwı»]] (''The Discoverie of the Large, Rich, and Bewtiful Empyre of Guiana'') hám 1606-jılı shıqqan «Gviana ashılıwı hám oǵan ekinshi sayaxat kúndeligi» kitaplarında jazılǵan<ref>Sir Walter Raleigh, ''The Discoverie of the Large, Rich, and Bewtiful Empyre of Guiana'' (1596; repr., Amsterdam: Theatrum Orbis Terrarum, 1968) and ''The Discovery of Guiana, and the Journal of the Second Voyage Thereto'' (1606; repr., London: Cassell, 1887).</ref>. Roliniń esabatları járiyalanǵannan keyin, basqa da birneshe [[Evropa]] mámleketleri Gvianalarǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. Niderlandlılar ásirdiń aqırına shekem Gvianalardı izertlewge qosıldı. 1568-jılı baslanǵan [[Niderland revolyuciyası]] hám ispanlar menen [[Münster shártnaması|Münster kelisimi]] qol qoyılǵan 1648-jıllar aralıǵında niderlandlılar hár túrli etnoslar, qáwimler hám diniy isenimlerdi turaqlı ekonomikalıq birlespege jıynadı. Imperiya qura baslaǵanda, niderlandlılar jaqın átiraptaǵı mámleketlerge qarsı bufer retinde jerlerdi iyelewden góre, sawda-satıq hám turaqlı tarmaqlar menen beketlerdi ornatıwǵa kóbirek dıqqat qaratqan. Usı maqsetti gózlep, niderlandlılar 1597-jılı aymaqtı tekseriw ushın izertlewshi [[Jacob Cornelisz (explorer)|Yakob Kornelisti]] jiberdi. Onıń xatkeri Adriyen Kabelau óz kúndeliginde Kornelistiń sayaxatın hám indeyc toparların hám de itimal sawda sherikligi aymaqların tekseriwini bayan etken. XVII ásir dawamında niderlandlılar [[Niderlandiya Vest-Indiya kompaniyası]] bayraǵı astında regionda hám qońsılas Karib atawlarında sawda koloniyaların hám beketlerin ornatıw arqalı tabıslarǵa eristi. Aymaq sonday-aq [[Amerigo Vespucci]] hám [[Vasco Núñez de Balboa]] tárepinen de qısqasha izertlengen hám 1608-jılı [[Toscana ullı gercogligi]] de Gvianalarǵa ekspediciya shólkemlestirgen, biraq bul Ullı Gercogtiń kútilmegende qaytıs bolıwı sebepli toqtap qalǵan. [[Fayl:English guiana guayana inglesa y Venezuela en 1831.jpg|thumb|Inglis kartografiyasına kóre 1831-jılǵı [[Venesuela]] hám Gvianalar.]] Inglis hám niderland qonıslanıwshıları bul aymaqtıń kolonizaciyalanıwın [[Tordesillas shártnaması]]n buzıw dep esaplaǵan ispanlar hám portugallar tárepinen turaqlı túrde qısıp kelindi. 1613-jılı Essekibo hám [[Courantyne River|Korantayn]] dáryalarındaǵı niderland sawda beketleri ispan áskerleri tárepinen tolıq joq etildi. Áskerler qońsılas Venesueladan [[privateering|qaraqshılıqtı]] toqtatıw ushın jiberilgen edi<ref name="Goslinga">{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast |url=https://archive.org/details/dutchincaribbean0000gosl |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |year=1971 |isbn=0-8130-0280-X }}</ref>. Sonda da niderlandlılar 1615-jılı qaytıp kelip, házirgi [[Cayenne|Kayenna]]da jańa elat qurdı (keyinirek [[Surinam]] paydasına taslap ketildi). 1621-jılı Niderlandiya Bas shtatları tárepinen xartiya berildi, biraq rásmiy xartiya beriliwinen birneshe jıl aldın-aq Essekibo, [[Cuyuni River|Kuyuni]] hám [[Mazaruni River|Mazaruni]] dáryalarınıń quyılısındaǵı Kiykoveralda bekitme hám sawda beketi qurılǵan edi<ref>{{cite book |last=Smith |first=Raymond T. |title=British Guiana |location=London |publisher=Oxford University Press |year=1962 |oclc=485746 }}</ref>. Britaniyalı qonıslanıwshılar da 1606-jılı kishi bir elat, al 1650-jılı lord [[Francis Willoughby, 5th Baron Willoughby of Parham|Frensis Villoubi]] basshılıǵında házirgi [[Surinam]]da ádewir úlkenirek elat ornatıwǵa eristi<ref name="Goslinga" />. Francuzlar da dáslep 1604-jılı [[Sinnamary River|Sinnamari dáryası]] boylap kolonizaciyalawǵa háreket etti. Qonıslanıw bir jazdıń ishinde quladı, hám 1613-jıldan baslanǵan házirgi [[Cayenne, French Guiana|Kayenna]] qasındaǵı dáslepki háreketler de sonday qıyınshılıqlarǵa tap boldı. Francuzlardıń tiykarǵı maqsetleri — jer iyelew hám [[Rim-katolik shirkewi|katoliklikti]] tarqatıw — «Jabayı jaǵalaw»da elat qurıwdıń dáslepki qıyınshılıqları menen ańsat sáykespedi. Hátte 1635-jılı [[Franciya patshası]] barlıq Gviananı normand sawdagerleriniń akciyadorlıq kompaniyasına berdi. Bul sawdagerler házirgi Kayenna qalası qasında elat qurǵanda, áwmetsizlikke ushıradı. Segiz jıl keyin, Sharl Ponse de Bretini basshılıǵındaǵı kómekshi áskeriy kontingent kelgende, dáslepki kolonizatorlardıń tek birneshesi tiri qalǵanın, olar túpkilikli xalıq arasında jasap atırǵanın kórdi. Sol jıldıń aqırına kelip, dáslepki tiri qalǵanlar, Bretini basshılıǵındaǵı kómekshiler hám jıl aqırında kelgen keyingi kómekshilerdiń ulıwma sanınan tek eki adam 1645-jılı [[Pomeroon River|Pomurun dáryası]]ndaǵı niderland elatına jetip barıwǵa hám baspana soraıwǵa eristi. Turaqlı elat dep esaplanatuǵın ayırım sawda beketleri 1624-jıldan baslap qurılǵan bolsa da, házirgi [[Francuz Gvianası]] dep atalatuǵın jerlerdiń francuzlarǵa «tiyisliligi» keminde 1637-jılǵa shekem tán alınbaydı. Kayennanıń ózi, niderland koloniyaları menen salıstırarlı dárejedegi birinshi turaqlı elat, 1643-jılǵa shekem turaqsızlıqtı bastan keshirdi<ref>{{Web deregi | at = Thayer| familiya = Watkins| bet = Political and Economic History of French Guiana| jumıs = San Jose State University Faculty Research| url = http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/fguiana.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 30-noyabr }}</ref><ref>{{cite book |last=Aldrich |title=Greater France: a History of French Overseas Expansion |url=https://archive.org/details/greaterfrancehis0000aldr |location=New York |publisher=St. Martin’s Press |year=1996 |isbn=0-312-16000-3 }}</ref><ref name=Hyles />. == Qosımsha qarań == * [[Braziliya shegaraları]] * [[Venesuela shegaraları]] * [[Gviana qalqanı]] * [[Guyana–Venesuela qatnasıqları]] * [[Guyana–Surinam qatnasıqları]] * [[Surinam–Venesuela qatnasıqları]] * [[Franciya–Surinam qatnasıqları]] * [[Franciya–Venesuela qatnasıqları]] * [[Braziliya–Guyana qatnasıqları]] * [[Braziliya–Surinam qatnasıqları]] * [[Braziliya–Venesuela qatnasıqları]] == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * Bahadur, Gaiutra. ''[[Coolie Woman]]: The Odyssey of Indenture''. The University of Chicago (2014) {{ISBN|978-0-226-21138-1}} {{Gviana}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Guianas, the}} [[Kategoriya:Gviana| ]] [[Kategoriya:Qubla Amerika regionları]] [[Kategoriya:Francuz Gvianası]] [[Kategoriya:Gayana]] [[Kategoriya:Surinam]] h4wwdunhea673r9ck4yw4ztsik0m7to 0 35003 266068 215597 2026-08-17T14:53:24Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266068 wikitext text/x-wiki '''Óli teńiz''' ({{Langx|ar|اَلْبَحْر الْمَيِّت|al-Baḥr al-Mayyit}}; yáki {{Langx|ar|اَلْبَحْر الْمَيْت|al-Baḥr al-Mayt}}; {{Langx|he|יַם הַמֶּלַח|Yam hamMelaḥ}}) basqa atlar menen de belgili, shıǵısı [[Iordaniya]], batısı Batıs jaǵalawı hám qubla-batısı [[Izrail]]<ref name="DSC13">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref><ref name="DSC22">{{Web deregi | url = https://www.npr.org/sections/pictureshow/2022/12/11/1139524126/photos-dead-sea-water-level-dropping-sinkholes-erosion| bet = The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact| sáne = 2022-jıl 11-dekabr | jumıs = NPR| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.}}</ref> menen shegaralasqan qurǵaqlıqtaǵı duzlı kól. 2025-jıl jaǵdayına bola, kóldiń beti teńiz qáddinen 439,78 metr (1,443 fut) tómende jaylasqan bolıp<ref>{{Web deregi | url = https://data.gov.il/dataset/https-www-data-gov-il-dataset-683/resource/823479b4-4771-43d8-9189-6a2a1dcaaf10| bet = מפלס ים המלח משנת 1976 (Dead Sea Level since 1976)| til = he| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-mart | jumıs = Government Data (Israel)}}</ref>, onıń jaǵalıqları jer júzindegi eń tómen jer biyikligi esaplanadı. Tereńligi 304 m, dúnyadaǵı eń tereń giper duzlı kól. Duzlılıǵı 342 g/kg yamasa 34,2% (2011-jılda) dúnyadaǵı eń duzlı suw basseynlerinen biri bolıp<ref>{{cite encyclopedia|title=Dead Sea|editor-last=Goetz|editor-first=P. W.|encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica|edition=15th|volume=3|page=937|place=Chicago|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|year=1986}}</ref>, okeanǵa salıstırǵanda 9,6 ese duzlı hám tıǵızlıǵı 1,24 kg/litr, bul júziwdi júziwge uqsatadı<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world geography|year=2005|publisher=Facts on File|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237|editor-first=R W|editor-last=McColl|page=237|isbn=978-0-8160-7229-3|access-date=2020-11-10|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237#v=snippet&q=Dead%20sea%20has%20a%20density%20%20%20%20swimming&f=false|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world geography|year=2005|publisher=Facts on File|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237|editor-first=R W|editor-last=McColl|page=237|isbn=978-0-8160-7229-3|access-date=2020-11-10|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237#v=snippet&q=Dead%20sea%20has%20a%20density%20%20%20%20swimming&f=false|url-status=live}}</ref>. Óli teńizdiń tiykarǵı, arqa basseyni uzınlıǵı 50 kilometr (31 mil) hám keńligi 15 kilometr (9 mil). Óli teńiz mıń jıllar dawamında [[Jer Orta teńizi]] basseyni átirapınan keliwshilerdi ózine tartıp kelgen. Ol dúnyadaǵı dáslepki salamatlandırıw orınlarınan biri bolıp, [[Egipet]] mumiyalawı ushın asfalt, tóginler ushın potash sıyaqlı hár qıylı ónimlerdi jetkerip bergen. Búgingi kúnde turistler teńizdi [[Izrail]], [[Iordaniya]] hám Batıs jaǵa sızıqlarında zıyarat etedi. Óli teńiz tezlik penen sheginip barmaqta, búgingi kúnde onıń maydanı 605 km² (234 mi²) bolsa, 1930-jılı 1050 km² (410 mi²) boldı. Onıń recessiyasın azaytıw ushın bir neshe kanal hám qubırlar boyınsha usınıslar bildirilgen, máselen, "Qızıl teńiz-Óli teńiz suw transportı" joybarı<ref name="JT">{{Web deregi | url = http://www.jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i| bet = 5 alliances shortlisted to execute Red-Dead's phase I| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161129214035/http://jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i| arxivsáne = 2016-jıl 29-noyabr | sáne = 2016-jıl 27-noyabr | jumıs = The Jordan Times| qaralǵan sáne = 2016-jıl 3-dekabr | url-status = live}}</ref> islep shıǵılǵan. == Atalıwı == Inglis tilindegi "Óli teńiz" ataması [[arab tili]]ndegi atamanıń, grek hám latın tilindegi áyyemgi atamalardıń kalkalawı bolıp<ref>{{Web deregi | url = https://topostext.org/work/226#36.3| bet = Justin's History of the World 36.3| avtorsilteme = Justin (historian)| baspaxana = [[Aikaterini Laskaridis Foundation]]| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | jumıs = Topos Text}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://topostext.org/work/213#5.7.4| bet = Pausanias, Description of Greece 5.7.4-5| til = en| baspaxana = [[Aikaterini Laskaridis Foundation]]| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | jumıs = ToposText}}</ref>, kóldiń júdá shorlanıwı sebepli suw haywanatınıń azlıǵına baylanıslı aytıladı. Inglis tilindegi táriyxiy atlar: Duz teńizi<ref name="natgeo3">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref>, Sodom kóli<ref name="natgeo2">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref>, onıń joq etiliwi haqqındaǵı bibliyalıq gúrriń<ref name="sodom2">{{bibleverse|Gen|19|KJV}}</ref>, Asfalcitler kóli<ref name="natgeo">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref> grek hám latın tillerinen alınǵan. "Óli teńiz" ataması geyde evrey ádebiyatında Yām HamMāvet (ים המוות), "Ólim teńizi" túrinde ushırasadı<ref name="NJE">{{cite book|author1=David Bridger|author2=Samuel Wolk|title=The New Jewish Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=hZqpCrG3qw0C&pg=PA109|access-date=July 25, 2011|date=September 1976|publisher=Behrman House, Inc|isbn=978-0-87441-120-1|page=109|quote=It was named the "Dead Sea" because of the fact that no living thing can exist there, since the water is extremely salty and bitter.|archive-date=October 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=hZqpCrG3qw0C&pg=PA109#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. Biraq, kóldiń eń kóp tarqalǵan ataması injil<ref>{{bibleverse|Gen|14|3|KJV}}</ref> házirgi evrey tilinde, sonday-aq, onıń eń eski ataması<ref name="Kreiger-20163">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=6|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref> - "Duz teńizi" (ivritshe: ים המלח, romansha: Yām HamMelaḥ). Kóldiń injilde tilge alınǵan basqa evrey tilindegi atları [[Araba teńizi]] ([[Ivrit tili|ivritshe]]) hám Shıǵıs teńizi ([[Ivrit tili|ivritshe]]) esaplanadı. Talmudta ol "Duz teńizi" yamasa "Sodom teńizi" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sefaria.org/Bava_Batra.74b.12?ven=hebrew%7CWilliam_Davidson_Edition_-_Vocalized_Aramaic&lang=he| bet = Bava Batra 74b:12| jumıs = Sefaria| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | citata = ימה של סדום}}</ref>. Arab tilindegi atı al-Bahr al-Mayyit (البحر الميت<ref>The first article {{lang|ar-Latn|al-}} is unnecessary and usually not used.</ref>). Ol arab tilinde "Lut teńizi" ([[Arab tili|arabsha]]: بحر لوط, [[Roman tili|romansha]]: baḥr Lūṭ, بُحَيْرَة Buhayrat, بَحْرَة Bahret, yamasa بِرْكَة لوط Birket Lūṭ<ref name="Sharon">{{cite book|author=Moshe Sharon|author-link=Moshe Sharon|title=Bani Na'im: Maqam an-Nabi Lut|series=[[Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae]] (CIAP)|volume=Two: B–C|page=15 (of pp.12–21)|publisher=Brill|location=Leiden, Boston, Cologne|year=1999|isbn=978-90-04-11083-0|url=https://books.google.com/books?id=EPFDU8POrXIC&q=Brekke|access-date=30 December 2019|archive-date=30 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075942/https://books.google.com/books?id=EPFDU8POrXIC&q=Brekke#v=onepage&q=Brekke&f=false|url-status=live}}</ref>) dep te ataladı<ref name="sodom">{{bibleverse|Gen|19|KJV}}</ref>. Ayrımlar [[arab tili]]nde Zoara teńizi (بَحْر صُوغَر) dep ataǵan. Kóldiń tábiyiy halda erkin júzip júriwshi bitumı menen áyyemgi sawdanıń úlken kólemi sebepli, áyyemgi grek hám rim geografiyasında onıń ádettegi atları Asfalt kóliniń qanday da bir kórinisi bolǵan áyyemgi grek tilinde:Ἀσφαλτίτης; latınsha:Lacus Asphaltites yamasa Asfalt teńizi ({{lang|grc|Ἀσφαλτίτης Θάλασσα}}, {{tlit|grc|Asphaltítēs Thálassa}}). Sonday-aq, "Óli teńiz" dep te atalǵan (Áyyemgi grek tilinde:Nekrá Thálassa; latınsha: Mare Mortuum<ref name="Kreiger-20162">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=6|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref>). Jáne bir áyyemgi atı "Yahudiy teńizi" (latinsha: Iudaicum mare), bul atama II ásir Rim táriyxshısı Tatsit tárepinen qollanılǵan<ref name="Kreiger-2016">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=6|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref>. == Geografiyası == [[Fayl:Dead_Sea_Galilee.jpg|nobaý|Óli teńizdiń Jer Orta teńiziniń shıǵısında jaylasqan ornın kórsetiwshi kosmik fotosúwret.]] Óli teńiz — shıǵısında [[Iordaniya]], batısında [[Palestina]]nıń [[Izrail]] basıp alǵan Batıs jaǵası hám [[Izrail]] menen shegaralasqan duzlı kól<ref name="DSC12">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref><ref name="DSC2">{{Web deregi | url = https://www.npr.org/sections/pictureshow/2022/12/11/1139524126/photos-dead-sea-water-level-dropping-sinkholes-erosion| bet = The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact| sáne = 2022-jıl 11-dekabr | jumıs = NPR| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.}}</ref>. Bul suw ótpeytuģın kól, yaǵnıy suw shıǵaratuǵın aǵıslar joq. Óli teńiz [[Iordaniya]] rift oypatlıǵında jaylasqan bolıp, bul geografiyalıq obyekt Óli teńiz transformasiyası (DST) nátiyjesinde payda bolǵan. Bul shep tárepke qaray háreketleniwshi transforma úzilisi [[Afrika]] plitası hám [[Arabstan]] plitası arasındaǵı tektonikalıq plitalar shegarası boylap jaylasqan. Sonday-aq, [[Túrkiya]]daǵı Shıǵıs [[Anatoliya]] jarılıw zonası hám Sinaydı qubla ushı teńizindegi Qızıl teńiz jarılıwınıń arqa tárepi aralıǵında ótedi. Óli teńizge suw hár qıylı dereklerden, kópshiligi kishi yamasa úzlikli túrde, sonıń ishinde: * Iordan dáryası, arqada xalıqaralıq shegara<ref name="DSC1">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref> * Arava aǵısı (Wadi Arava), qublada xalıqaralıq shegara * Wadi Mujib (Arnon Stream), Iordaniya, Karak gubernatorlıǵı<ref name="RSDSC" /> * [[Wadi Darga]]<ref name="RSDSC" /> (Wadi Darajeh, Nahal Darga, yáki Nahal Dragot), West Bank * Wadi al-Hasa (Brook of Zered), Jordan, Karak gubernatorlıǵı hám Tafilah gubernatorlıǵı arasındaǵı shegara * [[Nahal Arugot]] (Wadi Areijeh yáki Wadi Argot), Ein Gedi, Israel<ref name="RSDSC">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref> * [[Wadi Wala]], Iordaniya tárepi<ref name="RSDSC" /> * [[Wadi Zarqa Ma'in]], Iordaniya tárepi<ref name="RSDSC" /> * [[Nahal Tur]], West Bank * Nahal Og, West Bank * Jer astı suwınıń sızıǵı<ref name="RSDSC3">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref> * Tikkeley jawın-shashın (Wadi - [[arab tili]]ndegi kishi yamasa úzik-úzik aǵıslı dárya ańǵarınıń ataması; Nahal - [[Evrey tili|evrey tili]]ndegi ekvivalenti. [[Inglis tili]]ndegi bir suw basseyni atamalarında bul eki atama birdey qollanıladı. Wadi Hassanıń suwı házir [[Iordaniya]]da tolıq paydalanıladı<ref name="RSDSC2">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref>. Galiley teńizi arqalı ótetuǵın Iordaniya dáryası ádewir ózgertilgen. Házirgi waqıtta óli teńizge aǵatuǵın suwdıń tek altıdan bir bólegin ǵana, yaǵnıy tikkeley jawın-shashın muǵdarınan az muǵdarda beredi<ref name="RSDSC" />. Sonday-aq, Óli teńizdiń astı hám átirapında kishkene kóp jıllıq bulaqlar bolıp, olardıń shetlerinde háwiz hám ıdıslar payda boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html| bet = Springs and quicksand at the Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081122023153/http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html| arxivsáne = 2008-jıl 22-noyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-avgust }}</ref>. [[Iordaniya]] oypatlıǵınıń qubla bóliminde teńiz qáddinen 420 m tómende jaylasqan Vadi Mujib oypatlıǵı biosfera qorıqxanası bolıp, maydanı 212 km<ref>{{Web deregi | url = http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/arab-states/jordan/mujib/| bet = Mujib| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190930120313/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/arab-states/jordan/mujib/| arxivsáne = 2019-jıl 30-sentyabr | baspaxana = UNESCO| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-may | url-status = live}}</ref>. Óli teńizdiń arqa bóliminde jılına derlik 100 mm (4 in) hám qubla bóliminde derlik 50 mm (2 in) jawın jawadı<ref>{{Web deregi | url = http://exact-me.org/overview/p4144.htm| bet = Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130120074227/http://exact-me.org/overview/p4144.htm| arxivsáne = 2013-jıl 20-yanvar | baspaxana = Exact Me.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar }}</ref>. Óli teńiz zonasınıń qurǵaqshılıǵı Iuda tawlarınıń jawın sayası tásirine baylanıslı. Óli teńizdiń shiģısındaǵı bálentliklerge Óli teńizdiń ózine qaraganda kóbirek jawın jawadı. == Geologiyası == [[Fayl:Dead_Sea,_Jordanian_Shore.jpg|nobaý|Óli teńizdiń Iordaniya jaģası, suw kóleminiń túsiwi sebepli qalǵan duz qatlamları kórsetilgen.]] === Formaciya teoriyaları === Óli teńizdiń teńiz qáddinen tómen jaylasıwınıń kelip shıǵıwı haqqında bir-birine qarsı eki boljaw bar. Eski boljaw boyınsha, Óli teńiz [[Qızıl teńiz]] riftiniń yamasa hátte [[Shıǵıs Afrika]]nıń Ullı rift oypatlıǵınıń dawamı bolǵan haqıyqıy rift zonasında jaylasqan. Sońǵı boljaw boyınsha, Óli teńiz basseyni Óli teńiz transformasiyası boyınsha "basqıshpa-basqısh" úzilis nátiyjesi bolıp, ol jer qabıǵınıń keńeyiwin hám sonıń aqıbetinde shógiwdi payda etedi<ref>{{Cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2007TC002119|title=Pull-apart basin formation and development in narrow transform zones with application to the Dead Sea Basin}}</ref>. === Sedom laguni === Pliocenniń aqırı-pleystocenniń baslarında házirgi Iordan dáryası alabı, Óli teńiz hám Arqa Vadi-Arabanı Jer Orta teńiz suwları tárepinen qayta-qayta suw basqan. Suwlar geologlar tárepinen Sedom laguni dep atalatuǵın, házirgi Jezreel alabı arqalı teńiz benen baylanısqan tar, qıysıq qoltıqta payda bolǵan. Oypatlıqtaǵı suw tasqınları tektonikalıq hám klimat sharayatlarınıń uzaq múddetli ózgeriwine baylanıslı túrde kelgen hám ketken<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}</ref>. Sedom laguni arqada Galiley teńizinen óli teńizdiń házirgi qubla shetinen qubladaǵı 50 km ge shekem maksimal dárejede sozılıp, keyingi kóller bul keńlikten asıp ketpegen. Xula oypatlıǵı biyikligi hám onı Galiley teńizi basseyninen ajıratıp turıwshı Korazim blokınıń joqarı bosaǵası sebepli bul suw basseynleriniń hesh qaysısınıń quramına kirmegen<ref name="Kafri2010"> {{Cite book|author2=Yoseph Yechieli|title=Groundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13944-4|page=123|url=https://books.google.com/books?id=uu99EqQcZfYC&pg=PA123}}</ref>. === Duz kánleri === Sedom laguni tiykarınan tas duzınan ibarat evaporitlerdi shóktirdi, nátiyjede házirgi Sedom tawı aymaǵındaǵı eski basseyn túbinde 2,3 km (1,43 mi) qalıńlıqqa jetti<ref name="BenAvrahamKatsman15">{{Cite journal|first1=Zvi|surname1=Ben-Avraham|first2=Regina|surname2=Katsman|title=The formation of graben morphology in the Dead Sea Fault, and its implications|journal=Geophysical Research Letters|publisher=American Geophysical Union|volume=42|issue=17|year=2015|at=2.2. Sedimentary Regime, p. 6991 (of 6989–6996)|doi=10.1002/2015GL065111|bibcode=2015GeoRL..42.6989B|quote=Estuarine-lagoonal series of syn-rift evaporites of the latest Miocene—Pliocene ages. Sedimentary regime and mineral composition indicate that .... the Sedom formation in the DSB [Dead Sea Basin] .... , consisting mainly of [[halite]], can be related to ingression of sea waters .... through the Yezreel Valley inland into the Jordan-Arava rift valley (from the Sea of Galilee to the present-day Dead Sea....) in the Late Neogene. After its disconnection from the open sea that could be associated with either eustatic changes in the sea, tectonic uplift of Judea-Samaria anticline, or other processes [Stein, 2014], the rift valley was occupied by a series of hypersaline terminal lakes. They occasionally evaporated and precipitated halite. .... Restoration of the Sedom diapir to its original uniform thickness covering the basin floor yields 2.3 km.|issn=0094-8276}}</ref>. === Kóldiń payda bolıwı === [[Fayl:ISS-55_Nile_River_delta,_Egypt.jpg|nobaý|Óli teńiz basseyniniń tereńligi kórsetilgen NASA fotosúwreti (oraydan biraz tómen). Oń tárepte Jer Orta teńizi, shep tárepte (oraydan sál joqarıraqta) onı Qızıl teńiz benen tutastırıwshı Suec kanalı kórinedi.]] Kafridiń aytıwınsha, neogenniń aqırģı dáwirinde, yaǵnıy pliocende (a. 2,5 mln. jıl aldın) evstatikalıq teńiz qáddi házirgi teńiz qáddinen 50-100 m biyiklikte bolǵan. Usı tárizde Jer Orta teńizin Iordaniya rift oypatlıǵı menen baylanıstırıwshı arqa oypatlıqlardı suw basqan, bul bolsa qıysıq tárizli lagunanıń payda bolıwına alıp kelgen. Bul joqarı evstatikalıq teńiz qáddi jaģdayı keyin ala juwmaqlanıp, okean bul aymaqtı basıp óte almadı. Solay etip, uzın laguna teńizge shıqpaytuǵın kólge aylanıp, joqarı puwlanıw tezligi sebepli - rift oypatlıǵınıń tómengi, qubla bólimine shegindi<ref name="Kafri20102">{{cite book|author1=Uri Kafri|author2=Yoseph Yechieli|title=Groundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13944-4|page=123|bibcode=2010gblc.book.....K|url=https://books.google.com/books?id=uu99EqQcZfYC&pg=PA123}}</ref>. Biraq, Mordexay Shteyn payda bolıw procesin ele anıqlanbaǵan dep esaplap, kesh Pliocen-erte Pleystocen procesi haqqında aytqan. Bunda tektonika Jer Orta teńizinen burınǵı qoltıq yamasa lagunaga suw kirip keliwin tosıwda da rol oynaǵan bolıwı múmkin<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMordechai_Stein">Mordechai Stein. </cite></ref>. Sedom lagunınan keyin keletuǵın birinshi táriyxtan aldınǵı kól Amora kóli dep ataladı (ol erte pleystotsen dáwirinde payda bolǵan bolıwı múmkin; onıń shógindileri Amora (Samra) formatsiyasına aylanǵan (e.sh. 200-80-jıllar). Keyin Lisan kóli (e.sh. 70-14 jılları) aqırında Óli teńiz ataması berilgen<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMordechai_Stein">Mordechai Stein. </cite></ref>. == Klimatı == Óli teńizde ıssı shól klimatı (Kóppen klimat klassifikaciyası BWh), jıl boyı quyashlı aspan hám qurǵaq hawa bar. Bul jerde ortasha jıllıq jawın-shashın muǵdarı 50 mm den az hám jazda ortasha temperatura 32 den 39 °C (90 den 102 °F) ǵa shekem boladı. Qıstıń ortasha temperaturası 20-23 °C (68-73 °F) átirapında. Bul aymaqta ultrafiolet nurlanıw, ásirese UVB (eritrogen nurlar) kúshsiz. Atmosfera basımınıń joqarılıǵın esapqa alıp, hawada teńiz qáddindegi kislorod koncentraciyasına qaraganda kislorod muģdarı biraz joqarı (jazda 3,3%, qısta 4,8%) boladı<ref name="DSRC">{{Web deregi | url = http://www.deadsea-health.org/new_html/general_main.html| bet = Natural Resources| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131006174640/http://deadsea-health.org/new_html/general_main.html| arxivsáne = 2013-jıl 6-oktyabr | jumıs = Dead Sea Research Center| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.extremescience.com/dead-sea.htm| bet = Lowest Elevation: Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111007161953/http://extremescience.com/dead-sea.htm| arxivsáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = Extreme Science| qaralǵan sáne = 2007-jıl 22-may }}</ref>. Óli teńizdegi barometrik basımlar 1061 hám 1065 hPa aralıǵında ólshengen bolıp, joqarı biyikliktegi salamatlıq effektleri menen klinikalıq jaqtan salıstırılǵan<ref>{{cite journal|last1=Kramer|first1=Mordechai R.|last2=Springer|first2=Chaim|last3=Berkman|first3=Neville|last4=Glazer|first4=Mendel|last5=Bublil|first5=Milli|last6=Bar-Yishay|first6=Ephraim|last7=Godfrey|first7=Simon|title=Rehabilitation of Hypoxemic Patients With COPD at Low Altitude at the Dead Sea, the Lowest Place on Earth|url=https://archive.org/details/sim_chest_1998-03_113_3/page/571|journal=Chest|date=March 1998|volume=113|issue=3|pages=571–575|doi=10.1378/chest.113.3.571|pmid=9515826}}</ref>. (Bul barometrik ólshem teńiz qáddindegi 1013,25 hPa standart atmosfera basımınan shama menen 5% joqarı, bul dúnya okeanınıń ortasha kórsetkishi yamasa ATM). Úlken suw basseyni klimatqa jumsartıwshı tásir kórsetkeni sebepli? Óli teńiz átirapındaǵı temperatura[a tásir kórsetedi. Qısta teńiz temperaturası qur[aqlıq temperaturasınan joqarı boladı, jaz aylarında bolsa kerisinshe. Bul suwdıń massası hám salıstırmalı jıllılıq sıyımlıǵınıń nátiyjesinde boladı. Hár jılı ortasha 192 kún 30 °C dan joqarı boladı.{{Weather box|location=Dead Sea, Sedom (390 m below sea level)|metric first=yes|single line=yes|Jan humidity=41|Feb humidity=38|Mar humidity=33|Apr humidity=27|May humidity=24|Jun humidity=23|Jul humidity=24|Aug humidity=27|Sep humidity=31|Oct humidity=33|Nov humidity=36|Dec humidity=41|Jan record low C=5.4|Feb record low C=6.0|Mar record low C=8.0|Apr record low C=11.5|May record low C=19.0|Jun record low C=23.0|Jul record low C=26.0|Aug record low C=26.8|Sep record low C=24.2|Oct record low C=17.0|Nov record low C=9.8|Dec record low C=6.0|year record low C=5.4|Jan record high C=26.4|Feb record high C=30.4|Mar record high C=33.8|Apr record high C=42.5|May record high C=45.0|Jun record high C=46.4|Jul record high C=47.0|Aug record high C=44.5|Sep record high C=43.6|Oct record high C=40.0|Nov record high C=35.0|Dec record high C=28.5|year record high C=47.0|Jan high C=20.5|Feb high C=21.7|Mar high C=24.8|Apr high C=29.9|May high C=34.1|Jun high C=37.6|Jul high C=39.7|Aug high C=39.0|Sep high C=36.5|Oct high C=32.4|Nov high C=26.9|Dec high C=21.7|year high C=30.4|Jan mean C=16.6|Feb mean C=17.7|Mar mean C=20.8|Apr mean C=25.4|May mean C=29.4|Jun mean C=32.6|Jul mean C=34.7|Aug mean C=34.5|Sep mean C=32.4|Oct mean C=28.6|Nov mean C=23.1|Dec mean C=17.9|year mean C=26.1|Jan low C=12.7|Feb low C=13.7|Mar low C=16.7|Apr low C=20.9|May low C=24.7|Jun low C=27.6|Jul low C=29.6|Aug low C=29.9|Sep low C=28.3|Oct low C=24.7|Nov low C=19.3|Dec low C=14.1|year low C=21.9|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=7.8|Feb precipitation mm=9.0|Mar precipitation mm=7.6|Apr precipitation mm=4.3|May precipitation mm=0.2|Jun precipitation mm=0.0|Jul precipitation mm=0.0|Aug precipitation mm=0.0|Sep precipitation mm=0.0|Oct precipitation mm=1.2|Nov precipitation mm=3.5|Dec precipitation mm=8.3|year precipitation mm=41.9|Jan precipitation days=3.3|Feb precipitation days=3.5|Mar precipitation days=2.5|Apr precipitation days=1.3|May precipitation days=0.2|Jun precipitation days=0.0|Jul precipitation days=0.0|Aug precipitation days=0.0|Sep precipitation days=0.0|Oct precipitation days=0.4|Nov precipitation days=1.6|Dec precipitation days=2.8|year precipitation days=15.6|unit precipitation days=|source 1=Israel Meteorological Service<ref>{{Web deregi | url = http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo| bet = Averages and Records for several places in Israel| baspaxana = Israel Meteorological Service| sáne = June 2011 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo| arxivsáne = 2010-jıl 14-sentyabr }}</ref>|date=March 2011}} == Tirishilik formaları == [[Fayl:Dead_Sea_Sunrise.jpg|nobaý|Azanda óli teńiz, Masadadan kórinedi.]] Teńizdiń "ólik" dep atalıwına sebep, onda júdá az muģdarda bakteriyalar hám mikroblı zamarrıqlar bolsa da, shorlıqtıń joqarılıǵı balıqlar hám suw ósimlikleri sıyaqlı makroskopiyalıq suw organizmleriniń jasawına imkan bermeydi. Suw tasqan waqıtlarda Óli teńizdegi duz muǵdarı ádettegi 35% ten 30% ke hám onnan da az bolıwı múmkin. Ol jawın-shashınlı qıs sebepli waqıtsha janlanadı. 1980-jılı sonday jawın-shashınlı qıstıń birinen keyin ádettegi toyǵın kók reńli Óli teńiz qızıl reńge kirdi. Quddus Evrey universitetiniń izertlewshileri bul jerde Dunaliella atlı suw otları kóp ekenligin anıqlaǵan. Dunaliella óz náwbetinde karotinoid saqlawshı (qızıl pigmentlengen) galobakteriyalardı azıqlandırdı, olardıń qatnasıwı reńniń ózgeriwine sebep boldı. 1980-jildan baslap basseyn qurgaq bolıp, suw otları hám bakteriyalar ólshewli muǵdarda qaytıp kelmedi. 2011-jılı Izrail hám Germaniyanıń Beer Sheva qalasınan bir topar ilimpazlar suw astında súńgiw arqalı óli teńiz túbindegi jarıqlardı anıqlap, suw betin baqladı. Bul jarıqlar arqalı dushshı hám duzlı suwlar kirip keledi. Olar jarıqlar átirapındaǵı biofilmlerden úlgi alıp, bakteriyalar hám arxeylardıń kóplegen túrlerin taptı<ref>{{Cite journal|volume=7|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0038319|year=2012|last1=Ionescu|first1=Danny|last2=Siebert|first2=Christian|last3=Polerecky|first3=Lubos|last4=Munwes|first4=Yaniv Y.|last5=Lott|first5=Christian|last6=Häusler|first6=Stefan|last7=Bižić-Ionescu|first7=Mina|last8=Quast|first8=Christian|last9=Peplies|first9=Jörg|title=Microbial and Chemical Characterization of Underwater Fresh Water Springs in the Dead Sea|journal=PLOS ONE|pmid=22679498|pmc=3367964|bibcode=2012PLoSO...738319I}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|40em}} == Qosımsha oqıw == * The World Bank, 2013, [https://web.archive.org/web/20130915013427/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/EXTREDSEADEADSEA/0,,contentMDK:21827416~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:5174617,00.html "The Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study Program"], and source of basic data on the Dead Sea. * Yehouda Enzel, et al., eds (2006) ''New Frontiers in Dead Sea Paleoenvironmental Research'', Geological Society of America,   * Niemi, Tina M., Ben-Avraham, Z., and Gat, J., eds., 1997, The Dead Sea: The Lake and Its Setting: N.Y., Oxford University Press, 286 p. * World Bank, Poverty Reduction and Economic Management Department, [http://hlrn.org/img/violation/Area+C+Report+Oct-13.pdf Area C and the Future of the Palestinian Economy], October 2, 2013 == Sırtqı siltemeler == * ([[wikivoyage:Dead Sea (Israel and the West Bank)|Israeli and West Bank part]] and [[wikivoyage:Dead Sea (Jordan)|Jordanian part]]) * {{Cite EB1911|wstitle=Dead Sea|volume=7|last=Macalister|first=Robert Alexander Stewart|authorlink=R. A. Stewart Macalister|pages=878–880|short=1}} [[Kategoriya:Aziyanıń xalıqaralıq kólleri]] [[Kategoriya:Batıs jaǵa shegaraları]] [[Kategoriya:Izrail-Iordaniya shegarası]] [[Kategoriya:Aziyanıń duzlı kólleri]] [[Kategoriya:Batıs jaǵa kólleri]] [[Kategoriya:Izrail kólleri]] [[Kategoriya:Iordaniyanıń suw basseynleri]] i1hgno6b07a4mher5xloc6yc3qp4xfw 266169 266068 2026-08-17T22:58:56Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266169 wikitext text/x-wiki '''Óli teńiz''' ({{Langx|ar|اَلْبَحْر الْمَيِّت|al-Baḥr al-Mayyit}}; yáki {{Langx|ar|اَلْبَحْر الْمَيْت|al-Baḥr al-Mayt}}; {{Langx|he|יַם הַמֶּלַח|Yam hamMelaḥ}}) basqa atlar menen de belgili, shıǵısı [[Iordaniya]], batısı Batıs jaǵalawı hám qubla-batısı [[Izrail]]<ref name="DSC13">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref><ref name="DSC22">{{Web deregi | url = https://www.npr.org/sections/pictureshow/2022/12/11/1139524126/photos-dead-sea-water-level-dropping-sinkholes-erosion| bet = The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact| sáne = 2022-jıl 11-dekabr | jumıs = NPR| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.}}</ref> menen shegaralasqan qurǵaqlıqtaǵı duzlı kól. 2025-jıl jaǵdayına bola, kóldiń beti teńiz qáddinen 439,78 metr (1,443 fut) tómende jaylasqan bolıp<ref>{{Web deregi | url = https://data.gov.il/dataset/https-www-data-gov-il-dataset-683/resource/823479b4-4771-43d8-9189-6a2a1dcaaf10| bet = מפלס ים המלח משנת 1976 (Dead Sea Level since 1976)| til = he| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-mart | jumıs = Government Data (Israel)}}</ref>, onıń jaǵalıqları jer júzindegi eń tómen jer biyikligi esaplanadı. Tereńligi 304 m, dúnyadaǵı eń tereń giper duzlı kól. Duzlılıǵı 342 g/kg yamasa 34,2% (2011-jılda) dúnyadaǵı eń duzlı suw basseynlerinen biri bolıp<ref>{{cite encyclopedia|title=Dead Sea|editor-last=Goetz|editor-first=P. W.|encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica|edition=15th|volume=3|page=937|place=Chicago|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|year=1986}}</ref>, okeanǵa salıstırǵanda 9,6 ese duzlı hám tıǵızlıǵı 1,24 kg/litr, bul júziwdi júziwge uqsatadı<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world geography|year=2005|publisher=Facts on File|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237|editor-first=R W|editor-last=McColl|page=237|isbn=978-0-8160-7229-3|access-date=2020-11-10|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237#v=snippet&q=Dead%20sea%20has%20a%20density%20%20%20%20swimming&f=false|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world geography|year=2005|publisher=Facts on File|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237|editor-first=R W|editor-last=McColl|page=237|isbn=978-0-8160-7229-3|access-date=2020-11-10|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237#v=snippet&q=Dead%20sea%20has%20a%20density%20%20%20%20swimming&f=false|url-status=live}}</ref>. Óli teńizdiń tiykarǵı, arqa basseyni uzınlıǵı 50 kilometr (31 mil) hám keńligi 15 kilometr (9 mil). Óli teńiz mıń jıllar dawamında [[Jer Orta teńizi]] basseyni átirapınan keliwshilerdi ózine tartıp kelgen. Ol dúnyadaǵı dáslepki salamatlandırıw orınlarınan biri bolıp, [[Egipet]] mumiyalawı ushın asfalt, tóginler ushın potash sıyaqlı hár qıylı ónimlerdi jetkerip bergen. Búgingi kúnde turistler teńizdi [[Izrail]], [[Iordaniya]] hám Batıs jaǵa sızıqlarında zıyarat etedi. Óli teńiz tezlik penen sheginip barmaqta, búgingi kúnde onıń maydanı 605 km² (234 mi²) bolsa, 1930-jılı 1050 km² (410 mi²) boldı. Onıń recessiyasın azaytıw ushın bir neshe kanal hám qubırlar boyınsha usınıslar bildirilgen, máselen, "Qızıl teńiz-Óli teńiz suw transportı" joybarı<ref name="JT">{{Web deregi | url = http://www.jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i| bet = 5 alliances shortlisted to execute Red-Dead's phase I| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161129214035/http://jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i| arxivsáne = 2016-jıl 29-noyabr | sáne = 2016-jıl 27-noyabr | jumıs = The Jordan Times| qaralǵan sáne = 2016-jıl 3-dekabr | url-status = live}}</ref> islep shıǵılǵan. == Atalıwı == Inglis tilindegi "Óli teńiz" ataması [[arab tili]]ndegi atamanıń, grek hám latın tilindegi áyyemgi atamalardıń kalkalawı bolıp<ref>{{Web deregi | url = https://topostext.org/work/226#36.3| bet = Justin's History of the World 36.3| avtorsilteme = Justin (historian)| baspaxana = [[Aikaterini Laskaridis Foundation]]| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | jumıs = Topos Text}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://topostext.org/work/213#5.7.4| bet = Pausanias, Description of Greece 5.7.4-5| til = en| baspaxana = [[Aikaterini Laskaridis Foundation]]| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | jumıs = ToposText}}</ref>, kóldiń júdá shorlanıwı sebepli suw haywanatınıń azlıǵına baylanıslı aytıladı. Inglis tilindegi táriyxiy atlar: Duz teńizi<ref name="natgeo3">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref>, Sodom kóli<ref name="natgeo2">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref>, onıń joq etiliwi haqqındaǵı bibliyalıq gúrriń<ref name="sodom2">{{bibleverse|Gen|19|KJV}}</ref>, Asfalcitler kóli<ref name="natgeo">{{citation |last=Morse |first=Jedidiah |title=The American Universal Geography... |date=1819 |volume=2 |page=[https://books.google.com/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458] |edition=7th |location=Boston |publisher=Lincoln & Edmands}}</ref> grek hám latın tillerinen alınǵan. "Óli teńiz" ataması geyde evrey ádebiyatında Yām HamMāvet (ים המוות), "Ólim teńizi" túrinde ushırasadı<ref name="NJE">{{cite book|author1=David Bridger|author2=Samuel Wolk|title=The New Jewish Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=hZqpCrG3qw0C&pg=PA109|access-date=July 25, 2011|date=September 1976|publisher=Behrman House, Inc|isbn=978-0-87441-120-1|page=109|quote=It was named the "Dead Sea" because of the fact that no living thing can exist there, since the water is extremely salty and bitter.|archive-date=October 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075941/https://books.google.com/books?id=hZqpCrG3qw0C&pg=PA109#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. Biraq, kóldiń eń kóp tarqalǵan ataması injil<ref>{{bibleverse|Gen|14|3|KJV}}</ref> házirgi evrey tilinde, sonday-aq, onıń eń eski ataması<ref name="Kreiger-20163">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|url=https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=[https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei/page/6 6]|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref> - "Duz teńizi" (ivritshe: ים המלח, romansha: Yām HamMelaḥ). Kóldiń injilde tilge alınǵan basqa evrey tilindegi atları [[Araba teńizi]] ([[Ivrit tili|ivritshe]]) hám Shıǵıs teńizi ([[Ivrit tili|ivritshe]]) esaplanadı. Talmudta ol "Duz teńizi" yamasa "Sodom teńizi" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sefaria.org/Bava_Batra.74b.12?ven=hebrew%7CWilliam_Davidson_Edition_-_Vocalized_Aramaic&lang=he| bet = Bava Batra 74b:12| jumıs = Sefaria| qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-mart | citata = ימה של סדום}}</ref>. Arab tilindegi atı al-Bahr al-Mayyit (البحر الميت<ref>The first article {{lang|ar-Latn|al-}} is unnecessary and usually not used.</ref>). Ol arab tilinde "Lut teńizi" ([[Arab tili|arabsha]]: بحر لوط, [[Roman tili|romansha]]: baḥr Lūṭ, بُحَيْرَة Buhayrat, بَحْرَة Bahret, yamasa بِرْكَة لوط Birket Lūṭ<ref name="Sharon">{{cite book|author=Moshe Sharon|author-link=Moshe Sharon|title=Bani Na'im: Maqam an-Nabi Lut|series=[[Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae]] (CIAP)|volume=Two: B–C|page=15 (of pp.12–21)|publisher=Brill|location=Leiden, Boston, Cologne|year=1999|isbn=978-90-04-11083-0|url=https://books.google.com/books?id=EPFDU8POrXIC&q=Brekke|access-date=30 December 2019|archive-date=30 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030075942/https://books.google.com/books?id=EPFDU8POrXIC&q=Brekke#v=onepage&q=Brekke&f=false|url-status=live}}</ref>) dep te ataladı<ref name="sodom">{{bibleverse|Gen|19|KJV}}</ref>. Ayrımlar [[arab tili]]nde Zoara teńizi (بَحْر صُوغَر) dep ataǵan. Kóldiń tábiyiy halda erkin júzip júriwshi bitumı menen áyyemgi sawdanıń úlken kólemi sebepli, áyyemgi grek hám rim geografiyasında onıń ádettegi atları Asfalt kóliniń qanday da bir kórinisi bolǵan áyyemgi grek tilinde:Ἀσφαλτίτης; latınsha:Lacus Asphaltites yamasa Asfalt teńizi ({{lang|grc|Ἀσφαλτίτης Θάλασσα}}, {{tlit|grc|Asphaltítēs Thálassa}}). Sonday-aq, "Óli teńiz" dep te atalǵan (Áyyemgi grek tilinde:Nekrá Thálassa; latınsha: Mare Mortuum<ref name="Kreiger-20162">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|url=https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=[https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei/page/6 6]|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref>). Jáne bir áyyemgi atı "Yahudiy teńizi" (latinsha: Iudaicum mare), bul atama II ásir Rim táriyxshısı Tatsit tárepinen qollanılǵan<ref name="Kreiger-2016">{{Cite book|last=Kreiger|first=Barbara|title=The Dead Sea and the Jordan River|url=https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei|date=2016|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01936-3|location=Bloomington Indianapolis|page=[https://archive.org/details/deadseajordanriv0000krei/page/n27 6]|quote=Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.}}</ref>. == Geografiyası == [[Fayl:Dead_Sea_Galilee.jpg|nobaý|Óli teńizdiń Jer Orta teńiziniń shıǵısında jaylasqan ornın kórsetiwshi kosmik fotosúwret.]] Óli teńiz — shıǵısında [[Iordaniya]], batısında [[Palestina]]nıń [[Izrail]] basıp alǵan Batıs jaǵası hám [[Izrail]] menen shegaralasqan duzlı kól<ref name="DSC12">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref><ref name="DSC2">{{Web deregi | url = https://www.npr.org/sections/pictureshow/2022/12/11/1139524126/photos-dead-sea-water-level-dropping-sinkholes-erosion| bet = The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact| sáne = 2022-jıl 11-dekabr | jumıs = NPR| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.}}</ref>. Bul suw ótpeytuģın kól, yaǵnıy suw shıǵaratuǵın aǵıslar joq. Óli teńiz [[Iordaniya]] rift oypatlıǵında jaylasqan bolıp, bul geografiyalıq obyekt Óli teńiz transformasiyası (DST) nátiyjesinde payda bolǵan. Bul shep tárepke qaray háreketleniwshi transforma úzilisi [[Afrika]] plitası hám [[Arabstan]] plitası arasındaǵı tektonikalıq plitalar shegarası boylap jaylasqan. Sonday-aq, [[Túrkiya]]daǵı Shıǵıs [[Anatoliya]] jarılıw zonası hám Sinaydı qubla ushı teńizindegi Qızıl teńiz jarılıwınıń arqa tárepi aralıǵında ótedi. Óli teńizge suw hár qıylı dereklerden, kópshiligi kishi yamasa úzlikli túrde, sonıń ishinde: * Iordan dáryası, arqada xalıqaralıq shegara<ref name="DSC1">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2013/12/10/world/middleeast/israel-jordan-and-palestinians-sign-water-project-deal.html| bet = A Rare Middle East Agreement, on Water| sáne = 2013-jıl 9-dekabr | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-dekabr | citata = About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.}}</ref> * Arava aǵısı (Wadi Arava), qublada xalıqaralıq shegara * Wadi Mujib (Arnon Stream), Iordaniya, Karak gubernatorlıǵı<ref name="RSDSC" /> * [[Wadi Darga]]<ref name="RSDSC" /> (Wadi Darajeh, Nahal Darga, yáki Nahal Dragot), West Bank * Wadi al-Hasa (Brook of Zered), Jordan, Karak gubernatorlıǵı hám Tafilah gubernatorlıǵı arasındaǵı shegara * [[Nahal Arugot]] (Wadi Areijeh yáki Wadi Argot), Ein Gedi, Israel<ref name="RSDSC">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref> * [[Wadi Wala]], Iordaniya tárepi<ref name="RSDSC" /> * [[Wadi Zarqa Ma'in]], Iordaniya tárepi<ref name="RSDSC" /> * [[Nahal Tur]], West Bank * Nahal Og, West Bank * Jer astı suwınıń sızıǵı<ref name="RSDSC3">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref> * Tikkeley jawın-shashın (Wadi - [[arab tili]]ndegi kishi yamasa úzik-úzik aǵıslı dárya ańǵarınıń ataması; Nahal - [[Evrey tili|evrey tili]]ndegi ekvivalenti. [[Inglis tili]]ndegi bir suw basseyni atamalarında bul eki atama birdey qollanıladı. Wadi Hassanıń suwı házir [[Iordaniya]]da tolıq paydalanıladı<ref name="RSDSC2">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| bet = Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-oktyabr }}</ref>. Galiley teńizi arqalı ótetuǵın Iordaniya dáryası ádewir ózgertilgen. Házirgi waqıtta óli teńizge aǵatuǵın suwdıń tek altıdan bir bólegin ǵana, yaǵnıy tikkeley jawın-shashın muǵdarınan az muǵdarda beredi<ref name="RSDSC" />. Sonday-aq, Óli teńizdiń astı hám átirapında kishkene kóp jıllıq bulaqlar bolıp, olardıń shetlerinde háwiz hám ıdıslar payda boladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html| bet = Springs and quicksand at the Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081122023153/http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html| arxivsáne = 2008-jıl 22-noyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-avgust }}</ref>. [[Iordaniya]] oypatlıǵınıń qubla bóliminde teńiz qáddinen 420 m tómende jaylasqan Vadi Mujib oypatlıǵı biosfera qorıqxanası bolıp, maydanı 212 km<ref>{{Web deregi | url = http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/arab-states/jordan/mujib/| bet = Mujib| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190930120313/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/arab-states/jordan/mujib/| arxivsáne = 2019-jıl 30-sentyabr | baspaxana = UNESCO| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-may | url-status = live}}</ref>. Óli teńizdiń arqa bóliminde jılına derlik 100 mm (4 in) hám qubla bóliminde derlik 50 mm (2 in) jawın jawadı<ref>{{Web deregi | url = http://exact-me.org/overview/p4144.htm| bet = Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130120074227/http://exact-me.org/overview/p4144.htm| arxivsáne = 2013-jıl 20-yanvar | baspaxana = Exact Me.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar }}</ref>. Óli teńiz zonasınıń qurǵaqshılıǵı Iuda tawlarınıń jawın sayası tásirine baylanıslı. Óli teńizdiń shiģısındaǵı bálentliklerge Óli teńizdiń ózine qaraganda kóbirek jawın jawadı. == Geologiyası == [[Fayl:Dead_Sea,_Jordanian_Shore.jpg|nobaý|Óli teńizdiń Iordaniya jaģası, suw kóleminiń túsiwi sebepli qalǵan duz qatlamları kórsetilgen.]] === Formaciya teoriyaları === Óli teńizdiń teńiz qáddinen tómen jaylasıwınıń kelip shıǵıwı haqqında bir-birine qarsı eki boljaw bar. Eski boljaw boyınsha, Óli teńiz [[Qızıl teńiz]] riftiniń yamasa hátte [[Shıǵıs Afrika]]nıń Ullı rift oypatlıǵınıń dawamı bolǵan haqıyqıy rift zonasında jaylasqan. Sońǵı boljaw boyınsha, Óli teńiz basseyni Óli teńiz transformasiyası boyınsha "basqıshpa-basqısh" úzilis nátiyjesi bolıp, ol jer qabıǵınıń keńeyiwin hám sonıń aqıbetinde shógiwdi payda etedi<ref>{{Cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2007TC002119|title=Pull-apart basin formation and development in narrow transform zones with application to the Dead Sea Basin}}</ref>. === Sedom laguni === Pliocenniń aqırı-pleystocenniń baslarında házirgi Iordan dáryası alabı, Óli teńiz hám Arqa Vadi-Arabanı Jer Orta teńiz suwları tárepinen qayta-qayta suw basqan. Suwlar geologlar tárepinen Sedom laguni dep atalatuǵın, házirgi Jezreel alabı arqalı teńiz benen baylanısqan tar, qıysıq qoltıqta payda bolǵan. Oypatlıqtaǵı suw tasqınları tektonikalıq hám klimat sharayatlarınıń uzaq múddetli ózgeriwine baylanıslı túrde kelgen hám ketken<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}</ref>. Sedom laguni arqada Galiley teńizinen óli teńizdiń házirgi qubla shetinen qubladaǵı 50 km ge shekem maksimal dárejede sozılıp, keyingi kóller bul keńlikten asıp ketpegen. Xula oypatlıǵı biyikligi hám onı Galiley teńizi basseyninen ajıratıp turıwshı Korazim blokınıń joqarı bosaǵası sebepli bul suw basseynleriniń hesh qaysısınıń quramına kirmegen<ref name="Kafri2010"> {{Cite book|author2=Yoseph Yechieli|title=Groundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13944-4|page=123|url=https://books.google.com/books?id=uu99EqQcZfYC&pg=PA123}}</ref>. === Duz kánleri === Sedom laguni tiykarınan tas duzınan ibarat evaporitlerdi shóktirdi, nátiyjede házirgi Sedom tawı aymaǵındaǵı eski basseyn túbinde 2,3 km (1,43 mi) qalıńlıqqa jetti<ref name="BenAvrahamKatsman15">{{Cite journal|first1=Zvi|surname1=Ben-Avraham|first2=Regina|surname2=Katsman|title=The formation of graben morphology in the Dead Sea Fault, and its implications|journal=Geophysical Research Letters|publisher=American Geophysical Union|volume=42|issue=17|year=2015|at=2.2. Sedimentary Regime, p. 6991 (of 6989–6996)|doi=10.1002/2015GL065111|bibcode=2015GeoRL..42.6989B|quote=Estuarine-lagoonal series of syn-rift evaporites of the latest Miocene—Pliocene ages. Sedimentary regime and mineral composition indicate that .... the Sedom formation in the DSB [Dead Sea Basin] .... , consisting mainly of [[halite]], can be related to ingression of sea waters .... through the Yezreel Valley inland into the Jordan-Arava rift valley (from the Sea of Galilee to the present-day Dead Sea....) in the Late Neogene. After its disconnection from the open sea that could be associated with either eustatic changes in the sea, tectonic uplift of Judea-Samaria anticline, or other processes [Stein, 2014], the rift valley was occupied by a series of hypersaline terminal lakes. They occasionally evaporated and precipitated halite. .... Restoration of the Sedom diapir to its original uniform thickness covering the basin floor yields 2.3 km.|issn=0094-8276}}</ref>. === Kóldiń payda bolıwı === [[Fayl:ISS-55_Nile_River_delta,_Egypt.jpg|nobaý|Óli teńiz basseyniniń tereńligi kórsetilgen NASA fotosúwreti (oraydan biraz tómen). Oń tárepte Jer Orta teńizi, shep tárepte (oraydan sál joqarıraqta) onı Qızıl teńiz benen tutastırıwshı Suec kanalı kórinedi.]] Kafridiń aytıwınsha, neogenniń aqırģı dáwirinde, yaǵnıy pliocende (a. 2,5 mln. jıl aldın) evstatikalıq teńiz qáddi házirgi teńiz qáddinen 50-100 m biyiklikte bolǵan. Usı tárizde Jer Orta teńizin Iordaniya rift oypatlıǵı menen baylanıstırıwshı arqa oypatlıqlardı suw basqan, bul bolsa qıysıq tárizli lagunanıń payda bolıwına alıp kelgen. Bul joqarı evstatikalıq teńiz qáddi jaģdayı keyin ala juwmaqlanıp, okean bul aymaqtı basıp óte almadı. Solay etip, uzın laguna teńizge shıqpaytuǵın kólge aylanıp, joqarı puwlanıw tezligi sebepli - rift oypatlıǵınıń tómengi, qubla bólimine shegindi<ref name="Kafri20102">{{cite book|author1=Uri Kafri|author2=Yoseph Yechieli|title=Groundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13944-4|page=123|bibcode=2010gblc.book.....K|url=https://books.google.com/books?id=uu99EqQcZfYC&pg=PA123}}</ref>. Biraq, Mordexay Shteyn payda bolıw procesin ele anıqlanbaǵan dep esaplap, kesh Pliocen-erte Pleystocen procesi haqqında aytqan. Bunda tektonika Jer Orta teńizinen burınǵı qoltıq yamasa lagunaga suw kirip keliwin tosıwda da rol oynaǵan bolıwı múmkin<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMordechai_Stein">Mordechai Stein. </cite></ref>. Sedom lagunınan keyin keletuǵın birinshi táriyxtan aldınǵı kól Amora kóli dep ataladı (ol erte pleystotsen dáwirinde payda bolǵan bolıwı múmkin; onıń shógindileri Amora (Samra) formatsiyasına aylanǵan (e.sh. 200-80-jıllar). Keyin Lisan kóli (e.sh. 70-14 jılları) aqırında Óli teńiz ataması berilgen<ref name="Stein">{{Web deregi | url = http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| bet = The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 13-may | avtor = Mordechai Stein}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMordechai_Stein">Mordechai Stein. </cite></ref>. == Klimatı == Óli teńizde ıssı shól klimatı (Kóppen klimat klassifikaciyası BWh), jıl boyı quyashlı aspan hám qurǵaq hawa bar. Bul jerde ortasha jıllıq jawın-shashın muǵdarı 50 mm den az hám jazda ortasha temperatura 32 den 39 °C (90 den 102 °F) ǵa shekem boladı. Qıstıń ortasha temperaturası 20-23 °C (68-73 °F) átirapında. Bul aymaqta ultrafiolet nurlanıw, ásirese UVB (eritrogen nurlar) kúshsiz. Atmosfera basımınıń joqarılıǵın esapqa alıp, hawada teńiz qáddindegi kislorod koncentraciyasına qaraganda kislorod muģdarı biraz joqarı (jazda 3,3%, qısta 4,8%) boladı<ref name="DSRC">{{Web deregi | url = http://www.deadsea-health.org/new_html/general_main.html| bet = Natural Resources| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131006174640/http://deadsea-health.org/new_html/general_main.html| arxivsáne = 2013-jıl 6-oktyabr | jumıs = Dead Sea Research Center| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.extremescience.com/dead-sea.htm| bet = Lowest Elevation: Dead Sea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111007161953/http://extremescience.com/dead-sea.htm| arxivsáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = Extreme Science| qaralǵan sáne = 2007-jıl 22-may }}</ref>. Óli teńizdegi barometrik basımlar 1061 hám 1065 hPa aralıǵında ólshengen bolıp, joqarı biyikliktegi salamatlıq effektleri menen klinikalıq jaqtan salıstırılǵan<ref>{{cite journal|last1=Kramer|first1=Mordechai R.|last2=Springer|first2=Chaim|last3=Berkman|first3=Neville|last4=Glazer|first4=Mendel|last5=Bublil|first5=Milli|last6=Bar-Yishay|first6=Ephraim|last7=Godfrey|first7=Simon|title=Rehabilitation of Hypoxemic Patients With COPD at Low Altitude at the Dead Sea, the Lowest Place on Earth|url=https://archive.org/details/sim_chest_1998-03_113_3/page/571|journal=Chest|date=March 1998|volume=113|issue=3|pages=571–575|doi=10.1378/chest.113.3.571|pmid=9515826}}</ref>. (Bul barometrik ólshem teńiz qáddindegi 1013,25 hPa standart atmosfera basımınan shama menen 5% joqarı, bul dúnya okeanınıń ortasha kórsetkishi yamasa ATM). Úlken suw basseyni klimatqa jumsartıwshı tásir kórsetkeni sebepli? Óli teńiz átirapındaǵı temperatura[a tásir kórsetedi. Qısta teńiz temperaturası qur[aqlıq temperaturasınan joqarı boladı, jaz aylarında bolsa kerisinshe. Bul suwdıń massası hám salıstırmalı jıllılıq sıyımlıǵınıń nátiyjesinde boladı. Hár jılı ortasha 192 kún 30 °C dan joqarı boladı.{{Weather box|location=Dead Sea, Sedom (390 m below sea level)|metric first=yes|single line=yes|Jan humidity=41|Feb humidity=38|Mar humidity=33|Apr humidity=27|May humidity=24|Jun humidity=23|Jul humidity=24|Aug humidity=27|Sep humidity=31|Oct humidity=33|Nov humidity=36|Dec humidity=41|Jan record low C=5.4|Feb record low C=6.0|Mar record low C=8.0|Apr record low C=11.5|May record low C=19.0|Jun record low C=23.0|Jul record low C=26.0|Aug record low C=26.8|Sep record low C=24.2|Oct record low C=17.0|Nov record low C=9.8|Dec record low C=6.0|year record low C=5.4|Jan record high C=26.4|Feb record high C=30.4|Mar record high C=33.8|Apr record high C=42.5|May record high C=45.0|Jun record high C=46.4|Jul record high C=47.0|Aug record high C=44.5|Sep record high C=43.6|Oct record high C=40.0|Nov record high C=35.0|Dec record high C=28.5|year record high C=47.0|Jan high C=20.5|Feb high C=21.7|Mar high C=24.8|Apr high C=29.9|May high C=34.1|Jun high C=37.6|Jul high C=39.7|Aug high C=39.0|Sep high C=36.5|Oct high C=32.4|Nov high C=26.9|Dec high C=21.7|year high C=30.4|Jan mean C=16.6|Feb mean C=17.7|Mar mean C=20.8|Apr mean C=25.4|May mean C=29.4|Jun mean C=32.6|Jul mean C=34.7|Aug mean C=34.5|Sep mean C=32.4|Oct mean C=28.6|Nov mean C=23.1|Dec mean C=17.9|year mean C=26.1|Jan low C=12.7|Feb low C=13.7|Mar low C=16.7|Apr low C=20.9|May low C=24.7|Jun low C=27.6|Jul low C=29.6|Aug low C=29.9|Sep low C=28.3|Oct low C=24.7|Nov low C=19.3|Dec low C=14.1|year low C=21.9|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=7.8|Feb precipitation mm=9.0|Mar precipitation mm=7.6|Apr precipitation mm=4.3|May precipitation mm=0.2|Jun precipitation mm=0.0|Jul precipitation mm=0.0|Aug precipitation mm=0.0|Sep precipitation mm=0.0|Oct precipitation mm=1.2|Nov precipitation mm=3.5|Dec precipitation mm=8.3|year precipitation mm=41.9|Jan precipitation days=3.3|Feb precipitation days=3.5|Mar precipitation days=2.5|Apr precipitation days=1.3|May precipitation days=0.2|Jun precipitation days=0.0|Jul precipitation days=0.0|Aug precipitation days=0.0|Sep precipitation days=0.0|Oct precipitation days=0.4|Nov precipitation days=1.6|Dec precipitation days=2.8|year precipitation days=15.6|unit precipitation days=|source 1=Israel Meteorological Service<ref>{{Web deregi | url = http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo| bet = Averages and Records for several places in Israel| baspaxana = Israel Meteorological Service| sáne = June 2011 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo| arxivsáne = 2010-jıl 14-sentyabr }}</ref>|date=March 2011}} == Tirishilik formaları == [[Fayl:Dead_Sea_Sunrise.jpg|nobaý|Azanda óli teńiz, Masadadan kórinedi.]] Teńizdiń "ólik" dep atalıwına sebep, onda júdá az muģdarda bakteriyalar hám mikroblı zamarrıqlar bolsa da, shorlıqtıń joqarılıǵı balıqlar hám suw ósimlikleri sıyaqlı makroskopiyalıq suw organizmleriniń jasawına imkan bermeydi. Suw tasqan waqıtlarda Óli teńizdegi duz muǵdarı ádettegi 35% ten 30% ke hám onnan da az bolıwı múmkin. Ol jawın-shashınlı qıs sebepli waqıtsha janlanadı. 1980-jılı sonday jawın-shashınlı qıstıń birinen keyin ádettegi toyǵın kók reńli Óli teńiz qızıl reńge kirdi. Quddus Evrey universitetiniń izertlewshileri bul jerde Dunaliella atlı suw otları kóp ekenligin anıqlaǵan. Dunaliella óz náwbetinde karotinoid saqlawshı (qızıl pigmentlengen) galobakteriyalardı azıqlandırdı, olardıń qatnasıwı reńniń ózgeriwine sebep boldı. 1980-jildan baslap basseyn qurgaq bolıp, suw otları hám bakteriyalar ólshewli muǵdarda qaytıp kelmedi. 2011-jılı Izrail hám Germaniyanıń Beer Sheva qalasınan bir topar ilimpazlar suw astında súńgiw arqalı óli teńiz túbindegi jarıqlardı anıqlap, suw betin baqladı. Bul jarıqlar arqalı dushshı hám duzlı suwlar kirip keledi. Olar jarıqlar átirapındaǵı biofilmlerden úlgi alıp, bakteriyalar hám arxeylardıń kóplegen túrlerin taptı<ref>{{Cite journal|volume=7|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0038319|year=2012|last1=Ionescu|first1=Danny|last2=Siebert|first2=Christian|last3=Polerecky|first3=Lubos|last4=Munwes|first4=Yaniv Y.|last5=Lott|first5=Christian|last6=Häusler|first6=Stefan|last7=Bižić-Ionescu|first7=Mina|last8=Quast|first8=Christian|last9=Peplies|first9=Jörg|title=Microbial and Chemical Characterization of Underwater Fresh Water Springs in the Dead Sea|journal=PLOS ONE|pmid=22679498|pmc=3367964|bibcode=2012PLoSO...738319I}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|40em}} == Qosımsha oqıw == * The World Bank, 2013, [https://web.archive.org/web/20130915013427/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/EXTREDSEADEADSEA/0,,contentMDK:21827416~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:5174617,00.html "The Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study Program"], and source of basic data on the Dead Sea. * Yehouda Enzel, et al., eds (2006) ''New Frontiers in Dead Sea Paleoenvironmental Research'', Geological Society of America,   * Niemi, Tina M., Ben-Avraham, Z., and Gat, J., eds., 1997, The Dead Sea: The Lake and Its Setting: N.Y., Oxford University Press, 286 p. * World Bank, Poverty Reduction and Economic Management Department, [http://hlrn.org/img/violation/Area+C+Report+Oct-13.pdf Area C and the Future of the Palestinian Economy], October 2, 2013 == Sırtqı siltemeler == * ([[wikivoyage:Dead Sea (Israel and the West Bank)|Israeli and West Bank part]] and [[wikivoyage:Dead Sea (Jordan)|Jordanian part]]) * {{Cite EB1911|wstitle=Dead Sea|volume=7|last=Macalister|first=Robert Alexander Stewart|authorlink=R. A. Stewart Macalister|pages=878–880|short=1}} [[Kategoriya:Aziyanıń xalıqaralıq kólleri]] [[Kategoriya:Batıs jaǵa shegaraları]] [[Kategoriya:Izrail-Iordaniya shegarası]] [[Kategoriya:Aziyanıń duzlı kólleri]] [[Kategoriya:Batıs jaǵa kólleri]] [[Kategoriya:Izrail kólleri]] [[Kategoriya:Iordaniyanıń suw basseynleri]] 9kt4u10jcju4raxrih2h9gq2zp96fdi 0 35013 266195 215599 2026-08-17T23:40:55Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266195 wikitext text/x-wiki {{Main|Islam}} {{Islam |ámeller}} '''Islamnıń bes shárti''' (''{{Transliteration|ar|DIN|arkān al-Islām}}'' {{lang|ar|أركان الإسلام}}; sonday-aq, ''{{Transliteration|ar|DIN|arkān ad-dīn}}'' {{lang|ar|أركان الدين}} - «dinniń ústinleri») - [[Islam dini|Islamdaǵı]], ásirese [[Sunniylik|sunniy islamdaǵı]] barlıq musılmanlar ushın májbúriy esaplanǵan tiykarǵı ibadat ámelleri sanaladı. Olar Jábreyil hádisinde jámlep bayan etilgen<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/295625/Pillars-of-Islam |title=Pillars of Islam |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=2007-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429070407/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/295625/Pillars-of-Islam |archive-date=2015-04-29 |url-status=live }}</ref><ref name="Oxford">{{Web deregi | url = http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859| bet = Pillars of Islam| jumıs = [[Oxford Centre for Islamic Studies]]| baspaxana = [[Oxford University]]| location = United Kingdom| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170418100154/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859| arxivsáne = 2017-jıl 18-aprel | url-status = dead}}</ref><ref name="PBS">{{Web deregi | url = https://www.pbs.org/empires/islam/faithpillars.html| bet = Five Pillars| baspaxana = [[Public Broadcasting Service]] (PBS)| location = United Kingdom| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110628223009/http://www.pbs.org/empires/islam/faithpillars.html| arxivsáne = 2011-jıl 28-iyun | url-status = live}}</ref><ref name="U-Calgary">{{Web deregi | url = http://people.ucalgary.ca/~elsegal/I_Transp/IO5_FivePillars.html| bet = The Five Pillars of Islam| baspaxana = [[University of Calgary]]| location = Canada| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170607031741/http://people.ucalgary.ca/~elsegal/I_Transp/IO5_FivePillars.html| arxivsáne = 2017-jıl 7-iyun | url-status = live}}</ref>. [[Sunniylik|Sunniyler]] hám [[Shialıq|shialar]] bul ámellerdiń orınlanıwı hám ámelge asırılıwındaǵı tiykarǵı túsinikler boyınsha kelise aladı<ref name="Oxford" /><ref>{{Web deregi | url = https://edition-m.cnn.com/2013/11/12/world/islam-fast-facts/index.html?r=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&rm=1| bet = Islam Fast Facts| sáne = 2013-jıl 12-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/fivepillars.shtml| bet = The Five Pillars of Islam| baspaxana = BBC| location = United Kingdom| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20101110070759/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/fivepillars.shtml| arxivsáne = 2010-jıl 10-noyabr | url-status = live}}</ref>, biraq shia baǵdarında ústinler dizimi sunniylerdegi beslikten ózgeshe bolıwı múmkin, máselen, Etnoashariy (On eki Imamlı) shialarda «Iymannıń járdemshi ámelleri» bar bolıp, ol tórt baǵana hám altı májbúriy ámellerden ibarat; Ismailiylerde bolsa, Jeti baǵana túsinigi bar. Islamnıń bes shárti: Iyman keltiriw ([[Kalimai shahadat]]), Namaz oqıw ([[Namaz|Salah]]), Zakat beriw ([[Zakat]]), Ramazan ayında oraza tutıw ([[Oraza|Sawm]]) hám Mekkeni ziyarat qılıw ([[Haj]])<ref name="WSU">{{Web deregi | url = http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM| bet = arkan ad-din the five pillars of religion| baspaxana = [[Washington State University]]| location = United States| at = Richard| familiya = Hooker| sáne = 1999-jıl 14-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20101203124633/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/5PILLARS.HTM| arxivsáne = 2010-jıl 3-dekabr | url-status = dead}}</ref><ref name="CIA">{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html| bet = Religions| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-avgust | jumıs = [[The World Factbook]]| baspaxana = [[Central Intelligence Agency]]| location = United States| jıl = 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160907070041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html| arxivsáne = 2016-jıl 7-sentyabr | url-status = dead}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | familiya = Naik| at = Dr Zakir| avtorsilteme = Zakir Naik| bet = What Are the Pillars of Islam?| url = https://islampidia.org/en/what-are-the-pillars-of-islam/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20251115054332/https://islampidia.org/en/what-are-the-pillars-of-islam/| arxivsáne = 2025-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2025-jıl 15-noyabr | jumıs = Islampidia| til = en-AU}}</ref>. == Rukn sóziniń awdarması == Arab tilinde ''rukn'' sózi imarattıń múyeshine tuwrı kelip, ústinler ''umud'' dep ataladı. Sonday-aq, bul sóz bir nárseniń tiykarǵı elementleri yamasa tiykarǵı principlerin bildiredi. Áskeriy terminologiyada ''arkan'' sózi bas shtab mánisinde qollanıladı. Sol sebepli, «Islamnıń bes shárti» awdarmasınan kóre, «Islamnıń bes ústini» awdarması anıǵıraq esaplanadı<ref name="wehr1">{{cite book |last1=Wehr |first1=Hans |last2=Cowan |first2=J. M. |last3=Wehr |first3=Hans |title=A dictionary of modern written Arabic: Arabic - English |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_t0g4 |date=1994 |publisher=Spoken Language Services |location=Ithaca, NY |isbn=0-87950-003-4 |edition=4., considerably enl. and amended by the author}}</ref>. == Islamnıń bes ústinine ulıwma kózqaras == Musılmanlardıń dástúriy minnetleri Islamnıń bes shárti dep ataladı<ref name="Kamal-ud Din 2010">Kamal-ud Din, Khwaja. Five Pillars of Islam. Nabu Press, 2010.</ref>. Olar dúnya júzi boylap musılmanlar tárepinen tán alınadı hám ámelge asırıladı, biraq olardıń orınlanıwında ayırmashılıqlar bar. Bul shártler [[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|Islam payǵambarı]] [[Muxammed|Muhammed s.a.w]] alıp barǵan turmıs tárizine ámel etiwdi shın kewilden qálegen adamlar ushın ''májbúriy'' dep qaraladı. Basqa dinlerde bolǵanı sıyaqlı, Islamda da ayırım ámeller norma bolıp sanaladı; biraq bul ózin musılman dep bilgen hár bir adam olardıń hámmesine sózsiz ámel etedi degeni emes<ref>Schumm, Walter R., and Alison L. Kohler. "Social cohesion and the five pillars of Islam: comparative perspective." ''American Journal of Islamic Social Sciences'' 23.2 (2006): 126.</ref>. Ámellerdi orınlaw dárejesi insannıń isenimine qarap ózgeredi; mısalı, hámme de hár kúni namaz oqımaydı, oraza tutpaydı, [[Haj]] saparına barmaydı yamasa qayır-saqawatqa kóp qarjı ajıratpaydı. Sonday-aq, ''Aleviyler'' sıyaqlı ayırım musılman jámáátleri de bar bolıp, olar bes ústindi qabıl etpeydi, biraq, tórt esik sistemasına ámel etedi. Musılman arablar jańa aymaqlardı basıp alǵannan kóp ótpey meshit hám qorǵanlar qura baslaydı hám de óz isenimi hám mádeniyatınıń kórinisi sıpatında hár túrli estelik hám buyımlardı jaratadı. «Allaǵa boysınıw» degen mánisti ańlatıwshı Islam diniy ámeliyatı Islamnıń bes shárti dep atalatuǵın tiykarǵı principlerge súyenedi<ref>Syeed, A. & Ritchie 2006. Children and the Five Pillars of Islam: Practicing Spirituality in Daily Life.</ref>. Bes ústinniń hár biri Quranda hár qıylı súrede esletiledi. Bul minnetlemelerge tiyisli qosımsha hám tolıq maǵlıwmatlar bolsa [[Hádis|Hádiste]] atap ótilgen<ref>Hussain, Musharraf. The Five Pillars of Islam: Laying the Foundations of Divine Love and Service to Humanity: a Practical Manual for Learning Essential Islamic Beliefs and Practices and Understanding the True Spirit of Worship. Kube Publishing, 2012.</ref>. == Derekler == {{derekler}} [[Kategoriya:Islam dini]] [[Kategoriya:Din]] 5p2ed4sf49wsx7pu5q5wrdavtue0glq 0 35058 266275 243413 2026-08-18T00:53:51Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266275 wikitext text/x-wiki '''Kongo dáryası''' burın Zair dáryası dep te atalǵan, [[Afrika]]daǵı uzınlıǵı boyınsha ekinshi, tek [[Nil|Nil dárya]]sınan qısqa, sonday-aq, [[Amazonka]] hám [[Gang-Braxmaputra]] dáryalarınan keyin suw sarplaw kólemi boyınsha dúnyadaǵı úshinshi dárya. Ol dúnyadaǵı eń tereń dárya bolıp, tereńligi 220 m átirapında boladı<ref name="usgs2008">{{Web deregi | url = https://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf| bet = Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111015143546/http://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-oktyabr | familiya = Oberg| at = Kevin| sáne = July 2008 | baspaxana = U.S. Geological Survey| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-mart | url-status = live}}</ref>. Kongo-Lualaba-Luvua-Luapula-Chambeshi dárya sisteması ulıwma uzınlıǵı 4700 km (2900 mi) bolıp, dúnyadaǵı eń uzın toǵızınshı dárya esaplanadı. Chambeshi — Lualaba dáryasınıń tarmaǵı bolıp, Lualaba — Boyoma sarqıramasınıń joqarısındaǵı Kongo dáryasınıń atı bolıp, 1800 km ge sozılǵan. Kongo dáryasınıń tiykarǵı tarmaǵı Lualaba menen birge ólshengen bolsa, onńń ulńwma uzınlıǵı 4370 km (2,720 mi) di quraydı. Ol ekvatordı eki márte kesip ótken birden-bir iri dárya esaplanadı<ref>{{harvnb|Forbath|1979|p=[https://archive.org/details/rivercongodiscov0000forb/page/6 6]}}.</ref>. Kongo basseyniniń ulıwma maydanı 4 000 000 km² (1 500 000 mi²) yamasa pútkil [[Afrika]] qurǵaqlıǵınıń 13% in quraydı. == Atalıwı == Kongo/Congo atı bir waqıtları dáryanıń qubla jaǵasında jaylasqan Kongo korolliginen kelip shıqqan. Patshalıq óz náwbetinde XVII ásirde «Esikongo» atı menen belgili bolǵan jergilikli Bantu Kongo xalqı húrmetine atalǵan<ref>{{cite book|title=Africa's Urban Past|first=David|last=Anderson|date=2000|isbn=978-0-85255-761-7|url=https://books.google.com/books?id=0IwMwBVfr0sC&pg=PA79|page=79|publisher=James Currey Publishers|access-date=4 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222054121/https://books.google.co.uk/books?id=0IwMwBVfr0sC&pg=PA79|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}</ref>. Kongo patshalıǵınıń qublasında 1535-jılı esletilip ótilgen usı at penen atalǵan Kakongo patshalıǵı jaylasqan. Avraam Orteliy 1564-jıldaǵı dúnya kartasında «Manicongo» — dárya quyar jerdegi qala dep belgilegen. Kongodaǵı qáwim atamaları jámiyetlik jiynalıs yamasa qáwim jiynalısı sózinen kelip shıqqan bolıwı múmkin. Kongo xalqınıń zamanagóy atı yáki Bakongo XX ásirdiń baslarında kirgizilgen. Zaire atı Kikongo sóziniń portugal tiline sáykeslendirilgen bólegi, nzere («dárya»), nzadi o nzere («dáryanı jutıwshı dárya»{{sfn|Forbath|1979|p=19}}) sóziniń qısqartılgan bólegi. Dárya XVI-XVII ásirlerde Zaire atı menen belgili bolǵan; Kongo XVIII ásirde anglichan tilinde paydalanıwda áste-aqırın Zairdiń ornın basqan sıyaqlı, al Kongo XIX ásir ádebiyatında qálegen anglichan atı bolıp esaplanadı, biraq Zair yamasa Zair xalıq tárepinen paydalanılatuǵın at sıpatında usınılıwı ádettegidey bolıp qaldı<ref>{{cite book|author=James Barbot|title=An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700|date=1746}}</ref>. Kongo Demokratiyalıq Respublikası hám Kongo Respublikası 1960-jılı [[Belgiya]] Kongosınan ǵárezsizlikke erisken burınǵı [[Kongo Respublikası]] sıyaqlı onıń atı menen ataladı. 1971-1997-jılları Zair Respublikası da dárya atı menen [[Francuz tili|francuz]] hám [[Portugal tili|portugal til]]lerinde atalǵan. == Basseyn hám aǵısları == [[Fayl:Congo_River_with_upstream_half_of_Pool_Malebo_and_Mbamu.jpg|nobaý|Kongo dáryasınıń batıs tárepinen hawadan kórinisi, Malebo hám Mbamu basseyniniń joqarı yarımı.]] [[Fayl:2010-03-07-Kinshasa_depuis_Brazzaville.jpg|nobaý|Kinshasa Brazzavildan Malebo basseyni arqalı kórinedi.]] Kongo dáryasınıń qurıw basseyni 4 014 500 km² (1 550 000 mi²) bolıp, Evropa Awqamınıń maydanına derlik teń. Kongo suwınıń sarplanıwı 23000 m³/s dan 75000 m³/s qa shekem (810000 m³/s dan 2650000 m³/s qa shekem), ortasha 41000 m³/s (1400000 m³/s). Dárya jılına [[Atlantika okeanı]]na 86 mln.tonna muģallaq shógindilerdi hám qosımsha 6% ózek júgin tasıp ketedi<ref name="hani">{{Cite journal|date=2019}}</ref>. Dárya hám onıń tarmaqları dúnyada úlkenligi boyınsha [[Qubla Amerika]]daǵı [[Amazonka]] toǵaylarınan keyin ekinshi orında turatuǵın Kongo toǵayları arqalı aǵadı. Dúnyadaǵı suw ótkeriw kólemi boyınsha úshinshi en úlken dárya (41 860 m³/s), Amazoniya (219 530 m³/s) hám Gang-Braxmaputra-Megna (ulıwma suw ótkeriw kólemi deltasında 43 950 m³/s) dáryalarınan keyin<ref name="Hydrological Cycle Volume III">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UAmCCwAAQBAJ|title=Hydrological Cycle Volume III|last1=Igor Alekseevich|first1=Shiklomanov|isbn=978-1-84826-026-9|year=2009|publisher=EOLSS Publications}}</ref>; Amazoniyadan keyingi hár qanday dáryanıń ekinshi eń úlken drenaj basseyni; hám dúnyadaǵı eń tereń dáryalardan biri, tereńligi 220 m (720 ft<ref name="usgs20082">{{Web deregi | url = https://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf| bet = Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111015143546/http://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-oktyabr | familiya = Oberg| at = Kevin| sáne = July 2008 | baspaxana = U.S. Geological Survey| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-mart | url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://channel.nationalgeographic.com/series/explorer/3826/Overview| bet = Monster Fish of the Congo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101206040928/http://channel.nationalgeographic.com/series/explorer/3826/Overview| arxivsáne = 2010-jıl 6-dekabr | jıl = 2009| jumıs = National Geographic Channel}}</ref>). Onıń drenaj basseyni [[Ekvador]]dan arqada da, qublada da aymaqlardı óz ishine alǵanı ushın, onıń aǵısı turaqlı, sebebi hár qashan dáryanıń keminde bir bóleginde jawın-shashın máwsimi boladı<ref>[http://rainforests.mongabay.com/congo/congo_river.html The Congo River] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020093113/https://rainforests.mongabay.com/congo/congo_river.html|date=20 October 2017}}.</ref>. == Drenaj basseyni == Kongo basseyni on mámleketti óz ishine alıp, [[Afrika]]nıń shama menen 13% in quraydı. Kongo basseyniniń eń biyik noqatı Ruvenzori tawlarında, teńiz qáddinen 4340 m (14240 fut) bálentlikte jaylasqan. Kongo basseyni maydanınıń mámleketler arasında bólistiriliwi<ref name="Congo-HYCOS">{{Web deregi | url = https://hydrohub.wmo.int/en/projects/Congo-HYCOS| bet = Congo-HYCOS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230419062153/https://hydrohub.wmo.int/en/projects/Congo-HYCOS| arxivsáne = 2023-jıl 19-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-aprel }}</ref>: {| class="wikitable sortable col1left" {{right}} ! rowspan="2" |Mámleketler ! colspan="2" |Jer maydanı ! rowspan="2" |% |- !km² !mi² |- |''Kongo basseyni jámi'' | {{convert|3,712,316|km2|disp=table|sortable=on}} |100.00 |- |Angola |305,760.' |118,050 |8.24 |- |Burundi |18,728 |7,231 |0.50 |- |Cameroon |85,300 |32,900 |2.30 |- |Oraylıq Afrika Respublikası |402,000 |155,000ʼ |10.83 |- |Kongo Demokratiyalıq Respublikası |2,307,800 |891,000 |62.16 |- |Gabon |1,146 |442 |0.03 |- |Kongo Respublikası |248,400 |95,900 |6.69 |- |Rwanda |382 |147 |0.01 |- |Tanzania |166,800 |64,400 |4.49 |- |Zambia |176,600 |68,200 |4.76 |} == Tarmaqları == [[Fayl:CongoLualaba_watershed_plain_political.png|nobaý|Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni, mámleketler belgilengen.]] [[Fayl:CongoLualaba_watershed_topo.png|nobaý|Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni.]] Tómengi Kongo (Kinshasa dáryasınıń quyar ayaǵı) Kinshasadan tómende, Banana dáryasınıń quyar ayaǵınan baslap, bir neshe iri tarmaqlar bar. * M'pozo (shep) * Kwilu (shep) * Inkisi (shep) * Fulakarı (ońda) * Djoe (ońda) " 'Orta Kongo "' ([[Kinshasa]]dan [[Boyoma sarqıraması]]na shekem) * Nsele (shepte) * Lufimi (shepte) * Meri (ońda) * [[Kasai dáryası|Kwa-Kasai]] (shepte) ** [[Fimi dáryası|Fimi]] *** [[Lukenie dáryası|Lukenie]] [[Fayl:LukenieRiver.jpg|thumb|right|[[Lukeniya dáryası]]nıń [[Oraylıq Kongo pástegislik toǵayları]] arqalı ótip atırǵan jerinen kórinisi]]]] *** Lokoro - [[May-Ndombe kóli]] ** [[Kwango dáryası|Kwango]] Kulio *** Lokoro - [[May-Ndombe kóli]] ** [[Kwango dáryası|Kwango]] *** Kulio. *** [[Vamba dáryası|Vamba]] *** [[Kwilu dáryası|Kwilu]] **** [[Kwange dáryası|Kwange]] **** Inzia. ** [[Loange River|Loange]] ** [[Sankuru dáryası|Sankuru]] * * * Lubilanji. *** [[Lubefu dáryası|Lubefu]] *** [[Lubudi dáryası (Sankuru tarmaǵı) |Lubudi]] ** [[Lulua dáryası|Lulua]] Chikapa. [[Luaximo GESi|Luaximo]] Lyubembe. * * * Chyumbe. * [[Léfini dáryası|Léfini]] (oń) [[Fayl:Lefini River (25583791878).jpg|thumb|[[Léfini dáryası]]]] * Nkeni (ońda) *[[Áliyma]] (ońda) * [[Likouala-Mossaka|Likouala]]-[[Likouala-Mossaka|Mossaka]] (ońda) * [[Sangxa dáryası|Sangxa]] (on tárepte) ** [[Likouala-aux-Herbes|Likouala aux Herbes]] ** [[Ngoko dáryası|Ngoko]] *** [[Baumba dáryası|Baumba]] ** [[Kadey dáryası|Kadey]] (570 km, 41 000 km2, 466 m3/s) Mambere. * [[Ubangi dáryası|Ubangi]] (on tárepte) [[Fayl:Убанги као пут.jpg|thumb|[[Ubangi dáryası]]]] ** Giri ** Lua ** [[Lobay dáryası|Lobay]] mámbil [[Uaka dáryası|Uaka]] ** [[Kotto dáryası|Kotto]] ** [[Mbomou dáryası|Mbomou]] ** Lua ** [[Lobay dáryası|Lobay]] mámbil [[Uaka dáryası|Uaka]] ** [[Kotto dáryası|Kotto]] ** [[Mbomou dáryası|Mbomou]] [[Fayl:Forward, forward.jpg|thumb|Mbomou dáryasındaǵı adam.]], Bangassou hám Ndu arasında]] *** [[Chinko dáryası|Chinko]] *** [[Mbari dáryası|Mbari]] *** Bili [[Uele dáryası|Uele]] [[Fayl:Uele rivière Bomokandi.jpg|thumb|[[Uele dáryası]] *** [[Qıbalı dáryası|Qıbalı]] *** [[Dungu dáryası (Kongo Demokratiyalıq Respublikası) |Dungu]] *** [[Bomokandi dáryası|Bomokandi]] *** [[Uere dáryası|Uere]] * Ireb-u - [[Tumba kóli]] (shep tárepte). * [[Ruki dáryası|Ruki]] (shep) ** [[Momboyo dáryası|Momboyo]] ** [[Busira dáryası|Busira]] *** [[Salonga dáryası|Salonga]] *** [[Tshuapa dáryası|Tshuapa yamasa Ruki]] (shep tárepte) **** [[Lomela dáryası|Lomela]] * [[Ikelemba dáryası|Ikelemba]] (shep tárep) * [[Lulonga dáryası|Lulonga]] (shep tárepte) [[Lopori dáryası|Lopori]] ** [[Maringa dáryası|Maringa]] ** Moeko (on tárepte) * [[Mongolia dáryası|Mongolia]] (oń) * [[Itimbiri dáryası|Itimbiri]] (oń tárepte) * [[Aruwmi dáryası|Aruwmi]] (ońda) [[Ituri dáryası|Ituri]] [[Fayl:Photo of the day 11.10.2015 (21868921339).jpg|thumb|[[Ituriya toǵayı]]nan aǵıp ótetuǵın dárya]]]] ** [[Nepoko dáryası|Nepoko]] * Lukombe (shepte) * [[Lomami dáryası|Lomami]] (shep tárepte) [[Fayl:Swallowtails on bank of Lomami River at Katopa Camp, Democratic Republic of the Congo (cropped).JPG|thumb|[[Lomami dáryası]]]] * [[Lindi dáryası|Lindi]] (oń) *[[Tshopo dáryası|Tshopo]] [[Fayl:Cascades of the Tshopo river.jpg|thumb|TShopo dáryası kaskadları]] * Mayko (ońda) "Joqarı Kongo"([[Lualaba dáryası|Lualaba]]; [[Boyoma sarqıraması]]nan joqarı) *Lilu (on tárepte) * Ruiki (shep) *LILO (shep tárepte) *[[Lowa (Kivu/Maniema) |Lowa]] (oń) Oso *[[Ulindi dáryası|Ulindi]] (ońda) *Lugulu * Kasuku (shepte) *Ambe (ońda) *[[Elila dáryası|Elila]] (oń) * Loxo (shep tárepte) * Lubutu (shepte) *Kunda (ońda) *[[Luama dáryası|Luama]] (oń) *Luika (ońda) *[[Lukuga dáryası|Lukuga]] (oń) ** [[Ruzizi dáryası|Rusizi]] ([[Tanganyika|Tanganika kóli]]) [[Fayl:Hippos and Bridge, Burundi 067.jpg|thumb|[[Ruzizi dáryası]]]] ** [[Malagarasi dáryası|Malagarasi]] ([[Tanganyika|Tanganyika kóli]]) *** [[Uǵalla dáryası milliy baǵı|Uǵalla]] gúńgirt **** Moyavosı. * Luvidjo (shep tárepte) * [[Luvua dáryası|Luvua]] (on tárepte) [[Kalungvishi dáryası|Kalungvishi]] ([[Mweru kóli]]) ** [[Luapula dáryası|Luapula]] ([[Mweru kóli]]; 740 km, 173 386 km², 741 m³/s; *** [[Chambeshi dáryası|Chambeshi]] ([[Bangveulu kóli]], [[Bangveulu batpaqlıqları|Bangveulu batpaǵı]]; 500 km, 44 427 km², 185 m³/s) * Kalumengongo (ońda) * Lovoi (shep tárepte) * [[Lufira dáryası|Lufira]] (oń) * [[Lubudi dáryası (Lualaba tarmaǵı) |Lubudi]] (shep tárep) * Lufupa (shepte) == Ekonomikalıq áhmiyeti == [[Fayl:Oxfam_East_Africa_-_Mbandaka_market.jpg|nobaý|Mbandaka qalashası Kongo dáryası boyındaǵı tıǵız port.]] [[Fayl:Congo_maluku.jpg|oñğa|nobaý|Kongo dáryası, Maluku.]] Livingston sarqıramaları teńizge shıǵıwǵa tosqınlıq etse de, olardıń ústindegi Kongo aymaǵı, ásirese, Kinshasa hám Kisangani aralıǵındaǵı bólimler arqalı júziw múmkin. Úlken dárya paroxodları jaqın-jaqınlarga shekem dáryada islegen. Kongo dáryası elege shekem avtomobil hám temir jolları az mámlekettegi ómir jolı esaplanadı<ref>See, for instance, [[Thierry Michel]]'s film [http://www.congo-river.com/ Congo River] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091129055817/http://www.congo-river.com/ |date=29 November 2009 }}</ref>. Házirgi waqıtta temir jollar úsh úlken sarqıramalardı aylanıp ótedi. [[Oraylıq Afrika]] sawdasınıń kópshilik bólegi, sonıń ishinde, mıs, palma mayı (maǵız sıpatında), qumsheker, kofe hám paxta dárya boylap ótedi<ref>{{Web deregi | bet = DR Congo—AFRICAN FINE COFFEES ASSOCIATION (AFCA)| jumıs = AFRICAN FINE COFFEES ASSOCIATION (AFCA)| sáne = 2016-jıl 7-oktyabr | url = https://afca.coffee/portfolio-item/dr-congo/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-aprel | til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 24-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210424160919/https://afca.coffee/portfolio-item/dr-congo/| url-status = live}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Chutes_Livingstone.jpg|nobaý|Kinshasa janındaǵı Livingston (Tómengi Kongo teńizleri) sarqıramasınıń baslanıwı.]] Kongo dáryasınıń házirgi aǵısı pleystocen dáwirinde b.e.sh. 1,5-2 mln. jıllar aralıǵında payda bolǵan<ref name="Beadle1981">{{cite book|author=Leonard C. Beadle|title=The inland waters of tropical Africa: an introduction to tropical limnology|url=https://books.google.com/books?id=iAIUAQAAIAAJ|access-date=2 April 2011|year=1981|publisher=Longman|isbn=978-0-582-46341-7}}</ref><ref>Thieme et al., ''Freshwater Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment Ecoregions Assessments'', Island Press, 2005, [https://books.google.com/books?id=3nkL9NqqlscC&pg=PA297 p. 297] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110080156/https://books.google.com/books?id=3nkL9NqqlscC&pg=PA297|date=10 November 2023}}.</ref>. Bul dáwirde Kongo dáryasınıń kóplegen joqarı aǵısları qonsılas dárya basseynlerinen, sonıń ishinde, Chari sistemasınan<ref>Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Uele hám joqarı Ubangi, Zambezi sistemasınan<ref>Skelton, P.H. 1994. 'Diversity and distribution of freshwater fishes in East and Southern Africa', in ''Biological diversity in African fresh and brackish water fishes'', Symposium Paradi (G.G. Teugels, J.F. Guégan, and J.J. Albaret, editors), pp. 95–131.</ref> bir qatar joqarı Kasai dáryasınıń aǵısları menen bir qatarda Chambeshi dáryası basıp alınǵan bolıwı múmkin<ref>Gupta, Avijit (editor); ''Large Rivers: Geomorphology and Management'', p. 327 {{ISBN|9780470849873}}</ref>. Kongonıń payda bolıwı bonobo hám ápiwayı shimpanzeniń eń sońǵı ulıwma ata-babasınan allopatrik túrge aylanıwına alıp kelgen bolıwı múmkin<ref>{{cite journal|vauthors=Caswell JL, Mallick S, Richter DJ|title=Analysis of chimpanzee history based on genome sequence alignments|journal=PLOS Genet.|volume=4|issue=4|article-number=e1000057|year=2008|pmid=18421364|pmc=2278377|doi=10.1371/journal.pgen.1000057|display-authors=etal|doi-access=free}}</ref>. Bonobo Allen batpaq maymılı, dryas maymılı, suw geneti, okapi hám Kongo tawısı sıyaqlı basqa da belgili túrler sıyaqlı regiondaǵı ıǵallı toǵaylar ushın endemik bolıp esaplanadı<ref>{{Cite book|last=Kingdon|first=Jonathan|author-link=Jonathan Kingdon|year=1997|title=The Kingdon Guide to African Mammals|publisher=Academic Press Limited|location=London|isbn=978-0-1240-8355-4|url=https://archive.org/details/kingdonfieldguid00jona|url-access=registration}}</ref>. Kongo dáryası basseyni suw haywanları boyınsha júdá joqarı túrlerge bay hám endemiklerdiń eń joqarı tıgızlıǵına iye. Kongo dáryası basseyninen (bir-biri menen baylanıslı, biraq ekologiyalıq jaqtan júdá parıqlanıwshı Tanganika kólin esapqa almaǵanda) derlik 800 túrdegi balıqlar dizimge alınǵan hám úlken bólimleri derlik úyrenilmegen. Máselen, Salonga milliy baǵınıń úlkenligi [[Belgiya]] úlkesinde bolǵan bólimi 2006-jılda ulıwma tańlanbaǵan edi. Kongo dáryası basseyninen jańa balıq túrleri bir qansha turaqlılıq penen ilimiy táriyiplenedi hám táriyiplenbegen kóplegen túrleri belgili. Kongo [[Afrika]]nıń hár qanday dárya sisteması boyınsha eń kóp hár túrlilikke iye; salıstırǵanda, keyingi eń bay dáryalar Niger, Volta hám Nil bolıp, olarda sáykes túrde 240, 140 hám 130 ǵa jaqın balıq túrleri bar<ref name="Witte2009">{{cite book|author1=Frans Witte|author2=Martien J. P. van Oijen|author3=Ferdinand A. Sibbing|year=2009|chapter=Fish Fauna of the Nile|editor=Henri J. Dumont|title=The Nile|url=https://archive.org/details/nileoriginenviro0000unse|publisher=Springer|pages=[https://archive.org/details/nileoriginenviro0000unse/page/647 647]–675|isbn=978-1-4020-9725-6}}</ref><ref name="Winemiller2008">{{cite book|author1=Winemiller, K.O.|author2=A.A. Agostinho|author3=É.P. Caramaschi|chapter=Fish Ecology in Tropical Streams|title=Tropical Stream Ecology|url=https://archive.org/details/tropicalstreamec0000unse|editor=Dudgeon, D.|year=2008|pages=[https://archive.org/details/tropicalstreamec0000unse/page/107 107]–146|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-088449-0}}</ref>. Kongo basseynindegi aymaqlar arasındaǵı úlken ekologiyalıq ayırmashılıqlar, sonıń ishinde, dárya aǵısları, tereń dáryalar, batpaqlıqlar hám kóller sıyaqlı jasaw orınları sebepli ol kóbinese bir neshe ekoregionlarǵa bólinedi (bir ekoregion sıpatında emes). Bul ekoregionlar arasında Livingstone Falls kataraktasında 300 den aslam balıq túrleri<ref name="weis">{{Web deregi | url = https://www.livescience.com/congo-river-fish-with-bends.html| bet = Dying Fish Revealed Congo Is World's Deepest River| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200114030815/https://www.livescience.com/congo-river-fish-with-bends.html| arxivsáne = 2020-jıl 14-yanvar | sáne = 2020-jıl 12-yanvar | baspaxana = LiveScience| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-yanvar | last1 = Weisberger| first1 = Mindy| jumıs = livescience.com| url-status = live}}</ref>, sonıń ishinde, 80 ge shamalas endemikler<ref name="RoughWaters">{{Web deregi | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| bet = Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future| arxivurl = https://archive.today/20120708055831/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| arxivsáne = 2012-jıl 8-iyul | familiya = Norlander| at = Britt| sáne = 2009-jıl 20-aprel | baspaxana = Science World}}</ref>, qubla-batıs bóliminde (Kasai dáryası basseyni) 200 den aslam balıq túrleri bolıp, olardıń sherek bólegi endemikler esaplanadı<ref name="Kasai">Freshwater Ecoregions of the World (2008).</ref>. [[Fayl:Poisson-Tigre_Goliath_sous_les_yeux_du_journaliste_halieutique_David_Mailland_-_Congo_23.jpg|nobaý|Gigant jolbarıs balıq]] Dáryanıń ayırım bólimlerinde ústemlik etiwshi balıqlar semeystvoları Cyprinidae (karp/karpidler, Labeo simpsoni), Mormyridae (fil balıqları), Alestidae (Afrika tetra balıqları), Mochokidae (shıyqıldawıqlar) hám Cichlidae (cixlidler) esaplanadı<ref name="UpperLualaba">Freshwater Ecoregions of the World (2008).</ref>. Dáryadaǵı jergilikli balıqlar arasında úlken, joqarı dárejede jirtqish gigant jolbarıs balıq bar. Eń ájayıp endemiklerden úshewi aqshıl (pigmentsiz) hám soqır Lamprologus lethops bolıp tabıladı, ol jer betinen 160 metr (520 fut) tereńlikte jasaydı<ref name="RoughWaters2">{{Web deregi | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| bet = Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future| arxivurl = https://archive.today/20120708055831/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| arxivsáne = 2012-jıl 8-iyul | familiya = Norlander| at = Britt| sáne = 2009-jıl 20-aprel | baspaxana = Science World}}</ref>. Heterochromis multidens basqa [[Afrika]] cixlidlerine qaraǵanda Amerikanıń cixlidleri menen tıǵız baylanıslı<ref>Kullander, S.O. (1998).</ref> bolıp, Caecobarbus geertsii, [[Oraylıq Afrika]]daǵı tek bir belgili úńgir balıqları boladı<ref>{{cite book|author=Proudlove, G.|title=Subterranean fishes of the world|year=2006|publisher=International Society for Subterranean Biology|isbn=978-2-9527084-0-1}}</ref>. Sonday-aq, kóplegen endemik qurbaqalar hám shilliqlar bar<ref name="UpperLualaba2">Freshwater Ecoregions of the World (2008).</ref><ref name="LowerCongoRapids">Freshwater Ecoregions of the World (2008).</ref>. Dáryada bir neshe gidrotexnikalıq bógetler qurılıwı rejelestirilgen hám olar endemiklerdiń kópshiliginiń joq bolıp ketiwine alıp keliwi múmkin<ref name="RoughWaters3">{{Web deregi | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| bet = Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future| arxivurl = https://archive.today/20120708055831/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/| arxivsáne = 2012-jıl 8-iyul | familiya = Norlander| at = Britt| sáne = 2009-jıl 20-aprel | baspaxana = Science World}}</ref>. Kongo dáryası basseyninde tasbaqalardıń bir neshe túrleri, jińishke tumsıqlı, [[Nil]] hám nanic krokodildiń watanlasları, sonday-aq [[Afrika]] manataları dáryanıń tómengi bóliminde jasaydı<ref>Keith Diagne, L. ''Trichechus senegalensis'', 2015-jıl, e.T22104A97168578, doi=10.2305,IUCN.UK.2015-4.RLTS.T22104A81904980</ref>. <ref>Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> === Suw tasqını === [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası|Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR)]] hám [[Kongo Respublikası|Kongo Respublikası (RoC)]] táriyxıy jaqtan Kongo dáryası hám onıń tiykarǵı tarmaqları boylap jawın-shashın máwsiminde tákirarlanıp turatuǵın suw tasqınların bastan ótkerip, eroziya hám kóshki payda etken. Bul bolsa adamlardıń elatlı punktleri, awıl xojalıǵı hám jámiyet salamatlıǵına unamsız tásir kórsetken<ref>{{Web deregi | url = https://climateknowledgeportal.worldbank.org/| bet = World Bank Climate Change Knowledge Portal| til = en| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-oktyabr | jumıs = climateknowledgeportal.worldbank.org}}</ref><ref name=":7">{{Web deregi | url = https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15883-WB_Congo%2C%20Democratic%20Republic%20Country%20Profile-WEB.pdf| bet = Climate Risk Country Profile - Congo, Democratic Republic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210703150625/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15883-WB_Congo%2C%20Democratic%20Republic%20Country%20Profile-WEB.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 3-iyul | familiya = The World Bank Group| sáne = 2021 | url-status = live}}</ref>. Kongo dáryası temperatura kóteriliwi, jawın-shashınnıń intensivligi hám máwsimlik dawamlılıǵı artıwı menen klimat ózgeriwinen barǵan sayın kóbirek tásirleniwi kútilmekte. 2019-jıldıń oktyabrinen 2020-jıldıń yanvarına shekem kúshli jawınlar DRCnıń 26 provinciyasınan 16 sı hám RoCnıń 12 departamentinen segizine tásir etip, 2019-2020-jılları Kongo dáryasında suw tasqınlarına alıp keldi. Jawınlar Kongo dáryası, Ubangi dáryalarınıń tasıp ketiwine, DRC hám RoC boylap suw tasqınları hám kóshkilerge sebep boldı, Bul júz mıńlap adamlardıń kóshiwine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://reliefweb.int/report/congo/republic-congo-floods-flash-update-n-1-10-december-2019| bet = Republic of Congo : Floods Flash Update n°1, 10 December 2019 - Congo| sáne = 2019-jıl 10-dekabr | til = en| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-oktyabr | jumıs = ReliefWeb}}</ref>. [[Fayl:Congo_by_Mercator_1623_(3769167).jpg|nobaý|Kongo dáryasınıń XVII ásirdegi kartası.]] [[Fayl:Routes_of_European_explorers_in_Africa,_to_1853.jpg|nobaý|1853-jıldaǵı Afrikanıń bul kartasında izertlenbegen region tiykarınan Kongo basseynine sáykes keledi.]] <gallery widths="200px" heights="160px"> Fayl:Advance_Column_of_the_Emin_Pasha_Relief_Expedition_1890.jpg|Genri M. Stenli aldıńǵı kolonna oficerleri menen, Kair, 1890-jıl. Shepten: Dr. Thomas Heazle Parke, Robert H. Nelson, Henry M. Stanley, William G. Stairs, hám Arthur J. M. Jephson. Fayl:Monument_aux_pionniers_belges_au_Congo_001.jpg|Thomas Vinçotte tárepinen islengen Kongo dáryasi allegoriyası<ref>Brussels, [[Monument to the Belgian Pioneers in Congo|Monument to Congo pionniers]], [[Cinquantenaire|50th Jubileum Park]].</ref> </gallery> == Qosımsha qarań == * 2021-jılǵı Kongo dáryası apatshılıǵı Kongo dáryasınan ótiw orınları dizimi Afrikadaǵı dáryalar dizimi Aǵısı boyınsha dáryalar dizimi Uzınlıǵı boyınsha dáryalar dizimi == Derekler == {{Derekler}} == Ulıwma hám keltirilgen derekler == * {{Cite EB1911|wstitle=Congo|volume=6|last=Cana|first=Frank Richardson|authorlink=|pages=914–917}} * {{Cite book|last=Forbath|first=Peter}} * {{Cite book|last=Jeal|first=Tim}} == Sırtqı siltemeler == * The Royal Geography Society's Hidden Journeys project: * [https://web.archive.org/web/20140714120922/http://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Johannesburg/Congo.aspx The River Congo Basin] * [https://web.archive.org/web/20140714172521/http://www.hiddenjourneys.co.uk/Audio%20Slideshows.aspx#level_16 Audio slideshow: The River Congo: Following in Explorer Sir Henry Morton Stanley's Footsteps]—Tim Butcher recounts his trip through the Congo on the route of 19th-century explorer Sir Henry Morgan Stanley. * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law]—Peace Palace Library * [https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas] * [http://research.amnh.org/ichthyology/congo/index_02.html The Congo Project], American Museum of Natural History [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Kongo Respublikası dáryaları]] [[Kategoriya:Kongo Demokratik Respublikası dáryaları]] [[Kategoriya:Angoladaǵı dáryalar]] [[Kategoriya:Afrikanıń xalıqaralıq dáryaları]] [[Kategoriya:Pages with unreviewed translations]] sg0seox1y5x3q6t69zw5r8jaty8rpao 0 35072 266306 243536 2026-08-18T01:19:34Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266306 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Islam|tekstler}} '''Tafsir''' ({{langx|ar|تفسير|tafsīr}}; {{langx|en|'''túsindirme'''}}) — [[Quran]]dı túsindiriw yamasa oǵan berilgen kommentariylerdi bildiredi. Tafsir avtorı — «mufassir» ({{langx|ar|مُفسّر}}; kóbinshe: {{langx|ar|مفسّرون|mufassirūn}}) dep ataladı. Quran tafsiri [[Islam]]daǵı [[Allanıń Islamdaǵı ornı|Alla]] ıqtıyarın anıq túsiniw hám oǵan iseniw ushın anıqlama, túsindirme, talqılaw, kontekst yamasa kommentariy beriwge háreket etedi<ref name="Jo" />. Qurandı talqılaw ideyası eń dáslep Qurannıń ózinde, anıq hám túsiniksiz (3:7) ayatlardaǵı jaǵdaylarǵa kommentariy beriw retinde payda bolǵan. Tiykarınan, tafsir [[Klassikalıq arab tili|til bilimi]], [[Islam huquqtanıwı|fikh]] hám [[Islam teologiyası|aqiyda]] máseleleri menen shuǵıllanadı. Kózqaras hám jantasıw jaǵınan tafsirdi keń túrde eki tiykarǵı kategoriyaǵa bóliwge boladı: «tafsir bi-al-ma'thur» (nákil etilgen tafsir), ol Islamnıń dáslepki dáwirlerinen [[Muxammed]] payǵambar hám onıń [[Saxabalar|saxabaları]] arqalı jetkerilgen hám «tafsir bi-al-ra'y» (pikirge tiykarlanǵan tafsir), ol jeke pikir júritiw yamasa [[Ijtixad|ǵárezsiz racional oylaw]] arqalı júzege keledi<ref name="Jo" />. [[Sunniylik]], [[shiilik]] hám [[sufizm]] sıyaqlı hár túrli [[Islam mektepleri hám tarmaqları|Islam mektepleri hám aǵımların]] sáwlelendiretuǵın hár bir tafsirdiń ózine tán ózgeshelikleri hám dástúrleri bar. Sonday-aq, [[Islamnıń altın dáwiri|Islamnıń qáliplesiw dáwirlerinde]] abıroylı [[Ulama|musılman alımları]] tárepinen dúzilgen klassikalıq tafsirler hám ápiwayı adamlar menen birge keń auditoriyaǵa arnalǵan zamanagóy tafsirler arasında ulıwma parıqlar bar<ref name="Jo">Mir, Mustansir. (1995). "Tafsīr". In John L. Esposito. ''The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World''. Oxford: Oxford University Press.</ref>. (Qosımsha qarań: [[Eyzegiza]]) == Etimologiya == «Tafsir» sózi arab tilindegi «f-s-r» ({{lang|ar|ف-س-ر}}) túbirinen kelip shıqqan bolıp, «túsindiriw» mánisin bildiredi. Ol sózbe-sóz talqılaw, túsindiriw, bayanlaw yamasa ashıp beriw degendi bildiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.islamic-awareness.org/Quran/Tafseer/Ulum/Denffor6.html#Principles| bet = Interpreting The Text| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170627235335/http://www.islamic-awareness.org/Quran/Tafseer/Ulum/Denffor6.html#Principles| arxivsáne = 2017-jıl 27-iyun | url-status = live}}</ref>. Islam kontekstinde ol arab tili hám izertlewshiniń óz bilimi járdemi menen Quran tekstinde bayanlanǵan [[Alla|Alla]] ıqtıyarın túsiniw hám ashıp beriw retinde anıqlanadı<ref>Al-Zehebi, Al-Tafsir vel Mufassirun</ref>. == Mufassir ushın qoyılatuǵın talaplar == {{Qosımsha qarań|Quran hermenevtikası|Hikmet}} Tafsir avtorı «mufassir» ({{langx|ar|مُفسّر}}; kópishe: {{langx|ar|مفسّرون|mufassirūn}}) dep ataladı. Mufassir Qurandı abıroylı túrde talqılaw ushın [[til bilimi]], [[ritorika]], [[teologiya]] hám [[fikh]] sıyaqlı birneshe pánlerdi iyelewi kerek<ref name="Jo" /><ref name="Jalaludin">{{cite book|last=Allama Jalaludin|first=Suyuti|title=الاتقان فی علوم القرآن|year=2008|publisher=Darul Ishat}}</ref>. Kommentariydiń qabıllanıwı ushın mufassir tómendegi pánlerdi tereń biliwi shárt: [[Fayl:Qur'anic initial letters en.PNG|right|frame|Sırǵa tolı [[Muqattat|Quran dáslepki háripleriniń]] [[Terek tárizli struktura|terek tárizli sxeması]], olar tiyisli ushırasıw sanları menen belgilengen. Ońnan solǵa qarap oqılıwı kerek.]] # '''Arab tili hám fikhtı biliwi —''' [[Balogát|Ilm-ul-Balogát]] retinde tanımalı bolıp, Qurannıń sintaksisi hám grammatikasın, sonday-aq, sóz mánisin, kórkemlew quralların túsiniw ushın kerek<ref name="Jalaludin" /><ref>{{Cite book |last=Goldziher |first=Ignaz |title=Die Richtungen der islamischen Koranauslegung |date=1920 |publisher=Fachbuchverlag-Dresden |isbn=978-3956926365}}</ref>. # '''Quran boyınsha tolıq bilim —''' Tiylkarǵı kriteriya — tolıq Qurandı túsiniw hám biliw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Coherence in the Qurʾān: a study of Iṣlāḥī's concept of naẓm in Tadabbur-i Qurʾān |date=1986 |publisher=American Trust Publ |isbn=978-0-89259-065-0 |location=Indianapolis, IN}}</ref>. # '''Kontekstti biliw —''' tekstti durıs talqılaw ushın alım [[Kontekstualizm|tariyxıy kontekstti]] hám [[Asbab al-Nuzul|ayatlarınıń túsisiw sebeplerin]] túsiniwi kerek<ref>{{Cite book |last=Wāḥidī |first=Abu-'l-Ḥasan ʿAlī Ibn-Aḥmad al- |title=Al-Wāḥidī's Asbāb al-nuzūl |date=2008 |publisher=Fons Vitae |others=Royal Aal al-Bayt Institute for Islamic Thought |isbn=978-1-891785-18-4 |series=Great commentaries on the Holy Qurʾan̄ |location=Louisville, KY |translator-last=Guezzou |translator-first=Mokrane}}</ref>. # '''Dástúriy dereklerden (Quran hám Súnnet) paydalanıw —''' Tafsir al-Mathur — bul Qurannıń ózindegi basqa ayatlarǵa, sonday-aq [[súnnet]]ke yamasa Muxammed payǵambardıń ózinen, onıń saxabalarınan ([[saxabalar]]) yamasa olardan keyingi áwladtan ([[tabiunlar]]) [[Hádis]] túrinde nákil etilgen túsindirmelerge tiykarlanǵan talqılaw<ref>{{Cite book |last=Kathir |first=Hafix Ibn |title=Tafsir Ibn Kathir |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=2000 |isbn=978-1591440208}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Suyūṭī |first1=Ǧalāl-ad-Dīn ʿAbd-ar-Raḥmān Ibn-Abī-Bakr as- |title=Al-itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān |last2=Algar |first2=Hamid |last3=ʿUṯmān Saiyid Aḥmad Ismāʿīl |date=2011 |others=Centre for Muslim Contribution to Civilization |isbn=978-1-85964-242-9 |edition=Reading$nGarnet Publ |series=The perfect guide to the sciences of the Qurʹān}}</ref>. # '''Aqıl (Tasfir bi'l-Ra'y) —''' Qurannıń mánisin túsiniw hám talqılaw ushın alımnıń ǵárezsiz pikiri, kóbinese basqa Islamiy tekstler yamasa ilimiy konsensus penen tastıyıqlanadı<ref>{{Cite book |last=Taymiyyah |first|Ibn |title=Muqaddimah fi Usul at-Tafsir}}</ref>. # '''Fikh (Islam huquqtanıwı) —''' Qurandaǵı huqıqıy húkimlerdi durıs túsindiriw hám qaysı ayatlarda basqaları tárepinen kúshi biykarlanǵanın ([[Nasx|nasx]]) anıqlaw ushın [[Islam huqıqtanıwı tiykarları|fikh]] hám huqıqıy shıǵarıw metodologiyasın biliw zárúr<ref>{{Cite book |last=Kamali |first=Mohammad Hashim |title=Principles of Islamic jurisprudence |date=2011 |publisher=The Islamic Texts Society |isbn=978-0-946621-82-8 |edition=3. rev. and enlarged ed., repr |location=Cambridge}}</ref><ref name="Jalaludin" /><ref>{{Cite book |last=As-Suyuti |first=Imam Jalaludin |title=Al-Itqan fi Ulum al-Qur'an |publisher=Dar Ibn Hazm |year=2015 |isbn=978-9953816197}}</ref>. # '''Islamiy isenimlerge qarama-qarsı talqılardan qashıw —''' Qurannıń hár qanday talqılawı tastıyıqlanǵan Islam teologiyasına ([[aqiyda]]) sáykes bolıwı kerek<ref>{{Cite book |last1=Jackson |first1=Sherman A. |title=On the boundaries of theological tolerance in Islam: Abū Ḥāmid al-Ghāzalīʾs Fayṣal al-Tafriqa bayna al-Islam wa al-Zandaqa |url=https://archive.org/details/onboundariesofth0001jack |last2=Ġazzālī |first2=Abū-Ḥāmid Muḥammad Ibn-Muḥammad al- |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-579791-6 |edition=2. impression |series=Studies in Islamic philosophy |location=Oxford}}</ref><ref name="Jo" />. == Tariyxı == Qurandaǵı ayatlarǵa túsindirme beriw hám dáslepki talqılardı jetkeriw Muxammed payǵambar qaytıs bolǵannan keyin onıń saxabalarınıń ([[saxabalar]]) moynına tústi, sebebi olar Quran tilin, onıń túsisiwiniń sociallıq kontekstin hám Muxammed payǵambardıń oylaw kórkem-ónerin jaqsı biler edi<ref name=":6">{{Cite book |last=Saeed |first=Abdullah |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57211181 |title=Interpreting the Qurʼān: towards a contemporary approach |date=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-36537-6 |location=Abingdon [England] ; New York |pages=9–11 |oclc=ocm57211181}}</ref><ref name=":7">{{Cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://www.cambridge.org/core/books/quranic-christians/792C023C210760F93C87F694AD61DF54 |title=Qur'anic Christians: An Analysis of Classical and Modern Exegesis |date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36470-6 |location=Cambridge |doi=10.1017/cbo9780511598203}}</ref>. Bul basqıshta tafsir hámme jerdi qamtıp almay, tek anıq emes sózler, frazalar hám ayatlar túsindiriletuǵın edi<ref name="Jo" />. Quran boyınsha jazba kommentariya ádebiyatınıń payda bolıwı sál keyinirek júzege keldi. Ayırım dástúrlerge kóre, eń dáslepki jazba tafsir Muxaxid ibn Jabr (v. 722) tárepinen jazılǵan, biraq onıń atı menen saqlanǵan tafsirler keyingi ásirlerde dúzilgen bolıwı múmkin{{Sfn|Leemhuis|1988|p=19–22}}{{Sfn|Berg|2003|p=269, 277}}. Búgingi kúnge shekem saqlanıp qalǵan eń dáslepki Quran kommentariyasın VIII ásirdiń ortalarında Muqatil ibn Sulayman jazǵan. Keyingi kommentariylerden parqlı túrde, Muqatildiń jumısı tolıq túsindirme emes, bálkim, qısqasha anıqlamalardan ibarat bolǵan{{Sfn|Sinai|2014}}. Saxabalardan keyingi áwladlar dáwirinde, tabiunlar ([[tabiunlar]]) tafsir ushın dereklerdiń keń kólemin paydalana basladı. Tolıq Quran talqılana basladı hám tafsirler Hádis kitaplarınan bóleklenip, óz aldına ádebiyat retinde qáliplesti. Bul dáwirde [[Mekke]], [[Madina]] hám [[Irak]] sıyaqlı ilimiy oraylarda túrli tafsir mektepleri payda boldı<ref name="Jo" /><ref name=":7" /><ref name=":6" />. Sol dáwirdiń kózge kóringen mufassirleriniń biri Sufyan al-Sawriy bolıp tabıladı<ref name="Jo" />. Amerika alımı Samuel Rosstıń aytıwınsha, házirgi kunda 2700 Quran kommentariyasınıń qoljazbası bar hám 300 túsindirme baspadan shıqqan<ref>Samuel J. Ross, "[[doi:10.3366/jqs.2023.0555|What Were the Most Popular ''tafsīrs'' in Islamic History? Part 1: An Assessment of the Manuscript Record and the State of ''tafsīr'' Studies]]", [[Journal of Qur'anic Studies]], Volume 25 Issue 3, Page 1-54, ISSN 1465-3591</ref>. == Metodlar == Quran talqılaw metodologiyası dástúriy kommentariylerde eki tiykarǵı baǵdarǵa bólinedi: nákil etilgen dástúriy dereklerge tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ma'thur» ({{langx|ar|التفسير بالمأثور}}; nákil etilgen tafsir) hám ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ra'y» ({{langx|ar|التفسير بالرأي}}; pikirge tiykarlanǵan tafsir)<ref name="Jo" />. === Dástúriy dereklerden paydalanıw === Derektiń eń abıroylısı Qurannıń ózi, keyin Hádisler, saxabalar hám tabiunlar nákilleri, klassikalıq arab ádebiyatı hám [[Israiliyat]] bolıp tabıladı. «Tafsir bi'r-riwaya»nıń áhmiyetli úlgileri retinde [[At-Tabariy]]diń «Jami al-Bayan» hám [[Ibn Kasir]]diń «Tafsir al-Quran al-Azim» shıǵarmaların keltiriw múmkin. Qurannıń bir ayatın basqa bir ayatı menen túsindiriw júdá keń tarqalǵan metod, sebebi Quran ayatları bir-biri menen tereń baylanısqan. Kóplegen sózler yamasa ayatlar Qurannıń basqa jerinde anıqlap beriledi. Bul metodtı keń qollanǵan mufassirlerden biri [[Muxammed Xuseyn Tabatabai]] bolıp tabıladı. Qurannan keyingi eń áhmiyetli derek — Hádis bolıp tabıladı. Muxammed payǵambardıń túsindirmeleri eń joqarı abıroyǵa iye. Basqa dereklerge [[saxabalar]]dıń, tabiunlardıń hám tabi-tabiunlardıń nákilleri kiredi. Olardıń abıroyı Muxammed payǵambardıń mınaday Hádisine tiykarlanadı: «Eń jaqsı adamlar — meniń dáwirimde jasaǵanlar, keyin olardan keyingiler (Tabiunlar) hám olardan keyingiler (úshinshi áwlad)»<ref>{{Web deregi | url = http://www.searchtruth.com/book_display.php?book=48&translator=1&start=10&number=814| bet = The Hadith Book (48. Witnesses): nr. 819| baspaxana = Search Truth| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150414194632/http://searchtruth.com/book_display.php?book=48&translator=1&start=10&number=814| arxivsáne = 2015-jıl 14-aprel | url-status = live}}</ref>. === Ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme === «Tafsir bi'l-ra'y» — bul alımnıń óz racional aqılın hám pikiri júritiwiniń ([[Ijtixad]]) nátiyjesi retinde payda bolatuǵın talqılaw. Bul metod kommentatordıń óz pikirin qosıwı menen ózgeshelenedi. Bul metod Quranǵa (Sad súresi, 29-ayat) tiykarlanǵan dep esaplanadı: «(Bul Quran) — Biz saǵan ayatları haqqında oylansın hám aqıllı adamlar úgit-násiyat alsın dep túsirgen bereketli Kitabımız»<ref name="Jo" />. Biraq bul metod tek ǵana jeke kózqaras emes, bálki, tiykarǵı dereklerge súyeniwi shárt. Bilimsiz halda Quran haqqında pikir aytıw Hádislerde qatań qadaǵan etilgen. Bul metodtıń áhmiyetli úlgileri retinde [[Al-Baydaviy]]diń «Anvar al-Tanzil» hám [[Faxr ad-Din ar-Raziy]]diń «Mafatix al-G'ayb» shıǵarmaların keltiriw múmkin. == Aǵımlar boyınsha bólistiriliw == Islam teologiyası kóplegen [[Islam mektepleri hám tarmaqları|Islam mektepleri hám tarmaqlarına]] bólingen hám hár bir mektep Qurandı óz kózqarası menen talqılaydı. === Sunniy === [[Fayl:Tafsir ibn kathir.jpg|thumb|[[Tafsir Ibn Kasir]]niń 2-6 hám 8-tomları.]] Muxammed ibn Jarir at-Tabariy dáwiri klassikalıq dáwir retinde qabıllanadı. «Tafsir at-Tabariy» Sunniylikteshi eń áhmiyetli túsindirmelerden biri bolıp tabıladı<ref>C.E. Bosworth. ''Encyclopedia of Islam 2nd ed'' Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", Vol. 10, p. 14.</ref>. Keyinirek [[Ibn Kasir]] óz ustazı [[Ibn Taymiya]]nıń metodın qollanıp, Qurandı Quran yamasa súnnet penen talqılawǵa basım berdi. Zamanagóy dáwirde bolsa racionalistlik (Sayyid Ahmadxan, Muxammed Abduh) hám ilimiy (tafsir ilmiy) jaqınlasıwlar payda boldı. === Shii === [[Fayl:Grand Ayatollahs Qom فتوکلاژ، آیت الله های ایران-قم 02.jpg|thumb|220px|upright|[[Kom]]daǵı [[Marja|Ullı Ayatollalar]]; [[Shiilik|Shii islamında]] [[Ijtixad|Qurandı talqılaw]] huqıqına iye Irandaǵı joqarı dárejeli alımlar<ref>Sociology of religions: perspectives of Ali Shariati (2008) Mir Mohammed Ibrahim</ref> «[[Xujjat al-Islam]]», «Ayatolla», «Ayatolla al-Uzma» sıyaqlı titullardan paydalanǵan hám [[wálayat|xalıq hám hákimshilik ústinen basshılıqqa]] iye bolǵan<ref name="Newman in Meri 2006 734">{{harvnb| Newman|2006|p=734}}</ref>]] Shiiliktegi tafsirler Sunniyliktegi máseleler menen shuǵullansa da, [[Imamat]] túsinigine hám Muxammed payǵambardıń shańaraǵı (Áhli-beyt), ásirese [[Ali ibn Abu Talib|Ali]] tárepinen nákil etilgen túsindirmelerge úlken áhmiyet beredi. Shii mufassirleri Qurannıń sırtqı (zaxir) mánisi menen birge onıń ishki (batin) mánisine de úlken dıqqat qaratadı. Áhmiyetli shii tafsirlerine Shayx Tusidiń «Al-Tibyan» hám Shayx Tabarsidiń «Majma al-Bayan» shıǵarmaları kiredi<ref name="Jo" />. === Sufi === Sufizmdegi tafsir — bul tekstke ezoterikalıq yamasa mistikalıq mánis beriw bolıp tabıladı. Bunday talqılarda Qurannıń jeti dárejeli ishki mánisi bar ekenligi tuwralı Hádiske súyeniledi. Eń tanımalı Sufi tafsirlerine [[At-Tustariy]], [[Al-Bruseviy]] hám [[Ahmad ibn Axiba]]nıń shıǵarmaları kiredi. === Quranist === Quranistler tek ǵana Quranǵa isenip, Hádislerdi hám dástúrlerdi qabıllamaydı. Zamanagóy mufassirlerden Yashar Nuri Óztúrk hám Edip Yúksel usınday kózqarastaǵı shıǵarmalar jazǵan. === Tafsir-ilmiy (ilimiy talqılaw) === [[Fayl:Rima Ariadaeus-1.jpg|thumb|upright|NASA tárepinen 1969-jılı [[Apollon-10]] missiyası waqtında alınǵan fotosúwret. [[Rima Ariadaeus]], Ay betindegi kóplegen [[arna|arnalardıń]] biri, internet forumlarında Aydıń ekige bólinginine dálil retinde kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = http://www.hoax-slayer.com/moon-split-miracle.shtml| baspaxana = [[Hoax Slayer]]| bet = Moon Split Miracle Chain Letter}}</ref><ref name="Soora">{{Web deregi | familiya = Soora| at = Gayathri| bet = Split Moon image goes viral on WhatsApp; Fact Check {{!}} Digit Eye| sáne = 2020-jıl 14-aprel | url = https://digiteye.in/split-moon-image-goes-viral-on-whatsapp-fact-check/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-yanvar | til = en-US}}</ref>.]] 1970-80-jıllardan baslap Quranda zamanagóy ilimiy faktlerdiń (relyativlik teoriyası, Kvant mexanikası, Úlken jarlıs teoriyası, [[Embriologiya]] hám t.b.) álle-qashan bar ekenligi tuwralı ideyalar tanımal boldı. Bul baǵdar geyde «Bukayllizm» dep te ataladı<ref name="SARDAR">{{cite journal |last1=SARDAR |first1=ZIAUDDIN |date=21 August 2008 |title=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |journal=New Statesman |access-date=11 April 2019}}</ref>. Biraq, kóplegen alımlar (mısalı, Maulan Ashraf Ali Thanvi, Syed Nomanul Haq) bunday jondasıwdı sınaǵan hám Qurannıń tiykarǵı maqseti ilimiy ashılıwlar emes, bálki hidayat ekenligin aytqan. == Qosımsha qarań == * [[Islamtanıw]] * [[Tafsir shıǵarmaları dizimi]] * [[Quran awdarmaları]] * [[Tafsir-ul-Quran mahfili]] == Derekler == {{Derekler }} == Sırtqı siltemeler == * {{Cite book |last=Berg |first=Herbert |title=Method and Theory in the Study of Islamic Origins |date=2003 |publisher=Brill |editor-last=Berg |editor-first=Herbert |pages=259–290 |chapter=Competing Paradigms in Islamic Origins: Qurʾān 15:89–91 and the Value of Isnāds |chapter-url=https://brill.com/display/book/edcoll/9789047401575/B9789047401575_s014.xml}} * {{cite book |last1=Cook |first1=Michael |author-link=Michael Cook (historian) |title=The Koran; A Very Short Introduction |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285344-8 |url=https://archive.org/details/koranveryshorti00cook |url-access=registration |access-date=24 September 2019}} * {{Cite book |last=Leemhuis |first=Fred |title=Approaches to the History of the Interpretation of the Qur’ān |date=1988 |publisher=De Gruyter |editor-last=Rippin |editor-first=Andrew |pages=13–30 |chapter=Origins and Early Development of the tafsir Tradition |chapter-url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.31826/9781463234898-006/html}} * {{cite book|editor-last=Meri|editor-first=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization|url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC|volume=2 L-Z, index|year=2006|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-96692-4}} * {{harvc |last=Newman |first=Andrew J. |c=Shi'i Thought |in=Meri |year=2006}} * {{Cite book |last=Sinai |first=Nicolai |title=Tafsīr and Islamic Intellectual History: Exploring the Boundaries of a Genre |date=2014 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Gorke |editor-first=Andreas |pages=113–143 |chapter=The Qur'anic Commentary of Muqātil b. Sulaymān and the Evolution of Early Tafsīr Literature |editor-last2=Pink |editor-first2=Johanna |chapter-url=https://www.academia.edu/10178091}} {{Authority control}} [[Kategoriya:Islam terminologiyası]] [[Kategoriya:Qurannıń túsindiriliwi| ]] [[Kategoriya:Quran]] 6jbaqxki1g4bcxkgi5vdil3nlucq4b0 0 35086 266192 243309 2026-08-17T23:35:55Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266192 wikitext text/x-wiki {{Islam|tekstler}} '''''Aqida''''' ({{Langx|ar|عَقِيدَة|ʿaqīdah}}, {{IPA|ar|ʕɑˈqiːdæ|IPA}}, kóplik f. {{Langx|ar|عَقَائِد|ʿaqāʾid|label=none}}, {{IPA|ar|ʕɑˈqɑːʔɪd|}}) — arab tilinen kelip shıqqan islamiy atama bolıp, «isenim» degen mánisti bildiredi<ref>{{cite book |author-last=Abdel-Haleem |author-first=M. A. S. |author-link=Muhammad Abdel-Haleem |year=2008 |chapter=Part I: Historical perspectives - Qur’an and hadith |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1IiAwAAQBAJ&pg=PA19 |editor-last=Winter |editor-first=Timothy |editor-link=Timothy Winter |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=19–32 |doi=10.1017/CCOL9780521780582.002 |isbn=9781139001816}}</ref>. Ol islamiy isenim yamasa islam teologiyası dep te aytıladı<ref>{{cite book |last1=Buang |first1=Sa’eda |last2=Chew |first2=Phyllis Ghim-Lian |title=Muslim Education in the 21st Century: Asian perspectives |date=9 May 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-81500-6 |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=D2-LAwAAQBAJ&dq=aqidah++theology&pg=PA97 |access-date=9 August 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Abbas |first1=Tahir |title=Islamic Political Radicalism: A European Perspective |date=22 January 2007 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3086-8 |page=257 |url=https://books.google.com/books?id=1ueqBgAAQBAJ&dq=aqidah++theology&pg=PA257 |access-date=9 August 2022 |language=en}}</ref>. ''Aqida'' qısqa isenim bayanatlarınan keńirek bolıp, ápiwayı musılmannıń kúndelikli diniy tárbiyasınıń quramında hár dayım da bola bermeydi<ref>{{cite book |last1=Guillaume |first1=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin |date=1978 |orig-date=1954 |pages=134 |ref=AGI1978}}</ref>. Ol ''[[Iyman (Islam)|iymannan]]'' «isenim táreplerin alıp, olardı tolıq dárejede keńeytiwi» menen parıqlanadı; bunda insaniylıq kóz-qaras yamasa dereklerden kóbirek paydalanıladı<ref name="FAROOQ-content-2020">{{Web deregi | last1 = FAROOQ| first1 = MOHAMMAD OMAR| bet = Let's Be Content With Iman, Not Aqeedah| url = https://www.islamicity.org/22471/lets-be-content-with-iman-not-aqeedah/| jumıs = Islamicity| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyun | sáne = 2020-jıl 6-fevral }}</ref>. Sonday-aq, ''iymannan'' parıqlı túrde, ''aqida'' sózi [[Quran|Quranda]] tikkeley tilge alınbaydı. Islam teologiyasında ''aqidanı'' túrlishe bayanlawshı kóplegen mektepler bar. Biraq bul atama islam teologiyasında áhmiyetli texnikalıq orın sıpatında qáliplesken bolıp, [[Islamiy izertlewler|islamiy izertlewlerdiń]] «Islam isenimlerin» bayanlawshı óz aldına tarawı esaplanadı. ==Etimologiyası== ''Aqida'' sózi semit tiliniń ''[[:wikt:ع ق د|ʿ-q-d]]'' túbirinen kelip shıqqan bolıp, «baylaw; túyin» degen mánislerdi ańlatadı<ref>and hence the class VIII verb ''iʿtaqada'' "to firmly believe", verbal noun ''iʿtiqād'' "belief, faith, trust, confidence, conviction; creed, doctrine", participle ''muʿtaqad'' "creed, doctrine, dogma, conviction, belief, opinion". (Source: Wehr, Hans, “عقد” in: J. Milton Cowan (ed.), ''A Dictionary of Modern Written Arabic'', 4th edition (1979)).</ref>. («Aqida» ataması Islamda tek ǵana belgili bir teologiya mektebi yamasa isenim sistemasın bildirip qoymastan, bálkim «teologiya» delinetuǵın basqa bir sózdi de bildiredi. Ol teologiya (Aqida) «musılmanlardıń barlıq isenimleri hám isenim sistemaların, sonıń ishinde, mazhablar aralıq parıqlar hám tartıslı máselelerdi qamtıp aladı»<ref name="Madina Institute">{{Web deregi | bet = Theology (Aqidah)| url = https://www.madinainstitute.com/studies_programs/aqidah-theology| jumıs = Madina Institute| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 14-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210814171953/https://www.madinainstitute.com/studies_programs/aqidah-theology| url-status = dead}}</ref>). ==Kirisiw== Musılman alım Cyril Glassé, Islam tariyxınıń dáslepki dáwirlerinen baslap sistemalı isenim bayanatları: dáslep bid'atlardı biykarlaw ushın, keyin ala teologiyalıq mektepler yamasa kózqaraslar arasındaǵı ayırmashılıqlar kúsheygen sayın, hár qıylı kózqaraslardı ajıratıp kórsetiw ushın zárúr bolıp qalǵanlıǵın aytqan<ref name=Glasse/>. Zamanında aktual bid'atlarǵa «qısqa juwap» tárizinde jazılǵan «birinshi» aqida ''Fiqh Akbar'' atı menen belgili bolıp, ol Abu Hanifaǵa tiyisli esaplanadı<ref name=Glasse/><ref>{{Web deregi | familiya = Abu Hanifah An-Nu^man| bet = Al- Fiqh Al-Akbar| url = http://www.aicp.org/SupportingDocs/Al__Fiqh__Akbar_English.pdf| baspaxana = aicp.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-mart }}</ref>. Jáne eki aqida bar bolıp, ''Fiqh Akbar II''{{derek kerek|date=March 2024}} ash'ariylerdiń kózqarasların, ''Fiqh Akbar III'' bolsa shafiiylerdiń kózqarasların sáwlelendiriwshi shıǵarma sıpatında qaraladı<ref name=Glasse/>. Sonday-aq, Al-Ǵazaliy de óz ''aqidasın'' jazǵan<ref name=Glasse/>. Malkolm Klarktıń aytıwınsha, Islam «aqidalıq (isenim) din» bolmasa da, ol ayırım jaǵdaylarda 100 den artıq isenim bayanatların óz ishine alǵan tolıq dogmalardı jaratqan; bunday dogmalar belgili bir alım yamasa mekteptiń iláhiy poziciyasın ulıwmalastırıp bergen<ref name="Clark-believe">{{cite book |last1=Clark |first1=Malcolm |title=Islam for Dunnies |url=https://archive.org/details/islamfordummies0000clar |date=2003 |publisher=Wiley |chapter=4. What Muslims believe. Rejecting formal creeds}}</ref>. ===Altı isenim tiykarları=== Iymannıń yaki isenimniń altı tiykarǵı bánti (Arkān al-Īmān) [[Quran]] hám [[Súnnet|súnnetten]] kelip shıqqan bolıp<ref name=Interfaith>{{Cite book|title=Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality|publisher=New World Library|pages=68–9|url=https://books.google.com/books?id=dbSPOoQfu0IC&pg=PA68 |editor=Joel Beversluis |year=2011 |isbn=9781577313328}}</ref>, barlıq musılmanlar tárepinen qabıl etilgen. [[Shialıq|Shia]] hám [[Sunniylik|Sunniy islam]] hám basqa da mektep yamasa mazhablar arasında, máselen, Allanıń sıpatları hám perishtelerdiń wazıypası sıyaqlı máselelerde ayırmashılıqlar bar bolsa da, bul altı bánt tartıslı emes. Sunniyler isenimindegi altı bánt: #[[Alla|Allaǵa]] hám ''[[Tawhid|tawhidke]]'' isenim #[[Perishte|Perishtelerge]] isenim #[[Islamiy muqaddes kitaplar|Islamiy muqaddes kitaplarǵa]] isenim<ref>{{Web deregi | url = http://al-quran.info/#&&sura=2&aya=177&trans=en-arthur_arberry&show=both,quran-uthmani&format=rows&ver=1.00| bet = The Quran| others = contributors Iman Mohammad Kashi, Uwe Hideki Matzen, and Online Quran Project| jumıs = The Quran}}</ref> #[[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|Payǵambarlar hám rasullarǵa]] isenim #[[Islamda qıyamet kúni|Qıyamet kúni]] hám [[Aqıret|aqıretke (qayta tiriliw)]] isenim. #[[Islamda táǵdir|Táǵdirge]] isenim ==Jábreyil hádisi== Jábreyil hádisi «Ey Allanıń elshisi, Islam ne?» degen sorawǵa juwap retinde Islamnıń bes shártin ([[Tawhid]], [[Namaz]], [[Oraza]], [[Zakat]], [[Haj]]) óz ishine aladı. Bul hádis geyde «haqıyqattan da birinshi hám eń tiykarǵı isenim» dep te ataladı<ref name=Glasse>{{Cite book|last=Glasse|first=Cyril|title=New Encyclopedia of Islam|date=2001|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|page=105|edition=Revised}}</ref>. [[Image:Prayer in Cairo 1865.jpg|thumb|left|1865-jılı Egipettiń [[Kair]] qalasında namazǵa imamlıq etip atırǵan imam]] [[Fayl:Aurangzeb 27.jpg|thumb|260px|Baburiyler imperatorı Avrangzeb namaz oqımaqta]] ===Namaz=== [[Namaz]] - ibadat ámeli. Islamda namaz ibadat qılıwshını jaratqan hám oǵan ómir bergen Jaratıwshıǵa múráját etiwdi ańlatadı. Bul múráját arqalı insan óz erk-ıqrarın tapsırıp, [[Alla|Allaǵa]] boysınıwın júzege shıǵaradı. Namaz Islamnıń bes shártinen biri. Eger namazdı ádettegi túrde orınlaw qıyın bolsa, Islam shártli túrde jeńillik beredi. Fizikalıq jaqtan qıynalıp atırǵan adamlar namazdı ózlerine qolaylı túrde orınlawı múmkin. Namazdıń haqıyqıy bolıwı ushın musılmanlar dástúriy tazalıq halatında bolıwı kerek; bul tiykarınan belgilengen tártipte ámelge asırılatuǵın «taharat» (wuḍūʾ) arqalı ámelge asırıladı. Namaz Allaǵa múráját etiw niyeti menen «tik turıw» (Qiyam), boysınıwǵa tayarlıqtı bildiretuǵın «dize búgiw» (Ruku), ibadat qılıwshınıń erk-ıqrarın Allaǵa tapsırıwǵa tayarlıǵın bildiretuǵın «sajda», sońınan Allanıń jalǵızlıǵı hám onıń rasulınıń (Payǵambardıń) sońǵı ekenligine gúwalıq beriletuǵın «otırıw» (Tashahhud) ámellerinen ibarat. == Derekler == {{derekler}} siq2inwbz95mkr5otu3hx2ucazcui48 0 35138 266344 195549 2026-08-18T01:45:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266344 wikitext text/x-wiki {{Islam|tekstler}} '''''Qiṣaṣ al-anbiyāʾ''''' ({{langx|ar|قِصَص الْأَنـۢبِيَاء|lit=Payǵambarlar qıssası}}) - [[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|Islamda payǵambarlar hám rasullar]] sıpatında tán alınǵan shaxslar haqqındaǵı gúrrińler toplamın ańlatadı; ol ''[[tafsir|tafsīr]]'' (Quran túsindirmesi) menen tıǵız baylanıslı. [[Quran]] payǵambarlar haqqındaǵı waqıyalardı tek simvolikalıq (isharalı) tárizde tilge alǵanlıǵı sebepli, tıńlawshılar qalǵan detallardı óz bilimleri arqalı tolıqtıra alǵan. Islam keńeyip, basqa mádeniyatlar menen soqlıǵısqanında, xabardıń maqsetin saqlap qalıw ushın dáslepki tıńlawshılar názerde tutqan waqıya bayanatların jazıp alıw zárúrligi tuwıldı<ref>{{cite book |last=Hagen |first=G. |year=2009 |chapter=From Haggadic Exegesis To Myth: Popular Stories Of The Prophets In Islam |title=Sacred Tropes: Tanakh, New Testament, and Qur'an as Literature and Culture |url=https://archive.org/details/sacredtropestana0000unse |location=Leiden, Niederlande |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004177529.i-536.65 |page=[https://archive.org/details/sacredtropestana0000unse/page/302 302]|isbn=978-90-04-17752-9 }}</ref>. Bul tekstlerdiń avtorları orta ásir Islam civilizaciyasındaǵı kóplegen dástúrlerden, atap aytqanda, [[Aziya]], [[Afrika]], [[Qıtay]] hám [[Evropa]] dereklerinen paydalanǵan. Bul alımlardıń kópshiligi Quran túsinikleriniń avtorları da bolǵan; biraq Qurannıń óz tártibi hám dúzilisine ámel etiwshi Quran túsiniklerinen parıqlı ráwishte, ''qiṣaṣ'' (qıssaxanlar) payǵambarlar haqqındaǵı gúrrińlerdi xronologiyalıq tártipte bayanlaydı. Sol sebepli olar Bibliya ráwiyatlarınıń Yahudiy hám Xristian nusqalarına uqsap ketedi. ''Qiṣaṣ al-anbiyāʾ'' ishindegi ráwiyatlar kóbinese tariyxıy bayanlaw menen sheklenip qalmastan, hikmet hám ádep-ikramlılıq sabaqların ayrıqsha atap ótedi<ref>{{cite book |last1=Weismann |first1=Itzchak |last2=Sedgwick |first2=Mark |last3=Mårtensson |first3=Ulrika |title=Islamic Myths and Memories: Mediators of Globalization |date=6 May 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-11220-4 |url=https://books.google.com/books?id=c0gfDAAAQBAJ |language=en}}</ref>. Islam ulamaları hám teologları ''Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ''daǵı jazıwlardı [[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|payǵambarlar hám rasullardıń]] ómirin úyreniwde yamasa tariyxıy izertlewler ushın isenimsiz dep esaplap kelgen hám olardı maqullamaǵan<ref>{{Cite book |last1=Rippin |first1=Andrew |title=The Qur'an: Formative Interpretation |url=https://archive.org/details/quranformativein0000unse |last2=Pauliny |first2=Jan |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-0-86078-701-3 |location=711 Third Avenue, New York, NY 10017, USA |pages=[https://archive.org/details/quranformativein0000unse/page/320 320]–321 |chapter=16: Some remarks on the ''Qasas al-Anbiya'' works in Arabic Literature |quote=Islamic theological circles have never considered ''qasas al-anbiya'' works of either type as a reliable source.. All Islamic theologians until the present day have maintained a negative attitude toward ''qasas al-anbiya'' works}}</ref>. Abdul Wahhab Najjardıń (1862-1941) ''Qaṣaṣ'' ({{lang|ar|قصص الأنبياء :‏ ‏لقد كان في قصصهم}}) shıǵarması payǵambarlar qıssasın tek ǵana Quran dereklerine súyengen halda túsindiredi hám aldınǵı shıǵarmalarǵa keskin qarsı turadı. Biraq ol da aldınǵı ''Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ''daǵı xronologiyalıq dúzilisti hám payǵambarlarǵa tiyisli ádep-ikramlılıq sabaqlardıń qısqasha bayanın saqlap qaladı<ref>Andrew Rippin ''The Qur'an: Formative Interpretation'' The Qur'an: Formative Interpretation {{ISBN|978-1-351-96362-6}} p. 322</ref>. ==Derekler== {{derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commons category-inline}} * [http://www.alanbiya.net Shól xalqı ráwiyat etken Payǵambarlar qıssası] * [https://www.australianislamiclibrary.org/prophets.html PAYǴAMBARLAR QÍSSALARÍ - Ibn Kasir tárepinen jazılǵan: (Urdu / Arab/ Inglis / Bengal / Pushtu tillerinde) - uqsas kitaplar menen ] * [[Gustav Weil|G. Weil]], ''[https://archive.org/details/biblekorantalmud00weil Bibliya, Quran hám Talmud: yamasa Musılmanlardıń Bibliyaǵa tiyisli ápsanaları, arab dereklerinen jıynalǵan hám yahudiy dástúrleri menen salıstırılǵan]'' (London: Longman, Brown, Green hám Longmans, 1846) [awdarılǵan: ''[https://archive.org/details/biblischelegende00weil Biblische legenden der muselmänner. Aus arabischen quellen zusammengetragen und mit judischen sagen verglichen]'' (Frankfurt am Main: Rütten, 1845)] (tórt qoljazbaǵa tiykarlanǵan ápsanalar toplamı) el077tdxq6ehq5zfd6u3pcpteb65jht 0 35185 266126 215609 2026-08-17T20:30:35Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266126 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Digital rectal exam nci-vol-7136-300.jpg|thumb|Prostata bezin tuwrı ishek arqalı qozǵatıw]] '''Prostata bezin massajlaw''' — erkeklerdiń [[prostata bezi]]n [[medicina]] maqsetlerinde yamasa [[jınıslıq stimulyaciya]] ushın [[massaj]]law yamasa qozǵatıw esaplanadı. Prostata [[Adamnıń jınıslıq reakciya cikli|adamnıń jınıslıq reakciya ciklinde]] qatnasadı hám [[Sperma|sperms]] islep shıǵarıw ushın áhmiyetli. Tuwrı ishektiń aldınǵı diywalına jaqın jaylasqanlıǵı sebepli, onı [[tuwrı ishek|tuwrı ishektiń]] aldınǵı diywalı arqalı yamasa sırtqı tárepten [[aralıq (anatomiya)|aralıq]] arqalı qozǵatıwǵa boladı. == Medicina maqsetlerinde qollanılıwı == === Tuwrı ishek arqalı barmaq penen tekseriw === Prostata massajı [[urolog]]lar tárepinen [[prostata rakı]]nıń túyinsheklerin anıqlaw hám [[prostatit]]ke tekseriw ushın [[mikroskopiya]] hám [[mikrobiologiyalıq kultura]] ushın prostata sekreciyası (EPS) úlgisin alıw ushın ádettegi tuwrı ishek arqalı barmaq penen tekseriwdiń (DRE) bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Prostatit ushın terapiya ==== {{main|Prostatit}} 1990-jıllardıń aqırında ayırım shıpakerler [[Prostatit#2-kategoriya: Sozılmalı bakteriyallıq prostatit|sozılmalı bakteriyallıq prostatit]]ti emlew ushın antibiotikler menen birge prostata massajın qollap kórdi, biraq onıń nátiyjeleri anıq emes edi<ref name="pmid10527258">{{cite journal |vauthors=Nickel JC, Downey J, Feliciano AE, Hennenfent B |title=Repetitive prostatic massage therapy for chronic refractory prostatitis: the Philippine experience |journal=Techniques in Urology |volume=5 |issue=3 |pages=146–51 |year=1999 |pmid=10527258 }}</ref><ref name="pmid12496826">{{cite journal |vauthors=Shoskes DA, Zeitlin SI |title=Use of prostatic massage in combination with antibiotics in the treatment of chronic prostatitis |journal= Prostate Cancer and Prostatic Diseases|volume=2 |issue=3 |pages=159–162 |year=1999 |pmid=12496826 |doi=10.1038/sj.pcan.4500308|doi-access=free }}</ref>. Sońǵı tekseriwlerge kóre, prostata massajı tek antibiotikler menen emlengen jaǵdayǵa qaraǵanda jaqsıraq nátiyje kórsetpegen<ref name="pmid16566972">{{cite journal |vauthors=Ateya A, Fayez A, Hani R, Zohdy W, Gabbar MA, Shamloul R |title=Evaluation of prostatic massage in treatment of chronic prostatitis |url=https://archive.org/details/sim_urology_2006-04_67_4/page/674 |journal=Urology |volume=67 |issue=4 |pages=674–8 |year=2006 |pmid=16566972 |doi=10.1016/j.urology.2005.10.021}}</ref>. Bul nátiyjeler sebepli, búgingi kúnde prostata massajı rásmiy [[medicina]]da hár qanday medicina buzılısların emlew ushın tastıyıqlanbaǵan. Prostata massajın [[Prostatit#1-kategoriya: Ótkir prostatit (bakteriyallıq)|ótkir prostatit]]i bar nawqaslarǵa «hesh qashan» islewge bolmaydı, sebebi massaj islengende infekciya deneniń basqa jerlerine tarqalıp ketiwi múmkin<ref name="pmid10584615">{{cite journal |author=Nickel JC |title=Prostatitis: evolving management strategies |url=https://archive.org/details/sim_urologic-clinics-of-north-america_1999-11_26_4/page/n76 |journal=The Urologic Clinics of North America |volume=26 |issue=4 |pages=737–51 |date=November 1999 |pmid=10584615 |doi= 10.1016/S0094-0143(05)70215-9}}</ref>. ==== Tariyxı ==== Bir waqıtları prostatitti emlewdiń eń belgiliusılı bolǵan bolsa da, 1960-jılları tiykarǵı terapiya retinde paydalanıwdan toqtatıldı<ref name="pmid10374787">{{cite journal |vauthors=Nickel JC, Alexander R, Anderson R, Krieger J, Moon T, Neal D, Schaeffer A, Shoskes D |title=Prostatitis unplugged? Prostatic massage revisited. |journal=Tech Urol. |volume=5 |issue=1 |pages=1–7 |year=1999 |pmid=10374787 }}</ref>. 1990-jıllardıń aqırında sozılmalı prostatitti dári-dármaqlar menen emlew nátiyjesizligi sebepli prostata massajına qızıǵıwshılıq qısqa waqıtqa qaytadan payda boldı<ref name="pmid10527258"/><ref name="pmid12496826"/>. Biraq sońǵı tekseriwler onıń nátiyjesizligin kórsetken<ref name="pmid16566972"/>. Bul ámeliyat elege shekem Qıtaydıń ayırım bólimlerinde qollanıladı<ref name="pmid18597833">{{cite journal |vauthors=Yang J, Liu L, Xie HW, Ginsberg DA |title=Chinese urologists' practice patterns of diagnosing and treating chronic prostatitis: a questionnaire survey |url=https://archive.org/details/sim_urology_2008-09_72_3/page/548 |journal=Urology |volume=72 |issue=3 |pages=548–51 |year=2008 |pmid=18597833 |doi=10.1016/j.urology.2008.03.061}}</ref>. === Qáwipler === Kúshli prostata massajınıń zıyanlı aqıbetleri dizimge alınǵan: prostata átirapındaǵı [[gemorragiya]] (qan ketiw)<ref name="pmid14655640">{{cite journal |vauthors=Buse S, Warzinek T, Hobi C, Ackerman D |title=Prostate massage with unwanted consequences. Case report |language=de, en |journal=Der Urologe. Ausg. A |volume=42 |issue=1 |pages=78–9 |year=2003 |pmid=14655640 |doi=10.1007/s00120-002-0189-z|s2cid=13104100 }}</ref>, cellulit, sepsicemiya, [[prostata rakı]]nıń deneniń basqa jerlerine tarqalıwı ([[metastaz]]), [[gemorroy]]dıń qozıwı hám [[Tuwrı ishektiń jarılıwı|tuwrı ishek jarıqları]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.chronicprostatitis.com/prostate-massage/| bet = Prostatitis Prostate Massage or Drainage| baspaxana = Prostatitis Network| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-oktyabr }}</ref><ref name="nihtest">{{Web deregi | url = http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/medtestprostate/#digital| bet = Medical Tests for Prostate Problems| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-oktyabr | baspaxana = NKUDIC| arxivsáne = 2014-jıl 26-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140826120700/http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/medtestprostate/#digital| url-status = dead}}</ref>. === Elektroeyakulyaciya === {{main|Elektroeyakulyaciya}} [[Elektroeyakulyaciya]] — bul tuwrı ishekke prostata beziniń janına kirgiziletuǵın elektr zondı arqalı nervlerdi qozǵatıw procedurası. Elektr qozǵatqıshı jaqın átiraptaǵı nervlerdi qozǵatıp, jaman bulshıq etleriniń qısılıwına hám eyakulyaciyaǵa alıp keledi. Bul procedura haywanlar tuqımın tekseriw yamasa kóbeytiw ushın jıynawda kóp qollanıladı. Adamlarda bolsa ayırım [[aneyakulyaciya]] túrlerinde ulıwma anesteziya astında qollanılıwı múmkin<ref name="human-electroej">{{Web deregi | url = https://www.cornellurology.com/clinical-conditions/male-infertility/sperm-retrieval-techniques/electroejaculation/| bet = Electroejaculation| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-oktyabr | baspaxana = Cornell Urology| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140510030803/https://www.cornellurology.com/clinical-conditions/male-infertility/sperm-retrieval-techniques/electroejaculation/| arxivsáne = 2014-jıl 10-may }}</ref>. Elektroeyakulyaciya, sonday-aq, adam qaytıs bolǵannan keyin tuqım alıw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Shefi|first1=Shai|last2=Raviv|first2=Gil|last3=Eisenberg|first3=Michael L.|last4=Weissenberg|first4=Ruth|last5=Jalalian|first5=Liza|last6=Levron|first6=Jacob|last7=Band|first7=Gili|last8=Turek|first8=Paul J.|last9=Madgar|first9=Igael|date=2006-11-01|title=Posthumous sperm retrieval: analysis of time interval to harvest sperm|url=https://academic.oup.com/humrep/article/21/11/2890/2939154|journal=Human Reproduction|language=en|volume=21|issue=11|pages=2890–2893|doi=10.1093/humrep/del232|pmid=16959804|issn=0268-1161|doi-access=free}}</ref>. == Jınsıy ámeliyat retinde == === Ulıwma maǵlıwmat === [[Fayl:Damm-Massage (Massage des Perineums).png|thumb|[[Aralıq (anatomiya)|Aralıq]]tıń ırǵaqlı qısılıwı hám basımı astıńǵı toqımalar arqalı prostataǵa jetkiziledi. Aralıq massajı [[jınsıy qozǵalıw]]dı qozǵatıwı yamasa onı kúsheytiwi múmkin.]] [[Fayl:Prostatamassage.png|thumb|Tuwrı ishekke lyubrikant penen maylanǵan hám qolǵap kiyilgen barmaqtı kirgizip massajlaw procedurası]] Prostata massajı, sonday-aq, jınıslıq stimulyaciya ushın [[erotikalıq massaj]] retinde, kóbinese [[orgazm]]ǵa erisiw ushın qollanıladı. Prostatanı geyde «erkeklerdiń [[G noqatı]]»<ref name="Levin 2018">{{cite journal |last1=Levin |first1=R. J. |title=Prostate-induced orgasms: A concise review illustrated with a highly relevant case study |journal=Clinical Anatomy |date=2018 |volume=31 |issue=1 |pages=81–85 |pmid=29265651 |doi=10.1002/ca.23006 |doi-access=free}}</ref> yamasa «P noqatı» dep ataydı<ref name="Saleh">{{Web deregi | familiya = Saleh| at = Naveed| bet = Hitting the P-Spot| sáne = 2014-jıl 3-oktyabr | url = https://www.psychologytoday.com/blog/the-red-light-district/201410/hitting-the-p-spot| jumıs = Psychology Today| department = The Red-Light District}}</ref>. Ayırım erkekler prostata bezin qozǵatıw arqalı orgazmǵa erise aladı hám bul sezim hayallardıń G noqatı qozǵatılǵandaǵı sezimine uqsas dep táriyiplenedi<ref name="Rosenthal">{{cite book |first=Martha |last=Rosenthal |title=Human Sexuality: From Cells to Society |publisher=Cengage Learning |year=2012 |pages=133–135 |isbn=978-0-618-75571-4}}</ref><ref name="Ladas Whipple Perry">{{cite book |last1=Ladas |first1=Alice Kahn |last2=Whipple |first2=Beverly |last3=Perry |first3=John D. |title=The G spot and other recent discoveries about human sexuality |year=1982 |publisher=Holt, Rinehart, and Winston |location=New York |isbn=978-0-03-061831-4 |edition=1st |url=https://archive.org/details/gspototherrece00lada |url-access=registration |page=55}}</ref>. Prostata qozǵatıw geyde kúshli orgazmǵa alıp keliwi múmkin<ref name="Rosenthal"/>. Biraq barlıq erkekler orgazmı, sonday-aq, jınıslıq aǵzanı qozǵatıw arqalı bolatuǵınları da, prostata bezindegi bulshıq etleriniń qısılıwın óz ishine aladı<ref>{{cite book |last1=Blesi |first1=Michelle |title=Medical Assisting: Administrative & Clinical Competencies |page=390 |date=15 June 2021 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-357-50294-5 |url=https://books.google.com/books?id=jmI4EAAAQBAJ&pg=PA390 |access-date=13 September 2021 |language=en}}</ref>. === Úskeneler === [[Fayl:Prostate vibrator with bottle of anal lubricant.jpg|thumb|Prostata qozǵatıw ushın vibrator]] «Prostata massajshısı» yamasa «prostata qozǵatqıshı» — bul prostata bezin massajlawǵa arnalǵan úskene<ref>{{Web deregi | bet = Prostate Massager Guide: 6 Tips for Using a Prostate Massager| url = https://www.masterclass.com/articles/prostate-massager-guide| baspaxana = MasterClass| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-iyun }}</ref>. Jınıslıq ámeliyatta prostata massajshıların kóbinese «prostata oyınshıqları», «prostata [[Jınıslıq qatnasıq oyınshıqları|jınıslıq oyınshıqları»]] dep ataydı. Olar [[tuwrı ishek]]ke kirgiziledi hám prostataǵa basım beriw yamasa vibraciya arqalı qozǵatıwǵa arnalǵan. == Qosımsha qarań == * [[Anal erotizm]] * [[Anal jınıslıq qatnasıq|Anal seks]] == Derekler == {{Derekler}} {{Masturbaciya}} {{DEFAULTSORT:Prostate Massage}} [[Kategoriya:Medicina proceduraları]] [[Kategoriya:Anal erotizm]] [[Kategoriya:Massaj]] [[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]] [[Kategoriya:Erotikalıq massaj]] [[Kategoriya:Erkek salamatlıǵı]] [[Kategoriya:Prostata bezi proceduraları]] lxbz4pd6p7jsdutrb1zpetx22x7ramn 0 35327 266202 243369 2026-08-17T23:43:44Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266202 wikitext text/x-wiki '''Etnikalıq tiyislilik''' yamasa '''etnikalıq topar''' — bul bir-birin basqa toparlardan ajıratıp turatuǵın, ortaq dep qabıllanǵan ózgeshelikler tiykarında bir-biri menen ózlerin [[Identifikaciya (sociallıq pánler)|identifikaciya]] qılıwshı [[Adam|adamlar]] toparı. Etnikalıq toparlar bir-birine ortaq dep esaplaytuǵın belgilerge [[til]], [[mádeniyat]], ulıwma [[kelip shıǵıw]], [[dástúr]]ler, [[jámiyet]], [[din]], tariyx yamasa sociallıq qatnas kiredi<ref>{{Cite book |last=Chandra |first=Kanchan |title=Constructivist theories of ethnic politics |date=2012 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0199893157 |pages=69–70 |oclc=829678440 }}</ref><ref>{{cite book |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |url=https://archive.org/details/humanityintroduc0008peop |last1=People |first1=James |first2=Garrick |last2=Bailey |year=2010 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/humanityintroduc0008peop/page/389 389] |publisher=Wadsworth Cengage learning}}</ref>. Etnikalıq tiyislilik uzaq múddetli [[endogamiya]] arqalı saqlanadı<ref>{{cite journal |last1=Kataria |first1=Shyamal |title=Explaining Ethnicity: Primordialism vs. Instrumentalism |journal=Advances in Social Sciences Research Journal |date=30 April 2018 |volume=5 |issue=4 |doi=10.14738/assrj.54.4394 |doi-access=free }}</ref> hám olar tar yamasa keń kólemdegi genetikalıq kelip shıǵısqa iye bolıwı múmkin, ayırım toparlar bolsa aralas genetikalıq tamırǵa iye<ref>{{Web deregi | sáne = 2015-jıl 25-may | bet = Insight into Ethnic Differences| url = https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/insight-into-ethnic-differences| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-avgust | jumıs = National Institutes of Health (NIH)}}</ref>. «Etnikalıq tiyislilik» termini geyde, ásirese [[etnikalıq milletshilik]] jaǵdaylarında, «[[millet]]» termini menen almasıp qollanıladı. Sonday-aq, ol «[[Rasa (insan kategorizaciyası)|rasa]]» termini menen de almasıp qollanıladı, biraq barlıq etnikalıq toparlar ózlerin rasalıq topar retinde identifikaciya qıla bermeydi<ref name="Grosfoguel">{{cite journal |last1=Grosfoguel |first1=Ramán |title=Race and Ethnicity or Racialized Ethnicities?: Identities within Global Coloniality |journal=Ethnicities |date=September 2004 |volume=4 |issue=3 |pages=315–336 |doi=10.1177/1468796804045237 }}</ref>. [[Mádeniy assimilyaciya|Assimilyaciya]], akkulturaciya, birlesiw (amalgamaciya), til ózgerisi, [[Getarogamiya|aralas nekeler]], perzentlikke alıw hám diniy dindi ózgertiw arqalı jeke adamlar yamasa toparlar waqıt ótiwi menen bir etnikalıq topardan ekinshisine ótiwi múmkin. Etnikalıq toparlar ishki toparlarǵa yamasa [[úrim-pát|qáwimlerge]] bóliniwi múmkin, olar waqıt ótiwi menen endogamiya yamasa tiykarǵı topardan [[Geografiyalıq segregaciya|fizikalıq ajıralıw]] sebepli óz aldına bólek etnikalıq toparlarǵa aylana aladı. Kerisinshe, burın bólek bolǵan etnikalıq toparlar birlesip, [[panetnikalıq]] topar qurıwı hám aqır-ayaǵında [[Quyma qazan|bir pútin etnosqa aylanıwı]] múmkin. Bóliniw yamasa birlesiw arqalı bólek etnikalıq uqsaslıqtıń qáliplesiwi [[etnogenez]] dep ataladı. Etnikalıq tiyislilikti túsiniwde eki tiykarǵı teoriya bar: primordializm hám konstruktivizm. XX ásirdiń basındaǵı primordialistler etnikalıq toparlardı áyyemgi zamanlardan berli dawam etip kiyatırǵan ózgeshelikleri bar haqıyqıy qubılıslar retinde kórdi<ref>{{cite journal |last1=Bayar |first1=Murat |title=Reconsidering primordialism: an alternative approach to the study of ethnicity |journal=Ethnic and Racial Studies |date=November 2009 |volume=32 |issue=9 |pages=1639–1657 |doi=10.1080/01419870902763878 }}</ref>. 1960-jıllardan keyin rawajlanǵan kózqaraslar boyınsha etnikalıq toparlar [[Sociallıq konstrukciya|sociallıq konstrukciyalar]] retinde qarala basladı, bunda uqsaslıq jámiyetlik qaǵıydalar menen belgilenedi<ref>{{cite journal |date=29 April 2010 |author1=Chandra Ford |author2=Nina T Harawa |title=A new conceptualization of ethnicity for social epidemiologic and health equity research |journal=Soc Sci Med |volume=71 |issue=2 |pages=251–258 |doi=10.1016/j.socscimed.2010.04.008 |pmid=20488602 |pmc=2908006}}</ref>. == Terminologiya == «Etnikalıq» (ingl. ethnic) termini áyyemgi grek tilindegi ethnos (ἔθνος) sózinnen kelip shıqqan<ref name="perseus">[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29qniko%2Fs ἐθνικός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref>. XIX ásirde bul termin «bir qáwimge, rasaǵa, xalıqqa yamasa milletke tán» mánisinde, dáslepki grek tilindegi mánisine qaytıp qollanıla basladı. «Hár túrli mádeniy toparlar» hám amerikan inglis tilindegi «qáwimlik, rasalıq, mádeniy yamasa milliy [[azshılıq toparı]]» mánisi 1930-1940 jıllarda payda boldı. Bul mániste ol burın qollanılǵan, biraq ideologiyalıq [[racizm]] menen baylanısı sebepli qollanıwdan shıǵa baslaǵan «rasa» termininiń ornın bastı. == Anıqlamalar hám konceptual tariyxı == [[Fayl:Watching you (Bangladesh).JPG|thumb|250px|Bangladeshtiń [[Dakka]] qalasındaǵı etnikalıq [[Bengallar]] toparı. Bengallar dúnyadaǵı úshinshi eń úlken etnikalıq topar bolıp tabıladı, eń úlkeni — [[Xan qıtayları]], ekinshisi bolsa [[Arablar]]<ref>shama menen pútkil dúnyada 300 million ([[CIA Factbook]] 2014-jılǵı esaplawları, xalıq sanı tez ósiwde).</ref>.]] [[Fayl:Kirab budaya.jpg|thumb|250px|[[Indoneziya]]daǵı [[yavalılar]] — eń úlken [[Avstroneziya]] etnikalıq tobı.]] [[Etnografiya]] [[antikalıq dáwir]]den baslanadı; [[Anaksimandr]] hám [[Miletli Gekatey]] sıyaqlı dáslepki avtorlardan keyin, [[Gerodot]] eramızdan burınǵı 480-jılları [[istoriografiya]] hám [[áyyemgi dúnya]] etnografiyasınıń tiykarın saldı. Grekler ózleriniń etnikalıq uqsaslıǵı haqqında túsinikti rawajlandırıp, olardı [[Ellinler]] degen at penen toparladı. Ayırım jaǵdaylar (mısalı, dástúriy grek tárizinde basqarılmaǵan Makedoniya yamasa ózgeshe basqarıwshı klasqa iye bolǵan Sparta) bolǵanı menen, áyyemgi grekler etnikalıq milletshilikke qattı isengeni sebepli, kóbinese tek grek emeslerdi qul qılǵan<ref>{{cite journal |last1=Rosivach |first1=Vincent J. |title=Enslaving 'Barbaroi' and the Athenian Ideology of Slavery |journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte |date=1999 |volume=48 |issue=2 |pages=129–157 |jstor=4436537 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Demosthenes |url=https://books.google.com/books?id=ZWTTh_h-DC8C |title=The Orations of Demosthenes: Translated with Notes |last2=Kennedy |first2=Charles Rann |date=1878 |publisher=G. Bell and sons |language=en}}</ref>. Grekler geyde, hátte, ózleriniń eń tómengi puqaraların da hár qanday barbardardan joqarı dep esaplaǵan. [[Aristotel]] bolsa óziniń «[[Siyasat (Aristotel)|Siyasat]]» miynetinde barbardı greklerge qarama-qarsı qoyıp, «tábiyǵıy qul» dep táriyplegen. Gerodot óz dáwirindegi grek (ellin) etnikalıq uqsaslıǵın bılay belgilegen: # ulıwma [[kelip shıǵıw hám úrim-pát|kelip shıǵıw]] ({{langx|el|ὅμαιμον}}{{snd}}{{lang|el-latn|homaimon}}, «bir qanlas»)<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28%2Fmaimos ὅμαιμος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225070512/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do(%2Fmaimos |date=25 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref><ref name="Papillon-2004">{{Web deregi | familiya = Papillon| at = Terry L| sáne = 2004-jıl 31-dekabr | bet = Isocrates II| url = https://utpress.utexas.edu/9780292702462/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = University of Texas Press| page = 40| til = en-US}}</ref><ref name="Herodotus-1920">{{Web deregi | last1 = Herodotus| sáne = 1920 | translator-first1 = A. D.| translator-last1 = Godley| bet = The Histories, Book 8, chapter 144, section 2| url = https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book=8:chapter=144:section=2| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = Perseus Digital Library}}</ref>; # ulıwma [[til]] ({{langx|el|ὁμόγλωσσον}}{{snd}}{{lang|el-latn|homoglōsson}}, «bir tilde sóyleytin»)<ref>"[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28mo%2Fglwssos ὁμόγλωσσος]", Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225073414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do(mo%2Fglwssos |date=25 February 2021 }}.</ref>; # ulıwma [[ibadatxana|ibadatxanalar]] hám [[qurbanlıq]]lar ({{langx|el|θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι}}{{snd}}{{lang|el-latn|theōn hidrumata te koina kai thusiai}})<ref>{{cite book |last1=Polinskaya |first1=Irene |title=Valuing Others in Classical Antiquity |chapter=Shared Sanctuaries and the Gods of Others: On the Meaning of 'Common' in Herodotus 8.144 |date=2010 |pages=43–70 |doi=10.1163/9789004192331_004 |isbn=978-90-04-19233-1 }}</ref>; # ulıwma [[Mores|úrp-ádetler]] ({{langx|el|ἤθεα ὁμότροπα}}{{snd}}{{lang|el-latn|ēthea homotropa}}, «uqsas turmıs tárizi»)<ref name="Papillon-2004" /><ref name="Herodotus-1920" /><ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28mo%2Ftropos ὁμότροπος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225222702/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do(mo%2Ftropos |date=25 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus)</ref><ref>{{cite book |first1=Athena S. |last1=Leoussi |first2=Steven |last2=Grosby |title=Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture, and Ethnicity in the Formation of Nations |publisher=[[Edinburgh University Press]] |date=2006 |page=115}}</ref>. Biraq sál burınıraq grekler grek etnosın tek qan boyınsha belgilemegen. [[Isokrat]] óziniń «Panegirik» shıǵarmasında bılay deydi: «Biziń qalamız adamzattıń basqa bóliminen oylaw hám sóylew jaǵınan sonshelli alshaqlap ketti, onıń shákirtleri pútkil dúnyanıń muǵallimleri boldı; ol «Ellinler» atı endi rasa emes, bálki intellekt degendi bildiriwi kerek ekenligine eristi hám «Ellinler» degen at ulıwma qanǵa emes, bálki biziń mádeniyatımızdı bólisetuǵınlarǵa tiyisli boldı»<ref>{{cite book |author=Isocrates |title=Panegyricus |translator=George Norlin |chapter=50 |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0144%3Aspeech%3D4%3Asection%3D50}}</ref>. Etnikalıq tiyislilik [[mádeniy universallıq]] bolıp tabılamı yamasa joq pa, bul belgili bir dárejede qollanılatuǵın anıqlamaǵa baylanıslı. Kóplegen sociallıq alımlar<ref>{{cite book |title=Challenges of Measuring an Ethnic World: Science, Politics and Reality : Proceedings of the Joint Canada-United States Conference on the Measurement of Ethnicity, April 1-3, 1992 |date=1993 |publisher=Statistics Canada |isbn=978-0-660-54895-1 |url=https://publications.gc.ca/collections/collection_2016/statcan/CS91-515-1993-eng.pdf |quote-page=4 |quote=Ethnicity is a fundamental factor in human life: it is a phenomenon inherent in human experience. }}</ref>, mısalı antropologlar [[Fredrik Bart]] hám [[Erik Volf]], etnikalıq uqsaslıqtı universal dep esaplamaydı. Olar etnikalıq tiyislilikti insan toparlarınıń ajıralmas qásiyeti emes, bálkim, toparlarara ózara tásirlesiwdiń belgili bir túrleriniń nátiyjesi dep esaplaydı<ref name="FredrikBarth">Fredrik Barth, ed. 1969 ''Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Cultural Difference''; Eric Wolf 1982 ''Europe and the People Without History'' p. 381</ref>. == Qosımsha qarań == {{Portal|Jámiyet}} {{col-begin}} * [[Áwlad]] (Ancestor) * [[Diaspora]] * [[Etnikalıq tazalaw]] * [[Etnikalıq máp toparı]] * [[Etnikalıq bayraq]] * [[Etnikalıq jaza]] * [[Etnomádeniy empatiya]] * [[Etnocid]] * [[Etnografiyalıq topar]] * [[Genealogiya]] * [[Genetikalıq genealogiya]] * [[Insan genomı hár túrliligi joybarı]] * [[Identifikaciya siyasatı]] * [[Ishki hám sırtqı toparlar]] * [[Intersekcionalizm]] * [[Zamanagóy etnikalıq toparlar dizimi]] * [[Etnikalıq toparlar boyınsha mámleketler dizimi]] * [[Túpkilikli xalıqlar dizimi]] * [[Meta-etnos]] * [[Mincu (antropologiya)]] * [[Milliy simvol]] * [[Ótiw (sociologiya)]] * [[Polietnikalıq]] * [[Populyaciya genetikası]] * [[Xalıqtı dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos]] * [[AQSH xalıqtın dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos]] * [[Rasa hám densawlıq]] * [[Mámleketsiz millet]] * [[Dúnya xalıqlarındaǵı Y-xromosoma gaplotoparları]] {{col-end}} == Derekler == {{Derekler}} === Ádebiyatlar === * {{cite book |last1=Ananta |first1=Aris |last2=Arifin |first2=Evi Nurvidya |last3=Hasbullah |first3=M Sairi |last4=Handayani |first4=Nur Budi |last5=Pramono |first5=Agus |year=2015 |title=Demography of Indonesia's Ethnicity |url=https://books.google.com/books?id=crKfCgAAQBAJ |publisher=[[Institute of Southeast Asian Studies]] |isbn=978-981-4519-87-8}} * {{cite book |title=Racial Formation in the United States from the 1960s to the 1980s |url=https://archive.org/details/racialformationi00omim |url-access=registration |last2=Winant |first2=Howard |publisher=[[Routledge]] and Kegan Paul, Inc |year=1986 |location=New York |last1=Omi |first1=Michael}} * {{Citation |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |author-link=Anthony D. Smith}}{{isbn?}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ethnic groups}} {{Etnikalıq tiyislilik}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Ethnic Group}} [[Kategoriya:Etnikalıq tiyislilik]] [[Kategoriya:Kópshiliktıń azshılıq penen qatnasları]] [[Kategoriya:Kóp rasalı máseleler]] [[Kategoriya:1930-jıllardaǵı neologizmler]] [[Kategoriya:Siyasiy antropologiya]] 99ngyjvf06rftgbavitepnv7kdgj61x 0 35342 266248 207788 2026-08-18T00:25:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266248 wikitext text/x-wiki {{Islam |tariyx}} '''Islam tariyxı''', kópshilik tariyxshılardıń pikirinshe<ref name="Watt2003">{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|author-link=W. Montgomery Watt|date=1998|title=Islam and the Integration of Society|url=https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-17587-6|page=[https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC&pg=PA5 5]}}</ref>, biziń eramızdıń VII ásir baslarında [[Muxammed|Muhammed payǵambardıń]] [[Mekke]] hám [[Madina|Madinadaǵı]] shaqırıǵı menen baslanǵan dep esaplanadı<ref name="Van-Ess 2017">{{cite book|author-last=van Ess|author-first=Josef|year=2017|chapter=Setting the Seal on Prophecy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=viRoDQAAQBAJ&pg=PA3|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra, Volume 1: A History of Religious Thought in Early Islam|translator-last=O'Kane|translator-first=John|location=Leiden|publisher=Brill|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1: The Near and Middle East|volume=116/1|pages=3–7|doi=10.1163/9789004323384_002|isbn=978-90-04-32338-4|issn=0169-9423}}</ref><ref name="Zimney 2009">{{cite encyclopedia|author-last=Zimney|author-first=Michelle|year=2009|chapter=Introduction – What Is Islam?|editor-last=Campo|editor-first=Juan E.|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PAxxi|location=New York|publisher=Facts on File|series=Encyclopedia of World Religions|pages=xxi–xxxii|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>, biraq musılmanlar bul dáwirdi Adam ata, Nux, Ibrahim, Muwsa, Dawıt, Sulayman hám Isa sıyaqlı Ibrahim payǵambarları arqalı jetip kelgen tiykarǵı isenimge, yaǵnıy Qudaydıń erkine boysınıwǵa ({{tlit|ar|Islām}}ǵa) qaytıw sıpatında kóredi<ref name="Esposito2016">{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=John Esposito|year=2016|orig-date=1988|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000john|edition=5th|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000john/page/9 9]–12|isbn=978-0-19-063215-1|s2cid=153364691}}</ref><ref name="Donner2000">{{cite book|author-last=Donner|author-first=Fred M.|author-link=Fred Donner|year=2000|orig-date=1999|chapter=Muhammad and the Caliphate: Political History of the Islamic Empire Up to the Mongol Conquest|chapter-url=https://books.google.com/books?id=imw_KFD5bsQC&pg=PA5|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|title=The Oxford History of Islam|publisher=Oxford University Press|pages=5–10|isbn=0-19-510799-3}}</ref><ref name="Peters2003">{{cite book|last=Peters|first=F. E.|year=2003|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11553-5|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9}}</ref>. Dástúriy ráwiyat boyınsha<ref name="Van-Ess 2017"/><ref name="Zimney 2009"/><ref name="Lewis1995a">{{cite book|last=Lewis|first=Bernard|author-link=Bernard Lewis|year=1995|chapter=Part III: The Dawn and Noon of Islam – Origins|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CjAABdA9z18C&pg=PA51|title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years|location=New York|publisher=Scribner|pages=51–58|isbn=978-0-684-83280-7}}</ref>, [[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|Islam payǵambarı]] [[Muxammed|Muhammed]] eramızdıń 610-jılında musılmanlar iláhiy dep esaplaytuǵın wahiylerdi qabıl ete baslaǵan; ol jalǵız Allaǵa boysınıwǵa, jaqınlasıp kiyatırǵan [[Aqıret|Aqıret kúnine]] tayarlıq kóriwge, jáne de kámbaǵal hám mútájlerge sadaqa beriwge shaqırǵan<ref name="Donner2000"/>{{#tag:ref|"Key themes in these early recitations include the idea of the moral responsibility of man who was created by God and the idea of the judgment to take place on the day of resurrection. [...] Another major theme of Muhammad's early preaching, [... is that] there is a power greater than man's, and that the wise will acknowledge this power and cease their greed and suppression of the poor."<ref name="Buhl1993">{{cite encyclopedia|last1=Buhl|first1=F.|last2=Ehlert|first2=Trude|last3=Noth|first3=A.|last4=Schimmel|first4=Annemarie|last5=Welch|first5=A. T.|title=Muḥammad|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=2nd|location=Leiden|publisher=Brill|pages=360–376|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0780|isbn=978-90-04-16121-4}}</ref>|group=Esletpe}}. Muhammedtiń xabarı tárepdarların (''ṣaḥāba'') tabıwdı baslaǵan sayın, ol Mekke aqsúyekleri tárepinen barǵan sayın kúsheyip baratırǵan dushpanlıq hám quwdalawlarǵa dus keldi<ref name="Donner2000"/>{{#tag:ref|"At first Muhammad met with no serious opposition [...] He was only gradually led to attack on principle the gods of Mecca. [...] Meccan merchants then discovered that a religious revolution might be dangerous to their fairs and their trade."<ref name="Buhl1993"/>|group=Esletpe}}. 622-jılı Muhammed Yathrib qalasına (házirde [[Madina]] dep ataladı) hijrat etken hám ol jerde Arabstan qáwimlerin Islam astına birlestire baslaǵan<ref>Campo (2009), "Muhammad", ''Encyclopedia of Islam'', p. 494</ref>; 630-jılı Mekkege qaytıp kelip<ref name=Ramadan-178>{{cite book|last=Ramadan|first=Tariq|author-link=Tariq Ramadan|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama/page/178|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-530880-8|page=[https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama/page/178 178]}}</ref><ref name=Haykal-438>{{cite book|last=Husayn Haykal|first=Muhammad|author-link=Muhammad Husayn Haykal|title=The Life of Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&pg=PA438|year=2008|publisher=Islamic Book Trust|location=[[Selangor]]|isbn=978-983-9154-17-7|pages=438–441}}</ref>, qala ústinen qadaǵalawdı qolǵa kirgizgen hám barlıq butlardı joq etiwdi buyırǵan<ref name=Hitti-118>{{cite book|last=Hitti|first=Philip Khuri|author-link=Philip Khuri Hitti|title=History of the Arabs|year=1946|publisher=Macmillan|location=London|page=118|title-link=History of the Arabs (book)}}</ref><ref name=Ramadan-177>{{cite book|last=Ramadan|first=Tariq|author-link=Tariq Ramadan|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama/page/177|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530880-8|page=[https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama/page/177 177]}}</ref>. Muhammed {{circa|hijriy&nbsp;11-jılı}} (632-jıl) qaytıs bolǵan waqıtta, Arabstan yarım atawındaǵı derlik barlıq qáwimler Islamdı qabıl etken<ref>[[Richard Foltz]], "Internationalization of Islam", Encarta Historical Essays.</ref>, biraq Rashidun xalifalıǵı dáwirinde musılman jámáátine kim basshılıq etiwi haqqında kelispewshilik payda boldı<ref name="Van-Ess 2017"/><ref name="Polk 2018">{{cite book|last=Polk|first=William R.|author-link=William R. Polk|year=2018|chapter=The Caliphate and the Conquests|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ozFDDwAAQBAJ&pg=PA21|title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North|location=New Haven, CT|publisher=Yale University Press|series=The Henry L. Stimson Lectures Series|pages=21–30|doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.7|isbn=978-0-300-22290-6|jstor=j.ctv1bvnfdq.7}}</ref><ref name="Izutsu 2006">{{cite book|last=Izutsu|first=Toshihiko|author-link=Toshihiko Izutsu|year=2006|orig-date=1965|title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām|chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1|location=Tokyo|publisher=Institute of Cultural and Linguistic Studies at [[Keio University]]|pages=1–20|isbn=983-9154-70-2}}</ref><ref name="Lewis1995b">{{cite book|last=Lewis|first=Bernard|year=1995|chapter=Cross-Sections – The State|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CjAABdA9z18C&pg=PA139|title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years|location=New York|publisher=Scribner|page=139|isbn=978-0-684-83280-7}}</ref>. Dáslepki musılman basqınshılıqları Islamnıń tarqalıwına sebep boldı<ref name="Van-Ess 2017"/><ref name="Zimney 2009"/><ref name="Lewis1995a"/><ref name="Polk 2018"/>. Eramızdıń VIII ásirine kelip, Umawiyler xalifalıǵı batısta al-Andalustan shıǵısta jaylasqan [[Hind (dárya)|Hind dáryasına]] shekem sozıldı. Umawiyler hám Abbasiyler xalifalıǵı tárepinen basqarılǵan siyasiy strukturalar (Jaqın Shıǵısta, keyin ala Ispaniya hám Qubla Italiyada), sonday-aq, Fatimiyler xalifalıǵı, Saljuqiyler, Ayyubiyler hám Mamluklar dinastiyası dúnyadaǵı eń tásirli kúshler qatarında bolǵan. Samaniyler, Gaznawiyler hám Guriyler tárepinen dúzilgen kúshli parsılasqan imperiyalar texnologiyalıq hám administrativlik rawajlanıwǵa úlken úles qostı. Islam altın ásiri mádeniyat hám ilimniń kóplegen orayların júzege keltirdi hám orta ásirlerde belgili enciklopedist alımlar, astronomlar, matematikler, táwipler hám filosoflardı jetilistirdi<ref name="Zimney 2009"/>. XIII ásir baslarına kelip, Deli sultanlıǵı Hindstan yarım atawınıń arqa bólimin basıp aldı, Rum sultanlıǵı hám Artuqiyler sıyaqlı túrkiy dinastiyalar bolsa XI-XII ásirler dawamında Vizantiya imperiyasınan [[Anatoliya|Anatoliyanıń]] úlken bólimin basıp aldı. XIII-XIV ásirlerde Mongollar basqınshılıǵı, sonday-aq, Qara ólim sebepli xalıq sanınıń azayıwı Persiyadan Mısırǵa shekem sozılǵan musılman áleminiń dástúriy orayların sezilerli dárejede hálsiretti, biraq bul dáwirde Temuriyler Renessansınıń júzege keliwi hám [[Batıs Afrika|Batıs Afrikadaǵı]] Mali imperiyası hám [[Qubla Aziya|Qubla Aziyadaǵı]] Bengal sultanlıǵı sıyaqlı iri ekonomikalıq kúshlerdiń payda bolıwı baqlandı<ref>Nanda, J. N (2005). {{cite book|year=2005|title=Bengal: the unique state|publisher=Concept Publishing Company. p. 10.|isbn=978-81-8069-149-2|quote=Bengal [...] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zf6xAAAAQBAJ&pg=PA201|title=Historical Dictionary of Mali|last1=Imperato|first1=Pascal James|last2=Imperato|first2=Gavin H.|date=25 April 2008|publisher=Scarecrow|isbn=978-0-8108-6402-3|pages=201}}</ref>. Siciliya ámirliginen hám Qubla Italiyadaǵı basqa aymaqlardan musılman mavrlardıń súrgin etiliwi hám qullıqqa salınıwı artınan<ref>Julie Taylor, ''Muslims in Medieval Italy: The Colony at Lucera'', (Rowman & Littlefield, 2003), 18.</ref>, Islamiy Iberiya áste-aqırın xristian kúshleri tárepinen Rekonkista barısında basıp alındı. Soǵan qaramastan, dáslepki jańa dáwirde porox imperiyaları — Osmaniyler imperiyası, Temuriyler, Baburiyler imperiyası hám Safaviyler — jáhán kólemindegi qúdiretli mámleketler sıpatında maydanǵa shıqtı. XIX ásir hám XX ásir baslarında musılman áleminiń kópshiligi Evropanıń ullı mámleketleriniń tásiri yamasa tikkeley qadaǵalawı astına tústi<ref name="Zimney 2009"/>. Sońǵı eki ásir dawamında ǵárezsizlikke erisiw hám zamanagóy milliy mámleketlerdi qurıw jolındaǵı ayırım háreketler búgingi kúnge shekem jańǵırıp kelinbekte, sonday-aq, Jaqın Shıǵıs hám [[Arqa Afrika]] aymaǵındaǵı tartıslı ellerdi, bular qatarına [[Awǵanstan]], [[Oraylıq Afrika]], [[Chechenstan]], [[Irak]], [[Kashmir]], [[Liviya]], [[Palestina]], [[Siriya]], [[Somali]], Shinjon hám [[Yemen]] kiredi<ref>{{cite magazine |editor-last=Davis |editor-first=Ian |date=2018 |title=SIPRI Yearbook: Armaments, Disarmament, and International Security – V. Armed conflict in the Middle East and North Africa |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/SIPRIYB18c02sV.pdf |magazine=SIPRI Yearbook |location=[[Stockholm]], Sweden |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]] |pages=66–82 |issn=0953-0282 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125184601/https://www.sipri.org/sites/default/files/SIPRIYB18c02sV.pdf |archive-date=25 January 2023 |access-date=14 January 2025}}</ref>. Neft kópligi Parsı qoltıǵı menen birge islesiw keńesine aǵza arab mámleketlerin ([[Baxreyn]], [[Kuveyt]], [[Oman]], [[Qatar]], [[Saudiya Arabstanı]] hám [[Birlesken Arab Ámirlikleri]]) turaqlastırdı hám olardı dúnyadaǵı eń iri neft islep shıǵarıwshı hám eksport etiwshilerge aylandırdı; bul mámleketler [[kapitalizm]], [[erkin sawda]] hám [[Turizm|turizmge]] itibar qaratadı<ref>{{Cite book|title=Sand to Silicon: Going Global|url=https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|last=Sampler & Eigner|publisher=Motivate|year=2008|isbn=978-1-86063-254-9|location=United Arab Emirates|page=[https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/15 15]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production| bet = International – U.S. Energy Information Administration (EIA)| jumıs = eia.gov}}</ref>. {{TOC limit|limit=3}} == Derekler == {{Reflist}} ===Esletpeler=== {{Reflist|group=Esletpe}} [[Kategoriya:Islam]] 70wn9zkexhp8e8gnrwqqxbr0222itlh 0 35348 266345 243493 2026-08-18T01:45:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266345 wikitext text/x-wiki {{Ǵabırıstırmańız|Qoyıwlandırılǵan sút|Keptirilgen sút|Konservalastırılǵan sút}} {{Taǵam infoqutısı | súwret = 2016-03-26-Gezuckerte Kondensmilch-4699.jpg | atı = Qoyıwlandırılǵan sút | tiykarǵı komponentleri = [[sút]], [[qumsheker]] | kelip shıǵıwı = [[AQSh]] | commons = Condensed milk }} '''Qoyıwlandırılǵan sút''' — bul suwınıń bir bólegi (shama menen, 60%) alıp taslanǵan [[sıyır súti]] bolıp tabıladı. Ol kóbinese [[qant]] qosılǵan túrde, '''qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút''' formasında ushırasadı, hátte, búgingi kúnde «qoyıwlandırılǵan sút» hám «qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút» terminleri bir-biriniń ornına jıyi qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.silverson.com/us/resource-library/application-reports/manufacture-of-sweetened-condensed-milk/| jumıs = silverson.com| bet = Manufacture of Sweetened Condensed Milk| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr | citata = Sweetened condensed milk (SCM) is concentrated milk to which sugar has been added to act as a preservative. It differs from unsweetened evaporated milk, which is preserved by sterilization at high temperature after packaging. Typically, SCM contains around 8% fat, 45% sugar and 20% solids-non-fat. The finished product is mainly used in the manufacture of confectionery and chocolate.| baspaxana = Silverson Machines}}</ref>. Qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút júdá qoyıw, tatti ónim bolıp, [[konserva bankası|bankalarǵa]] salınǵanda, eger ashılmasa, muzlatqıshsız birneshe jıl saqlanıwı múmkin. Bul ónim kóplegen mámleketlerde hár qıylı [[desert]] taǵamlarında qollanıladı<ref>{{cite book |author1=Pearlman, Ann |author2=Bayer, Mary Beth |title=The Christmas Cookie Cookbook: All the Rules and Delicious Recipes to Start Your Own Holiday Cookie Club|url=https://books.google.com/books?id=Si9Dgsb5BHAC&pg=PA197+ |date=2010 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-7693-1 |pages=197–}}</ref>. Oǵan uqsas ónim — [[puwlandırılǵan sút]] bolıp, ol qant qosılmaǵanlıǵı sebepli uzaqıraq konservaciya procesinen ótedi. == Tariyxı == [[Fayl:Рог.jpg|thumb|[[Belorus]]tıń [[Rogachev]] qalasındaǵı jergilikli sútti qayta islew zavodındaǵı qoyıwlandırılǵan sút bankasına qoyılǵan estelik]] [[Marko Polo]]nıń jazıwlarına kóre, XIII ásirde [[Tatarlar|tatarlar]] sútti qoyıwlastıra alǵan. Marko Polo hárbir adam 10 funt (shama menen 4,5 kg) sút pastasın ózi menen alıp júrgenin, keyin onı suwǵa aralastırıp ishetuǵın bolǵanın xabarlaǵan. Biraq, bul úlken itimallıq penen tatarlardıń jumsaq sút pıshıǵına ([[qatıq]]) tiyisli bolıwı múmkin, onnan suwǵa aralastırıw arqalı ishimlik (''[[ayran]]'') tayarlawǵa boladı, sonlıqtan bul jańa sút koncentratı emes, bálki, ashıtılǵan sút koncentratı haqqında bolıwı múmkin. [[Nikola Apper]] 1820-jılı Franciyada sútti qoyıwlastırdı<ref>{{citation |title=Le livre de tous les ménages ou l'art de conserver. (Complete Book of Housework, ''or'' The Art of Preservation |page=82 |place=Paris |language=fr |year=1831}}</ref>, al 1835-jılı inglis injeneri Uilyam Nyuton konservaciyalawdıń qosımsha sharası retinde oǵan qant qostı<ref>{{Web deregi | bet = Specification of William Newton : preparing and preserving milk.| url = https://wellcomecollection.org/works/a85t2djs/items?canvas=3| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-oktyabr | jumıs = Wellcome Collection| til = en}}</ref>. Bul ashılıwlarǵa shekem [[sút]] tek qısqa waqıt dawamında jańa kshiyinde saqlanıwı múmkin edi hám ol tek sút beretuǵın [[sıyır]]dıń qasında ǵana qoljetimli bolǵan. 1851-jılı Angliyadan AQShqa qaytıp kiyatırǵanda, [[Geyl Borden]] kemedegi sıyırlardan alınǵan sapasız sút sebepli birneshe balanıń qaytıs bolǵanına gúwa boldı hám bul waqıya oǵan qattı tásir etti. Mektepte bir jılǵa jetpeytuǵın bilim alǵanına hám óziniń hám basqalardıń bir qatar áwmetsizliklerine qaramastan, Borden «sheykerler» tárepinen [[Miywe shiresi|miywe shiresin]] qoyıwlastırıw ushın qollanılǵan [[vakuumlı qazan|vakuumlı qazandı]] kórip, onnan ilham aldı hám sútti kúydirmesten yamasa iritpesten qoyıwlastırıwǵa eristi<ref>{{cite book |last=Becksvoort |first=Christian |author2=Sheldon, John |date=1998-09-01 |title=The Shaker Legacy: Perspectives on an Enduring Furniture Style |url=https://archive.org/details/shakerlegacypers0000beck |publisher=Taunton Press |location=Newtown, CT |pages=[https://archive.org/details/shakerlegacypers0000beck/page/13 13] |isbn= 978-1-56158-218-1}}</ref>. Sonda da onıń dáslepki eki zavodı áwmetsizlikke ushıradı<ref>Borden's gravestone epitath is "I tried and failed, I tried again and again and succeeded". {{cite book|author=Snodgrass, Mary Ellen |title=Encyclopedia of Kitchen History|url=https://books.google.com/books?id=SJGNAgAAQBAJ&pg=PA102|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45572-9|page=102}}</ref> hám tek [[Wassaic, New York|Vassaikte]] jańa sherigi [[Jeremiya Milbenk]] penen birge qurılǵan úshinshi zavodı uzaq waqıt saqlanatuǵın hám muzlatqıshsız turatuǵın jarramlı sút koncentratın islep shıǵardı. Sút islep shıǵarıwdıń keleshegi ushın Bordenniń shiyki sút satpaqshı bolǵan fermerlerge qoyǵan talapları da («Dairyman's Ten Commandments») úlken áhmiyetke iye boldı: olar sawıwdan aldın sıyırdıń [[jelin|jelinlerin]] juwıwǵa, qoranı turaqlı tazalap turıwǵa, súzgishlerin azanlı-kesh qaynap turǵan suwda juwıp keptiriwge minnetli boldı. 1858-jılǵa kelip, Bordenniń «Eagle Brand» atı menen satılǵan súti óziniń tazalıǵı, shıdamlılıǵı hám únemliligi menen tanıldı<ref>{{cite news | title=Condensed Milk | url= https://www.newspapers.com/image/313844045 | newspaper=Nebraska State Journal | location=Lincoln, NE | date=9 Sep 1907 | page=8 |format=jpg | via=[[Newspapers.com]] |url-access=subscription | access-date =6 Aug 2017 | quote=[[Otto Frederick Hunziker|Prof. Hunziker]] of Purdue University gives the following interesting history of condensed milk: This year marks the 50th anniversary of the invention of the manufacture of condensed milk by Gail Borden. The first factory in the world was erected, completed and operated by Gail Borden in Connecticut in 1856. The beginning was small, the process crude and the product imperfect, and it was not until the strenuous years of the war of secession that its value and usefulness as a commodity became fully recognized.}} {{Open access}}</ref><ref>{{cite news | last=Dudlicek | first=James | title=Renewed focus: a decade after its formation, DFA adjusts its outlook to secure the future for its member-owners | publisher = Dairy Foods | date = March 2008 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m3301/is_3_109/ai_n25380001/pg_7 | access-date =2008-06-26}}</ref>. 1864-jılı Bordenniń [[New York Condensed Milk Company]] kompaniyası [[Brewster, New York|Bryuster]] qalasında New York Milk Condensery zavodın qurdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.southeastmuseum.org/SE_Tour99/SE_Tour/html/borden_s_milk.htm| bet = New York Milk Condensery, Borden's Milk| qaralǵan sáne = 2008-jıl 26-iyun | baspaxana = Southeast Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080627164515/http://southeastmuseum.org/SE_Tour99/SE_Tour/html/borden_s_milk.htm| arxivsáne = 2008-jıl 27-iyun | url-status = dead}}</ref>. Bul óz dáwiriniń eń úlken hám eń zamanagóy sút zavodı bolıp, Bordenniń birinshi kommerciyalıq tabıslı kárxanası boldı. [[AQSHtaǵı puqaralıq urısı]] sebepli talap artqan sayın, 200 den artıq fermer Bryuster zavodına kúnine 20 000 AQSh gallona (shama menen 76 000 litr) sút jetkerip berdi. == Qosımsha qarań == * [[Qaynatılǵan sút]] * [[Keptirilgen sút]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Commons category-inline|Condensed milk}} {{Sút}} {{Authority control}} [[Kategoriya:Sút tiykarındaǵı ishimlikler]] [[Kategoriya:Konservalastırılǵan azıq-awqatlar]] [[Kategoriya:Keptirilgen ónimler]] a1humnxm8ae4j049cpbz55aqs81yq3p 0 35458 266219 215668 2026-08-17T23:56:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266219 wikitext text/x-wiki {{Islam |tariyx}} Islam tariyxı boyınsha bul waqıt kestesi Islam tariyxında [[Grigoriy kalendarı]] hám [[Islam kalendarı|Islam (hijriy) kalendarın]] óz-ara baylanıstırıp kórsetedi. Bul waqıt kestesi Muhammed payǵambar dáwirinen baslanadı; musılman bolmaǵanlar Islam áyne sol dáwirde baslanǵan dep esaplaydı<ref name="Watt2003">{{cite book |last=Watt |first=William Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |title=Islam and the Integration of Society |url=https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC |year=2003 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-17587-6 |page=[https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC&pg=PA5 5] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114062742/https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC |archive-date=2017-01-14 }}</ref>, biraq [[musılmanlar]] bunday kóz-qarastı qabıl etpeydi<ref name="Esposito1998">{{cite book |last=Esposito |first=John |title= Islam: The Straight Path (3rd ed.) |url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo |year=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511234-4 |pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo/page/n28 9], 12}}</ref><ref name="Esposito2002b">Esposito (2002b), pp. 4–5.</ref><ref name="Peters2003">{{cite book |last=Peters |first=F.E. |title=Islam: A Guide for Jews and Christians |year=2003 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-11553-2 |page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 }}</ref>. ==Keń dáwirler (Grigoriy hám Islamiy sáneler)== ;[[Muhammed]] hám Rashidun xalifaları * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (VI ásir)|VI ásir]] biziń eramızdıń (23-[[Islam kalendarı|jılı]] – 13-[[Islam kalendarı|jılı]]) ;[[Dáslepki islam tariyxı waqıt kestesi]], Umawiyler, Abbasiyler xalifalıǵı hám onıń bólshekleniwi, Mamluk hám Deli sultanlıǵınıń waqıt kestesi * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (VII ásir)|VII ásir]] eramızdıń (23-[[Islam kalendarı|jıl]] – [[Anno hegirae|hijriy]] 81-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (VIII ásir)|VIII ásir]] eramızdıń (81-jıl – 184-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (IX ásir)|IX ásir]] eramızdıń (184-jıl – 288-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (X ásir)|X ásir]] eramızdıń (288-jıl – 391-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XI ásir)|XI ásir]] eramızdıń (391-jıl – 494-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XII ásir)|XII ásir]] eramızdıń (494-jıl – 597-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XIII ásir)|XIII ásir]] eramızdıń (597-jıl – 700-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XIV ásir)|XIV ásir]] eramızdıń (700-jıl – 803-jıl) ;Aymaqlıq imperiyalar hám dinastiyalar (Osmanlılar imperiyası, Safaviyler imperiyası, Baburiyler imperiyası) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XV ásir)|XV ásir]] eramızdıń (803-jıl – 906-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XVI ásir)|XVI ásir]] eramızdıń (906-jıl – 1009-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XVII ásir)|XVII ásir]] eramızdıń (1009-jıl – 1112-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XVIII ásir)|XVIII ásir]] eramızdıń (1112-jıl – 1215-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XIX ásir)|XIX ásir]] eramızdıń (1215-jıl – 1318-jıl) ;Kolonializmniń aqırǵı dáwiri hám kolonializmnen keyingi milliy mámleketler dáwiri * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XX ásir)|XX ásir]] eramızdıń (1318-jıl – 1421-jıl) * [[Islam tariyxınıń waqıt kestesi (XXI ásir)|XXI ásir]] eramızdıń (1421-jıl – present) ==Islam ásirlerinen Grigoriyge shekem== {{Main|Islam kalendarı}} ; Islam ásirleriniń Grigoriy kalendarındaǵı sáykes jılları<ref>{{Web deregi | url = http://www.urducalendar.com/converter.php| bet = URDU CALENDAR – ISLAMIC – GREGORIAN| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121225115503/http://www.urducalendar.com/converter.php| arxivsáne = 2012-jıl 25-dekabr }}</ref> * I ásir-jıl (eramızdıń 622 – 719) * II ásir-jıl (719 – 816) * III ásir-jıl (816 – 913) * IV ásir-jıl (913 – 1009) * V ásir-jıl (1009 – 1106) * VI ásir-jıl (1106 – 1203) * VII ásir-jıl (1203 – 1299) * VIII ásir-jıl (1299 – 1397) * IX ásir-jıl (1397 – 1495) * X ásir-jıl (1495 – 1591) * XI ásir-jıl (1591 – 1688) * XII ásir-jıl (1688 – 1785) * XIII ásir-jıl (1785 – 1883) * XIV ásir-jıl (1883 – 1980) * XV ásir-jıl (1980 – 2077) == Qosımsha qarańız == * [[Islam tariyxı]] == Derekler == {{reflist}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20160329142418/http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/timeline-of-islamic-caliphate-including-all-muslim-rulers-and-khilafah-from-muhammad-to-khulafaa-rashidah-and-banu-umayyah-abbas-and-ottoman-empire.php Graphical Timeline of Islamic Rulers/Caliphate] [[Kategoriya:Musılman tariyxınıń waqıt kesteleri| ]] 50qfujgk2d78rqazz153m39ahoj9gag 0 35730 266282 215687 2026-08-18T00:58:51Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266282 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Karachi|negizgi atı={{hlist|{{Small|{{Naskh|ڪراچي}}}}|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}}|túri=[[Megacity]]|súwret={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Dolmen Towers Karachi.jpg |caption1 = [[Dolmen City]] | image2 = Jinnah Mausoleum (cropped).JPG |caption2 = [[Mazar-e-Quaid]] | image3 = Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg |caption3 = [[Karachi Metropolitan Corporation Building|KMC Building]] | image4 = Another beautiful View of "Mohatta Palace".jpg |caption4 = [[Mohatta Palace]] | image5 = Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg |caption5 = [[Frere Hall]] | image6 = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg |caption6 = [[Karachi Port Trust Building]] }}|bayraq=Karachi City Flag.png|gerb=|mámleket=Pakistan|region túri=[[Administrative units of Pakistan|Province]]|region={{flag|Sindh}}|rayon túri=[[Divisions of Pakistan|Division]]|rayon=[[Karachi Division]]|ishki bóliniwi=7|basshı túri=[[Mayor of Karachi|Mayor]]|basshı=[[Murtaza Wahab]]<ref name=dawn>{{Web deregi | avtor = Web Desk| sáne = 2023-jıl 15-iyun | bet = Who is Murtaza Wahab?| url = https://tribune.com.pk/story/2421869/who-is-murtaza-wahab| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-iyun | jumıs = [[The Express Tribune]]| arxivsáne = 2023-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230615130407/https://tribune.com.pk/story/2421869/who-is-murtaza-wahab| url-status = live}}</ref>|dúzilgen waqtı=1729|xalıq sanı=18,868,021|sanalǵan jıl=[[2023 Pakistani census|2023]]|aglomeraciya=3,527|etnoxoronim=Karachiite<ref>{{cite news |url=https://www.thenews.com.pk/print/922612-karachiites-to-endure-another-powertariff-hike |title=Karachiites to endure another powertariff hike |date=5 January 2022 |access-date=5 January 2022 |work=The News International (newspaper) |archive-date=5 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105013402/https://www.thenews.com.pk/print/922612-karachiites-to-endure-another-powertariff-hike |url-status=live }}</ref>|waqıt zonası=+05:00|telefon kodı=021<ref>{{Web deregi | url = http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes| bet = National Dialing Codes| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151109145658/http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes| arxivsáne = 2015-jıl 9-noyabr | jumıs = [[PTCL]]}}</ref>|pochta indeksi=74XXX–75XXX<ref>{{Web deregi | url = https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php| bet = Postal Codes| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-dekabr | jumıs = [[Pakistan Post]]| arxivsáne = 2023-jıl 11-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230711104212/https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php}}</ref>|sayt={{URL|www.kmc.gos.pk/}}|koordinatlar={{Coord|24|51|36|N|67|0|36|E|type:city(19,000,000)_region:PK-SD|display=inline,title}}}} '''Karachi''' — [[Pakistan]] [[Sind wálayatı]]nıń paytaxtı. [[Pakistan]]nıń eń iri qalası hám dúnyada 12-orında turadı, xalqı 20 millionnan aslam<ref>{{Web deregi | avtor = Web Desk| sáne = 2023-jıl 8-avgust | bet = Karachi Population in Digital Census rises above 20 mln| url = https://arynews.tv/karachi-population-digital-census-rises-20-mln/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-avgust | jumıs = ARY NEWS| arxivsáne = 2023-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230812122135/https://arynews.tv/karachi-population-digital-census-rises-20-mln/| url-status = live}}</ref>. Ol mámlekettiń qubla shetinde, Arab teńizi jaǵasında jaylasqan bolıp, burın 1947-jıldan 1959-jılǵa shekem mámleket paytaxtı bolǵan. Beta-global qala sıpatında dizimge alınǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html| bet = GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008| baspaxana = Lboro.ac.uk| sáne = 2009-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-sentyabr | arxivsáne = 2016-jıl 11-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html| bet = GAWC World Cities Ranking List| baspaxana = Diserio.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html| arxivsáne = 2010-jıl 22-fevral }}</ref>. [[Pakistan]]nıń tiykarǵı sanaat hám finans orayı<ref>{{Web deregi | url = http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html| bet = PIGJE| jumıs = pigje.com.pk| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140930024229/http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html| arxivsáne = 2014-jıl 30-sentyabr }}</ref> bolıp, 2021-jılǵı jaǵday boyınsha bahalanǵan JIÓ 200 milliard dollardan aslamdı quraydı. Karachi úlken metropolitan aymaǵı bolıp, [[Pakistan]]nıń eń kosmopolitik qalası, mámlekettiń eń lingvistikalıq, etnikalıq hám diniy hár qıylı regionlarınan biri<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book |last=Inskeep |first=Steve |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&q=Instant%20City%3A%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi |title=Instant City: Life and Death in Karachi |publisher=Penguin Publishing Group |isbn=978-0-14-312216-6 |page=284 |access-date=30 October 2016}}</ref> hám de mámlekettiń eń progressiv hám sociallıq liberal qalalarınan biri bolıp esaplanadı<ref name="India Today">{{cite news |last1=Abbas |first1=Qaswar |url=https://www.indiatoday.in/opinion/qaswar-abbas/story/worlds-most-dangerous-country-139936-2011-08-26 |title=Karachi: World's most dangerous city |work=India Today |access-date=24 October 2016 |quote=Karachi, Pakistan's largest city, with a population of approx. 3.0 [[crore]] (Mumbai has 2{{nbsp}}crore people) is the country's most educated, liberal and secular metropolis. |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025045121/http://indiatoday.intoday.in/story/worlds-most-dangerous-country/1/149333.html |url-status=live }}</ref><ref name="dw.com">{{cite news |url=http://www.dw.com/en/pakistani-journalists-face-threats-from-islamists/a-16221061 |title=Pakistani journalists face threats from Islamists |access-date=24 October 2016 |publisher=Deutsche Welle |quote=This all happened in the heart of Karachi{{snd}}a relatively liberal city with a population of more than 15 million. |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025050632/http://www.dw.com/en/pakistani-journalists-face-threats-from-islamists/a-16221061 |url-status=live }}</ref>. Aymaqta mıń jıllar dawamında xalıq jasap kelgen<ref>{{cite news|last1=Mahim|first1=Maher|title=Karachi's Stone Age proves history didn't start with the Muslims|url=http://tribune.com.pk/story/626458/the-flintstones-karachis-stone-age-proves-history-didnt-start-with-the-muslims/|access-date=16 October 2016|work=The Express Tribune|date=3 November 2013|archive-date=18 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018210506/http://tribune.com.pk/story/626458/the-flintstones-karachis-stone-age-proves-history-didnt-start-with-the-muslims/|url-status=live}}</ref>, biraq qala 1729-jılı Kolachi qalashası sıpatında rásmiy tiykar salınǵan<ref name="Studies on Karachi">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mSbXCgAAQBAJ&q=Studies%20on%20Karachi%3A%20Papers%20Presented%20at%20the%20Karachi%20Conference%202013&pg=PR11|last1=Askari|first1=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7744-2|access-date=30 October 2016}}</ref><ref name="Gayer-20142">{{cite book|last1=Gayer|first1=Laurent|url=https://books.google.com/books?id=9xIDBAAAQBAJ&q=Karachi%3A%20Ordered%20Disorder%20and%20the%20Struggle%20for%20City|title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for City|date=2014|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=978-93-5116-086-1|pages=368|access-date=30 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223071518/https://books.google.com/books?id=9xIDBAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=Karachi%3A%20Ordered%20Disorder%20and%20the%20Struggle%20for%20City|archive-date=23 December 2016|url-status=live}}</ref>. XІX ásirdiń ortalarında "Ost-Indiya" kompaniyası payda bolıwı menen elatlı punkttiń áhmieti keskin arttı. [[Ullı Britaniya]] hákimleri qalanı iri teńiz portına aylandırıw, onı [[Hindstan]] yarım atawınıń keń kólemli temir jol tarmaǵı menen baylanıstırıw boyınsha úlken joybarlardı ámelge asırıwǵa kiristi<ref name="Gayer-2014">{{Cite book}}</ref>.1947-jılı [[Pakistan]] ǵárezsizlikke erisken waqıtta qala Sindtegi eń úlkeni bolıp, xalıq sanı 400 mıń adamdı quraydı hám kópshiligi hindlerden ibarat bolǵan<ref name="">{{cite book|last=Inskeep|first=Steve|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&q=Instant%20City%3A%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi|title=Instant City: Life and Death in Karachi|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|page=284|access-date=30 October 2016}}</ref><ref name="CUP20092">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |title=The Partition of India |url=https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/partition-india?format=PB&isbn=9780521672566 |pages=120–121 |year=2009 |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311131126/https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/partition-india?format=PB&isbn=9780521672566 |url-status=live |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67256-6 |quote=Like Dacca, Karachi was a Hindu-majority city surrounded by a predominantly Muslim-populated hinterland. In 1941 Muslims formed 42 per cent of the population while caste and scheduled-caste Hindus together comprised 50.9 per cent. ... Between 1947 and 1953 Karachi's population increased from 400,000 to 1.3 million. The former Hindu-majority city became dominated by refugees who accounted for just under 60 per cent of the population in 1951 while the Hindu presence slumped to 0.5 per cent. |archive-date=11 March 2023 |last2=Singh |first2=Gurharpal}}</ref>. [[Hindstan]] bólinip ketkennen keyin [[Hindstan]]nan júz mıńlaǵan musılman immigrantlarınıń keliwi menen<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/topic/muhajir| bet = Muhajir {{!}} people {{!}} Britannica| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230218210117/https://www.britannica.com/topic/muhajir| arxivsáne = 2023-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-avgust | jumıs = www.britannica.com| url-status = live}}</ref> qalada xalıq hám demografiyada keskin ózgerisler júz berdi. Sonıń menen birge onıń derlik barlıq hind turǵınları posıp ketti<ref name="CUP2009">{{Citation |last=Talbot |first=Ian |title=The Partition of India |url=https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/partition-india?format=PB&isbn=9780521672566 |pages=120–121 |year=2009 |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311131126/https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/partition-india?format=PB&isbn=9780521672566 |url-status=live |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67256-6 |quote=Like Dacca, Karachi was a Hindu-majority city surrounded by a predominantly Muslim-populated hinterland. In 1941 Muslims formed 42 per cent of the population while caste and scheduled-caste Hindus together comprised 50.9 per cent. ... Between 1947 and 1953 Karachi's population increased from 400,000 to 1.3 million. The former Hindu-majority city became dominated by refugees who accounted for just under 60 per cent of the population in 1951 while the Hindu presence slumped to 0.5 per cent. |archive-date=11 March 2023 |last2=Singh |first2=Gurharpal}}</ref>. Pakistan ǵárezsizliginen keyin qala tez ekonomikalıq ósiwge erisip, pútkil mámleket hám Qubla Aziyanıń basqa aymaqlarınan migrantlardı tarttı<ref name="Rowman & Littlefield">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0mQ4tc5QpQcC&q=Cities%20of%20the%20World%3A%20World%20Regional%20Urban%20Development|last1=Brunn|first1=Stanley|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|date=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-5597-6|page=647|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223064712/https://books.google.com/books?id=0mQ4tc5QpQcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=Cities%20of%20the%20World%3A%20World%20Regional%20Urban%20Development|archive-date=23 December 2016|access-date=30 October 2016}}</ref>. 2023-jılı Pakistanda ótkerilgen xalıq dizimine muwapıq, Karachi qalasınıń ulıwma xalqı 20,3 million adamdı quraǵan<ref name="dawn.com">{{Web deregi | url = https://www.dawn.com/news/1769101| bet = Four million added to Karachi's population| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240214002733/https://www.dawn.com/news/1769101| arxivsáne = 2024-jıl 14-fevral | sáne = 2023-jıl 9-avgust | til = en| jumıs = DAWN.COM| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-fevral }}</ref>. Karachi - dúnyadaǵı eń tez rawajlanıp atırǵan qalalardan biri bolıp<ref name="Kotkin">{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/joelkotkin/2013/04/08/the-worlds-fastest-growing-megacities/| bet = The World's Fastest-Growing Megacities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170829231312/https://www.forbes.com/sites/joelkotkin/2013/04/08/the-worlds-fastest-growing-megacities/| arxivsáne = 2017-jıl 29-avgust | familiya = Kotkin| at = Joel| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-sentyabr | jumıs = Forbes| url-status = live}}</ref>, Pakistandaǵı derlik hár bir etnikalıq topar wákillerinen ibarat áhmiyetli jámiyetshilikke iye. Karachi qalasında eki millionnan aslam bengal immigrantları, bir million awǵan qashqını hám Myanmadan kelgen 400 mıńǵa shekem rohingyalar jasaydı<ref name="Falling back">{{Web deregi | url = http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\12\17\story_17-12-2006_pg12_3| bet = Falling back| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110805231755/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C12%5C17%5Cstory_17-12-2006_pg12_3| arxivsáne = 2011-jıl 5-avgust | jumıs = Daily Times| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-avgust }}</ref><ref name="cidcm.umd.edu">{{Web deregi | url = http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103| bet = Chronology for Biharis in Bangladesh| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100602055513/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103| arxivsáne = 2010-jıl 2-iyun | sáne = 2007-jıl 10-yanvar | baspaxana = Center for International Development and Conflict Management, University of Maryland| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-may }}</ref>. Házirgi waqıtta Karachi [[Pakistan]]nıń jetekshi sanaat hám finans orayı esaplanadı. Karachi [[Pakistan]] salıq túsiminiń 35% in jıynaydı<ref>{{Web deregi | url = http://finance.gov.pk/| bet = &#124; Ministry of Finance &#124; Government of Pakistan &#124;| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/| arxivsáne = 2022-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-aprel | jumıs = finance.gov.pk| url-status = live}}</ref><ref name="Lloyd's">{{Web deregi | url = http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi| bet = Karachi, Pakistan| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161124092115/http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi| arxivsáne = 2016-jıl 24-noyabr | baspaxana = Centre for Risk Studies at the University of Cambridge Judge Business School| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-noyabr | jumıs = Lloyd's City Risk Index 2015–2025}}</ref> hám Pakistan pútkil jalpı ishki óniminiń shama menen 25% in payda etedi<ref>{{Web deregi | url = http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/| bet = The importance of Karachi – The Express Tribune| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160608022443/http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/| arxivsáne = 2016-jıl 8-iyun | sáne = 2015-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-iyun | jumıs = The Express Tribune| url-status = live}}</ref><ref name="coastline">{{Web deregi | url = http://www1.american.edu/TED/karachi.htm| bet = The Karachi Coastline Case| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110811023331/http://www1.american.edu/TED/karachi.htm| arxivsáne = 2011-jıl 11-avgust | jumıs = The Trade & Environment Database| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar }}</ref>. [[Pakistan]] sanaat óniminiń shama menen 30% i Karachiga tuwra keledi[6], Karachi portları bolsa Pakistan sırtqı sawdasınıń shama menen 95% in óz ishine aladı<ref name="Rand Corporation-20142">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sSZRBgAAQBAJ&pg=PA18|title=Drivers of Long-Term insecurity and Instability in Pakistan: Urbanization|date=2014|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-8750-8|page=18}}</ref>. Pakistanda jumıs alıp barıp atırǵan transmilliy korporaciyalardıń shama menen 90% i hám banklerdiń 100% i Karachi qalasında jaylasqan<ref name="Rand Corporation-2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sSZRBgAAQBAJ&pg=PA18|title=Drivers of Long-Term insecurity and Instability in Pakistan: Urbanization|date=2014|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-8750-8|page=18}}</ref>. Sonday-aq, ol transport xabı esaplanıp, Pakistannıń eki eń iri teńiz portları Karachi hám Qosim portları, sonday-aq, [[Pakistan]]nıń eń tıǵız aeroportı Jinna xalıqaralıq aeroportın óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10| bet = Details – The World Factbook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210710205815/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10| arxivsáne = 2021-jıl 10-iyul | qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-iyul | jumıs = www.cia.gov}}</ref>. Karachi Pakistannıń moda paytaxtı bolıp<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1026258|title=Fashion through the ages|last=Isani|first=Aamna Haider|date=5 May 2013|work=Dawn|location=Pakistan|access-date=23 November 2018|archive-date=24 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003625/https://www.dawn.com/news/1026258|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/life/fashion-and-beauty/fashion/karachi-the-next-fashion-capital/article597194/|title=Karachi the next fashion capital?|access-date=23 November 2018|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803011548/https://www.theglobeandmail.com/life/fashion-and-beauty/fashion/karachi-the-next-fashion-capital/article597194/|url-status=live}}</ref>, 2009-jıldan berli hár jılı Karachi moda hápteligine basshılıq etedi<ref>{{Cite news|title=Pakistan's fashionistas: We aren't revolutionaries|work=CNN|first=Kiran|last=Khalid|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/23/pakistan.lahore.fashion.weel/index.html|access-date=23 November 2018|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123201106/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/23/pakistan.lahore.fashion.weel/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Fashion Week Comes to Pakistan Amid Mayhem|last=Waraich|first=Omar|date=11 November 2009|magazine=Time|issn=0040-781X|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1937708,00.html|access-date=23 November 2018|archive-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707074743/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1937708,00.html|url-status=live}}</ref>. 1960—1970-jıllarda "Jarıqlar qalası" sıpatında tán alınǵan Karachi 1980-jıllarda sovet-awǵan urısı dáwirinde keń kólemde qural-jaraqlar alıp keliniwi menen keskin etnikalıq, sektantlıq hám siyasiy qarama-qarsılıqlar astında qaldı<ref name="violentEnd">{{Cite news|title=2011 brings a violent and bloody year of ethnic conflict to Karachi, Pakistan|url=http://www.pri.org/stories/2012-01-19/2011-brings-violent-and-bloody-year-ethnic-conflict-karachi-pakistan|access-date=16 October 2016|date=19 January 2012}}</ref>. Qala kúsh kórsetiwshi jınayatlardıń joqarı kórsetkishleri menen jaqsı belgili bolıp, biraq jazılǵan jınayatlar [[Pakistan]] Reyndjers tárepinen 2013-jılı baslanǵan jınayatshılar, MQM siyasiy partiyası hám islamshı jawıngerlerge qarsı repressiya operaciyasınan keyin keskin azaydı<ref name="New York TImes">{{cite news|last1=ur-Rehman|first1=Zia|title=Crime Down in Karachi, Paramilitary in Pakistan Shifts Focus|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/world/asia/crime-down-in-karachi-paramilitary-in-pakistan-shifts-focus.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2015/11/08/world/asia/crime-down-in-karachi-paramilitary-in-pakistan-shifts-focus.html|archive-date=3 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=22 October 2016|work=The New York Times|date=7 November 2015}}</ref>. Operaciya nátiyjesinde Karachi 2014-jılı jınayatshılıq boyınsha dúnyanıń eń qáwipli qalaları qatarında 6-orındı iyelegen bolsa, 2022-jılı 128-orınǵa túsip ketti<ref>{{Web deregi | url = https://www.geo.tv/latest/347857-karachis-ranking-improves-on-world-crime-index| bet = Karachi's ranking improves on World Crime Index| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210501023643/https://www.geo.tv/latest/347857-karachis-ranking-improves-on-world-crime-index| arxivsáne = 2021-jıl 1-may | sáne = 2021-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-may | jumıs = www.geo.tv| url-status = live}}</ref>. == Etimologiyası == Zamanagóy Karachi 1729-jılı Kolachi-jo-Got posyolkası sıpatında Kalxora dinastiyası húkimdarlıǵı dáwirinde shólkemlestirilgen<ref name="Studies on Karachi2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mSbXCgAAQBAJ&q=Studies%20on%20Karachi%3A%20Papers%20Presented%20at%20the%20Karachi%20Conference%202013&pg=PR11|last1=Askari|first1=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7744-2|access-date=30 October 2016}}</ref>. Jańa posyolka May Kolachi húrmetine atalǵan bolıp, onıń balası awılda óziniń úlken aǵaları tárepinen óltirilgen adam jeytuǵın krokodildi óltirgeni aytıladı<ref name="Studies on Karachi3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mSbXCgAAQBAJ&q=Studies%20on%20Karachi%3A%20Papers%20Presented%20at%20the%20Karachi%20Conference%202013&pg=PR11|last1=Askari|first1=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7744-2|access-date=30 October 2016}}</ref>. Karachee ataması, Kolachi-jo-Got atamasınıń qısqartılǵan hám buzılǵan versiyası bolıp, birinshi márte 1742-jılı posyolka janındaǵı keme apachılıǵı haqqındaǵı golland xabarında qollanılǵan<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-20152">{{Web deregi | url = http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544| bet = The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544| arxivsáne = 2015-jıl 26-dekabr | sáne = 2015-jıl 2-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 14-iyun | url-status = live}}</ref>. == Táriyxı == [[Fayl:PK_Chaukhandi_Necropolis_near_Karachi_asv2020-02_img08.jpg|nobaý|XV-XVIII ásirlerge tiyisli Chauxandi qábirleri YUNESKOnıń Dúnya miyrası rejesine kirgizilgen.]] Karachi átirapındaǵı aymaq mıń jıllar dawamında adamlar jasap kelgen. Karachi qalasınıń arqa shetindegi Mulri tóbeliginde joqarı paleolit hám mezolit dáwirine tiyisli mákan jaylar qazıp kórilgen. Bul jerdegi eń dáslepki adamlar ańshı-terimshiler bolgan dep esaplanadı, bir neshe orınlardan áyyemgi kremniyden islengen qurallar tabılǵan. Keń tarqalgan Karachi aymaǵı áyyemgi greklerge belgili bolıp, Hind dáryasınıń janında jaylasqan áyyemgi teńiz portı Barbarikon jaylasqan bolıwı múmkin. Karachi áyyemgi grek tekstlerinde Ramya dep te atalgan boliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh| bet = From Rambagh to Arambagh| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh| arxivsáne = 2020-jıl 2-avgust | avtor = Hasan| at = Arif| sáne = 2009-jıl 7-may | jumıs = [[The News International]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel }}</ref>. [[Iskender Zulqarnayın]] [[Axamaniyler]] Assuriyasına óz flotı júzgen [[Hind (dárya)|Hind dáryası]]nıń batısındaǵı tábiyiy pristan Krokola áyyemgi ornı Karachi [[Mali|Malir dáryasın]]ıń<ref>{{Cite book|last=Kapoor|first=Subodh|url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola|title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography|date=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-298-0}}</ref><ref>{{cite book|last=Pithawalla|first=Maneck B.|title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland|url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC|year=1950|publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book|last=Pithawalla|first=Maneck B.|title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin|url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ|year=1959|publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> quyar jerinde jaylasqan bolıwı múmkin, biraq geyparalar onı Gizri janında jaylasqan dep esaplaydı<ref>{{Cite book|last=Samad|first=Rafi U.|url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola|title=The Greeks in ancient Pakistan|date=2002|publisher=Indus Publications|isbn=978-969-529-001-9}}</ref><ref>{{Cite book|last=McCrindle|first=John Watson|url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22|title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania|date=1896|publisher=A. Constable and Company}}</ref>. Hind dáryasınıń quyar jerine jaqın jerde úlken flottı óz ishine sıydıra alatuǵın basqa tábiyiy gavan joq<ref>{{Cite book|last=Pithawalla|first=Maneck B.|url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta|title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region|date=1938}}</ref>. Aleksandr áskeriy-teńiz flotına sárkarda bolǵan Nearx, sonday-aq, Morontobara atlı tóbelikli ataw hám oǵan tutas Bibakta atlı tegis ataw haqqında aytıp ótken. Bul atawdı koloniya táriyxshıları grek táriyplerine tiykarlanıp Karachidin Manora noqatı hám Kiamari (yaki Klifton) dep ataǵan. Koloniyallıq dáwirge shekem eki aymaq ta ataw bolǵan, sol waqıtta ılaylanıw olardı materik penen baylanıstırǵan. 711-jılı Muhammed bin Qasım Sind hám Hind alabın hám Debal portın basıp alıp, bul jerden 712-jılı Hind alabına óz áskerlerin jiberdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11| bet = Karachi History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11| arxivsáne = 2011-jıl 7-noyabr | baspaxana = Houston Karachi Sister City Association| jumıs = www.houstonkarachi.org}}</ref>. Ayırımlar porttı Karachi dep ataǵan, biraq ayırımlar onı Karachi hám oǵan jaqın Tatta qalası aralıǵında jaylasqan dep esaplaydı<ref>{{Cite book|last1=Cunningham|first1=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297|title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang|date=28 March 2013}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Elliot|first1=Henry Miers|title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93;|url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222}}</ref>. Sindtiń Baburiyler basqarıwshısı [[Mirza Ǵozibek]] dáwirinde [[Sind]] boyı hám [[Hind (dárya)|Hind dáryası]] deltasın rawajlandırıw xoshametlendi. Onıń húkimdarlıǵı dáwirinde regiondaǵı bekkemleniw orınları portugaliyalılardıń Sindqa bastırıp kiriwine qarsı qorǵan wazıypasın atqardı. 1553—1554-jılları [[Osmaniyler]] admiralı Seydi Ali Reis Sind jaģasında Karachi bolıwı múmkin bolǵan Kaurashi atlı kishi port haqqında aytıp ótedi<ref>{{cite book|last1=Bloom|first1=Jonathan|author-link1=Jonathan Bloom|last2=Blair|first2=Sheila|author-link2=Sheila Blair|title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set|url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ|year=2009|publisher=OUP USA|isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book|last=Baillie|first=Alexander Francis|url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20|title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future|date=1890|publisher=Thacker, Spink|access-date=28 August 2021|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Balocu|first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu|url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi|title=Sindh, Studies Historical|date=2002|publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh|isbn=978-969-8135-13-3|access-date=28 August 2021|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi|url-status=live}}</ref>. Karachi qalasınıń házirgi kúndegi sháhárlerindegi Chauxandi maqbaraları usı dáwirde XV-XVIII ásirler aralıǵında qurılǵan. == Geografiyası == Karachi — [[Pakistan]]nıń qublasındaǵı [[Sind wálayatı]]nıń jaģa sızıǵında, Arab teńizindegi tábiyiy pristan Karachi pristani boyında jaylasqan. Karachi teńiz boyı tegisliginde jaylasqan taslı jerler, tóbelikler hám batpaqlıqlarda qurılǵan. Karachi gavanı átirapındaǵı duzlı suwlarda mangrov togayları ósedi, qubla-shıģısqa qaray keń Hind dáryası deltasına qaray baradı. Karachi qalasının batısında jergilikli tilde Ras Muari dep atalatuǵın Monze murnı jaylasqan bolıp, bul jer teńiz jarlıqları, jartaslı qumli promontorlar hám plyajlar menen ajıralıp turadı. Karachi [[Hindstan]] tektonikalıq plitası [[Arabstan]] tektonikalıq plitası menen tutasqan úlken jarılıw sızıǵına júdá jaqın jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history| bet = KARACHI: Karachi's earthquake history| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210815083644/https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history| arxivsáne = 2021-jıl 15-avgust | sáne = 2005-jıl 26-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-avgust | url-status = live}}</ref>. Biraq Karachi Hindstan plitasınıń batıs shetinde, Hind-Gang tegisliginde jaylasqan. Karachi qalası ishinde arqa-batısta jaylasqan hám Arqa Nazimobod hám Orangi arasında tosıq wazıypasın atqarıwshı Xasa hám Mulri tóbeleri dep atalıwshı eki kishi taw dizbekleri bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009| bet = A story behind every name| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151007115813/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10%2F18%2F2009| arxivsáne = 2015-jıl 7-oktyabr | sáne = 2009-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 14-iyun | jumıs = The News International, Pakistan}}</ref>. Karachi taw dizbekleri ónimsiz bolıp, úlken Kirthar dizbeginiń bir bólegi esaplanadı hám maksimal biyikligi 528 metr (1 732 fut)<ref name="IIED">{{cite journal|last1=Hasan|first1=Arif|last2=Pervaiz|first2=Arif|last3=Raza|first3=Mansoor|title=Drivers of climate change vulnerability at different scales in Karachi|journal=IIED Working Paper|date=January 2017|page=17|url=https://www.jstor.org/stable/resrep02723|access-date=30 March 2024|publisher=International Institute for Environment and Development|language=en|archive-date=30 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330092124/https://www.jstor.org/stable/resrep02723|url-status=live}}</ref>. Tóbelikler aralıǵında qurǵaq dárya ultanları hám suw ótkelleri menen aralasqan keń jaǵalıq tegislikleri jaylasqan. Karachi Malir dáryası hám Lyari dáryaları átirapında rawajlanǵan bolıp, Lyari jaģası Kolachi qalashasınıń ornı bolǵan. Karachidin shıǵısında Hind dáryası tasqan tegislikler jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf| bet = The case of Karachi, Pakistan| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130915074410/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 15-sentyabr | baspaxana = University College London| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-iyun | url-status = live}}</ref>. === Hawa-rayı === [[Fayl:Karachi_beach_panorama.jpg|nobaý|Karachi klimatına Arab teńizi tásir etip, Sind wálayatınıń basqa aymaqlarına qaraganda qalada ortasha temperatura bolıwın támiyinleydi.]] Karachi tropikalıq yarım qurǵaq klimat (Kóppen: BSh), burın shól klimatı, uzaq "Jaz máwsimi" húkim súredi hám Arab teńizinen okean tásiri menen jumsartıladı. Qalada jıllıq ortasha jawın-shashın muǵdarı (shama menen. 296 mm (12 in) jıllıq, tiykarǵı bólimi iyun-sentyabr aylarınıń aqırǵı musson máwsimine tuwra keledi. Jazı ıssı hám ıǵal, Karachi bolsa ólimshi ıssı tolqınlarǵa beyim. Sońǵı 20 jıl dawamında jawın-shashın kóbeyip barmaqta. Tropikalıq boranlar hám gúldirmamalar, suw tasqınları, ásirese, jazǵı musson dáwirinde kóbirek ushırasadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz| bet = Where is the world's hottest city?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201209050452/https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz| arxivsáne = 2020-jıl 9-dekabr | avtor = Birch| at = Hayley| sáne = 2015-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2016-jıl 3-mart }}</ref>. Ekinshi tárepten, salqın teńiz samalları ádette ıssı jaz aylarında jeńillik beredi. Tekstli xabar tiykarında erte eskertiw sisteması adamlardı saqlıq ilajların kóriw haqqında eskertedi hám hádden tıs kúshli ıssılıq tolqını yamasa gúldirmama waqtında nabıt bolıwdıń aldın alıwǵa járdem beredi<ref name="heatwave">{{Cite news|title=With Early Warning, Karachi Cools a Heat Wave Threat|url=https://www.voanews.com/a/early-warning-pakistan-heat-wave-threat/4115662.html|access-date=1 December 2017|date=14 November 2017}}</ref>. Qıs klimatı qurǵaq bolıp, dekabr-fevral ayları aralıǵında dawam etedi. Ol mart ayında baslanatuǵın hám oktyabrge shekem dawam etetuǵın jıllı ıssı máwsimge salıstırǵanda qısta qurǵaq hám jaǵımlı boladı. Teńizge jaqınlıq jıl dawamında ıǵallıq dárejesin derlik turaqlı dárejede uslap turadı. Solay etip, klimat ıǵallı tropikalıq klimatqa uqsas bolıp, Hindstan shegarasına jaqın jerdegi Tar shóliniń tásiri nátiyjesinde jawın-shashınnıń az bolıwı hám ayırım waqıtları temperaturanıń 100 F tan (38 C) joqarı bolıwı esapqa alınadı. Qalada jıllıq eń kóp jawın-shashın shaması 750-850 mm átirapında bolıp, ol 1970-jıllardıń aqırında jazılǵan. Qaladaǵı eń kóp aylıq jawın-shashın 1967-jıldıń iyul ayına tuwrı keledi<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/09/27/opinion/pakistan-climate-change.html?action=click&module=Opinion&pgtype=Homepage|title=Pakistan's Most Terrifying Adversary Is Climate Change|date=27 September 2020|newspaper=The New York Times|first=Fatima|last=Bhutto|access-date=25 May 2021|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808203852/https://www.nytimes.com/2020/09/27/opinion/pakistan-climate-change.html?action=click&module=Opinion&pgtype=Homepage|url-status=live}}</ref><ref name="pakmet2">{{Web deregi | url = http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm| bet = Climate data&nbsp;– Karachi| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm| arxivsáne = 2010-jıl 22-aprel | baspaxana = Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-avgust }}</ref>. Qalada 24 saat ishindegi eń kóp jawın-shashın 1953-jıldıń 7-avgust kúnine tuwrı keledi<ref>{{Web deregi | url = http://beta.dawn.com/news/206412/rain-havoc-in-karachi| bet = Rain havoc in Karachi| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101026221139/http://www.dawn.com/2006/08/18/top2.htm| arxivsáne = 2010-jıl 26-oktyabr | avtor = Report| at = Dawn| sáne = 2006-jıl 18-avgust | jumıs = DAWN.COM}}</ref>. Karachi qalasında eń joqarı temperatura 48,0 °C (118,4 °F) bolıp, ol 2017-jil 22 hám 23-aprelde, eń tómen temperatura 0 °C (32 °F) 1934-jil 21-yanvarda baqlanǵan<ref name="pakmet">{{Web deregi | url = http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm| bet = Climate data&nbsp;– Karachi| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm| arxivsáne = 2010-jıl 22-aprel | baspaxana = Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-avgust }}</ref>. == Ekonomikası == [[Fayl:Dolmen_Towers_Karachi.jpg|nobaý|Klifton Pakistannıń eń bay máhállelerinen biri esaplanadı.]] Eń iri qala sıpatında Karachi, sonday-aq, [[Pakistan]]nıń finanslıq hám kommerciyalıq paytaxtı esaplanadı. [[Pakistan]] ǵárezsizlikke eriskennen berli Karachi mámleket ekonomikasınıń orayı bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf| bet = Annexures| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130916070947/http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 16-sentyabr | baspaxana = City District Government Karachi| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-fevral }}</ref>. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllarda sociallıq-siyasiy tınıshsızlıqlar aqıbetinde júzege kelgen ekonomikalıq turǵınlıqqa qaramastan, [[Pakistan]]nıń eń iri qalalıq ekonomikası bolıp qalmaqta. Qala Karachidan qasındaǵı Haydarabad hám Tattaga shekem sozilgan ekonomikalıq koridor orayın quraydı<ref name="Pakistan Development Update-2016">{{cite journal|date=November 2016|title=Karachi City Diagnostic: livability, sustainability and growth in the city of Karachi|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935241478612633044/pdf/109961-WP-PUBLIC-disclosed-11-9-16-5-pm-Pakistan-Development-Update-Fall-2016-with-compressed-pics.pdf|journal=Pakistan Development Update|pages=45–49|access-date=29 November 2017|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215131807/http://documents.worldbank.org/curated/en/935241478612633044/pdf/109961-WP-PUBLIC-disclosed-11-9-16-5-pm-Pakistan-Development-Update-Fall-2016-with-compressed-pics.pdf|url-status=live}}</ref>. 2021-jıldaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachidiń JIÓ (PPP) 190 mlrd. dollardı qurap, jıllıq ósiw páti 5,5 procentti quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2| bet = Global city GDP rankings 2008–2025| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2| arxivsáne = 2011-jıl 13-may | baspaxana = PricewaterhouseCoopers| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-fevral }}</ref><ref name="Lloyd's2">{{Web deregi | url = http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi| bet = Karachi, Pakistan| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161124092115/http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi| arxivsáne = 2016-jıl 24-noyabr | baspaxana = Centre for Risk Studies at the University of Cambridge Judge Business School| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-noyabr | jumıs = Lloyd's City Risk Index 2015–2025}}</ref>. Karachi Sind jalpı ishki óniminiń 90% in<ref name="gdp4">{{Web deregi | url = http://www.spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5| bet = Provincial Accounts of Pakistan: Methodology and Estimates (1973–2000)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080410155311/http://spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5| arxivsáne = 2008-jıl 10-aprel | baspaxana = Social Policy and Development Center| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar | author1 = Kaiser Bengali| author2 = Mahpara Sadaqat}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.dawn.com/2006/02/21/ebr3.htm| bet = Sindh, Balochistan's share in GDP drops| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110604174526/http://www.dawn.com/2006/02/21/ebr3.htm| arxivsáne = 2011-jıl 4-iyun | sáne = 2006-jıl 21-fevral | jumıs = Dawn Group of Newspapers| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.dawn.com/2007/06/16/ebr3.htm| bet = Sindh's GDP estimated at Rs 240&nbsp;billion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080614200105/http://www.dawn.com/2007/06/16/ebr3.htm| arxivsáne = 2008-jıl 14-iyun | sáne = 2007-jıl 16-iyun | qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar | jumıs = Dawn}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.dawn.com/2004/12/02/ebr1.htm| bet = Sindh share in GDP falls by 1pc| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081210194151/http://www.dawn.com/2004/12/02/ebr1.htm| arxivsáne = 2008-jıl 10-dekabr | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | jumıs = Dawn Group of Newspapers| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar | url-status = live}}</ref> hám [[Pakistan]] jalpı ishki óniminiń shama menen 25% in quraydı<ref name="">{{Web deregi | url = http://www1.american.edu/TED/karachi.htm| bet = The Karachi Coastline Case| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110811023331/http://www1.american.edu/TED/karachi.htm| arxivsáne = 2011-jıl 11-avgust | jumıs = The Trade & Environment Database| qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-yanvar }}</ref>. Qalada úlken rásmiy emes ekonomika bar bolıp, ol ádette JIÓni bahalawda sáwlelenbeydi<ref>{{Cite journal|title=When Karachi Bleeds, Pakistan's Economy Bleeds|url=http://www.cipe.org/blog/2013/08/22/when-karachi-bleeds-pakistans-economy-bleeds/|access-date=2 November 2016}}</ref>. Rásmiy emes sektor [[Pakistan]] ulıwma ekonomikasınıń 36% in qurawı múmkin, Hindstan ekonomikasınıń 22% in hám Qıtay ekonomikasınıń 13% in qurawı múmkin<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy|title=The Secret Strength of Pakistan's Economy|date=12 April 2012|access-date=2 November 2016|agency=Bloomberg|archive-date=4 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104001315/http://www.bloomberg.com/news/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy|url-status=live}}</ref>. Rásmiy emes sektorda qaladaǵı jumısshı kúshiniń 70% ine shekem jumıs penen támiyinlengen<ref>{{cite journal|last1=Hasan|first1=Arif|date=April 2015|title=Land contestation in Karachi and the impact on housing and urban development|journal=Environment and Urbanization|volume=27|issue=1|pages=217–230|doi=10.1177/0956247814567263|pmc=4540218|pmid=26321797|bibcode=2015EnUrb..27..217H}}</ref>. 2018-jılı Global Metro Monitor esabatı Karachi ekonomikasın Pakistandaǵı eń jaqsı kórsetkishtegi paytaxt ekonomikası dep bahaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2018/06/Brookings-Metro_Global-Metro-Monitor-2018.pdf| bet = Global Metro Monitor 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180716224530/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2018/06/Brookings-Metro_Global-Metro-Monitor-2018.pdf| arxivsáne = 2018-jıl 16-iyul | avtor = Bouchet, Max| sáne = June 2018 | baspaxana = [[Brookings Institution]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr }}</ref>. [[Fayl:Highrises_on_II_Chundrigar.jpg|nobaý|I. I. Chundrigar jolı Karachi qalasınıń "qala orayı" esaplanadı.]] [[Fayl:Emaar_Towers_Karachi.jpg|nobaý|Karachi DHA da qurılıs jumısları alıp barılmaqta]] [[Pakistan]]nıń dawamlı ekonomikalıq keńeyiwi menen birge Karachi házirgi waqıtta tutınıw qárejetleriniń ósiwi boyınsha dúnyada úshinshi orında turıptı, onıń bazarı 2018-jılı real kólemde 6,6 procentke ósiwi kútilmekte<ref>{{Web deregi | url = https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html| bet = Euromonitor 2018 research| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180625104231/https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html| arxivsáne = 2018-jıl 25-iyun | sáne = 2018-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-may | jumıs = Euromonitor research}}</ref>. Sonday-aq, ol 2025-jılǵa barıp mámleketlik-jeke menshik sheriklik qatnasıqları bahalarında esaplanǵan jıllıq dáramatı 20 mıń dollardan joqarı bolǵan bir qatar úy xojalıqlarınıń (1,3 million úy xojalıǵı) kóbeyiwi boyınsha dúnyadaǵı eń jaqsı qalalar qatarına kiredi<ref>{{Cite journal|title=Mckinsey Urban Mapping (cities)|url=https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Urbanization/Urban%20world/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx}}</ref>. "Financial Times" baspası tárepinen járiyalanǵan 2017—2018-jıllardaǵı Globallıq sırtqı investiciyalar boyınsha razvedka esabatı Karachi qalasın sırtqı investiciyalar strategiyası boyınsha Aziya tınısh okeanındaǵı keleshektegi eń jaqsı 10 qala qatarına kirgizedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners| bet = fDi's Asia-Pacific Cities of the Future 2017/18 – the winners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181123201119/https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners| arxivsáne = 2018-jıl 23-noyabr | familiya = Intelligence| at = fDi| sáne = 2017-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-noyabr | jumıs = fdiintelligence.com| url-status = live}}</ref>. Anatol Livenniń pikirinshe, Karachi qalasınıń ekonomikalıq ósiwi 1940-jıllardıń aqırı hám 50-jıllardıń baslarında Karachi qalasına muhajirlerdiń keliwi nátiyjesinde júzege kelgen<ref>{{Cite book|last1=Lieven|first1=Anatol|title=Pakistan: a hard country|year=2012|url=https://archive.org/details/pakistanhardcoun0000anat|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-61039-021-7}}</ref>. Federal dáramatlar basqarmasınıń 2006-2007-jıllar kitabına qaraǵanda, Karachi qalasındaǵı salıq hám bajıxana bólimleri tuwrı salıqlardıń 46,75 procenti, federal akciz salıǵınıń 33,65 procenti hám ishki satıw salıǵınıń 23,38 procenti ushın juwapker bolǵan<ref name="fbr0607">{{Web deregi | url = http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf| bet = Federal Board of Revenue Year Book 2006–2007| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100925013600/http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 25-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-aprel }}</ref> Importta bajıxana bajısınıń 75,14 procenti hám satıw salıǵınıń 79 procenti Karachi qalasına tuwra kelip<ref name="fbr0607" />, Federal dáramatlar keńesiniń ulıwma jıyımlarınıń 53,38% in jıynaydı, sonnan 53,33% in importqa bajıxana bajısı hám satıw salıǵı quraydı<ref name="fbr0607" />. == Demografiyası == [[Fayl:Bahadurabad_Area_Karachi_City.jpg|nobaý|Bahadurabad aymaǵında xalıqtıń tıǵızlıǵı joqarı.]] Karachi qalasında urdu tilinde sóylesiwshi muhajırlardıń ulıwma sanı kóp, olardan keyin ekinshi orında pushtunlar, úshinshi orında Sindler, onnan keyin sáykes túrde bir millionnan aslam adam jasaytuǵın panjablılar turadı. Baloxlar, Saraikisler hám Hindkovanslardıń basqa iri jámáátleri menen bir qatarda brahuisler, kashmirliler, shinalar, Baltiyler, gujaratlılar, memonlar, borlar, kutchilar, kalashalar hám basqa da kishi jámáátler bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_11.pdf| bet = TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN| baspaxana = Pakistan Bureau of Statistics| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-iyul }}</ref>. Ol [[Pakistan]]daǵı til, etnikalıq hám diniy jaqtan eń hár qıylı qala esaplanadı<ref name="Penguin Publishing Group2">{{cite book|last=Inskeep|first=Steve|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&q=Instant%20City%3A%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi|title=Instant City: Life and Death in Karachi|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|page=284|access-date=30 October 2016}}</ref>. Qala pútkil [[Pakistan]]nan kelgen etnolingvistikalıq toparlar, sonday-aq, [[Aziya]]nıń basqa bólimlerinen kelgen migrantlardıń eritilgen qazanı esaplanadı. 2017-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachi xalqınıń sanı 14 million 910 mıń 352 adamdı quraǵan.1998-jılda jılına 2,49% ósip, Karachi xalqınıń sanı shama menen 9,3 million adamdı quraǵan. [[Pakistan]] 2023-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachi qalasınıń ulıwma xalqı 20,3 million adamdı quraǵan. Karachi - dúnyadaǵı eń tez ósip atırǵan qalalardan biri. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Pakistannıń port qalaları hám qalashaları]] [[Kategoriya:Hind okeanınıń port hám gavanları.]] [[Kategoriya:Pakistandaǵı qalalar]] [[Kategoriya:Pakistan paytaxtları]] [[Kategoriya:Karachi]] [[Kategoriya:Pages with unreviewed translations]] q5h2q5im71oq202zleuuww5hbyacdg4 0 35754 266314 215692 2026-08-18T01:24:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266314 wikitext text/x-wiki {{Etnikalıq topar maǵqutısı|atı=Kumanlar|súwret=Cumania_(1200)_eng.png|aymaq=[[Kumaniya]]|tilleri=[[Kuman tili]]|dini=[[Táńirshilik]], biraq keyinirek [[xristianlıq]] hám [[Islam]]|súwret túsindirmesi=[[Evraziya]]dapı [[Kuman-Qıpshaq awqamı]], {{c.}} 1200|etnikalıq toparları=[[qıpshaqlar]], [[pechenegler]], [[tatarlar]], [[manavlar]], [[Bolgariya túrkleri]], [[bashqurtlar]], [[noǵaylar]], [[qazaqlar]], [[qumıqlar]]<ref name="origins">{{cite book |last=Williams |first=Brian G. |title=The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation |date=2001 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=90-04-12122-6 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=S8YakB12QEUC&pg=PA42}}</ref>}} '''Kumanlar'''{{efn| Hár túrli tillerde: * {{langx|bg|кумани|kumani}} * {{langx|de|Kumanen}} * {{langx|hu|kunok}} * {{langx|pl|Połowcy}}, ''Kumanowie''<ref name="PWN">{{Web deregi | bet = Kumanowie| url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kumanowie;3928949.html| jumıs = encyklopedia.pwn.pl| baspaxana = Wydawnictwo Naukowe PWN| qaralǵan sáne = 2025-jıl 8-avgust | til = pl}}</ref> * {{langx|ro|cumani}} * {{langx|ru|половцы|polovtsy}} * {{langx|uk|половці|polovtsi}}}}<ref name="EI3">{{EI3|last=Kovács|first=Szilvia|title=Kumans|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/kumans-COM_35723?s.num=13&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=georgia|year=2020}}</ref><ref>{{Cite journal |last=GÖKBEL |first=Ahmet |title=Cuman/Kipchak Turks in the Pre-Ottoman Balkans |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1288641 |journal=Journal of Universal History Studies |quote=}}</ref> — Oraylıq Aziyadan kelgen, [[Quman tili|kuman tili]]nde sóyleytuǵın [[Kumaniya|Kuman–Qıpshaq konfederaciyasınıń]] batıs tarmaǵın quraǵan [[túrkiy xalıqlar|túrkiy]]<ref name="EI3"/><ref>Robert Lee Wolff: "The 'Second Bulgarian Empire'. Its Origin and History to 1204". ''Speculum'', Volume 24, Issue 2 (April 1949), 179. "Thereafter, the influx of Pechenegs and Cumans turned Bulgaria into a battleground between Byzantium and these Turkish tribes&nbsp;..."</ref><ref name="Bartusis 1997">{{cite book |last=Bartusis |first=Mark C. |title=The Late Byzantine Army: Arms and Society, 1204–1453 |date=1997 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-1620-2 |pages=26–27}}</ref><ref name="Spinei 2009">{{cite book |last=Spinei |first=Victor |title=The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century |place=Leiden |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=2vl538CMBsAC |isbn=978-90-04-17536-5 |access-date=2015-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207092327/https://books.google.com/books?id=2vl538CMBsAC |archive-date=2016-12-07 |url-status=live}}</ref> [[kóshpeli]] xalıq bolǵan. Olar [[Rus jılnamaları]]nda «Poloveclar» (''Polovcy''), Batıs dereklerinde «Kumanlar», al Shıǵıs dereklerinde «[[Qıpshaqlar]]» dep ataladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 31-may | bet = Polovtsy| url = https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/polovtsy| jumıs = Encyclopedia.com}}</ref>. [[Pechenegler]] menen tuwısqan bolıp<ref>{{Web deregi | url = http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/C/U/Cumans.htm| bet = Cumans| baspaxana = Encyclopediaofukraine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110805132827/http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/C/U/Cumans.htm| arxivsáne = 2011-jıl 5-avgust | url-status = live}}</ref>, olar [[Qara teńiz]]diń arqasında hám [[Volga dáryası]] boylap [[Qumaniya|Kumania]] dep atalatuǵın aymaqta jasaǵan. Bul jerden Kuman-Qıpshaqlar [[Kavkaz]] hám [[Xorezmshaxlar mámleketi]]niń siyasatına aralasqan<ref name="Vasary 2005"/>{{rp|7}}. Kumanlar [[Evraziya dalası]]nıń qorqınıshlı hám kúshli kóshpeli sawashshıları bolǵan hám [[orta ásirlerdegi Balkanlar]]ǵa turaqlı tásir kórsetken<ref name="Bartlett 2012">{{cite book |last=Bartlett |first=W. B. |title=The Mongols: From Genghis Khan to Tamerlane |year=2012 |publisher=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-0791-7}}</ref>{{rp|116}}<ref name="Prawdin1940">{{cite book |last=Prawdin |first=Michael |title=The Mongol Empire: Its Rise and Legacy |url=https://books.google.com/books?id=1xOTdQWlpGYC&pg=PA212 |access-date=14 June 2015 |year=1940 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-1-4128-2897-0 |pages=212–15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=1xOTdQWlpGYC&pg=PA212 |archive-date=8 January 2016 |url-status=live}}</ref>. Olar sanı jaǵınan kóp, mádeniy jaqtan jetilgen hám áskeriy jaqtan qúdiretli bolǵan<ref name="NicolleShpakovsky 2001"/>{{rp|13}}. Kópshiligi aqırında Qara teńizdiń batısına ornalasıp, [[Kiev Rusı]], [[Galiciya-Volın patshalıǵı|Galiciya-Volın knyazligi]], [[Altın Orda]] xanlıǵı, [[Ekinshi Bolgar patshalıǵı]], [[Serbiya korolligi (orta ásir)|Serbiya korolligi]], [[Vengriya korolligi]], [[Moldaviya]], [[Gruziya korolligi]], [[Vizantiya imperiyası]], [[Nikeya imperiyası]], [[Latın imperiyası]] hám [[Valaxiya]] siyasatına tásir kórsetken. Kuman migrantları bul mámleketlerdiń joqarı klasına (elitasına) sińisip ketti<ref name="Sinor 1990"/>{{rp|281}}. Kumanlar Ekinshi Bolgar patshalıǵınıń qurılıwında áhmiyetli rol oynadı<ref name="Vasary 2005"/><ref name="Grumeza 2010">{{cite book |last=Grumeza |first=Ion |title=The Roots of Balkanization: Eastern Europe C.E. 500–1500 |url=https://books.google.com/books?id=DTxu6RxdecUC&pg=PA51 |date=4 August 2010 |publisher=[[University Press of America]] |isbn=978-0-7618-5135-6 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=DTxu6RxdecUC&pg=PA51 |archive-date=8 January 2016 |url-status=live}}</ref>{{rp|50}}. Kuman hám [[Qıpshaqlar|qıpshaq]] qáwimleri siyasiy jaqtan birlesip, Kuman-Qıpshaq konfederaciyasın quradı<ref name="NicolleShpakovsky 2001">{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Shpakovsky |first2=Victor |title=Kalka River 1223: Genghiz Khan's Mongols Invade Russia |url=https://books.google.com/books?id=YJZbvgAACAAJ |year=2001 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-233-3}}</ref>{{rp|7}}. 1237-jılı [[Monǵollardıń Kiev Rusına basqınshılıǵı|Monǵollardıń Kiyev Rusına basqınshılıǵınan]] keyin, kóp ǵana kumanlar [[Panalaw huqıqı|panalaw]] ushın [[Vengriya korolligi]]ne ketti, sebebi olardıń kópshiligi ótken on jıllıqlarda sol jerge jaylasıp úlgergen edi. Kumanlar, sonday-aq, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Vizantiya imperiyası, Latın imperiyası hám [[Nikeya imperiyası]]nıń [[Anatoliya]] aymaǵında áhmiyetli rol oynadı<ref name="Vasary 2005">{{cite book |last=Vásáry |first=István |title=Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 |url=https://archive.org/details/cumanstatarsorie0000vasa |date=2005 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-5218-3756-9}}</ref>{{rp|2}}<ref name="Sinor 1990">{{cite book |editor-last=Sinor |editor-first=Denis |title=The Cambridge History of Early Inner Asia, Volume 1 |date=1990 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-5212-4304-9}}</ref>{{rp|283}}<ref>{{Cite journal |last=Golev |first=Konstantin |date=2018 |title=The Bulgarophilia of the Cumans in the Times of the First Asenids of Bulgaria. |journal=[[Golden Horde Review]] |volume=6 |issue=3 |page=455|doi=10.22378/2313-6197.2018-6-3.452-471 |doi-access=free}}</ref><ref name="goliath.ecnext.com">{{Web deregi | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5359391/Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100124105240/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5359391/Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians.html| arxivsáne = 2010-jıl 24-yanvar | bet = Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians| baspaxana = Goliath.ecnext.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-mart }}</ref>. [[Kuman tili]] ayırım orta ásir hújjetlerinde belgilengen hám ol dáslepki [[túrkiy tiller]]diń ishinde eń jaqsı úyrenilgeni bolıp tabıladı<ref name="Spinei 2009"/>{{rp|186}}. «[[Kodeks Kumanikus]]» katolik missionerlerine kumanlar menen baylanıs jasawǵa járdem beriw ushın jazılǵan lingvistikalıq qollanba bolǵan. == Atamaları hám etimologiyası == === Kuman === «Kuman» ataması áyyemgi Rim tekstlerinde qala yamasa dárwaza atı retinde ushırasadı. Rimli naturfilosof [[Úlken Pliniy]] (b.e. I ásirinde jasaǵan) «Kavkaz dárwazaların» ([[Dárbent]] yamasa [[Darial buǵazı]]) táriyplegende «onnan arǵı táreptegi san-sanaqsız qáwimlerdiń ótiwine tosqınlıq qılıw maqsetinde qurılǵan Kumaniya atlı qala» haqqında aytıp ótedi<ref>Pliny the Elder, [https://books.google.com/books?id=BuKPnQEACAAJ&q=The+natural+history+of+Pliny,+Volume+2 The Natural History of Pliny Volume 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=BuKPnQEACAAJ&dq=The+natural+history+of+Pliny,+Volume+2&hl=en&sa=X&ei=WMvyU562B-jF7AbJv4DYBw&ved=0CDoQ6AEwBA |date=2016-01-08 }}, p. 21.</ref>. Grek filosofı [[Strabon]] (b.e. 24-jılı qaytıs bolǵan) Darial buǵazın (Iberiya dárwazaları yamasa Kavkaz dárwazaları dep te ataladı) ''Porta Caucasica'' hám ''Porta Cumana'' dep ataǵan<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1 |wstitle= Darial |volume= 7 |page= 832}}</ref>. Kuman [[endonim]]iniń (óz atamasınıń) dáslepki mánisi belgisiz. Sonday-aq, belgili bir atamanıń tek kumanlarǵa ma ya kumanlar menen birge [[qıpshaqlar]]ǵa da tiyisli me ekenligi kóbinese anıq emes, sebebi bul eki qáwim kóbinese qatar jasaǵan<ref name="Vasary 2005"/>{{rp|6}}. Basqa [[Túrkiy tiller|túrkiy tilli]] xalıqlardıń kópshiligi (sonday-aq, musılman derekleriniń kóbi) kumanlardı «Qıpshaqlardıń» hár túrli variantları menen ataǵan, al armyanlar olardı «Xartesknn» dep ataǵan. «Kuman» ataması, tiykarınan, Vizantiya avtorları (hám ayırım arab derekleri) tárepinen qollanılǵan, al Rus jılnamalarında bolsa «Polovcı» ataması basım bolǵan<ref>{{Cite book |last=Ostrowski |first=Donald |title=Portraits of Medieval Eastern Europe, 900-1400 |date=2018 |others=Christian Raffensperger |isbn=978-1-315-20417-8 |page=62 |location=Abingdon, Oxon |oclc=994543451}}</ref>. Túrkiy tillerinde ''qu'', ''qun'', ''qūn'', ''quman'' yamasa ''qoman'' sózleri «reńi aqshıl, sarǵısh, qaymaq reń», «ashıq sarı» yamasa «sarǵısh-boz» degen mánini bildiredi<ref name="BoikovaRybakov 2006">{{cite book |last1=Boĭkova |first1=Elena Vladimirovna |last2=Rybakov |first2=R. B. |title=Kinship in the Altaic World |date=2006 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-4470-5416-4}}</ref>{{rp|51}}<ref>{{cite book |editor1-last=Khazanov |editor1-first=Anatoly M. |editor2-last=Wink |editor2-first=André |title=Nomads in the Sedentary World |date=2001 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-7007-1370-7 |page=44}}</ref>. Ádette, bul atama kumanlardıń shash reńine baylanıslı dep esaplansa da, belgili [[tyurkolog]] Imre Baski onıń basqa da kelip shıǵıw mánileri bolıwı múmkinligin usınıs etedi: * kumanlardıń atlarınıń reńi (yaǵnıy axalteke sıyaqlı Oraylıq Aziya tuqımlarında ushırasatuǵın aqshıl-sarǵısh reńler); * ''quman'' (qumǵan) dep atalatuǵın dástúriy suw ıdısı; yamasa * túrkiy tildegi «kúsh» yamasa «quwat» mánisindegi sóz<ref name="baski">Imre Baski, "On the ethnic names of the Cumans of Hungary", ''Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10–15 July 2005'' (eds Elena V. Boikova, Rosislav B. Rybakov) Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, pp. 48, 52.</ref>. Vengrlardıń kumanlar ushın qollaǵan sırttan berilgen ataması — ''Kun'', ''Kunok'' — jılnamalarda ''Cunus'', ''Cuni'' retinde payda bolǵanın hám onıń [[pechenegler]] yamasa [[oǵuzlar]] sıyaqlı burınǵı kóshpelilerge de qollanılǵanin baqlaǵan [[Dyord Dyoffi]], ''Kun'' atamasınıń ''Qun'' sózinen emes, bálki, ''Xun'' (ǵun) sózinen kelip shıqqanın alǵa súredi. Biraq Ishtvan Vashari Dyoffidiń bul gipotezasın biykar etip, «kumanlardıń vengrshe ataması olardıń óz atamalarınıń birinen, yaǵnıy ''Qun'' sózinen kelip shıǵıwı kerek» dep esaplaydı. Ipatyev jılnaması qoljazbasında belgili bir adam ''Kuman'' dep atalsa, onıń menen sáykes keletuǵın Lavrentyev qoljazbasında ol ''Kun'' dep ataladı<ref name="Vasary 2005"/>{{rp|5}}. === Kumania === Kumanlar óz aymaqlarında ústemlikti joǵaltqannan keyin de, adamlar bul aymaqtı elege shekem Kumaniya dep atap kelgen. Marokkolı sayaxatshı [[Ibn Battuta]] (1304 — shama menen, 1369) Kumaniya haqqında: «Bul tússiz dawan jasıl hám ot-shópli bolıp, onda terekler de, biyik yamasa tómen tóbelshikler de joq... bul shólistanda arba menen sayaxat qılıwdan basqa jol joq» degen. Parsı tariyxshısı [[Hamdolla Mustaufiy]] (1281–1349) Kumaniyanıń klimatı suwıq, onıń ájayıp jaylawları hám kóp sanlı qaramal hám atları bar ekenin jazǵan<ref name="Spinei 2009"/>{{rp|40}}. XIV ásirdegi ser [[Djon Mandevill]]diń «Sayaxatları»nda Kumaniya haqqında mınaday delingen: {{blockquote|ol dúnyadaǵı eń úlken patshalıqlardıń biri, biraq onıń barlıq jerinde de adamlar jasamaydı. Sebebi onıń bir bóleginde sonshelli suwıq, adamlar onda jasay almaydı; al basqa bir bóleginde sonshelli ıssı, adamlar oǵan shıday almaydı... Kumaniyanıń bas qalası Sarak (Saraj) dep ataladı, ol Hindistanǵa baratuǵın úsh joldıń biri. Biraq bul jol menen adamlar tek qısta ǵana úlken topar bolıp óte aladı. Bul ótiw ornın adamlar Dárbent dep ataydı. Ekinshi jol bolsa Túrkistan qalasınan Parsı mámleketi arqalı ótedi hám bul jol shólistan arqalı kóp kúnlik sayaxattı talap etedi. Úshinshi jol Kumaniyadan kelip, keyin Úlken teńiz hám Abxaziya patshalıǵı arqalı ótedi... Sodan keyin Mısrda qullıqta bolǵan kumaniyalılar ózleriniń úlken kúshke iye ekenin sezip, óz aralarınan sultan sayladı hám ol ózin Meleksalan dep atadı. Onıń dáwirinde Franciya patshalarınıń biri Áwliye Lyudovik bul elge kirip keldi hám onıń menen urıstı; [sultan] onı qolǵa alıp, túrmege tasladı; bul [sultan] óz xızmetshileri tárepinen óltirildi. Soń olar Timpieman dep atalǵan basqa bir adamdı sultan etip sayladı hám ol Áwliye Lyudovikti belgili bir tólem esesine túrmeden azat etti. Sonnan keyin usı kumaniyalılardıń biri Kaxas sultan bolıw ushın Timpiemandı óltirip, taxtqa otırdı hám ózin Melekmenes dep atadı.<ref>John Mandeville, ''The Travels of Sir John Mandeville'', ch 6., 27</ref>}} == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler}} === Ádebiyatlar === * {{cite book |last1=Kristó |first1=Gyula |last2=Makk |first2=Ferenc |year=1996 |title=Az Árpád-ház uralkodói ''[Rulers of the House of Árpád]'' |publisher=I.P.C. Könyvek |isbn=963-7930-97-3 |language=hu}} * {{Tezis deregi |type=Ph.D. dissertation |title=Imagining History at the Crossroads: Persia, Byzantium, and the Architects of the Written Georgian Past |last=Rapp |first=Stephen H. |year=1997 |publisher=University of Michigan |oclc=41881042 }} * {{cite book |last=Sinor |first=Denis |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia}} {{Túrkiy xalıqlar}} {{Túrkiy temalar}} [[Kategoriya:Kumanlar| ]] i0bg6pjl2aan340vva1sb9c98gt671n 0 35760 266105 215695 2026-08-17T19:22:36Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266105 wikitext text/x-wiki '''Delhi''' rásmiy túrde Milliy paytaxt aymaǵı (NCT) bolıp, [[Hindstan]] paytaxtı [[Nyu Dehli|Nyu-Deli]] qalasın óz ishine alǵan [[Hindstan]]nıń megapolisi hám birlesken aymaǵı esaplanadı. Jamna dáryası boylap, tiykarınan batısqa yamasa oń jaģasına qaray jaylasqan Deli shıǵısta Uttar-Pradesh shtatı, qalgan táreplerde Xaryana shtatı menen shegaralas. Deli 1956-jılı 1-noyabrde awqam aymaǵına, 1995-jılı bolsa NACT aymaǵına aylandı<ref name="statesmans-yb-2023-delhi-area-pop">{{citation |title=The Statesman's Yearbook 2023: The Politics, Cultures, and Economies of the World |page=589 |year=2022 |editor-last=Springer Nature Limited |location=London |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-349-96055-2 |quote=Delhi became a Union Territory on 1 Nov. 1956 and was designated the National Capital Territory in 1995. Delhi has an area of 1,483 sq. km. Its population (2011 census) is 16,787,941.}}</ref>. NCT 1,484 km (573 mi²) maydandı iyeleydi. 2011-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Deli qalasınıń xalqı 11 millionnan artıq<ref name="2011 census Delhi">{{Web deregi | url = https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_delhi.html| bet = Census of India: Provisional Population Totals Paper 1 of 2011, NCT of Delhi| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220119042828/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_delhi.html| arxivsáne = 2022-jıl 19-yanvar | sáne = 2011 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral | jumıs = Census of India}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://scroll.in/article/896594/this-study-settles-the-delhi-versus-mumbai-debate-the-capitals-economy-is-streets-ahead| bet = This study settles the Delhi versus Mumbai debate: The Capital's economy is streets ahead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181221134658/https://scroll.in/article/896594/this-study-settles-the-delhi-versus-mumbai-debate-the-capitals-economy-is-streets-ahead| arxivsáne = 2018-jıl 21-dekabr | sáne = 2018-jıl 2-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-dekabr | url-status = live}}</ref>, NCT xalqı bolsa 16,8 million átirapında bolǵan<ref name="delhi2011">{{Web deregi | url = https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925| bet = Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925| arxivsáne = 2017-jıl 2-mart | jumıs = City Population| qaralǵan sáne = 2017-jıl 28-fevral | url-status = live}}</ref>. [[Jamna (dárya)|Jamna dáryası]] boyındaǵı orta ásirlerdegi Purana Qila qorǵanınıń topografiyası sanskrit tilindegi Mahabharata dástanındaǵı [[Indraprastha]] qalasınıń ádebiy súwretleniwine sáykes keledi; biraq, bul aymaqtaǵı qazıw jumısları áyyemgi qurılǵan ortalıqtıń belgilerin kórsetpegen<ref name="sunil-kumar2">{{citation |last=Kumar |first=Sunil |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |page=127 |year=2013 |editor1-last=Bowering |editor1-first=Gerhard |chapter=Delhi |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691134840 |quote=(page 126) Although the ancient history of Delhi is always linked with Indraprastha, the capital of the Pandawas in the Mahabharata epic, (ca. 1500&ndash;1000 BCE), no archaeological trace of the city has been discovered. Instead a variety of smaller settlements attest to the occupation of the area from the fifth century BCE without leading to full scale urbanization until at the earliest, the 11th and 12th centuries CE, when the Tomara and Chawhan chieftains established their relatively humble headquarters in the southern reaches of the Delhi plain. |editor2-last=Crone |editor2-first=Patricia |editor3-last=Mirza |editor3-first=Mahan}}</ref>. XIII ásir basınan XIX ásir ortalarına shekem Deli eki iri imperiya — [[Qubla Aziya]]nıń úlken bólegin qamtıp alǵan Deli sultanlıǵı hám [[Baburiyler imperiyası]]nıń paytaxtı bolǵan. Qaladaǵı YUNESKOnıń Pútkil jer júzilik miyrası obektleriniń úshewi de - Qutıb minar, Humayun maqbarası hám Qızıl qala usı dáwirge tiyisli. Deli sufiylik hám qawwali muzikasınıń dáslepki orayı bolǵan. Nizamuddin Avliyo, Amir Xusrav atları onıń atı menen baylanıslı. Deli Xariboli dialekti urdu hám keyinirek zamanagóy standart hind ádebiyatın payda etken lingvistikalıq rawajlanıwdıń bir bólegi edi. Deliden shıqqan iri urdu shayırlarına Mir Taqi Mir hám Mirza Ǵolib kiredi. Deli 1857-jılı [[Hindstan]] kóterilisinin belgili orayı bolǵan. 1911-jılı [[Angliya|Angliyanıń]] [[Hindstan]] imperiyası paytaxtı Nyu-Deli qalası boldı. 1947-jılı [[Hindstan]]nıń bóliniwi waqtında Deli Baburiyler qalasınan Panjob qalasına aylandırıldı<ref> * {{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ&pg=PA118 |year=2009 |pages=118&ndash;119 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |quote=It is now almost a cliché that the Partition transformed Delhi from a Mughal to a Punjabi city. The bitter experiences of the refugees at the hands of Islamists in Pakistan encouraged them to support right-wing Hindu parties. ... Trouble began in September (1947) after the arrival of refugees from Pakistan who were determined on revenge and driving Muslims out of properties which they could then occupy. Gandhi in his prayer meetings in Birla House denounced the 'crooked and ungentlemanly' squeezing out of Muslims who left for Pakistan. Despite these exhortations, two-thirds of the city's Muslims were to abandon India's capital eventually. |access-date=3 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202201454/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ&pg=PA118 |url-status=live }} *{{cite book|last=Sen|first=Uditi|title = Calcutta: The Stormy Decades| editor1-last= Bandyopadhyay|editor1-first=Sekhar|editor2-last=Sarkar|editor2-first=Tanika |year=2017|chapter=Building Bijaygarh: A Microhistory of Refugee Squatting in Calcutta|page=407|isbn=9781351581721|publisher=Routledge|quote=Historians of the Partition of India broadly acknowledge that the demographic upheaval that followed in its wake permanently altered the faces of the capital cities of South Asia. Karachi and Dhaka were transformed overnight into national capitals; Delhi changed from a Mughal city to a Punjabi one, while Calcutta, which had always been a city of migrants, rapidly earned the dubious distinction of becoming a city of refugees.}} *{{citation|last=Virdee|first=Pippa|title=Routledge Handbook of Contemporary India|chapter=Partitioning India: Dreams, memories, and legacies|editor-last=Jacobsen|editor-first=Knut A.|publisher=Routledge|year=2023|isbn=9781000984231|doi=10.4324/9781003278436-3|quote=The mass migration of people following Partition also fundamentally altered the physical landscape. Delhi, the colonial capital, was transformed from an Urdu-speaking Muslim city in character to a city that housed the incoming Punjabi refugees that now lend much of their character to the city. … Delhi retains its Mughal links through the extensive architecture that dominates the city, but the people are now heavily influenced by Punjabi migrants. Mughal place names and influences though are gradually being erased in favour of more ‘ancient’ and ‘authentic’ alternatives.}} *{{citation|last=Guha|first=Ramchandra|title=India after Gandhi: The History of the World's Largest Democracy|publisher= Pan Macmillan|year=2011 |isbn=9780330540209| quote=Meanwhile, thousands of refugees had made their homes in Delhi itself. Till 1911 that city had been Muslim in character and culture. In that year, the British shifted their capital there from Calcutta. After 1947 New Delhi became the seat of the government of free India. Urdu-speaking Muslims went away to Pakistan, many unwillingly, while Punjabi-speaking Hindus and Sikhas arrived in their place. They set up house, and shop, wherever they could. … Indeed, a city that was once a Mughal city, then a British city, had by the 1950s emphatically become a Punjabi city.}}</ref><ref> A large number of refugees migrated out of Sindh, Pakistan in 1947. They were found living in Gujarat, Rajasthan, Hyderabad, and Maharashtra: *{{cite journal |last1 = Gautam | first1 = Khushboo | last2 = Devnani | first2 = Chanchal | last3 = Dasgupta | first3 = Shruti | last4 = Reddy | first4 = Madhusudan | title = Genetic architecture of the Sindhi Indian population: a 19X-STR forensic analysis| journal = BMC Genomics | year = 2025 | volume = 26 | issue = 889 | article-number = 889 | doi=10.1186/s12864-025-12032-8 | pmid = 41057809 | pmc = 12505593 | doi-access = free | quote = A large number of Sindhi migrated from Pakistan after the partition of India in 1947 and were found inhabiting Gujarat, Rajasthan, Hyderabad, and Maharashtra.}} *{{cite journal | last1 = Kumar | first1 = Priya | last2 = Kumar | first2 = Rita | title = Sindh, 1947 and Beyond | journal = South Asia: Journal of South Asian Studies | year = 2016 | volume = 39 | issue = 4 | pages = 773&ndash;789 | publisher = Routledge | doi = 10.1080/00856401.2016.1244752 | quote = Meanwhile, the modalities of travel from Sindh also ensured relative safety. A large number of Sindhi Hindus travelled by sea, arriving directly at the ports of Bombay (now Mumbai), Porbandar, Veraval and Okha in Gujarat, enabling them to avoid the dangers of border crossing. Those who travelled by train from the interior of Sindh arrived in Rajasthan, also evading the violence in parts of North India. A smaller number crossed the Thar Desert border area by camel. This occludes from the Sindhi experience the metaphor of the death trains, a central trope of much Partition literature and film.}} *{{cite journal|last1=Kumar | first1 = Lomous | last2=Nongmaithem | first2 = Suraj| last3 = Kumar | first3 = Sachin | last4 = Thangaraj | first4= Kumarasamy |title=Investigating the demographic history of Sindhi population inhabited in West Coast India |journal = Human Genomics | year = 2025|volume = 19 | issue = 111| article-number = 111 |doi = 10.1186/s40246-025-00822-w | pmid = 41029758 | pmc = 12487577 | doi-access = free | quote= (Introduction, page 2) During Partition, a large number (about a million) of non-Muslim Sindhi migrated to Gujarat, Rajasthan, and Punjab.}} *{{cite book|last1=Ansari|first1=Sarah | last2= Gould |first2 = William | title = Boundaries of Belonging: Localities, Citizenship and Rights in India and Pakistan | page = 71| publisher = Cambridge University Press| year = 2019|doi=10.1017/9781108164511.004 | quote = Though a definitive total is impossible to provide thanks to the massive demographic confusion that Partition produced, an estimated fourteen to sixteen million people sought to cross the hastily delineated borders in what remains arguably the largest migration in history. ... people crossed the Rajasthan border into and out of Sindh or travelled by ship between the port cities of Bombay and Karachi.}}</ref><ref> *{{citation|last=Talbot|first=Ian|title=The History of British Diplomacy in Pakistan|year=2020|publisher=Routledge|isbn=9781000326703 |quote=Delhi had also experienced a refugee influx that transformed it from a Mughal city to a Punjabi city in the aftermath of Partition. Despite the departure of around 300,000 Muslims, the city’s population grew dramatically with attendant pressures on housing. By the beginning of August 1947, there were already 80,000 refugees in the city, and after the Transfer of Power, this number was swollen daily by around 4,000&ndash;5,000 migrants from Pakistan Punjab. The 1951 Census revealed that every third person in the city was a partition migrant.}} *{{citation|last=Kumar|first=Sunil|chapter=Delhi|title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |editor1-last = Bowering|editor1-first =Gerhard| editor2-last =Crone|editor2-first= Patricia|editor3-last=Mirza|editor3-first=Mahan|publisher=Princeton University Press|isbn= 9780691134840 |year=2013 | page = 127| quote=... it was not until 1648 and the construction of the new city in the northern part of the riverine plain by Shibab al-Did Shah Jahan that the imperial capital returned to Delhi. The new capital was named Shahajahanabad … was the largest, most complex, and expansive city to be constructed in the Delhi region. … The demise of Shahjahanabad as a center of culture, social life, and political authority was confirmed when the British started constructing New Delhi as their capital. The new colonial capital was modeled on architectural paradigms first tested in South Africa and Australia and, other than in its decorative aspects, retained little of the urban traditions of the Delhi Sultanate or Shajahanabad. Independent India inherited this city as its capital in 1947, a transition that was disrupted by partition and communal clashes with large numbers of the city’s Muslim population fled and were replaced by displaced Punjabi refugees from West Pakistan. The demographic change in the population brought new residents to the city who were far removed from its history and culture. ‘’Hazrat-i-Dehli’’ meant little to the new residents of the capital of independent India, a past of the city that resides uneasily with its present.}} *{{cite journal | last = Geva | first = Rotem | title = Press charges: renegotiating free speech and citizenship in post-partition Delhi | journal = Contemporary South Asia | publisher = Routledge | year = 2024 | volume = 32 | issue = 2 | pages = 137&ndash;150 | doi = 10.1080/09584935.2024.2341175 | quote =This article analyzes the conflict between press censorship and press freedom in Delhi during the period immediately after partition, …. Decolonization had a momentous impact on India’s capital city, Delhi, resulting in structural shifts and dislocations. As the seat of political power and an emblem of the nation, Delhi was central to the projects of nation building and state formation, with their attendant ideological and power struggles. At the same time, Delhi became a ‘partition city,’ overwhelmed with roughly half a million Hindu and Sikh refugees from West Pakistan, desperate for food, shelter, and livelihood. Amid this crisis, major violence erupted, targeting Delhi’s Muslims and forcing over two-thirds of them to flee to Pakistan.}} </ref>. 1947-jılı ǵárezsizlikke eriskennen keyin [[Nyu Dehli|Nyu-Deli]] [[Hindstan]] Dominionınıń, 1950-jıldan keyin Hindstan Respublikasınıń paytaxtı sıpatında dawam etti. Milliy paytaxt aymaǵı (NCR) dep atalatuǵın aymaqta jaylasqan Ǵoziobod, Faridabad, Gurgaon, Noida, Greater Noida hám YEIDA qalaların óz ishine alǵan Deli qala aglomeraciyasında 28 millionnan aslam xalıq jasaydı. Bul onı [[Hindstan]]daǵı eń iri metropoliten aymaǵı hám dúnyada ([[Tokio]]dan keyin) ekinshi orınǵa aylandıradı<ref name="UNcities2018">{{Web deregi | url = https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf| bet = The World's Cities in 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210831183632/https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 31-avgust | baspaxana = [[United Nations]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-sentyabr | url-status = live}}</ref>. Deli insan rawajlanıwı indeksi boyınsha Hindstan shtatları hám awqam aymaqları arasında besinshi orındı<ref>{{Web deregi | url = https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/| bet = Sub-national HDI – Area Database| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/| arxivsáne = 2018-jıl 23-sentyabr | til = en| baspaxana = Institute for Management Research, Radboud University| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-sentyabr | jumıs = Global Data Lab| url-status = live}}</ref>, [[Hindstan]]da xalıqtıń jan basına jalpı ishki ónim kórsetkishi boyınsha ekinshi orındı ieleydi (Goadan keyin). Awqam aymaǵı bolıwına qaramastan, búgingi kúnde Deli NCTnıń siyasiy basqarıwı óziniń nızam shıǵarıwshı uyımı, joqarı sudı hám bas ministr basshılıǵındaǵı atqarıwshı ministrler keńesi bar Hindstan shtatına kóbirek uqsaydı. Nyu-Deli [[Hindstan]] federal húkimeti hám Deli jergilikli hákimiyatı tárepinen birgelikte basqarıladı. Mámleket paytaxtı Deli NCT sıpatında xızmet etedi. Sonday-aq, 1985-jılı shólkemlestirilgen "mámleketleraralıq aymaqlıq rejelestiriw" aymaǵı bolǵan Milliy paytaxt aymaǵınıń orayı esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://ncrpb.nic.in/rationale.php| bet = Rationale| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121216113422/https://www.ncrpb.nic.in/rationale.php| arxivsáne = 2012-jıl 16-dekabr | baspaxana = NCR Planning Board| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-mart | citata = The National Capital Region (NCR) in India was constituted under the NCRPB Act, 1985| jumıs = ncrpb.nic.in| url-status = dead}}</ref><ref name="profile">{{Web deregi | url = https://ncrpb.nic.in/pdf_files/Annual%20Report%202014-15.pdf| bet = Census 2011| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160406160207/https://ncrpb.nic.in/pdf_files/Annual%20Report%202014-15.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 6-aprel | baspaxana = National Informatics Centre| qaralǵan sáne = 2016-jıl 26-mart | jumıs = National Capital Region Planning Board| page = 3| url-status = live}}</ref>. Deli 1951-jılǵı dáslepki Aziya oyınları, 1982-jıldaǵı Aziya oyınları, 1983-jılǵı Qosılmaw háreketi sammiti, 2010-jılǵı Xokkey boyınsha erler jáhán kubogi, 2010-jılǵı Doslıq Awqamı oyınları, 2012-jılǵı BRIKS sammiti, 2023-jılǵı G20 sammitine basshılıq etken hám kriket boyınsha 2011 hám 2023-jılǵı jáhán chempionatlarınıń iri qalalarınan biri bolǵan. == Toponomiyası == Deli atamasınıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı bir qatar ápsanalar bar. Olardan biri biziń eramızǵa shekemgi 50-jılları usı jerde qala qurǵan hám oǵan óziniń atın qoyǵan patsha Dhillu yamasa Dilu atınan alınǵan<ref name="ecosurv1">{{Web deregi | url = https://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf| bet = Chapter 1: Introduction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161113174155/https://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 13-noyabr | jumıs = Economic Survey of Delhi, 2005–2006| betler = 1–7| baspaxana = Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-dekabr | url-status = dead}}</ref><ref name="dhillu">{{cite book|last=Bakshi|first=S.R.|title=Delhi Through Ages|orig-year=2002|publisher=Whispering Eye Bangdat|isbn=978-81-7488-138-0|page=2|year=1995}}</ref><ref name="geobritish">{{cite book|last=Smith|first=George|title=The Geography of British India, Political & Physical|url=https://archive.org/details/bub_gb_C20DAAAAQAAJ|quote=raja delhi BC.|access-date=1 November 2008|publisher=J. Murray|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_C20DAAAAQAAJ/page/n258 216]–217|year=1882}}</ref>. Jáne bir ańızǵa bola, qalanıń atı Prakrit tilindegi dhili (bos) sózine tiykarlanǵan hám ol tomarlar tárepinen qalanı ataw ushın paydalanılǵan. Sebebi, Deliniń temir baǵanası ázzi tiykarǵa iye bolıp, onı kóshiriwge tuwra kelgen<ref name="geobritish2">{{cite book|last=Smith|first=George|title=The Geography of British India, Political & Physical|url=https://archive.org/details/bub_gb_C20DAAAAQAAJ|quote=raja delhi BC.|access-date=1 November 2008|publisher=J. Murray|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_C20DAAAAQAAJ/page/n258 216]–217|year=1882}}</ref>. Panjab esletpeleri hám sorawlarına muwapıq, patsha Prithviraj dáwirindegi qalanıń atı dilpat bolǵan hám bul dilpat hám dilli, itimal, "kóteriliw" degen mánisti ańlatatuǵın eski hind sózi dilden alınǵan. Hindstan Arxeologiyalıq basqarmasınıń burınǵı direktorı Aleksandr Kanningem dilliler keyin ala dihli/dehli bolıp ketkenligin aytıp ótken<ref>{{Web deregi | url = https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/hobsonjobson_query.py?qs=DELHI&searchhws=yes| bet = Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases, and of Kindred Terms, Etymological, Historical, Geographical and Discursive| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200701211851/https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/hobsonjobson_query.py?qs=DELHI&searchhws=yes| arxivsáne = 2020-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-iyul | url-status = live}}</ref>. Ayırımlar aymaqta aylanısta bolǵan teńgelerdi dehliwal dep ataǵan<ref name="ncertVII">{{Web deregi | url = https://ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm| bet = Our Pasts II, History Textbook for Class VII| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070623140748/https://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm| arxivsáne = 2007-jıl 23-iyun | baspaxana = NCERT| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-iyul }}</ref>. Bhavishya Purana pármanına muwapıq, Indraprastha patshası Pritiviraja óz patshalıǵındaǵı tórt kastaǵa qolaylı bolıwı ushın házirgi Purana Qila aymaǵında jańa qorǵan qurǵan. Ol qorǵanǵa dárwaza qurıwdı buyırǵan hám keyin ala qorǵanǵa dehali atın bergen<ref name="historyhistoryabtindra">[https://web.archive.org/web/20160303190534/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_242.gif Delhi City] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303190534/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_242.gif|date=3 March 2016}} [[The Imperial Gazetteer of India]], 1909, v. 11, p. 236.</ref>. Ayırım táriyxshılar Dhilli yamasa Dhillika qalanıń dáslepki atı, basqaları bolsa hindustani tilindegi dehleez yamasa dehali sózleriniń buzılıwı hám qalanıń Gang tegisligine kiriw dárwazası sıpatındaǵı belgisi bolıwı múmkin, dep esaplaydı<ref name="cohen">{{cite journal|last=Cohen|first=Richard J.|date=October–December 1989|title=An Early Attestation of the Toponym Dhilli|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1989_109_4/page/513|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=109|issue=4|pages=513–519|doi=10.2307/604073|jstor=604073}}</ref><ref name="dhilika">{{cite encyclopedia|title=Chauhans (Cahamanas, Cauhans)|access-date=22 December 2006|last=Austin|first=Ian|author2=Thhakur Nahar Singh Jasol|encyclopedia=The Mewar Encyclopedia|publisher=mewarindia.com|url=https://www.mewarindia.com/ency/chat.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061114120751/https://mewarindia.com/ency/chat.html|archive-date=14 November 2006}}</ref>. == Geografiyası == [[Fayl:Delhi_aerial_photo_04-2016_img11.jpg|nobaý|2016-jıldıń aprel ayında Deli qalasınıń hawa kórinisi, joqarı ońda Jamna dáryası.]] Deli [[Arqa Hindstan]]da 28°37′N 77°14′E / 28.61°N 77.23°E da jaylasqan. Qala arqa, batıs hám qubla tárepinen Xaryana shtatı, shıǵıstan Uttar-Pradesh shtatı menen shegaralasqan. Deli geografiyasınıń eki ajıralıp turatuǵın ózgesheligi — Jamna tasqınlı tegislikleri hám Deli taw dizbegi. Jamna dáryası táriyxıy Panjab hám ÚP aralıǵındaǵı shegara bolıp, onıń qayırları awıl xojalıǵı ushın qolaylı. Biraq, qayta-qayta suw tasqınlarına meyil bolǵan ónimdarlı allyuvial topıraq penen támiyinlengen. [[Hinduiylik]] dinindegi muqaddes dárya - Jamna - Deli arqalı agatuǵın birden-bir iri dárya. Gaziabadtı Deli qalasınıń shıǵıs bóliminen Hindon dáryası ajıratıp turadi. Deli taw dizbegi qublada Aravalli taw dizbeginen baslanıp, qalanıń batıs, arqa-shıǵıs hám arqa-batıs bólimlerin qorshap turadı. Onıń biyikligi 318 m (1,043 ft) ge jetedi hám aymaqtıń ústin belgisi esaplanadı<ref name="gisridge">{{Web deregi | url = https://www.fig.net/resources/proceedings/fig_proceedings/fig_2002/Ts3-9/TS3_9_mohan.pdf| bet = GIS-Based Spatial Information Integration, Modeling and Digital Mapping: A New Blend of Tool for Geospatial Environmental Health Analysis for Delhi Ridge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151222151705/https://www.fig.net/resources/proceedings/fig_proceedings/fig_2002/Ts3-9/TS3_9_mohan.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 22-dekabr | avtor = Mohan| at = Madan| sáne = April 2002 | jumıs = Spatial Information for Health Monitoring and Population Management| baspaxana = FIG XXII International Congress| qaralǵan sáne = 2007-jıl 3-fevral }}</ref>. Yamuna dáryası tárepinen payda bolǵan batpaqlı jerlerden tısqarı, Deli 500 den aslam háwizlerdi saqlawda dawam etpekte (batpaqlı jerler < 5 ga (540 000 kvadrat fut)), bul óz gezeginde bir qansha qus túrlerin qollap-quwatlaydı<ref name=":02">{{cite journal|last1=Rawal|first1=Prakhar|last2=Kittur|first2=Swati|last3=Chatakonda|first3=Murali Krishna|last4=Sundar|first4=K S Gopi|title=Winter bird abundance, species richness and functional guild composition at Delhi's ponds: does time of day and wetland extent matter?|journal=Journal of Urban Ecology|date=22 January 2021|volume=7|issue=1|article-number=juab001|doi=10.1093/jue/juab001|doi-access=free}}</ref>. Deli háwizleri, shıǵındılardı taslaw hám betonlastırıw sebepli ekologiyalıq jaǵdaydıń jamanlasıwına qaramastan, dúnyanıń qálegen jerinde háwizlerden paydalanıp atırǵan quslardıń eń kóp sanın qollap-quwatlaydı<ref name=":12">{{cite journal|last1=Rawal|first1=Prakhar|last2=Kittur|first2=Swati|last3=Chatakonda|first3=Murali Krishna|last4=Sundar|first4=K.S. Gopi|title=Capital ponds: Site-level habitat heterogeneity and management interventions at ponds regulate high landscape-scale bird diversity across a mega-city|journal=Biological Conservation|date=August 2021|volume=260|article-number=109215|doi=10.1016/j.biocon.2021.109215|bibcode=2021BCons.26009215R}}</ref>. Deli qalasındaǵı ámeldegi siyasat batpaqlı jerlerdiń aylanıwına tosqınlıq etedi hám qala háwizleriniń quslar ushın bahasız baspanaǵa aylanıwına alıp keldi. Milliy paytaxt aymaǵı Deli 1,483 km² maydandı iyeleydi, sonnan 783 km² (302 mi² ) awıllıq hám 700 km² (270 mi² ) qalalıq dep belgilengen. Sonlıqtan, ol mámlekettegi maydanı boyınsha en úlken qala bolıp esaplanadı. Onıń uzınlıǵı 51,9 km hám keńligi 48,48 km. Deli [[Hindstan]]nıń IV seysmikalıq zonasına kirgizilgen bolıp, onıń iri jer silkiniwlerge shıdamlı emesligin kórsetedi<ref name="hazardprofile">{{Web deregi | url = https://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf| bet = Hazard profiles of Indian districts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060519100611/https://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 19-may | jumıs = National Capacity Building Project in Disaster Management| baspaxana = [[UNDP]]| qaralǵan sáne = 2006-jıl 23-avgust }}</ref>. === Hawa-rayı === Deli qurǵaq qısqı ıǵallı subtropikalıq klimat (Kóppen Cwa), ıssı yarım qurǵaq klimat (Kóppen BSh) penen tıǵız baylanısqan. Jıllı máwsim 21-marttan 15-iyunǵa shekem dawam etip, ortasha sutkalıq joqarı temperatura 39°C dan joqarı boladı. Jıldıń eń ıssı kúni ádette may ayınıń aqırında bolıp, ortasha joqarı temperaturası 42 °C (81 °F<ref name="weatherspark2">{{Web deregi | url = https://weatherspark.com/averages/33934/New-Delhi-India| bet = Average weather for New Delhi, India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130816202008/https://weatherspark.com/averages/33934/New-Delhi-India| arxivsáne = 2013-jıl 16-avgust | baspaxana = Weatherspark.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-iyul | url-status = live}}</ref>) hám tómen temperaturası 27 °C (81 °F) boladı. Jıldıń eń suwiq kúni ádette yanvarda bolip, ortasha tómen temperaturası 6,9 °C (44,4 °F) hám joqarı temperaturası 19,3 °C (66,7 °F) boladı<ref name="weatherspark">{{Web deregi | url = https://weatherspark.com/averages/33934/New-Delhi-India| bet = Average weather for New Delhi, India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130816202008/https://weatherspark.com/averages/33934/New-Delhi-India| arxivsáne = 2013-jıl 16-avgust | baspaxana = Weatherspark.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-iyul }}</ref>. Mart ayınıń baslarında samaldıń baǵıtı arqa-batıstan qubla-batısqa ózgeredi. Aprelden oktyabrge shekem hawa-rayı ıssı boladı. Musson iyun ayınıń aqırında, ıǵallıqtıń artıwı menen keledi<ref name="Fog">{{cite news|url=https://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm|title=Fog continues to disrupt flights, trains|date=7 January 2005|location=Chennai|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060304160457/https://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm|work=[[The Hindu]]|archive-date=4 March 2006}}</ref>. Qısqa, jumsaq qıstıń baslanıwı noyabr ayınıń aqırına tuwrı keledi, qıstıń eń joqarı dárejesi yanvar ayına tuwrı keledi hám kóbinese kúshli duman payda boladı<ref>{{cite news|last1=Agarwal|first1=Priyangi|date=20 August 2023|title=4 months left, Delhi crosses annual rain quota|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/4-mths-left-city-crosses-annual-rain-quota/articleshow/102865895.cms|newspaper=The Times of India|access-date=10 December 2023|archive-date=10 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210042216/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/4-mths-left-city-crosses-annual-rain-quota/articleshow/102865895.cms|url-status=live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın ==   [[Kategoriya:Hindstan Jáhán miyrasınıń dáslepki dizimi]] [[Kategoriya:Hindstannıń awqamlas aymaqları]] [[Kategoriya:Hindstannıń shtatları hám awqam aymaqları.]] [[Kategoriya:Aziyadaǵı paytaxtlar]] [[Kategoriya:Deli]] [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Arqa Hindstan]] mrgns7jp6meyu0rjipf5dmypxwz4tjl 0 35780 266232 230424 2026-08-18T00:06:00Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266232 wikitext text/x-wiki '''Qala''' — úlken kólemdegi adam jasaytuģın mákan. "Qala" ataması pútkil dúnyada hár túrli mániske iye bolıp, ayırım jerlerde elatlı punktler júdá kishi bolıwı múmkin. Hátte, atama úlkenirek elatlı punktler menen sheklengen jerlerde de, olardıń ólshemleri ushın tómengi shegaranıń ulıwma kelisilgen anıqlaması joq<ref name="Goodall">{{cite book|last=Goodall|first=B.|year=1987|title=The Penguin Dictionary of Human Geography|url=https://archive.org/details/penguindictionar0000good|location=London|publisher=Penguin}}</ref><ref>{{cite book|editor-last1=Kuper|editor-first1=A.|editor-last2=Kuper|editor-first2=J.|year=1996|title=The Social Science Encyclopedia|url=https://archive.org/details/socialscienceenc0000unse_d3m4|edition=2nd|location=London|publisher=Routledge}}</ref>. Tar mániste, qala aǵzaları tiykarınan awıl xojalıǵına baylanıslı bolmaǵan wazıypalar menen shuǵıllanatuǵın hákimshilik belgilengen shegaralarǵa iye turaqlı hám tıǵız xalıq jasaytuǵın jer sıpatında anıqlanıwı múmkin<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|page=99}}</ref>. Qalalar, ádette, turaq jay, transport, sanitariyalıq xojalıq, kommunal xojalıq, jerden paydalanıw, tovarlar islep shıǵarıw hám baylanıs boyınsha keń kólemli sistemalarǵa iye. Olardıń tıǵızlıǵı adamlar, mámleketlik shólkemler hám isbilermenler arasındaǵı óz-ara baylanıslardı jeńillestiredi, ayırım waqıtları processtegi hár qıylı táreplerge payda keltiredi. Máselen, tovarlar hám xızmetlerdi bólistiriwdiń nátiyjeliligin arttıradı. Táriyxıy jaqtan qala turǵınları ulıwma insaniyattıń az bólegin quraǵan, biraq eki ásirlik misli kórilmegen hám jedel urbanizaciyadan keyin házirgi waqıtta dúnya xalqınıń yarımınan kóbi qalalarda jasaydı. Bul bolsa global turaqlılıq ushın tereń aqıbetlerge alıp keldi<ref>{{Cite journal|url=https://ourworldindata.org/urbanization|title=Urbanization|journal=Our World in Data|date=13 June 2018|access-date=14 February 2021|last1=Ritchie|first1=Hannah|author1-link=Hannah Ritchie|last2=Roser|first2=Max|author2-link=Max Roser|archive-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029185610/https://ourworldindata.org/urbanization|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last1=James|first1=Paul|url=https://www.academia.edu/9294719|title=Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability|last2=with Magee|first2=Liam|last3=Scerri|first3=Andy|last4=Steger|first4=Manfred B.|publisher=Routledge|year=2015|location=London|isbn=978-1-315-76574-7|author-link=Paul James (academic)|access-date=20 December 2017|archive-date=1 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301210732/https://www.academia.edu/9294719|url-status=live}}</ref>. Házirgi qalalar ádette úlken metropolitan aymaqlar hám qalalıq rayonlardıń tiykarın quraydı - jumıs penen támiyinlew, kewil ashar hám bilimlendiriw ushın qala oraylarına baratuǵın kóplegen jolawshılardı jaratadı. Biraq, globallasıw kúsheyip baratırǵan dúnyada barlıq qalalar usı regionlardan tısqarıda da hár qıylı dárejede globallıq baylanısqa iye. Bul tásirdiń artıwı qalalardıń turaqlı rawajlanıw, [[klimat]] ózgeriwi hám global salamatlıq sıyaqlı global máselelerge de úlken tásir kórsetetuǵının ańlatadı. Xalıqaralıq jámiyetshilik global mashqalalarǵa usı tiykarǵı tásirler sebepli, Turaqlı rawajlanıwdıń 11-maqseti arqalı turaqlı qalalarǵa investiciya kirgiziwge ayrıqsha áhmiet qaratqan. Transportlardıń nátiyjeliligi hám jerdiń az paydalanılıwı sebepli tıǵız jaylasqan qalalarda xalıq az jaylasqan aymaqlarǵa qaraǵanda bir adamǵa tuwra keletuǵın ekologiyalıq orın az bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://news.un.org/en/story/2019/09/1046662| bet = Cities: a 'cause of and solution to' climate change| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210304125023/https://news.un.org/en/story/2019/09/1046662| arxivsáne = 2021-jıl 4-mart | sáne = 2019-jıl 18-sentyabr | baspaxana = UN News| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart }}</ref>. Sonıń ushın ıqsham qalalar kóbinese klimat ózgeriwi menen gúresiwdegi áhmietli element sıpatında atap ótiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2011/jun/30/sustainable-cities-urban-planning| bet = Sustainable cities must be compact and high-density| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309124623/https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2011/jun/30/sustainable-cities-urban-planning| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | sáne = 2011-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart | jumıs = The Guardian| url-status = live}}</ref>. Biraq, bul koncentraciya qala ıssılıq atawların payda etiw, pataslanıwdı jámlew, suw támiynatı hám basqa resurslardı stresske salıw sıyaqlı ayırım áhmiyetli zıyanlı tásirlerge de iye bolıwı múmkin. == Mánisi == === Qala posyolkaları === Qala aymaǵı (qala yamasa posyolka) ushın xalıq sanınıń keń tarqalǵan anıqlamaları 1500 den 50 000 adamǵa shekem, [[AQSh|AQShtıń]] kópshilik shtatları bolsa 1500 den 5000 adamǵa shekem bolıwı kerek<ref>"[https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2015/notes/notes06.pdf Table 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811011352/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2015/notes/notes06.pdf|date=11 August 2017}}" in [[United Nations Demographic Yearbook]] ([https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2015.htm 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708191849/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2015.htm|date=8 July 2018}}), the 1988 version of which is quoted in Carter (1995), pp. 10–12.</ref><ref name="Hugo">Hugo, Graeme; Champion, Anthony; Lattes, Alfredo. "[https://www.jstor.org/stable/3115228 Toward a New Conceptualization of Settlements for Demography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729082041/https://www.jstor.org/stable/3115228|date=29 July 2020}}", ''Population and Development Review'' 29(2), June 2003.</ref>. Ayırım yurisdikciyalar bunday kriteriyalardı belgilemeydi<ref>{{Web deregi | url = http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx| bet = How NC Municipalities Work – North Carolina League of Municipalities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx| arxivsáne = 2010-jıl 16-may | jumıs = nclm.org}}</ref>. Milliy sanaqlarda xalıqtı qala sıpatında klassifikaciyalaw ushın xalıq, xalıqtıń tıǵızlıǵı, turaq jaylar sanı, ekonomikalıq funkciya hám infrastruktura sıyaqlı faktorlardan paydalanıladı<ref name="reg">{{Web deregi | url = http://data.oecd.org/popregion/urban-population-by-city-size.htm| bet = Population by region – Urban population by city size – OECD Data| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190603220158/https://data.oecd.org/popregion/urban-population-by-city-size.htm| arxivsáne = 2019-jıl 3-iyun | jumıs = theOECD| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-iyun }}</ref>. === Qala === [[Fayl:Sheth_Motisha_Tonk_01.jpg|nobaý|Palitana - Hindstannıń Gujarat shtatındaģı diniy áhmiyetke iye qala<ref>Moholy-Nagy (1968), p. 45.</ref>]] Qala basqa adam jasaytuǵın mákan jaylardan salıstırmalı úlken kólemi menen, sonday-aq, oraylıq hákimiyat tárepinen beriliwi múmkin bolǵan wazıypaları hám ayrıqsha simvollıq statusı menen ajıralıp turıwı múmkin. Atama, sonday-aq, qalanıń fizikalıq kósheleri hám imaratlarına yamasa ol jerde jasaytuǵın adamlardıń jıynaǵına da tiyisli bolıwı múmkin. Ulıwma mániste awıllıq emes, al qalalıq aymaqlardı ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="OED">"city, n.", ''Oxford English Dictionary'', June 2014.</ref><ref name="KAL">Lynch, Kevin A., "What Is the Form of a City, and How Is It Made?"; in Marzluff et al. (2008), p. 678. "The city may be looked on as a story, a pattern of relations between human groups, a production and distribution space, a field of physical force, a set of linked decisions, or an arena of conflict. Values are embedded in these metaphors: historic continuity, stable equilibrium, productive efficiency, capable decision and management, maximum interaction, or the progress of political struggle. Certain actors become the decisive elements of transformation in each view: political leaders, families and ethnic groups, major investors, the technicians of transport, the decision elite, the revolutionary classes."</ref>. "Funkcional anıqlama" boyınsha, qala tek kólemi menen emes, al úlken siyasiy quramdaǵı ornı menen de ajıralıp turadı. Qalalar óziniń átirapındaǵı úlken aymaqlar ushın hákimshilik, sawda, diniy hám mádeniy xablar bolıp xızmet etedi<ref name="Smith">Smith, "[http://www.public.asu.edu/~mesmith9/1-CompleteSet/MES-02-EarlyCities.pdf Earliest Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100629224053/http://www.public.asu.edu/~mesmith9/1-CompleteSet/MES-02-EarlyCities.pdf|date=29 June 2010}}", in Gmelch & Zenner (2002).</ref><ref>Marshall (1989), pp. 14–15.</ref>. Qalada mádeniy hár túrlilik bolganı ushın sawatlı elitanıń bolıwı kóbinese qalalar menen baylanıslı boladı<ref>Prokopovych, M. (13 May 2015). Literary and artistic metropolises. EGO. Retrieved 5 March 2023, from http://ieg-ego.eu/en/threads/crossroads/courts-and-cities/markian-prokopovych-rosemary-h-sweet-literary-and-artistic-metropolises</ref><ref>Kaplan et al. (2004), pp. 23–24.</ref>. Ápiwayı qalada mámleketlik xızmetkerlerdi qollap-quwatlaw ushın professional basqarıwshılar, tártip-qaǵıydalar hám salıq salıwdıń bazı bir túri (azıq-awqat hám basqa zárúr zatlar yamasa olar ushın sawda qılıw quralları) boladı.(Bunday shólkemlestiriw qáwim yamasa awıldaǵı ulıwma maqsetlerge qońsılar arasındaǵı rásmiy emes kelisimler yamasa basshınıń basshılıǵı arqalı erisiletuǵın ádettegi gorizontal qatnasıqlarǵa qarama-qarsı). Húkimetler miyrasxorlıq, din, áskeriy kúsh, kanallar qurıw, azıq-awqat bólistiriw, jerge iyelik etiw, awıl xojalıǵı, sawda, óndiris, qarjı sıyaqlı miynet sistemalarına yamasa olardıń kombinaciyasına tiykarlanıwı múmkin. Qalalarda jasaytuǵın jámiyetler kóbinese civilizaciya dep ataladı. == Etimologiyası == Qala sózi áyyemgi [[francuz tili]]nen alınǵan: cité, ózi [[latın tili]]nen alınǵan: civitas, yaǵnıy "puqaralıq" yamasa "mámleket" degen mánisti bildiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/city| bet = CITY definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary| sáne = 2025-jıl 10-noyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr | jumıs = www.collinsdictionary.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ldoceonline.com/dictionary/city| bet = city {{!}} meaning of city in Longman Dictionary of Contemporary English {{!}} LDOCE| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231030200517/https://www.ldoceonline.com/dictionary/city| arxivsáne = 2023-jıl 30-oktyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr | jumıs = www.ldoceonline.com}}</ref>. Tiyisli (múmkin) [[civilizaciya]] latınsha civitas túbirinen alınǵan bolıp, dáslep "puqaralıq" yamasa "jámáát aǵzası" degen mánisti ańlatadı hám aqır-aqıbetinde urbslar menen sáykes keledi. Yaǵnıy fizikalıq mániste "qala" degen mánisti bildiredi<ref name="OED2">"city, n.", ''Oxford English Dictionary'', June 2014.</ref>. [[Rim]]niń «civitas»ı greklerdiń «polis»ı menen tıǵız baylanıslı bolıp, «metropolis» sıyaqlı inglis sózlerinde ushırasatuǵın jáne bir ulıwma túbir esaplanadı<ref>{{cite journal|last=Jianping|first=Yi|title="Civilization" and "State": An Etymological Perspective|journal=Social Sciences in China|volume=33|issue=2|date=2012|issn=0252-9203|doi=10.1080/02529203.2012.677292|pages=181–197}}</ref>. Toponimikalıq terminologiyada ayırım qala hám posyolkalardıń atları astionimler dep ataladı (áyyemgi [[grek tili]]nde √στυ "qala yamasa qalasha" hám √νομα "at"){{Sfn|Room|1996|p=13}}. == Geografiyası == Qalalar geografiyası qalalar menen de, olardıń ishki dúzilisi menen de shuǵıllanadı<ref>Carter (1995), pp. 5–7. "[...] the two main themes of study introduced at the outset: the town as a distributed feature and the town as a feature with internal structure, or in other words, the town in area and the town as area."</ref>. Qalalar Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń 3% ke jaqın bólegin iyeleydi<ref>Bataille, L., "From passive to energy generating assets", [https://web.archive.org/web/20220212003528/https://issuu.com/energyinbuildingsindustry/docs/eibi_october_2021 ''Energy in Buildings & Industry'', October 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220212003528/https://issuu.com/energyinbuildingsindustry/docs/eibi_october_2021|date=12 February 2022}}, p. 34. Retrieved 12 February 2022</ref>. === Ornı === [[Fayl:Allegheny_Monongahela_Ohio.jpg|nobaý|Pittsburg qalasınıń orayında, Ogayo dáryasına quyılatuģın Monongahela hám Allegheny dáryalarınıń qosılıwında.]] Táriyxta qalalardıń jaylasıwı tábiyiy, texnologiyalıq, ekonomikalıq hám áskeriy sharayatlarga qarap hár qıylı bolǵan. Suwdan paydalanıw qalalardıń jaylasıwı hám ósiwinde burınnan tiykarǵı faktor bolıp kelgen. XIX ásirde temir jol transportınıń payda bolıwı sebepli júzege kelgen ayrıqsha jaǵdaylarǵa qaramastan, házirgi waqıtta dúnyadaǵı qala xalqınıń kópshiligi teńiz boyı yaki dárya boyında jasaydı<ref>Marshall (1989), pp. 11–14.</ref>. Qala rayonları, ádette, ózleri azıq-awqat ónimlerin islep shıǵara almaydı. Ssonıń ushın olardı qollap-quwatlaytuǵın ishki aymaqlar menen qanday da bir qatnasıqlardı rawajlandırıwı kerek<ref name="Kaplan155">Kaplan et al. (2004), pp. 155–156.</ref>. Uzaq aralıqtaǵı sawdada áhmiyetli rol oynaytuǵın kánshilik qalaları sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylarda ǵana qalalar olardı azıqlandıratuǵın awıldan ajıratılǵan<ref name="Marshall">Marshall (1989), p. 15. "The mutual interdependence of town and country has one consequence so obvious that it is easily overlooked: at the global scale, cities are generally confined to areas capable of supporting a permanent agricultural population. Moreover, within any area possessing a broadly uniform level of agricultural productivity, there is a rough but definite association between the density of the rural population and the average spacing of cities above any chosen minimum size."</ref>. Solay etip, ónimdarlıq aymaq ishindegi oraylasıw ornalasıwǵa tásir etedi, sebebi teoriyada ekonomikalıq kúshler optimal óz-ara erisiw múmkin bolǵan jerlerde bazar orınların jaratıwdı qollap-quwatlaydı<ref name="Latham2">{{harvnb|Latham|McCormack|McNamara|McNeill|2009|p=18}}: "From the simplest forms of exchange, when peasant farmers literally brought their produce from the fields into the densest point of interaction—giving us market towns—the significance of central places to surrounding territories began to be asserted. As cities grew in complexity, the major civic institutions, from seats of government to religious buildings, would also come to dominate these points of convergence. Large central squares or open spaces reflected the importance of collective gatherings in city life, such as Tiananmen Square in Beijing, the Zócalo in Mexico City, the Piazza Navonae in Rome and Trafalgar Square in London."</ref>. === Orayı === [[Fayl:Helsinginkeskustailmakuva_04.JPG|nobaý|Kluuvi - Finlyandiyanıń Xelsinki qalasındaǵı qala orayı.]] Qalalardıń basım kópshiliginde ayrıqsha ekonomikalıq, siyasıy hám diniy áhmiyetke iye imaratlar jaylasqan oraylıq maydan bar. Arxeologlar bul aymaqtı grek tilinde temenos yamasa qorǵan dep ataydı<ref>Kaplan et al. (2004), pp. 34–35. "In the center of the city, an elite compound or temenos was situated. Study of the very earliest cities show this compound to be largely composed of a temple and supporting structures. The temple rose some 40 feet above the ground and would have presented a formidable profile to those far away. The temple contained the priestly class, scribes, and record keepers, as well as granaries, schools, crafts—almost all non-agricultural aspects of society."</ref>. Bul orınlar táriyxıy jaqtan qalanıń oraylıǵın hám áhmiyetin onıń keń tásir sheńberinde sáwlelendiredi hám kúsheytedi<ref name="Latham">{{harvnb|Latham|McCormack|McNamara|McNeill|2009|p=18}}: "From the simplest forms of exchange, when peasant farmers literally brought their produce from the fields into the densest point of interaction—giving us market towns—the significance of central places to surrounding territories began to be asserted. As cities grew in complexity, the major civic institutions, from seats of government to religious buildings, would also come to dominate these points of convergence. Large central squares or open spaces reflected the importance of collective gatherings in city life, such as Tiananmen Square in Beijing, the Zócalo in Mexico City, the Piazza Navonae in Rome and Trafalgar Square in London."</ref>. Búgingi kúnde qalalarda qala orayı yamasa qala orayı, geyde oraylıq isbilermenlik rayonı bar. === Jámiyetlik orın === [[Fayl:Trafalgar_Square,_London_2_-_Jun_2009.jpg|nobaý|Trafalgar maydanı, London orayındaǵı jámiyetlik ushırasıw ornı. ]] Qalalarda, ádette, hár kim barıwı múmkin bolǵan jámiyetlik orınlar boladı. Olarǵa jeke menshik múlktiń jámiyet ushın ashıq jerleri, sonday-aq jámiyet múlki hám ulıwma múlk sıyaqlı jámiyetlik jer formaları kiredi. Batıs filosofiyası grek agora dáwirinen baslap fizikalıq jámiyetlik keńislikti simvolikalıq jámiyetlik tarawdıń substrati sıpatında qarap keledi{{sfn|Latham|McCormack|McNamara|McNeill|2009|pp=177–179}}<ref>{{Cite journal|last=Mitchell|first=Don|year=1995|title=The End of Public Space?People's Park, Definitions of the Public, and Democracy|url=https://www.academia.edu/download/33133088/the-end-of-public-space-mitchell.pdf|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=85|issue=1|pages=108–133|doi=10.1111/j.1467-8306.1995.tb01797.xa|doi-broken-date=6 July 2025}}{{Dead link|date=November 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. Jámiyetlik kórkem-óner jámiyetlik orınlardı bezeydi (yaki disfiguralaydı). Qalalar ishindegi parkler hám basqa tábiyiy orınlar turǵınshılarǵa qurılıs ortalıǵınıń qattılıǵı hám turaqlılıǵınan jeńillik beredi. Qalalardıń jasıl aymaqları jámiyetlik mákannıń jáne bir komponenti bolıp, ásirese, ıssı klimatlı qalalarda qalalardıń ıssılıq atawı effektin jumsartıw paydasın beredi. Bul mákanlar uglerod balansınıń buzılıwı, jasaw orınlarınıń ekstremal joǵalıwı, elektr energiyası hám suwdıń jumsalıwı, insan salamatlıǵı ushın qáwiplerdiń aldın aladı<ref>{{Cite journal|last1=Li|first1=Xiaoma|last2=Zhou|first2=Weiqi|date=2019-05-01|title=Optimizing urban greenspace spatial pattern to mitigate urban heat island effects: Extending understanding from local to the city scale|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866718306411|journal=Urban Forestry & Urban Greening|volume=41|pages=255–263|doi=10.1016/j.ufug.2019.04.008|bibcode=2019UFUG...41..255L|s2cid=149962822|issn=1618-8667|url-access=subscription}}</ref>. == Táriyxı == Qalalardıń Chatal-Xuyuk sıyaqlı protoshahar mákan jaylarınan payda bolıwı erte urbanizaciyanıń hár qıylı tájiriybelerin kórsetiwshi sızıqlı emes rawajlanıw bolıp esaplanadı<ref>{{Cite journal|last=Mazzucato|first=Camilla|date=2019-05-09|title=Socio-Material Archaeological Networks at Çatalhöyük a Community Detection Approach|journal=Frontiers in Digital Humanities|volume=6|article-number=8|doi=10.3389/fdigh.2019.00008|issn=2297-2668|doi-access=free}}</ref>. Iyerix, Aleppo, Bibl, Fayyum, Yerevan, Afina, Matera, Damashq hám Argos qalaları eń uzaq waqıt úzliksiz jasawǵa dawager qalalar qatarına kiredi'''<ref>{{Web deregi | url = https://www.educationworld.in/10-oldest-cities-in-the-world/| bet = 10 oldest cities in the world| sáne = 2019-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-oktyabr | author1 = Qureshi_Yasser| jumıs = EducationWorld}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://whc.unesco.org/en/list/| bet = UNESCO World Heritage Centre – World Heritage List| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-oktyabr | jumıs = UNESCO World Heritage Centre}}</ref>'''. Xalıqtıń tıǵızlıǵı, simvollıq funkciyası hám qala qurılısı menen xarakterlenetuǵın qalalar mıń jıllar dawamında jasap kelgen<ref>Nick Compton, "What is the oldest city in the world?", ''The Guardian'', 16 February 2015.</ref>. Ádettegi kózqarasta civilizaciya hám qala awıl xojalıǵınıń rawajlanıwı menen dawam etti, bul artıqsha azıq-awqat ónimlerin islep shıǵarıw hám sol arqalı sociallıq miynet bólistiriliwi (sociallıq stratifikaciya menen) hám sawdanı támiyinlew imkaniyatın berdi<ref>{{Harv|Bairoch|1988|pp=3–4}}</ref><ref>{{Harv|Pacione|2001|p=16}}</ref>. Dáslepki qalalarda dánxanalar, geyde ibadatxana bolǵan<ref>Kaplan et al. (2004), p. 26. "Early cities also reflected these preconditions in that they served as places where agricultural surpluses were stored and distributed. Cities functioned economically as centers of extraction and redistribution from countryside to granaries to the urban population. One of the main functions of this central authority was to extract, store, and redistribute the grain. It is no accident that granaries—storage areas for grain—were often found within the temples of early cities."</ref>. Azshılıqtıń kózqarası qalalar awıl xojalıǵısız, alternativ tirishilik quralları (balıq awlaw)<ref>{{cite book|first=Jennifer R.|last=Pournelle|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/257139948|chapter=KLM to Corona: A Bird's Eye View of Cultural Ecology and Early Mesopotamian Urbanization|title=Settlement and Society: Essays Dedicated to Robert McCormick Adams|editor=Elizabeth C. Stone|publisher=Cotsen Institute of Archaeology, UCLA, and Oriental Institute of the University of Chicago|date=2007-12-31|isbn=978-1-938770-97-5|doi=10.2307/j.ctvdjrqjp.8|pages=29–62}}</ref>, máwsimlik jámáát baspanaları sıpatında paydalanıw<ref name="Perlman">[[Fredy Perlman|Perlman, Fredy]], ''[[Against His-Story, Against Leviathan]]'', Detroit: Black & Red, 1983; p. 16.</ref>, qorǵanıw hám hújimshi áskeriy shólkemlestiriw<ref name="Mumfurd1961war">Mumford (1961), pp. 39–46. "As the physical means increased, this one-sided power mythology, sterile, indeed hostile to life, pushed its way into every corner of the urban scene and found, in the ''new'' institution of organized war, its completest expression. [...] Thus both the physical form and the institutional life of the city, from the very beginning to the urban implosion, were shaped in no small measure by the irrational and magical purposes of war. From this source sprang the elaborate system of fortifications, with walls, ramparts, towers, canals, ditches, that continued to characterize the chief historic cities, apart from certain special cases—as during the Pax Romana—down to the eighteenth century. [...] War brought concentration of social leadership and political power in the hands of a weapons-bearing minority, abetted by a priesthood exercising sacred powers and possessing secret but valuable scientific and magical knowledge."</ref><ref name="Ashworth1991p12">Ashworth (1991), pp. 12–13.</ref> ushın tiykar sıpatındaǵı bahası yamasa ózine tán ekonomikalıq funkciyası sebepli payda bolǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı<ref name="Jacobs 1969 23">{{Harv|Jacobs|1969|p=23}}</ref><ref>{{cite journal|last=Taylor|first=Peter J.|author-link=Peter J. Taylor|title=Extraordinary Cities: Early 'City-ness' and the Origins of Agriculture and States|journal=International Journal of Urban and Regional Research|volume=36|issue=3|date=2012|issn=0309-1317|doi=10.1111/j.1468-2427.2011.01101.x|pages=415–447|hdl=10.1111/j.1468-2427.2011.01101.x|hdl-access=free}}; see also GaWC Research Bulletins [https://web.archive.org/web/20171111172356/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb359.html 359] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111172356/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb359.html|date=11 November 2017}} and [https://web.archive.org/web/20171113190604/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb360.html 360] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113190604/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb360.html|date=13 November 2017}}.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Smith|first1=Michael E.|last2=Ur|first2=Jason|last3=Feinman|first3=Gary M.|year=2014|title=Jane Jacobs' 'Cities First' Model and Archaeological Reality|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2427.12138|url-status=live|journal=International Journal of Urban and Regional Research|volume=38|issue=4|pages=1525–1535|doi=10.1111/1468-2427.12138|s2cid=143207540|issn=0309-1317|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003174652/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/13364827/Smith%20etal%202014%20IJURR.pdf?sequence=1|archive-date=2017-10-03|url-access=subscription}}</ref>. Qalalar aymaq ústinen siyasiy hákimiyattı ornatıwda áhmiyetli rol oynaǵan. [[Aleksandr Makedonskiy]] sıyaqlı áyyemgi basshılar olarǵa tiykar salǵan hám jigerlilik penen jaratqan<ref>McQuillan (1937/1987), §1.03. "The ancients fostered the spread of urban culture; their efforts were constant to bring their people within the complete influence of municipal life. The desire to create cities was the most striking characteristic of the people of antiquity, and ancient rulers and statesmen vied with one another in satisfying that desire."</ref>. == Galereya == <gallery> Fayl:Oldest_arch_4.JPG|nobaý|B.e.sh. úshinshi mıń jıllıqta gúllep-jasnaǵan áyyemgi Shumer qalası Urdıń arkasın házirgi Iraktaǵı Tell-al-Muqayyarda kóriw múmkin. Fayl:Mohenjo-daro.jpg|nobaý|Mohenjo-Daro - Pakistandaǵı Hind alabı civilizaciyasınıń qalası, ol altı hám onnan artıq márte qayta qurılǵan, standart ólshemdegi gerbishlerden paydalanılǵan hám bir túrdegi reshyotkaǵa ámel etken - b.e.sh. úshinshi mıń jıllıqta. Fayl:Teotihuacán_2012-09-28_00-07-11.jpg|nobaý|Bir waqıtları Teotihuacan qalasınıń orayı bolǵan Quyash piramidası, Ay piramidası hám qala kósheleri sistemasınıń tiykarı bolıp xızmet etetuǵın processiya qıyabanı kórsetilgen. </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Qalalar]] [[Kategoriya:Qala geografiyası]] 0edzapu9nbqbc70hizd2z7sij49z7zi 0 35781 266101 215698 2026-08-17T19:18:16Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266101 wikitext text/x-wiki '''Selva''' — jabıq hám úzliksiz terek qaplamı, ıǵallıqqa baylanıslı ósimlikler, epifit hám lianalardıń barlıǵı hám jabayı órtlerdiń joqlıǵı menen ajıralıp turatuǵın toǵaylar jawınlı [[toǵaylar]]. Ádette, jawınlı toǵaylardı tropikalıq jawınlı toǵaylar hám ortasha jawınlı toǵaylar sıpatında ajıratıw múmkin, biraq basqa túrleri de táriyiplengen. Barlıq biotikalıq túrlerdiń 40% den 75% ge shekemgi bólegi jawınlı toǵaylarda jergilikli dep esaplanadı<ref name="Variables">{{Web deregi | url = http://www.rainforests.net/variables.htm| bet = Rainforests.net – Variables and Math| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081205135329/http://www.rainforests.net/variables.htm| arxivsáne = 2008-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-yanvar | url-status = dead}}</ref>. Tropikalıq toǵaylarda elege shekem tabılmaǵan millionlap túrdegi ósimlikler, jánlikler hám mikroorganizmler bolıwı múmkin. Tropikalıq toǵaylar "Jer júziniń gáwharları" hám "dúnyadaǵı en úlken dárixana" dep atalǵan, sebebi bul jerde tábiyiy dári-dármaqlardıń tórtten bir bóleginen aslamı tabılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.animalcorner.co.uk/rainforests/rainforests.html| bet = Rainforests at Animal Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120708045901/http://www.animalcorner.co.uk/rainforests/rainforests.html| arxivsáne = 2012-jıl 8-iyul | sáne = 2004-jıl 1-yanvar | baspaxana = Animalcorner.co.uk| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-avgust | url-status = dead}}</ref>. [[Toǵaylar]], sonday-aq, endemik toǵay túrleri toǵaylardıń kesiliwi, jasaw orınlarınıń joq bolıwı hám atmosferanıń pataslanıwı sebepli tez joq bolıp ketpekte<ref>{{Web deregi | url = http://rainforests.mongabay.com/0908.htm| bet = Impact of Deforestation – Extinction| baspaxana = Rainforests.mongabay.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-avgust }}</ref>. == Anıqlama == Jawınlı toǵaylar jabıq hám úzliksiz terek qaplamı, joqarı ıǵallılıq, ıǵallıqqa baylanıslı ósimliklerdiń barlıǵı, japıraqlardıń ıǵallı qatlamı, epifit hám lianalardıń barlıǵı hám jabayı órtlerdiń joqlıǵı menen ajıralıp turadı. Jawınlı toǵaylardıń eń úlken maydanları tropikalıq yamasa ortasha jawınlı toǵaylar bolıp tabıladı, biraq basqa ósimlikler associaciyaları, sonıń ishinde, subtropikalıq jawınlı toǵaylar, litoral jawınlı toǵaylar, bultlı toǵaylar, júzim toǵayları hám hátte qurǵaq jawınlı toǵaylar táriyiplengen<ref name="WTMA">{{Web deregi | url = https://www.wettropics.gov.au/rainforest| bet = Rainforests| baspaxana = Wet Tropics Management Authority| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref><ref name="Qld.">{{Web deregi | url = https://www.qld.gov.au/environment/plants-animals/habitats/rainforests| bet = Rainforests| baspaxana = The State of Queensland| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref><ref name="OEH">{{Web deregi | url = https://www.environment.nsw.gov.au/threatenedSpeciesApp/VegFormation.aspx?formationName=Rainforests| bet = Rainforests| baspaxana = New South Wales Government Office of Environment and heritage| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref><ref name="dpipwe">{{Web deregi | url = https://dpipwe.tas.gov.au/conservation/conservation-on-private-land/bush-information-management/identify-your-bush-type/bush-with-a-tree-layer-made-up-of-trees-that-are-not-eucalypts/dry-rainforest| bet = Dry Rainforest| baspaxana = Tasmanian Government Department of Primary Industries, Parks, Water and Environment| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref><ref name="NSW">{{Web deregi | url = https://www.environment.nsw.gov.au/resources/nature/EECinfoWesternSydneyDryRainforest.pdf| bet = Western Sydney Dry Rainforest| baspaxana = New South Wales Government Department of Planning, Industry and Environment| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul }}</ref>. === Tropikalıq toǵay === [[Fayl:Koppen-Geiger_Map_Af_present.svg|nobaý|Dúnya júzindegi tropikalıq toǵay klimat poyasları.]] Tropikalıq toǵaylar ıssı hám ıǵal [[klimat]] penen ajıralıp turadı, qurǵaq máwsim bolmaydı: ádette ekvatordan arqa hám qublada 10 gradus aralıqta ushırasadı. Jıldıń barlıq aylarında ortasha aylıq temperatura 18 °C (64 °F) den joqarı boladı<ref>Susan Woodward. [http://www.radford.edu/~swoodwar/CLASSES/GEOG235/biomes/rainforest/rainfrst.html Tropical broadleaf Evergreen Forest: The rainforest.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225054655/http://www.radford.edu/~swoodwar/CLASSES/GEOG235/biomes/rainforest/rainfrst.html|date=25 February 2008}} Retrieved on 14 March 2008.</ref>. Jıllıq ortasha jawın-shashın 168 cm (66 in) den az bolmaydı hám 1000 cm (390 in) den artıwı múmkin, biraq ádette 175 cm (69 in) hám 200 cm (79 in) arasında jatadı<ref name="Newman, Arnold 2002">Newman, Arnold. The Tropical Rainforest : A World Survey of Our Most Valuable Endangered Habitat : With a Blueprint for Its Survival. New York: Checkmark, 2002. Print.</ref>. Dúnyanıń kóplegen tropikalıq toǵayları intertropikalıq konvergenciya zonası dep te atalatuǵın musson oypatlıǵınıń jaylasıwı menen baylanıslı. Tropikalıq ıǵal togaylardıń keń kategoriyası Rak tropikleri hám Jadiy tropikleri arasındaǵı ekvatorial zonada jaylasqan. Tropikalıq toǵaylar [[Qubla-shıǵıs Aziya]]da (Myanmadan (Birma) [[Filippin]], [[Malayziya]], [[Indoneziya]], Papua-[[Jańa Gvineya]] hám [[Shri-Lanka]]ǵa shekem; sonday-aq, [[Afrika]]nıń Saxara materiginde Kamerundan Kongoǵa shekem (Kongo toǵayı), [[Qubla Amerika]]da (máselen, [[Amazonka toǵayı]]), [[Oraylıq Amerika]]da (máselen, [[Kongo toǵayı]]) bar. Bosavas, YUkatan yarım atawınıń qublası-El-Peten-Belize-Kalakmul), [[Avstraliya]] hám [[Tınısh okeanı]] atawlarında (Gavayi sıyaqlı). Tropikalıq togaylar "Jerdiń ókpesi" dep atalǵan, biraq házirgi waqıtta jawınlı toǵaylar [[fotosintez]] arqalı atmosferaǵa az muǵdarda kislorod qosıwı belgili<ref>{{Cite journal|doi=10.1007/BF00890069|title=Deforestation and land use in the Brazilian Amazon|url=https://archive.org/details/sim_human-ecology-nl_1993-03_21_1/page/1|journal=Human Ecology|volume=21|pages=1–21|year=1993|last1=Moran|first1=Emilio F.|issue=1|bibcode=1993HumEc..21....1M}}</ref>. == Adamlardıń paydalanıwı == [[Fayl:Campo12Foto_2.JPG|oñğa|nobaý|Samolyottan túsirilgen Amazoniya toǵayınıń hawa kórinisi.]] Tropikalıq toǵaylar aǵash, sonday-aq, gósh hám teri sıyaqlı haywanat ónimlerin beredi. Jawınlı toǵaylar, sonday-aq, turizm orınları hám ekosistema xızmetleri sıpatında da áhmietke iye. Kóplegen azıq-awqatlar dáslep tropikalıq toǵaylardan kelgen hám elege shekem tiykarǵı toǵay bolǵan aymaqlardaǵı plantaciyalarda ósiriledi<ref>Myers, N. (1985). ''The primary source''. [[W. W. Norton & Company]], New York, pp. 189–193.</ref>. Sonday-aq, ósimliklerden alınǵan dári-dármaqlar kóbinese ıssılıqta, zamarrıq infekciyalarında, kúyiwde, asqazan-ishek mashqalalarında, awırıwda, dem alıw mashqalalarında hám jaralardı emlewde qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://jrscience.wcp.muohio.edu/fieldcourses03/PapersCostaRicaArticles/FinalPaper.TheMedicinalVa.html| bet = Final Paper: The Medicinal Value of the Rainforest May 15, 2003. Amanda Haidet May 2003| baspaxana = Jrscience.wcp.muohio.edu| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-avgust }}</ref>. Sonıń menen birge, jawınlı toǵaylar ádette jergilikli bolmaǵan xalıqlar tárepinen turaqlı túrde paydalanılmaydı, biraq awıl xojalıǵı maqsetlerinde paydalanıladı yamasa alıp taslanadı.  === Jergilikli xalıq === 2007-jıl 18-yanvarda FUNAI [[Braziliya]]da 67 túrli baylanısta bolmaǵan qáwimler bar ekenligin tastıyıqlaǵanı haqqında da xabar berdi. Bul qosımsha menen [[Braziliya]] házirgi waqıtta jańa Gvineya atawın eń kóp sanlı baylanısta bolmaǵan qáwimlerge iye mámleket sıpatında quwıp ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSN17285256| bet = Brazil sees traces of more isolated Amazon tribes| sáne = 2007-jıl 17-yanvar | baspaxana = Reuters.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-avgust }}</ref>. Jańa Gvineya atawındaǵı Irian Jaya yamasa Batıs Papua provinciyasında bir-biri menen baylanıspaǵan 44 qáwim toparı jasaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.survival-international.org/news.php?id=2191| bet = BBC: First contact with isolated tribes?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080206061137/http://survival-international.org/news.php?id=2191| arxivsáne = 2008-jıl 6-fevral | sáne = 2007-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-may | url-status = dead| jumıs = SurvivalInternational.org}}</ref>. Ásirese, Braziliyada toǵaylardıń kesiliwi sebepli qáwimler qáwip astında. [[Oraylıq Afrika]] jawınlı toǵayları ekvatorial jawınlı toǵaylarda jasaytuǵın ańshı-terimshi xalıqlardan biri Mbuti pigmeyleriniń úyi bolıp, olar qısqa boyı menen xarakterlenedi (ortasha bir yarım metrden tómen yamasa 59 dyuym). Olar 1962-jılı "Toǵay adamları" atlı Kolin Turnbull tárepinen izertlengen. [[Qubla-shıǵıs Aziya]]da jasaytuǵın pigmeyler basqalar qatarında "Negrito" dep ataladı. [[Malayziya]]nıń Saravak shtatı jawınlı togaylarında kóplegen qáwimler bar. Saravak - Borneo materiginiń bir bólegi bolıp, úlkenligi boyınsha dúnyada úshinshi orın tutadı. Saravaktaǵı basqa qáwimlerden bazıları: Kayan, [[Keniya]], Kejaman, Kelabit, Punan Bah, Tanjong, Sekapan hám Laxanlar. Olar birgelikte Dayaks yamasa Orangulu dep ataladı, yaǵnıy "ishkeridegi adamlar" degen mánisti bildiredi. Sarawaqtıń 1,5 million xalqının yarımı dayaklar. Antropologlar pikirinshe, dayaklardıń kópshiligi tiykarınan [[Qubla-shıǵıs Aziya|Qubla-shıǵıs Aziya]] materiginen kelgen. Olardıń mifologiyası bunı tastıyıqlaydı. == Derekler == {{Derekler}} [[Fayl:Revelstoke_from_Mount_Revelstoke.jpg|nobaý|Britaniya Kolumbiyası, Kanada, Revelstok tawı milliy parkindegi ortasha jawınlı toǵay kórinisi.]] ==Qosımsha oqıw ushın== * Butler, R. A. (2005) ''A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face''. Published online: [http://rainforests.mongabay.com Rainforests.mongabay.com] * Richards, P. W. (1996). ''The tropical rain forest''. 2nd ed. Cambridge University Press   * Whitmore, T. C. (1998) ''An introduction to tropical rain forests''. 2nd ed. Oxford University Press.  <nowiki/>[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-19-850147-1|<bdi>0-19-850147-1</bdi>]] [[Kategoriya:Toǵay ekologiyası]] [[Kategoriya:Jawın toǵaylar]] [[Kategoriya:Selva]] 9fmxodo3nmsya3u55hyvhs5ilnfx9fg 0 35922 266212 203136 2026-08-17T23:50:49Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266212 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Vasko da Gama | negizgi atı = Vasco da Gama | súwret = Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg | súwret túsindirmesi = Námálim avtor portreti, {{shama menen|1525}} | lawazım = [[Portugaliya Indiyası gubernatorları dizimi|Indiya vice-koroli]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1524-jıl 5-sentyabr | lawazımnan ketiw sánesi = 1524-jıl 24-dekabr | monarx = [[Portugaliya patshası Juan III|Juan III]] | aldınǵısı = Duarte de Menezes | keyingisi = Enrike de Menezes | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Sines]], Alenteju, [[Portugaliya korolligi]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Kochin]], [[Kochin korolligi]] | qaytıs bolıw sebebi = [[Bizgek]] | jerlengen ornı = [[Jeronimus monastiri]], Lissabon, Portugaliya | ómirlik joldası = Katarina de Atayde | balaları = Estevan da Gama, Portugaliya Indiyası gubernatorı; Krishtovan da Gama, Malakka kapitanı hám basqalar | ákesi = Estevan da Gama | anası = Izabel Sodre | kásibi = izertlewshi, [[Portugaliya Indiyası gubernatorları dizimi|Indiya vice-koroli]] | ataǵı = Vidigeyra grafı, Portugaliya admiralları dizimi — Arabiya, Parsı, Indiya hám pútkil Shıǵıs teńizleriniń admiralı | qolı = Vasco da Gama signature almirante.svg }} '''Vasco da Gama''' (/ˌvæsku də ˈɡɑːmə, -ɡæmə/ VAS-koo də GA(H)M-ə,<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref> ; {{Circa|1460}} – 1524) — [[Portugaliya]] teńizshisi, sayaxatshısı hám aqsúyegi. Onıń [[Evropa]] menen [[Hindstan]] arasında Jaqsı Úmit murını arqalı hám [[Hind okeanı]]n kesip ótip, [[Keniya]]nıń [[Malindi]] qalasınan Kozhikodege shekemgi birinshi tuwrı teńiz jolın ashıwı [[Evropa]]nıń [[Hindstan]]dı izertlewine hám onıń menen sawda qılıwına jol ashtı. Bul dúnya tariyxındaǵı áhmiyetli waqıya hám burılıs noqatı dep esaplanadı<ref>{{Cite journal|last=Domingues|first=Francisco Contente|date=2003|title=Vasco da Gama's Voyage: Myths and Realities in Maritime History|url=https://www.jstor.org/stable/41105193|journal=Portuguese Studies|volume=19|pages=1–8|issn=0267-5315}}</ref><ref name=":0">{{Cite encyclopedia|title=Vasco da Gama|url=https://www.britannica.com/biography/Vasco-da-Gama|access-date=2021-10-03|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref>. Da Gamanıń birinshi sayaxatı (1497-1499) [[Afrika]]nıń qubla shetin aylanıp ótetuģın okean jolı arqalı [[Evropa]] hám [[Aziya]]nı baylanıstırıwshı birinshi sayaxat edi. Biraq, ol Kaptı aylanıp ótken birinshi portugaliyalı teńizshi emes edi<ref name=":7">{{Cite book|last=McNabb|first=Alexander|title=Children of the Seven Sands|publisher=Motivate Media Group|year=2025|isbn=9781860635120|location=Dubai|pages=112}}</ref>. Bul jol portugaliyalılarǵa keskin tartıslı Jer Orta teńizi hám qáwipli Arabstan yarım atawı arqalı júzip ótiwden saqlanıw imkanın berdi. Portugaliyanıń teńiz izertlewindegi áhmiyetli dáwiri bolǵan bul sayaxat xalıqaralıq sawdanıń teńizge tiykarlanǵan basqıshınıń baslanıwı hám global imperializm dáwirin belgiledi<ref>{{cite book|first=Cliff|last=Nigel|title=Holy War: How Vasco da Gama's Epic Voyages Turned the Tide in a Centuries-Old Clash of Civilizations|url=https://archive.org/details/holywarhowvascod0000clif|publisher=Harper|year=2011|isbn=978-0-06-173512-7}}{{page needed|date=January 2016}}</ref>. Keyin ala portugallar [[Afrika|Afrikadan]] [[Aziya|Aziyaǵa]] baratuǵın jolda uzaq múddetli koloniyallıq imperiyasın dúzdi. Sırtqa hám artqa qaytıw sayaxatları dúzilgen eń uzın okean sayaxatların quraǵan<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, ''Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580'', p. 176</ref>. Teńizshiler bir neshe on jıllar dawamında [[Hindstan|Hindstanǵa]] jetip barıwǵa háreket etip, kemeler apatshılıǵı hám hújimleri nátiyjesinde mıńlaǵan adamlardıń ómiri hám onlaǵan kemelerdiń nabıt bolıwına sebepshi bolǵan. Da Gama 1498-jıl 20-mayda Kozhikode qalasına kelip túsedi. Hind dári-dármaq jollarına sózsiz kiriw burın [[Arqa Afrika|Arqa]] hám [[Batıs Afrika]] boylarında jaylasqan Portugaliya imperiyasınıń ekonomikasın rawajlandıradı. Dáslep [[Qubla-shıǵıs Aziya|Qubla-shıǵıs Aziyadan]] alınǵan tiykarǵı mazalı zatlar burısh hám dolchin edi. Biraq, tez arada sawdaǵa [[Evropa]] ushın jańa bolǵan basqa tovarlar kirgiziledi. [[Portugaliya]] bir neshe on jıllar dawamında bul tovarlardıń kommerciyalıq monopoliyasın saqlap qalǵan. Tek bir ásir ótkennen keyin basqa [[Evropa]] mámleketleri [[Portugaliya|Portugaliyanıń]] Keyp marshrutındaǵı monopoliyası hám teńiz ústemligine qarsı shıǵa aldı. [[Portugaliya|Portugaliyanıń]] "Hindstan Armadası"nıń birinshisi hám tórtinshisine da Da Gama basshılıq etken. Sońǵısı eń úlkeni bolıp, birinshisinen qaytqanınan úsh jıl ótkennen keyin Hindstanǵa ketken. Óz jetiskenlikleri ushın sıylıq sıpatında da Gama 1524-jılı [[Hindstan|Hindstannıń]] gubernatorı, vitse-korol ataǵı menen, 1519-jılı graf Vidigeyra ataǵı menen sıylıqlandı. Ol izertlewler táriyxında jetekshi shaxs bolıp qalıp, pútkil dúnyada onıń izleniwleri hám jetiskenliklerine húrmet kórsetilgen. [[Portugaliya|Portugaliyanıń]] milliy dástanı "Os Lusíadas" onıń húrmetine Luish de Kamoens tárepinen jazılǵan. == Ómiri == Vasco da Gama [[Portugaliya|Portugaliyanıń]] qubla-batısındaǵı Alentexo jaǵasındaǵı kem sandaǵı teńiz portlarınan biri bolǵan Sines qalasında tuwılǵan<ref>Jayne, 1910, p. 34.</ref>. [[Portugaliya]] táriyxshısı Teysheyra de Aragonıń jazıwınsha, ol Nossa Senora das Salas shirkewi janındaǵı úyde tuwılǵan<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 61–62.</ref>. Ayırım avtorlar onı 1460-jılı yáki shama menen tuwılǵan dep jazsa, basqaları 1469-jıldı tuwılǵan jılı dep kórsetedi<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 58.</ref>. [[Fayl:Sines06_edit1.jpg|nobaý|Portugaliyanıń Sines qalasındaǵı Vasko da Gamanıń bronza esteligi.]] Vasco da Gamanıń ákesiniń atası Olivencada tuwılǵan<ref name=":1">Subrahmanyam, 1997, p. 59.</ref>. Vaskonıń ákesi 1460-jılları Viseu gercogı Ferdinand shańaraǵınıń ricarı bolıp xızmet etken Esteva da Gama bolǵan<ref name="ames">{{cite book|title=The Globe Encompassed|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/n46 27]|isbn=978-0-13-193388-0|year=2008|publisher=Pearson Prentice Hall}}.</ref>. Santyago áskeriy ordeni qatarına kóteriledi. Estevão da Gama 1460-jılları Sines qalasınıń alcaide-mór (puqaralıq hákimi) lawazımına tayınlanıp, 1478-jılǵa shekem usı lawazımda islegen. Bunnan keyin salıqlardı alıwshı hám aymaqtaǵı Orden ordenleriniń iesi sıpatında jumısın dawam ettirgen<ref name=":12">Subrahmanyam, 1997, p. 59.</ref>. Estevan da Gama anglichan shańaraqtıń perzenti João Sodréniń (Joao de Resende sıpatında da tanılǵan) qızı Izabel Sodrege úylengen<ref>The Sodrés were said to have been descended from Frederick Sudley, of Gloucestershire, who accompanied the [[Edmund of Langley, 1st Duke of York|Earl of Cambridge]] to Portugal in 1381, and subsequently settled there (Subrahmanyam, 1997, p. 61).</ref>. Onıń ákesi hám onıń aǵaları Visente Sodré hám Brás Sodré Viseu gercogı Infante Diogo shańaraǵı menen baylanıslı bolǵan. Xristostıń áskeriy ordenindegi belgili shaxslar edi. Vasco da Gama Estevan da Gama hám Izabel Sodréniń bes balasınıń úshinshisi edi - jası (ıqtıyarlı) tártipte: Paulo da Gama, João Sodre, Vasco da Gama, Pedro da Gama hám Aires da Gama. Sonday-aq, Vasconıń Lopo Mendes de Vasconcelosqa úylengen Teresa da Gama ismli bir qarındası da bolǵan<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61.</ref>. Da Gamanıń erte ómiri haqqında aytarlıqtay maǵlıwmat joq. Teixeira de Aragãonıń pikirinshe, ol materik ishindegi Evora qalasında oqıǵan, sol jerde matematika hám navigaciyanı úyrengen bolıwı múmkin. Da Gamanıń derlik zamanlası Gaspar Correia hám basqalar onıń astrolog hám astronom Abraham Zacutodan tálim alǵanın aytqan. Biraq da Gamanıń biografı Sanjay Subrahmanyam bunı gúmanlı dep esaplaǵan<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 62.</ref>. 1480-jıllarda da Gama ákesine (Sodréslerge emes) erip, Santiago ordenine qosıladı<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 60–61.</ref>. Santiagonıń ustası shaxzada John bolıp, 1481-jılı Portugaliya koroli John II sıpatında taxtqa otıradı. John II buyrıqlardı jaqsı kóretuǵın bolıp, da Gamanıń keleshegi de soǵan jarasa joqarıladı. 1492-jılı John II da Gamanı [[Portugaliya]] kemelerine tınıshlıq dáwirindegi talan-tarajlıqları ushın ósh alıw maqsetinde [[:en:Setúbal|Setúbal]] portına hám [[Algarvega]] [[Franciya]] kemelerin basıp alıw ushın missiyaǵa jiberedi<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 63.</ref>. == Sıylıqları == [[Fayl:Vasco_da_Gama_signature_almirante.svg|nobaý|Vasco da Gamanıń qolı (Ho Comde Almirante, "Graf admiral" dep oqıydı).]] 1499-jılı dekabrde Portugaliya koroli Manuel I Vasco da Gamaga Sines qalasın miyraslıq jer sıpatında sıylıqladı (qala bir waqıtları atası Estevanıń komendası bolǵan). Bul qıyın is bolıp shıqqan. Sebebi, Sines ele de Santyago ordenine tiyisli edi. Buyrıqtıń ustası Jorge de Lencastre sıylıq beriwdi maqullawı múmkin edi - aqırında Gama Santiago ricarı, ózleriniń adamı hám Lencastrdıń óziniń jaqın adamı bolǵan. Biraq, Sinestiń korol tárepinen sıylıqlanıwı, koroldı buyrıq múlklerine basqa sawǵalar etiwge shaqırmawı ushın Lencastranı principiallıq jaqtan bas tartıwǵa iytermeledi<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 168.</ref>. Da Gama keyingi bir neshe jıldı Sinesti qolǵa alıwǵa háreket etip ótkeredi. Bul háreket onı Lencastradan uzaqlastıradı. Nátiyjede, Gamanı óziniń súyikli Santiago ordeninen waz keshiwge, 1507-jılı básekiles Christos ordenine ótiwge iytermeleydi. Bul waqıtta da Gama 300 mıń reystı quraytuǵın úlken miyrasxorlıq pensiya menen qanaatlanǵan edi. Oǵan ózi, tuwısqanları hám olardıń áwladları ushın máńgilikke "Dom" degen ullı ataq berilgen. 1502-jılı 30-yanvarda da Gamaǵa Almirante dos mares de Arabia, Persia, India e de todo o Oriente ("Arab teńizleri admiralı, Persiya, Hindstan hám pútkil Shıǵıs") ataǵı berildi - bul Kristofer Kolumb tárepinen berilgen naǵıslı [[Kastiliya]] ataǵın esletiwshi ataq bolǵan<ref>João de Barros (1552, [https://books.google.com/books?id=BJ42AAAAMAAJ&pg=PA23 pp. 23–24]) dates this appointment in January 1502, just before da Gama's departure on his second voyage. But Subrahmanyan (1997, p. 169), following Braancamp Freire, conjectures this award may have been made as early as January 1500.</ref>. 1501-jılı oktyabrde jazılǵan jáne bir korollik xatta Gamaǵa keleshekte Hindstanǵa shekemgi hárqanday flotqa aralasıw hám anıqlawshı roldi atqarıw ushın jeke huqıq beredi. 1501-jıl átirapında Vasco da Gama kúshli Almeyda shańaraǵı menen tuwısqanlıq arqalı baylanısqan (Catarina Dom Fransisco de Almeydanıń birinshi ájaǵası bolǵan) Alvor (Algarve) alkaid-mór Alvaro de Ataidtin qızı Katarina de Ataidqa úylengen<ref>Catarina de Ataíde's mother, Maria da Silva, was the sister of Beatriz da Silva, mother of Francisco de Almeida. The Almeidas provided a substantial part of Catarina's dowry (Subrahmanyan, 1997, p. 174).</ref>. [[Fayl:Kochi_2018-04-04g.jpg|nobaý|Gamanıń Sankt-Peterburg qalasındaǵı burınǵı qábiri. Francis shirkewi, Kochi.]] === Ólimi === Vasco da Gama [[Portugaliya]] [[Hindstan|Hindstanında]] jańa tártip ornatıw ushın óziniń joqarı vice-prezidentlik wákilliklerinen paydalanıp, barlıq eski hámeldarlardı óziniń lawazımlarına almastıradı. Biraq, da Gama bul jerge kelgennen keyin kóp uzamay bezgek keselligine shatılǵan. 1524-jılı rojdestvo qarsańında Hindstannıń Kochin qalasında, kelgeninen úsh ay ótkennen keyin qaytıs boladı. Korol kórsetpesine muwapıq, da Gamanıń ornına onıń menen birge kelgen kapitanlardan biri Henrique de Menezes (Duarte menen baylanısı joq) Hindstan gubernatorı lawazımın iyeledi. Da Gamanıń balaları Estêvão hám Paulo dárhal lawazımınan ayrılıp, 1525-jıldıń basında qaytıp kelgen flotqa qosıladı (jumıstan bosatılǵan Duarte de Menezes hám Luís de Menezes penen birge<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 343–345.</ref>) . Vasco da Gamanıń denesi dáslep Sankt-Peterburg qalasında jerlengen. Frensis shirkewi, [[Kochi]] qalasındaǵı Kochi qorǵanında, biraq 1539-jılı onıń súyekleri Portugaliyaǵa qaytarıladı. Vasco da Gamanıń denesi [[Vidigeyra|Vidigeyrada]] altın hám gáwharlar menen bezetilgen qutıda qayta jerlengen. [[Fayl:33630-Lisbon_(36358426111).jpg|nobaý|Vasco da Gamanıń Belémdegi Jeronimos monastırındaǵı qábiri, Lissabon.]] Keyin ala Aviz [[Portugaliya]] korollıq dinastiyasınıń nekropolına aylanǵan Belen qalasındaǵı Ieronimler monastırı 1500-jıllardıń basında Vasco da Gamanıń birinshi sayaxatı baslanǵan jerde qurılǵan; onıń qurılısı [[Portugaliya|Portugaliyanıń]] [[Hindstan]] Armadası paydasınan alınatuǵın salıq esabınan qarjılandırılǵan. 1880-jılı da Gama hám shayır Luish de Kamoens (da Gamanıń birinshi sayaxatın óziniń 1572-jılı jazǵan ''[[:en:Os_Lusíadas|Os Lusíadas]]'' dástanında belgilegen) qaldıqları dep esaplanǵanlar da Gama xızmet kórsetken korollar Manuel I hám John III qábirlerinen birneshe metr uzaqlıqtaǵı monastır shirkewiniń nefindegi jana oyma qábirlerge kóshiriledi. Biraq, 1884-jılǵa kelip da Gamanıń súyeklerin monastırǵa ótkeriw tárepdarlarınan biri Teixeira de Aragão Nadurıs súyekler Vidigueiradan qazıp alınganlıǵı haqqındaǵı hújjetlerdi tapqan. Málim bolıwınsha, da Gamanıń qábir tası onıń aqlıǵı Francisko da Gamanıń qábir tası menen almastırılǵan bolıp, onıń qábiri óziniń qábiri qarama-qarsısında 1841jılı restavraciya jumısları waqtında jatqan bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, 1880-jılı ornınan qozǵalǵan tabıtta birewden artıq adamnıń súegi bar ekenligi, ekinshi qábirde bolsa tek ǵana bir adamnıń súegi bar ekenligi anıqlanǵan. Tek 1898-jıldıń may ayında da Gamanıń Kojikode qalasına kelgeniniń tórtinshi júz jıllıǵın belgilew waqtında Vidigueira ibadatxanasındaǵı basqa qábirdegi qaldıqlar Ieronim monastırına kóshirilgen. 1994-jılı házirgi waqıtta da Gamanıń qaldıqları 1880-jıllarǵa shekem bolǵan múlkke iyelik etip atırǵan shańaraq aǵzası Vasco da Gamanıń haqıyqıy súyekleri XIX ásirde múlk iyesi Visconde de Ribeyra Brava tárepinen jasırılǵan múlktiń belgisiz jerinde jaylasqan dep daǵazalaydı<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 11–16</ref>. [[Fayl:Vasco_da_Gama_o_navegador_escudo.png|nobaý|Vasco da Gama gerbi.]] [[Fayl:Vasco_da_Gama_-_1838.png|nobaý|António Manuel da Fonseca tárepinen islengen Vasco da Gama portreti (1838);]] [[Fayl:Lisbon_(49219762623).jpg|nobaý|Házir Lissabondaǵı Milliy panteon bolǵan [[:en:Church_of_Santa_Engrácia|Santa Engrácia]] shirkewindegi Vasco da Gamaǵa atalǵan cenotaf.]] [[Fayl:50_Escudos_célébrant_le_500e_anniversaire_de_la_naissance_de_Vasco_Da_Gama,_1969.jpg|nobaý|Da Gama tuwılǵanınıń 500 jıllıǵına baǵıshlap islengen 1969-jıl Portugaliya tıyını.]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:XV ásirdegi portugal dvoryanları]] [[Kategoriya:XV ásir Rim katolikleri]] [[Kategoriya:XV ásirdegi portugal sayaxatshıları]] [[Kategoriya:Portugaliya rim katolikleri]] [[Kategoriya:1524-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:1460-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Qubla Aziya sayaxatshıları]] [[Kategoriya:Pages with unreviewed translations]] q3vz1wtysmgw37x1simjmce5no1x9bq 0 35990 266260 254801 2026-08-18T00:37:00Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266260 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Zheng He|portret=2016 Malakka, Stadhuys (09).jpg|táriypi=Statue from a modern monument to Zheng He at the [[Stadthuys]] museum in [[Malacca City]], Malaysia|asl ismi={{langn|zh|鄭和}}|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Ma He|tuwılǵan sánesi=1371{{sfn|Dreyer|2007|p=11}}|tuwılǵan jeri=[[Kunming]], Yunnan, [[Ming dynastiyası]]|qaytıs bolǵan sánesi=1433 yáki 1435|kásibi=Evnux, admiral, diplomat, sayaxatshı, byurokrat}} '''Zheng He''' (sonday-aq romanshalasqan Cheng Ho; 1371-1433/1435) - [[Ming dinastiyası]]nıń dáslepki dáwirindegi qıtaylı sayaxatshı, admiral, diplomat hám eunux bolıp<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/biography/Zheng-He| bet = Zheng He| baspaxana = Britannica| qaralǵan sáne = 2025-jıl 25-aprel }}</ref>, kóbinese Qıtay táriyxındaǵı eń ullı admiral esaplanadı. Ol musılman shańaraǵında Ma He atı menen tuwılıp, keyinirek imperator Yobgle tárepinen berilgen Zheng familiyasın qabıl etken. 1402-1424-jıllar{{Sfn|Dreyer|2007|pp=22–23}}). 1405 hám 1433-jıllar aralıǵında Zheng He imperator Yongle hám onıń miyrasxorı Syuande (húkimranlıq jılları 1425–1435) imperatorınıń tapsırması menen [[Aziya]] boylap jeti gáziyne sayaxatına basshılıq etken. Ańızlarǵa muwapıq, Zhengniń eń úlken kemeleri hár qanday aǵash kemelerden derlik eki ese uzın bolıp, tórt palubada júzlegen teńizshilerdi alıp júrgen. Tansen Sen tárepinen atap ótilgenindey, qúdiretli Ming áskeriy-teńiz flotı Hind okeanına jańa militarizmdi alıp kelgen. Sonday-aq, ol [[Qıtay]]dan [[Afrika|Afrikanıń]] suaxili jaǵalawlarına shekem sozılǵan mámleket basqarıwındaǵı sawda tarmaqların xoshametledi<ref>{{Cite journal|last1=Sen|first1=Tansen|title=The impact of Zheng He's expedition on Indian Ocean|journal=Bulletin of SOAS|date=2016|volume=79|issue=3|pages=609-636|doi=10.1017/S0041977X16001038|url=https://www.jstor.org/stable/26358031}}</ref>. 1402-jılı ótmishtegi [[:en:Jianwen_Emperor|Jianwen]] imperatorın qulatqan [[:en:Jingnan_campaign|Jingnan]]<nowiki/>atlanısında járdem bergen imperatordıń súyiklisi bolǵan Zheng He Min imperiyası ierarxiyasınıń joqarı basqıshına kóterilip, qubla paytaxt [[:en:Nanjing|Nanjing]]niń sárkardası wazıypasın atqaradı. == Ómiri == Zheng He Yunnan, Kunming, Kunyang, sol waqıtta Arqa Yuan dinastiyasına sadıq bolǵan Lian knyazlıǵı basqarıwındaǵı musılman (Xui) shańaraǵında tuwılǵan. Onıń úlken aǵası hám tórt qarındası bolǵan. Liujiagang hám Changle jazıwları teńizshiler hám teńiz sayaxatshılarınıń qáwenderi [[:en:Mazu_(goddess)|Tianfei]]ge sadıqlıǵı súygen húkimdarına isenim bolǵanın kórsetedi. Bul qudaydıń ǵáziyne flotındaǵı oraylıq rolin sáwlelendiredi{{Sfn|Dreyer|2007|pp=148, 150|loc="The inscriptions [...] devotion to Tianfei, the goddess of seafarers, had become the dominant strand in his eclectic religious heritage."}}. "XV ásir baslarında "Batıs okean" (Hind okeanı) ǵa ámelge asırılgan ullı ekspediciyalardıń basshısı, musılman áwliye sárdarı Zheng He óziniń sayaxatlarına shıqqanda, Quday hayaldıń qáwenderligine, sonday-aq, Quanzhou qalasınıń joqarısındaǵı Lingshan tóbesindegi musılman áwliyelerinin qábirlerine barıp, olardan qorǵaw soraǵan". Zheng He [[Monǵol imperiyası]] basqarıwında xızmet etip, Yuan dinastiyasınıń dáslepki dáwirinde Yunnan wákili bolǵan Sayyid Ajjal Shamsuddin Umardıń aqlıǵı bolǵan<ref>{{cite book|first=Shih-Shan Henry|last=Tsai|title=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle|url=https://archive.org/details/perpetualhappine0000tsai|publisher=University of Washington Press|year=2002|isbn=978-0-295-98124-6|page=[https://archive.org/details/perpetualhappine0000tsai/page/38 38]}} ({{Google books|aU5hBMxNgWQC|restricted online copy|page=38}})</ref><ref>{{cite book|first1=Chunjiang|last1=Fu|first2=Choo Yen|last2=Foo|first3=Yaw Hoong|last3=Siew|title=The great explorer Cheng Ho. Ambassador of peace.|publisher=Asiapac|year=2005|isbn=978-9-812-29410-4|pages=7–8}} ({{Google books|VxJDSA80YcsC|restricted online copy|page=8}})</ref>. Onıń úlken atası Bayan Yunnandaǵı monǵol garnizonında bolıwı múmkin{{sfn|Mills|1970|p=5}}. Zheng Heniń atası hajji, ákesi bolsa qıtaylasqan Ma familiyası hám hajji ataǵına iye bolǵan, bul bolsa olardıń Mekke ziyaratına barǵanlıǵınan derek beredi. 1382-jıldıń gúzinde Min armiyası Yunnanǵa bastırıp kirgen hám basıp alǵan. Ol waqıtta monǵol shaxzadası, Lyan knyazı Basalavarmi húkimdarlıq etken{{sfn|Dreyer|2007|p=12}}. 1381-jılı Zheng Heniń ákesi Ma Hajji Min áskerleri hám monǵol áskerleri ortasındaǵı sawashta qaytıs boladı{{sfn|Levathes|1996|p=62}}. Dreyerdiń aytıwınsha, Zheng Heniń ákesi 39 jasında Minlerdiń basıp alıwına qarsılıq kórsetiw waqtında qaytıs bolǵan. Levathestiń aytıwına qaraǵanda, Chjen Heniń ákesi 37 jasında qaytıs bolǵan, biraq onıń Monǵol armiyasına járdem berip atırǵanı yamasa házir ǵana urıs hújimine ushıraǵanı anıq emes{{sfn|Dreyer|2007|p=12}}{{sfn|Levathes|1996|p=62}}. Úlken ulı Wenming ákesin Kunmingtiń sırtına jerledi{{sfn|Levathes|1996|p=62}}. Zheng He admiral sıpatında 1405-jıldıń 1-iyunında Duanwu bayramında salt-dástúrler ministri Li Zhigang tárepinen ákesiniń húrmetine oyıp jazılǵan epitafiya jazılǵan edi{{sfn|Levathes|1996|pp=62–63}}. [[Fayl:KangnidoMap.jpg|nobaý|Kangnido kartası (1402) Zhengniń sayaxatlarınan aldın payda bolǵan. Onıń Shıǵıs Aziyanıń kóp bólegi boyınsha tolıq geografiyalıq maǵlıwmatlarǵa hám Eski dúnyanıń qalǵan bólegi boyınsha ortasha maǵlıwmatlarǵa iye bolǵanlıǵınan derek beredi.]] [[Fayl:FraMauro1420Ship.png|nobaý|1420-jılda Atlantika okeanına sayaxat etken júk tasıwshı kemeniń Fra Mauro kartasınıń detalı. Teksttiń ústinde de korabl súwretlengen.]] [[Fayl:《鄭和歸來》。_藝術家弗拉基米爾·科索夫_2018.jpg|alt=Treasury ship.Zheng He.|nobaý|Zheng He flotınıń xudojnik tárepinen súwretleniwi.]] [[Fayl:Gall_Trilingual_Inscription.jpg|nobaý|Galle úsh tilli jazıwı, Zheng He tárepinen Shri-Lankada 1409-jılda qaldırılǵan.]] == Gallereya == <gallery> Fayl:Zheng_He's_tomb,_Nanjing.jpg|Nankindegi Zheng He qábiri. Fayl:Museum_in_honour_of_Zheng_He_in_Nanjing.jpeg|Zheng He esteligi muzeyi, Nankin. Fayl:Zheng_He_Gallery_in_Malacca.JPG|Admiral Cheng Ho galereyası Malakkada. Fayl:Admiral_Zhenghe.jpg|Zheng Heniń [[:en:Quanzhou_Maritime_Museum|Quanzhou]] teńiz muzeyindegi mumnan islengen háykeli. </gallery> == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book|last=Chan|first=Hok-lam|title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1|year=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24332-2|chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}} * {{Cite book|first=Ming-Yang|last=Su|year=2005|title=Seven epic voyages of Zheng He in Ming China, 1405–1433: facts, fiction and fabrication|location=Torrance, CA|publisher=self-published}} * {{Web deregi | url = http://chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002| bet = Shipping News: Zheng He's Sexcentenary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050623222048/http://chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002| arxivsáne = 2005-jıl 23-iyun | sáne = June 2005 | jumıs = China Heritage Newsletter| baspaxana = China Heritage Project of The Australian National University}} * {{Jurnal deregi |last=Viviano |first=Frank |date=July 2005 |title=China's Great Armada |magazine=National Geographic |volume=208 |issue=1 |pages=28–53}} [[Kategoriya:Imperator Yongle]] [[Kategoriya:Yunnanlı ilimpazlar]] [[Kategoriya:Kunmingde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Qıtaydıń teńiz táriyxı]] [[Kategoriya:Qubla Aziya sayaxatshıları]] [[Kategoriya:Qıtaylı sayaxatshılar]] prwvlxkd82mp2q8tasx65aelpb5nd61 0 36214 266175 229921 2026-08-17T23:10:06Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266175 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |atı=Ingmar Bergman |portret=Ingmar Bergman (1966).jpg |táriypi=Bergman in 1966 |tuwılǵan waqtındaǵı atı=Ernst Ingmar Bergman |tuwılǵan sánesi= |tuwılǵan jeri=[[Uppsala]], Sweden |qaytıs bolǵan sánesi= |qaytıs bolǵan jeri=[[Fårö]], Sweden |kásibi={{hlist|direktor|scenarist}} |iskerlik jılları=1944–2005 |ómirlik joldası={{unbulleted list|{{marriage|[[Else Fisher]]|1943|1945|end=div}}|{{marriage|Ellen Lundström|1945|1950|end=div}}|{{marriage|[[Gun Bergman|Gun Grut]]|1951|1959|end=div}}|{{marriage|[[Käbi Laretei]]|1959|1969|end=div}} |{{marriage|Ingrid von Rosen|1971|1995|end=died}}}} |balaları=9, [[Linn Ullmann|Linn]], [[Eva Bergman|Eva]], [[Mats Bergman|Mats]], [[Anna Bergman|Anna]] hám [[Daniel Bergman|Daniel]] |ákesi=[[Erik Bergman (Lutheran minister)|Erik Bergman]] |sıylıqları= |qolı=Ingmar Bergman Signature.png }} '''Ernst Ingmar Bergman''' ([[1918|1918-jıl]] [[14-iyul]] — [[2007|2007-jıl]] [[30-iyul]]) — [[Shved tili|shved]] kino hám teatr rejissyorı hám scenariy jazıwshısı. [[Kinematografiya]] táriyxındaǵı eń ullı hám áhmiyetli kinodóretiwshilerden biri, ásirese, [[Evropa]] kino sanaatınıń da, [[Shveciya]] kinosınıń da úlken ǵayratkeri sıpatında kózge taslanadı. Onıń filmleri "psixika hám jan aldında turǵan kóplegen gúreslerge tereń jeke meditaciyalar" sıpatında táriyplengen<ref>{{Cite news|author=Rothstein, Mervyn|date=30 July 2007|title=Ingmar Bergman, Master Director, Dies at 89}}</ref><ref>{{Cite book|author=Tuohy, Andy|title=A-Z Great Film Directors|date=3 September 2015|publisher=Octopus|isbn=9781844038558}}</ref><ref>{{Cite book|author=Gallagher, John|title=Film Directors on Directing|url=https://archive.org/details/filmdirectorsond00gall|date=1 January 1989|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780275932725}}</ref>. «Sight & Sound's Greatest Films of All Time» jurnalınıń 2012-jılǵı basılımına kirgizilgen. Sonday-aq, jurnal tárepinen 2002-jılı dúzilgen «Barlıq dáwirlerdiń eń ullı rejissyorları» diziminde 8-orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics| bet = Critics' top 100| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160207035347/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics| arxivsáne = 2016-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart | url-status = dead| jumıs = British Film Institute}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://old.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html| bet = BFI &#124; Sight & Sound &#124; Top Ten Poll 2002 – The Directors' Top Ten Directors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181013231353/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html| arxivsáne = 2018-jıl 13-oktyabr | sáne = 2018-jıl 13-oktyabr | url-status = dead}}</ref>. Jáne de belgili shıǵarmaları qatarına pıshıq untaǵı hám temir talshıqlar (1953), ''[[:en:Sawdust_and_Tinsel|Sawdust and Tinsel]]'' (1953), ''[[:en:A_Lesson_in_Love_(1954_film)|A Lesson in Love]]'' (1954), ''[[:en:Smiles_of_a_Summer_Night|Smiles of a Summer Night]]'' (1955), ''[[:en:The_Virgin_Spring|The Virgin Spring]]'' (1960), ''[[:en:Through_a_Glass_Darkly_(film)|Through a Glass Darkly]]'' (1961), ''[[:en:Winter_Light|Winter Light]]'' hám ''[[:en:The_Silence_(1963_film)|The Silence]]'' (ekewi de 1963), Rejissordıń urıstıń sońǵı jeke kózqarası dep atalǵan ''[[:en:Shame_(1968_film)|Shame]]'' (1968)<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.loa.org/books/348-the-age-of-movies-selected-writings-of-pauline-kael-paperback/| bet = The Age of Movies: Selected Writings of Pauline Kael (paperback)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20250619130530/https://www.loa.org/books/348-the-age-of-movies-selected-writings-of-pauline-kael-paperback/| arxivsáne = 2025-jıl 19-iyun | til = en-US| qaralǵan sáne = 2025-jıl 6-oktyabr | jumıs = Library of America| url-status = live}}</ref>, ''[[:en:Cries_and_Whispers|Cries and Whispers]]'' (1972), ''[[:en:Scenes_from_a_Marriage|Scenes from a Marriage]]'' (1973) hám ''[[:en:Autumn_Sonata|Autumn Sonata]]'' (1978) kiredi. Onıń filmleri xalıqaralıq tán alıwǵa alıp kelip, onıń karyerası dawamında Akademiya sıylıǵınıń jeńimpazları hám nominaciyaların, sonıń ishinde, onıń jeke Irving G. Thalberg estelik sıylıǵın, [[shved tili]] boyınsha eń jaqsı shet tili filmine qabıl etilgen úsh tańlaw jeńisin qolǵa kirgizedi. Bergman 60 tan aslam film hám hújjetli filmlerge rejissyorlıq etip, olardıń kópshiligine ózi de jazǵan. Onıń kópshilik filmleri [[Shveciya|Shveciyada]] súwretke alınıp, 1961-jıldan baslap kópshilik filmleri Qarjo atawında súwretke alınǵan. Ol óziniń operatorları Gunnar Fisher hám Sven Nikvist penen dóretiwshilik birge islesiwdi jolǵa qoyǵan. Bergman, sonday-aq, Stokgolmdaǵı [[Shveciya|Shveciyanıń]] Korollik drama teatrı hám [[Myunxen]]degi [[Germaniya]] rezidenciya teatrınıń jetekshi direktorı lawazımlarında islegen. 170 ten aslam piesalarǵa rejissyorlıq etken. Onıń aktyorlar toparı arasında Harriet Andersson, Bibi Andersson, Liv Ullmann, [[:en:Gunnar_Björnstrand|Gunnar Björnstrand]], [[:en:Erland_Josephson|Erland Josephson]], [[:en:Ingrid_Thulin|Ingrid Thulin]], [[:en:Gunnel_Lindblom|Gunnel Lindblom]] hám [[:en:Max_von_Sydow|Max von Sydow]]<nowiki/>lar bar edi. == Ómiri == Ernst Ingmar Bergman 1918-jılı 14-iyulde Uppsala qalasında tuwılǵan. Ol miyirbiyke Karin hám lyuteran wáziri (hám keyin [[Shveciya]] koroli kapellanı) Erik Bergmannıń balası. Onıń anası vallon milletinen edi{{sfn|Gado|1986|p=374}}. Bergmanlar shańaraǵı tiykarınan Järvso qalasınan bolǵan. Ákesi tárepinen Bergman [[Fin tili|fin]], [[Nemec tili|nemis]] hám [[Shved tili|shved]] milletine tiyisli dvoryan Brems, Ehrenskiyeld hám Shtokenstrem ruwxanıy shańaraqlarınıń áwladı edi. Onıń ákesi de shved Riddarhusetinde tanıstırılǵan Flach (aqsúyekler shańaraǵı) hám de Frese nemis dvoryan shańaraqlarınan tuwılǵan. Bergmannıń ákesi tárepinen kempir apası hám anası tárepinen atası tuwısqan bolıp, onıń ata-anası tuwısqan tuwısqan bolǵan. Anası tárepinen XVII ásirde [[Gollandiya|Gollandiyadan]] [[Shveciya|Shveciyaǵa]] ketken gollandiyalı sawdager Pol Kalvagenniń áwladı; Poldiń golland-shved zayıbı Mariya van der Xagen saray xudojnigi Laurens van der Plastıń áwladı. Bergmannıń anası da dvoryanlar Tigerschiold hám Vaynxols, sonday-aq, Bure [sv] shańaraǵınıń áwladı edi. [[Fayl:Ingmar_86135a.jpg|solğa|nobaý|Bergman, jas waqtı]] [[Fayl:Ingmar_Bergman_Smultronstallet.jpg|nobaý|Bergman, 1957-jıl]] [[Fayl:Bergman_Sjostrom_1957.jpg|solğa|nobaý| Bergman hám Viktor [[:en:Victor_Sjöström|Sjöström]] Wild qulıpnayları toplamında (1957)]] [[Fayl:Ingmar_Bergman_&_Sven_Nykvist.jpg|nobaý|Bergman óziniń uzaq jıllıq operatorı Sven Nıkvist penen "Ayna arqalı qaranǵı" (1960) filmin islep shıǵarıw waqtında.]] === Ólimi === [[Fayl:Grave_of_Ingmar_Bergman,_may_2008.jpg|nobaý|Bergman hám onıń sońǵı hayalı Ingridtiń qábiri.]] Bergman 2003-jıldıń dekabrinde kino dóretiwshiliginen shıǵadı. 2006-jıldıń oktyabrinde jambasına operaciya islenip, qıyınshılıq penen tiklenip atırǵan edi. 89 jasında uyqlap atırǵanda qaytıs boladı<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6952992.stm|title=Bergman was buried in a quiet ceremony|date=18 August 2007|work=BBC News|access-date=5 January 2010|location=London|archive-date=13 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213053606/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6952992.stm|url-status=live}}</ref>; onıń denesi 2007-jıldıń 30-iyul kúni Qarore atawındaǵı úyinen tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.wtopnews.com/index.php?nid=114&sid=1204057| bet = Film Great Ingmar Bergman Dies at 89| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070926211403/http://www.wtopnews.com/index.php?nid=114&sid=1204057| arxivsáne = 2007-jıl 26-sentyabr | sáne = 2007-jıl 30-iyul | qaralǵan sáne = 2007-jıl 30-iyul | url-status = dead}}</ref>. Sol kúni jáne bir belgili ekzistencialist kinorejissyor Mikelanjelo Antonioni qaytıs bolǵan. Jerlew 2007-jıl 18-avgustta Färö shirkewinde jeke ótkerilgen. Onıń ushın qattı jasırın túrde Fyoryo shirkewiniń sharbaǵınan orın tayarlap qoyılǵan edi. Ol Fyoryo atawında jerlengen bolsa da, onıń atı hám tuwılǵan sánesi óliminen bir neshe jıl aldın Norrtalje munitsipalitetindegi Roslagsbro shirkew qábirstanındaǵı qábirde hayalınıń atı menen jazılǵan. * ''Four Screenplays: Smiles of a Summer Night, The Seventh Seal, Wild Strawberries, and The Magician'' (1969) [scenariyler] * ''Three Films: Through a Glass Darkly, Winter Light, and The Silence'' (1970) [scenariyler] * ''Persona and Shame: the Screenplays of Ingmar Bergman'' (1972) [scenariyler] * ''Four Stories: The Touch, Cries and Whispers, The Hour of the Wolf, and The Passion of Anna'' (1976) [scenariyler] * ''From the Life of the Marionettes'' (1980) [scenariyler] * ''Fanny and Alexander'' (1982) [scenariyler] * ''The Marriage Scenarios: Scenes from a Marriage, Face to Face, and Autumn Sonata'' (1983) [scenariyler] * ''The Magic Lantern: An Autobiography'' (1987) [kórkem ádebiyat] * ''The Best Intentions'' (1991) [roman] * ''Sunday's Children'' (1993) [roman] * ''Private Confessions'' (1996) [roman] * ''Images: My Life in Film'' (2017) [kórkem ádebiyat](originally published as ''Bilder'' (Norstedts Förlag, Stockholm, 1990)<ref>{{Web deregi | url = https://www.ingmarbergman.se/en/production/images-my-life-film| bet = Images: My Life in Film| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240319135131/https://www.ingmarbergman.se/en/production/images-my-life-film| arxivsáne = 2024-jıl 19-mart | til = en| jumıs = Ingmar Bergman official site| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-mart }}</ref>) [[Fayl:Ingmar_Bergman_and_Ingrid_Thulin_-Tystnaden.jpg|nobaý|Bergman hám aktrisa Ingrid Thulin "Tınıshlıq" filmin islep shıǵarıw waqtında, 1963-jıl.]] [[Fayl:Filmstaden.jpg|nobaý|Bergmannıń kóplegen ishki saxnaları Stokgolm arqasındaǵı Filmstaden studiyalarında súwretke alındı.]] [[Fayl:Kabi-Laretei-Ingmar-Bergman.jpg|nobaý|Bergman tórtinshi hayalı eston koncert pianinoshısı [[:en:Käbi_Laretei|Käbi Laretei]]<nowiki/>menen.]] * 1943-jıl 25-mart — 1945-jıl, Else Fisherge (1918-jıl 1-mart — 2006-jıl 3-mart), xoreograf hám ayaq oyınshı (ajırasqan). Balaları: Lena Bergman, aktrisa, 1943-jılı tuwılǵan. *1945-jıl 22-iyul — 1950-jıl Ellen Lundstremge (1919-jıl 23-aprel — 2007-jıl 6-mart), xoreograf hám kinorejissyor (ajırasqan). Balaları: Eva Bergman, kinorejissyor, 1945-jılı tuwılǵan. Jan Bergman, kinorejissyor (1946-2000). egizekler Mats hám Anna Bergman 1948-jılı tuwılǵan, aktyor hám kinorejissyor. 1951—1959-jılları Gun Grut (1916-1971) jurnalist (ajırasqan). Balaları: Ingmar Bergman-kishi, aviakompaniya kapitanı, 1951-jılı tuwılǵan. *1959—1969-jıllar — Kebi Lareteyge (1922-jıl 14-iyul — 2014-jıl 31-oktyabr), koncert pianinoshısı (ajrasqan) Balalar: Daniel Bergman, kinorejissyor, 1962-jılı tuwılǵan. *1971-jıl 11-noyabr — 1995-jıl 20-may Ingrid fon Rozen (qızlıq atı Karlebo, 1930-jıl 17-yanvar — 1995-jıl 20-may). Balaları: Mariya fon Rozen, avtor, 1959-jılı tuwılǵan. [[Fayl:Ullmann-Bergman-1968.jpeg|nobaý|Bergman norvegiyalı aktrisa Liv Ullmann menen 1968-jılda. 1966-jılı erli-zayıplılar Linn Ulman ismli qızlı boladı.]] == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * ''Bergman on Bergman: Interviews with Ingmar Bergman.'' By Stig Björkman, Torsten Manns, and Jonas Sima; translated by Paul Britten Austin. Simon & Schuster, New York. Swedish edition copyright 1970; English translation 1973. * ''Filmmakers on filmmaking: the American Film Institute seminars on motion pictures and television'' (edited by Joseph McBride). Boston, Houghton Mifflin Co., 1983. * {{Cite book|title=Images: My Life in Film|url=https://books.google.com/books?id=012bcQAACAAJ|publisher=Arcade Publishing}}[https://archive.org/download/ImagesMyLifeInFilm/Images,%20My%20life%20in%20film.pdf PDF] * {{Cite book|title=Ingmar Bergman: An enduring legacy|url=https://www.manchesterhive.com/display/9789198557718/9789198557718.xml|publisher=Lund University Press}} * {{Cite book|title=Ingmar Bergman: A Reference Guide|year=2005|url=https://archive.org/details/ingmarbergmanref00unse|publisher=Amsterdam University Press}} * ''[[iarchive:TheMagicLantern-BiographyOfIngmarBergman|The Magic Lantern]]'', Ingmar Bergman. Translated by Joan Tate New York, Viking Press, 1988,   * ''[http://www.berghahnbooks.com/title.php?rowtag=OrrDemons The Demons of Modernity: Ingmar Bergman and European Cinema]'', John Orr, Berghahn Books, 2014. * {{Cite book|title=The Passion of Ingmar Bergman|url=https://books.google.com/books?id=myqJ3XwjA1UC|publisher=Duke University Press}} * {{Cite book|title=Ingmar Bergman: Magician and Prophet|url=https://books.google.com/books?id=JbR_2spW0b4C|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP}} * {{Cite book|title=Ingmar Bergman's Persona|url=https://books.google.com/books?id=CR8JsHbnkS0C|publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book|title=Ingmar Bergman: Interviews|url=https://books.google.com/books?id=p8mNh8b_PMkC|publisher=Univ. Press of Mississippi}} * Van Belle, Jono, Fernando Ramos Arenas, and María Paz Peirano, eds. ''Ingmar Bergman Out of Focus: Film Cultures and International Reception''. Berghahn Books, 2025. [[Kategoriya:2007-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:1918-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Shved scenaristleri]] [[Kategoriya:Shved film rejissyorları]] 33y10mlkt1ig3fqkvobqsz3iazehm7g 0 36726 266185 215886 2026-08-17T23:23:05Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266185 wikitext text/x-wiki Kóplegen adamlar [[hájetxana]]dan paydalanıp atırǵanda yamasa [[dáret sındırıw]] procesinde qaytıs bolǵan. Bul dizimge tastıyıqlanǵan yamasa shamalanǵan tariyxıy tulǵalar, sonday-aq, jaqın ótmishtegi belgili tulǵalar kirgizilgen. == XX ásirge shekem == {| class="wikitable sortable" !width=110 data-sort-type="date"|Sáne !width=250|Jaylasqan jeri !width=190|Atı !Age !class=unsortable|Táriypi !class="unsortable"|Derek |- |data-sort-value="1 January 102"|Miloddan burınǵı 581-jıldıń jazı | [[Jin (mámleket)|Jin]], Qıtay |[[Jin gercogı Jing (Ju)|Jin gercogı Jing]] |Belgisiz |Hájetxana shuqırına túsip ketip qaytıs bolǵan. |<ref>{{Web deregi | avtor = (([[Zuo Qiuming]] (translator [[James Legge]])))| bet = Book VIII. Duke Cheng| url = http://www2.iath.virginia.edu/saxon/servlet/SaxonServlet?source=xwomen/texts/chunqiu.xml&style=xwomen/xsl/dynaxml.xsl&chunk.id=d2.14&toc.depth=1&toc.id=0&doc.lang=bilingual| qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-aprel | jumıs = [[Zuo Zhuan]]| baspaxana = University of Virginia| til = zh, en}}</ref> |- |b.e. 217-jıl 8-aprel |[[Edessa]] hám [[Karrxe]] arasında, [[Rim imperiyası]] |[[Karakalla]] |29 |Edessaǵa baratırǵan jolında dáret sındırıw ushın toqtaǵan waqtında óz soldatları tárepinen óltirilgen. |<ref>{{Web deregi | bet = Historia Augusta • Life of Caracalla| url = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Caracalla*.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-sentyabr | jumıs = penelope.uchicago.edu}}</ref> |- |b.e. 222-jıl 11/12-mart |[[Rim]] |[[Elagabal]] |18 |[[Pretorian gvardiyası]] tárepinen ózi jasırınǵan hájetxanada óltirilgen. |<ref>{{Web deregi | bet = Historia Augusta • The Life of Elagabalus| url = https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Elagabalus/1*.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyun | jumıs = penelope.uchicago.edu}}</ref> |- | data-sort-value="1 January 336"|b.e. 336-jıl |[[Konstantinopol]], [[Vizantiya imperiyası|Shıǵıs Rim imperiyası]] |[[Ariy]] |80 |Jámiyetlik hájetxana ishinde asqazan-ishek awırıwları aqıbetinde qaytıs bolǵan. |<ref>{{cite journal|last=Muehlberger|first=Ellen|date=6 May 2015|title=The Legend of Arius' Death: Imagination, Space and Filth in Late Ancient Historiography|url=https://academic.oup.com/past/article/227/1/3/1461647|journal=Past & Present|issue=227|pages=3–29|doi=10.1093/pastj/gtu042|doi-access=free}}</ref> |- |1016-jıl 30-noyabr | [[Oksford]] yamasa [[London]], Angliya |[[Edmund Ironsayd]] |26 |Hájetxanada dáret sındırıp atırǵanda pıshaqlap óltirilgen. |<ref>{{cite book |author=Henry of Huntingdon |title=Historia Anglorum |trans-title=History of the English People|year=2002|page=15}}</ref> |- |1035-jıl 4-noyabr | [[Lysá nad Labem]], [[Bogemiya gercoglıǵı|Bogemiya]] |[[Yaromir (Bogemiya gercogı)|Yaromir]] |60–70 |Hájetxanada otırǵanda, hájetxana otırǵıshınıń astınan nayza menen óltirilgen. |<ref>Chronica Baemorum. "Kochan poslal svého kata a když onen slepec seděl na záchodě v hodině noční, vyprazdňoval břich, proklál ho ostrým oštěpem zezadu až do útrob břišních."</ref> |- | data-sort-value="26 February 1076"|1076-jıl 26/27-fevral |[[Vlaardingen]], [[Tómengi Lotaringiya]] |[[Godfrid IV (Tómengi Lotaringiya gercogı)|Godfrid IV]] |Belgisiz |Dáret sındırıp atırǵanda hájetxana otırǵıshınıń astınan nayza menen óltirilgen. |<ref>{{Cite book|title=Hay, David (2008), The military leadership of Matilda of Canossa, 1046-1115, Manchester University Press, pp. 35, 43–44}}</ref> |- |1578-jıl 19-aprel | [[Echigo provinciyası]], Yaponiya |[[Uesugi Kenshin]] |48 |Hájetxanada otırǵanda nindzyalar tárepinen óltirilgen dep shamalanadı, biraq onıń asqazan rakınan qaytıs bolǵanı itimalı joqarı. |<ref>[[Uesugi Kenshin#CITEREFTurnbull2012a|Turnbull 2012]], p. 32</ref> |- |1760-jıl 25-oktyabr | [[Kensington sarayı]], [[London]], Angliya |[[Georg II (Ullı Britaniya patshası)|Georg II]] |76 |Hájetxanadan shıqqannan keyin kútilmegen jerden jıǵılıp qaytıs bolǵan. |<ref>Thompson, pp. 289–290; Van der Kiste, p. 213.</ref> |- |1892 | [[Filadelfiya]], [[Pensilvaniya]], AQSh |J.W., sonday-aq, «Shar adam» atı menen belgili |29 |Dáret sındırıwǵa háreket etip atırǵanda hájetxanada qaytıs bolǵan. Onıń segiz futlıq ishegi házirgi waqıtta Filadelfiyadaǵı [[Mütter muzeyi]]nde kórsetilgen. |<ref>{{Web deregi | url = http://memento.muttermuseum.org/detail/giant-megacolon| bet = Giant Megacolon| baspaxana = The College of Physicians of Philadelphia| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-sentyabr }}</ref> |} == XX hám XXI ásirler == {| class="wikitable sortable" !width=100|Sáne !width=240|Jaylasqan jeri !width=110|Atı !Age !class=unsortable|Táriypi !class="unsortable"|Derek |- |1966-jıl 3-avgust |[[Los-Anjeles]], [[Kaliforniya]], AQSh |[[Lenny Bruce]] |40 |Óz úyiniń hájetxanasında dári (morfin) dozasınıń asıp ketiwi aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>{{Web deregi | sáne = 2001-jıl 15-oktyabr | bet = Lenny Bruce, Uninhibited Comic, Found Dead in Hollywood Home| jumıs = [[The New York Times]]| url = https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1013.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-yanvar }}</ref> |- |1969-jıl 22-iyun | [[Chelsi (London)]] |[[Judy Garland]] |47 |Hájetxanada barbituratlardıń dozasınıń asıp ketiwi aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>citing ''United Press International'' article "Judy Took Too Many Pills"</ref> |- |1971-jıl 24-oktyabr | [[Parij]], Franciya |[[George Dyer (jınayatshı)|Djordj Dayer]] |38 |Hájetxanada alkogol hám amfetamin dozasınıń asıp ketiwi aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>{{citation |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/sep/17/francis-bacon-paris-death-toilet |newspaper=The Guardian |title=Death on a toilet |date=17 September 2019}}</ref> |- |1977-jıl 16-avgust | [[Memfis (Tennessi)|Memfis]], AQSh |[[Elvis Presley]] |42 |Hájetxanada polında óli halda tabıldı. Ólim sebebi — dári dozasınıń asıwı aqıbetinde júrek toqtap qalıwı. |<ref>{{Web deregi | url = https://www.pbs.org/newshour/health/elvis-addiction-was-the-perfect-prescription-for-an-early-death| bet = Elvis' addiction was the perfect prescription for an early death| sáne = 2018-jıl 16-avgust | jumıs = PBS NewsHour}}</ref> |- |1989-jıl 8-mart |[[Kolumbiya (Qubla Karolina)|Kolumbiya]], AQSh |Michael Godwin |28 |Metall hájetxanada otırǵanda kútilmegen jerden toq urıwı aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 27-avgust | bet = Convicted Criminal Escaped Electric Chair, Then Electrocuted Himself in his Toilet| url = https://www.thevintagenews.com/2018/08/27/electric-chair/| jumıs = The Vintage News}}</ref> |- |1991-jıl 21-may |[[Chikago]], [[Illinoys]], AQSh |[[Ioan Petru Culianu]] |41 |[[Chikago universiteti]]niń hájetxanasında belgisiz adam tárepinen óltirilgen. |<ref>{{Cite book |last=Anton |first=Ted |title=Eros, Magic, and the Murder of Professor Culianu |url=https://archive.org/details/erosmagicmurdero00anto |publisher=Northwestern University Press |year=1996}}</ref> |- |1996-jıl 19-yanvar |[[Los-Anjeles]], AQSh |[[Don Simpson]] |52 |Óz úyiniń hájetxanasında dári dozasınıń asıp ketiwi sebepli júrek toqtap qalıwınan qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news |last=Pace |first=Eric |date=1996-01-21 |title=Don Simpson Is Dead at 52 |url=https://www.nytimes.com/1996/01/21/nyregion/don-simpson-is-dead-at-52-produced-blockbuster-films.html |work=The New York Times}}</ref> |- |2004-jıl 8-mart |[[Xollivud Xills]], AQSh |[[Robert Pastorelli]] |49 |Hájetxanada morfin dozasınıń asıp ketiwi aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news|url=https://www.today.com/popculture/actor-robert-pastorelli-found-dead-home-wbna4488520|title=Actor Robert Pastorelli found dead in home|work=TODAY.com}}</ref> |- |2011-jıl 25-iyun |[[Pilton]], Angliya |[[Christopher Shale]] |56 |[[Glastonberi festivalı]] waqtında kóshpeli hájetxana ishinde júrek toqtap qalıwınan qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-somerset-13925680|title=PM in Commons tribute to friend|work=BBC News}}</ref> |- |2013-jıl 17-may |[[Markos-Pas]], Argentina |[[Jorge Rafael Videla]] |87 |Túrme hájetxanasında júrek toqtap qalıwınan qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news|date=5 May 2017|title=Videla, el represor que murió en un inodoro|work=BigBang! News}}</ref> |- |2016-jıl 10-oktyabr |[[Garmish-Partenkirxen]], Germaniya |[[Tamme Hanken]] |56 |Miymanxana hájetxanasında kútilmegen jerden júrek toqtap qalıwınan qaytıs boldı. |<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 11-oktyabr | bet = Tamme Hanken: Herztod auf Toilette| url = https://www.merkur.de/tv/tamme-hanken-herztod-auf-toilette-in-garmisch-partenkirchen-zr-6829456.html| jumıs = www.merkur.de}}</ref> |- |2019-jıl 21-iyun |[[Doxa]], Qatar |[[Toufiq M Seraj]] |63 |Dakkadan Doxaǵa ushıp baratırǵan samolyottıń hájetxanasında júrek urıwınan qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news|date=22 June 2019|title=Sheltech MD dies on plane|url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/sheltech-md-dies-plane-1760602|work=The Daily Star}}</ref> |- |2021-jıl 23-noyabr |[[Seul]], Koreya Respublikası |[[Chun Doo-hwan]] |90 |Úyindegi hájetxanasında júrek toqtap qalıwı aqıbetinde jıǵılıp qaytıs bolǵan. |<ref>{{Web deregi | author1 = 이호승| sáne = 2021-jıl 23-noyabr | bet = 전두환 사망| url = https://news.v.daum.net/v/20211123145113908| jumıs = News 1}}</ref> |- |2022-jıl 4-mart |[[Auburndale, Florida|Oberndeyl]], AQSh |Aaron Henderson |40 |Kóshpeli hájetxanada otırǵanda buldozer basıp ketiwi aqıbetinde qaytıs boldı. |<ref>{{Cite news|date=4 March 2022|title=Polk County landfill employee killed in tragic accident|url=https://www.wfla.com/news/polk-county/polk-county-landfill-employee-killed-in-tragic-accident/|work=[[WFLA-TV]]}}</ref> |- |2025-jıl 18-oktyabr |[[Florida]], AQSh |[[Sam Rivers (bas-gitarist)|Sam Rivers]] |48 |Óz úyindegi hájetxanada óli halda tabıldı. |<ref>{{Cite news|date=31 October 2025|title=Limp Bizkit bassist Sam Rivers found dead|url=https://www.standard.co.uk/showbiz/limp-bizkit-sam-rivers-death-b1255930.html/|work=standard.co.uk}}</ref> |} == Kórkem ádebiyat hám kinodaǵı ólimler == * [[Donald Gennaro]] (aktyor [[Martin Ferrero]]) 1993-jılǵı «[[Yura dáwiri parki (film)|Yura dáwiri parki]]» filminde hájetxanada otırǵan waqtında tirannozavr tárepinen jep qoyıladı. * [[South Park]]: 2012-jılǵı «Reverse Cowgirl» epizodında Klaydtıń anası hájetxanaǵa túsip ketip qaytıs boladı. * [[Taxtlar oyını]]: Tywin Lannister hájetxanada otırǵanda óz ulı Tirion tárepinen arbalet penen atıp óltiriledi. == Qosımsha qarań == * [[Ózgeshe ólimler dizimi]] * [[Hájetxana menen baylanıslı jaraqatlar hám ólimler]] == Derekler == {{Derekler }} [[Kategoriya:Hájetxanalar|Ólim]] [[Kategoriya:Ólim menen baylanıslı dizimler]] [[Kategoriya:Ózgeshe ólimler|Hájetxanadaǵı ólimler]] 922s95k3ceqre5lwzi0uxu4hjo9iiw9 0 36783 266252 265234 2026-08-18T00:28:26Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266252 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |portret=Sergei Eisenstein 03.jpg |táriypi=Eisenstein {{circa}} 1920s |asl ismi=Сергей Эйзенштейн |tuwılǵan jeri=[[Riga]], Rossiya imperiyası |kásibi={{hlist|[[kinorejissyor]]|[[scenarist]]|[[kinodóretiwshi]]|[[kinoteorist]]}} |iskerlik jılları=1923–1946 |qaytıs bolǵan jeri=Moskva, Sovet awqamı |ómirlik joldası={{marriage|Pera Atasheva|1934}} |sıylıqları=[[Stalin sıylıǵı]] {{small|(1941, 1946)}} }} '''Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn''' ([[1898|1898-jıl]] [[22-yanvar]] — [[1948|1948-jıl]] [[11-fevral]]) — sovet [[Kinorejissyor|kinorejissyorı]], [[Scenarist|scenarist]], kinodóretiwshi hám kinoteoristi. Ol barlıq dáwirlerdiń eń ullı kinoshılarınan biri esaplanıp, montaj teoriyası hám ámeliyatında pioner boldı<ref>{{cite book|last=Rollberg|first=Peter|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|location=US|year=2009|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1/page/204 204]–210|isbn=978-0-8108-6072-8}}</ref>. Ásirese, «Strike» (1925), «Battleship Potemkin» (1925) hám «October» (1928) sessiz filmleri, sonday-aq, Aleksandr Nevskiy (1938) hám Ivan Grozniy (1945-1958) táriyxıy dástanları menen belgili. «Sight and Sound» jurnalı óziniń on jıllıq sorawnamasında onıń «Battleship Potemkin» atlı filmin barlıq waqıtlardıń 54-eń ullı filmi dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time| bet = The Greatest Films of All Time| til = en| jumıs = BFI| qaralǵan sáne = 2025-jıl 20-oktyabr }}</ref>. == Ómiri == [[Fayl:Mikhail-einsenstein-0713-01.jpg|oñğa|nobaý|Jas Eyzenshteyn ata-anası Mixail hám Yuliya Eyzenshteyn menen.]] Sergey Eyzenshteyn 1898-jılı 22-yanvarda [[Riga]] qalasında, [[Rossiya imperiyası|Rossiya imperiyasınıń]] [[Livoniya]] guberniyasında (házirgi [[Latviya]]) orta klass shańaraǵında tuwılǵan<ref>{{cite encyclopedia|last=Mitry|first=Jean|encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]]|title=Sergey Eisenstein – Soviet film director|url=https://www.britannica.com/biography/Sergey-Eisenstein|date=7 February 2020|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529223017/https://www.britannica.com/biography/Sergey-Eisenstein|archive-date=29 May 2019}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.moscovery.com/sergei-eisenstein/| bet = Sergei Eisenstein – Russian film director and film theorist. Biography and interesting facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210724135312/https://www.moscovery.com/sergei-eisenstein/| arxivsáne = 2021-jıl 24-iyul | sáne = 2017-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-noyabr | url-status = dead}}</ref>. Onıń shańaraǵı ómiriniń dáslepki jıllarında tez-tez kóship turıp, Eyzenshteynniń pútkil ómiri dawamında dawam etken. Onıń ákesi, arxitektor Mixail Osipovich Eyzenshteyn Kiev guberniyasında tuwılıp, ákesi Osip yahudiy sawdager, anası shved bolǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.alefmagazine.com/pub4754.html| bet = Зашифрованное зодчество Риги| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190430042426/http://www.alefmagazine.com/pub4754.html| arxivsáne = 2019-jıl 30-aprel | jumıs = АЛЕФ}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.aktuell.ru/russland/kultur/michail_eisenstein_zum_90_todestag_des_architekten_772.html| bet = Russland-Aktuell - Michail Eisenstein| jumıs = www.aktuell.ru| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-iyun }}</ref>. Sergey Eyzenshteynniń ákesi rus pravoslav shirkewine ótken, anası Yuliya Ivanovna Konetskaya bolsa rus pravoslav shańaraǵınan<ref>{{harvnb|Эйзенштейн|1968}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901194510/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_avtobiografiya.txt|date=1 September 2012}}.</ref>. Ol bay sawdagerdiń qızı bolǵan<ref>{{harvnb|Bordwell|1993|p=1}}.</ref>. Yuliya 1905-jılǵı rus revolyuciyası jılında Sergeydi ózi menen birge alıp, Sankt-Peterburgqa ketip, Rigadan shıqtı<ref>{{harvnb|Seton|1952|p=19}}.</ref>. Onıń balası geyde ákesin kóriw ushın keletuǵın bolǵan, 1910-jıllarda olarǵa qosıladı<ref>{{harvnb|Seton|1952|p=20}}.</ref>. Sońınan ajırasıw júz berip, Yuliya shańaraǵın taslap Franciyada jasawǵa ketti<ref>{{harvnb|Seton|1952|p=22}}.</ref>. Eyzenshteyn pravoslav xristian sıpatında tárbiyalanǵan, biraq keyin ala ateistke aylanǵan<ref>{{cite book|last=LaValley|first=Al|title=Eisenstein at 100|url=https://archive.org/details/eisensteinat100r0000unse|quote=As a committed Marxist, Eisenstein outwardly turned his back on his Orthodox upbringing, and took pains in his memoirs to stress his atheism.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2001|page=[https://archive.org/details/eisensteinat100r0000unse/page/70 70]|isbn=9780813529714}}</ref><ref>{{cite book|last=Eisenstein|first=Sergei|editor-last=Taylor|editor-first=Richard|title=Beyond the stars: the memoirs of Sergei Eisenstein, Volume 5|url=https://archive.org/details/liang.smeisensteinsele0000rich|quote=My atheism is like that of [[Anatole France]] -- inseparable from adoration of the visible forms of a cult.|publisher=BFI Publishing|year=1996|page=[https://archive.org/details/liang.smeisensteinsele0000rich/page/n455 414]|isbn=9780851704609}}</ref>. Balalıǵında Eyzenshteynge tásir kórsetken filmler qatarında birinshi hayal kinorejissyor Elis Gay-Blasheniń «Feminizm aqıbetleri» (1906) filmi de bar bolǵan. == Bilimlendiriw == [[Petrograd]] qurılıs injenerleri institutında Eyzenshteyn ákesiniń kásibi bolǵan arxitektura hám injenerlikti úyrenedi<ref>{{harvnb|Seton|1952|p=28}}.</ref>. 1918-jılı mektepti taslap, [[Rossiya]] puqaralar urısında qatnasıw ushın Qızıl Armiyaǵa qosılǵan<ref>{{harvnb|Seton|1952|pp=34–35}}.</ref>. Biraq, ákesi Mixail qarsı tárepti qollap-quwatlaydı. Bul bolsheviklerge qarsı kúshler jeńilgennen keyin ákesin Germaniyaga, Sergeydi bolsa Petrograd, Vologda hám Dvinskke alıp keledi<ref>{{harvnb|Seton|1952|p=35}}.</ref>. 1920-jılı Sergey Oktyabr revolyuciyasın úgit-násiyatlawda tabısqa eriskennen keyin Minsktegi komandirlik lawazımına ótkeriledi. Usı waqıtta Kabuki teatrı menen tanısqan hám yapon tilin úyrengen. 300 ge jaqın kanji belgilerin úyrenip, bul onıń súwretlew rawajlanıwına tásir etken<ref>{{harvnb|Эйзенштейн|1968}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901194906/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt|date=1 September 2012}}</ref><ref>{{harvnb|Seton|1952|p=37}}.</ref>. == Jeke ómiri == [[Fayl:Eisenstein-homoerotic-drawings.jpg|nobaý|Eyzenshteyn tárepinen islengen gomoerotikalıq eskizlar.]] Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵı haqqında pikir-talaslar bolıp, Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵın kórsetiwshi film Rossiyada qıyınshılıqlarǵa dus keledi<ref name="Guardian">{{Cite news|last=Gray|first=Carmen|date=30 March 2015|title=Greenaway offends Russia with film about Soviet director's gay affair|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/30/peter-greenaway-sergei-eisenstein-in-guanajuato|access-date=9 July 2020|issn=0261-3077}}</ref><ref name="Independent">{{Cite news|last=McNabb|first=Geoffrey|date=9 February 2015|title=Film claiming director Sergei Eisenstein had gay love affair shunned|language=en|work=The Independent|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/film-claiming-director-sergei-eisenstein-had-gay-love-affair-shunned-in-russia-10034767.html|access-date=9 July 2020}}</ref>. Onıń zamanlaslarınıń derlik hámmesi Eyzenshteyn gey bolǵan dep esaplaǵan. Aleksandrov 1925-jılı bergen intervyusında Eyzenshteynniń polyak jurnalisti Vatslav Solskiyge: «Meni qızlar qızıqtırmaydı» degenin hám wahahalap kúlip jibergenin, sońınan tez toqtaǵanın hám qısınǵanınan qızarıp ketkenin kórgen. Solskiy bul waqıyanı eske alıp, «Tek keyinirek, Moskvada hámme biletuǵın nárselerdi bilgenimde ǵana Aleksandrovtıń ersi minez-kulki tusinikli boldı» dep jazǵan edi<ref name="McSmith">{{cite book|last1=McSmith|first1=Andy|title=Fear and the Muse Kept Watch, The Russian Masters – from Akhmatova and Pasternak to Shostakovich and Eisenstein – Under Stalin|url=https://archive.org/details/fearmusekeptwatc0000mcsm|date=2015|publisher=The New Press|location=New York|isbn=978-1-59558-056-6|pages=[https://archive.org/details/fearmusekeptwatc0000mcsm/page/160 160]–61}}</ref>. Eyzenshteynniń pornografiyalıq súwretleri bajıxana xızmetkerleri tárepinen tabılǵannan keyin Upton Sinkler de usınday juwmaqqa keledi. Keyinirek Mari Setonǵa bılay degen: "Onıń barlıq sherikleri trotskiyshiler hám barlıq gomoslar bolǵan... Bunday erkekler bir-birine jabısıp ketedi<ref>{{Harvnb|Seton|1952|p=515}}.</ref>. Gomoseksualizm jáne jınayıy huqıqbuzarlıqqa aylanǵanınan jeti ay ótkennen keyin, Eyzenshteyn kinorejissyor hám ssenariy jazıwshı Pera Atashevaǵa úylenedi (Pera Atasheva, Perla Moiseevna Atasheva, perl Moiseevna Fogelman; 1900-1965-jıl 24-sentyabr)<ref>{{Harvnb|Bordwell|1993|p=33}}.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.kinopoisk.ru/name/1424357/| bet = Pera Atasheva| til = ru| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.net-film.ru/film-56207/| bet = СЮЖЕТ МОГИЛА СЕРГЕЯ ЭЙЗЕНШТЕЙНА, ВОЗЛОЖЕНИЕ ЦВЕТОВ. (1998)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160809095512/http://www.net-film.ru/film-56207/| arxivsáne = 2016-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2016-jıl 17-iyun | url-status = live}}</ref>. Aleksandrov sol jılı Orlovaǵa úylendi. Eyzenshteyn óziniń gomoseksuallıǵın jaqın dostı Mari Setonǵa biykarladı: «Meni gomoseksual dep aytkanlar nadurıs. Men bunı hesh qashan sezgen emespen hám sezbeymen de. Eger men gomoseksual bolsam, bunı tikkeley aytar edim. Biraq, barlıq gáp sonda, mende, máselen, Balzak yamasa Zolya sıyaqlı intellektuallıq ólshemde geypara qos jınıslılıq tendenciya bolıwına qaramastan, men hesh qashan, hátteki Grishaǵa da gomoseksual qushtarlıqtı bastan keshirgen emespen»<ref>{{Web deregi | url = https://aif.ru/culture/person/intellektualnaya_orientaciya_zakadrovaya_zhizn_sergeya_eyzenshteyna| bet = "Intellectual Orientation". Sergey Eisenstein's offscreen life| avtor = Юрьев| at = Сергей| sáne = 2018-jıl 22-yanvar | til = ru| jumıs = aif.ru| baspaxana = [[Argumenty i Facty]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust }}</ref>. <gallery> Fayl:Sadanji_Ichikawa_II_and_Sergei_Eisenstein.jpg|nobaý|Yapon kabuki aktyori Sadanji Ichikava II menen, Moskva, 1928-jıl. Fayl:Eisenstein_Tisse_Aleksandrov_Disney.webp|nobaý|Aleksandrov, Eyzenshteyn, Walt Disney hám Tisse, 1930-jıl iyun. Fayl:Russische_regisseur_bezoekt_ons_land.ogv|nobaý|250x250 nükte|Sergey Eyzenshteyn 1930-jılı Rotterdam qalasına baradı. Fayl:Sergei_Eisenstein_02.jpg|oñğa|nobaý|Eyzenshteyn, 1939-jıl. </gallery> == Ólimi == Eyzenshteyn 1946-jılı 2-fevralda júrek xurujın bastan keshirip, kelesi jıldıń kóp bólegin tikleniw menen ótkeredi. Ol 1948-jılı 11-fevralda 50 jasında ekinshi júrek xurujınan qaytıs bolǵan<ref>{{harvnb|Neuberger|2003|p=23}}.</ref>. Onıń denesi 13-fevralda krematsiya etilgeninen aldın Kino xızmetkerleri zalında jatır edi hám kúli [[Moskva|Moskvadaǵı]] Novodevichy qoyımshılıǵına jerlengen<ref>{{Web deregi | url = http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein| bet = The Death of Sergei Eisenstein| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151011085026/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein| arxivsáne = 2015-jıl 11-oktyabr | avtor = Cavendish| at = Richard| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-mart }}</ref>. == Sıylıqları == === Tásir etiw === 2023-jılı xudojnik Uilyam Kentrij Los-Anjelestegi «The Broad» muzeyindegi jeke kórgizbesine Eyzenshteynniń súwretin kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = https://lamag.com/art/with-a-show-at-the-broad-artist-william-kentridge-talks-hollywood| bet = 15 Minutes With Visionary Artist William Kentridge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231231213853/https://lamag.com/art/with-a-show-at-the-broad-artist-william-kentridge-talks-hollywood| arxivsáne = 2023-jıl 31-dekabr | avtor = Amadour| sáne = 2022-jıl 7-dekabr | til = en| jumıs = LAmag – Culture, Food, Fashion, News & Los Angeles| qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-dekabr }}</ref>. === Sıylıq === 2018-jıl 22-yanvarda [[Google]] óziniń 120 jıllıǵın Google Doodle menen belgiledi<ref>{{Web deregi | url = https://doodles.google/doodle/sergei-eisensteins-120th-birthday/| bet = Sergei Eisenstein's 120th Birthday| sáne = 2024-jıl 27-fevral | jumıs = Google}}</ref>. === Tamamlanbaǵan filmleri === * 1932 ''Да здравствует Мексика!'' (''¡Que viva México!'', reconstructed in 1979) * 1937 ''Бежин луг'' (''Bezhin Meadow'', reconstructed in the 1960s using storyboards and a new soundtrack) === Basqa jumısları === * 1929 «Frauennot — Frauenglück» («Women's Misery — Women's Happiness», also known as «Misery and Fortune of Woman») (Switzerland)<ref>{{Web deregi | url = https://bampfa.org/event/misery-and-fortune-women-0| bet = Misery and Fortune of Women {{!}} BAMPFA| sáne = 2018-jıl 18-yanvar | jumıs = bampfa.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-yanvar }}</ref> — Eisenstein worked as supervisor == Bibliografiya == * Selected articles in: {{Citation |title=The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939 |year=1994 |editor-last=Christie |editor-first=Ian |place=New York, NY |publisher=Routledge |isbn=0-415-05298-X |editor2-last=Taylor |editor2-first=Richard}}<cite class="citation cs2" id="CITEREFChristieTaylor1994">(1994), ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', New York, NY: Routledge, ISBN&nbsp;<bdi>0-415-05298-X</bdi></cite>. * {{Citation |last=Eisenstein |first=Sergei |title=Film Form: Essays in Film Theory |year=1949 |place=New York |publisher=Hartcourt}}; translated by Jay Leyda. * Eisenstein, Sergei (1942), ''The Film Sense'', New York: Hartcourt; translated by Jay Leyda. * Eisenstein, Sergei (1959), ''Notes of a film director'', Foreign Languages Pub. House; translated by X. Danko [[iarchive:notesoffilmdirec00eise|''Online version'']] * {{Citation |last=Eisenstein |first=Sergei |title=Que Viva Mexico! |year=1972 |place=New York |publisher=Arno |isbn=978-0-405-03916-4}}. * Eisenstein, Sergei (1994), ''Towards a Theory of Montage'', British Film Institute. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * [http://www.moma.org/learn/resources/archives/EAD/Eisensteinf Sergei Mikhailovich Eisenstein Collection] is housed at the Museum of Modern Art Museum Archives. * Sergei Eisenstein Scrapbook of photographs and manuscripts [ca. 1900]-1930 (2 volumes) is house at the Museum of Modern Art Museum Archives. * Sergei Eisenstein Correspondence with Theodore Dreiser, 1931–1941 (9 letters), is housed at the Rare Book and Manuscript Library at the University of Pennsylvania. === Maqalalar === * [https://web.archive.org/web/20251223184233/https://www.sensesofcinema.com/2017/great-directors/sergei-eisenstein/ Sergei Eisenstein in Senses of Cinema] * Sergei Eisenstein at IMDb * [http://revolutionarydemocracy.org/rdv3n2/ivant.htm Discussion with Stalin regarding ''Ivan the Terrible''] * [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0123.html Sergei Eisenstein Is Dead In Moscow]; ''New York Times'' * [https://web.archive.org/web/20150102210648/http://hwj.oxfordjournals.org/content/78/1/157.full Sergei Eisenstein and the Haitian Revolution] by Charles Forsdick and Christian Hogsbjerg, History Workshop Journal, 78 (2014). * [https://artsandculture.google.com/exhibit/YgKC3Cneu0iiKg Sergei Eisenstein on Google Arts and Culture] [[Kategoriya:1948-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:1898-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Rus geyleri]] 60pd69hw7sgzdfhylk4i0w175j7zunh 0 36784 266295 229914 2026-08-18T01:11:52Z InternetArchiveBot 9299 Add 7 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266295 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |atı=Federico Fellini |portret=Federico Fellini NYWTS 2.jpg |táriypi=Fellini in 1965 |tuwılǵan jeri=[[Rimini]], [[Italiya]] |qaytıs bolǵan jeri=Rim, Italiya|kásibi={{hlist|kinorejissyor |scenarist}} |iskerlik jılları=1945–1993 |ómirlik joldası={{marriage|[[Giulietta Masina]]|1943}} }} '''Federico Fellini''' ([[1920|1920-jıl]] [[20-yanvar]] — [[1993|1993-jıl]] [[31-oktyabr]]) — [[italiya]]lı [[kinorejissyor]] hám scenariy jazıwshısı. Ózine tán usılı menen belgili bolıp, bul usılda fantastikalıq hám barokko obrazları jergiliklilik penen aralasıp ketedi. Barlıq zamanlardaǵı eń ullı hám abıraylı kinodóretiwshilerden biri sıpatında tán alınǵan. Onıń filmleri «Cahiers du Cinéma» hám «Sight & Sound» sıyaqlı kritikalıq sorawlarda joqarı orınlardı iyelegen. Fellinidiń eń belgili filmleri qatarına ''I Vitelloni'' (1953), ''La Strada'' (1954), ''Nights of Cabiria'' (1957), ''La Dolce Vita'' (1960), ''8½'' (1963), ''Juliet of the Spirits'' (1965), ''Fellini Satyricon'' (1969), ''Roma'' (1972), ''Amarcord'' (1973) hám ''Fellini's Casanova'' (1976) sıyaqlı filmler kiredi.. Fellini óz karyerası dawamında 17 Akademiya sıylıǵına usınıs etilgen bolıp, tórtewinde «Eń jaqsı shet tilindegi film» nominaciyasında jeńimpaz bolǵan (rekord). [[Los Angeles|Los-Anjeles]] qalasında bolıp ótken 65-Oskar sıylıǵında ómirlik jetiskenligi ushın húrmetli statuetkaǵa iye bolǵan. Sonday-aq, Fellini 1960-jılı «Dolce Vita» filmi ushın «<nowiki/>[[Palme d'Or]]<nowiki/>»nı, 1963 hám 1987-jılları [[Moskva]] xalıqaralıq kinofestivalında eki márte, 1985-jılı 42-Venetsiya xalıqaralıq kinofestivalında «Golden Lion»di qolǵa kirgizgen. «Sight & Sound» jurnalınıń 2002-jıldaǵı barlıq waqıtlardıń eń ullı rejissyorları diziminde Fellini rejissyorlar sorawnamasında 2-orındı hám sınshılar sorawnamasında 7-orındı iyeledi. == Ómiri == Fellini 1920-jılı 20-yanvarda Adriatika teńizindegi kishkene Rimini qalasında orta klass ata-anasında tuwılǵan. 25-yanvarda San Nikolo shirkewinde Federiko Domeniko Marsello Fellini dep ataladı<ref name="autuori">{{Web deregi | url = http://www.ilponte.com/ma-la-casa-mia-ndove/| bet = Ma la casa mia n'dov'è?| familiya = Autuori| at = Beppe| sáne = 2017-jıl 30-oktyabr | til = it-IT| jumıs = Il Ponte}}</ref>. Onıń ákesi Urbano Fellini (1894-1956) gambettolalı romanyon diyqanlar hám mayda jer iyeleri shańaraǵında tuwılıp, 1915-jılı Pantanella makaron zavodında nanbayshi shákirt sıpatında [[Rim|Rimge]] kóshken. Anası Ida Barbiani (1896-1984) rim sawdagerleriniń burjua katolik shańaraǵınan shıqqan. Shańaraǵınıń qattı narazılıǵına qaramastan, 1917-jılı Urbano menen qashıp ketip, Gambettola qalasındaǵı ata-anasınıń úyinde jasaǵan{{sfn|Alpert|1988|p=16}}. 1918-jılı puqaralıq neke dúzilip, bir jıldan keyin Rimdegi Santa Mariya Maggiore qalasında diniy máresim bolip ótti. Erli-zayıplılar [[Rimini]] qalasına ornalasıp, ol jerde Urbano kóshpeli satıwshı hám kótere satıwshı boladı. Fellini eki tuwısqanı Rikkardo (1921-1991), RAI televideniesiniń hújjetli rejissyori hám Mariya Maddalena (tuw. Fabbri; 1929-2002-jıllar). 1924-jılı Fellini baslawısh mektepti [[Rimini]] qalasındaǵı San-Vinchenso monaxları basqaratuǵın institutta basladı, keyin eki jıldan soń Karlo Tonini mámleketlik mektebinde oqıydı. Dıqqatlı oqıwshı bolıp, bos waqıtların súwret salıw, quwırshaq shouların saxnalastırıw hám Winsor Makkey, Jorj MakManus hám Frederik Burr Opperdiń dástúriy Amerika multfilmlerin kóbeytiwshi «Corriere dei Piccoli» balalar jurnalın oqıw menen ótkeredi. (Opperdiń «Baxıtlı xuligan» filmi Fellinin 1954-jıldaǵı «Strada» filmindegi Gelsomina ushın vizual ilxam berer edi; Makkeydiń «Kishkene Nemo» filmi onıń 1980-jılǵı «Hayal-qızlar qalası» filmine tikkeley tásir kórsetedi). Gvido Brinoneniń birinshi kórgen filmi Maciste all'inferno (1925, Maciste in Hell) onıń pútkil karerası dawamında Dante hám kino menen baylanıslı táreplerdi belgilep beredi{{Sfn|Burke|Waller|2003|p=5-13}}. 1929-jılı Ginnasio Giulio Chezarege oqıwǵa kirip, keyin ala Rimini advokatı Luidji Titta Benzi menen doslasadı (hám Amarkordta jas Tittanıń modeli (1973)). Mussolini Italiyasında Fellini hám Rikkardo er adamlar ushın májbúriy fashist jaslar toparı bolǵan «Avangardista»ǵa aǵza boladı. Ol ata-anası menen birinshi márte Rimge 1933-jılı, transatlantikalıq okean layneri SS Rex (Amarkordta kórsetilgen) dáslepki saparı jılı bardı. «La Dolce Vita» (1960) shıǵarmasınıń aqırındaǵı plyajda tabılǵan teńiz haywanınıń tiykarın 1934-jıldaǵı dawıl waqtında [[Rimini]] plyajında qoyılǵan úlken balıq quraydı. <gallery> Fayl:Federico_Fellini.jpg|nobaý|1950-jıllarda Federiko Fellini. Fayl:Fellini_masina_delpoggio_lattuada_1952.jpg|nobaý|Fellini, Masina, Karla del Poggio hám Alberto Lattuada, 1952-jıl. Fayl:Cinecittà_-_Teatro_5.jpg|Cinecittà — Teatro 5, Fellinidiń súyikli studiyası<ref>{{Web deregi|url=http://www.cinecittastudios.it/en/events/special-events/teatro-5|bet=Our flexible giant.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130921054032/http://www.cinecittastudios.it/en/events/special-events/teatro-5|arxivsáne=21 September 2013|baspaxana=Cinecittà Studios|qaralǵan sáne=20 September 2013}}</ref> Fayl:Federico_Fellini_56.jpg|Fellini «Kabiriya túnleri» filmin súwretke alıw waqtında, 1956-jıl. Fayl:Federico_Fellini_in_the_Seventies.jpg|nobaý|Federico Fellini Fayl:Sandro_Pertini_David_Donatello.jpg|Italiya prezidenti Sandro Pertini 1985-jılı Fellini tárepinen «David di Donatello» sıylıǵın alıwı. Fayl:Fellini_Mastroianni_1990_Venice_Film_Festival_02_(cropped).jpg|Fellini Veneciya xalıqaralıq kinofestivalında Marsello Mastroyanidi «Golden Lioná sıylıǵı menen sıylıqlaydı. Fayl:Fellini_plaque,_Via_Veneto.jpg|Via Veneto, Rimdaǵı Felliniǵa arnalǵan kórinis: «Veneto arqalı La Dolce Vita» — SPQR ushın saxna jaratqan Federiko Felliniǵa, 1995-jıl 20-yanvar </gallery> == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == {{div col|colwidth=45em}} * {{cite book |title=Giulietta Masina: attrice e sposa di Federico Fellini |last=Angelucci |first=Gianfranco |publisher=Edizioni Sabinae |year=2014 |isbn=978-88-98623-11-2 |location=Rom, Centro Sperimentale di Cinematografia |ref=none}} * {{cite book |title=Federico Fellini: La dolce vita: cronaca di una passione |last=Arpa |first=Angelo |date=2010 |publisher=Sabinae |isbn=978-88-96105-56-6 |edition=1. |location=Rome |ref=none}} * {{cite book |title=L'enigma di un genio: Capire il linguaggio di Federico Fellini |last=Ashough |first=Jamshid |date=2016 |publisher=Zona Franca EDizioni |isbn=978-88-905139-4-7 |location=Pescara |ref=none}} * {{cite book |title=BiblioFellini: monografie, soggetti e sceneggiature, saggi in volume |last1=Bertozzi |first1=Marco |last2=Ricci |first2=Giuseppe |last3=Casavecchia |first3=Simone |date=2002 |publisher=Scuola nazionale di cinema |location=Rome |language=it |ref=none}} * {{cite book |title=Fellini: An Intimate Portrait |url=https://archive.org/details/fellini0000bett |last=Betti |first=Liliana |date=1979 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-09230-2 |edition=1st Eng. language |location=Boston |ref=none}} * {{cite book |title=Federico Fellini: Leone d'Oro, Venezia 1985 |last=Cinfarani |first=Carmine |publisher=Anica |location=Rome |ref=none}} * {{cite book |last=Fellini |first=Federico |url=https://books.google.com/books?id=HghoAAAAMAAJ |title=Fellini on Fellini |date=1976 |publisher=Methuen |isbn=978-0-413-33640-8 |translator-last=Quigly |translator-first=Isabel |ref=none}} * {{cite book |title=The Book of Dreams |url=https://archive.org/details/bookofdreams0000fell |last=Fellini |first=Federico. |date=2008 |publisher=Rizzoli International |isbn=978-0-8478-3135-7 |location=New York |ref=none}} * {{cite book |title=Making a Film |last=Fellini |first=Federico |date=2015 |publisher=Contra Mundum Press |isbn=978-1-940625-09-6 |location=New York, NY |translator-last=Calvino |translator-first=Italo |translator-last2=White |translator-first2=Christopher Burton |translator-last3=Betti |translator-first3=Liliana |ref=none}} * {{cite book |title=I disegni di Fellini |last1=Fellini |first1=Federico |last2=Santi |first2=Pier Marco De |date=1982 |publisher=Laterza |language=it |ref=none}} * {{cite book |last1=Kezich |first1=Tullio |editor1-last=Boarini |editor1-first=Vittorio |title=Federico Fellini: The Films |url=https://archive.org/details/federicofellinif0000kezi |date=2010 |publisher=Rizzoli |location=New York |isbn=978-0847832699}} * {{cite book |title=Trip to Tulum: from a script for a film idea |last1=Manara |first1=Milo |author1-link=Milo Manara |last2=Fellini |first2=Federico |date=1990 |publisher=Catalán Communications |isbn=978-0-87416-123-6 |translator-last=Gaudiano |translator-first=Stefano |translator-last2=Bell |translator-first2=Elizabeth |ref=none}} * {{cite book |title=Fellini |url=https://archive.org/details/fellini0000merl |last=Merlino |first=Benito |date=2007 |publisher=Gallimard |isbn=978-2-07-033508-4 |location=Paris |ref=none}} * {{cite book |title=Political Fellini: Journey to the End of Italy |last=Minuz |first=Andrea |date=2015 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-819-7 |edition=English-language |location=New York |translator-last=Perryman |translator-first=Marcus |ref=none}} * {{cite book |title=Fellini: Costumes and Fashion |last1=Panicelli |first1=Ida |last2=Mafai |first2=Giulia |last3=Delli Colli |first3=Laura |last4=Mazza |first4=Samuele |date=1996 |publisher=Charta |isbn=978-88-86158-82-4 |edition=1st English |location=Milan |ref=none}} * {{cite book |last=Pettigrew |first=Damian |title=I'm a born liar: a fellini lexicon |url=https://archive.org/details/imbornliarfellin0000fell |date=2003 |publisher=Harry N. Abrams |isbn=0-8109-4617-3 |location=New York |ref=none}} * {{cite book |title=Fellini Lexicon |url=https://archive.org/details/fellinilexicon0000rohd |last=Rohdie |first=Sam |date=2002 |publisher=BFI |isbn=978-0-85170-934-5 |location=London |ref=none}} * {{cite book |title=L'Italia di Fellini |last=Scolari |first=Giovanni |date=2008 |publisher=Sabinae |isbn=978-88-96105-01-6 |edition=1st |location=Rome |ref=none}} * {{cite book |title=Federico Fellini |url=https://archive.org/details/federicofellini0000unse |last=Tornabuoni |first=Lietta |date=1995 |publisher=Rizzoli |isbn=978-0-8478-1878-5 |location=New York |ref=none}} * {{cite book |title=Milking the Moon: A Southerner's Story of Life on This Planet |last=Walter |first=Eugene |date=2001 |publisher=Crown Publishers |isbn=978-0-609-60594-3 |edition=1st |location=New York |url-access=registration |url=https://archive.org/details/milkingmoonsouth00walt |ref=none}} {{div col end}} [[Kategoriya:1993-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:1920-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Syurrealistli kinodóretiwshiler]] [[Kategoriya:Televizion kommerciyalıq rejissyorlar]] [[Kategoriya:Italiyalı satirikler]] [[Kategoriya:Italiyalı film direktorlar]] dyf3tozlxtcjfr5327lvz0bfqbkofnh 0 36793 266133 215904 2026-08-17T20:45:46Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266133 wikitext text/x-wiki '''Eskapizm''' — kúndelikli turmıstıń jaǵımsız táreplerinen, ádette qıyal yamasa [[oyın-zawıq]] penen baylanıslı is-háreketler arqalı aqıl-oydı basqa jaqqa burıw<ref>{{Web deregi | url = https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/escapism| bet = Escapism {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary| til = en| jumıs = dictionary.cambridge.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/escapism| bet = Escapism Definition & Meaning| til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.lexico.com/definition/escapism| bet = Escapism {{!}} Meaning of Escapism by Lexico| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200323203324/https://www.lexico.com/definition/escapism| arxivsáne = 2020-jıl 23-mart | til = en| jumıs = Lexico Dictionaries {{!}} English| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart }}</ref>. Eskapizm sonday-aq [[depressiya]] yamasa ulıwma qayǵı-muń sezimlerinen qutılıw ushın da qollanılıwı múmkin. == Túsinikler == Adamlardıń kúndelikli turmıstıń mashaqatlarınan – ásirese cifrlı dúnyaǵa qashıw tendenciyasınıń ósiwin xoshametlew ushın barlıq tarawlar payda boldı<ref>G. Kainer, Grace and the Great Controversy (2010) p. 35</ref>. Salamat turmıstıń normal bólegi bolǵan kóplegen is-háreketler (mısalı, awqatlanıw, uyqılaw, dene shınıǵıw, jınıslıq qatnas) shennen tıs yamasa durıs kontekstten tısqarı alıp barılǵanda eskapizmniń jolına aylanıwı múmkin; nátiyjede «eskapizm» sózi kóbinese unamsız mánige iye bolıp, eskapistlerdiń baxıtsız ekenin, dúnya menen mánili baylanıs ornatıwǵa qábiletsizligin yamasa qálemewin hám zárúrli is-háreketler etiwden bas tartıwın bildiredi. Haqıyqatında da, Oksford inglis tili sózligi eskapizmdi «ádette shıdawǵa tuwrı keletuǵın nárselerden dıqqattı basqa jaqqa burıwdı izlew tendenciyası yamasa tájiriybesi» dep táriyiplegen<ref>Quoted in Tom Shippey, The Road to Middle-Earth (1992) p. 285</ref>. Degen menen, kóplegen adamlar eskapizmniń tiykarınan hám tek ǵana unamsız ekenligi ideyasına qarsı shıǵadı. K.S. Lyuis qashıwdıń ádettegi jawları túrme qarawılları ekenin házil menen aytıwdı unatatuǵın edi hám qádimgidey qollanılsa eskapizm qıyal kúshlerin jańalaw hám keńeytiw ushın xızmet ete aladı dep esaplaǵan. Sol sıyaqlı, Dj.R.R. Tolkin fantastikalıq ádebiyatta eskapizmdi haqıyqatlıqtıń ekinshi (qıyalıy) dúnyadaǵı dóretiwshilik kórinisi dep jaqlaǵan (biraq sonday-aq olar «tek ǵana eskapizm» bolmawı ushın olarda qorqınıshlılıq elementi bolıwı kerek ekenin de atap ótti). Terri Pratchett jigirmanshı ásirde eskapist ádebiyatqa unamlı kózqarastıń waqıt ótiwi menen rawajlanıwı sezildi dep esaplaǵan. Ádebiyattan basqa, [[muzıka]] hám video oyınlar da qashıwdıń kórkem quralları retinde qarastırılǵan hám bahalanǵan<ref>Andreas Dorschel, Der Welt abhanden kommen. Über musikalischen Eskapismus. In: Merkur 66 (2012), no. 2, pp. 135–142</ref>. == Psixologiyalıq qashıwlar == [[Sigmund Freud|Freyd]] eskapist [[Fantaziya|fantaziyanıń]] belgili bir mólsherin adamlar ómirinde zárúrli element dep esaplaydı: «[O]lar haqıyqatlıqtan ala alatuǵın az qanaatlanıw menen jasay almaydı. «Bizler járdemshi konstrukciyalarsız jasay almaymız», - degen Teodor Fontan». Onıń izbasarları demalıs penen tileklerdiń orınlanıwın (az mólsherde) jaraqatlı buzılıwlarǵa beyimlesiwde paydalı qurallar retinde qarastırǵan; al keyingi psixologlar qálemegen kewil-xoshlardı, ásirese ashıw hám qayǵı-muńdı ózgertiwde janapay dıqqattı basqa jaqqa burıwdıń rolin atap ótti<ref>{{Cite journal|last=Longeway|first=John|date=1990|title=The Rationality of Escapism and Self Deception|url=https://archive.org/details/sim_behavior-and-philosophy_fall-winter-1990_18_2/page/n8|journal=Behavior and Philosophy|volume=18|issue=2|pages=1–20}}</ref>. Degen menen, eger bunday psixikalıq sheginislerde turaqlı jasaw júz berse, nátiyjeler kóbinese unamsız hám hátte patologiyalıq boladı<ref>{{Cite journal|last=R.C., D.S.,J, M, I, R, T|first=Reid, Li, Lopez, Collard, Parhami, Karim, Fong|date=2011|title=Exploring facets of personality and escapism in pathological gamblers.|journal=Journal of Social Work Practice in the Addictions|volume=11|issue=1|pages=60–74|doi=10.1080/1533256X.2011.547071}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 7l302ld5ims6pcllzxf09cp6r8mgsh7 0 36906 266092 215919 2026-08-17T19:05:47Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266092 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Túgólbay Sıdıqbekov |negizgi atı = {{lang-ky|Түгөлбай Сыдыкбеков}} |súwret = Sydykbekov Tugelbay.JPG |súwret eni = 200px |súwret táriypi = Sıdıqbekov, 1985-jıl |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Keń-Suw]], [[Túp rayonı|Túp]], [[Íssıkól wálayatı]], [[Rossiya imperiyası]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Bishkek]], [[Qırǵızstan]] |janrı = roman, gúrriń |shıǵarmalarınıń tili = [[qırǵız tili]] |ataqları = [[Qırǵızstan Qaharmanı]] (1997) }} '''Túgólbay Sıdıqbekov''' ({{lang-ky|Түгөлбай Сыдыкбеков}}; ([[1912|1912-jıl]] [[14-may]]<ref>{{Web deregi | url = https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Tugelbai+Sydykbekov| bet = Tugelbai Sydykbekov| baspaxana = [[Great Soviet Encyclopedia]]| jıl = 1970–1979| edition = 3rd| at = R. Z.| familiya = Kydyrbaev| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-aprel }}</ref> — [[1997|1997-jıl]] [[19-iyul]]<ref name=Heroes>{{Web deregi | url = http://russkg.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5045:2014-08-06-04-50-44&catid=27:2010-08-20-08-52-42&Itemid=30| bet = СПИСОК ГЕРОЕВ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ: лица, награжденные Высшей степенью отличия 'Кыргыз Республикасынын Баатыры'| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-aprel | til = ru| trans-title = List of Heroes of the Kyrgyz Republic: persons awarded the Highest Degree "Kyrgyz Respublikasynyn Baatyry"}}</ref>) — [[Qırǵızlar|qırǵız]] [[jazıwshı]]sı, «qırǵız ádebiyatınıń patriarxı» retinde tanılǵan. Oǵan 1997-jılı [[Qırǵızstan Qaharmanı|«Qırǵızstan Respublikası Qaharmanı»]] ataǵı berildi<ref name=Heroes/>. == Biografiyası == Sıdıqbekov 1912-jılı 14-mayda [[Íssıkól wálayatı]]nıń Keń-Suw awılında tuwılǵan. Ol úsh jasında ákesinen ayırıldı, al tórt jasında júz bergen zorlıq-zombılıqlar sebepli onıń shańaraǵı tawlardan pana izlewge májbúr boldı. 1918-jılı zorlıq-zombılıqlar páseygennen soń, onıń shańaraǵı izge qayttı, biraq burınǵı jasaw táriziniń joq ekenin kórdi; anası [[Qarakól (qala, Qırǵızstan)|Qarakol]]daǵı bir fermerde jumıs islewge májbúr boldı. Olar jarlılıqta jasaǵanına qaramastan, Sıdıqbekov Keńes dáwirinde bilim alıw imkaniyatına iye boldı, bul onıń jazıwshılıq karyerasına jaqsı tásir etti. 1920-jılları, mámlekette kótere kollektivlestiriw baslanbay turıp, ol Bishkekte veterinariya tarawında oqıdı. Bul jarlı kúndelikshi jumısshınıń balası ushın úlken imkaniyat edi. Universitet dáwirinde ol tuberkulyoz (ókpe awırıwı) menen awırıp qaldı hám kól boyındaǵı hám [[Gruziya]]daǵı sanatoriyalarda emleniwge májbúr boldı. Óziniń dáslepki gúrrińlerinde ol kollektivlestiriw procesin maqtanısh etip jazdı, sebebi bul kóp jarlı jumısshılar (sonday-aq, onıń shańaraǵı) ushın jer iyeleri hám basqa hákimiyattaǵı toparlardıń zulmınan qorǵanıw jolı edi<ref name=florin/>. Sıdıqbekov qırǵız prozasınıń dáslepki jazıwshılarınıń biri retinde tanıldı hám dáslep tartıslı bolmaǵan tekstlerdi járiyalawdan basladı<ref name=florin/>. Ol qırǵız ádebiyatındaǵı «birinshi qırǵız romanı» dep atalǵan «Keń-Suw» ({{lang-ky|Кең-Суу}}, 1937–38, ózi tuwılǵan awıl atı menen atalǵan) shıǵarmasın jazdı<ref>{{cite encyclopedia|title=Kyrgyz literature|first=Daniel G.|last=Prior|year=2008|url=https://www.britannica.com/art/Kyrgyz-literature|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=April 21, 2019}}</ref>. Onıń eń belgili shıǵarması — [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde hám odan soń jazılǵan úshinshi romanı «Biziń zamannıń adamları» ({{lang-ky|Биздин замандын кишилери}}) esaplanadı. Bul roman intellektuallar menen Islam dini ortasındaǵı qatnaslardı súwretlewi menen dıqqatqa ılayıq. Urıs jıllarında Sıdıqbekov kúndelikli turmıstı múmkinshiligine shekem anıq súwretlew ushın aymaq boylap sayaxat etti hám óz romanında barlıq adamlarǵa, sonday-aq, tılda qalǵan rus hayallarına hám jetim qalǵan ukrain balalarına miymandoslıq kórsetken qırǵız xalqın maqtanısh etip súwretledi. [[Aali Tokombaev|Aali Toqombaev]] basqalardan bólek bul romandı sınǵa aldı; onıń aytıwınsha, bas qaharman Qudayǵa júdá ańsat ǵana súyenedi hám diniy isenimdi socializm menen teń qoyadı. Ol bul qaharmannıń obrazın realistik dep qabıllamadı: Sıdıqbekov, is júzinde, «socialistlik realizm» qaǵıydalarına qarsı shıqqan edi. Soǵan qaramastan, roman 1949-jılı 3-dárejeli Stalin sıylıǵına iye boldı. Zamanlas tariyxshılardıń pikirinshe, bul urıstan keyingi dástúriy mádeniyatqa (qırǵızlardardaǵı Islamdı da qosqanda) dıqqat qaratıw háreketiniń nátiyjesi bolıwı múmkin. Sıdıqbekovtıń romanı bolsa jazıwshınıń [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|Keńes Awqamı]] menen ózin birge ekenin kórsetkeni ushın qádirli boldı<ref name=florin>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h6DeBQAAQBAJ&pg=PA72|pages=72–74|title=Kirgistan und die sowjetische Moderne: 1941–1991|volume=3|series=Kultur- und Sozialgeschichte Osteuropas|language=de|first=Moritz|last=Florin|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|year=2014|isbn=9783847003137}}</ref>. 1950-jıllardıń basında eń kóp tartıs tuwdırǵan «Manas eposı» haqqındaǵı máselelerde (Stalinniń bas propagandashısı Andrey Jdanov bul dástandı «burjuaziya-kosmopolitlik» mısalı retinde qaralaǵan edi), Sıdıqbekov epostı qorǵap shıqtı. Al 1952-jılǵa kelip, bul epos kútpegende antikeńeslik, antiqıtaylıq hám panislamistlik dep qaralandı<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=m4pCCwAAQBAJ&pg=PA171|pages=165–84|first=Marlene|last=Laruelle|title=Kyrgyzstan beyond "Democracy Island" and "Failing State": Social and Political Changes in a Post-Soviet Society|editor1-first=Marlene|editor1-last=Laruelle|editor2-first=Johan|editor2-last=Engvall|publisher=Lexington Books|year=2015|isbn=9781498515177|chapter=Kyrgyzstan's Nationhood: From a Monopoly of Production to a Plural Market}}</ref>. 1968-jılı oǵan «Qırǵızstan SSR xalıq jazıwshısı» ataǵı berildi<ref>{{cite journal|title=A Dialogue between Salizhan Dzhigitov and Tendik Askarov|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_summer-1996_70_3/page/n70|first=Peter|last=Rollberg|journal=[[World Literature Today]]|volume=70|issue=3|year=1996|pages=553–57|jstor=40042057|doi=10.2307/40042057}}</ref>. == Bibliografiya == * 1937–38: «Keń-Suw» ({{lang-ky|Кең-Суу}}, roman) * 1946: «Biziń zamannıń adamları» ({{lang-ky|Биздин замандын кишилери}}, roman) * 1945: «Temir» ({{lang-ky|Темир}}, roman) * 1950: «Gúrrińler» ({{lang-ru|Рассказы}}) * 1955: «Tawlar arasında» ({{lang-ru|Среди гор}}, roman) * 1966: «Hayallar» ({{lang-ru|Женщины}}) * 1969: «Ǵarrınıń namaları» ({{lang-ru|Мелодии старика}}, poeziya) * 1980: «Bukentaydıń táwbesi» ({{lang-ru|Исповедь Букентай}}, roman), «Imanbaydıń peyili» ({{lang-ky|Ыманбай пейили}}, roman) hám «Ashuuda: Qosıqlar, dástanlar» ({{lang-ky|Ашууда: Ырлар, дастандар}}) * 1986: «Zamanlaslar» ({{lang-ru|Ровесники}}, roman) * 1988: «Márt Imanbay: novella-roman» ({{lang-ru|Иманбай Великодушный : роман в новеллах}}) hám «Kúlki hám ómir: povestler, gúrrińler» ({{lang-ky|Күлкү жана өмүр : повесттер, аңгемелер}}) * 1990: «Ómir tamırı: povestler hám gúrrińler» ({{lang-ky|Өмүр тамыры : повесттер жана аңгемелер}}) * 1996: «Bel-beles: roman-esse» ({{lang-ky|Бел-белес : роман-эссе}}) == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1912-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1997-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Qırǵız jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qırǵız shayırları]] [[Kategoriya:Qırǵızstan Qaharmanları]] [[Kategoriya:Stalin sıylıǵı laureatları]] ntvz14dgyu3jn25vuizru2h1a2v3wuw 0 36939 266127 206457 2026-08-17T20:32:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266127 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Saǵımbay Orazbakov |negizgi atı = {{lang-ky|Сагымбай Орозбаков}} |súwret = Сагымбай Орозбаков.jpg |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Íssıkól wálayatı]], [[Rossiya imperiyası]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Qırǵız SSR]], [[SSSR]] |puqaralıǵı = [[Rossiya imperiyası]], SSSR |milleti = [[Qırǵızlar|Qırǵız]] |kásibi = [[Manasshı]], [[shayır]] }} '''Saǵımbay Orazbakov''' ({{Lang-ky|Орозбак уулу Сагымбай}}; [[1868|1868-jıl]] — [[1930|1930-jıl]]) — [[Qırǵızlar|qırǵız]] [[manasshı]]sı yamasa «[[Manas dástanı]]»n atqarıwshı. Onıń eń belgili variantınıń birinshi rásmiy hám tolıq basılımı 2010-jılı járiyalandı. Bul basılım bas qaharmannıń pútkil ómirin tolıq qamtıp alǵan dáslepki nusqa boldı<ref name="musaev">{{cite book |editor1-last=Мусаев |editor1-first=Самар |editor2-last=Акматалиев |editor2-first=Абдылдажан |title=МАНАС: Кыргыз элинин баатырдык эпосу. С. Орозбаковдун варианты боюнча |date=2010 |publisher=Хан-Тенир |location=Бишкек}}</ref>. == Biografiyası == Orazbakov óziniń ustazı bolǵan [[Tınıbek Japıy ulı]]nan tálim alǵan. Qırǵız tariyxshısı [[Belek Soltonoev]] 1908-jılı Orazbakovtıń atqarıwın óz kózi menen kórgen. [[1916|1916-jılǵı]] [[Úrkin]] waqıyaları waqtında ol [[Shınjan]]ǵa ([[Qıtay]]) qashıp ketedi hám 1917-jılı ol jerde Júsúpaqun Apay menen aytısqa túsedi<ref>{{cite journal |last1=Jumaturdu |first1=Adil |title=A Comparative Study of Performers of the Manas Epic |journal=The Journal of American Folklore |date=2016 |volume=129 |issue=513 |pages=288–296}}</ref>. Orazbakov óziniń atqarıw usılı hám anıqlıǵı boyınsha ayırım sın pikirlerge de ushıraǵan<ref>{{cite book |last1=Prior |first1=Daniel G. |title=The Twilight Age of the Kirghiz Epic Tradition |date=2002 |location=Bloomington}}</ref>. == «Manas» eposınıń jazıp alınıwı (1922–1926) == Onıń bul úlken variantı bir qatar jańalıqlardı óz ishine aladı. Orazbakov dáslepki qıssa (gúrriń) kategoriyasın «tariyx» termini menen almastırǵan birinshi manasshı boldı<ref>{{cite book |last1=Plumtree |first1=James |title=Medieval stories and storytelling : multimedia and multi-temporal perspectives |date=2021 |location=Turnhout, Belgium |page=270}}</ref>. Sonday-aq, ol epostıń ishindegi mifologiyalıq orınlardı real geografiyalıq orınlar retinde kórsete baslaǵan<ref>{{cite journal |last1=Prior |first1=Daniel G. |title=Travels of Mount Qāf: From Legend to 42° 0' N 79° 51' E |journal=Oriente Moderno |date=2009 |volume=89 |issue=2 |pages=425–444}}</ref>. Bul variant «Manas» dástanın ashıq túrde «qırǵız» eposı dep belgilegen dáslepki nusqa esaplanadı. Orazbakov variantında [[pantyurkizm]] hám [[panislamizm]] elementleri de ushırasadı. Bul ózgerisler onıń qáwenderi Qayum Miftakovtıń tásiri menen bolǵan bolıwı múmkin. [[Sovet Awqamı|Keńes dáwirinde]] bul variant revolyuciyaǵa shekemgi qırǵız jámiyetiniń tipik úlgisi retinde qaraldı<ref>{{cite book |last1=Prior |first1=Daniel |title=Patron, Party, Patrimony: Notes on the Cultural History of the Kirghiz Epic Tradition |date=2020 |location=Bloomington}}</ref>. Bul varianttıń qoljazbaları házirgi kúnde Qırǵızstan Respublikası Milliy ilimler akademiyasında saqlanbaqta<ref>{{Web deregi | last1 = Plumtree| first1 = James| bet = Orozbakov’s Manas (Kyrgyzstan)| url = https://www.cabinet.ox.ac.uk/orozbakov-s-manas-kyrgyzstan-0| jumıs = www.cabinet.ox.ac.uk}}</ref>. == Miyrası == Epostıń «Manastıń tuwılıwı» sıyaqlı bólimleri Abduraxmanovtıń «Manas seriyası»nda járiyalanǵan<ref>{{cite book |last1=Orozbakov |first1=Sakimbaj |title=Manastyn balalyk chagy |date=1940 |publisher=Kyrgyzstan mamlekettik basmasy |location=Frunze}}</ref>. Keńeslik awdarma usılları [[Semyon Lipkin]]ge epostıń ayırım bólimlerin qayta islep shıǵıwǵa imkaniyat berdi<ref>{{cite book |last1=Липкин |first1=Семён |title=Манас великодушный |date=1947 |publisher=Советский писатель}}</ref>. Russha awdarması [[Moris Boura]] tárepinen [[Gomer]]diń shıǵarmaları menen salıstırmalı túrde úyrenildi<ref>{{cite journal |last1=Bowra |first1=C. M. |title=The Comparative Study of Homer |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1950-07_54_3/page/184 |journal=American Journal of Archaeology |date=July 1950 |volume=54 |issue=3 |pages=184}}</ref>. Urıstan keyingi dáwirde epostıń ideologiyalıq jaqtan sınǵa ushırawı hám onı [[Muxtar Áwezov]] sıyaqlı alımlardıń qorǵap shıǵıwı, Orazbakov variantı tiykarında siyasiy jaqtan qabıllanatuǵın «uyǵınlasqan» nusqanıń jaratılıwına alıp keldi<ref>{{cite journal |last1=Bennigsen |first1=Alexandre A. |title=The Crisis of the Turkic National Epics, 1951-1952 |journal=Canadian Slavonic Papers |date=1975 |volume=17 |issue=2/3 |pages=463–474}}</ref>. Epostıń jańalanǵan nusqası 1958–1962-jılları basıp shıǵarıldı. 2022-jılı bolsa «Penguin» baspası tárepinen epostıń inglis tilindegi awdarması járiyalandı<ref>{{cite book |last1=Orozbak uulu |first1=Sagymbaĭ |title=The memorial feast for Kokötöy Khan : a Kirghiz epic poem in the Manas tradition |date=2022 |translator=Daniel Prior |location=London}}</ref>. Dúnyada [[Sayaqbay Qaralaev]] tárepinen atqarılǵan hám yarım million qatardan asatuǵın variant kóbirek tilge alınsa da, Orazbakovtıń variantı klassikalıq nusqa retinde túsiniw ushın qolaylı hám tanımal bolıp esaplanadı<ref>{{cite book |last1=Bruley |first1=Julien |title=L'épopée de Manas: étude historique, patrimoniale et ethnographique |date=2019 |page=44}}</ref>. Orazbakovtıń qoljazbaları [[YuNESKO]]nıń «Dúnya miyrası» (Memory of the World) xalıqaralıq dizimine kiritilgen<ref>{{Web deregi | bet = Manuscript of the Kyrgyz epic "Manas" by the narrator Sagymbay Orozbakov| url = https://www.unesco.org/en/articles/manas-epic-manuscripts-are-included-memory-world| jumıs = www.unesco.org/}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:1868-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1930-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Manasshılar]] [[Kategoriya:Qırǵız shayırları]] 78tavt4jonqeglv1acu3benr51vztya 0 36940 266281 205813 2026-08-18T00:58:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266281 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Súymenqul Shoqmarov |negizgi atı = {{lang-ky|Сүймөнкул Чокморов}} |súwret = Portrait of Suimenkul Chokmorovon the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg |súwret eni = 200px |súwret táriypi = 2014-jılǵı Qırǵızstan markasındaǵı Súymenqul Shoqmarovtıń súwreti |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Úlken-Tas]], [[Alamúdin rayonı]], [[Shúy wálayatı]], [[Qırǵız SSR]], [[SSSR]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Bishkek]], [[Qırǵızstan]] |puqaralıǵı = {{SSSR}} → {{KYR}} |milleti = [[Qırǵızlar|qırǵız]] |kásibi = [[aktyor]], [[xudojnik]] |oqıǵan jeri = [[I. E. Repin atındaǵı Leningrad súwretshilik, mússimeshilik hám arxitektura institutı]] |iskerlik jılları = 1969—1989 |sıylıqları = «Húrmet belgisi» ordeni (1981) |ataqları = [[SSSR xalıq artisti]] (1981), Qırǵızstan Respublikası Miynet Qaharmanı (2024, qaytıs bolǵanınan soń) }} '''Súymenqul Shoqmarov''' ({{lang-ky|Сүймөнкул Чокморов}}; [[1939|1939-jıl]] [[9-noyabr]] — [[1992|1992-jıl]] [[26-sentyabr]])<ref>[http://nlkr.gov.kg/index.php?option=com_content&task=view&id=236&Itemid=31&lang=ru Суйменкул Чокморов]. nlkr.gov.kg (21 January 2011)</ref> — sovet hám [[Qırǵızlar|qırǵız]] kino [[aktyor]]ı, xudojnigi. XX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı qırǵız mádeniyatınıń eń belgili tulǵalarınıń biri, [[SSSR xalıq artisti]] (1981) hám Qırǵızstan xalıq xudojnigi (1990). == Biografiyası == Súymenqul Shoqmarov 1939-jılı 9-noyabrde [[Shúy wálayatı]] Alamúdin rayonındaǵı Úlken-Tas awılında tuwılǵan<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_cinema/20978/%D0%A7%D0%9E%D0%9A%D0%9C%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%92 ЧОКМОРОВ Суйменкул]. Encyclopedia of Cinema</ref><ref>[http://who.ca-news.org/people/2771 Чокморов Суйменкул]. ca-news.org</ref><ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1|author=Peter Rollberg|publisher=Rowman & Littlefield|year=2009|place=US|ISBN=978-0-8108-6072-8|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1/page/149 149]–150}}</ref>. Shańaraǵında jeti ul hám úsh qız bolǵan. Balalıǵında awır kesellik penen awırǵan, sol sebepli densawlıǵın tiklew ushın sport penen belsendi shuǵıllanǵan. Ol [[voleybol]] boyınsha Qırǵız SSR hám [[Leningrad]] saylandı komandaları qatarında oynaǵan<ref name="sputnik-ru">«Улица в лицах»: история жизни великого кыргызского актера. [https://ru.sputnik.kg/20220821/bokonbaev-poet-gibel-ulitsa-1067001806.html sputnik.kg]</ref>. 1953–1958-jılları Frunze (Bishkek) súwretshilik uchilishchesinde, 1964-jılı bolsa Leningradtaǵı I. E. Repin atındaǵı súwretshilik, músinshilik hám arxitektura institutında bilim alǵan. Oqıwdı tamamlaǵannan soń, Frunzedegi súwretshilik uchilishchesinde sabaq bergen hám 1967-jılı SSSR Súwretshiler awqamına aǵza bolǵan<ref name="chokmorov-web">Официальный веб сайт Суйменкула Чокморова. [https://web.archive.org/web/20141020095806/http://chokmorov.kg//index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=12 chokmorov.kg]</ref>. Aktyor 1992-jılı 26-sentyabrde uzaq dawam etken awır kesellikten soń qaytıs boldı hám [[Bishkek]]tegi [[Ala-Archa qábiristanlıǵı]]na jerlendi. == Aktyorlıq xızmeti == Shoqmarov kinoaǵa 1967-jılı keldi. Onıń eń birinshi hám baslı roli — Bolot Shamshievtiń «[[Qarash-Qarash waqıyası]]» ({{lang-ky|«Караш-Караш окуясы»}}, 1968) filmindegi Baqtıǵul obrazı boldı. Bul roli ushın ol [[Almatı]]da ótken Orta Aziya hám Qazaqstan kinofestivalında «Eń jaqsı er adam roli» sıylıǵın aldı<ref name="chokmorov-web"/>. Ol hám tariyxıy («Jetinshi oq», «Dersu Uzala»), hám zamanagóy («Qızıl alma») temalardaǵı filmlerde bas rollerdi sheberlik penen atqardı. Aktyor ásirese qırǵız jazıwshısı [[Shıńǵız Aytmatov]]tıń shıǵarmaları tiykarında súwretke alınǵan filmlerdegi rollerimenen dúnyaǵa tanıldı. 1981-jılı oǵan SSSR xalıq artisti ataǵı berildi. === Filmografiya === * 1968: «[[Qarash-Qarash waqıyası]]» — ''Baqtıǵul'' * 1968: «[[Jámiyla (film)|Jámila]]» — ''Daniyar'' * 1970: «Ayrıqsha komissar» — ''Nizamuddin Xodjaev'' * 1971: «Íssıkóldiń qızǵaldaqları» — ''Karabalta'' * 1972: «Jetinshi oq» — ''Maqsumov'' * 1973: «Qáhárli» ({{lang-ru|Лютый}}) — ''Axanǵul'' * 1975: «[[Dersu Uzala]]» — ''Chjan Bao'' * 1975: «[[Qızıl alma (film)|Qızıl alma]]» — ''Temir'' == Súwretshilik xızmeti == Súymenqul Shoqmarov súwretshi retinde 400 ge jaqın shıǵarma sızǵan. Onıń dóretpeleri, tiykarınan, peyzaj, natyurmort hám portret janrlarınan ibarat. Olardıń ishinde «[[Sayaqbay Qaralaev]]tiń portreti» (1971), «[[Akira Kurosawa]]nıń portreti» (1987) hám «[[Qurmanjan Datqa]]» (1988) sıyaqlı súwretleri joqarı bahalanǵan. Onıń tiykarǵı súwretleri Qırǵız mámleketlik súwretshilik muzeyinde saqlanbaqta<ref name="sputnik-ru"/><ref>[https://ru-ru.facebook.com/s.chokmorov Suimenkul Chokmorov — Главная]</ref>. == Sıylıqları hám esteligi == * 1981-jılı «[[SSSR xalıq artisti]]» ataǵı berilgen<ref>{{статья|ссылка=https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/SSRM19381954/1981/34.pdf|заглавие=Указ Президиума Верховного Совета СССР О присвоении почетного звания «Народный артист СССР» тов. Чокморову С.|год=1981|язык=|издание=[[Ведомости Верховного Совета СССР]]|тип=газета|месяц=8|число=26|номер=34|страницы=|archive-url=|archive-date=}}</ref>. * 1981-jılı «[[Húrmet belgisi ordeni]]» menen sıylıqlanǵan. * 1991-jılı Shıńǵız Aytmatov atındaǵı xalıqaralıq sıylıqtıń laureatı boldı. * 2024-jılı 28-avgustta oǵan Qırǵızstan Respublikasınıń Miynet Qaharmanı («Emgek Baatırı») joqarı ataǵı berildi (qaytıs bolǵanından soń)<ref>[https://president.kg/kg/okuyalyar/23473 Президент Садыр Жапаров Сүймөнкул Чокморовго «Ак Шумкар» өзгөчө белгисин тапшырды. president.kg]</ref>. * Onıń súwreti Qırǵızstannıń eń iri kupyurası bolǵan 5000 somlıq banknotta sáwlelengen. * [[Bishkek]] qalasınıń kóshelerine hám awıllarına onıń atı berilgen. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Suimenkul Chokmorov}} *{{IMDb name|0158924}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1939-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1992-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:SSSR xalıq artistleri]] [[Kategoriya:Qırǵız aktyorları]] [[Kategoriya:Qırǵız súwretshileri]] [[Kategoriya:Bishkek qalasında jerlengenler]] spjru5gh1us6d88iy41xtuv5sq87k8m 0 37898 266240 215927 2026-08-18T00:19:43Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266240 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TrafficJamFrustration.jpg|nobaý|262x262 nükte|Kólik tıǵılısında otırǵan kewilsiz adam]] Psixologiyada '''kewilsizlik''' qarsılıqqa jiyi ushırasatuǵın [[Emociya|emocional]] reakciya bolıp, ol [[ashıw]],<ref>B.C., Gruenberg (1922). "Fighting". In B. C. Gruenberg (Ed.), Outlines of child study: A manual for parents and teachers. MacMillan Co.: 111–115.</ref> [[ashıwlanıw]] hám [[kewli qalıw]] menen baylanıslı. Kewilsizlik jeke adamnıń erki yamasa maqsetiniń orınlanıwına qarsılıq bildiriwden payda boladı hám qálew yamasa maqset biykarlanǵanda yamasa tosqınlıqqa ushıraǵanda onıń artıwı kúsheyedi. Kewilsizliktiń eki túri bar: ishki hám sırtqı. Ishki kewilsizlik jeke maqsetlerdi, qálewlerdi, instinktiv talpınıslardı hám mútájliklerdi qanaatlandırıwdaǵı qıyınshılıqlardan, yamasa [[Isenimlilik|isenimliliktiń]] jetispewshiligi yamasa sociallıq jaǵdaylardan [[Qorqınısh|qorqıw]] sıyaqlı qabıllanǵan kemshilikler menen gúresiwden payda bolıwı múmkin. Konflikt, mısalı, adamda bir-birine tosqınlıq etetuǵın básekiles maqsetler bolǵan jaǵday, kewilsizliktiń yamasa ashıwlanıwdıń ishki deregi bolıwı múmkin hám [[Kognitiv dissonans|kognitiv dissonanstı]] payda etiwi múmkin. Kewilsizliktiń sırtqı sebepleri jeke adamnıń baqlawınan tısqarı jaǵdaylardı, mısalı, fizikalıq tosqınlıqtı, qıyın tapsırmanı yamasa waqıttı bosqa ótkiziwdi qabıllawdı qamtıydı<ref name="Frustration">{{Web deregi| url =http://www.psychologistanywhereanytime.com/emotional_problems_psychologist/pyschologist_frustration.htm|bet=Frustration|jumıs=Psychologist Anywhere Anytime|qaralǵan sáne= 2016-jıl 28-noyabr }}</ref>. Adamlardıń kewilsizlik penen gúresiwiniń birneshe jolları bar, mısalı, passiv-agressiv minez-qulıq, [[ashıw]] yamasa zorlıq-zombılıq, degen menen kewilsizlik kúsheytilgen kúsh-jiger menen umtılıw arqalı unamlı proceslerdi de xoshametlewi múmkin. Potenciallı nátiyjelerdiń bul keń kólemi kewilsizliktiń dáslepki sebebin anıqlawdı qıyınlastıradı, óytkeni juwaplar tuwrıdan-tuwrı bolmawı múmkin. Degen menen, tikkeley hám keń tarqalǵan juwap — bul agressiyaǵa beyimlilik<ref>{{Citation |last=Miller |first=NE |title=The frustration–aggression hypothesis |date=July 1941 |work=Psychological Review |volume=48 |issue=4 |pages=337–42 |doi=10.1037/h0055861}}.</ref><ref>A.H., Buss (1966). "Instrumentality of aggression, feedback, and frustration as determinants of physical aggression". Journal of Personality and Social Psychology. 3 (2): 153–162. doi:10.1037/h0022826. <nowiki>PMID 5903523</nowiki>.</ref>. == Sebepleri == Kewilsizlik mútájliklerdi qanaatlandıra almaw seziminen payda bolatuǵın belgisizlik penen isenimsizlik sezimlerinen qáliplesedi<ref>{{Cite news|title=Frustration|url=https://www.psychologistanywhereanytime.com/emotional_problems_psychologist/pyschologist_frustration.htm|access-date=25 May 2019}}</ref>. Eger jeke adamnıń mútájlikleri tosqınlıqqa ushırasa, tınıshsızlıq hám kewilsizliktiń payda bolıw itimallıǵı joqarıraq. Bul mútájlikler turaqlı túrde itibarǵa alınbasa yamasa qanaatlandırılmasa, ashıw, [[depressiya]], ózine degen isenimlilikti joǵaltıw,<ref>{{Cite journal|date=October 2010|title=Anger, frustration, and helplessness after service failure: coping strategies and effective informational support|url=http://link.springer.com/10.1007/s11747-009-0169-6}}</ref> ashıwlanıw, agressiya hám geyde zorlıq-zombılıqtıń payda bolıw itimallıǵı bar<ref>{{Cite journal|date=1960|title=Repeated frustrations and expectations in hostility arousal.|url=https://doi.org/10.1037/h0044601}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.eruptingmind.com/how-to-overcome-frustration/|bet=How to Overcome Frustration|sáne= 2011-jıl 24-noyabr |jumıs=Erupting Mind|qaralǵan sáne= 2016-jıl 29-noyabr }}</ref>. Mútájlikler eki túrli jol menen tosqınlıqqa ushırawı múmkin: ishki hám sırtqı. Ishki tosqınlıq jeke adamnıń sanasında, qábiletiniń, isenimliliktiń jetispewshiligi, qarama-qarsı maqsetler hám qálewler, hám/yamasa qorqınıshlar arqalı júz beredi. Sırtqı tosqınlıq jeke adamda onıń qadaǵalawınan tısqarı jaǵdaylarda, mısalı, fizikalıq tosqınlıqlar, qıyın tapsırmalar yamasa waqıttı bosqa ótkiziw sezimi arqalı júz beredi, ásirese bul tosqınlıqlar yamasa qıyınshılıqlar kútilmegende júz berse, yamasa jeke adam maqsetke jetiw ańsat boladı dep kútkende. Jeke adam maqsettiń «qıyın» bolatuǵının kútken yamasa aldınan bilgen jaǵdayda kewilsizlik ádette azıraq boladı. Ayırım adamlar balalıqtaǵı temperament hám eresekliktegi nevrotizm menen ólshenetuǵın kewilsizlik sezimlerine beyim boladı<ref>{{Cite journal|last=Caspi|first=Avshalom|title=Personality Development: Stability and Change}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Richmond-Rakerd|first=L. S.|title=Childhood self-control forecasts adult outcomes}}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://dunedinstudy.otago.ac.nz/files/1627860881468.pdf|bet=The Dunedin Multidisciplinary Health and Development Study|avtor=Moffitt|at=Terrie E.|jumıs=Dunedin Study|baspaxana=University of Otago|qaralǵan sáne= 2025-jıl 8-mart }}</ref>. Kewilsizlikti psixikalıq densawlıq mashqalasına juwap minez-qulqı retinde klassifikaciyalaw múmkin hám ol jeke adamnıń psixikalıq densawlıǵına baylanıslı bir qatar tásirlerge iye bolıwı múmkin. Unamlı jaǵdaylarda, bul kewilsizlik jeke adam ushın onı uslap turıw yamasa dawam etiwine jol qoyıw júdá qıyın bolǵan dárejege deyin ósedi hám solay etip, sociallıq yamasa fizikalıq zıyan keltirmeytuǵın jaǵdayda tiykarǵı mashqalanı sheshiwge baǵdarlanǵan háreketti payda etedi. Biraq, unamsız jaǵdaylarda, jeke adam kewilsizlik deregin óziniń qadaǵalawınan tısqarı dep esaplawı múmkin, usılayınsha kewilsizlik kúsheye beredi, aqırında jánede mashqalalı minez-qulıqqa (mısalı, dushpan yamasa basım ótkeriwshi dep esaplanǵanlarǵa qarsı zorlıq-zombılıq reakciyasına) alıp keledi<ref>{{Cite journal|title=Frustration-aggression hypothesis: Examination and reformulation.}}</ref>. Geyde tosqınlıqtı alıp taslaw yamasa ózgertiw sıyaqlı maqsetke tásir etetuǵın jańa jaǵdaylarǵa juwap beriwden bas tartıw júz beredi. Dj.A.K. Braunnıń atap ótkenindey, qatań jaza adamlardıń beyimlespeytuǵın minez-qulıqtı soqır túrde dawam etiwine sebep bolıwı múmkin: «Yamasa ol marapatqa qarama-qarsı tásirge iye bolıwı hám usılayınsha hárekettiń qaytalanıwın toqtatıwı múmkin, yamasa kewilsizlik agenti retinde islep, ol fiksaciyaǵa hám kewilsizliktiń basqa da belgilerine alıp keliwi múmkin. Demek, jaza — qáwipli qural, sebebi ol kóbinese qálegen tásirine ulıwma qarama-qarsı tásirleri boladı»<ref name="multiple">{{Cite book|last=Brown|first=JAC|title=The Social Psychology of Industry|url=https://archive.org/details/socialpsychology0000jcbr|publisher=Penguin|year=1954|location=Baltimore, MD|pages=[https://archive.org/details/socialpsychology0000jcbr/page/253 253]–54}}.</ref>. == Kewilsizlikke shıdamlılıq == Kewilsizlikke shıdamlılıq — bul qıyın minnetlerge ushıraǵanda adamnıń kewilsizlikke túsiwine qarsı turıw qábileti. Kewilsizlikke shıdamlılıqtıń tómen bolıwı turaqlı ashıw qásiyetine baylanıslı hám kewilsizlikke shıdamlılıqtıń joqarı dárejesi ashıwdıń tómenirek dárejeleri menen hám qıyın minnetlerde uzaǵıraq turaqlılıq penen baylanıslı. Mısalı, kewilsizlikke shıdamlılıq joqarı bolǵan bala aytarlıqtay kewilsizlikti basnan keshirmey qaytalanatuǵın qıyınshılıqlar hám sátsizlikler menen gúrese alıwı múmkin. Kewilsizlikke shıdamlılıq tómen bolǵan bala ortasha qıyınshılıqtaǵı tapsırmalardı orınlawdı soraǵanda tez kewilsizlikke túsiwi múmkin<ref>Liden, C. (February 2011). "9 Traits You Should Know About Your Temperament". Behaviour Research and Therapy. 49 (2): 114–119. doi:10.1016/j.brat.2010.11.011. <nowiki>PMID 21185551</nowiki>.</ref><ref>Calkins, Susan D.; Dedmon, Susan E.; Gill, Kathryn L.; Lomax, Laura E.; Johnson, Laura M. (1 April 2002).</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Emociyalar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 354c7wyrqh6xv6vnl6khtvjof6qab1v 0 40307 266334 229884 2026-08-18T01:39:10Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266334 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Muxammed Amin Rasulzade | negizgi atı = {{lang-az|Məhəmməd Əmin Rəsulzadə}} | súwret = Mahammad Amin Rasulzade 5.jpg | súwret túsindirmesi = Rasulzade, shama menen, 1950-jılları | lawazım = [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]]niń prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[1918|1918-jıl]] [[27-may]] | lawazımnan ketiw sánesi = [[1918|1918-jıl]] [[7-dekabr]] | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Novxanlı]], [[Baku uezdi]], [[Baku guberniyası]], [[Rossiya imperiyası]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | partiya = [[Musavat]] partiyası | ómirlik joldası = Umbulbanu Rasulzade | kásibi = Ázerbayjan lideri, jurnalist | jerlengen ornı = Cebeci Asri qábiristanlıǵı | qolı = Rasulzade's signature (abjad).png }} '''Muxammed Amin Rasulzade''' (tolıq atı: '''Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə'''; [[1884|1884-jıl]] [[31-yanvar]] — [[1955|1955-jıl]] [[6-mart]]) — [[ázerbayjan]]lı siyasatshı, jurnalist, jámiyetlik isker hám [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]]niń baslıǵı. Ol 1918-jılı qurılǵan [[Ázerbayjan Demokratik Respublikası|Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]]nıń tiykarshısı hám Ázerbayjan mámleketshiliginiń atası dep esaplanadı. Onıń «Bir márte kóterilgen bayraq, qayta túspeydi!» ({{lang-az|Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!}}) degen sózleri XX ásirdiń basında Ázerbayjandaǵı ǵárezsizlik háreketiniń baslı uranı boldı. Rasulzade óz siyasatında Ázerbayjan mámleketin dushpan kúshlerden qorǵaw hám milliy avtonomiyaǵa erisiwdi baslı maqset etip qoydı<ref name="turkey-bio">{{web deregi | url =http://www.kultur.gov.tr/TR/Tempdosyalar/109864__memmedaminrasulzade.pdf | bet =Memmed Amin Resûlzâde (Bakû/Novhanı, 31 Ocak 1884 - Ankara, 6 Mart 1955) |work=[[Túrkiya Mádeniyat hám turizm ministrligi]]}}</ref>. == Jaslıǵı == 1884-jılı 31-yanvarda [[Baku]] qasındaǵı [[Novxanlı]] awılında [[Axund]] [[Xadjı]] [[Molla]] Alakbar Rasulzadeniń shańaraǵında tuwılǵan<ref>{{Cite journal |last=Gümüşsoy |first=Emine |date=2007 |title=Mehmed Emin Resulzâde and a Nationalist Journal: Azeri Turk |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/41135 |journal=Kahramanmaraş Sütçüimam University Journal of Social Sciences |language=tr}}</ref>. Muxammed Amin Rasulzade dáslep rus-musılman mektebinde, keyinirek [[Baku politexnika kolledji|Baku politexnika kolledjinde]] tálim aldı. Oqıw jıllarında ol Ázerbayjannıń zamanagóy tariyxındaǵı birinshi jasırın shólkem — «Musılman jaslar shólkemi Musavat»tı qurdı<ref name="turkey-bio">{{web deregi | url =http://www.kultur.gov.tr/TR/Tempdosyalar/109864__memmedaminrasulzade.pdf | bet =Memmed Amin Resûlzâde (Bakû/Novhanı, 31 Ocak 1884 - Ankara, 6 Mart 1955) |work=[[Túrkiya Mádeniyat hám turizm ministrligi]]}}</ref> hám 1903-jıldan baslap hár túrli oppoziciyalıq gazetalarda maqalalar jaza basladı. Sol dáwirde onıń monarxiyaǵa qarsı kózqarasları hám Ázerbayjan ushın milliy avtonomiya talapları onı [[Social-demokratiya|social-demokratlar]] hám keleshektegi [[Kommunistler|kommunistler]] menen jaqınlastırdı. 1904-jılı ol dáslepki musılman social-demokratik shólkemi bolǵan [[Hummet partiyası|«Hummet»ti]] qurdı hám onıń «Takamul» (1906–1907) hám «Yoldash» (1907) gazetalarınıń bas redaktorı boldı. Rasulzade sonday-aq, «Hayat», «Irshad» sıyaqlı partiyasız gazetalarda hám «Fuyuzat» jurnalında kóp sanlı maqalalar járiyaladı. Onıń «Qarańǵılıqtaǵı jaqtılıq» atlı dramalıq pyesası 1908-jılı Baku qalasında saxnalastırıldı. Rasulzade hám onıń kásiplesleri Ázerbayjan ziyalılarınıń wákilleri edi. Olardıń kópshiligi, sonday-aq, Rasulzadeniń ózi de 1905-jılı [[Rossiya Social-Demokratiyalıq jumısshılar partiyası|Rossiya Social-Demokratiyalıq jumısshılar partiyasıniń]] ([[bolshevikler]]) Baku shólkeminiń aǵzaları bolǵan<ref>{{cite book |author=Firuz Kazemzadeh |title=The Struggle for Transcaucasia |publisher=New York Philosophical Library |year=1951 |pages=21}}</ref>. Keńes arxivlerinde Rasulzadeniń Prokopius Dzhaparidze hám Meshadi Azizbekovlar menen túsirilgen súwreti saqlanǵan; bul bolshevikler keyinirek puqaralıq urısı dáwirinde atıp taslanǵan [[26 Baku komissarları]]nıń ekewi retinde belgili bolǵan<ref>M.D. Guseinov. Тюркская Демократическая Партия Федералистов "Мусават" в прошлом и настоящем. Baku, 1927, p. 9</ref>. Birinshi [[Rossiya revolyuciyası (1905—1907)|Rossiya revolyuciyası]] dáwirinde Rasulzade revolyuciyalıq háreketlerde belsendi qatnastı. Ańızlarǵa qaraǵanda, 1905-jılı Baku qalasında policiya tártipsizliklerdiń belsendi shólkemlestiriwshisi retinde jas [[Iosif Stalin]]di izlep júrgen waqıtta, onı Rasulzade qutqarıp qalǵan<ref>Rais Rasulzade. Mahammad Amin Rasulzade: Founding Father of the First Republic. Azerbaijan International, 1999.</ref>. 1909-jılı patsha húkimeti tárepinen quwǵınǵa ushıraǵan Rasulzade [[1905–1911-jıllardaǵı Iran Konstituciyalıq revolyuciyası|Iran Konstituciyalıq revolyuciyasında]] qatnasıw ushın Baku qalasınan [[Iran]]ǵa qashtı. Iranda júrgende Rasulzade «Iran-e Azad» (Azat Iran) gazetasınıń redaktoru boldı<ref>{{cite journal |author=J. Castagne |title= Le Bolshevisme et l'Islam |journal=Revue du Monde Mussulman |location=Paris}}</ref>, Iran Demokratiyalıq partiyasın qosıwshılardıń birine aylanda hám onıń «Jańa Iran» mánisin beretuǵın «Iran-e Now» gazetasın shıǵara basladı. Bul basılım «[[Parsı tili|parsı]] gazetalarınıń ishinde eń ullı, eń áhmiyetli hám eń belgilisi» retinde táriyplengen<ref>{{cite book |entry=IRĀN-E NOW |title=Encyclopædia Iranica |author=Nassereddin Parvin |date=2012-03-30}}</ref>. 1911-jılı revolyuciyanı qorǵaw maqsetinde «Saadet-e bashar» (Insanıyat baxtı) kitabın járiyaladı. Rasulzade parsı tilin jetik bilgen<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies|date=2022}}</ref>. 1911-jılı Rossiya áskerleri Iranǵa kirip, [[Britaniya imperiyası|britaniyalılar]] menen birgelikte Kajarlar sarayına Iran revolyuciyasın toqtatıwǵa járdem bergennen soń, Rasulzade sol dáwirdegi [[Osman imperiyası|Osmanlı imperiyası]]nıń paytaxtı bolǵan [[Istanbul]]ǵa qashtı. Sol jerde ol «[[Türk Yurdu]]» jurnalınıń tiykarın salıwǵa kómeklesip, onda Iran ázerbayjanları haqqındaǵı óziniń ataqlı «İran Türkleri» maqalasın járiyaladı<ref>Azerbaijan Democratic Republic. Azerbaijan Government 1918-1920. Baku, "Youth", 1990. p. 25</ref>. == Musavat partiyası hám Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası == {{main|Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası}} Romanovlar dinastiyasınıń 300 jıllıǵına baǵıshlanǵan 1913-jılǵı Amniciya aktınan soń Rasulzade Bakuǵa qaytıp keldi, burın aǵzası bolǵan «[[Hummet partiyası|Hummet]]» partiyasınan shıqtı hám 1913-jılı sol waqıtta jasırın islep turǵan, 1911-jılı tiykarı salınǵan «[[Musavat]]» (Teńlik) partiyasına qosıldı. Bul partiya dáslep panislamistlik, [[Pan-túrkiylik|pantúrkiylik]] hám socialistlik ideyalardı qollap-quwatlaǵan edi<ref>Pan-Turkism: From Irrendentism to Cooperation by Jacob M. Landau P.55</ref><ref>On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus by Firouzeh Mostashari P. 144</ref><ref>''Ethnic Nationalism and the Fall of Empires'' by [[Aviel Roshwald]], page 100</ref><ref>Disaster and Development: The politics of Humanitarian Aid by Neil Middleton and Phil O'keefe P. 132</ref><ref>The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications by Michael P. Croissant P. 14</ref>. Anıǵıraq aytqanda, [[panislamizm]] menen birge túrk dúnyası menen tereń mádeniy baylanıslardı jaqlaǵan bul partiya aqır-ayaǵında Ázerbayjan milliy partiyasına aylandı hám Rasulzade tez arada onıń jetekshisi boldı<ref>Tadeusz Swietochowski, ''Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition'', [[Columbia University Press]], 1995, p. 52.</ref>. 1915-jılı ol partiyanıń «Ashıq sóz» (Açıq Söz) gazetasın shıǵara basladı, bul basılım 1918-jılǵa shekem dawam etti. [[Fevral revolyuciyası]] júz bergennen soń, «Musavat» Rossiya imperiyasındaǵı basqa jasırın siyasiy partiyalar menen birge tez arada rásmiylestirildi hám [[Nasib Yusifbeyli]] basshılıǵındaǵı [[Túrk federalistleri partiyası]] menen birleskennen soń, Kavkaz musılmanlarınıń jetekshi partiyasına aylandı. 1917-jılǵı [[Oktyabr revolyuciyası]] Kavkazartınıń Rossiyadan ajıralıp shıǵıwına alıp keldi hám Rasulzade [[Kavkazartı Federaciyası]]nıń parlamenti esaplanǵan Seymdegi musulman frakciyasınıń baslıǵı boldı. Kavkazartı Federaciyası tarqalǵannan soń, musılman frakciyası [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]] bolıp qayta shólkemlestirildi hám 1918-jıldıń may ayında Rasulzade bir awızdan onıń baslıǵı etip saylandı. == Súrgin == [[Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (2).jpg|thumb|Muxammed Amin Rasulzade 1930-jılları]] Ómiriniń qalǵan bóliminde Rasulzade dáslep [[Túrkiya|Túrkiyada]] súrginde jasadı. 1923-jıldan 1927-jılǵa shekem ol Moskva húkimeti sorawı boyınsha Kemalistler húkimeti tárepinen jumısı toqtatılǵan ''[[Yeni Kafkasya]]'' («Jańa Kavkaz») jurnalınıń bas redaktorı boldı<ref>{{cite journal|author=Zaur Gasimov|title=Anti-communism Imported? Azeri Emigrant Periodicals in Istanbul and Ankara (1920-1950s)|journal=Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi|volume=8|issue=16|page=9}}</ref>. Rasulzade 1928-jıldan 1931-jılǵa shekem Túrkiyada hár túrli maqalalar, gazeta hám jurnallar járiyalawdı dawam ettirdi<ref>{{cite book |title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensklopediyası |publisher=194}}</ref>. Biraq, 1931-jılǵı emigrantlıq basılımlarǵa qarsı basım Rasulzadeniń Túrkiyadan shıǵarılıwı menen sáykes keldi hám ayırım adamlar bunı Keńes basımı aldında boysınıw dep túsindi. Súrginde Rasulzade «O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi» (russha: ''О Пантюркизме в связи с кавказской проблемой'', Kavkaz mashqalasına baylanıslı pantúrkiylik) atlı pamflet járiyaladı hám onda óziniń kózqarasın anıq bildirdi: pantúrkiylik siyasiy baǵdarlamadan góre mádeniy háreket esaplanadı<ref>{{cite book|author=Tadeusz Swietochowski|title = Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition|url=https://archive.org/details/russiaazerbaijan0000swie|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1995|page=[https://archive.org/details/russiaazerbaijan0000swie/page/130 130]|isbn=0-231-07068-3}}</ref>. Solay etip, ol 1938-jılı [[Ekinshi Polsha Respublikası|Polshaǵa]] ketti hám sol jerde óziniń ómirlik joldası, polshalı mámleketlik isker [[Józef Piłsudski]]niń jiyeni Vanda menen tanıstı, sońınan 1940-jılı Rumıniyaǵa kóship ótti. == Húrmetleniwi == <gallery> Fayl:1000 manat 1993, Azerbaijan (both sides).jpg|thumb|Ázerbayjan valyutası: 2001-jılǵa shekem Muxammed Amin Rasulzade sáwlelengen 1000 Manat (1993) Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Ankaradakı heykəli (cropped).png|thumb|Rasulzadeniń [[Ankara]]daǵı háykeli Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və dostları Atatürkün məzarı qarşısında.jpg|thumb|Muxammed Amin Rasulzade hám onıń dostları [[Atatürk]] qábiri aldında </gallery> Rasulzade Ázerbayjan boyınsha kóplegen estelikler menen yadqa alınǵan, mısalı, onıń húrmetine atalǵan [[Baku mámleketlik universiteti]]. Rasulzade 1993–2006-jıllardaǵı 1000 [[Ázerbayjan manatı]] banknotında sáwlelengen<ref>[http://www.nba.az/default.aspx National Bank of Azerbaijan]. National currency: [http://www.nba.az/default.aspx?go=196&lng=en 1000 manat]. – Retrieved 24 March 2009.</ref>. Túrkiyanıń [[Ankara]] qalasındaǵı mámleketlik orta mektep esaplanǵan Mexmet Emin Rasulzade atındaǵı Anatoliya liceyi onıń atı menen ataladı<ref>{{web deregi | url =http://www.meb.gov.tr/| bet =T.C. Millî Eğiim Bakanlığı| til =tr}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{cite journal |last1=Balayev |first1=Aydin |title=Mamed Emin Rasulzadeh and the establishment of the Azerbaijani state and nation in the early twentieth century |journal=Caucasus Survey |date=2015 |volume=3 |issue=2 |pages=136–149 |doi=10.1080/23761199.2015.1045292|s2cid=142581341 }} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mahammad Amin Rasulzade}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110727202434/http://www.rasulzade.org/ Muxammed Amin Rasulzadeniń sózi]}} * «[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/73_folder/73_articles/73_rasulzade.html Muxammed Amin Rasulzade, Birinshi Respublikanıń tiykarshı atası]», aqlıǵı Rais Rasulzade tárepinen, Ázerbayjan International, 7:3-tom (Gúz 1999), 22–23-betler. * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/61_folder/61_articles/61_rasulzade.html «Muxammed Amin Rasulzade, Mámleketlik isker, Ázerbayjan Demokratik Respublikası jetekshileri»] (1918–1920), Ázerbayjan International, 6:1-tom (Báhár 1998), 26–30-betler. {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1884-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1955-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı siyasatshıları]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı jurnalistler]] [[Kategoriya:Musavat partiyası aǵzaları]] [[Kategoriya:Ankarada jerlengenler]] 7ldvvpdyzo5f6m985n8xy40r2qfjg6l 0 40851 266167 227229 2026-08-17T22:56:30Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266167 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Genje | negizgi atı = {{lang|az|Gəncə}} | túri = qala | súwret = [[Fayl:Montage of Ganja 2019.jpg|300px]] | gerb = Coat of arms of Ganja.png | bayraq = | gerb túsindirmesi = | bayraq túsindirmesi = | gerb eni = 80px | bayraq eni = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 40 | lat_sec = 58 | lon_dir = E | lon_deg = 46 | lon_min = 21 | lon_sec = 38 | CoordAddon = region:AZ | CoordScale = | mámleket = Ázerbayjan | status = | qaraydı = | region túri = Ázerbayjannıń ekonomikalıq rayonları {{!}} Rayon | region = Genje-Dashkesen ekonomikalıq rayonı {{!}} Genje-Dashkesen | kestede region = | rayon túri = | rayon = | rayon 2 = | rayon 3 = | rayon 4 = | rayon 5 = | kestede rayon = | kestede rayon 2 = | kestede rayon 3 = | kestede rayon 4 = | kestede rayon 5 = | jámáát túri = | jámáát = | kestede jámáát = | mámleket kartası = | region kartası = | rayon kartası = | mámleket kartası ólshemi = | region kartası ólshemi = | rayon kartası ólshemi = | ishki bóliniwi = | basshı túri = Hákim | basshı = Niyazi Bayramov | dúzilgen waqtı = 660-jıl | dáslepki derekler = | aldınǵı atı = | aldınǵı atları = | status qashan berilgen = | jer maydanı = 110 | ıqlımı = | xalıq sanı = 330 663 | sanalǵan jıl = [[Ázerbayjandaǵı xalıqtı dizimge alıw|2024]] | xalıq tıǵızlıǵı = | aglomeraciya = | milliy quramı = | konfessiyalıq quramı = | rásmiy til = | rásmiy tiller = | etnoxoronim = genjeli | waqıt zonası = [[Ázerbayjan waqtı|AZT]] (UTC+4) | DST = | telefon kodı = | pochta indeksi = 2000 | pochta indeksleri = | avtomobil kodı = 20 AZ | identifikator túri = | sanlı identifikator = | sayt = http://ganja-ih.gov.az/ }} '''Genje''' ({{IPAc-en|ˈ|g|æ|n|dʒ|ə}}; {{langx|az|Gəncə}} {{IPA|az|ɟænˈdʒæ||Az-Ganja.ogg}}) — [[Ázerbayjan|Ázerbayjannıń]] [[Ázerbayjan qalaları dizimi|ekinshi eń úlken qalası]], xalqınıń sanı, shama menen, 335 600 adam<ref>State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, ''Official Publication: Statistical Yearbook of Azerbaijan 2018,'' Baku</ref><ref name="ib66">Azərbaycan Respublikası. — 2. Azərbaycan Respublikasının iqtisadi və inzibati rayonları. — 2.4. Azərbaycan Respublikasının iqtisadi və inzibati rayonlarının ərazisi, əhalisinin sayı və sıxlığı, səhifə 66. // [https://web.archive.org/web/20150710041414/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2015.zip Azərbaycanın əhalisi (statistik bülleten)]. Müəllifi: [[State Statistics Committee|Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi]]. Buraxılışa məsul şəxs: Rza Allahverdiyev. [[Bakı]] — 2015, 134 səhifə.</ref><ref>Bölmə 2: Demoqrafik göstəricilər, səhifə 89. // [https://web.archive.org/web/20151116092523/http://www.stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/source/stat-yearbook_2015.zip Azərbaycanın Statistik Göstəriciləri 2015 (statistik məcmuə)]. Müəllifi: Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. Məcmuənin ümumi rəhbəri: Həmid Bağırov; Məcmuənin hazırlanması üçün məsul şəxs: Rafael Süleymanov. Bakı – 2015, 814 səhifə.</ref>. Qala óziniń bar bolǵan waqtınıń kóp bóleginde tariyxıy hám mádeniy oray bolıp kelgen. Ol 1804-jılǵa shekem [[Genje xanlıǵı|Genje xanlıǵınıń]] paytaxtı bolǵan; 1813-jılǵı [[Gúlistan shártnaması|Gúlistan shártnamasınan]] keyin [[Qajar Iran|Qajar Iranı]] onı [[Rossiya imperiyası|Rossiya imperiyasına]] bergennen soń, ol [[Gruziya guberniyası]], [[Gruziya-Imeretiya guberniyası]], [[Tbilisi guberniyası]] hám [[Elizavetpol guberniyası|Elizavetpol guberniyasınıń]] hákimshilik bóliniwlerine kirdi<ref>{{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author1-link=George Bournoutian |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |date=2018 |publisher=Routledge |pages=6–7}}</ref><ref>{{Encyclopaedia Iranica|last=Bosworth|first=C. Edmund|authorlink=Clifford Edmund Bosworth|title=Ganja|volume=10|fascicle=3|pages=282-283|url=https://www.iranicaonline.org/articles/ganja-}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Tucker |editor1-first=Spencer C. |editor1-link=Spencer C. Tucker |title=Middle East Conflicts from Ancient Egypt to the 21st Century: An Encyclopedia and Document Collection |url=https://archive.org/details/middleeastconfli0004spen |date=2019 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1440853524 |page=489}}</ref>. Rossiya imperiyası hám [[Kavkazartı Demokratiyalıq Federativ Respublikası]] tarqalǵannan keyin, ol [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası|Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń]], onnan soń [[Ázerbayjan Sovet Socialistlik Respublikası|Ázerbayjan SSRınıń]], al 1991-jıldan baslap Ǵárezsiz Ázerbayjan Respublikasınıń quramına kirdi. == Geografiyası == === Jaylasıwı === Teńiz qáddinen {{convert|400|–|450|m|ft|sp=us}} biyiklikte jaylasqan Genje qalası Ázerbayjannıń batısındaǵı Kura-Araz oypatlıǵındaǵı Genje-Dashkesen tegisliginde, Bakuden {{convert|375|km|mi|abbr=on}} aralıqta jaylasqan. Ol Kishi Kavkaz taw dizbeleriniń arqa-shıǵıs eteklerinde, Genjesay dáryasında jaylasqan<ref>{{web deregi | url =http://www.ganja-ih.gov.az/page/13.html| bet =Location|website=Executive Power of Ganja| arxivurl =https://web.archive.org/web/20180821160445/http://www.ganja-ih.gov.az/page/13.html| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust |url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-avgust }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://ganja.mctgov.az/az/view/364/5/Gence| bet =Location|website=Ministry of Culture of Azerbaijan – Ganja Regional Culture Office| arxivurl =https://web.archive.org/web/20180821191849/http://ganja.mctgov.az/az/view/364/5/Gence| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust |url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-avgust }}</ref>. Qala qubla, batıs hám arqa-batısta Góygól hákimshilik rayonı menen, al arqa-shıǵısta Samux rayonı menen shegaralas<ref>{{web deregi | url =http://www.mfa.gov.az/files/file/Siyasi.jpg| bet =Political-administrative Map of Azerbaijan|website=Ministry of Foreign Affairs of Azerbaijan| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170510084341/http://www.mfa.gov.az/files/file/Siyasi.jpg| arxivsáne = 2017-jıl 10-may |url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-avgust }}</ref>. === Iqlımı === Genjede jıllıq ortasha jawın-shashın muǵdarı {{convert|241|mm|inches}} bolǵan [[Salqın yarım quraq ıqlım|salqın yarım quraq ıqlımı]] ([[Kóppen ıqlım klassifikaciyası]]: ''BSk'') bar, biraq jıllıq jawın-shashın muǵdarı hár túrli jıllarda ózgerip, 1932-jılı {{convert|160|mm|inches|abbr=on}} den, 1988-jılı {{convert|1133|mm|inches|abbr=on}} ge shekem jetken<ref name=pogoda/>. Qısta suwıq hám qar jawıwı múmkin, jılına ortasha 14 kún qar qaplamı baqlanadı. Jılına ortasha 0,2 kún boran kútiledi<ref name= pogoda> {{web deregi | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | bet = Климат Гянджи | website = pogodaiklimat.ru | til = ru | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161010211948/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | arxivsáne = 2016-jıl 10-oktyabr | url-status = live | df = dmy-all }} </ref>. == Hákimshilik bóliniwi == Búgingi kúnde Genje 2 ''rayonǵa'' (hákimshilik rayonlarǵa) bólinedi<ref>{{cite news|last=Mammadov|first=Ramiz |title=Üfüqdən boylanan şəhər|newspaper=Xalq Qazeti|date=27 December 2009|page=5|via=anl.az |url=http://anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_dekabr2009/101253.htm|access-date=12 November 2014|language=az|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112064417/http://anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_dekabr2009/101253.htm|archive-date=12 November 2014|url-status=live}}</ref>. Qalanıń atqarıwshı hákimiyatın hákim, házirgi waqıtta Niyazi Bayramov<ref>{{web deregi | url =http://ganja-ih.gov.az/page/20.html| bet =İcra hakimiyyətinin başçısı – GƏNCƏ ŞƏHƏR Icra Hakimiyyəti|website=ganja-ih.gov.az| qaralǵan sáne = 2018-jıl 29-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181130071612/http://ganja-ih.gov.az/page/20.html| arxivsáne = 2018-jıl 30-noyabr |url-status=live}}</ref> basqaradı<ref>{{web deregi | bet =Elmar Valiyev| url =http://www.nizamiganjavi-ic.org/43-elmar-valiyev.html|website=nizamiganjavi-ic.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141112070807/http://www.nizamiganjavi-ic.org/43-elmar-valiyev.html| arxivsáne = 2014-jıl 12-noyabr |url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Ganja mayor reassigned to Sumgayit| url =http://www.azernews.az/azerbaijan/30002.html|website=AzerNews| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141112085754/http://www.azernews.az/azerbaijan/30002.html| arxivsáne = 2014-jıl 12-noyabr |url-status=live| sáne = 2011-jıl 19-fevral }}</ref>. Genje quramına 6 hákimshilik xalıq punkti kiredi, olar: [[Hacıkənd (Ganja)|Hajikend]], Javadxan, Shixzamanlı, Natavan, Mahseti hám Sadıllı. === Kepez rayonı === Kepez rayonı (''Kəpəz rayonu'') 1980-jılı 21-noyabrde [[Ázerbayjan Sovet Socialistlik Respublikası|Ázerbayjan SSR]] Joqarı Sovetiniń qararına muwapıq dúzilgen. Rayon 2 hákimshilik-aymaqlıq birlikten hám 6 hákimshilik mákan punktinen ibarat. Onıń maydanı shamamen 70 km² bolıp, xalqınıń sanı 178 000 adamdı quraydı<ref>{{web deregi | url =http://kapaz.ganja-ih.gov.az/page/10.html| bet =About Kapaz raion of Ganja|website=Kapaz District Executive Power| arxivurl =https://web.archive.org/web/20180821223138/http://kapaz.ganja-ih.gov.az/page/10.html| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust |url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-avgust }}</ref>. === Nizamiy rayonı === Nizamiy rayonı (''Nizami rayonu'') da 1980-jılı 21-noyabrde Ázerbayjan SSR Joqarı Sovetiniń qararına muwapıq, Kirovabad qalasınıń Genje rayonı retinde dúzilgen. 1989-jılı Genjeniń tariyxıy atı qayta tiklenip, qala Kirovabad ornına Genje dep atalǵannan keyin, rayon atı da [[Nizamiy rayonı (Genje)|Nizamiy rayonı]] dep ózgertildi. Rayon 2 hákimshilik-aymaqlıq birlikten ibarat. Rayonnıń maydanı, shama menen, 39 km² bolıp, xalqınıń sanı 148 000 adamdı quraydı<ref>{{web deregi | url =http://nizami.ganja-ih.gov.az/page/10.html| bet =About Nizami raion of Ganja|website=Nizami District Executive Power| arxivurl =https://web.archive.org/web/20180821223149/http://nizami.ganja-ih.gov.az/page/10.html| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust |url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-avgust }}</ref>. == Demografiyası == {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Genjedegi etnikalıq toparlar |- ! Jıl ! Ázerbayjanlılar ! % ! Armyanlar ! % ! Ruslar ! % ! Basqalar <big>¹</big> ! % ! BARLÍǴÍ |- | 1886<ref name="ethno-caucasus">{{web deregi | url =http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html | bet =Азербайджан |work=Ethno-Caucasus | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120328124618/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html | arxivsáne = 2012-jıl 28-mart }}</ref> | 11 139 | 54.9 | 8 914 | 43.9 | 131 | 0.6 | 110 | 0.5 ! 20 294 |- | 1892<ref>{{cite wikisource|last=Massalski|first=Władysław |chapter=Елизаветполь|wslink=s:ru:ЭСБЕ |plaintitle=[[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]|year=1894|volume=XIa|pages=616–618|language=ru}}</ref> | 13 392 | 51.8 | 10 524 | 40.8 | | | 1 842 | 7.2 ! 25 758 |- | 1897<ref>{{web deregi | bet =Елисаветпольский уезд - г. Елисаветполь | url =http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=376 |website=Demoscope Weekly | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160107152319/http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=376 | arxivsáne = 2016-jıl 7-yanvar }}</ref> | 17 426 | 51.8 | 12 055 | 35.9 | 2 519 | 7.5 | 1 625 | 4.8 ! 33 625 |- | 1916<ref>{{Cite book |url=https://www.prlib.ru/item/417322 |title=Кавказский календарь на 1917 год |publisher=Tipografiya kantselyarii Ye.I.V. na Kavkaze, kazenny dom |year=1917 |edition=72nd |publication-place=Tiflis |pages=190–197 |language=Russian |trans-title=Caucasian calendar for 1917 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104233151/https://www.prlib.ru/item/417322 |archive-date=4 November 2021}}</ref> | 37 619 | 65.2 | 12 125 | 21.0 | 6 091 | 10.6 | 1 896 | 3.3 !57 731 |- | 1926<ref name="ethno-caucasus"/> | 30 878 | 53.8 | 16 148 | 28.1 | 4 470 | 7.8 | 5 897 | 10.3 ! 57 339 |- | 1939<ref>{{web deregi | url =http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja39.html | bet =Кировабадский горсовет (1939 г.)|work=Ethno-Caucasus | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120328125558/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja39.html | arxivsáne = 2012-jıl 28-mart }}</ref> | 49 755 | 50.3 | 27 121 | 27.4 | 16 992 | 17.2 | 4 626 | 4.7 ! 98 494 |- | 1959<ref>{{web deregi | url =http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja59.html | bet =Кировабадский горсовет (1959 г.)|work=Ethno-Caucasus | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120425042050/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja59.html | arxivsáne = 2012-jıl 25-aprel }}</ref> | 63 258 | 54.5 | 32 371 | 27.9 | 16 545 | 14.2 | 4 039 | 3.5 ! 116 122 |- | 1970<ref>{{web deregi | url =http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja70.html | bet =Кировабадский горсовет (1970 г.)|work=Ethno-Caucasus | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120527051708/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja70.html | arxivsáne = 2012-jıl 27-may }}</ref> | 122 973 | 64.9 | 40 588 | 21.4 | 22 022 | 11.6 | 3 929 | 2.1 ! 189 512 |- | 1979<ref>{{web deregi | url =http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja79.html | bet =Кировабадский горсовет (1979 г.)|work=Ethno-Caucasus | til =ru | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120609064313/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ganja79.html | arxivsáne = 2012-jıl 9-iyun }}</ref> | 167 251 | 72.4 | 40 354 | 17.5 | 19 822 | 8.6 | 3 639 | 1.6 ! 231 066 |- | 1999<ref>{{web deregi | url =http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm | bet =Ethnic composition of Azerbaijan 1999 |website=pop-stat.mashke.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130729015208/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm | arxivsáne = 2013-jıl 29-iyul |url-status=live }}</ref> | 294 876 | 98.5 | 32 | 0.01 | 2 814 | 0.9 | 1 620 | 0.5 ! 299 342 |- | 2009<ref>{{web deregi | url =http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm | bet =Ethnic composition of Azerbaijan 2009 |website=pop-stat.mashke.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm | arxivsáne = 2012-jıl 7-fevral |url-status=live }}</ref> | 311 813 | 99.5 | 6 | 0 | 895 | 0.3 | 535 | 0.2 ! 313 249 |- |colspan="10"|<big>¹</big> [[Gruzinler]], [[evreyler]], [[ukrainler]] hám t.b. |} Genje xalqınıń sanı 335 600 ge jaqın bolıp<ref>{{web deregi | bet =Statistical Yearbook of 2018 | baspaxana =State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan | url =https://www.stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/?lang=en | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190207015210/https://www.stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/?lang=en | arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral |url-status=live }}</ref>, [[Baku]] hám [[Sumqayıt]]tan keyingi Ázerbayjannıń úshinshi eń úlken qalası esaplanadı. Sonday-aq, qalada Armeniyadan kelgen ázerbayjanlı qashqınlar hám [[Tawlı Qarabaq]]tıń ázerbayjan jámáátinen hám onıń átirapındaǵı aymaqlardan kelgen kóplegen [[ishki kóshirilgen shaxs|ishki kóshirilgen shaxslar]] (IDP) jasaydı. 2011-jılı olardıń sanı 33 000 nan aslam dep bahalanǵan<ref>{{web deregi | url =http://www.ganja-ih.gov.az/?gn=e | bet =Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyəti |trans-title=Ganja City Executive Power |website=ganja-ih.gov.az | til =az | qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120124143817/http://www.ganja-ih.gov.az/?gn=e | arxivsáne = 2012-jıl 24-yanvar |url-status=live }}</ref>. Genjedegi [[lezginler]]diń sanı 20 000 ǵa jaqın<ref>{{cite book|last1=Gereykhanov |first1=Gadzhi |last2=Lukyanov|first2=Alexei |last3=Morenov|first3=Igor |script-title=ru:Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: этноконфессиональный аспект|url=https://books.google.com/books?id=360iAQAAIAAJ|year=2004|publisher=Granitsa|isbn=9785946911009 |language=ru}}{{page needed|date=October 2020}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Gəncə}} * [http://www.ganja-ih.gov.az Qala hákimiyatı] * [https://web.archive.org/web/20081216015502/http://gateway.az/ Ázerbayjan Rawajlanıw Dárwazasındaǵı] (Azerbaijan Development Gateway) [https://web.archive.org/web/20081113023823/http://gateway.az/cgi-bin/cl2_gw/browse.cgi?lang=en&topic=000e01 Genje] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Genje xanlıǵı]] [[Kategoriya:Genje| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan rayonları]] [[Kategoriya:Ázerbayjan qalaları]] [[Kategoriya:IX ásirde dúzilgen xalıq punktleri]] c0ao7i8jox3ki0wxmfkmk71xky9o0wk 0 40991 266304 243491 2026-08-18T01:18:14Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266304 wikitext text/x-wiki [[Qazaqstan]], tolıǵı menen, [[Evraziya]] ishinde jaylasqan eń úlken mámleket bolıp, tariyx boyı kóp sanlı túrli xalıqlar, mámleketler hám imperiyalar ushın tariyxıy soqlıǵısıw jeri hám mákanı bolıp keldi. Tariyx boyı házirgi Qazaqstan aymaǵındaǵı xalıqlar [[Kóshpeliler|kóshpeli turmıs tárizi]]nde jasaǵan, bul bolsa [[Qazaqstan mádeniyatı|qazaq mádeniyatınıń]] qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. Bul regiondaǵı insan xızmeti bunnan bir million–800 000 jıl burın [[Qarataw tawları]]nda, Kaspiy hám Balxash átiraplarında jasaǵan, házirgi waqıtta tuqımı qurıp ketken [[Homo erectus]] dáwirinen baslanǵan. [[Neandertallar]] bunnan 140 000-40 000 jıl aldın Qarataw tawlarında hám oraylıq Qazaqstanda jasap ótken. Zamanagóy ''[[Homo sapiens]]'' bolsa bunnan 40 000-12 000 jıl aldın Qazaqstannıń qubla, oraylıq hám shıǵıs bólimlerinde payda boldı. [[Aqırǵı muzlıq dáwiri]] (12 500-5 000 jıl aldın) tamamlanǵannan keyin, xalıqtıń qońıs basıwı pútkil mámleket boylap keńeydi, bul bolsa [[Mamont|mamontlar]] hám júnli murın múyizlerdiń (woolly rhinoceros) tuqımınıń qurıp ketiwine alıp keldi. Ańshı-jıynawshı jámáátler oq-jay hám qayıqlardı oylap taptı, sonday-aq, ańshılıq ushın úyretilgen qasqırlar menen duzaqlardan paydalandı{{cn}}. [[Neolit revolyuciyası]] sharwashılıq hám diyqanshılıqtıń payda bolıwı menen belgilendi, bul bolsa Atbasar<ref name=":0">{{Cite book|title = The Cambridge World Prehistory|url = https://archive.org/details/cambridgeworldpr0001unse|publisher = University of Cambridge|date = June 2014|isbn = 9780521119931}}</ref>, [[Kelteminar mádeniyatı|Kelteminar]]<ref name=":0" />, Botay<ref name=":0" /> hám Ust-Narım mádeniyatlarınıń payda bolıwına sebep boldı<ref name=":0" />. [[Botay mádeniyatı]] (b.e.sh. 3600–3100-jıllar) jılqını birinshi bolıp qolǵa úyretkeni menen tanılǵan, sonday-aq, bul dáwirde keramika hám jıltıratılǵan tas quralları payda boldı. Tórtinshi hám úshinshi mıń jıllıqlarda metal óndirisi, mıs quralların tayarlaw hám quyıw qalıplarınan paydalanıw baslandı. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqta oraylıq Qazaqstanda kánshilik rawajlandı. Klimattıń ózgeriwi xalıqtıń [[Dala poyası|dala poyası]]na kóshiwine yamasa onnan ketiwine májbúr etti. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqtıń aqırınan birinshi mıń jıllıqtıń basına shekem dawam etken qurǵaqshılıq dáwiri suwsız poyaslar hám dárya oazisleriniń xalıqsız qalıwına, al adamlar bolsa arqaǵa qaray — [[toǵaylı dala]]larǵa kóship ketiwine sebep boldı. == Tariyxtan aldınǵı dáwir == [[Fayl:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|thumb|Temir dáwirindegi Oraylıq Aziya, sonday-aq, házirgi Qazaqstan aymaǵı]] Insanlar Qazaqstan aymaǵında [[Tómengi paleolit]] dáwirinen baslap jasap kelmekte. Olar, tiykarınan, regionnıń klimatı hám relyefine mas kelgen kóshpeli sharwashılıq penen shuǵıllanǵan<ref name="curtistribal">{{web deregi | familiya =Curtis| at =Glenn E.| bet =Early Tribal Movements| url =http://countrystudies.us/kazakstan/2.htm|work=Kazakstan: A Country Study| baspaxana =[[United States Government Publishing Office]] for the [[Library of Congress]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 19-fevral }}</ref>. Bul regionǵa tarqalǵan tariyxtan aldınǵı [[Bronza dáwiri]] mádeniyatlarına [[Srubna mádeniyatı|Srubna]], [[Afanasevo mádeniyatı|Afanasevo]] hám [[Andronovo mádeniyatı|Andronovo]] mádeniyatları kiredi. B.e.sh. 500-jıl menen biziń eramızdıń 500-jılları aralıǵında Qazaqstan erte kóshpeli jawınger mádeniyatlar bolǵan [[Saklar]] hám [[Gunnlar]]dıń mákanı bolǵan. == Qıpshaq-kuman dáwiri == {{main|Kumanlar|Dashti Qıpshaq}} [[Fayl:Cumania (1200) eng.png|thumb|260px|Evraziyadaǵı [[Kumanlar|Kuman-Qıpshaq konfederaciyası]], shama menen, 1200-jıllar]] Segizinshi hám toǵızınshı ásirlerde Qazaqstannıń qubla bólimleriniń bir bólimin [[arablar]] iyelep, islam dinin alıp keldi. Toǵızınshı ásirden on birinshi ásirge shekem [[Oguzlar|oǵız túrkleri]] batıs Qazaqstandı baqlap turdı; tap sol waqıtta shıǵıs bólimdi [[qıpshaqlar]] hám [[kimaklar]]dan ibarat túrkiy xalıqlar basqardı. Óz gezeginde, [[kumanlar]] XII ásirdiń baslarınan 1220-jıllarǵa shekem batıs Qazaqstandı óz qolında ustadı. Sol waqıttan baslap bul keń jollar [[Dashti Qıpshaq]] yamasa Qıpshaq dalası dep atala basladı<ref name="curtistribal" />. IX ásir dawamında [[qarluqlar]] konfederaciyası [[Qaraxaniyler mámleketi]]n quradı, bul mámleket [[Movarounnahr]]dı (Oks dáryasınan, yaǵnıy házirgi Ámiwdáryadan arqa hám shıǵısqa qaray jaylasqan aymaq) iyeledi. XI ásirdiń baslarınan baslap Qaraxaniyler óz ara hám qubladaǵı [[Seljuk túrkleri]] menen turaqlı túrde urıstı. Islam dinin qabıl etken Qaraxaniyler 1130-jılları ([[Arqa Qıtay]]dan batısqa kóshken) [[Qaraqıtaylar]] tárepinen iyelep alındı. XII ásirdiń ortalarında Ámiwdárya boyındaǵı ǵárezsiz [[Xorezmshahlar mámleketi|Xorezm mámleketi]] hálsirep qalǵan Qaraqıtaylardan bólinip shıqtı, biraq Qaraqıtaylardıń tiykarǵı bólimi 1219-jıldan 1221-jılǵa shekem dawam etken [[Shıńǵısxan]]nıń [[Oraylıq Aziyanıń monǵollar tárepinen iyelep alınıwı|monǵollar shabıwılı]]na shekem jasap qaldı<ref name="curtistribal" />. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|History of Kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20070608003315/http://expat.nursat.kz/?3299 Qazaqstan tariyxı] expat.nursat.kz saytında * [https://www.britannica.com/web/https://place/Kazakhstan Qazaqstan tariyxı] britannica.com saytında * [https://web.archive.org/web/20201108133412/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-5/ Qazaqlar hám ózbeklerdiń kelip shıǵıwı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108133412/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-5/ |date=8-noyabr 2020 }} * [https://ibrain.kz/ru/istoriya-kazahstana/materialy/ Qazaqstan tariyxı boyınsha materiallar] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:History of Kazakhstan}} [[Kategoriya:Qazaqstan tariyxı| ]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya tariyxı]] bru9k9pxu068ubqpo0ma6d7i5yb3s9n 0 41062 266163 243313 2026-08-17T22:51:41Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266163 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı | mámleket_atı = Atropatena | mámleket_atı_tolıq = Atropatena (''Ātṛpātakāna'') | negizgi atı = Ātṛpātakāna | súwret_karta = Atropatene as a vassal of Seleucids.png | súwret_karta_táriypi = b.e.sh. 221-jılı Selevkiyler mámleketiniń vassalı sıpatındaǵı Atropatena | paytaxtı = [[Ganzak]] | rásmiy_tilleri = Áyyemgi ázeri tili, Midiya tili | diniy_quramı = [[Zoroastrizm]]<ref>{{sfn|Boyce|Grenet|1991|p=71}}</ref> | húkimet_forması = [[Monarxiya]] | jetekshi_hámeli_1 = Patsha (King) | dúzilgen_waqıya_1 = Shólkemlesiwi | dúzilgen_sáne_1 = shama menen, b.e.sh. 323-jıl | dúzilgen_waqıya_2 = Qulawı | dúzilgen_sáne_2 = b.e. 226-jıl | status = Avtonom mámleket, kóbinese [[Parfiya patshalıǵı]]nıń vassalı bolǵan }} '''Atropatena''' ({{langx|peo|Ātṛpātakāna}}; {{langx|pal|Ādurbādagān}}; {{langx|grc|{{wikt-lang|grc|Ἀτροπατηνή}}}}), sonday-aq, '''Atropatiya'''{{efn|{{langx|grc|{{wikt-lang|grc|Ἀτροπατία}}|translit=Atropatía}}; {{langx|la|{{wikt-lang|la|Atropatia}}}}.{{sfn|Bizarus|1601|page=591}}}} yamasa '''Atropatena Midiyası'''<ref>{{harvnb|Hamilton|Falconer|1856|page=262}}; {{harvnb|Buttrick|1956|page=640}}; {{harvnb|Mukherjee|1972|page=70}}</ref> ({{langx|grc|{{wikt-lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}|translit=Atropátios Mēdía}}{{sfn|Strabo||loc=11.13.1}}; {{langx|la|{{wikt-lang|la|Media Atropatene}}}}{{sfn|Bosse|1818|page=80}}) — shama menen, b.e.sh. 323-jılı parsı [[satrap]]ı [[Atropat]] ({{langx|peo|*Ātṛpāta}}) tárepinen tiykarlanǵan áyemgi [[Iranlı xalıqlar|Iran]] patshalıǵı{{sfn|Mayrhofer|1973|page=157, no. 8.491}}. Tiykarınan, házirgi Irannıń arqa-batısındǵı [[Iran Ázerbayjanı|Ázerbayjan]] regionı átrapında jaylasqan bul patshalıqtı b.e. I ásiriniń basına shekem Atropattıń áwladları basqardı, keyinirek olar Parfiya [[Arshakiyler]]i tárepinen almastırıldı<ref>{{harvnb|Olbrycht|2014|p=96}}; {{harnvb|Gregoratti|2017|p=138}}; {{harnvb|Schippmann|1987|pp=221–224}}</ref>. Patshalıq 226-jılı [[Sasaniyler]] tárepinen jawlap alındı hám ''[[marzban]]'' («<nowiki/>[[markgraf]]<nowiki/>») tárepinen basqarılatuǵın wálayatqa aylantırıldı.{{sfn|Schippmann|1987|pp=221–224}} Atropatena [[Ahameniyler]] dáwirinen [[Musılmanlardıń Persiyanı jawlap alıwı|arablar jawlap alǵanǵa]] shekem [[zoroastrizm]] hákimiyatı astında úziliksiz qalǵan birden-bir Iran regionı boldı (tek Makedoniyalı patsha [[Makedoniyalı Aleksandr|Ullı Aleksandr]]dıń qısqa múddetli hákimiyatı b.e.sh. 336–323 jıllar aralıǵında bolǵan). Áyyemgi parsı tilindegi ''Ātṛpātakāna'' atı Irandaǵı tariyxıy [[Iran Ázerbayjanı|Ázerbayjan]] regionı atamasınıń tikkeley túbi (ata-babası) esaplanadı<ref name=Yarshater1983 >{{citation |last=Yarshater |first=Ehsan |year=1983 |title=The Cambridge history of Iran |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20092-9 |page=1408  |quote=Atropatene see Azarbaijan }}</ref>. == Ataması == [[Strabon]]nıń maǵlıwmatlarına kóre, Atropatena ataması [[Ahameniyler imperiyası]]nıń komandiri Atropattıń atınan kelip shıqqan. Ol óziniń «Geografiya» kitabında bılay dep jazadı: «Midiya eki bólimge bólinedi. Onıń bir bólimi Úlken Midiya dep ataladı hám onıń metropoliyası [[Ekbatana]] bolıp tabıladı. Ekinshi bólimi bolsa Atropatena Midiyası bolıp, ol óz atın komandir Atropattan alǵan. Ol Úlken Midiyanıń bir bólimi bolǵan bul mámlekettiń Makedoniyalılarǵa baǵınıqlı bolıp qalıwınıń aldın alǵan»<ref>{{web deregi | bet =Strabo, Geography, Book 11| url =https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:abo:tlg,0099,001:11#note-link133|website=www.perseus.tufts.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-aprel }}</ref>{{sfn|de Planhol|1987|pp=205–215}}. Atropat atınan kelip shıqqan halda, hár túrli dereklerde bul mámleket atamasınıń Atropatena, Atropatios Mēdia, Tropatena, Aturpatakan, Adarbayjan kibi hár qıylı formaları qollanılǵan. Sonday-aq, orta ásirlerdegi arab geografları bul atamanı «ot saqlawshısı» degen mánini bildiretuǵın Adorbador (ruwxaniydiń atı) atı menen baylanıstırıwshı basqa versiyanı da usınǵan{{sfn|de Planhol|1987|pp=205–215}}. == Tariyxı == [[Fayl:Transcaucasia 2nd BC.jpg|left|thumb|290x290px|B.e.sh. II ásirdiń basında Atropatena hám oǵan qońsılas mámleketler.]] B.e.sh. 331-jılı [[Ahameniyler]] húkimdarı [[Dariy III]] hám [[Makedoniyalı Aleksandr]] arasındaǵı [[Gavgamela urısı]]nda midiyalılar, [[Kavkaz Albaniyası|albanlar]], [[Sakasena|sakasenler]] hám [[Kadusiyler]] Atropattıń basshılıǵında Ahameniy [[Ullı Patsha]]sınıń armiyası quramında urıstı. Makedoniyalı Aleksandrdıń jeńisi hám Ahameniyler imperiyasınıń qulawı menen juwmaqlanǵan bul urıstan keyin, Atropat Aleksandrdıń hákimiyatın tán aldı. B.e.sh. 328-327 jılları Aleksandr onı Midiyanıń guberantory etip tayınladı. B.e.sh. 323-jılı Makedoniyalı Aleksandr qaytıs bolǵannan keyin, onıń jawlap alǵan jerleri [[Babildi bólisiw]] konferenciyasında [[diadoxlar]] arasında bólinip ketti. Burınǵı Ahameniy satraplıǵı bolǵan [[Midiya (region)|Midiya]] eki mámleketke bólindi: Onıń úlken (qubla) bólimi — ''Media Magna'' Aleksandrdıń jeke qorǵawshılarınıń biri bolǵan [[Pifon]]ǵa berildi. [[Matiena]] sub-satraplıǵı bolǵan kishirek (arqa) region bolsa Atropattıń basqarıwındaǵı ''[[Media Atropatene]]''ge aylandı. Atropat ol waqıtta barlıq Midiyanıń burınǵı Ahameniy gubernatorı hám Aleksandrdıń miymasxorınıń regenti [[Perdikka]]nıń qaynatası edi{{sfn|Chaumont|1987|pp=17–18}}<ref>{{web deregi | bet =Strabo, Geography, Book 11, chapter 13, section 1| url =https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=13:section=1|website=www.perseus.tufts.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Cite book|last=Cheshire|first=Keyne|title=Alexander the Great|url=https://archive.org/details/alexandergreat0000ches|publisher=Cambridge University|year=2009|isbn=9780521707091|pages=[https://archive.org/details/alexandergreat0000ches/page/73 73]}}</ref><ref>{{Cite book|last=F. Mirwaisi|first=Hamma|title=Return of the Medes: An Analysis of Iranian History|publisher=Wheatmark|year=2010|isbn=9781604944495|pages=123}}</ref>. Kóp ótpey, Atropat [[Selevk I Nikator]]ǵa baǵınıwdan bas tarttı hám Media Atropatenanı ǵárezsiz patshalıqqa aylantırdı. B.e.sh. 223-jılı Aleksandr óliminen keyin payda bolǵan [[Ellinizm]] mámleketleriniń biri — [[Selevkiyler imperiyası]]nda [[Antiox III Ullı]] hákimiyatqa keldi. Antiox Atropatenaǵa hújim etip, jeńiske eristi. == Húkimdarlar dizimi == Atropatena patshaları bir neshe ásir dawamında húkimranlıq etken bolsada, olardıń tek ayırımları ǵana málim. Basqarıw jılları anıq emes. {| class=wikitable !Atı !! Húkimranlıq dáwiri |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |Atropatiyler dinastiyası |- |[[Atropat]] ||{{flourished|b.e.sh. 323}} |- |[[Artabazan]] ||{{flourished|b.e.sh. 221}} |- |[[Mitridat I (Atropatena)|Mitridat I]] ||{{flourished|b.e.sh. 67}} |- |[[Dariy I (Atropatena)|Dariy I]] ||{{flourished|b.e.sh. 65}} |- |[[Ariobarzan I (Atropatena)|Ariobarzan I]] ||{{flourished|b.e.sh. 59}} |- |[[Artavazd I (Atropatena)|Artavazd I]] ||{{flourished|???–b.e.sh. 30}} |- |[[Asinnal (Atropatena)|Asinnal]] ||{{flourished|b.e.sh. 30}} |- |[[Ariobarzan II (Atropatena)|Ariobarzan II]] ||{{reign|b.e.sh. 28/20|b.e. 4}} |- |[[Artavazd II (Atropatena)|Artavazd II]] ||{{reign|4|6}} |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |[[Arshakiyler]] (Parfiya dinastiyası) |- |[[Artaban II]] ||{{reign|???|12}} |- |[[Vonon II]] ||{{reign|12|51}} |- |[[Pakor (Atropatena)|Pakor]] ||{{reign|51|???}} |- |} == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler|2}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:III ásirde saplastırılǵan shólkemler]] [[Kategoriya:Irannıń burınǵı monarxiyaları]] [[Kategoriya:B.e.sh. IV ásirde dúzilgen mámleketler hám aymaqlar]] [[Kategoriya:III ásirde saplastırılǵan mámleketler hám aymaqlar]] [[Kategoriya:Batıs Aziyadaǵı burınǵı mámleketler]] [[Kategoriya:Atropatena húkimdarları| ]] [[Kategoriya:Iran Ázerbayjanı tariyxı]] [[Kategoriya:Persiya hám Irandaǵı dinastiyalar]] [[Kategoriya:Atropatena| ]] [[Kategoriya:Burınǵı patshalıqlar]] foe6dwjs9rkqm9om0i31yaertba750f 0 41307 266109 228028 2026-08-17T19:27:31Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266109 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |atı = Rafe Pomerance |súwret = |súwret táriypi = |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |oqıǵan jeri = [[Kornell universiteti]] (B.A.) |ómirlik joldası = Lenore Markwett Pomerance |perzentleri = 3 }} '''Rafe Pomerance''' ([[1946|1946-jıl]] [[19-iyul]] — [[2026|2026-jıl]] [[21-may]]) — amerikalı ekolog. Ol Vudvel klimat izertlew orayınıń Arktika siyasatı boyınsha kórnekli aǵa ilimpazı<ref>{{web deregi | bet =Scientists | url =https://www.woodwellclimate.org/people/scientists/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel |website=Woodwell Climate | til =en}}</ref>. 1970-jıllardıń aqırınan baslap, Amerika Qurama Shtatları siyasatshıları ushın [[Klimat ózgerisi|klimat ózgerisi qáwip-qáterleri]] haqqında xabardarlıqtı arttıırwda tiykarǵı rol oynadı<ref name="rich-2018">{{cite news |last=Rich |first=Nathaniel |date=5 August 2018 |title=Losing Earth: The Decade We Almost Stopped Climate Change |work=The New York Times Magazine |pages=4– |issn=0028-7822 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/08/01/magazine/climate-change-losing-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115105222/https://www.nytimes.com/interactive/2018/08/01/magazine/climate-change-losing-earth.html |archive-date=15 January 2022 |url-status=live |url-access=limited}}</ref>. Onıń 1979-jıldan 1989-jılǵa deyingi dáwirdegi roli [[Nataniyel Rich]]tń [[Losing Earth|«Losing Earth»]] kitabında tolıq bayan etilgen. == Jaslıǵı hám bilimi == Pomerance [[Konnektikut]] shtatınıń [[Kos-Kob]] qalasında, tınıshlıq belsendisi Jozefin (qızlıq familiyası Vertxaym)<ref>{{web deregi | bet =Josephine Wertheim Pomerance | url =https://jwa.org/encyclopedia/article/pomerance-josephine-wertheim | qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-iyun |website=Jewish Women's Archive | til =en}}</ref> hám arxitektor Ralf Pomeranceń shańaraǵında ósken<ref>{{Cite news |date=1995-08-25 |title=Ralph Pomerance, Architect, 87 |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/25/obituaries/ralph-pomerance-architect-87.html |access-date=2023-06-17 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="thedcline.org">{{web deregi | url =https://thedcline.org/2019/04/26/longtime-kalorama-triangle-resident-a-dauntless-warrior-continues-his-40-year-fight-against-climate-change/| bet =Longtime Kalorama Triangle resident, a 'dauntless warrior,' continues his 40-year fight against climate change|website=TheDCLine.org| sáne = 2019-jıl 26-aprel | til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-avgust }}</ref>. Ol Moriss Vertxaym hám Alma Morgenthaudıń aqlıǵı, al Genri Morgentau (ulıw)nıń quwlıǵı bolǵan. Ol [[Evreyler|yahudiylik]] miyrasına iye edi. Ol 1968-jılı [[Kornell universiteti]]nde tariyx boyınsha bakalavr dárejesin alǵan<ref>{{web deregi | url =https://news.cornell.edu/stories/2019/06/alum-who-sounded-climate-change-alarm-featured-reunion| bet =Alum who sounded climate change alarm featured at Reunion|website=Cornell Chronicle| til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-avgust }}</ref>. == Karerası == Kornell universitetin tamamlaǵannan soń, Pomerance Virginiya xalqı huqıqların qorǵaw shólkeminde [[AmeriCorps VISTA|VISTA]] volontyorı retinde kámbaǵallarǵa járdem beriw baǵdarlamasında islegen. Ol óziniń ekologiyalıq karerasın 1972-jılı senator [[Fil Xart]]tıń basshılıǵında Qala ortalıǵı konferenciyasında baslaǵan<ref>{{web deregi | bet =Urban Environment Conference Flyer · Give Earth a Chance: Environmental Activism in Michigan | url =http://michiganintheworld.history.lsa.umich.edu/environmentalism/items/show/517 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-iyun |website=michiganintheworld.history.lsa.umich.edu}}</ref>. Ol jerde olar benzin quramındaǵı qorǵasın máseleleri hám jol fondların reformalaw (jámáátlik transporttı qollaw) ústinde islegen. 1973-jılı ol Milliy taza hawa koaliciyasın dúzip, 5 jıl dawamında onıń koordinatorı bolıp islegen<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 26-aprel | bet =Longtime Kalorama Triangle resident, a 'dauntless warrior,' continues his 40-year fight against climate change | url =https://thedcline.org/2019/04/26/longtime-kalorama-triangle-resident-a-dauntless-warrior-continues-his-40-year-fight-against-climate-change/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-iyun |website=TheDCLine.org | til =en-US}}</ref>. Ol 1975-jılı taza hawa ushın lobbistlik etiw maqsetinde [[Friends of the Earth|«Jer dosları»]] shólkemine qosıldı<ref>{{web deregi | familiya =Anderson | at =Gordon | bet =Don't forget Friends of the Earth | website=High Country News | sáne = 1994-jıl 16-may | url =https://www.hcn.org/issues/issue-11/dont-forget-friends-of-the-earth/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-iyun }}</ref> hám 1984-jılǵa shekem tórt jıl dawamında onıń prezidenti bolıp isledi<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1984/07/08/directors-oust-founder-from-friends-of-the-earths-board/e4ee3b84-5646-446f-ac45-12ab75f54c46/|title=Directors Oust Founder From Friends Of the Earth's Board|last=Rich|first=Spencer|date=8 July 1984|newspaper=Washington Post|access-date=2018-08-02|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref>. 1986-jıldan 1993-jılǵa shekem ol [[World Resources Institute|Jáhán resursları institutı]]nda klimat ózgerisi hám [[ozon qatlamınıń siyreklesiwi|ozon qatlamınıń siyreklesiwi]] boyınsha aǵa ilimiy xızmetker retinde isledi<ref>{{web deregi | bet =Rafe Pomerance | url =https://www.silverlining.ngo/rafe-pomerance | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-iyun |website=SilverLining | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Global Warming: Myth or Reality {{!}} C-SPAN.org | url =https://www.c-span.org/video/?14924-1/global-warming-myth-reality | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-iyun |website=www.c-span.org}}</ref>. == Klimat ózgerisi boyınsha belsendiligi == 1989-jılı atmosferanıń ózgerisi boyınsha ótkerilgen jáhán konferenciyasında Pomerance hám basqalar anıq bir maqset usınıs beriwdi ayttı. Onıń usınısı «2000-jılǵa shekem uglerod shıǵındıların 20 payızǵa kemeytiw» boldı. Bul maqset xalıqaralıq dárejede shıǵındılardı kemeytiwdiń tiykarǵı nıshanı retinde belgili boldı<ref>{{Cite journal|last1=Manne|first1=Alan S.|last2=Richels|first2=Richard G.|date=1991|title=Global {{CO2}} Emission Reductions - the Impacts of Rising Energy Costs|url=https://archive.org/details/sim_energy-journal_1991_12_1/page/n100|journal=The Energy Journal|volume=12|issue=1|pages=87–107|doi=10.5547/ISSN0195-6574-EJ-Vol12-No1-6|issn=0195-6574|jstor=41322404}}</ref><ref name="rich-2018" />. 2023-jılı ol klimat ózgerisi boyınsha maqsetlerdi anıǵıraq etiw usılı retinde teńiz betiniń kóteriliwine shek qoyıw kózqarasın ortalıqqa shıǵardı. Bul kózqaraslar «Teńiz betiniń kóteriliwine shek qoyıw zárúrligi» («The Case for Capping Sea Level Rise») atlı maqalada bayan etilgen<ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Alice C. |last2=Pomerance |first2=Rafe |date=2023-04-03 |title=The Case for Capping Sea-Level Rise |language=en-US |work=Foreign Affairs |url=https://www.foreignaffairs.com/world/climate-change-case-sea-level-rise |access-date=2023-06-12 |issn=0015-7120}}</ref>. 2025-jıl jaǵdayına qaray, Pomerance teńiz betiniń kóteriliwi hám [[Grenlandiya muz qatlamı]]nıń eriwiniń dawam etiwiniń áhmiyetliligi haqqında pikir bildiriwdi dawam etpekte. == Jeke ómiri hám qaytıs bolıwı == Pomerance úylengen hám úsh perzenti bolǵan. Ol eliw jıldan artıq [[Vashington]]da jasaǵan<ref name="thedcline.org"/> . Ol 2026-jıl 21-mayda 79 jasında qaytıs boldı<ref>[https://www.washingtonpost.com/obituaries/2026/05/21/rafe-pomerance-who-helped-sound-alarm-climate-change-dies-79/ Rafe Pomerance, who helped sound the alarm on climate change, dies at 79] {{paywall}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.youtube.com/watch?v=qtpuS8q-8SQ The Real Reason Greenland Determines Our Fate: Melting Ice and Drowning Coasts], Pomerance qatnasqan ekspertler paneli Grenlandiya muz qatlamınıń eriwiniń aqıbetleri haqqında pikirlesedi (fevral, 2025-jıl) {{DEFAULTSORT:Pomerance, Rafe}} [[Kategoriya:2026-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Tuwılǵan jeri kórsetilmegenler]] [[Kategoriya:AQSh mámleketlik departamenti xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Kornell universiteti pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:1946-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Amerikalı klimat belsendileri]] [[Kategoriya:Amerikalı ekologlar]] [[Kategoriya:Vertxaym shańaraǵı]] [[Kategoriya:Morgentau shańaraǵı]] qulcp62f6m27nvp3088sy3vqfegtctf 0 41687 266224 230532 2026-08-18T00:00:21Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266224 wikitext text/x-wiki {{Qosıq infoqutısı | atı = Puppet on a String | súwret = | atama = Ullı Britaniya singliniń turaqlı oraylıq variantlarınıń biri | túri = singl | atqarıwshı = [[Sandie Shaw]] | albom = [[Puppet on a String (album)|Puppet on a String]] | B-side = Tell the Boys | shıǵarılǵan_sánesi = 1967-jıl 7-mart | jazılǵan_jılı = 1967 | janr = {{hlist|[[Europop]]|[[easy listening]]}} | uzınlıǵı = 2:21 | leybl = [[Pye Records|Pye]] | avtor = {{hlist|[[Bill Martin (muzkant)|Bill Martin]]|[[Phil Coulter]]}} | prodyuser = [[Ken Woodman]] | aldınǵı_qosıq = [[I Don't Need Anything]] | aldınǵı_jıl = 1967 | keyingi_qosıq = [[Tonight in Tokyo]] | keyingi_jıl = 1967 }} «'''Puppet on a String'''» (qaraqalpaqshası: «Jipke baylanǵan quwırshaq») — inglis qosıqshısı [[Sandie Shaw]] atqarıwındaǵı qosıq. Onı [[Bill Martin (muzıkant)|Bill Martin]] hám [[Phil Coulter]] jazǵan. Qosıq [[Evrovidenie qosıq tańlawı 1967]]de [[Vena]]da [[Ullı Britaniya]]nı sáwlelendirip, tańlaw jeńimpazı boldı hám Ullı Britaniyanıń bes Evrovidenie jeńisinen birinshisi retinde tariyxqa kirdi<ref>{{web deregi | bet =Eurovision 1967: United Kingdom Sandie Shaw - Puppet on a string | url =http://www.eurovision-contest.com/1967/United_Kingdom/ |url-status=dead | baspaxana =Eurovision-contest.com | sáne = 2006-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120306030126/http://www.eurovision-contest.com/1967/United_Kingdom/ | arxivsáne = 2012-jıl 6-mart }}</ref><ref name="British Hit Singles & Albums">{{cite book |last=Roberts |first=David |title=[[British Hit Singles & Albums]] |publisher=Guinness World Records Limited |location=London |edition=19th |year=2006 |page=495 |isbn=1-904994-10-5}}</ref>. Sandie Shawdıń on úshinshi singl relizi bolǵan «Puppet on a String» 1967-jılı 27-aprelde [[UK Singles Chart]] xit-paradında birinshi orınǵa shıǵıp, úsh hápte dawamında sol orında turdı<ref>{{web deregi | bet =Puppet on a String full official chart history | url =http://www.officialcharts.com/search/singles/puppet%20on%20a%20string/ | baspaxana =Theofficialcharts.com | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-mart }}</ref>. [[Amerika Qurama Shtatları]]ndaǵı ''[[Billboard (jurnal)|Billboard]]'' xit-paradlarında [[Al Hirt]]tıń 1967-jılǵı versiyası [[Adult Contemporary (chart)|Adult Contemporary]] xit-paradında 18-orıńǵa shekem kóterildi hám tiykarǵı [[Billboard Hot 100|Hot 100]] xit-paradına kire almadı, biraq [[Bubbling Under Hot 100]] diziminde 129-orındı iyeledi<ref>{{web deregi | url =http://www.musicvf.com/song.php?id=101819 | bet =Puppet on a String (song by Al Hirt) • Music VF, US & UK hits charts | baspaxana =Musicvf.com | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-mart }}</ref>. == Jaratılıw tariyxı == === Koncepciyası === «Puppet on a String» qosıǵın [[Bill Martin (muzıkant)|Bill Martin]] hám [[Phil Coulter]] jazǵan<ref name="500 Number One Hits">{{cite book |last=Rice |first=Jo |title=The Guinness Book of 500 Number One Hits |url=https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse |publisher=Guinness Superlatives Ltd |location=Enfield, Middlesex |edition=1st |year=1982 |page=[https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse/page/109 109] |isbn=0-85112-250-7}}</ref> hám onı [[Sandie Shaw]] jazdırǵan. === Saylaw === [[BBC|Britaniya teleradioesittiriw korporaciyası]] (BBC) [[Evrovidenie qosıq tańlawı]]nıń 12-sanı ushın [[Ullı Britaniya]] wákili retinde Sandie Shawdı ishki tańlaw arqalı saylap aldı. Ol tańlawda qatnasıw ideyasına onsha qızıqpaytuǵın edi, biraq onı ashqan adam [[Adam Faith]], bul onıń menejeri Eve Taylordıń kewlin xosh etetuǵının aytıp, onı kóndirdi. Taylor Shawǵa «kabare» usılındaǵı jańa imidj beriwdi qáledi hám bul durıs qádem dep esapladı<ref>{{web deregi | bet =Sandie Shaw's Love scandal that almost cost Britain its first Eurovision victory | sáne = 2010-jıl 25-dekabr | url =https://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/8224864/Sandie-Shaws-love-scandal-that-almost-cost-Britain-its-first-Eurovision-victory.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-may }}</ref>. === Nátiyje === Evrovidenie qosıq tańlawında jeńimpaz bolǵanı sebepli, «Puppet on a String» Shawdıń Ullı Britaniyadaǵı úshinshi birinshi orındaǵı xiti boldı (sol waqıtta hayal qosıqshılar ushın rekord) hám dúnya boylap úlken tabısqa eristi. Dúnya júzi boyınsha singldan tórt millionnan artıq nusqa satıldı, bul onı házirgi kúnge shekem Evrovidenie jeńimpazı bolǵan eń kóp satılǵan qosıqqa aylandı<ref>O'Connor, John Kennedy. ''The Eurovision Song Contest: The Official Celebration''. Carlton Books Ltd, 2015. {{ISBN|978-1780976389}}</ref>. Ayırım shamalawlarǵa qaraǵanda, bul qosıq britaniyalı hayal atqarıwshılardıń tariyxındaǵı eń kóp satılǵan singl bolıp tabıladı<ref>Kelly, Mike. ''Wot Pop: 50 Years of Hits 1952-2002 - A-Z of Hitmakers Plus the UK's Top 5000 Singles''. Southgate Publishers, 30 September 2002. {{ISBN|978-1857411409}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.sandieshaw.com Sandie Shawdıń jeke saytı] {{s-start}} {{succession box| before=«[[Merci, Chérie]]» (atqarıwshı: [[Udo Jürgens]])| title=[[Evrovidenie qosıq tańlawı jeńimpazları]]| after=«[[La La La (Massiel qosıǵı)|La, la, la]]» (atqarıwshı: [[Massiel]])| years= [[Evrovidenie qosıq tańlawı 1967|1967]]| }} {{s-end}} {{Eurovision qosıq tańlawı jeńimpazları dizimi|qosıqlar}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Puppet On A String}} [[Kategoriya:1967-jıl qosıqları]] [[Kategoriya:1967-jıl singlleri]] [[Kategoriya:Sandie Shaw qosıqları]] [[Kategoriya:Pinky and Perky qosıqları]] [[Kategoriya:Tekstin Bill Martin jazǵan qosıqlar]] [[Kategoriya:Ullı Britaniyanıń Evrovidenie qosıqları]] [[Kategoriya:Tekstin Phil Coulter jazǵan qosıqlar]] [[Kategoriya:Evrovidenie 1967 qosıqları]] [[Kategoriya:Evrovidenie qosıq tańlawı jeńimpazları]] [[Kategoriya:UK Singles Chart birinshi orındaǵı singlleri]] [[Kategoriya:Germaniyada birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Norvegiyada birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Irlandiyada birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Avstriyada birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Jańa Zelandiyada birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Dutch Top 40 birinshi orındaǵı singlleri]] [[Kategoriya:Pye Records singlleri]] [[Kategoriya:Ispaniyada birinshi orındaǵı singller]] lntkr0fian2n42q1vwtb6u8bo76s44b 0 41737 266350 230518 2026-08-18T07:55:13Z Ziv 13453 ([[c:GR|GR]]) [[File:Batis maritima male.jpg]] → [[File:Starr 010206-0250 Batis maritima.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 266350 wikitext text/x-wiki {{Avtomatikalıq taksonqutı | taxon = Brassicales | image = (MHNT) Alliaria petiolata - flowers.jpg | image_caption = «[[Alliaria petiolata]]» (sarımsaqlı gorchica), [[Brassicaceae]] shańaraǵı | authority = [[Edward Bromhead|Bromhead]]<ref name=APGIII2009>{{cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}</ref> | subdivision_ranks = Shańaraqlar | subdivision = * [[Akaniaceae]] * [[Bataceae]] * [[Brassicaceae]] * [[Capparaceae]] * [[Caricaceae]] * [[Cleomaceae]] * [[Emblingiaceae]] * [[Gyrostemonaceae]] * [[Koeberliniaceae]] * [[Limnanthaceae]] * [[Moringaceae]] * [[Resedaceae]] * [[Salvadoraceae]] * [[Setchellanthaceae]] * [[Tiganophytaceae]] * [[Tovariaceae]] * [[Tropaeolaceae]] }} '''Brassicales''' (yamasa '''Cruciales''') — [[APG IV]] sistemasına kóre [[evdikotiledon]]lardıń [[malvid]] gruppasına tiyisli, gúlleytuǵın ósimlikler [[Buyrıq (biologiya)|buyrıǵı]]<ref>{{cite journal|last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2016 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |volume=181 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1111/boj.12385 |doi-access=free}}</ref>. Brassicales buyrıǵınıń ataqlı wákillerine [[karam]], [[gülkaram]], [[Brussels karamı]], [[brokkoli]], [[kale]], [[qısha]], [[shalǵam]], [[bok choy]], [[rap]], [[rediska]], [[xren]], [[kapar]], [[papaya]], [[Moringa oleifera|moringa]], [[Reseda (ósimlik)|rezeda]], [[Tropaeolum|nasturtium]] hám [[Arabidopsis thaliana|arabidopsis]] kiredi. Buyrıqqa tiyisli kóp ósimliklerge tán bolǵan ulıwma belgilerden biri [[izotiocianat]] (qısha mayı) birpeleri bolıp tabıladı. Klassifikaciyalaw sistemalarınıń kópshiligi bul buyrıqtı óz ishine alǵan, biraq ayırım waqıtları onı '''Capparales''' ataması menen de bergen (atamalar qaysı atamanıń aldınǵılıǵına qaray tańlanǵan)<ref name="hall2002">{{cite journal |author=Jocelyn C. Hall, Kenneth J. Sytsma & Hugh H. Iltis |year=2002 |title=Phylogeny of Capparaceae and Brassicaceae based on chloroplast sequence data |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=89 |issue=11 |pages=1826–1842 |pmid=21665611 |doi=10.3732/ajb.89.11.1826|doi-access=free |bibcode=2002AmJB...89.1826H }}</ref>. Buyrıq ádette tómendegi shańaraqlardı óz ishine aladı:<ref name="Haston">{{cite journal |author1=Elspeth Haston |author2=James E. Richardson |author3=Peter F. Stevens |author4=Mark W. Chase |author5=David J. Harris |year=2007 |title=A linear sequence of Angiosperm Phylogeny Group II families |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=56 |issue=1 |pages=7–12 |doi=10.2307/25065731 |jstor=25065731 |doi-access=free |bibcode=2007Taxon..56....7H }}</ref> * [[Akaniaceae]] – Aziya hám shıǵıs Avstraliyada ósetuǵın turnipwood terekleriniń eki túri * [[Bataceae]] – Amerika hám [[Avstraliya]]da ósetuǵın duzǵa shıdamlı putalar * [[Brassicaceae]] – [[Qısha]] hám [[karam]] shańaraǵı; [[Cleomaceae]]ni de óz ishine alıwı múmkin * [[Capparaceae]] – [[Kapar]] shańaraǵı, ayırım waqıtları [[Brassicaceae]] quramına kiredi * [[Caricaceae]] – [[Papaya]] shańaraǵı * [[Cleomaceae]]<ref name=APGIII2009 /> * [[Emblingiaceae]] * [[Gyrostemonaceae]] – Avstraliyanıń ıqlımlı bólimlerine tán kishi putalar hám tereklerdiń bir neshe tuwısları * [[Koeberliniaceae]] – Meksika hám AQSh qubla-batısında ósetuǵın tikenli putalardıń bir túri * [[Limnanthaceae]] – [[meadowfoam]] shańaraǵı * [[Moringaceae]] – Afrika hám Hindistanda ósetuǵın, sonıń ishinde [[baraban terek]]ti de óz ishine alatuǵın tereklerdiń on úsh túri * [[Pentadiplandraceae]] – miywelerinde eki túrli óte tátli aqız bolatuǵın afrikalıq ósimlik * [[Resedaceae]] – [[Mignonette (Reseda)|rezeda]] shańaraǵı * [[Salvadoraceae]] – Afrikadan Yavaǵa shekem ushıraytuǵın úsh tuwıslı ósimlik * [[Setchellanthaceae]] * [[Tiganophytaceae]] * [[Tovariaceae]] * [[Tropaeolaceae]] – [[Tropaeolum|nasturtium]] shańaraǵı == Klassifikaciyası == Tómendegi sxemada 2018-jılı ótkerilgen [[plastida]] DNKsı boyınsha izertlew tiykarında, Brassicales shańaraqlarınıń filogeniyası hám olardıń shamalap belgilengen jasları kórsetilgen<ref>{{cite journal| last1 = Edger| first1 = Patrick P.| last2 = Hall| first2 = Jocelyn C.| last3 = Harkess| first3 = Alex| last4 = Tang| first4 = Michelle| last5 = Coombs| first5 = Jill| last6 = Mohammadin| first6 = Setareh| last7 = Schranz| first7 = M. Eric| last8 = Xiong| first8 = Zhiyong| last9 = Leebens-Mack| first9 = James| last10 = Meyers| first10 = Blake C.| last11 = Sytsma| first11 = Kenneth J.| last12 = Koch| first12 = Marcus A.| last13 = Al-Shehbaz| first13 = Ihsan A.| last14 = Pires| first14 = J. Chris| date = 2018| title = Brassicales phylogeny inferred from 72 plastid genes: A reanalysis of the phylogenetic localization of two paleopolyploid events and origin of novel chemical defenses| journal = American Journal of Botany| volume = 105| issue = 3| pages = 463–69| doi = 10.1002/ajb2.1040| pmid = 29574686| doi-access = free}}</ref>: == Túrler galereyası == {{For|[[etimologiyalar]]|Ósimlikler shańaraǵı atamalarınıń etimologiyaları dizimi}} <gallery mode=packed> Akania bidwillii leaves.jpg |''[[Akania bidwillii]]'' (Akaniya tuwıslasları) |alt="japıraqlar" Starr 010206-0250 Batis maritima.jpg |''[[Batis maritima]]'' (Batis tuwıslasları) |alt="gúl hám japıraqlar" Cabbage fertilized with compost and urine (15470416069).jpg |''[[Brassica oleracea]]'' (Kapusta tuwıslasları) |alt="japıraqlar" Kappari01.jpg |''[[Capparis spinosa]]'' (Kapar tuwıslasları) |alt="gúl hám japıraqlar" Carica papaya 005.JPG |''[[Carica papaya]]'' (Papaya tuwıslasları) |alt="miywe hám japıraqlar" Cleome (Spider Flower) in Gavi.jpg |''[[Cleome hassleriana]]'' (Kleome tuwıslasları) |alt="gúl hám japıraqlar" Emblingia calceoliflora.jpg |''[[Emblingia calceoliflora]]'' (Emblingiya tuwıslasları) |alt="botanikalıq súwret" Gyrostemon ramulosis habitus.jpg |''[[Gyrostemon ramulosis]]'' (Girostemon tuwıslasları) |alt="terek" Koeberlinia spinosa, the Crucifixion Thorn (10584228396).jpg |''[[Koeberlinia spinosa]]'' (Keberlin tuwıslasları) |alt="gúller" Limnanthes douglasii flowers.JPG |''[[Limnanthes douglasii]]'' (Limnantes tuwıslasları) |alt="gúller" 辣木 Moringa oleifera -新加坡植物園 Singapore Botanic Gardens- (9237473791).jpg |''[[Moringa oleifera]]'' (Moringa tuwıslasları) |alt="gúller" Pentadiplandra etching 1909.jpg |''[[Pentadiplandra brazzeana]]'' (Pentadiplandra tuwıslasları) |alt="botanikalıq súwret" Reseda lutea RHu.JPG |''[[Reseda lutea]]'' (Reseda tuwıslasları) |alt="gúller" Salvadora persica kz04.jpg |''[[Salvadora persica]]'' (Salvadora tuwıslasları) |alt="gúller" Tovaria pendula 03.jpg |''[[Tovaria pendula]]'' (Tovariya tuwıslasları) |alt="gúller, miywe hám japıraqlar" Nasturtium-Tropaeolum.jpg |''[[Tropaeolum majus]]'' (Tropaeolum tuwıslasları) |alt="gúller" </gallery> [[Setchellanthaceae]] shańaraǵı ayırım jaǵdaylarda azulita shańaraǵı dep te ataladı.<ref>{{cite book | last1=Christenhusz | first1=Maarten | last2=Fay | first2= Michael Francis| last3=Chase | first3=Mark Wayne | title=Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants | publisher=Kew Publishing and The University of Chicago Press | location=Chicago, Illinois | year=2017 | isbn=978-0-226-52292-0 | pages=401–419 }}</ref> == Derekler == {{Derekler|32em}} == Sırtqı siltemeler == * {{Commons category-inline|Brassicales}} {{Angiosperm orders}} {{Taxonbar|from=Q21904}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Brassicales| ]] [[Kategoriya:Angiosperm buyrıqları]] fm6nzwssgwj8wwwefp7ehid6tkmicpa 0 41848 266194 243552 2026-08-17T23:40:40Z InternetArchiveBot 9299 Add 4 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266194 wikitext text/x-wiki {{Redaktorlanbaqta|paydalanıwshı=[[Paydalanıwshı:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Kvazimodo|talqılaw]]) 18:01, 2026-jıl 10-iyun (UTC)}} {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Tupac Shakur |negizgi atı = |súwret = Tupac Shakur in 1995.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = Tupac, 1995-jıl |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Lesane Parish Crooks |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Nyu-York]], [[AQSh]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Las-Vegas]], [[Nevada]], AQSh |ólim sebebi = [[Tupak Shakurdıń óltiriliwi|Oq atıw arqalı adam óltiriliwi]] (atıldı) |jerlengen jeri = |puqaralıǵı = |milleti = |kásibi = repper, tekst jazıwshı, aktyor, aktivist, shayır |dini = |boyı = |qánigeligi = |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = 1989–1996 |belgili pikirleri = |ákesi = [[Billy Garland (aktivist)|Billy Garland]] |anası = [[Afeni Shakur]] |ómirlik joldası = Keisha Morris (1995-96) |ómirlik joldasları = |perzentleri = |partiyası = |sıylıqları = [[Tupak Shakur alǵan sıylıq hám nominaciyalar dizimi|Tolıq dizim]] |ataqları = |sayt = |qolı = Tupac Shakur's signature.svg |module = <center>{{Muzıkant infoqutısı | embed = yes | tuwılǵan_sánesi = <!-- 1971-jıl 16-iyun --> | qaytıs_bolǵan_sánesi = <!-- 1996-jıl 13-sentyabr --> | janrı = [[West Coast hip-hop]], [[gangsta rep]], [[siyasiy hip-hop]] | leybl = {{hlist|[[Interscope Records|Interscope]]|[[Death Row Records|Death Row]]|[[Atlantic Records|Atlantic]]|TNT|Out da Gutta}} | burınǵı_aǵzası = {{hlist|[[Digital Underground]]|[[Thug Life (group)|Thug Life]]|[[Outlawz]]|Strictly Dope}} }}</center> }} '''Tupac Amaru Shakur''' ({{IPAc-en|ˈ|t|uː|p|ɑː|k|_|ʃ|ə|ˈ|k|ʊər|audio=En-us-Tupac Shakur.wav}} {{respell|TOO|pahk|_|shə|KOOR}}; tuwılǵan atı '''Lesane Parish Crooks'''; [[1971|1971-jıl]] [[16-iyun]] — [[1996|1996-jıl]] [[13-sentyabr]]), óziniń saxnalıq atları '''2Pac''' hám '''Makaveli''' atları menen de belgili amerikalı reper hám aktyor. Ol XX ásirdiń eń tásirli muzıka atqarıwshılarınıń biri hám [[qara amerikalılar]] ushın kórnekli siyasiy belsendi edi<ref>{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/art/hip-hop | title=Hip-hop &#124; Definition, History, Dance, Rap, Music, Culture, & Facts &#124; Britannica | encyclopedia=Encyclopedia Britannica | access-date=29-noyabr 2024-jıl | archive-date=24-noyabr 2020-jıl | archive-url=https://web.archive.org/web/20201124232300/https://www.britannica.com/art/hip-hop | url-status=live }} {{web deregi | familiya =Okwerekwu | at =Ike | sáne = 5-may 2019-jıl | bet =Tupac: The Greatest Inspirational Hip Hop Artist | url =https://medium.com/music-for-inspiration/tupac-the-greatest-inspirational-hip-hop-artist-7118f02747ed | qaralǵan sáne = 9-mart 2022-jıl |website=Music For Inspiration | arxivsáne = 9-mart 2022-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220309122119/https://medium.com/music-for-inspiration/tupac-the-greatest-inspirational-hip-hop-artist-7118f02747ed |url-status=live }} {{Cite magazine|date=13-sentyabr 2016-jıl|title=8 Ways Tupac Shakur Changed the World|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/8-ways-tupac-shakur-changed-the-world-128421/|access-date=9-mart 2022-jıl|magazine=Rolling Stone|archive-date=9-mart 2022-jıl|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309122117/https://www.rollingstone.com/music/music-news/8-ways-tupac-shakur-changed-the-world-128421/|url-status=live}} {{web deregi | bet =Tupac Shakur: The story of a rapper 'always meant for something great' | url =https://news.sky.com/story/tupac-shakur-the-story-of-a-rapper-always-meant-for-something-great-12972937 | qaralǵan sáne = 30-iyul 2024-jıl |website=Sky News | til =en | arxivsáne = 30-iyul 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240730173143/https://news.sky.com/story/tupac-shakur-the-story-of-a-rapper-always-meant-for-something-great-12972937 |url-status=live }} {{web deregi | familiya =Ogbar | at =Jeffrey O. G. | sáne = 16-iyun 2017-jıl | bet =In Tupac's life, the struggles and triumphs of a generation | url =http://theconversation.com/in-tupacs-life-the-struggles-and-triumphs-of-a-generation-79266 | qaralǵan sáne = 17-may 2024-jıl |website=The Conversation | arxivsáne = 17-may 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240517122250/http://theconversation.com/in-tupacs-life-the-struggles-and-triumphs-of-a-generation-79266 |url-status=live }} {{web deregi | url =https://www.cbc.ca/radio/day6/canada-s-ban-on-gay-men-donating-blood-painting-with-david-bowie-tupac-s-legacy-summer-reads-and-more-1.6070411/unpacking-tupac-s-complicated-legacy-on-what-would-have-been-his-50th-birthday-1.6071677 | bet =Unpacking Tupac's complicated legacy, on what would have been his 50th birthday | sáne = 18-iyun 2021-jıl | at =Sameer | familiya =Chhabra | qaralǵan sáne = 14-aprel 2024-jıl | arxivsáne = 18-aprel 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240418142536/https://www.cbc.ca/radio/day6/canada-s-ban-on-gay-men-donating-blood-painting-with-david-bowie-tupac-s-legacy-summer-reads-and-more-1.6070411/unpacking-tupac-s-complicated-legacy-on-what-would-have-been-his-50th-birthday-1.6071677 |url-status=live }}</ref>. Ol dúnya júzi boyınsha 75 millionnan artıq disk satıp, eń kóp satılǵan muzıkalıq atqarıwshılardıń biri esaplanadı<ref>{{web deregi | url =https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40525347| bet =Tupac blamed race in Madonna breakup letter| baspaxana =[[BBC News]]| sáne =6-iyul 2017-jıl| qaralǵan sáne =8-sentyabr 2024-jıl| arxivsáne =5-oktyabr 2024-jıl| arxivurl =https://web.archive.org/web/20241005231710/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40525347|url-status=live}}</ref>. Shakurdıń muzıkasınıń ayırım bólimleri sociallıq ádalatsızlıq, siyasiy mashqalalar hám [[afroamerikalıqlar]]dıń marginallasıwı haqqında aytılǵan<ref name="gradozerobeats.com">{{web deregi | sáne = 12-mart 2023-jıl | bet =Why Tupac is an Iconic Figure of Hip Hop Culture | url =https://gradozerobeats.com/en/tupac-iconic-figure-culture-hiphop/ | qaralǵan sáne = 30-mart 2024-jıl |website=gradozerobeats.com | til =en-US | arxivsáne = 30-mart 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240330010511/https://gradozerobeats.com/en/tupac-iconic-figure-culture-hiphop/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 10-fevral 2022-jıl | bet =Tupac Was Always Political | url =https://www.gq.com/story/tupac-politics-art-exhibit-wake-me-when-im-free | qaralǵan sáne = 30-mart 2024-jıl |website=GQ | til =en-US | arxivsáne = 7-mart 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240307082555/https://www.gq.com/story/tupac-politics-art-exhibit-wake-me-when-im-free |url-status=live }}</ref>, biraq ol, sonday-aq [[gangsta rap]] hám zorlıqshılıq mazmunındaǵı tekstleri menen de belgili bolǵan<ref name="Takedown"/>. Shakur [[Nyu-York]]ta [[Qara Panteralar partiyası]] aǵzaları bolǵan ata-anadan tuwılǵan. Onı anası [[Afeni Shakur]] tarbiyaladı hám 1988-jılı olar [[San-Francisko qoltıǵı aymaǵı]]na kóship ótti. Onıń debyut albomı «''[[2Pacalypse Now]]''» (1991) onı óziniń [[siyasiy rep]] tekstleri arqalı [[Batıs jaǵa xip-xopı]]nda oraylıq figuraǵa aynaldırdı<ref name="TSTA2">{{Cite AV media|title=Tupac Shakur – Thug Angel (The Life of an Outlaw)|date=2002}}</ref><ref name=":2">{{cite encyclopedia|editor1-last=Alexander|editor1-first=Leslie M.|editor2-last=Rucker|editor2-first=Walter C.|title=Encyclopedia of African American History|volume=1|date=28-fevral 2010-jıl|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9781851097692|pages=254–257}}</ref>. Shakur keyingi albomları «''[[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]]''» (1993) hám «''[[Me Against the World]]''» (1995) menen jańa kommerciyalıq tabısqa eristi<ref name="HTP-3302">{{cite book | last = Edwards | first = Paul | year = 2009 | title = [[How to Rap]]: The Art & Science of the Hip-Hop MC | publisher = Chicago Review Press | page = [https://archive.org/details/howtorapartscien00edwa/page/330 330]}}</ref>. Onıń [[RIAA sertifikatı|Almaz]] sertifikatlı albomı «''[[All Eyez on Me]]''» (1996), xip-xop tariyxındaǵı dáslepki [[qos albom]], introspektiv tekstlerden bas tartıp, ótkir gangsta repke baǵdarlanǵan<ref name="AllMusic-r2314892">{{web deregi | familiya =Huey | at =Steve | sáne = n.d. | bet =2Pac – ''All Eyez on Me'' | url ={{AllMusic|class=album|id=r231489|pure_url=yes}} | qaralǵan sáne = 28-iyul 2010-jıl |work=[[AllMusic]]}}</ref>. Bul albomnan «[[California Love]]» hám «[[How Do U Want It]]» degen eki «[[Billboard Hot 100]]»-birinshi orınlı singller shıqtı. Jeke karyerasınan tısqarı, Shakur «[[Thug Life (topar)|Thug Life]]» toparın dúzip, [[Snoop Dogg]], [[Dr. Dre]] hám «[[Outlawz]]» sıyaqlı atqarıwshılar menen sheriklik qıldı. Aktyor retinde Shakur «''[[Juice (film, 1992)|Juice]]''» (1992), «''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]''» (1993), «''[[Above the Rim]]''» (1994), «''[[Bullet (film, 1996)|Bullet]]''» (1996), «''[[Gridlock'd]]''» (1997) hám «''[[Gang Related]]''» (1997) filmlerinde bas rollerdi atqardı. Karyerasınıń sońǵı jıllarında Shakur Nyu-Yorktaǵı studiyalardıń birinde bes márte atıp ketildi hám qamaqqa alıwlar menen baylanıslı huqıqıy mashqalalarǵa dush keldi. Ol [[jınıslıq zorlaw]] ayıpları menen segiz ay qamaqta otırdı, biraq 1995-jılı apellyaciya sheshimi menen shıǵarıldı<ref name=":6">{{Cite book |last=Golus |first=Carrie |url=https://books.google.com/books?id=EN-lAgAAQBAJ&q=keisha+morris+tupac+february+1996&pg=PA62 |title=Tupac Shakur: Hip-Hop Idol |date=1-avgust 2010-jıl |publisher=Twenty-First Century Books |isbn=978-0-7613-5473-4 |pages=62, 92}}</ref>. Qamaqtan shıqqannan soń, ol [[Suge Knight|Marion «Suge» Knight]]tiń «[[Death Row Records]]» leyblı menen shártnama imzaladı hám [[Shıǵıs jaǵa – Batıs jaǵa xip-xop qarama-qarsılıǵı]]na tartıldı<ref name=":3">{{cite book | author = Jay-Z | title = Essays on Hip Hop's Philosopher King | url = https://archive.org/details/jayzessaysonhiph0000unse | editor-first = Julius | editor-last = Bailey | isbn = 978-0786463299 | publisher = McFarland & Company | year = 2011 | page = [https://archive.org/details/jayzessaysonhiph0000unse/page/55 55]}}</ref>, bul jaǵday onıń burınǵı dostı [[The Notorious B.I.G.]] penen bolǵan belgili qarama-qarsılıǵına alıp keldi. 1996-jılı 7-sentyabrde Shakur [[Paradise (Nevada)|Paradise]]da avtomobilden atılǵan oqtan tórt márte jaralandı; ol altınshı kúni qaytıs boldı. [[The Notorious B.I.G.]]diń bul waqıyada qatnası bar degen gápler tarqaldı; ol bolsa altı ay ótkennen, 1997-jılı mart ayında Los-Anjeleske saparı waqtında [[The Notorious B.I.G.di óltiriw|avtomobilden atılǵan oqtan]] qaza tapqan<ref name=":4">{{Cite news|first=Antonio | last = Planas|date=7-aprel 2011-jıl|title=FBI outlines parallels in Notorious B.I.G., Tupac slayings|newspaper=[[Las Vegas Review-Journal]]|url=http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html|url-status=live|access-date=19-fevral 2013-jıl|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411003337/http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html|archive-date=11-aprel 2011-jıl}}</ref><ref name="TSDCD" />. Shakurdıń óliminen keyin shıǵarılǵan qos disklik «''[[Greatest Hits (Tupac Shakur albomı)|Greatest Hits]]''» (1998) albomı onıń «Almaz» sertifikatı menen sıylıqlaǵan eki albomınıń biri bolıp tabıladı (bul xip-xop tariyxındaǵı toǵız almaz albomlardıń biri)<ref name=":5">{{web deregi | sáne = 8-iyul 2011-jıl | bet =2Pac's 'Greatest Hits' album certified Diamond | url =https://hypebeast.com/2018/7/2-pacs-greatest-hits-album-certified-diamond | qaralǵan sáne = 5-may 2022-jıl |website=HYPEBEAST | arxivsáne = 7-dekabr 2021-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211207042435/https://hypebeast.com/2018/7/2-pacs-greatest-hits-album-certified-diamond |url-status=live }}</ref>. Shakur qaytıs bolǵannan keyin taǵı bes albom shıǵarıldı, sonıń ishinde Makaveli atı astında shıǵarılǵan joqarı bahalanǵan «''[[The Don Killuminati: The 7 Day Theory]]''» (1996) albomı bar<ref>{{web deregi | sáne = 5-noyabr 2018-jıl | bet =No Blasphemy: Why 2Pac's "The Don Killuminati: The 7 Day Theory" Is Rap's Greatest Album | url =https://hiphopdx.com/editorials/id.4179/title.no-blasphemy-why-2pacs-the-don-killuminati-the-7-day-theory-is-raps-greatest-album | qaralǵan sáne = 5-may 2022-jıl |website=HipHopDX | arxivsáne = 17-aprel 2022-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220417111528/https://hiphopdx.com/editorials/id.4179/title.no-blasphemy-why-2pacs-the-don-killuminati-the-7-day-theory-is-raps-greatest-album |url-status=live }}</ref>. Bul albomlardıń barlıǵı Qurama Shtatlarda kóp márte platin sertifikatına iye boldı<ref>{{web deregi | sáne = 4-avgust 2019-jıl | bet =The Best Selling Tupac Albums of All Time | url =https://2paclegacy.net/the-best-selling-tupac-albums-of-all-time/ | qaralǵan sáne = 5-may 2022-jıl |website=2PacLegacy.net | til =en-US | arxivsáne = 5-iyun 2022-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220605202019/https://2paclegacy.net/the-best-selling-tupac-albums-of-all-time/ |url-status=live }}</ref>. 2002-jılı Shakur «[[Xip-xop dańq alleyası]]»qa kirgizildi<ref name="Allwood-2006">{{web deregi | bet =Notorious B.I.G., Tupac Shakur To Be Inducted Into Hip-Hop Hall Of Fame|website=[[BET]]| url =http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm| sáne =30-dekabr 2006-jıl|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20061230051113/http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com%2B-%2BNotorious%2BB.I.G._%2BTupac%2BShakur%2BTo%2BBe%2BInducted%2BInto%2BHip-Hop%2BHall%2BOf%2BFame%2B152.htm| arxivsáne =30-dekabr 2006-jıl| qaralǵan sáne =7-yanvar 2012-jıl}}</ref>. 2017-jılı ol birinshi múmkinshilikte-aq «[[Rok-n-roll dańq alleyası]]»ına kirgizildi<ref name="USA Today-2016">{{Cite news |title=Rock and Roll Hall of Fame taps Tupac, Journey, Pearl Jam |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/12/20/rock-and-roll-hall-fame-taps-tupac-journey-pearl-jam/95616556/ |url-status=live |access-date=20-dekabr 2016-jıl |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191622/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/12/20/rock-and-roll-hall-fame-taps-tupac-journey-pearl-jam/95616556/ |archive-date=20-dekabr 2016-jıl}}</ref>. «''[[Rolling Stone]]''» jurnalı Shakurdı barlıq dáwirlerdiń 100 eń jaqsı atqarıwshıları dizimine kirgizgen<ref>{{Cite magazine|title=100 Greatest Artists|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/|date=3-dekabr 2010-jıl|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=11-iyun 2019-jıl|archive-date=6-dekabr 2018-jıl|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206192537/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/|url-status=live}}</ref>. 2023-jılı ol «[[Gollivud dańq jolı]]»ında óliminen keyin juldız benen sıylıqlandı<ref>{{web deregi | sáne = 7-iyun 2023-jıl | bet =Tupac Shakur posthumously receives star on Hollywood Walk of Fame | url =https://www.cbsnews.com/news/tupac-shakur-posthumously-receives-star-on-hollywood-walk-of-fame/ | qaralǵan sáne = 9-iyun 2023-jıl |website=cbsnews.com | til =en-US}}</ref>. Onıń muzıka, aktivizm, qosıq jazıw hám mádeniyattıń basqa tarawlarındaǵı tásiri akademiyalıq izertlewlerdiń teması bolıp kelmekte<ref name=UIO>{{web deregi | url =https://www.uio.no/studier/emner/hf/ikos/KULH1111/ | bet =KULH1111 – Tupac, hiphop og kulturhistorie | til =Norwegian |trans-title=KULH1111 – Tupac, xip-xop hám mádeniyat tariyxı |website=uio.no | qaralǵan sáne = 23-mart 2024-jıl | arxivsáne = 18-may 2024-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240518093941/https://www.uio.no/studier/emner/hf/ikos/KULH1111/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | url =https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero | bet =2003: "All Eyez on Me: Tupac Shakur and the Search for the Modern Folk Hero" | website=folkmyth.fas.harvard.edu | qaralǵan sáne = 24-avgust 2024-jıl | arxivsáne = 15-sentyabr 2021-jıl | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210915234707/https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero | url-status=live }}</ref>. == Erte jılları == [[Fayl:Eastharlem01.jpg|thumb|[[East Harlem]], Shakur tuwılǵan Nyu-York qalasınıń rayonı|alt=Nyu-York qalasınıń joqarıdan kórinisi, 96-kósheden arqaǵa qarap, Ekinshi prospekt boylap, East Harlem kesilispe 97-kóshe.]] === Tuwılıwı hám shıǵısı === Tupac Amaru Shakur 1971-jılı 16-iyunda [[Nyu-York]]tıń [[Manhetten]] rayonındaǵı [[Ist-Harlem]]de [[Afeni Shakur]] hám [[Billi Garlend (aktivist)|Billi Garlend]] shańaraǵında tuwılǵan<ref>{{cite book |last=Abjorensen |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=6ZyrDgAAQBAJ&pg=PA455 |title=Historical Dictionary of Popular Music |date=2017 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0214-5 |location=Lanham, Maryland |page=455}}</ref><ref>{{cite book |last=Prestholdt |first=Jeremy |url=https://books.google.com/books?id=mXKfDwAAQBAJ&pg=103 |title=Icons of Dissent: The Global Resonance of Che, Marley, Tupac and Bin Laden |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1906-3214-4 |location=Oxford |page=103}}</ref><ref>{{cite book |last=Cullen |first=Jim |url=https://books.google.com/books?id=jI4jDAAAQBAJ&pg=245 |title=Democratic Empire: The United States Since 1945 |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-02735-5 |location=Chichester, West Sussex |page=245}}</ref><ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/tupacresurrectio00shak/page/9/mode/1up |title=Tupac: Resurrection 1971–1996 |date=2003 |publisher=Atria Books |isbn=0-7434-7434-1 |editor-last1=Hoye |editor-first1=Jacob |location=New York |page=9 |editor-last2=Ali |editor-first2=Karolyn |editor-link2=Karolyn Ali}}</ref>. Ol Lesane Parish Crooks degen at penen tuwılǵan, bir jastan keyin onıń atı Tupac Amaru Shakur dep ózgertilgen<ref name="Walker2">{{web deregi | familiya =Walker | at =Charles F. | sáne = 2014-jıl 26-fevral | bet =Tupac Shakur and Tupac Amaru | url =http://charlesfwalker.com/tupac-shakur-tupac-amaru/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140227015606/http://charlesfwalker.com/tupac-shakur-tupac-amaru/ | arxivsáne = 2014-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-iyun }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Scott | at =Cathy | sáne = 1996-jıl 2-oktyabr | bet =22-year-old arrested in Tupac Shakur killing | url =http://www.lasvegassun.com/news/1996/oct/02/22-year-old-arrested-in-tupac-shakur-killing/#axzz2TfQ6LDHS |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921053735/http://www.lasvegassun.com/news/1996/oct/02/22-year-old-arrested-in-tupac-shakur-killing/ | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-sentyabr |newspaper=[[Las Vegas Sun]]}}</ref><ref name="cathyscott12">{{web deregi | bet =Tupac Coroner's Report | url =http://www.cathyscott.com/artcls/Tupac%20Coroners%20Report.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110723212104/http://www.cathyscott.com/artcls/Tupac%20Coroners%20Report.html | arxivsáne = 2011-jıl 23-iyul | qaralǵan sáne = 2007-jıl 24-iyul | baspaxana =[[Cathy Scott]]}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Bass | at =Debra D. | sáne = 1997-jıl 4-sentyabr | bet =Book chronicling Shakur murder set to hit stores | url =http://www.lasvegassun.com/news/1997/sep/04/book-chronicling-shakur-murder-set-to-hit-stores/#axzz2TfQ6LDHS |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141006084722/http://www.lasvegassun.com/news/1997/sep/04/book-chronicling-shakur-murder-set-to-hit-stores/ | arxivsáne = 2014-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-sentyabr |newspaper=[[Las Vegas Sun]]}}</ref>. Oǵan 1781-jılı [[Peru]]da [[Ispaniya]] húkimranlıǵına qarsı [[Túpak Amaru II kóterilisi|kóterilisi]] ushın óltirilgen [[Inka imperiyası|Inka]] basshısınıń áwladı [[Túpak Amaru II]]niń atı qoyılǵan<ref>{{web deregi | familiya =Cline | at =Sarah | bet =Colonial and Neocolonial Latin America (1750–1900) | url =http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/2c/Col&NeoColonLatAmSCline034.pdf |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100705072901/http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/2c/Col%26NeoColonLatAmSCline034.pdf | arxivsáne = 2010-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-oktyabr }}</ref>. Shakurdıń anası [[Afeni Shakur]] bul at haqqında bılay degen: «Men onıń dúnyadaǵı revolyuciyashıl, jergilikli xalıqtıń atına iye bolıwın qáledim. Men onıń tek bir máhálleden emes, bálki, dúnya mádeniyatınıń bir bólegi ekenin biliwin qáledim»<ref name="Walker2" />. Tupactıń familiyası anasınıń 1968-jılı noyabrde turmısqa shıqqan sunniy musılman Lumumba Shakurdan kelip shıqqan. Lumumbanıń Tupactıń biologiyalıq ákesi emes ekenligi anıqlanǵannan keyin, olardıń neke qatnası buzılǵan<ref>{{web deregi | familiya =McBride | at =Earnest | sáne = 2023-jıl 31-yanvar | bet =Dr. Mutulu Shakur given special honors after prison release | url =https://jacksonadvocateonline.com/dr-mutulu-shakur-given-special-honors-after-prison-release/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240224183745/https://jacksonadvocateonline.com/dr-mutulu-shakur-given-special-honors-after-prison-release/ | arxivsáne = 2024-jıl 24-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral |website=Jackson Advocate | til =en-US}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kreps |first=Daniel |date=May 3, 2016 |title=Afeni Shakur, Activist and Tupac Shakur's Mother, Dead at 69 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/afeni-shakur-mother-of-tupac-shakur-and-activist-dead-at-69-64694/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225083926/https://www.rollingstone.com/music/music-news/afeni-shakur-mother-of-tupac-shakur-and-activist-dead-at-69-64694/ |archive-date=February 25, 2024 |access-date=February 25, 2024 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Rudy |date=July 19, 1970 |title=Joan Bird and Afeni Shakur, Self-Styled Soldiers in the Panther 'Class Struggle' |url=https://www.nytimes.com/1970/07/19/archives/joan-bird-and-afeni-shakur-selfstyledsoldiers-in-the-panther-class.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930170111/https://www.nytimes.com/1970/07/19/archives/joan-bird-and-afeni-shakur-selfstyledsoldiers-in-the-panther-class.html |archive-date=September 30, 2024 |access-date=February 25, 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Shakurdıń anası Afeni Shakur (tuwılǵan waqtındaǵı atı Elis Fey Uilyams; 1947-jıl 10-yanvar — 2016-jıl 2-may, Arqa Karolina) hám biologiyalıq ákesi Uilyam «Billi» Garlend (1949-jıl 14-martta tuwılǵan) 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń baslarında Nyu-Yorktaǵı [[Qara panterler partiyası]]nıń aktiv aǵzaları bolǵan<ref>{{web deregi | sáne = 2013-jıl 30-dekabr | bet =Rare Interview With Tupac's Biological Father | url =http://mycolumbuspower.com/2916523/rare-interview-with-tupacs-biological-father-video/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160807221354/http://mycolumbuspower.com/2916523/rare-interview-with-tupacs-biological-father-video/ | arxivsáne = 2016-jıl 7-avgust | baspaxana =Power 107.5}}</ref>. Shakurdıń tuwılıwına bir ay qalǵanda, anası Nyu-York qalasında [[Panther 21]] jınayat isleri boyınsha sudqa tartılǵan. Ol 150 den artıq ayıp-shaǵımlar boyınsha aqlanǵan<ref>{{Cite book |last=Scott |first=Cathy |title=The Killing of Tupac Shakur |title-link=The Killing of Tupac Shakur |publisher=Huntington Press |year=2002 |isbn=978-0929712208 |location=Las Vegas, Nevada}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Afeni Shakur | url =http://www.2paclegacy.com/images/assets/bio_afeni_shakur/afeni_shakur_biography.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080409074113/http://www.2paclegacy.com/images/assets/bio_afeni_shakur/afeni_shakur_biography.pdf | arxivsáne = 2008-jıl 9-aprel | qaralǵan sáne = 2008-jıl 23-aprel | baspaxana =2Pac Legacy}}</ref>. «Qara panterler»diń [[Qara azatlıq armiyası]]nda iskerlik júrgizgen basqa da shańaraq aǵzaları awır jınayatlar ushın ayıpdı dep tabılıp, qamaqqa alınǵan, olardıń qatarında Shakurdıń ógey ákesi [[Mutulu Shakur]] da bar. Ol tórt jıl dawamında [[FBI]]diń «eń kóp izlengen on qashqın» diziminde bolǵan. Mutulu 1986-jılı uslanıp, 1981-jılı júz bergen [[Brinks]] bronelengen júk mashinasın talaw wazıypası boyınsha ayıplı dep, qamaqqa alınǵan; bul talaw dawamında policiya xızmetkerleri hám bir qawipsizlik xızmetkeri óltirilgen edi<ref name="labyrinth3">{{Cite book |last=Sullivan |first=Randall |title=LAbyrinth: A Detective Investigates the Murders of Tupac Shakur and Notorious B.I.G., the Implication of Death Row Records' Suge Knight, and the Origins of the Los Angeles Police Scandal |url=https://archive.org/details/labyrinthdetecti00sull |date=January 3, 2003 |publisher=[[Grove Press]] |isbn=0-8021-3971-X |location=New York City}}</ref>. Shakurdıń kishkene ákesi (godfather), «Qara panterler»niń joqarı dárejeli aǵzası [[Geronimo Pratt|Elmer «Geronimo» Pratt]] 1968-jılı bolǵan talaw waqtında mektep muǵallimin óltiriwde nadurıs ayıp taǵılǵan. Ol 27 jıl qamaqta otırǵannan keyin, prokuratura onıń ayıpsızlıǵın dálilleytuǵın ayırımlardı jasırǵanlıǵı sebepli onıń ayıplanıwı biykar etilgen<ref>{{web deregi | sáne = 2011-jıl 23-oktyabr | bet =Geronimo Pratt: Black Panther leader who spent 27 years in jail for a crime he did not commit | url =https://www.independent.co.uk/news/obituaries/geronimo-pratt-black-panther-leader-who-spent-27-years-in-jail-for-a-crime-he-did-not-commit-2297384.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240927110130/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/geronimo-pratt-black-panther-leader-who-spent-27-years-in-jail-for-a-crime-he-did-not-commit-2297384.html | arxivsáne = 2024-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-fevral |website=The Independent}}</ref><ref>{{cite news |last1=Martin |first1=Douglas |date=June 3, 2011 |title=Elmer G. Pratt, Jailed Panther Leader, Dies at 63 |url=https://www.nytimes.com/2011/06/04/us/04 |access-date=January 16, 2021 |work=The New York Times}}</ref>. Shakurdıń kishkene anası (godmother) [[Assata Shakur]] «Qara azatlıq armiyası»nıń burınǵı aǵzası bolıp, 1977-jılı [[Nyu-Jersi]] shtatı policiya xızmetkerin óltiriw ayıbı menen qamaqqa alınǵan. Ol 1979-jılı qamaqxanadan qashıp ketken hám 2013-jılı [[FBI]]diń «eń kóp izlengen terroristler» dizimine kirgizilgen, ol 2025-jılı qaytıs bolǵanǵa shekem sol dizimde qalǵan<ref>{{cite news |last=Goldman |first=Jeff |date=September 26, 2025 |title=Notorious fugitive on FBI terrorist list dies in Cuba decades after N.J. cop killing, prison escape |url=https://www.nj.com/news/2025/09/notorious-fugitive-on-fbi-terrorist-list-dies-in-cuba-decades-after-nj-cop-killing-prison-escape.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926183908/https://www.nj.com/news/2025/09/notorious-fugitive-on-fbi-terrorist-list-dies-in-cuba-decades-after-nj-cop-killing-prison-escape.html |archive-date=September 26, 2025 |accessdate=September 26, 2025 |website=NJ.com}}</ref><ref>{{web deregi | bet =JOANNE DEBORAH CHESIMARD | url =https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/joanne-deborah-chesimard |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230611180222/https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/joanne-deborah-chesimard | arxivsáne = 2023-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-sentyabr |website=Federal Bureau of Investigation | til =en-us}}</ref><ref>{{Cite news |date=May 2, 2013 |title=Aging Fugitive Joanne Chesimard Is First Woman on Most Wanted Terrorists List |url=https://abcnews.go.com/US/joanne-chesimard-woman-fbi-wanted-terrorists-list/story?id=19092683 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118052014/https://abcnews.go.com/US/joanne-chesimard-woman-fbi-wanted-terrorists-list/story?id=19092683 |archive-date=January 18, 2024 |access-date=March 11, 2024 |language=English}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shakur |first=Assata |title=An Autobiography of Assata Shakur |date=1987 |publisher=Lawrence Hill Books |others=Lennox S. Hinds (foreword) |isbn=0-88208-221-3}}</ref>. === 1971–1988: Ómiriniń dáslepki jılları === [[Fayl:Tupac Shakur 1988 Yearbook.jpg|thumb|Shakurdıń [[Baltimor kórkem óner mektebi]]niń jıllıq basılımındaǵı súwreti, 1988-jıl|150px]] 1980-jılları Shakurdıń anası jumıs tabıwda qıynaladı hám náshebentlikke shalǵıydı<ref>{{web deregi | familiya =Alemoru | at =Kemi | sáne = 2016-jıl 4-may | bet =The colourful life of Tupac's mother Afeni Shakur | url =https://www.dazeddigital.com/music/article/30996/1/the-colourful-life-of-tupac-s-mother-afeni-shakur |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160505205500/http://www.dazeddigital.com/music/article/30996/1/the-colourful-life-of-tupac-s-mother-afeni-shakur | arxivsáne = 2016-jıl 5-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-dekabr |website=Dazed | til =en}}</ref>. 1984-jılı onıń shańaraǵı Nyu-Yorktan [[Baltimor]]ǵa (Merilend shtatı) kóship ótedi<ref name="Lewis-20162">{{web deregi | familiya =Lewis | at =John | sáne = 2016-jıl 6-sentyabr | bet =Tupac Was Here | url =https://www.baltimoremagazine.com/section/artsentertainment/legendary-rapper-tupac-shakur-spent-his-formative-years-in-baltimore/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221118223627/https://www.baltimoremagazine.com/section/artsentertainment/legendary-rapper-tupac-shakur-spent-his-formative-years-in-baltimore/ | arxivsáne = 2022-jıl 18-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-dekabr |website=Baltimore Magazine | til =en-US}}</ref>. 1984-jıldan baslap, 13 jasında Shakur anası hám kishi qarındası menen birge Greenmount Ave kóshesi, 3955-jayda, [[Pen Lyusi (Baltimor)|Pen Lyusi]] máhállesinde jasaydı<ref>{{web deregi | familiya =McMillian | at =Cameron | sáne = 2022-jıl 18-noyabr | bet =Tupac Shakur's teenage home in Baltimore up for sale | url =https://www.wmar2news.com/news/local-news/tupac-shakurs-teenage-home-in-baltimore-is-up-for-sale |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20241112115422/https://www.wmar2news.com/news/local-news/tupac-shakurs-teenage-home-in-baltimore-is-up-for-sale | arxivsáne = 2024-jıl 12-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=WMAR 2 News Baltimore | til =en}}</ref>. Bul úy eki qabatlı [[rowhouse]] (bir-biri menen izbe-iz qurılǵan jaylar) bolıp, ol eki bólek girewge beriletuǵın orınǵa bólip taslanǵan edi; Shakurler shańaraǵı birinshi qabatında jasaydı<ref name=":102">{{Cite news |last=Macias |first=TJ |date=November 20, 2022 |title=Tupac Shakur's childhood home lists for $179K. Look at 'a piece of Baltimore history' |url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/national/article268928282.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118232823/https://www.miamiherald.com/news/nation-world/national/article268928282.html |archive-date=November 18, 2022 |access-date=April 12, 2024 |work=Miami Herald}}</ref>. Tupac qaytıs bolǵannan keyin, bul kóshe Tupac Shakur jolı (Tupac Shakur Way) dep atala basladı<ref>{{web deregi | familiya = | at = | sáne = 2022-jıl 21-noyabr | bet =Tupac Shakur's Baltimore childhood home listed for sale | url =https://www.cbsnews.com/baltimore/news/tupac-shakurs-baltimore-childhood-home-listed-for-sale/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240927110024/https://www.cbsnews.com/baltimore/news/tupac-shakurs-baltimore-childhood-home-listed-for-sale/ | arxivsáne = 2024-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=CBS News | til =en-US}}</ref>. Baltimorda jasap júrgen gezinde, Shakur Roland Park orta mektebinde seginshi klastı, keyinirek [[Pol Lorens Danbar atındaǵı orta mektep|Pol Lorens Danbar atındaǵı orta mektepte]] toǵızınshı klastı oqıydı<ref name="Lewis-20162" />. Onınshı klassta ol [[Baltimor kórkem óner mektebi]]ne ótedi, ol jerde aktyorlıq sheberligi, poeziya, [[jaz]] hám balet boyınsha bilim aladı<ref name="King2">{{cite news |last=King |first=Jamilah |date=November 15, 2012 |title=Art and Activism in Charm City: Five Baltimore Collectives That Are Facing Race |url=https://colorlines.com/article/art-and-activism-charm-city-five-baltimore-collectives-are-facing-race/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512024439/http://colorlines.com/archives/2012/11/baltimore_arts_and_culture.html |archive-date=May 12, 2013 |access-date=April 11, 2013 |newspaper=Colorlines |publisher=ARC}}</ref><ref>{{Cite news |last=Case |first=Wesley |date=March 31, 2017 |title=Tupac Shakur in Baltimore: Friends, teachers remember the birth of an artist |url=https://www.baltimoresun.com/food-drink/bal-tupac-shakur-baltimore-school-for-arts-hall-of-fame-induction-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901235954/https://www.baltimoresun.com/food-drink/bal-tupac-shakur-baltimore-school-for-arts-hall-of-fame-induction-story.html |archive-date=September 1, 2019 |newspaper=[[The Baltimore Sun]]}}</ref>. Ol [[Shekspir pyesaları]]nda rol atqaradı — onıń pikirinshe, olardıń temaları kóshe toparları arasındaǵı sawashlarǵa uqsas edi<ref name="not-a-ganster2">{{Cite news |last=Philips |first=Chuck |date=October 25, 1995 |title=Tupac Shakur: 'I am not a gangster' |url=https://www.latimes.com/local/la-me-tupac-qa-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916234535/https://www.latimes.com/local/la-me-tupac-qa-story.html |archive-date=September 16, 2020 |access-date=September 26, 2020 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref>, sonıń menen birge «[[The Nutcracker]]» baletinde Tıshqan patsha (Mouse King) rolın oynaǵan<ref name="labyrinth3"/>. Baltimor kórkem óner mektebinde Shakur aktrisa [[Djada Pinkett Smit|Djada Pinkett]] penen doslasadı, ol onıń birqansha qosıqlarına («Djada» hám «The Tears in Cupid's Eyes») tiykar bolǵan<ref>{{Cite book |last=Shakur |first=Tupac |url=https://archive.org/details/rosethatgrewfrom00shak |title=The rose that grew from concrete |date=1999 |publisher=Pocket Books |isbn=978-0-671-02844-2 |location=New York}}</ref>. Dostı Dana «Maus» Smit penen birge [[Bitboks]] islew arqalı, ol mekteptiń eń jaqsı reperi degen ataq ushın bolǵan jarıslarda jeńiske erisedi<ref>{{Cite book |last=Bastfield |first=Darrin Keith |title=Back in the Day: My Life and Times with Tupac Shakur |url=https://archive.org/details/backindaymylifet0000bast |publisher=Da Capo Press |year=2002 |isbn=978-0-345-44775-3 |page=[https://archive.org/details/backindaymylifet0000bast/page/5 5]}}</ref>. Óziniń qızıqlı hám ótkir tili menen tanılǵan ol studentler arasında úlken abıroyǵa iye bolǵan<ref>Bastfield 2002, p. 3.</ref>. Ol [[Keyt Bush]], [[Culture Club]], [[Shined O'Konnor]] hám [[U2]] sıyaqlı hár qıylı muzıka janrların tıńlaǵan<ref>{{Cite book |last=Golus |first=Carrie |url=https://books.google.com/books?id=VndZuYv9u4kC&q=tupac+kate+bush&pg=PA26 |title=Tupac Shakur |date=December 28, 2006 |publisher=Lerner Publications |isbn=9780822566090 |access-date=March 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208044704/https://books.google.com/books?id=VndZuYv9u4kC&q=tupac+kate+bush&pg=PA26 |archive-date=December 8, 2020 |url-status=live}}</ref>. Baltimordaǵı [[Amerika Jaslar Kommunistlik Ligası]] menen birlesken gezde<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 17-iyun | bet =Happy birthday to our brother and comrade, #TupacShakur! This is his Young Communist League membership card from when he lived in Baltimore, Maryland. #RestInPower #SolidarityForever | url =https://twitter.com/communistsusa/status/1140414143943589888 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200511025903/https://twitter.com/communistsusa/status/1140414143943589888 | arxivsáne = 2020-jıl 11-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-iyun |website=Twitter | baspaxana =Communist Party USA}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Van Nguyen | at =Dean | sáne = 2021-jıl 18-may | bet =The Hip-Hop Road to Socialism | url =https://jacobin.com/2021/05/socialist-hip-hop-tupac-biggie-jay-z-killer-mike-paris-coup-noname-immortal-technique-marxman-hasel |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230315075235/https://jacobin.com/2021/05/socialist-hip-hop-tupac-biggie-jay-z-killer-mike-paris-coup-noname-immortal-technique-marxman-hasel | arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart |website=jacobin.com | til =en-US |quote=Tupac himself appears to have been a member of the Young Communist League at one point, too.}}</ref>, Shakur [[Amerika Kommunistlik Partiyası]]nıń jergilikli bólimi direktorınıń qızı Meri Boldrij menen sóylesip turǵan<ref>Bastfield 2002, pp. 67–68.</ref><ref>{{Cite book |last1=Sandy |first1=Candace |title=How Long Will They Mourn Me? |last2=Marie Daniels |first2=Dawn |publisher=Random House Publishing Group |year=2010 |isbn=9780307757449 |pages=10 |quote=Tupac's leadership abilities emerged with his involvement with the Young People's Communist League, where he worked with his then girlfriend, Mary Baldridge, whose father was the head of the Baltimore Communist Party}}</ref><ref>{{Cite book |last1=McQuillar |first1=Tayannah Lee |title=Tupac Shakur: The Life and Times of an American Icon |last2=Johnson |first2=Fred L. |publisher=Hachette Books |year=2010 |isbn=9780786745937 |quote=Tupac and his white girlfriend Mary Baldridge, a student in the high school's dance department.}}</ref>. 1988-jılı Shakur San-Francisko qoltıǵı aymaǵı átirapındaǵı kambaǵal jeke orın bolǵan — [[Marin City (Kaliforniya)|Marin City]]ǵa kóship ótedi<ref name="Brown-20164">{{web deregi | familiya =Brown | at =Preezy | sáne = 2016-jıl 12-noyabr | bet =How '2Pacalypse Now' Marked The Birth Of A Rap Revolutionary | url =https://www.vibe.com/2016/11/tupac-2pacalypse-now-anniversary |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180323031237/https://www.vibe.com/2016/11/tupac-2pacalypse-now-anniversary/ | arxivsáne = 2018-jıl 23-mart | qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-mart |work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Ruskin | at =Zack | sáne = 2019-jıl 23-avgust | bet =Tupac Shakur's Life in Marin | url =https://marinmagazine.com/people/tupac-shakurs-life-in-marin/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20241008214521/https://marinmagazine.com/people/tupac-shakurs-life-in-marin/ | arxivsáne = 2024-jıl 8-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-oktyabr |website=Marin Magazine | til =en-US}}</ref>. Jaqın jerdegi [[Mill Valley (Kaliforniya)|Mill Valley]]da ol [[Tamalpais orta mektebi]]ne oqıwǵa baradı<ref>{{Cite news |last1=Marriott |first1=Michel |last2=Brooke |first2=James |last3=LeDuff |first3=Charlie |last4=Lorch |first4=Donatella |date=September 16, 1996 |title=Shots Silence Angry Voice Sharpened by the Streets |url=https://www.nytimes.com/1996/09/16/us/shots-silence-angry-voice-sharpened-by-the-streets.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825100514/http://www.nytimes.com/1996/09/16/us/shots-silence-angry-voice-sharpened-by-the-streets.html |archive-date=August 25, 2009 |access-date=August 21, 2009 |work=[[The New York Times]] |pages=A–1}}</ref> hám ol jerde birqansha teatr saxnalıq kórsetiwlerinde rol atqaradı<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=Staci |url=https://books.google.com/books?id=oc8MEQAAQBAJ&dq=Tupac++Tamalpais+High+School+theater&pg=PA129 |title=Tupac Shakur: The Authorized Biography |date=2024-10-22 |publisher=Random House |isbn=978-1-5247-6105-9 |language=en}}</ref>. Shakur orta mektepti tamamlamaydı, lekin keyinirek óziniń [[GED]] (orta maǵlıwmat haqqındaǵı diplom)ın alıwǵa erisedi<ref name="nyt-obit2">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=September 14, 1996 |title=Tupac Shakur, 25, Rap Performer Who Personified Violence, Dies |url=https://www.nytimes.com/1996/09/14/arts/tupac-shakur-25-rap-performer-who-personified-violence-dies.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917213218/https://www.nytimes.com/1996/09/14/arts/tupac-shakur-25-rap-performer-who-personified-violence-dies.html |archive-date=September 17, 2020 |access-date=November 23, 2011 |work=[[The New York Times]]}}</ref>. == Muzıka karyerası == === 1988–1991: Karyerasınıń baslanıwı === Shakur 1988-jılı «MC New York» saxnalıq atı menen jazıp baslaydı<ref>{{web deregi | familiya =Chung | at =James | sáne = 2020-jıl 25-fevral | bet =These Were Tupac's Startling Last Words | url =https://www.spin.com/photos/these-were-tupacs-startling-last-words/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220130071546/https://www.spin.com/photos/these-were-tupacs-startling-last-words/ | arxivsáne = 2022-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-yanvar |website=SPIN | til =en-US}}</ref>. Sol jılı ol [[Leyla Shtaynberg]]tiń poeziya klaslarına qatnasıwdı baslaydı hám kóp ótpey ol onıń menedjeri boladı<ref>{{web deregi | bet =Leila Steinberg | url =http://www.hearteducation.org/leila.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080213024039/http://www.hearteducation.org/leila.html | arxivsáne = 2008-jıl 13-fevral | qaralǵan sáne = 2009-jıl 25-yanvar | baspaxana =Assemblies in Motion}}</ref><ref name="Brown-20164"/>. Shtaynberg Shakur hám onıń «Strictly Dope» rep toparı ushın koncert shólkemlestiredi. Shtaynberg Shakurdı [[Digital Underground]] rep toparınıń menedjeri Atron Gregori menen shártnama imzalawǵa kóniredi<ref name="Brown-20164"/>. 1990-jılı Gregori onı Underground toparına [[rodie]] (texnikalıq xızmetker) hám [[bek-vokalshı/biyke]] sıpatında kirgizdi<ref name="Brown-20164"/><ref>{{cite book |last1=Sandy |first1=Candace |title=How Long Will They Mourn Me?: The Life and Legacy of Tupac Shakur |last2=Daniels |first2=Dawn Marie |date=December 8, 2010 |publisher=[[Random House Publishing Group]] |isbn=9780307757449 |page=15}}</ref>. Shtaynbergtiń ótinishi boyınsha, Digital Underground tiykarlawshılarınıń biri Jimi «Chopmaster J» Drayt Shakur, [[Rey Lav]] hám DJ Dize menen birge olardıń dáslepki studiyalıq jazıwları ústinde isledi. Drayt Shakurdıń topar bolıp islewge unamsız ekenligin eslep, bılay deydi: «bul jigit óz missiyasında edi. Birinshi kúnnen baslap. Bálkim, ol jeti jıldan keyin bul jerde bolmaytuǵının bilgen shıǵar»<ref>{{Cite magazine |last=Weingarten |first=Christopher R. |date=April 6, 2017 |title=I Get Around: The Oral History of 2Pac's Digital Underground Years |url=https://www.rollingstone.com/feature/i-get-around-the-oral-history-of-2pacs-digital-underground-years-125475/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422122032/https://www.rollingstone.com/feature/i-get-around-the-oral-history-of-2pacs-digital-underground-years-125475/ |archive-date=April 22, 2023 |access-date=April 22, 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>. 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem Drayt hám Digital Underground Shakurdıń sol waqıttaǵı «Strictly Dope» toparı menen birge dáslepki shıǵarmaların jazıp shıǵaradı<ref>{{Citation |title=2Pac – The Lost Tapes Album Reviews, Songs & More {{!}} AllMusic |url=https://www.allmusic.com/album/the-lost-tapes-mw0000606961 |access-date=April 22, 2023 |language=en}}</ref>. Jazıp alıwlar 2000-jılı tawılıp, ''The Lost Tapes: Circa 1989'' atı menen jarıq kóredi<ref name=":02">{{web deregi | sáne = 2007-jıl 17-iyun | bet =Tupac Shakur Beginnings: The Lost Tapes 1988–1991 – Hip Hop Galaxy | url =http://www.hiphopgalaxy.com/Tupac-Shakur-Beginnings-The-Lost-Tapes-1988-1991-hip-hop-5231.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070617024101/http://www.hiphopgalaxy.com/Tupac-Shakur-Beginnings-The-Lost-Tapes-1988-1991-hip-hop-5231.html | arxivsáne = 2007-jıl 17-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-aprel }}</ref>. Afeni Shakur jazıwlardı satıwdı toqtatıw ushın sudqa arza beredi, biraq sud 2001-jıldıń iyun ayında kelisimge keledi hám ol ''[[Beginnings: The Lost Tapes 1988–1991]]'' atı menen qaytadan shıǵarıladı<ref name=":02" /><ref>{{Cite magazine |date=June 9, 2001 |title=Shakur Estate Settles With Chopmaster J; Lil Mo's 'True Story' Finally Comes To Light |url=https://books.google.com/books?id=HBQEAAAAMBAJ |access-date=April 22, 2023 |magazine=Billboard |pages=24}}</ref>. Shakur 1991-jıldıń yanvar ayında shıqqan «[[Same Song (Digital Underground qosıǵı)|Same Song]]» singlinde «2Pac» saxnalıq atı menen [[Digital Underground]] toparı quramında, jańa [[Interscope Records]] leyblinde debyut qıladı. Bul qosıq bas rolde [[Den Eykroyd]], [[Jon Kendi]], [[Chevi Cheys]] hám [[Demi Mur]] oynaǵan 1991-jılǵı «[[Nothing but Trouble (film, 1991)|Nothing but Trouble]]» filminiń saundtregi sıpatında paydalanıladı<ref name="Brown-20164"/>. Ol, sonday-aq, filmde de topar menen birge kórinedi, bul Shakurdıń [[kameo]] (kishi rol) sıpatında oynaǵan dáslepki film kóriniwi edi. «Same Song» qosıǵı topardıń 1991-jıl yanvardaǵı ''[[This Is an EP Release]]'' atlı EP albomınıń baslanǵısh qosıǵı bolıp, Shakur onıń muzıkalıq klipine de túsedi<ref name="Brown-20164"/>. Shakurdıń [[Digital Underground]] penen birge bolǵan dáwirleri onı [[Stretch (repper)|Rendi «Stretch» Volker]] menen tanıstıradı. Stretch óziniń tuwısqan aǵası, «Majesty» atı menen belgili hám bir dostı menen birge Nyu-Yorktıń [[Kuins]] rayonında [[Live Squad]] rep toparı hám produserlik komandası sıpatında EP shıǵaradı<ref name="Jones-19952">{{cite news |last=Jones |first=Charisse |date=December 1, 1995 |title=Rapper slain after chase in Queens |url=https://www.nytimes.com/1995/12/01/nyregion/rapper-slain-after-chase-in-queens.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408090314/https://www.nytimes.com/1995/12/01/nyregion/rapper-slain-after-chase-in-queens.html |archive-date=April 8, 2020 |access-date=May 17, 2020 |work=[[The New York Times]] |page=B 3}}</ref>. Stretch Digital Underground toparınıń 1991-jılǵı ''[[Sons of the P]]'' albomındaǵı qosıqlardıń birinde qatnasadı. Jaqın dos bolǵan Shakur hám Stretch tez-tez birge qosıq jazıp, saxnalarda óner kórsetip turadı<ref name="Jones-19952" />. === 1991–1993: ''2Pacalypse Now'' === Shakurdıń debyutli albomı — ''[[2Pacalypse Now]]'' (1979-jılǵı ''[[Apocalypse Now]]'' filmi menen atlas) 1991-jıldıń noyabr ayında jarıq kórdi. «Digital Underground» toparınıń shıǵarmaları menen salıstırǵanda, bul albom sol dáwirdegi Amerika jámiyetindegi zamanagóy sociallıq mashqalalardı, atap aytqanda: [[AQShta racizm|racizm]], [[AQShta policiya zombılıǵı|policiya zombılıǵı]], [[AQShta kámbaǵallıq|kámbaǵallıq]], [[AQShta jınayatshılıq hám rasalıq|kóshe toparları arasındaǵı urıslar]], [[AQShta óspirimlerdiń hámiledar bolıwı|óspirimlerdiń hámiledar bolıwı]] hám [[Narkomaniya|narkotik zattı qáte paydalanıw]] sıyaqlı mashqalalardı ashıp kórsetedi<ref>{{cite journal |last=Vaught |first=Seneca |date=Spring 2014 |title=Tupac's Law: Incarceration, T.H.U.G.L.I.F.E., and the Crisis of Black Masculinity |url=https://www.academia.edu/8258642/Tupacs_Law_Incarceration_and_the_Crisis_of_Black_Masculinity |url-status=live |journal=Spectrum: A Journal on Black Men |volume=2 |issue=2 |pages=93–94 |doi=10.2979/spectrum.2.2.87 |s2cid=144439620 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306233517/http://www.academia.edu/8258642/Tupacs_Law_Incarceration_and_the_Crisis_of_Black_Masculinity |archive-date=March 6, 2017 |access-date=June 28, 2016}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Chadwick | at =Justin | sáne = 2021-jıl 8-noyabr | bet =Revisiting 2Pac's Debut Album '2Pacalypse Now' (1991) {{!}} Tribute | url =https://albumism.com/features/tribute-celebrating-30-years-of-2pac-debut-album-2pacalypse-now | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-aprel |website=Albumism | til =en-US}}</ref>. [[Ronald Rey Hovard]] [[Texas avtomagistral patrulı]] xızmetkerin óltirip, onıń advokatı Hovard ''2Pacalypse Now'' albomınıń hám onıń «policiya zombılıǵı» teması tásirinde bolǵanlıǵın aytqanda, albom átirapında úlken dawalar shıǵadı<ref>{{web deregi |last1=Broder |first1=John | sáne = 1992-jıl 23-sentyabr | bet =Quayle Calls for Pulling Rap Album Tied to Murder Case | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-09-23-mn-1144-story.html | qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>. AQSh vice-prezidenti [[Den Kueyl]] albomdı qattı sınǵa alıp, «Bunday qosqılardıń shıǵarılıwına heshqanday sebep joq. Onıń biziń jámiyetimizde ornı joq», — dep bayanat beredi. Túsinbewshiliklerdi sezgen Tupac<ref name="not-a-ganster2"/> tómendegishe túsindiredi:{{Blockquote|Men tek jas qara tánli jigitlerge tásir etetuǵın mashqalalar haqqında rep aytqım keldi. Men bul sózlerdi aytqanda, ózimniń barlıq qara tánli jigitler ushın «soqqı» qabıllaytuǵın hám media ushın nıshana bolatuǵın adamǵa aylanıwımdı bilmegen edim.|ref=Philips-1995-interview}}. Barlıq dawalarǵa qaramastan, ''2Pacalypse Now'' albomı [[Altın sertifikat]]qa iye boldı<ref name="Brown-20164"/> hám [[Billboard 200]] xit-paradında 64-orınǵa, [[Top R&B/Hip-Hop Albums]] xit-paradında bolsa 13-orınǵa shekem kóterildi<ref>{{Cite magazine |title=2Pac {{!}} Billboard 200 |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/tlp/ |access-date=2025-10-29 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=2Pac {{!}} Top R&B/Hip Hop Albums |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/blp/ |access-date=2025-10-29 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref>. Albomnan úsh singl shıǵarıladı: «[[Trapped (2Pac qosıǵı)|Trapped]]», «[[Brenda's Got a Baby]]» ([[Hot R&B/Hip-Hop Songs]]da 23-orın hám [[Hot Rap Songs]]ta 3-orın)<ref>{{Cite magazine |title=2Pac {{!}} Hot R&B/Hip-Hop Songs |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/ |access-date=2025-10-29 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite magazine |title=2Pac {{!}} Hot Rap Songs |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/rap/ |access-date=2025-10-29 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> hám «[[If My Homie Calls]]» ([[Hot Rap Songs]]ta 3-orın).<ref name=":12" />. [[Nas]], [[Eminem]], [[The Game (repper)|The Game]] hám [[Talib Kvelli]] sıyaqlı ataqlı repperler bul albomdı ózleri ushın ilham deregi dep esaplaydı<ref name="MTV22">{{web deregi | bet =MTV – They Told Us | url =http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index15.jhtml |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060423100616/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index15.jhtml | arxivsáne = 2006-jıl 23-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-aprel |website=[[MTV]]}}</ref>. «If My Homie Calls» qosıǵınan tısqarı, «Trapped» hám «Brenda's Got a Baby» singlleri sociallıq-ekonomikalıq qıyınshılıqlar astındaǵı ayırım shaxslardıń gúreslerin poeziyalıq formada súwretleydi<ref>{{cite journal |last=Vaught |first=Seneca |date=Spring 2014 |title=Tupac's Law: Incarceration, T.H.U.G.L.I.F.E., and the Crisis of Black Masculinity |url=https://www.academia.edu/8258642/Tupacs_Law_Incarceration_and_the_Crisis_of_Black_Masculinity |url-status=live |journal=Spectrum: A Journal on Black Men |volume=2 |pages=93–94 |doi=10.2979/spectrum.2.2.87 |s2cid=144439620 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306233517/http://www.academia.edu/8258642/Tupacs_Law_Incarceration_and_the_Crisis_of_Black_Masculinity |archive-date=March 6, 2017 |access-date=June 28, 2016 |number=2}}</ref>. 1992-jılı ol «[[Juice (film, 1992)|Juice]]» filminde bas roldı atqarıp, aktyorlıq karyerasın baslaydı. Filmde ol militant hám qorqınıshlı obraz bolǵan Roland Bishoptı oynaydı. ''Rolling Stone'' jurnalınıń sınshısı [[Piter Travers]] onı «filmniń eń tartımlı tulǵası» dep ataǵan<ref name=":22">{{web deregi | bet =2Pac biography | url =http://www.alleyezonme.com/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120114161717/http://www.alleyezonme.com/ | arxivsáne = 2012-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-yanvar | baspaxana =Alleyezonme.com}}</ref>. Roland Bishop roli ushın kóp aktyorlar kastinge qatnasqan, biraq heshqaysısı bul rol ushın ılayıq dep tabılmaǵan<ref name=":32">{{cite podcast |title=The MVP Winner With Joe House and the History of the 'Fast & Furious' With Neal Moritz (Ep. 199) |url=https://luminarypodcasts.com/listen/the-ringer/the-bill-simmons-podcast/the-mvp-winner-with-joe-house-and-the-history-of-the-fast-and-furious-with-neal-moritz-ep-199/9a5aba7d-d9d8-46c7-a2df-c39818c01b5e?country=US |website=The Bill Simmons Podcast |access-date=December 21, 2022 |date=April 11, 2017}}</ref>. Shakur kastingke Money-B menen birge barıp, produser [[Nil H. Moritz]]ten ózin sınap kóriwdi soraydı<ref name=":32" />. Oǵan kastingke deyin tayarlanıw ushın 15 minut waqıt beriledi hám ol sol roldı alıwǵa erisedi<ref name=":32" />. === 1993–1994: ''Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...'', kino karyerası hám The Notorious B.I.G. === Shakurdıń ekinshi albomı ''[[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]]'', 1993-jılı fevral ayında jarıq kórdi<ref name="Albumism2">{{web deregi | bet =Revisiting 2Pac's 'Strictly 4 My N.*.*.*.*.Z...' (1993) {{!}} Retrospective Tribute | url =https://albumism.com/features/tribute-celebrating-25-years-of-2pac-strictly-4-my-niggaz |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220226210800/https://albumism.com/features/tribute-celebrating-25-years-of-2pac-strictly-4-my-niggaz | arxivsáne = 2022-jıl 26-fevral | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel |website=Albumism | til =en-US}}</ref>. Albom kásiplik hám kommerciyalıq tárepten tabıslı bolıp, pop-albomlar chartı bolǵan [[Billboard 200]]de 24-orınǵa iye boldı<ref name="Billboard2">{{cite magazine |title=2Pac – Album chart history |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/tlp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117160605/https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/tlp/ |archive-date=November 17, 2021 |accessdate=June 14, 2021 |magazine=Billboard}}</ref>. Bul albom aldınǵısına qaraǵanda qattıraq (hardcore) usılda bolıp, Tupactıń sociopolitikalıq kózqarasların sáwlelendiredi hám metallıq seslendiriw sapasına iye. «Last Wordz» qosıǵında [[N.W.A]] toparınıń «[[Fuck tha Police]]» qosıǵınıń avtorı bolǵan [[Ice Cube]] hám 1992-jılı [[Body Count (muzıkalıq topar)|Body Count]] toparı menen «[[Cop Killer (qosıqshı)|Cop Killer]]» treki arqalı daw shıǵarǵan gangsta-rapper [[Ice-T]] qatnasadı<ref name="Albumism2" />. Albom quramına [[Digital Underground]] toparınan [[Shock G]] hám [[Money-B]] qatnasqan «[[I Get Around (Tupac Shakur qosıǵı)|I Get Around]]» partiyalıq gimni kiredi, bul qosıq Shakurdıń ataqlı bolıwına jol ashtı hám [[Billboard Hot 100]] chartında 11-orınǵa shekem kóterildi<ref name=":42">{{Cite magazine |title=2Pac {{!}} Billboard Hot 100 |url=https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/tlp/ |access-date=2025-10-30 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=November 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117160605/https://www.billboard.com/artist/2pac/chart-history/tlp/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq, albomǵa hayallardıń huqıqların qorǵawǵa arnalǵan hám [[Billboard Hot 100]]de 12-orındı iyelegen «[[Keep Ya Head Up]]» qosıǵı da kirgizilgen<ref>{{web deregi |author1=Offshelf | sáne = 2011-jıl 17-sentyabr | bet =The Feminism of Tupac | url =https://www.epl.org/the-feminism-of-tupac/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190430181440/https://www.epl.org/the-feminism-of-tupac/ | arxivsáne = 2019-jıl 30-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel |website=Evanston Public Library | til =en-US}}</ref><ref name=":42" />. Albomnan orın alǵan tórtinshi hám sońǵı xit qosıq «[[Papa'z Song]]» [[Billboard Hot 100]] chartında 87-orınǵa shekem shıqtı<ref name=":42" />. Albom 1995-jıldıń aprel ayına kelip, bir million nusqada satılıp, [[Platinum certification|Platina]] statusına iye boldı<ref>{{web deregi | bet =Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z... RIAA Status | url =https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+Pac&ti=Strictly+4+My+N.I.G.G.A.Z.&format=Album&type=#search_section | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-oktyabr |website=RIAA | til =en-US | arxivsáne = 2025-jıl 26-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251026120459/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+Pac&ti=Strictly+4+My+N.I.G.G.A.Z.&format=Album&type=#search_section |url-status=live }}</ref>. Sol jılı Shakur [[John Singleton]]nıń romantikalıq filmi ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]''te [[Janet Jackson]] menen birge ekinshi márte bas rolda oynadı<ref>{{Cite news |last=Williams |first=Stereo |date=February 3, 2019 |title=John Singleton on That Tupac AIDS Test: 'That Was a Joke!' |url=https://www.thedailybeast.com/john-singleton-looks-back-on-poetic-justice-tupac-janet-jackson-and-that-aids-test-rumor |access-date=December 12, 2021 |work=The Daily Beast |language=en}}</ref>, sonday-aq, 1994-jılǵı ''[[Above the Rim]]'' filminde Birdie atlı gangster obrazın jarattı<ref>{{web deregi | familiya =Tinsley | at =Justin | sáne = 2019-jıl 22-mart | bet =A look back at 'Above the Rim' on its 25th anniversary | url =https://andscape.com/features/a-look-back-at-above-the-rim-on-its-25th-anniversary/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220302034647/https://andscape.com/features/a-look-back-at-above-the-rim-on-its-25th-anniversary/ | arxivsáne = 2022-jıl 2-mart | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr |website=[[Andscape]] | til =en-US}}</ref>. Kino karyerası rawajlanıp barǵan sayın, ol birneshe filmge tańlap alındı. Rejissyor [[Allen Hughes (direktor)|Allen Hughes]] Shakurdı 1993-jılǵı ''[[Menace II Society]]'' filmine Sharif roline qoyǵan edi, biraq scenariy boyınsha bolǵan kelispewshilikten soń Shakur onı urǵanı ushın ornına basqa aktyordı almastırdı. Sonday bolsa da, 2013-jılı Hughes Shakurdıń «filmden joqarı bolǵanı ushın» basqa aktyorlardan ajralıp turatuǵının moyınladı<ref>{{cite news |last=Markman |first=Rob |date=May 30, 2013 |title=Tupac Would Have 'Outshined' 'Menace II Society,' Director Admits |url=http://www.mtv.com/news/1708225/menace-ii-society-tupac-shakur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101190821/http://www.mtv.com/news/1708225/menace-ii-society-tupac-shakur/ |archive-date=January 1, 2016 |publisher=MTV}}</ref>. Singleton dáslep Shakurdı óziniń 1995-jılǵı ''[[Higher Learning]]'' filmine shaqırǵan edi, biraq Shakurdıń qamaqqa alınǵanı sebepli studiya filmge qarjı ajıratıwdan bas tartqannan soń, ol jumıstan shetletildi<ref name="Powell-2021">{{web deregi | familiya =Powell| at =Kevin| sáne = 2021-jıl 14-fevral | bet =Revisit Tupac's April 1995 Cover Story: 'READY TO LIVE'| url =https://www.vibe.com/features/editorial/tupac-april-1995-cover-story-ready-to-live-686969/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-dekabr |website=VIBE.com| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 25-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211125013806/https://www.vibe.com/features/editorial/tupac-april-1995-cover-story-ready-to-live-686969/|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Paine | at =Jake | sáne = 2017-jıl 1-dekabr | bet =Michael Rapaport Reveals Tupac, Leo & More Were Part Of The Original "Higher Learning" Cast (Video) | url =https://ambrosiaforheads.com/2017/11/higher-learning-tupac-leonardo-dipcaprio-cast-video/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211212113303/https://ambrosiaforheads.com/2017/11/higher-learning-tupac-leonardo-dipcaprio-cast-video/ | arxivsáne = 2021-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr |website=Ambrosia For Heads | til =en-US}}</ref>. Sonday-aq, ol 2001-jılǵı ''[[Baby Boy (film)|Baby Boy]]'' filmindegi bas roldı da atqarıwı kerek edi, biraq bul rol keyininen [[Tyrese Gibson]] tárepinen atqarıldı<ref>{{web deregi | familiya =Tate | at =Greg | sáne = 2001-jıl 26-iyun | bet =Sex & Negrocity by Greg Tate | url =http://www.villagevoice.com/news/0126,tate,25915,1.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20051101004728/http://www.villagevoice.com/news/0126%2Ctate%2C25915%2C1.html | arxivsáne = 2005-jıl 1-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-yanvar | baspaxana =Villagevoice.com}}</ref>. Shakur qaytıs bolǵannan soń, filmniń dizaynında bas qaharman xanasında Shakurdıń portreti orın alǵan, al muzıkalıq quramına Shakurdıń «[[Hail Mary (2Pac qosıǵı)|Hail Mary]]» qosıǵı kirgizilgen<ref>{{web deregi | sáne = 2008-jıl 10-aprel | bet =FILM | url =http://www.rapbasement.com/hip-hop/god-bless-the-dead/2pac.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100825001905/http://www.rapbasement.com/hip-hop/god-bless-the-dead/2pac.html | arxivsáne = 2010-jıl 25-avgust | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyul |work=Rap Basement | baspaxana =rapbasement.com}}</ref>. [[Fayl:2Pac_-_Dear_Mamma-Old_School_(test_pressing_single)_(Side_A).jpg|right|thumb|«[[Dear Mama]]» qosıǵınıń [[test pressing]] singlı; bul platina singl hip-hop tariyxındaǵı eń ataqlı qosıqlardıń biri.]] 1993-jılı Los-Anjeleske saparı waqtında [[the Notorious B.I.G.]] jergilikli dári satıwshıdan ózin Shakur menen tanısıp qoyıwdı soraydı hám olar tez arada doslasıp ketedi<ref name="Westhoff-20162">{{web deregi | familiya =Westhoff | at =Ben | sáne = 2016-jıl 12-sentyabr | bet =How Tupac and B.I.G. went from friends to deadly rivals | url =https://www.vice.com/en/article/tupac-biggie-friends-to-foes/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200814121519/https://www.vice.com/en_us/article/gqkqz3/tupac-biggie-friends-to-foes | arxivsáne = 2020-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-may |work=[[Vice.com]]}}</ref>. Shakur Nyu-Yorkqa yamasa B.I.G. Los-Anjeleske barǵanda olardıń qarım-qatnasları jaqsı bolǵan<ref name="Westhoff-20162"/>. Bul dáwirde Shakur óziniń koncertlerinde B.I.G.di saxnaǵa shaqırıp, ózi hám Stretch penen birge rep aytqızatuǵın bolǵan<ref name="Westhoff-20162"/>. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, B.I.G. Shakurdan óziniń menejeri bolıwdı soraydı, biraq Shakur oǵan [[Sean Combs]] onı ataqlı etip shıǵaratuǵının aytıp, basqa másláhát beredi<ref name="Westhoff-20162"/>. Sonday bolsa da, sol waqıtta Shakurdıń ómir jolı óz ornın tappaǵan B.I.G.diń ómirinen kóbirek sán-saltanatlı bolǵan<ref name="Westhoff-20162"/>. 1994-jılı Quad Studiosta Shakur atılǵannan soń, onıń B.I.G. penen bolǵan doslıq qatnası buzıladı<ref>{{web deregi | familiya =Anderson | at =Joel | sáne = 2019-jıl 30-oktyabr | bet =The Moment Tupac and Biggie Went From Friends to Enemies | url =https://slate.com/culture/2019/10/slow-burn-season-3-tupac-biggie.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211212113301/https://slate.com/culture/2019/10/slow-burn-season-3-tupac-biggie.html | arxivsáne = 2021-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr |website=Slate Magazine | til =en}}</ref>. === 1995: ''Me Against the World'' === Shakurdıń úshinshi albomı ''[[Me Against the World]]'' 1995-jıldıń mart ayında, ol qamaqta otırǵan waqıtta jarıq kórdi<ref name="Bierut-2021">{{web deregi | familiya =Bierut| at =Patrick| sáne = 2021-jıl 14-mart | bet ='Me Against The World': How 2Pac Transcended Hip-Hop's Trappings| url =https://www.udiscovermusic.com/stories/2pac-me-against-the-world-album/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr |website=uDiscover Music| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 12-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211212121810/https://www.udiscovermusic.com/stories/2pac-me-against-the-world-album/|url-status=live}}</ref>. Bul albom házirgi kúnde onıń eń jaqsı shıǵarması (magnum opus) dep tán alınǵan hám ol kóbinese eń ataqlı, eń tásirli rep albomlar qatarına kiredi<ref name="Bierut-2021" />. Albom [[Billboard 200]] chartında birinshi orınnan debyut qıldı hám birinshi hápte ishinde 240 000 nusqada satılıp, sol dáwir ushın jeke erkek rep atqarıwshısı tárepinen jetisken rekordlıq kórsetkishke iye boldı<ref>{{Cite magazine|last=Ramirez|first=Erika|date=April 1, 2015|title=Tupac's 'Me Against the World' Topped Billboard 200 20 Years Ago Today: A Retrospective|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/tupac-me-against-the-world-anniversary-6517174/|access-date=December 12, 2021|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=December 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212113301/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/tupac-me-against-the-world-anniversary-6517174/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=October 11, 2004 |title=Timeline: 25 Years of Rap Records |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/3734910.stm |url-status=live |access-date=January 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330160559/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/3734910.stm |archive-date=March 30, 2009}}</ref>. Albomnıń dáslepki singlı «[[Dear Mama]]» 1995-jıl fevral ayında «Old School» qosıǵı menen birge [[A-side and B-side|B-side]] retinde shıǵarıldı<ref>{{web deregi | bet =Dear Mama (US Single #1) at AllMusic | url ={{AllMusic|class=album|id=r225253|pure_url=yes}} |website=AllMusic|url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101020060658/http://allmusic.com/album/r225253 | arxivsáne = 2010-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-mart }}</ref>. Bul albomnıń eń tabıslı singlı bolıp, [[Hot Rap Songs|Hot Rap Singles]] chartında birinshi orındı iyeledi hám ''Billboard'' Hot 100 chartında 9-orınǵa shekem kóterildi<ref name="AllMusic-r2314892"/>. Iyul ayında ol «Platina» statusına iye boldı<ref name="2PacRIAAStats2">{{web deregi | bet =RIAA – Gold & Platinum – May 13, 2009 : Search Results – 2 Pac| url =https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=&artist=2%20Pac&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25| baspaxana =[[Recording Industry Association of America|RIAA]]|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20150904025001/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=&artist=2%20Pac&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25| arxivsáne = 2015-jıl 4-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-may }}</ref>. Ol jıllıq chartta 51-orındı iyeledi. Ekinshi singl «[[So Many Tears]]» 1995-jıl iyun ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | bet =So Many Tears (EP) at AllMusic| url ={{AllMusic|class=album|id=r225255|pure_url=yes}}|website=AllMusic| qaralǵan sáne = 2009-jıl 22-mart }}</ref>, ol Hot Rap Singles chartında 6-orınǵa, Hot 100 chartında bolsa 44-orınǵa shekem kóterildi<ref name="AllMusic-r2314892"/>. Sońǵı singl «[[Temptations (qosıq)|Temptations]]» 1995-jıl avgust ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | bet =Temptations (CD/Cassette Single) at AllMusic| url ={{AllMusic|class=album|id=r335055|pure_url=yes}}|website=AllMusic| qaralǵan sáne = 2009-jıl 22-mart }}</ref> Ol Hot 100 chartında 68-orınǵa, Hot R&B/Hip-Hop Singles & Tracks chartında 35-orınǵa hám Hot Rap Singles chartında 13-orınǵa iye boldı.<ref name="AllMusic-r2314892"/>. Birneshe ataqlı shaxslar «Temptations» qosıǵınıń videoklipinde qatnasıp, Shakurǵa óz qollap-quwatlawların bildirdi<ref name="Hochman-1995">{{web deregi | familiya =Hochman | at =Steve | sáne = 1995-jıl 24-sentyabr | bet =2Pac's Pals Turn Out for Tupac-Less Video | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-09-24-ca-49355-story.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211211221927/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-09-24-ca-49355-story.html | arxivsáne = 2021-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-dekabr |website=Los Angeles Times | til =en-US}}</ref>. Shakur [[1996 Soul Train Music Awards]] sıylıǵı laureatı retinde «Eń jaqsı rep albom» nominaciyasında jeńiske eristi<ref>{{cite news |last=Appleford | first = Steve |date=April 1, 1996 |title=It's a Soul Train Awards Joy Ride for TLC, D'Angelo |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-04-01-ca-53511-story.html|url-status=live |access-date=October 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026173412/http://articles.latimes.com/1996-04-01/entertainment/ca-53511_1_soul-train |archive-date=October 26, 2014}}</ref>. 2001-jılı albom AQShta, shama menen, 3 million nusqada satılıp, onıń barlıq albomları arasında satılıw kólemi boyınsha 4-orındı iyeledi<ref>{{cite news|title=Tupac Month: 2Pac's Discography |url=http://www.xxlmag.com/news/2011/09/tupac-month-2pacs-discography/#2|url-status=live |access-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013210446/http://www.xxlmag.com/news/2011/09/tupac-month-2pacs-discography/ |archive-date=October 13, 2013}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|30em}} [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:XX ásir amerikalı erkek muzıkantlar]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] lau32252q311wkqlycyv1mcm3gzusq1 0 41868 266143 230784 2026-08-17T22:32:37Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266143 wikitext text/x-wiki {{Qosıq infoqutısı | atı = Everyway That I Can | súwret = | túri = singl | atqarıwshı = [[Sertab Erener]] | albom = [[No Boundaries (Sertab Erener albomı)|No Boundaries]] | shıǵarılǵan_sánesi = 23-aprel 2003-jıl | janr = {{hlist|[[Pop muzıka|Pop]]|[[Dance-pop]]|[[Ethnopop]]}} | uzınlıǵı = 2:34 | leybl = {{hlist|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Sony Music Entertainment|Sony]]}} | kompozitor = {{hlist|[[Demir Demirkan]]|Sertab Erener}} | avtor = Demir Demirkan | prodyuser = [[Ozan Çolakoğlu]] | xronologiya = Sertab Erener | aldınǵı_qosıq = Yeni (2001) | keyingi_qosıq = Here I Am (2003) }} «'''Everyway That I Can'''» (yamasa «Every Way That I Can») — túrk qosıqshısı [[Sertab Erener]] atqarıwındaǵı qosıq bolıp, onıń muzıkası ózi hám [[Demir Demirkan]] tárepinen kompoziciya etilgen, sózleri Demirkan tárepinen jazılǵan, prodyuserligi hám aranjirovkası bolsa, [[Ozan Çolakoğlu]] tárepinen atqarılǵan. Ol [[Riga]]da ótkerilgen [[Evrovidenie qosıq tańlawı 2003]]te [[Túrkiya]]nı sáwlelendirip, tańlawda jeńiske eristi. Bul Túrkiyanıń tańlaw tariyxındaǵı birinshi jeńisi boldı hám qosıq tańlawda heshqanday túrk tilindegi tekstlerdi qollanbaǵan birinshi túrk wákili boldı. Ol Evropa boyınsha kommerciyalıq tabısqa erisip, [[Greciya]], [[Shveciya]] hám [[Túrkiya]]nıń singllar xit-paradında birinshi orınǵa shıqtı, sonday-aq, [[Avstriya]], [[Belgiya]], [[Niderlandiya]], [[Rumıniya]] hám [[Ispaniya]]da eń jaqsı onlıqqa kirdi. Ol Evrovidenie tariyxındaǵı eń jaqsı qosıqlardan biri esaplanadı. == Jaratılıwı == === Koncepciyası === «Everyway That I Can» [[Sertab Erener]] hám [[Demir Demirkan]] tárepinen kompoziciya etilgen, sózleri bolsa Demirkan tárepinen jazılǵan<ref name="DG">{{web deregi | bet =Everyway That I Can - lyrics| url =http://www.diggiloo.net/?2003tr|website=The Diggiloo Thrush}}</ref>. Erener onı [[Tarkan]] menen birge islegen jumısları menen tanılǵan [[Ozan Çolakoğlu]]nıń prodyuserliginde hám aranjirovkasında jazıp alǵan<ref>[http://www.discogs.com/release/847577 Everyway That I Can - info]</ref>. Ol qosıqtıń eki versiyasın jazıp alǵan: biri tek inglis tilinde, ekinshisi bolsa túrk hám inglis tillerindegi tekstler menen<ref name="DG"/> . === Evrovidenie === [[Túrk teleradiokompaniyası]] (TRT) [[Evrovidenie qosıq tańlawı]]nıń 48-shıǵarılıwına wákil retinde Erenerdi ishki tańlaw arqalı tańlaǵan<ref>{{esccnty|Túrkiya|y=2003|t=internally selected}}</ref>. 2003-jılı 24-fevralda TRT «Everyway That I Can» qosıǵı tańlaw ushın Túrkiyanıń wákili bolatuǵının járiyaladı<ref>{{web deregi | bet =Sertab Erener Eurovision’da | url =http://arsiv.ntv.com.tr/news/203127.asp | qaralǵan sáne = 22-avgust 2023-jıl |website=arsiv.ntv.com.tr}}</ref>. Basında qosıq túrk jámiyetshiliginde talqılawlardı keltirip shıǵardı; geybirewler onı júdá ashıq dep esaplasa, basqaları júdá pop-muzıkaǵa jaqın dep sın pikir bildirdi. Sonday-aq, Erenerdiń Evrovideniede qosıqtı tolıǵı menen inglis tilinde atqarıw sheshimi de sınǵa ushıradı<ref name="Eurovision Book">{{cite book |last1=West |first1=Chris |title=Eurovision! A History of Modern Europe Through the World's Greatest Song Contest |url=https://archive.org/details/eurovisionhistor0000west |date=2017 |publisher=Melville House UK |location=London |isbn=9781911545002 |pages=[https://archive.org/details/eurovisionhistor0000west/page/222 222]–223}}</ref>. Promovideo klipta Erener [[Ospanlı arxitekturası]] usılındaǵı sarayda, onıń ráwshan baǵlarında, [[Ospanlı imperiyası sarayınıń háremi|imperiyalıq hárem]] (jasaw jayları) hám [[Túrk hammamı]]nda súwretke túsirilgen. Ráwshan gúlleri videoda úlken simvolikalıq mánige iye. Erener dástúriy túrk kiyimlerinde, videoda túrk oyınshı hayal-qızlar da qatnasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Discogs master|193142|Everyway That I Can|type=single}} {{S-start}} {{succession box| before = «[[I Wanna (Marie N qosıǵı)|I Wanna]]» (atqarıwshı: [[Marija Naumova|Marie N]])| title = [[Evrovidenie qosıq tańlawı jeńimpazları]]| after = «[[Wild Dances]]» (atqarıwshı: [[Ruslana]])| years = 2003 }} {{s-end}} {{Eurovision qosıq tańlawı jeńimpazları dizimi|qosıqlar}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Everyway That I Can (Sertab Erener qosıǵı)}} [[Kategoriya:Evrovidenie 2003 qosıqları]] [[Kategoriya:Túrk pop muzıkası]] [[Kategoriya:Túrkiyanıń Evrovidenie qosıqları]] [[Kategoriya:Congratulations: Evrovidenie qosıq tańlawınıń 50 jıllıǵı qosıqları]] [[Kategoriya:Evrovidenie qosıq tańlawı jeńimpazları]] [[Kategoriya:Shveciya xit-paradında birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Inglis tilindegi túrk qosıqları]] [[Kategoriya:Greciya xit-paradında birinshi orındaǵı singller]] [[Kategoriya:Columbia Records singlleri]] [[Kategoriya:Sony Music singlleri]] [[Kategoriya:2003-jıl qosıqları]] 2kt6krn56ledk7xbblkqfroc7408jjs 0 42161 266258 233969 2026-08-18T00:35:06Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266258 wikitext text/x-wiki [[Film]] hám [[Televiziyalıq kórsetiw|televideniede]] '''drama''' — bul kórinisi jaǵınan házil-dálkekke qaraǵanda salmaqlıraq bolıwdı gózleytuǵın bayan etiwshi kórkem ádebiyattıń (yamasa yarım kórkem ádebiyattıń) kategoriyası yamasa janrı<ref>{{Web deregi| url =http://www.merriam-webster.com/dictionary/drama|bet=Drama|jıl=2015|baspaxana=Merriam-Webster, Incorporated|citata=a play, movie, television show, that is about a serious subject and is not meant to make the audience laugh}}</ref>. Bunday drama ádette onıń belgili bir super janrın, makro janrın yamasa mikro janrın anıqlaytuǵın qosımsha terminler menen táriyiplenedi,<ref name="Williams2017a">{{Cite book|title=The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling|publisher=Routledge Studies in Media Theory and Practice|year=2017}}</ref> mısalı, [[sabın operası]], policiyalıq jınayıy drama, siyasiy drama, yuridikalıq drama, tariyxıy drama, turmıslıq drama, jasóspirimler draması hám komediyalıq drama (dramedi). Bul terminler belgili bir jaǵdaydı yamasa temanı kórsetiwge beyim boladı yamasa dramanıń basqa jaǵdaydaǵı salmaqlı súwretleniwin keńirek kewil-xosh kólemin payda etetuǵın elementler menen biriktiredi. Usı maqsetlerde dramanıń baslı elementi — sezimlik, sociallıq yamasa basqa da kelispewshiliklerdiń payda bolıwı hám onıń syujet tarmaǵı barısında sheshiliwi. Kórkem waqıyalardı qamtıytuǵın kino hám televidenieniń barlıq túrleri, eger olardıń waqıyanı bayanlawı qaharmanlardı sáwlelendiretuǵın aktyorlardıń járdemi menen ámelge asırılsa, keń mániste dramanıń formaları bolıp tabıladı. Usı keń mániste drama — romanlardan, qısqa gúrrińlerden hám bayan etiwshi [[Poeziya|poeziyadan]] yamasa qosıqlardan ózgeshelenetuǵın usıl<ref>Elam (1980, 98).</ref>. Házirgi dáwirde, kino yamasa televidenie payda bolǵanǵa deyin, [[Teatr|teatrdaǵı]] «drama» komediya da, [[tragediya]] da emes pesanıń túri boldı. Tap usı tar mánisli film izertlewleri menen birge film hám televidenie sanaatı qabılladı. «Radiodrama» termini eki mániste de qollanılmaqta — dáslebinde tikkeley efirde tarqalsa, keyin ala ol [[Radio|radionıń]] dramalıq óniminiń qanshelli intellektuallıq hám salmaqlı jaǵın táriyiplew ushın da qollanıldı<ref>Banham (1998, 894–900).</ref>. == Film hám televideniedegi dramanıń túrleri == Scenaristler taksonomiyası film janrları negizinen filmniń atmosferasına, qaharmanına hám waqıyasına tiykarlanadı, sonlıqtan «drama» hám «komediya» degen belgiler janr retinde qarastırılıw ushın dım keń dep esaplaydı. Kerisinshe, taksonomiya film dramaların filmniń «Túri» dep esaplaydı; film hám televidenie dramasınıń keminde on túrli qosımsha túrin dizimleydi<ref name="Williams2017b">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Screen adaptation : beyond the basics : techniques for adapting books, comics, and real-life stories into screenplays|publisher=Focal Press|year=2017|isbn=978-1-315-66941-0|location=New York|oclc=986993829}}</ref>. === Dokudrama (Hujjetli drama) === Dokudramalar — haqıyqıy ómirdegi waqıyalardıń dramalastırılǵan beyimlesiwleri. Bárqulla tolıǵı menen dál bolmasa da, ulıwma faktler azı-kópli haqıyqatlıqqa janasadı<ref>{{Web deregi| url =http://www.documentaryisneverneutral.com/words/docalthis.html|bet=Television Docudrama as Alternative Records of History|avtor=Ogunleye|at=Foluke|jumıs=Documentary Is Never Neutral|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Dokudrama menen hújjetli filmniń ayırmashılıǵı — hújjetli filmde tariyxtı yamasa aǵımdaǵı waqıyalardı táriyiplew ushın anıq adamlar qollanıladı; al dokudramada aǵımdaǵı waqıyadaǵı rollerdi oynaw ushın kásiplik tayarlanǵan aktyorlar qollanıladı, yaǵnıy waqıya sál «dramalastırıladı». === Dokyufikshn (Hujjetli kórkem shıǵarma) === Dokudramalardan ayırmashılıǵı, dokyufikshn filmleri hújjetli maǵlıwmatlar menen kórkem ádebiyattı biriktiredi, bunda anıq kadrlar yamasa haqıyqıy waqıyalar qayta islengen kórinisleri menen aralasadı<ref>{{Web deregi| url =https://documentarystudies.duke.edu/courses/producing-docu-fiction|bet=Producing Docu-Fiction|jumıs=Center for Documentary Studies at Duke University|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref> . === Komediyalıq drama === Basqa jaǵdayda salmaqlı bolatuǵın kóplegen shıǵarmalarda komediyalıq jeńillik beriwdi gózleytuǵın kúlkili kórinisler menen qaharmanlar boladı. Komediyalıq dramada házil salmaqlı mazmun menen birge waqıyanıń qanshelli oraylıq komponenti bolıp tabıladı. === Giperdrama === Film professorı Ken Dansiger oylap tapqan bul waqıyalar qaharmanlar menen jaǵdaylardı ápsana, ápsana yamasa ertek dárejesine jetkenshe asıra siltep kórsetedi<ref>{{Cite book|last=Dancyger|first=Ken|title=Alternative scriptwriting : beyond the hollywood formula.|year=1995|url=https://archive.org/details/alternativescrip0000danc}}</ref> . === Jeńil drama === Jeńil dramalar — tábiyatı jaǵınan salmaqlı bolǵanı menen, kewilli xarakterdegi waqıyalar<ref>{{Cite book|title=Drama as therapy : theory, practice, and research|year=2007|url=https://archive.org/details/dramaastherapyth0000jone|publisher=Routledge}}</ref> . === Psixologiyalıq drama === Psixologiyalıq dramalar — qaharmanlardıń ishki ómiri menen psixologiyalıq máselelerine itibar awdaratuǵın dramalar<ref>{{Web deregi| url =https://www.allmovie.com/subgenre/psychological-drama-d542|bet=Subgenre – Psychological Drama|til=en|jumıs=AllMovie|qaralǵan sáne= 2021-jıl 20-may }}</ref> . === Satiralıq drama === Satira házildi qamtıwı múmkin, biraq onıń nátiyjesi ádette kúlkili bolıwdan alıs, ótkir sociallıq túsinik bolıp tabıladı. Satira sociallıq ideologiyaǵa tásir etetuǵın jámiyettegi yamasa jeke adamlardaǵı kemshiliklerdi áshkaralaw ushın jiyi ironiyanı yamasa asıra siltewdi qollanadı<ref name="Williams2019">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|url=https://www.audible.com/pd/Falling-in-Love-with-Romance-Movies-Audiobook/B07XPDH9YT|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #8 Satire and Social Commentary)|publisher=Audible|year=2019|language=en}}</ref> . === Tikkeley drama === Tikkeley drama dramaǵa ózgeshe usıl qollanıwǵa háreket etpeytuǵın, kerisinshe, dramanı komediyalıq metodlardıń joqlıǵı dep esaplaytuǵın shıǵarmalarǵa qollanıladı. === Tragediya === Ertedegi [[Teatr|teatrlardaǵı]] [[Tragediya|tragediyalardıń]] kópshiligi sıyaqlı, Tragediya ádette birqatar sátsiz waqıyalardıń aqıbetinen bas qaharmannıń (yamasa geyde qosımsha qaharmanlardıń) wayran bolıwına yamasa azap shegiwine baǵıtlanadı, bul jiyi filmniń yamasa teleserialdıń sońında olardıń ólimi menen tamamlanadı. == Túr/janr kombinaciyaları == Scenaristler taksonomiyasına sáykes, filmniń barlıq xarakteristikalarında olardıń túri (komediya yamasa drama) on bir super janrdıń biri menen (yamasa birneshewi menen) biriktirilip kórsetiliwi tiyis. Bul kombinaciya bólek janr payda etpeydi, kerisinshe, filmdi jaqsıraq túsiniwge imkaniyat beredi. Taksonomiya boyınsha, túrdi janr menen biriktiriw bólek janr payda etpeydi. Mısalı, «Qorqınıshlı drama» (Horror Drama) — bul tek dramalıq qorqınıshlı film (komediyalıq qorqınıshlı filmge qarama-qarsı). «Qorqınıshlı drama» — qorqınıshlı film janrınan yamasa drama túrinen bólek janr emes<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #4: Genre Layers and Audience Expectations)|arxivurl=http://web.archive.org/web/20190720050944/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2019-jıl 20-iyul |avtor=Williams|at=Eric. R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne= 2020-jıl 14-iyun }}</ref>. === Jınayıy drama === Jınayıy dramalar haqıyqat, ádillik hám erkinlik temaların izertleydi, sonday-aq «jınayatshı nızam qorǵawshıǵa qarsı» degen tiykarǵı dixotomiyanı qamtıydı. Jınayıy filmler tamashagóydi birqatar oylaw «duzaqlarınan» ótkizedi; jınayıy dramada tamashagóy menen bas qaharmandı sergek uslaw ushın mánisli sózler usılların qollanıw jiyi ushırasadı. Jınayıy dramalarǵa kóbinese jınayat bolǵan jer, policiya bólimshesi, sud-medicinalıq laboratoriyalar, al ayırım jaǵdaylarda sud zalları sıyaqlı orınlar kiredi<ref>{{Web deregi| url =https://www.blackpoolgrand.co.uk/crime-drama-infographic|bet=Crime Drama [Infographic]|avtor=Ryan|sáne= 2019-jıl 8-may |til=en-GB|jumıs=Blackpool Grand Theatre|qaralǵan sáne= 2026-jıl 30-mart }}</ref>. Bul dramanı tolıqtırıp, filmge qaharmanlıq táriyip beredi. === Fantastikalıq drama === Erik R. Uilyamstıń aytıwınsha, fantastika dramalıq filmleriniń baslı belgisi — «ádette miflik tirishilik iyeleri, sıyqır yamasa artqan kúshke iye qaharmanlar qonıs basqan, vizual túrde tásirli dúnyada háwij alatuǵın ájayıp sezim. Bul filmlerdegi rekvizitler menen kostyumler kóbinese góne, futuristlik yamasa ózge dúnya júzilik mifologiya menen folklor sezimin sáwlelendiredi. Kostyumler, sonday-aq ekzotikalıq dúnya, qaharmannıń waqıyada ushırasatuǵın jeke, ishki gúresin kórsetedi». === Qorqınıshlı drama === Qorqınıshlı dramalar kóbinese jámiyettiń qalǵan bóleginen izolyaciyalanǵan oraylıq qaharmanlardı qamtıydı. Bul qaharmanlar ádette jasóspirimler yamasa jigirmadan asqan jaslar (janrdıń tiykarǵı auditoriyası) boladı hám aqırında film barısında qaytıs boladı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, qorqınıshlı filmler kóbinese túrli áńgimeler rolin atqaradı, bunda qanqumar qurbanlardıń ótken gúnaları ushın qatal jaza qollanadı. Metaforalıq túrde bul Jaqsılıq penen Jamanlıqtıń yamasa Tazalıq penen Gúnanıń ayqasına aylanadı. === Ómirlik drama (kúndelikli ómir) === Kúndelikli ómirdi kórsetetuǵın filmler adam ómirindegi kishi waqıyalardı alıp, olardıń áhmiyetlilik dárejesin kóteredi. «Ómirdegi mayda-shúyde nárseler» bas qaharmanǵa (hám tamashagóyge) ekshn-filmdegi sheshiwshi sawash yamasa vesterndegi sońǵı atıs sıyaqlı zárúr bolıp kórinedi. Kóbinese bas qaharmanlar film barısında bir-biri menen bir waqıtta keletuǵın kóplegen máseleler menen shuǵıllanadı — tap ómirdegi sıyaqlı. === Romantikalıq drama === Romantikalıq dramalar — muhabbat tuwralı isenimlerimizdi bekkemleytuǵın («birinshi kózqarastaǵı muhabbat», «muhabbat bárin jeńedi» yamasa «hárkim ushın bul dúnyada bir adam bar» sıyaqlı) tiykarǵı temaları bar filmler; waqıya ádette qaharmanlardıń ashıq bolıwı (hám sezimniń suwıwı, soń qayta ashıq bolıwı) dógereginde júz beredi<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #2 Genre: To Feel the Sun on Both Sides)|publisher=Audible|year=2019}}</ref>. Romantikalıq drama kóbinese waqıt ótiwi menen qarım-qatnasları rawajlanǵan sayın hár túrli sınaqlar menen qıyınshılıqlardı birge bastan ótkeretuǵın eki qaharmandı qamtıydı<ref>{{Web deregi| url =https://www.ipl.org/essay-topics/films/romantic-drama|bet=Romantic Drama Essays {{!}} Internet Public Library|jumıs=www.ipl.org|qaralǵan sáne= 2026-jıl 30-mart }}</ref>. Jiyi eki qaharman arasında kelispewshilik payda bolıp, bul waqıtsha ayrılısıwǵa alıp keledi, biraq olar kóbinese optimistlik juwmaqlanıw ushın qayta qosıladı. === Ilimiy-fantastikalıq drama === Ilimiy-fantastikalıq dramalıq film — bul kóbinese adamzattıń keleshegin ózgertiw potencialı bar «biymálim» nársege ushıraǵan bas qaharmannıń (hám olardıń awqamlaslarınıń) waqıyası; bul biymálim nárse túsiniksiz kúshleri bar zulım menen, biz túsinbeytuǵın tirishilik iyesi yamasa álemdi ózgertiwge qáwip tuwdıratuǵın ilimiy scenariy menen táriyipleniwi múmkin; ilimiy-fantastikalıq waqıya tamashagóydi adamnıń tábiyatı, waqıt penen keńisliktiń shegaraları yamasa ulıwma adamzat bolmısınıń túsinikleri tuwralı oylanıwǵa májbúr etedi<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (Episode #6 Themes on Screen)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. === Sport drama === Sport super janrda qaharmanlar sport penen shuǵıllanadı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, waqıya kóbinese «Biziń komanda» «Olardıń komandasına» qarsı formatında boladı; olardıń komandası bárqulla jeńiske erisiwge háreket etedi, al biziń komanda dúnyaǵa ózleriniń moyınlanıwǵa yamasa aqlanıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi; waqıya shártli túrde bir komandanı qamtıwı shárt emes. Waqıya jeke sportshı tuwralı yamasa komandada oynaytuǵın jeke tulǵaǵa baǵdarlanıwı múmkin. === Áskeriy drama === Áskeriy filmler ádette sırtqı kúshler tárepinen sońǵı ólim ayqasına deyin birme-bir joq etiletuǵın (tuwra yamasa metaforalıq mániste) izolyaciyalanǵan adamlardıń kishi toparınıń waqıyasın bayan etedi; bas qaharmanlardıń ólim menen júzbe-júz keliw ideyası áskeriy dramalıq filmdegi tiykarǵı kútiw bolıp tabıladı. Áskeriy filmde jawdıń sanı kóp yamasa kúshi basım bolsa da, eger qaharman onıń jolın tapsa, jawdı jeńiwge boladı dep esaplaydı. === Vestern drama === Vestern super janrındaǵı filmler kóbinese Amerikanıń Qubla-batısında yamasa Meksikada ótedi, bunda tábiyat kórinislerinen lázzet alıw ushın kóplegen kórinisler ashıq hawada boladı. Tamashagóydiń anıq kútetuǵın nárselerine judırıqlasıw, atıs hám quwǵın-súrgin kórinisleri kiredi. Sonday-aq kúnniń batıwı, keń ashıq landshaftlar, sheksiz shóller menen aspandı qamtıytuǵın awıllıq jerlerdiń ájayıp panoramalıq kórinisleri kútiledi. == Qáte anıqlanǵan kategoriyalar == «Komediya» yamasa «drama» sózin qollanatuǵın ayırım film kategoriyaları Scenaristler taksonomiyası tárepinen film janrı yamasa film túri retinde tanılmaydı. Mısalı, «Melodrama» menen «Ekscentrlik komediya» (Screwball Comedy) baǵdarlar bolıp esaplanadı,<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #22 Pathways to Great Antagonists)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne= 2020-jıl 14-iyun }}</ref> al «romantikalıq komediya» menen «shańaraqlıq drama» makro janrlar bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #3 Movie Genre: It's Not What You Think)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne= 2020-jıl 14-iyun }}</ref>. === Shańaraqlıq drama === Scenaristler taksonomiyasındaǵı makro janr. Bul filmler oraylıq qaharmanlardıń kópshiligi bir-birine tuwısqan bolıp keletuǵın waqıyanı bayan etedi. Waqıya pútkil shańaraqtıń ulıwma sınaqqa qalay háreket etetuǵını dógereginde sáwlelenedi. Shańaraqlıq drama ushın tórt mikro janr bar: Shańaraqlıq baylanıs, Shańaraqlıq kelispewshilik, Shańaraqlıq qaza hám Shańaraqlıq renish. === Melodrama === Tamashagóydiń joqarı sezimlerine tásir etetuǵın syujetlerdi qollanatuǵın drama filmleriniń qosımsha túri. Melodramalıq syujetler kóbinese «adam seziminiń daǵdarısı, sátsiz muhabbat yamasa doslıq, shiyelenisli shańaraqlıq jaǵdaylar, tragediya, awırıw, nevrozlar yamasa emocionallıq hám fizikalıq qıyınshılıqlar menen» shuǵıllanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/tearjerkers.html|bet=Greatest Tearjerkers – Scenes and Moments|avtor=Dirks|at=Tim|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Film sınshıları geyde bul termindi «hayallar auditoriyasına tikkeley tásir etetuǵın stereotiplik qaharmanları bar (kóbinese oraylıq hayal qaharmanın qamtıytuǵın) haqıyqıy emes, pafosqa tolı, muhabbat yamasa turmıslıq jaǵdaylar tuwralı lagerlik áńgimeni bildiriw ushın kemsitiwshilik mániste» qollanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/melodramafilms.html|bet=Melodramas Films|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Sonıń menen qatar «hayallar kinosı», «kóz jas serialları», jılatatuǵın filmler yamasa «qızlarǵa arnalǵan filmler» dep te ataladı. Eger olar erler auditoriyasına baǵdarlanǵan bolsa, onda olar «erlerdi jılatatuǵın» filmler dep ataladı. Kóbinese «sabın operası» draması retinde qarastırıladı. === Jınayıy drama / policiyalıq detektiv / yuridikalıq drama / sud zalındaǵı drama === Jınayatshılardı, nızamnıń orınlanıwın hám huqıqlıq sistemanı qamtıytuǵın temalarǵa tiykarlanǵan qaharmanlardıń rawajlanıwı. === Tariyxıy drama === Tariyxtaǵı dramalıq waqıyalarǵa baǵdarlanǵan filmler. === Medicinalıq drama === Shıpakerlerge, miyirbiykelerge, emlewxana xızmetkerlerine hám azap shekkenlerdi qutqaratuǵın jedel járdemge, sonday-aq olardıń kúndelikli ómirindegi óz-ara qarım-qatnaslarına baǵıtlanadı. === Jasóspirimler draması === Jasóspirim qaharmanlarǵa baǵdarlanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dramalıq filmler]] [[Kategoriya:Dramalıq teleseriallar]] [[Kategoriya:Film janrları]] [[Kategoriya:Televidenie janrları]] 2lv1ykmtqwweth2jy5e7ub7yb7v6nyw 0 43076 266063 262172 2026-08-17T12:14:08Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 266063 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Etzbach | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = | gerb = DEU Etzbach COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Altenkirchen (rayon) | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 3,05 | xalıq sanı = 1339 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 02682 | pochta indeksi = 57539 | avtomobil kodı = AK | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Etzbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Altenkirchen (rayon)|Altenkirchen]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 1339 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 3,05&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Etzbach}} * {{OSM baylanıs|420581}} * [https://web.archive.org/web/20161003122146/http://etzbach-sieg.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Altenkirchen rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Altenkirchen (rayon)]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] cxvbblor59523zskpht1p4yjzx0qbwe 3 45233 266348 251829 2026-08-18T06:40:03Z SHB2000 10633 SHB2000 atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Font8388608]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:Pristome]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Font8388608|Font8388608]]" to "[[Special:CentralAuth/Pristome|Pristome]]" 251829 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:46, 2026-jıl 11-iyul (UTC) lilmcbqfw4cgn4li0k1y9p8kaqjo1e2 0 46594 266062 262122 2026-08-17T12:07:16Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 266062 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Ellscheid | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Ellscheid, kerk foto2 2009-08-05 16.46.JPG|300px]] | gerb = DEU Ellscheid COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Vulkaneifel | jer maydanı = 5,21 | xalıq sanı = 267 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06573 | pochta indeksi = 54552 | avtomobil kodı = DAU }} '''Ellscheid''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Vulkaneifel]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 267 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 5,21&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ellscheid}} * {{OSM baylanıs|1085801}} * [https://web.archive.org/web/20070206102157/http://www.ellscheid.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Vulkaneifel rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Vulkaneifel]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] 8idi380mrkieysi2fks9fhwrfz3qdbw 0 47773 266309 265621 2026-08-18T01:21:12Z InternetArchiveBot 9299 Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266309 wikitext text/x-wiki '''Trojan''' — Church & Dwight Company kompaniyası tárepinen islep shıǵarılatuǵın [[Prezervativ|prezervativler]] hám jınıslıq maylaw qurallarınıń brend ataması. Trojan prezervativlerin 1910-jılları [[Nyu-York]] qalasına kóshkennen keyin Merl Leland Yangs baslaǵan. Yangsqa shekemgi tiykarǵı prezervativ óndiriwshi 1880-jıllardan baslap haywanlardıń isheklerinen prezervativ islegen Yulius Shmid edi<ref>{{Cite book|title=Devices and Desires: A History of Contraceptives in America}}</ref>. 2006-jılǵı jaǵday boyınsha AQSH dárixanalarında satıp alınǵan prezervativlerdiń 70,5%-i Trojan brendine tiyisli<ref name="slate">{{Web deregi| url =http://www.slate.com/id/2150552/|bet=The Other Trojan War – What's the best-selling condom in America?|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120109065741/http://www.slate.com/articles/arts/number_1/2006/09/the_other_trojan_war.html|arxivsáne= 2012-jıl 9-yanvar |avtor=Koerner|at=Brendan|sáne= 2006-jıl 29-sentyabr |jumıs=Slate}}</ref>. == Brend tariyxı == Trojan prezervativlerin birinshi ret 1916-jılı Merl Leland Yangs óziniń Fay and Youngs kompaniyası arqalı óndirdi, ol 1919-jılı Youngs Rubber Corporation bolıp ózgertildi. Youngs Rubber Corporation Trojan shleminiń súwreti bar Trojan brendli prezervativlerin birinshi ret usındı<ref>{{Cite book|last=Tone|first=Andrea|title=Devices and Desires: A History of Contraceptives in America|year=2001|url=https://archive.org/details/devicesdesireshi00tone}}</ref>. Trojan prezervativlerdi reklamalawdı 1927-jılı farmacevtlerge arnalǵan tarawlıq jurnalda ornalastırılǵan reklama arqalı basladı<ref name="Times">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/06/18/business/media/18adcol.html|title=Pigs With Cellphones, but No Condoms|first=Andrew Adam|last=Newman|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=28 April 2009|date=18 June 2007}}</ref>. 1930-jılǵa kelip lateks tiykarındaǵı materiallar paydalanıldı. Lateks burın paydalanılǵan rezinaǵa qaraǵanda arzanıraq boldı, sonıń menen birge keselliklerden hám júklilikten qorǵawdı támiyinledi. Material ózgerisi jaramlılıq múddetin úsh ay menen salıstırǵanda bes jılǵa deyin uzartıwǵa imkaniyat berdi<ref>{{Cite book|title=The Humble Little Condom: A History|year=2007|url=https://archive.org/details/humblelittlecond0000coll_o1d4|publisher=Prometheus Books}}</ref>. 2009-jılǵı jaǵday boyınsha Trojan prezervativlerdiń 30 túrli sortın shıǵaradı<ref name="Church">{{Web deregi| url =http://www.trojancondoms.com/Resources/AboutUs.aspx|bet=About Trojan Condoms|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100528123304/http://www.trojancondoms.com/Resources/AboutUs.aspx|arxivsáne= 2010-jıl 28-may |baspaxana=Church & Dwight Co., Inc.|qaralǵan sáne= 2009-jıl 28-aprel }}</ref>. Basqa brendlerden ayırmashılıǵı, Trojan ayırım prezervativlerin Amerika Qurama Shtatlarında óndiredi. Church and Dwight kompaniyasınıń Saut Chesterfildtegi (Virdjiniya shtatı) 1851 Touchstone Dr da jaylasqan zavodı bar. Obektti 1988-jılı Safetex Corp. kompaniyası Saxon prezervativlerin óndiriw ushın salǵan. 1990-jıllardıń ortasında sol waqıtta Carter-Wallace-qa tiyisli bolǵan Trojan jańa óndirislik obekt izledi. Safetex óziniń Chesterfildtegi zavodın jabatuǵının xabarladı. Carter-Wallace zavodtı 1995-jılı satıp alıp, onı dáslepki kóleminen úsh eseden aslamǵa keńeytip, modernizaciyaladı<ref>{{Web deregi| url =https://m.styleweekly.com/richmond/chesterfields-trojan-condom-plant-announces-expansion/Content?oid=20037718|bet=Chesterfield's Trojan Condom Plant Announces Expansion|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230605165950/https://m.styleweekly.com/richmond/chesterfields-trojan-condom-plant-announces-expansion/Content?oid=20037718|arxivsáne= 2023-jıl 5-iyun |sáne= 2023-jıl 9-may |til=en-us|jumıs=Style Weekly|qaralǵan sáne= 2023-jıl 10-oktyabr }}</ref>. 2023-jıldıń may ayında Church and Dwight óziniń Chesterfildtegi óndirislik zavodın 27 million dollarǵa keńeytetuǵının xabarladı, onda olar xosh iyisti arttıratuǵın innovaciyalıq kir juwıw ónimin shıǵarıwdı jobalastırmaqta. == Izertlewler == 2006-jıldan baslap Trojan Amerika Qurama Shtatları boyınsha kolledjler hám universitet kampuslarında studentlerge bar bolǵan jınıslıq salamatlıq resurslarınıń hár jılǵı reytingi — Jınıslıq salamatlıq tuwralı esabat kartochkasın ótkermekte. Túrli Bowl Championship Series konferenciyalarındaǵı 141 oqıw ornınıń studentler densawlıqtı saqlaw orayları studentleriniń, prezervativler menen basqa da kontraceptivlerdiń qoljetimliligi, [[AIV]] hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|JJJI]]-ǵa test tapsırıw, studentler qatarlaslar toparları, jınıslıq zorlıq-zombılıq baǵdarlamaları menen resursları, sonday-aq veb-sayttıń paydalanıwǵa qolaylılıǵı sıyaqlı temalar boyınsha pikirleri tiykarında bahalanadı<ref>{{Cite press release |title=University of Illinois Dethrones Columbia University to Take Top Spot in the 2012 Trojan Sexual Health Report Card |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/university-of-illinois-dethrones-columbia-university-to-take-top-spot-in-the-2012-trojan-sexual-health-report-card-rankings-175387711.html |access-date=21 December 2012 |publisher=Trojan Condoms |date=23 October 2012 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118030256/http://www.prnewswire.com/news-releases/university-of-illinois-dethrones-columbia-university-to-take-top-spot-in-the-2012-trojan-sexual-health-report-card-rankings-175387711.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.trojancondoms.com/assets/pdfs/2011_SHRC.pdf|bet=2011 Sexual Health Report Card|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111125015457/http://www.trojancondoms.com/assets/pdfs/2011_SHRC.pdf|arxivsáne= 2011-jıl 25-noyabr |baspaxana=Trojan Condoms|qaralǵan sáne= 2012-jıl 21-dekabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Prezervativ}} [[Kategoriya:Prezervativ brendleri]] 3y5vixfen0ff1dr7sgncfn3cdoaqh34 0 47792 266067 265693 2026-08-17T14:51:26Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266067 wikitext text/x-wiki [[File:Contraception – How to Prevent Unwanted Pregnancy.webm|thumb|upright=1.3|Qálemegen hámiledarlıqtıń aldın alıw boyınsha video]] '''Tuwıwdı baqlaw''', sonday-aq '''kontracepciya''', '''ekiqabatlıqqa qarsı''' hám '''fertillikti baqlaw''' — bul ekiqabatlıqtıń aldın alıw ushın usıllardı yamasa qurılmalardı paydalanıw[<ref>{{web deregi | bet =Definition of Birth control| url =http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|work=MedicineNet| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-avgust |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20120806234913/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351| arxivsáne = 2012-jıl 6-avgust }}</ref><ref>{{cite book |last1=Schreiber |first1=Courtney A. |last2=Barnhart |first2=Kurt |title=Yen & Jaffe's Reproductive Endocrinology |date=2014 |publisher=[[Saunders (imprint)|Saunders]] |isbn=978-1-4557-2758-2 |pages=890–908.e3 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9781455727582000366 |chapter=Chapter 36 - Contraception|edition=Seventh }}</ref>. Bosanıwdı baqlaw áyyemgi zamannan berli qollanılmaqta, biraq tuwıwdı baqlawdıń ónimli hám de qáwipsiz metodları tek XX ásirde ǵana qoljetimli boldı. Adamnıń bosanıwın qadaǵalawdı jobalaw, qoljetimli etiw hám paydalanıw shańaraqtı jobalaw dep ataladı<ref name="Hopkins2010">{{cite book| vauthors = Hanson SJ, Burke AE |year=2010|chapter=Fertility control: contraception, sterilization, and abortion|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PR232| veditors = Hurt KJ, Guile MW, Bienstock JL, Fox HE, Wallach EE |title=The Johns Hopkins manual of gynecology and obstetrics|edition=4th|location=Philadelphia|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|pages=382–395|isbn=978-1-60547-433-5}}</ref>. Ayırım mádeniyatlar kontracepciyanı baqlawdı morallıq, diniy yamasa siyasiy jaqtan jaǵımsız dep esaplaytuǵınlıqtan, oǵan qoljetimlilikti shekleydi yamasa maqullamaydı. [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] hám AQSH Keselliklerdi baqlaw hám aldın alıw orayları belgili bir medicinalıq jaǵdayları bar hayallar arasında bala tuwıwdı baqlaw metodlarınıń qáwipsizligi boyınsha kórsetpeler beredi<ref>{{Cite book|title=Medical eligibility criteria for contraceptive use |publisher= World Health Organization|year=2015|isbn=978-92-4-154915-8|edition=Fifth|location=Geneva, Switzerland|oclc=932048744}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Curtis KM, Tepper NK, Jatlaoui TC, Berry-Bibee E, Horton LG, Zapata LB, Simmons KB, Pagano HP, Jamieson DJ, Whiteman MK | display-authors = 6 | title = U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2016 | language = en-us | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 3 | pages = 1–103 | date = July 2016 | pmid = 27467196 | doi = 10.15585/mmwr.rr6503a1 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6503a1.htm | doi-access = free }}</ref>. Kontracepciyanıń eń ónimli usılları — erkeklerdegi vazektomiya hám hayallardaǵı jatır trubaların baylaw arqalı sterilizaciyalaw, jatır ishindegi spirallar (JIS) hám implantaciyalanatuǵın kontracepciya<ref name="WHO_FP2011" />. Sonnan keyin kontraceptivlik tabletkalardı, plastırlardı, vaginal saqıynalardı hám inekciyalardı qamtıytuǵın birqatar gormonǵa tiykarlanǵan usıllar kiredi<ref name="WHO_FP2011" />. Salıstırmalı túrde ónimliligi tómen usıllarǵa [[Prezervativ|prezervativler]], diafragmalar sıyaqlı fizikalıq bógetler hám fertillikti baqlaw (tábiyiy) metodları kiredi<ref name="WHO_FP2011" />.Eń nátiyjesiz usıllar — spermicidler hám eyakulyaciya aldında erkektiń jınıslıq qatnastı úziwi<ref name="WHO_FP2011" />. Sterilizaciya júdá ónimli bolǵanı menen, ádette qaytımsız bolıp tabıladı; barlıq basqa usıllar qaytımlı, olardıń kópshiligin toqtatqan waqıtta qayta qálpine keledi<ref name="WHO_FP2011">{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|archive-date=September 21, 2013}}</ref>. Prezervativlerdi yamasa hayallar prezervativlerin paydalanıw sıyaqlı [[qáwipsiz jınıslıq qatnas]] usılları [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] aldın alıwǵa da járdemlesedi<ref name="pmid22423463">{{cite journal | vauthors = Taliaferro LA, Sieving R, Brady SS, Bearinger LH | title = We have the evidence to enhance adolescent sexual and reproductive health—do we have the will? | journal = Adolescent Medicine | volume = 22 | issue = 3 | pages = 521–43, xii | date = December 2011 | pmid = 22423463 }}</ref>. Kontracepciyanıń basqa metodları jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardan qorǵamaydı<ref name="pmid22341164">{{cite journal | vauthors = Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J | display-authors = 6 | title = The effectiveness of group-based comprehensive risk-reduction and abstinence education interventions to prevent or reduce the risk of adolescent pregnancy, human immunodeficiency virus, and sexually transmitted infections: two systematic reviews for the Guide to Community Preventive Services | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 42 | issue = 3 | pages = 272–94 | date = March 2012 | pmid = 22341164 | doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 | url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract }}</ref>. Operativ kontracepciya qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastan keyin 72-den 120 saatqa shekemgi aralıqta qabıllansa, júkliliktiń aldın alıwı múmkin<ref name="Gizzo2012">{{cite journal | vauthors = Gizzo S, Fanelli T, Di Gangi S, Saccardi C, Patrelli TS, Zambon A, Omar A, D'Antona D, Nardelli GB | display-authors = 6 | title = Nowadays which emergency contraception? Comparison between past and present: latest news in terms of clinical efficacy, side effects and contraindications | journal = Gynecological Endocrinology | volume = 28 | issue = 10 | pages = 758–63 | date = October 2012 | pmid = 22390259 | doi = 10.3109/09513590.2012.662546 | s2cid = 39676240 }}</ref><ref>{{cite book|title=Selected practice recommendations for contraceptive use|date=2004|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156284-3|page=13|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=77hFLypBfHYC&pg=RA2-PA16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908191327/https://books.google.com/books?id=77hFLypBfHYC&pg=RA2-PA16|archive-date=September 8, 2017}}</ref>. Geybirewler jınıslıq qatnastan bas tartıw da balanı tuwıwdı baqlawdıń bir túri dep tartısadı, biraq tek qadaǵan etiwge tiykarlanǵan jınıslıq tárbiya bala tuwıwdı baqlaw tuwralı bilim bermese, talaplardıń saqlanbawı aqıbetinen jasóspirimler arasındaǵı júklilikti arttırıwı múmkin<ref name="pmid12065267">{{cite journal | vauthors = DiCenso A, Guyatt G, Willan A, Griffith L | title = Interventions to reduce unintended pregnancies among adolescents: systematic review of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 324 | issue = 7351 | page = 1426 | date = June 2002 | pmid = 12065267 | pmc = 115855 | doi = 10.1136/bmj.324.7351.1426 }}</ref><ref name="pmid18923389">{{cite journal | vauthors = Duffy K, Lynch DA, Santinelli J, Santelli J | title = Government support for abstinence-only-until-marriage education | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 746–8 | date = December 2008 | pmid = 18923389 | doi = 10.1038/clpt.2008.188 | url = http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html | url-status = live | s2cid = 19499439 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081211135056/http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html | archive-date = December 11, 2008 | url-access = subscription }}</ref>. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde júklilikten saqlanǵısı keletuǵın 222 millionǵa shamalas hayal bala tuwıwdı baqlawdıń zamanagóy usılın paydalanbaydı<ref name="Guttmacher2012">{{cite journal|title=Costs and Benefits of Contraceptive Services: Estimates for 2012|url=http://www.guttmacher.org/pubs/AIU-2012-estimates.pdf|journal=United Nations Population Fund|page=1|date=June 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805154133/http://www.guttmacher.org/pubs/AIU-2012-estimates.pdf|archive-date=August 5, 2012| vauthors = Singh S, Darroch JE }}</ref><ref name="pmid22784540">{{cite journal | vauthors = Carr B, Gates MF, Mitchell A, Shah R | title = Giving women the power to plan their families | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 80–82 | date = July 2012 | pmid = 22784540 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60905-2 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext | url-status = live | s2cid = 205966410 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510203702/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref>. Rawajlanıp atırǵan ellerde bala tuwıwdı baqlawdı qollanıw júklilik dáwirindegi yamasa onıń átirapındaǵı ólim-jitim sanın 40%-ke azayttı (2008-jılı shama menen 270 000 ólim-jitimniń aldı alındı) hám bala tuwıwdı baqlawǵa bolǵan tolıq talap qanaatlandırılsa, 70%-tiń aldın alıwǵa bolar edi<ref name="pmid22784533">{{cite journal | vauthors = Cleland J, Conde-Agudelo A, Peterson H, Ross J, Tsui A | title = Contraception and health | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-14-20-2012_380_9837/page/149 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 149–156 | date = July 2012 | pmid = 22784533 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60609-6 | s2cid = 9982712 | author5-link = Amy Tsui }}</ref><ref name="pmid22784531">{{cite journal | vauthors = Ahmed S, Li Q, Liu L, Tsui AO | title = Maternal deaths averted by contraceptive use: an analysis of 172 countries | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 111–125 | date = July 2012 | pmid = 22784531 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60478-4 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext | url-status = live | s2cid = 25724866 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510214305/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref>. Júklilikler arasındaǵı waqıttı uzartıw arqalı bala tuwıwdı baqlaw eresek hayallardıń bosanıw nátiyjelerin hám olardıń balalarınıń aman qalıwın jaqsarta aladı<ref name="pmid22784533" />. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde hayallardıń tabısı, aktivleri hám salmaǵı, sonday-aq olardıń balalarınıń bilim alıwı menen densawlıǵı tuwıwdı baqlawǵa qoljetimliliktiń artıwı menen jaqsılanadı<ref name="pmid22784535">{{cite journal | vauthors = Canning D, Schultz TP | title = The economic consequences of reproductive health and family planning | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 165–171 | date = July 2012 | pmid = 22784535 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60827-7 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext | url-status = live | s2cid = 39280999 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602231028/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext | archive-date = June 2, 2013 | url-access = subscription }}</ref>. Bala tuwıwdı baqlaw ekonomikalıq ósimdi arttıradı, óytkeni asırawındaǵı balalar azayadı, jumıs kúshine hayallar kóbirek qatnasadı hám/yamasa jetispeytuǵın resurslar az paydalanıladı<ref name="pmid22784535" /><ref name="pmid22784542">{{cite journal | vauthors = Van Braeckel D, Temmerman M, Roelens K, Degomme O | title = Slowing population growth for wellbeing and development | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 84–85 | date = July 2012 | pmid = 22784542 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60902-7 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext | url-status = live | s2cid = 10015998 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510213023/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Prezervativ}} 384idrbxk5kyf73k3ex3uatz6384yoa 0 47818 266198 266009 2026-08-17T23:42:08Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266198 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#2563EB; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Word |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Word_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">2025-jıldan berli qollanılıp atırǵan Microsoft 365 Microsoft Word logotipi</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqa atları | class="infobox-data" |Multi-Tool Word |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1983-jıl, 25-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Eń sońǵı versiyaları (Microsoft 365 hám [[Microsoft Office]]) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>Objective-C (macOS API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platformaları | class="infobox-data" |IA-32<br>x86-64<br>Arm<br>Arm64 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Aldınǵı baǵdarlama | class="infobox-data" |Multi-Tool Word<br>WordPad |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Tekst processorı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Trialware |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/word microsoft.com/microsoft-365/word] |} '''Microsoft Word''' yamasa tek '''Word''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan tekst redaktorı baǵdarlaması. Ol birinshi ret 1983-jıl 25-oktyabrde<ref>{{Web deregi| url =http://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|bet=Version 1.0 of today's most popular applications, a visual tour – Pingdom Royal|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180813072250/https://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|arxivsáne= 2018-jıl 13-avgust |sáne= 2009-jıl 17-iyun |jumıs=[[Pingdom]]|qaralǵan sáne= 2016-jıl 12-aprel }}</ref> Xenix sistemalarına arnalǵan dáslepki '''Multi-Tool Word''' atı menen shıǵarıldı<ref name="PCHistory">{{Cite book|title=A History of the Personal Computer: The People and the Technology|date=October 2001|url=https://archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|bet=Microsoft Office online, Getting to know you...again: The Ribbon|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110511074037/http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|arxivsáne= 2011-jıl 11-may }}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|bet=The history of branding, Microsoft history|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090528002301/http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|arxivsáne= 2009-jıl 28-may }}</ref>. Keyingi versiyaları keyin ala basqa da birneshe platformalar ushın jazıldı, olardıń arasında DOS sistemasında jumıs isleytuǵın IBM kompyuterleri (1983), Classic Mac OS sistemasında jumıs isleytuǵın Apple Macintosh (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), [[Microsoft Windows]] (1989), SCO Unix (1990), Handheld PC (1996), Pocket PC (2000), macOS (2001), [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] (2010), [[iOS]] (2014) hám [[Android]] (2015) bar. Microsoft Word 1990-jılları WordPerfect baǵdarlamasınan ozǵannan berli tekstti redaktorlawdıń is júzinde standartı bolıp kelmekte. Word-tıń kommerciyalıq versiyaları jeke ónim retinde yamasa turaqlı licenziya menen satıp alıwǵa bolatuǵın [[Microsoft Office]] komponenti sıpatında, Microsoft 365 jıynaǵınıń bólimi retinde jazılıw menen yamasa Office 2024 jıynaǵı menen bir mártelik satıp alıw arqalı licenziyalanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/p/office-home-2024/cfq7ttc0pqvj#:~:text=Office%202024%20is%20a%20one,with%20a%20Microsoft%20365%20subscription.|bet=Buy Office Home 2024 for PC or Mac (formerly Home & Student) - Download & Pricing &#124; Microsoft Store|jumıs=[[Microsoft]]}}</ref>. == Tariyxı == [[File:Word_1.0.png|nobaý|DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 1.0 (1983) (qara fonda, "IBM BIOS-2y" shriftin paydalanıw)]] 1981-jılı Microsoft Xerox PARC-ta islep shıǵılǵan birinshi [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|GUI]] tekst processorı — Bravo-nıń tiykarǵı islep shıǵıwshısı Charlz Simonidi jumısqa aldı. Simoni Multi-Tool Word dep atalatuǵın tekstli processorda jumıs isley basladı hám kóp ótpey Xerox-tıń burınǵı stajyorı Richard Brodidi jumısqa shaqırdı, ol tiykarǵı programmalıq injiniring boldı<ref name="pcworld_word25">{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html|title=Microsoft Word Turns 25|last=Edwards|first=Benj|work=PC World|date=October 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|bet=Anatomy of a Software Bug|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100201040227/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|arxivsáne= 2010-jıl 1-fevral |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 19-may |jumıs=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2006-jıl 2-dekabr }}</ref>. Microsoft 1983-jılı Xenix hám MS-DOS ushın Multi-Tool Word baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="infoworld_multi-tool_word">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=4S8EAAAAMBAJ&pg=PA10|title=Mouse and new WP program join Microsoft product lineup|last=Markoff|first=John|work=InfoWorld|date=May 30, 1983|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Onıń ataması kóp ótpey Microsoft Word bolıp jeńilletildi. Qosımshanıń biypul demonstraciyalıq kóshirmeleri PC World jurnalınıń 1983-jılǵı noyabrdegi sanı menen birge berildi, bul onı jurnal menen birge diskte tarqatılǵan birinshi baǵdarlamaǵa aylandırdı<ref name="NYTimes19930825">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/08/25/business/technologyandrew-pollack-computerizing-magazines.html|title=Computerizing Magazines|work=The New York Times|date=August 25, 1983|access-date=April 24, 2013|last=Pollack|first=Andrew}}</ref>. Sol jılı Microsoft Word-tıń [[Microsoft Windows|Windows]] sistemasında jumıs islep turǵanın kórsetti<ref name="lemmons198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n49/mode/2up|title=Microsoft Windows|work=BYTE|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Lemmons, Phil}}</ref>. Sol waqıttaǵı kóplegen [[MS-DOS]] baǵdarlamalarınan ayırmashılıǵı, Microsoft Word tıshqansha menen paydalanıwǵa arnalǵan edi. Reklamalarda Microsoft Mouse súwretlendi hám Word [[Shrift|shriftlerdi]] súwretley almaǵanına qaramastan, onı boldırmaw (undo) hám juwan, kursiv penen astı sızılǵan tekstti kórsetiw imkaniyatı bar WYSIWYG (What You See Is What You Get — Ne kórseń, sonı alasań) aynalı tekstli processorı retinde táriyipledi<ref name="byte198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n89/mode/2up|title=Undo. Windows. Mouse. Finally.|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Advertisement|pages=88–89}}</ref>. Ol dáslebinde ataqlı bolmadı, óytkeni onıń paydalanıwshı interfeysi sol gezdegi jetekshi tekst processorı — WordStar-dan ózgeshe edi<ref>{{Cite book|last=Peterson|first=W.E. Pete|title=Almost Perfect: How a Bunch of Regular Guys Built Wordperfect Corporation|year=1994|url=https://archive.org/details/almostperfecthow00pete|publisher=Prima Publishing|isbn=0-7881-9991-9}}</ref>. Degen menen, Microsoft ónimdi úziliksiz jaqsılap, keyingi altı jıl ishinde 2.0-den 5.0-ge shekemgi versiyaların shıǵardı. 1985-jılı Microsoft Word-tı klassikalıq Mac OS sistemasına (ol gezde Macintosh System Software retinde belgili) kóshirdi. DOS-qa arnalǵan Word baǵdarlamasınıń joqarı anıqlıqtaǵı displeyler menen lazerli printerlerge arnalıp isleniwi bul procesti jeńilletti, ol gezde bul qurılmalardıń heshqaysısı ulıwma jámiyetshilikke qoljetimli emes edi<ref name="lowendmac_history">{{Cite news|url=http://lowendmac.com/2013/microsoft-word-for-mac-faq/|title=Microsoft Word for Mac History|last=Knight|first=Dan|date=May 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol sonday-aq bólekler kestesiniń maǵlıwmatlar strukturasın paydalanıwına baylanıslı júdá tez qıyıp alıw hám qoyıw funkciyası menen hám de sheksiz qaytarıp alıw operaciyaları menen ózgeshelendi<ref>{{Cite news|title=The Piece Table|url=https://darrenburns.net/posts/piece-table/|access-date=October 25, 2020}}</ref>. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Mac OS-qa arnalǵan Word haqıyqıy WYSIWYG imkaniyatların qostı. Ol MacWrite-qa qaraǵanda imkaniyatı mol tekstli processorǵa degen zárúrlikti qanaatlandırdı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point_djvu.txt|title=Whole Earth Software Catalog|isbn=9780385233019|last=Brand|first=Stewart|publisher=Quantum Press/Doubleday}}</ref>. 1988-jılǵa kelip WordPerfect penen Word DOS tekst processorları bazarında ústemlik etti, biraq Mac programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, bul ónimlerdiń de, basqalardıń da haqıyqıy WYSIWYG funkciyası bolmadı; shıǵarılǵannan keyin Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń satılıwı keminde tórt jıl dawamında MS-DOS-taǵı analogınan joqarı boldı. 1987-jılı shıǵarılǵan Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń ekinshi versiyası óziniń versiya nomerin DOS-qa arnalǵan Word-penen sinxronlaw ushın Word 3.0 dep ataldı; bul Microsoft-tıń hár túrli platformalarda versiya nomerlerin sinxronlawǵa islegen birinshi háreketi edi. Word 3.0 kóplegen ishki jaqsılawlar menen jańa imkaniyatlardı, sonıń ishinde Rich Text Format (RTF) specifikaciyasınıń birinshi ámelge asırılıwın qamtıdı, biraq ol qátelerge (buglarǵa) tolı boldı. Birneshe ay ishinde Word 3.0 ornın turaqlı Word 3.01 bastı, ol 3.0-diń barlıq dizimge alınǵan paydalanıwshılarına biypul poshta menen jiberildi. 1990-jıllardıń ortasında MacWrite Pro toqtatılǵannan keyin, Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń heshqashan aytarlıqtay básekilesleri bolmadı. 1992-jılı shıqqan Mac OS-qa arnalǵan Word 5.1 óziniń názikligi, salıstırmalı túrde paydalanıw jeńilligi hám imkaniyatlar jıynaǵı arqasında júdá ataqlı tekst processorı boldı. Kóplegen paydalanıwshılar onı Mac OS-qa arnalıp islengen eń jaqsı Word versiyası dep ataydı<ref name="msdn_macword6">{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|bet=Mac Word 6.0|arxivurl=https://web.archive.org/web/20040514091238/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|arxivsáne= 2004-jıl 14-may |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 26-fevral |jumıs=Buggin' My Life Away|baspaxana=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 1986-jılı Atari hám Microsoft arasındaǵı kelisim Word baǵdarlamasın Microsoft Write atı menen Atari ST-ge alıp keldi<ref name="Microsoft Write for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|bet=Atari announces agreement with Microsoft|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100618010538/http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|arxivsáne= 2010-jıl 18-iyun |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. Atari ST versiyası Mac OS-qa arnalǵan Word 1.05-tiń portı edi<ref name="Microsoft Write for Atari ST review">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|bet=Feature Review: Microsoft Write|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160528150414/http://atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|arxivsáne= 2016-jıl 28-may |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref><ref name="Microsoft Word for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|bet=Today's Atari Corp.: A close up look inside|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110119223108/http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|arxivsáne= 2011-jıl 19-yanvar |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref> hám ol heshqashan jańartılmadı. 1990-jıllardıń basına qaray Windows-tıń ósip atırǵan ataqlılıǵı tekst processorları bazarın operaciyalıq sistemanı qollaytuǵın sanawlı baǵdarlamalarǵa, sonıń ishinde Word, WordPerfect hám Ami Pro-ǵa deyin qısqarttı<ref name="Seattle Times Nov 1993">{{Cite news|last=Andrews|first=Paul|title=Software Firm Quicksoft Closes Doors -- Maker Of PC-Write Failed In Efforts To Find A Partner|work=[[The Seattle Times]]|date=November 8, 1993|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931108/1730657/software-firm-quicksoft-closes-doors----maker-of-pc-write-failed-in-efforts-to-find-a-partner}}</ref>. Windows-qa arnalǵan Word-tıń birinshi versiyası 1989-jılı shıqtı. Kelesi jılı Windows 3.0 shıǵıwı menen satılıwlar arta basladı hám Microsoft kóp ótpey IBM PC-menen úylesimli kompyuterlerge arnalǵan tekstli processorlardıń bazardaǵı jetekshisine aylandı. 1991-jılı Microsoft Windows-qa arnalǵan Word-tıń ataqlılıǵın paydalanıp, óziniń unikal paydalanıwshı interfeysin Windows qosımshasına uqsas interfeys penen almastırǵan DOS-qa arnalǵan Word 5.5 versiyasın shıǵardı<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=tDwEAAAAMBAJ&pg=PA151|title=First Look: Microsoft Updates Look of And Adds Pull-Down Menus to Character-Based Word 5.5|last=Miller|first=Michael J.|work=InfoWorld|date=November 12, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=wFAEAAAAMBAJ&pg=PA108|title=Microsoft Word 5.5: Should You Fight or Switch?|last=Needleman|first=Raphael|work=InfoWorld|date=November 19, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol waqıtqa qaray Word Windows tekst processorları bazarınıń yarımınan aslamına iyelik etti<ref name="cw19920720">{{Jurnal deregi |date=1992-07-20 |title=A look at the new generation |url=https://books.google.com/books?id=wJswszKTwl4C&pg=PA80 |magazine=Computerworld |volume=XXVI |issue=29 |pages=80–81 |access-date=February 15, 2026}}</ref>. Microsoft 2000 jıl máselesi (Y2K) tuwralı bilgende, DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 5.5 baǵdarlamasın biypul júklep alıwǵa qoljetimli etti. 2026-jıldıń yanvarındaǵı jaǵday boyınsha [jańalaw], onı Microsoft veb-saytınan ele de júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi| url =http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|bet=Microsoft Word 5.5 for MS-DOS (EXE format)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110629172129/http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|arxivsáne= 2011-jıl 29-iyun |jumıs=Microsoft Download Center|qaralǵan sáne= 2011-jıl 19-avgust }}</ref>. 1991-jılı Microsoft Word-tı basınan baslap tolıq qayta jazıw ushın Pyramid kod ataması bar joybardı basladı. Windows hám Mac OS versiyaları da birdey kod bazasınan baslanıwı tiyis edi. Biraq qayta jazıwǵa hám keyin qayta jazbay-aq qosıwǵa bolatuǵın barlıq jańa imkaniyatlarǵa jetiwge islep shıǵıw toparına dım kóp waqıt ketetuǵını belgili bolǵanda, bul joybar toqtatıldı. Onıń ornına Windows hám Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń 6.0 versiyası dep atalǵan kelesi versiyaları Windows-qa arnalǵan Word 2.0 kod bazasınan baslandı. 1993-jılı Word 6.0 shıǵıwı menen Microsoft versiya nomerlerin sinxronlawǵa hám platformalar arasında ónim atamasın úylestiriwge taǵı da háreket isledi, usı ret DOS, Mac OS hám Windows arasında (bul DOS-qa arnalǵan Word-tıń sońǵı versiyası boldı). Ol belgili bir teriw qátelerin avtomat túrde dúzetetuǵın AutoCorrect (Avtodúzetiw) hám hújjettiń kóplegen bólimlerin birden qayta formatlay alatuǵın AutoFormat (Avtoformat) funkciyaların engizdi. Windows versiyası unamlı pikirlerge iye bolǵanı menen (mısalı, ''InfoWorld tárepinen''<ref name="infoworld_word6">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=6DoEAAAAMBAJ&pg=PA66|title=War of the Words|work=InfoWorld|date=February 7, 1994|access-date=November 7, 2010}}</ref>), Mac OS versiyası keńnen mazaq etildi. Kóplegen adamlar onı áste, qolaysız hám yadtı kóp talap etedi dep ayıpladı, al onıń paydalanıwshı interfeysi Word 5.1-den aytarlıqtay ózgeshelendi. Paydalanıwshılardıń tilek-ótinishlerine juwap retinde Microsoft óndiristen alıp taslaǵan Word 5 versiyasın qaytadan usındı<ref name="ugeek_97">{{Web deregi| url =http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|bet=UGeek Software Review: Microsoft Office 98 Gold for Macintosh|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101203220342/http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|arxivsáne= 2010-jıl 3-dekabr |avtor=Lockman|at=James T.W.|sáne= 1998-jıl 15-may |qaralǵan sáne= 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. macOS-qa arnalǵan Word-tıń keyingi versiyaları endi Windows-qa arnalǵan Word-tıń tikkeley portları emes, kerisinshe portlanǵan kod penen jergilikli kodtıń qosındısın qamtıydı. == Fayl formatları == === Fayl keńeytpeleri === {| style="float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em;" | [[Fayl:.doc_icon_(2000-03).svg|70px|link=]] [[Fayl:.docx_icon.svg|70px|link=]] '''Shepte:''' <code>.doc</code> fayllarınıń belgisi.<br> '''Ońda:''' <code>.docx</code> fayllarınıń belgisi. Fayl formatları Microsoft Office 2000 paketindegi Word logotipi hám házirgi Word logotipi arqalı ajıratıladı. {| class="wikitable" style="width:100%; margin-top:0.5em;" ! Fayl keńeytpesi ! Sıpatlaması |- | '''DOC''' | Klassikalıq Word hújjeti |- | '''DOT''' | Klassikalıq Word úlgisi |- | '''WBK''' | Klassikalıq Word hújjetiniń rezerv nusqası |- | '''DOCX''' | XML Word hújjeti |- | '''DOCM''' | Makros qollaytuǵın XML Word hújjeti |- | '''DOTX''' | XML Word úlgisi |- | '''DOTM''' | Makros qollaytuǵın XML Word úlgisi |- | '''DOCB''' | XML Word ekilik hújjeti |} |} Microsoft Word baǵdarlamasınıń tiykarǵı fayl formatları <code>.doc</code> yamasa <code>.docx</code> fayl keńeytpesi menen belgilenedi. [[Doc (computing)|<code>.{{color|blue|doc}}</code>]] keńeytpesi Word-tıń kóplegen hár túrli versiyalarında qollanılǵanı menen, ol is júzinde tórt bólek fayl formatın qamtıydı: # Word for DOS # Word for Windows 1 hám 2; Word 3 hám 4 for Mac OS # Word 6 hám Word 95 for Windows; Word 6 for Mac OS # Word 97 hám keyingileri for Windows; Word 98 hám keyingileri for Mac OS (Sol dáwirdegi klassikalıq Mac OS fayl keńeytpelerin paydalanbaǵan.)<ref>{{web deregi | url =https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/| bet =.why .the .extensions? Quirks in the naming of files and folders| familiya =Oakley| at =Howard| sáne = 2015-jıl 2-may |website=The Eclectic Light Company| til =en|url-status=dead| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral |quote=Macs used to be the only computers that did not need filename extensions...on classic Mac systems, you can name applications, documents, and most other files almost anything that you like, as the name is not linked in any way to the type of thing that file is.| arxivsáne = 2020-jıl 26-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200226054403/https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/}}</ref> Jańa <code>.docx</code> keńeytpesi Office hújjetlerine arnalǵan Office Open XML xalıqaralıq standartın bildiredi hám ol Windows-qa arnalǵan Word 2007 hám keyingileri, sonday-aq macOS-qa arnalǵan Word 2008 hám keyingileri tárepinen ádepki boyınsha qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml| bet =DOCX Transitional (Office Open XML), ISO 29500:2008-2016, ECMA-376, Editions 1-5| sáne = 2017-jıl 20-yanvar |website=loc.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112020030/https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml|url-status=live}}</ref>. === Ekilik formatlar (Word 97–2007) === 1990-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń basında ádepki Word hújjet formatı (.DOC) [[Microsoft Office]] paydalanıwshıları ushın hújjet faylları formatlarınıń is júzindegi standartına aylandı. Word 97–2007 versiyalarında ádepki boyınsha qollanılǵan «Word hújjet formatınıń» hár túrli versiyaları bar<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=5 Appendix A: Product Behavior|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd946767%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. Hárbir ekilik Word faylı Compound File (Qurama fayl)<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1 File Structure|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd923543%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref> bolıp tabıladı, ol fayl ishindegi ierarxiyalıq fayl sisteması bolıp keledi. Djoel Spolskidiń aytıwınsha, Word Binary File Format júdá quramalı, óytkeni negizinen onı islep shıǵıwshılar múmkinshiliklerdiń júdá úlken sanın ornalastırıwǵa hám ónimlilikti bárinen joqarı qoyıwǵa májbúr boldı<ref name="spolsky-commentry">{{web deregi | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | work=Joel on Software | sáne = 2008-jıl 19-fevral | familiya =Spolsky | at =Joel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-may | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | url-status=live }}</ref>. Barlıq OLE Compound Files sıyaqlı, Word ekilik formatı kompyuter papkalarına uqsas «saqlaw orınlarınan» hám kompyuter fayllarǵa uqsas «aǵımlardan» ibarat. Hárbir saqlaw ornında aǵımlar yamasa basqa saqlaw orınları bolıwı múmkin. Hárbir Word ekilik faylında «WordDocument» aǵımı dep atalatuǵın aǵım bolıwı kerek hám bul aǵım Fayl tuwralı informaciya blogınan (FIB) baslanıwı tiyis<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1.1 WordDocument Stream|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd926131%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. FIB basqa barlıq nárselerdi, mısalı, Word hújjetindegi tekst qaysı jerden baslanatuǵının, tamamlanatuǵının, hújjetti Word-tıń qaysı versiyası islegenin hám basqa atributlardı tabıw ushın birinshi silteme noqatı bolıp tabıladı. Word 2007 hám keyingileri DOC fayl formatın qollawdı dawam etpekte, ol ádepki format bolmay qalǵanına qaramastan. === XML hújjeti (Word 2003) === Word 2003 sistemasında engizilgen .docx XML formatı<ref>{{web deregi | jıl =2004| bet =What You Can Do with Word XML [Word 2003 XML Reference]| url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx| baspaxana =MSDN| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100821014000/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx|url-status=live}}</ref> WordProcessingML yamasa WordML dep atalatuǵın ápiwayı, XML-ge tiykarlanǵan format. '''Microsoft Office XML formatları''' — bul Office 2007-ge shekemgi [[Microsoft Office]] versiyalarında engizilgen XML-ge tiykarlanǵan hújjet formatları (yamasa XML sxemaları). Microsoft Office XP Excel elektron kestelerin saqlawǵa arnalǵan jańa XML formatın engizdi, al Office 2003 Word hújjetlerine arnalǵan XML-ge tiykarlanǵan formattı qostı. Bul formatlardıń ornın Microsoft Office 2007 sistemasında Office Open XML (ECMA-376) bastı. === Versiya aralıq úylesimlilik === Word hújjet faylın onı islegen versiyadan basqa Word versiyasında ashıw hújjettiń durıs kórsetilmewine alıp keliwi múmkin. Túrli versiyalardıń hújjet formatları azǵana hám aytarlıqtay usıllar menen ózgeredi (mısalı, shriftti ózgertiw yamasa siltemeler sıyaqlı quramalıraq tapsırmalardı qayta islew). Baǵdarlamanıń jańa versiyalarında islengen formatlaw eski versiyalarında kórilgende bárqulla saqlana bermeydi, bunıń sebebi derlik bárqulla ol imkaniyattıń aldınǵı versiyada bolmawında<ref name="casson_ryan" />. Qollanbalar arasında formatlanǵan tekstti almasıw formatın islewdiń birinshi háreketi bolıp tabılatuǵın Rich Text Format (RTF) — bul dáslepki hújjettiń kóplegen formatlawların hám barlıq mazmunın saqlaytuǵın Word ushın qosımsha format. === Úshinshi tárep formatları === Word-tıń Windows versiyalarına ol jergilikli túrde qollamaytuǵın xalıqaralıq standart OpenDocument formatı (ODF) (ISO/IEC 26300:2006) sıyaqlı formatlardı oqıwǵa hám jazıwǵa múmkinshilik beretuǵın plaginler qoljetimli. Office 2007 ushın Service Pack 2 (SP2) shıqqanǵa deyin, Word plaginsiz, atap aytqanda SUN ODF plaginisiz yamasa OpenXML/ODF Translator-sız ODF hújjetlerin oqıwdı yamasa jazıwdı jergilikli túrde qollamadı. SP2 ornatılǵannan keyin ODF 1.1 formatındaǵı hújjetlerdi Word 2007-de burınnan bar formatlarǵa qosımsha, hár qanday basqa kómeklesetuǵın format sıyaqlı oqıwǵa hám saqlawǵa boladı<ref name="casson_ryan">{{cite book | last1=Casson | first1=Tony | last2=Ryan | first2=Patrick S. | ssrn=1656616 | chapter=Open Standards, Open Source Adoption in the Public Sector, and Their Relationship to Microsoft's Market Dominance | title=Standards Edge: Unifier or Divider? | editor-last=Bolin | editor-first=Sherrie | date=May 1, 2006 | page=87 | publisher=Sheridan Books}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office, May 21, 2008 | url =http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |work=News Center | baspaxana =Microsoft | sáne = 2008-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 18-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120418055644/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Next Office 2007 service pack will include ODF, PDF support options | sáne = 2008-jıl 21-may | url =http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |work=Betanews | at =Scott M. III | familiya =Fulton | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-dekabr | arxivsáne = 2008-jıl 4-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081204140151/http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | avtor =Andy Updegrove | url =http://consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 | bet =Microsoft Office 2007 to Support ODF&nbsp;– and not OOXML | sáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana =Consortiuminfo.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080523233233/http://www.consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39230395,00.htm | bet =Microsoft: Why we chose ODF support over OOXML | sáne = 2008-jıl 23-may |first1= Tom |last1=Espiner | baspaxana =Software.silicon.com | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090721062335/http://software.silicon.com/applications/0%2C39024653%2C39230395%2C00.htm | arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul ámelge asırıw aytarlıqtay sınǵa ushıradı hám ODF Alyansı menen basqalar úshinshi tárep plaginleri jaqsıraq qollap-quwatlabatuǵının atap ótti<ref name="sp2-fact-sheet">{{web deregi | url = http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | bet = MS Office 2007 Service Pack 2 With Support for ODF: How Well Does It Work? | qaralǵan sáne = 2009-jıl 24-may |quote = MS Excel 2007 will process ODF spreadsheet documents when loaded via the Sun Plug-In 3.0 for MS Office or the SourceForge "OpenXML/ODF Translator Add-in for Office," but will fail when using the "built-in" support provided by Office 2007 SP2. | baspaxana = OpenDocument Format Alliance |url-status=dead | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090611181719/http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | arxivsáne = 2009-jıl 11-iyun }}</ref>. Keyinirek Microsoft ODF qollawınıń ayırım sheklewleri bar ekenin málimledi<ref>{{web deregi | url =http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | bet =Differences between the OpenDocument Text (.odt) format and the Word (.docx) format - What happens when I save a Word 2007 document in the OpenDocument Text format? |website=Microsoft Office Online | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-aprel |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100318034328/http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-mart }}</ref>. 2005-jıl oktyabrde, Microsoft Office 2007 paketi shıqqanǵa deyin bir jıl burın, Microsoft xalıqaralıq standart OpenDocument formatın qollawǵa Microsoft klientleri tárepinen talap jetkiliksiz ekenin hám sonlıqtan ol Microsoft Office 2007 quramına kirmeytuǵının málimledi. Bul málimleme kelesi aylarda qaytalandı<ref name="office12-pdf">{{web deregi | familiya =Goodwins | at =Rupert | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm | bet =Office 12 to support PDF creation | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 3-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 23-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090723224815/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="odf-must">{{web deregi | familiya =Marson | at =Ingrid | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm | bet =Microsoft 'must support OpenDocument' | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 25-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090725100911/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="gates-odf">March 23, 2006, Gates: Office 2007 will enable a new class of application {{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/mass-holding-tight-to-opendocument/ | bet =Mass. holding tight to OpenDocument |website=ZDNet | sáne = 2006-jıl 5-iyul |first1=Martin |last1=LaMonica }}</ref><ref name="odf">{{web deregi | at =Martin | familiya =LaMonica | url =https://www.cnet.com/tech/tech-industry/microsoft-office-to-get-a-dose-of-opendocument/ | bet =Microsoft Office to get a dose of OpenDocument | sáne = 2006-jıl 5-may |work=[[CNET News]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-avgust }}</ref>. Juwap retinde, 2005-jıl 20-oktyabrde Microsoft-tan ODF qollawın talap etetuǵın onlayn peticiya jaratıldı<ref name="petition">{{web deregi | url =http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080323060829/http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |url-status=dead | arxivsáne = 2008-jıl 23-mart | bet =OpenDocument Support: Tell Microsoft You Want It! | baspaxana =OpenDocument Fellowship | sáne = 2005-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 2006-jıldıń may ayında [[Microsoft Office]]-ke arnalǵan ODF plaginin OpenDocument qorı shıǵardı<ref name="mso-odf-plugin">{{web deregi | url =https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html | bet =Coming soon: ODF for MS Office | baspaxana =DebianHelp |first1= Steven J. |last1=Vaughan-Nichols | sáne = 2006-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221221214316/https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html |url-status=usurped }}</ref>. Microsoft plagindi islep shıǵıwshılar menen heshqanday baylanısı joqlıǵın málimledi<ref name="odf" />. 2006-jıldıń iyul ayında Microsoft Open XML Translator joybarınıń — Microsoft Office Open XML Formats penen OpenDocument Format (ODF) arasında texnikalıq kópir salıwǵa arnalǵan qurallardıń qurılǵanın xabarladı. Bul jumıs húkimettiń ODF-penen óz-ara háreketlesiw tuwralı tilek-ótinishlerine juwap retinde baslandı. Joybardıń maqseti Microsoft Office-ke ODF qollawın qosıw emes, tek plagin menen sırtqı qurallar jıynaǵın islew boldı<ref name="ms-odf-plugin">{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | bet =Microsoft Expands Document Interoperability | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070204160529/http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | arxivsáne = 2007-jıl 4-fevral |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | bet =Open XML Translator project announced (ODF support for Office) |first1=Brian |last1=Jones |first2=Zeyad |last2=Rajabi |work= Office Solutions | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100118181302/http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-yanvar |url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında bul joybar Microsoft Word ushın ODF plagininiń birinshi versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | url =http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | bet =Microsoft to release ODF document converter | work=[[CNet News]] | sáne = 2007-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | familiya =LaMonica | at =Martin | arxivsáne = 2013-jıl 12-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131012044009/http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında Sun Microsoft Office ushın óziniń ODF plagininiń dáslepki versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | familiya =Lombardi | at =Candace | url =http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html | bet =Sun to release ODF translator for Microsoft Office | baspaxana =CNET | sáne = 2007-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 10-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510085757/http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html |url-status=dead }}</ref>. 1.0 versiyası 2007-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | familiya =Paul | at =Ryan | url =https://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office | bet =Sun releases ODF Plugin 1.0 for Microsoft Office | baspaxana =Ars Technica | sáne = 2007-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081016090840/http://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office |url-status=live }}</ref>. Microsoft Word 2007 (Service Pack 1) PDF hám XPS formatların (tek shıǵarıw ushın) qollaydı, biraq tek Microsoft-tıń «Save as PDF or XPS» qosımshasın qol menen ornatqannan keyin ǵana<ref>{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=4d951911-3e7e-4ae6-b059-a2e79ed87041 | bet =Download details: 2007 Microsoft Office Add-in: Microsoft Save as PDF or XPS | baspaxana =Microsoft.com | sáne = 2006-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 18-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100618201506/http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyId=4D951911-3E7E-4AE6-B059-A2E79ED87041&displaylang=en |url-status=live }}</ref><ref>Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute, Friday, June 2, 2006 [http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute | TG Daily] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201042942/http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ |date=February 1, 2009 }}</ref>. Keyingi versiyalarda bul ádepki boyınsha usınıldı. == Funkciyaları == Onıń funkciyalarınıń arasında Word ishine ornatılǵan imlanı tekseriw quralı, tezaurus, sózlik hám tekstti manipulyaciyalaw hám qayta islewge arnalǵan utilitalar bar. Ol kesteler dúziwdi qollaydı. Versiyasına baylanıslı ol ápiwayı hám quramalı esaplawlardı orınlay aladı, sonday-aq formulalar menen teńlemelerdi formatlawdı qollaydı<ref>{{web deregi | bet =Word Features Comparison: Web vs Desktop - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/word-features-comparison-web-vs-desktop-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. Tómende onıń imkaniyatlar jıynaǵınıń ayırım aspektleri berilgen. === Shablonlar === Word-tıń keyingi birneshe versiyaları paydalanıwshılarǵa ózleriniń formatlaw úlgilerin dúziw múmkinshiligin qamtıydı, bul olarǵa tema, tema atı, abzac hám basqa element dizaynları standart Word úlgilerinen ózgeshelenetuǵın fayldı anıqlawǵa imkaniyat beredi<ref>{{web deregi | url =https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/| bet =Word Formatting: Mastering Styles and Document Themes| familiya =Klein| at =Matt|website=How-To Geek| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204809/https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/|url-status=live}}</ref>. Paydalanıwshılar bunı joqarı oń jaq múyeshte jaylasqan Járdem bóliminen taba aladı (Windows 8 sistemasındaǵı Word 2013). Mısalı, '''Normal.dotm''' — barlıq Word hújjetlerine jaratılatuǵın tiykarǵı úlgi. Ol ádepki maydan shegarasın, sonday-aq tekst jaylasıwı menen ádepki shriftti anıqlaydı. Normal.dotm belgili bir ádepki parametrler menen ornatılǵanına qaramastan, paydalanıwshı onı jańa standart parametrlerge ózgerte aladı. Bul usı úlgi arqalı islengen basqa hújjetlerdi de ózgertedi<ref>{{web deregi | bet =Change the Normal template (Normal.dotm )| url =https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-may |website=support.microsoft.com| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 20-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210520001124/https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea|url-status=live}}</ref>. Burın ol Normal.dot edi<ref>[https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 in-depth explanation of Normal.dot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 |date=June 20, 2005 }}</ref>. === Súwret formatları === Word JPG hám GIF sıyaqlı keń tarqalǵan rastrlıq formatlardaǵı súwretlerdi importlay aladı hám kórsete aladı. Onı sonıń menen qatar ápiwayı sızıqlı grafikanı dúziw hám kórsetiw ushın paydalanıwǵa boladı. Microsoft Word 2017-jılı Office 365 ProPlus jazılıwshıları ushın keń tarqalǵan SVG vektorlıq súwret formatın qollawdı qostı<ref>{{web deregi | bet =Edit SVG images in Microsoft Office 365 | url =https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |website=Office Support | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181106162647/https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |url-status=live }}</ref> hám bul funkcionallılıq Office 2019 shıǵarılıwına da engizildi<ref>{{web deregi | bet =What is MS Word? - Basics, Uses, Features & Questions | url =https://byjus.com/govt-exams/microsoft-word/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=BYJUS | til =en}}</ref>. ===WordArt=== [[File:WordArt.png|thumb|164x164px|WordArt járdemi menen islengen súwretke mısal]] WordArt Microsoft Word hújjetinde qıysaytıw, kóleńke túsiriw, burıw, hár túrli formalar menen reńlerde sozıw, hátte úsh ólshemdi effektlerdi qamtıw sıyaqlı grafikalıq effektleri bar tema, suw tańbası yamasa basqa tekst sıyaqlı tekstlerdi sızıwǵa imkaniyat beredi. Paydalanıwshılar juwan yamasa astı sızılǵan tekstti qollanıw sıyaqlı ańsat óz hújjetiniń tekstine kóleńke, qıysayıw, jarqıraw hám shaǵılısıw sıyaqlı formatlaw effektlerin qollana aladı. Paydalanıwshılar sonıń menen qatar vizual effektlerdi paydalanatuǵın teksttiń imlasın teksere aladı hám abzac stillerine tekstlik effektlerdi qosa aladı. === Makroslar === Makroslar klavishalardı basıw menen tıshqanshanıń háreketleriniń jiyi qaytalanatuǵın dizbegi ushın qollanılıwı múmkin. Microsoft Office-tiń basqa hújjetleri sıyaqlı, Word faylları da keńeytilgen makroslardı, hátte ornatılǵan baǵdarlamalardı qamtıwı múmkin. Bul til dáslebinde WordBasic boldı, biraq Word 97 versiyasınan baslap Visual Basic for Applications bolıp ózgerdi. Bul keń kólemli funkcionallılıq hújjetlerde viruslardı iske qosıw hám tarqatıw ushın da qollanılıwı múmkin. Adamlardıń Word hújjetlerin elektron poshta, USB flesh-diskleri hám floppi-diskler arqalı almasıwǵa beyimliligi oǵan 1999-jılı ózgeshe vektor berdi. Mısal retinde Melissa virusı boldı, biraq onnan basqa da kóplegen viruslar ómir súrdi. Bul makroslıq viruslar Windows hám Macintosh kompyuterleri arasında belgili jalǵız kross-platformalıq qáwipler boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 31-oktyabr | bet =Warning: Mac OS X Trojan Horse making the rounds | url =https://macdailynews.com/2007/10/31/warning_mac_os_x_trojan_horse/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=MacDailyNews | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-aprel | bet =The 2000s: Mac malware gains complexity, Types of malware targeting Mac OS X | url =https://www.spyhunter.com/shm/mac-malware-history/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=SpyHunter | til =en-US}}</ref>. Microsoft 2006-jılǵa kelip Mac sistemasındaǵı makros máselesin ónimli túrde joq etken Word X hám Word 2004 ushın patchlar shıǵardı. Makroslardıń qashan orınlanıwın retleytuǵın Word-tıń makros qáwipsizligi parametrin paydalanıwshı retley aladı, biraq Word-tıń eń sońǵı versiyalarında ol ádepki boyınsha JOQARÍ bolıp ornatılǵan, bul siyrek ushırasatuǵın bolǵan makroslıq viruslardıń qáwpin ulıwma alǵanda azaytadı. === Maket máseleleri === Windows-qa arnalǵan Word 2010 (Word 14) versiyasına deyin baǵdarlama OpenType shriftlerinde anıqlanǵan ligaturalardı durıs qayta isley almadı<ref>[http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx What's new in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618035713/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx |date=June 18, 2010 }}. Retrieved July 1, 2010.</ref>. Unicode kod noqatları bar sol ligatura gliflerin qol menen engiziwge boladı, biraq olardı Word ne ekenin tanımaydı, bul imlanı tekseriwdi buzadı, al shriftte bar retlenetuǵın ligaturalarǵa ulıwma kiriw múmkin emes. Word 2010 versiyasınan baslap baǵdarlamada házirgi waqıtta qosıwǵa bolatuǵın keńeytilgen teriw imkaniyatları,<ref>[http://jeffhuang.com/better_word_papers.html Improving the look of papers written in Microsoft Word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526134119/http://jeffhuang.com/better_word_papers.html |date=May 26, 2010 }}. Retrieved May 30, 2010.</ref> OpenType ligaturaları,<ref>[http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ How to Enable OpenType Ligatures in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611050447/http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ |date=June 11, 2009 }}, Oreszek Blog, May 17, 2009.</ref> kerning hám tasıw bar (aldınǵı versiyalarda sońǵı eki imkaniyat burınnan bar edi). Word-tıń basqa maketlik kemshiliklerine kesiw belgilerin yamasa jińishke bos orınlardı ornata almaw kiredi. Úshinshi táreptiń hár túrli aylanbalı utilitaları islep shıǵıldı<ref>Such as {{web deregi | url =http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | bet =How to delete a blank page in Word | baspaxana =Sbarnhill.mvps.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100505105925/http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | arxivsáne = 2010-jıl 5-may }}</ref>. Mac OS X-ke arnalǵan Word 2004 baǵdarlamasında quramalı skriptlerdi qollaw hátte Word 97-den tómen boldı<ref>{{web deregi | bet =Unicode and Multilingual Editors and Word Processors for Mac OS X| url =http://www.alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html| avtor =Alan Wood| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140114080658/http://alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html|url-status=live}}</ref> hám Word 2004 ligaturalar yamasa glif versiyaları sıyaqlı Apple Advanced Typography imkaniyatların qollamadı<ref>{{web deregi | familiya =Neuburg | at =Matt | url =https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260217043546/https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/ |url-status=live | arxivsáne = 2026-jıl 17-fevral | bet = Word Up! Word 2004, That Is - TidBITS | baspaxana =tidbits.com | sáne = 2004-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-aprel }}</ref>. === Texnikalıq hújjetlerdegi máseleler === Microsoft Word texnikalıq jazıwdıń ayırım túrlerine, atap aytqanda, matematikalıq teńlemelerdi,<ref>{{web deregi | url =https://answers.microsoft.com/en-us/msoffice/forum/all/automatically-numbering-equations-and-other/c3c4e43f-2ed1-438c-9810-09f884760ff5?page=2| bet =Automatically numbering equations and other equation-related questions in Word for Mac 2011| sáne = 2013-jıl 6-fevral |website=Microsoft Community}}</ref> súwretlerdi ornalastırıwdı, kestelerdi ornalastırıwdı hám usı elementlerdiń qálegenine kros siltemelerdi talap etetuǵın jazıwǵa tek birli-yarımı jaramlı. Teńlemelerdiń ádettegi aylanbalı sheshimi — úshinshi táreptiń teńleme teriwshisin paydalanıw. Súwretler menen kesteler qol menen ornatılıwı kerek; yakorlaw mexanizmi bar, biraq ol súwretti tolıq avtomat túrde ornalastırıwǵa arnalmaǵan, al súwretler menen kestelerdi jaylastırǵannan keyin tekstti qayta islew kóbinese yakor noqatın jıljıtıw arqalı sol elementlerdi qayta ornalastırıwdı talap etedi, hátte sonda da jaylastırıw opciyaları sheklewli. Bul másele 1985-jıldan berli Word strukturasına tereń engizilgen, óytkeni ol hújjet basıp shıǵarılǵanǵa deyin bet úzilisleriniń qaysı jerde bolatuǵının bilmeydi. === Markerler menen nomerlew === Microsoft Word markerlengen dizimler menen nomerlengen dizimlerdi qollaydı. Ol sonday-aq betlerge, baplarǵa, kolontitullarǵa, siltemelerge hám mazmun kestesiniń jazbalarına durıs nomerlerdi qosıwǵa járdemlesetuǵın nomerlew sisteması menen úskenelengen; bul nomerler jańa elementler qosılǵanda yamasa bar elementler óshirilgende avtomat túrde durısına ózgeredi. Markerler menen nomerlewdi abzaclarǵa tikkeley qollanıwǵa hám dizimlerge túrlendiriwge boladı<ref>{{web deregi |last1=McGhie|first1=John| bet =Word's numbering explained| url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/WordsNumberingExplained.htm|website=word.mvps.org| sáne = 2011-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 9-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150209033637/http://word.mvps.org/faqs/numbering/WordsNumberingExplained.htm|url-status=live}}</ref>. Sonda da, Word 97-den 2003-ke shekemgi versiyalarda nomerlengen dizimlerge durıs nomerlerdi qosıwda máseleler boldı. Atap aytqanda, ekinshi áhmiyetsiz nomerlengen dizim birinshi nomerden baslanbay, kerisinshe sońǵı nomerlengen dizimnen keyin nomerlewdi dawam etiwi múmkin edi. Word 97 dizimdi nomerlew keyin qayta baslanıwı kerek ekenin aytatuǵın jasırın markerdi qollaǵanı menen, bul markerdi engiziw buyrıǵı (Restart Numbering buyrıǵı) tek Word 2003 sistemasında qosıldı. Degen menen, eger birew dizimdegi birinshi elementti qıyıp alıp, onı basqa element retinde (mısalı, besinshi) qoysa, onda qayta baslaw markeri onıń menen birge jıljıp, dizim joqarı jaǵınan emes, ortalıǵınan qayta baslanatuǵın edi<ref>{{web deregi | url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/ListRestartMethods.htm | bet =Methods for restarting list numbering |website=Word.mvps.org | sáne = 2011-jıl 26-mart | at =Margaret | familiya =Aldis | qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 9-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070509134228/http://word.mvps.org/faqs/numbering/ListRestartMethods.htm |url-status=live }}</ref>. Paydalanıwshınıń [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] stilindegi simvollar ierarxiyasına (mısalı, tolı sheńber/tire/tolıq kvadrat/kishi tire/bos sheńber) hám universal úylesimlilikke ústemlik beretuǵınına qaramastan, Word ele de Unicode emes tańbalarǵa hám ierarxiyalıq emes markerlerge ádepki boyınsha qaytadı. === Avtomat túrde juwmaq shıǵarıw === Word-tıń belgili bir versiyalarında qoljetimli (mısalı, Word 2007), AutoSummarize zárúr dep esaplaytuǵın úzindilerdi yamasa frazalardı bólip kórsetedi hám ol shiyki abstrakt yamasa atqarıwshılıq rezyume tayarlawdıń tez usılı bola aladı<ref>{{web deregi |last1=Huckle |first1=Sue | url =https://www.word-tips.com/auto-summarize/| bet =How To Access Auto Summarize in Microsoft Word 2007| sáne = 2011-jıl 14-dekabr |website=Sue's Word Tips| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204810/https://www.word-tips.com/auto-summarize/|url-status=live}}</ref>. Saqlanatuǵın tekst kólemin paydalanıwshı aǵımdaǵı tekst kóleminiń procenti retinde kórsete aladı. Word 97 toparındaǵı Ron Feynniń aytıwınsha, AutoSummarize sózlerdi sanaw hám gáplerdi sortlaw arqalı sózi kóp tekstti eń tiykarǵı mánisine deyin qısqartadı. Birinshiden, AutoSummarize hújjettegi eń jiyi ushırasatuǵın sózlerdi anıqlaydı («a» hám «the» sıyaqlılardı qospaǵanda) hám hárbir sózge «upay» tayınlaydı – sóz qanshelli jiyi qollanılsa, upay sonshelli joqarı boladı. Sonnan keyin ol sózdegi sózlerdiń upayların qosıp, qosındını gáptegi sózler sanına bóliw arqalı hárbir gápti «ortasha etedi» – ortasha kórsetkish qanshelli joqarı bolsa, gáptiń reti de sonshelli joqarı boladı. «Bul biydaydıń sabanǵa qatnası sıyaqlı», - dep túsindiredi Feyn<ref>{{web deregi | familiya =Gore | at =Karenna | url =http://www.slate.com/id/2419 | bet =Cognito Auto Sum |work=Slate | sáne = 1997-jıl 9-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100627072528/http://www.slate.com/id/2419 |url-status=live }}</ref>. AutoSummarize Microsoft Word for Mac OS X 2011 versiyasınan alıp taslandı, biraq ol Word for Mac 2008 versiyasında bar bolǵan. AutoSummarize sonıń menen qatar Office 2010 versiyasınan (14) da alıp taslandı<ref>[https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 Changes in Word 2010 (for IT pros)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826175549/https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 |date=August 26, 2017 }}. Technet.microsoft.com (May 16, 2012). Retrieved July 17, 2013.</ref>. ===Spike=== '''Spike''' — Microsoft Word baǵdarlamasındaǵı qánigelestirilgen qıyıw buyrıǵı. Ol restoranlardaǵı chekler jaylastırılatuǵın qurılmanıń húrmetine atalǵan hám soǵan uqsas túrde qoyılatuǵın maǵlıwmatlardı izbe-iz saqlaydı hám de ekinshi funkcionallıq qádem, yaǵnıy qoyıw orınlanǵanda, olardı hújjetke birge qosadı. Shanshıw (CONTROL–F3) qıyıw funkciyasın orınlaydı, onı «kóshiriw» buyrıǵın imitaciyalaw ushın birden qaytarıwǵa boladı, al qoyıw funkciyası (SHIFT–CONTROL–F3) maǵlıwmatlardı spike ishinen de tazalaydı, degen menen bunı úsh klavisha kombinaciyanıń alternativaların paydalanıw arqalı boldırmawǵa boladı<ref>{{web deregi | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-the-spike-to-cut-and-paste-multiple-items-in-word-f378c7af-5116-4df7-97f1-1a4780e4c8e1| bet =Use the Spike to cut and paste multiple items in Word|website=Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyul }}</ref>. === Jasırın tekst === Word tańlanǵan tekstti «jasırın» retinde belgilewdi qollaydı. Jasırın tekst — hújjette saqlanatuǵın, biraq kórsetilmeytuǵın tekst<ref>{{web deregi | url =https://www.techrepublic.com/article/use-hidden-text-word/ | bet =How to use hidden text to make one document do the work of two in Microsoft Word | at =Susan | familiya =Harkins | sáne = 2022-jıl 11-avgust |website=[[TechRepublic]]}}</ref>. Mısalı, quramında belgilew tiliniń úlken kólemi bar tekstlerdi qayta islew procesi gezinde vizual túrde oqıwǵa qolaylıraq etiwge boladı. === Parol menen qorǵaw === Microsoft Word baǵdarlamasında paroldiń úsh túrin ornatıwǵa boladı: * Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot">{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140212134311/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 12-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |work=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Hújjetti ózgertiwge arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot" /> * Formatlawdı hám redaktorlawdı shekleytuǵın parol<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 22-iyun | bet =How to Restrict Editing in Word 2010/2007 | url =http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100626230112/http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ | arxivsáne = 2010-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-aprel |work=Trickyways}}</ref> Paroldiń ekinshi hám úshinshi túrlerin Microsoft hújjetlerdi qorǵaw ushın emes, al olardı qolaylı birlesip paydalanıw ushın islep shıqqan. Bunday paroller menen qorǵalǵan hújjetlerdi shifrlaw qarastırılmaǵan hám [[Microsoft Office]] qorǵaw sisteması paroldiń xesh-summasın hújjettiń temasında saqlaydı, ol jerden onı arnawlı programmalıq támiynat penen ańsat tabıwǵa hám alıp taslawǵa boladı. Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol Microsoft Office-tiń keyingi basılımlarında úziliksiz jetilistirilgen álleqayda bekkem qorǵanıwdı usınadı. Word 95 hám onnan burınǵı barlıq basılımlarda paroldi 16 bitlik giltke túrlendiriwdi paydalanatuǵın eń hálsiz qorǵanıw boldı. Word 97 hám 2000 versiyalarında gilt uzınlıǵı 40 bitke deyin kúsheytildi. Degen menen, zamanagóy buzıw baǵdarlamaları bunday paroldi júdá tez joq etiwge imkaniyat beredi – úziliksiz buzıw procesi eń kóp degende bir háptege sozıladı. Ayqulaq kestelerin paydalanıw paroldi alıp taslaw waqıtın birneshe sekundqa deyin qısqartadı. Ayırım paroldi tiklew baǵdarlamaları paroldi alıp taslaw menen birge, sonıń menen qatar brutfors (brute-force) hújim usılın qollanıp, paydalanıwshı hújjetti shifrlaw ushın paydalanǵan anıq paroldi taba aladı. Statistikalıq jaqtan alǵanda, paroldi tiklew imkaniyatı paroldiń bekkemligine baylanıslı. Word-tıń 2003/XP versiyasınıń ádepki qorǵanıwı burınǵısha qaldı, biraq tájiriybeli paydalanıwshılarǵa Kriptografiyalıq kásiplik provayderdi (CSP) tańlawǵa múmkinshilik beretuǵın opciya qosıldı<ref>{{web deregi | bet =How safe is Word encryption. Is it secure? | url =http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130417033732/http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html | arxivsáne = 2013-jıl 17-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | baspaxana =Oraxcel.com}}</ref>. Eger bekkem CSP tańlansa, kepillik berilgen hújjetti shifrdan shıǵarıw qoljetimsiz boladı, sonlıqtan paroldi hújjetten alıp taslaw múmkin emes. Soǵan qaramastan, paroldi brutfors hújimi menen aytarlıqtay tez tańlawǵa boladı, óytkeni onıń tezligi tańlanǵan CSP-ge qaramastan ele de joqarı. Sonıń menen qatar, CSP-ler ádepki boyınsha belsendi bolmaǵanlıqtan, olardı paydalanıw tek tájiriybeli paydalanıwshılar menen sheklenedi. Word 2007 paroldi SHA-1 xesh funkciyasın 50 000 ret paydalanıp 128 bitlik giltke túrlendiretuǵın zamanagóy Advanced Encryption Standard (AES) standartın paydalanatuǵın anaǵurlım qáwipsiz hújjet qorǵanıwın usınadı. Bul paroldi joq etiwdi múmkin emes etedi (házirgi waqıtta giltti qolaylı waqıt ishinde tańlay alatuǵın kompyuter joq) hám brutfors hújiminiń tezligin sekundqa birneshe júz parolge deyin operativ ásteletedi. Word 2010 qorǵaw algoritmi SHA-1 túrlendiriwleriniń sanın 100 000 retke deyin arttırıwdı qospaǵanda ózgergen joq, sonıń aqıbetinen brutfors hújiminiń tezligi taǵı eki ese azaydı. == Versiyalar hám platformalar == === Windows qa arnalǵan Word === Windows qa arnalǵan Word jeke yamasa [[Microsoft Office]] paketiniń bólimi retinde qoljetimli. Word dáslepki stol ústi baspa sisteması múmkinshiliklerine iye hám bazardaǵı eń keń tarqalǵan tekstti redaktorlaw baǵdarlaması bolıp tabıladı. Word faylları ádette elektron poshta arqalı tekstli hújjetlerdi jiberiw formatı retinde paydalanıladı, óytkeni kompyuteri bar hár qanday paydalanıwshı derlik Word baǵdarlamasın, Word kóriw quralın yamasa Word formatın importlaytuǵın tekstli processordı paydalanıw arqalı Word hújjetin oqıy aladı (Microsoft Word Viewer di qarań). Windows NT-ge arnalǵan Word 6 ónimniń birinshi 32 bitlik versiyası boldı,<ref>{{web deregi | familiya =Rose | at =Daniel | bet =Microsoft Office for Windows NT | url =http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150127063342/http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html | arxivsáne = 2015-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-may |website=DanielSays.com – Daniel's Legacy Computer Collections}}</ref> ol Windows 95-penen shamalas bir waqıtta Windows NT-ge arnalǵan [[Microsoft Office]] penen birge shıǵarıldı. Ol Word 6.0-diń tikkeley portı edi. Word 95-ten baslap Word-tıń hárbir shıǵarılıwı versiya nomeriniń ornına shıǵarılǵan jılınıń atı menen ataldı<ref>{{web deregi | familiya =Ericson | at =Richard | sáne = 2006-jıl 11-oktyabr | bet =Final Review: The Lowdown on Office 2007 | url =http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110629200448/http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | arxivsáne = 2011-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr |work=Computerworld}}</ref>. Word 2007 eń jiyi qollanılatuǵın basqarıw elementlerin ayrıqsha kórsetetuǵın, olardı qosımsha betlerge bóletuǵın hám súwretti tańlaw yamasa kesteni qayta islew sıyaqlı kontekstke baylanıslı arnawlı opciyalardı qosatuǵın qayta islengen paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="office2007ui2">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2006-jıl 11-dekabr | bet =An introduction to the Microsoft Office 2007 ribbon interface | url =https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213953/https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Ribbon dep atalatuǵın bul paydalanıwshı interfeysi [[Microsoft Excel|Excel]], [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] hám Access 2007 quramına engizildi, al keyinirek Office 2010-menen birge basqa Office qosımshalarına hám Windows 7-menen birge Paint hám WordPad sıyaqlı Windows qosımshalarına engizildi<ref>{{web deregi | familiya =Shultz | at =Greg | sáne = 2009-jıl 25-fevral | bet =Be ready for new and improved applets in Windows 7 | url =https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Qayta islengen interfeyste sonday-aq formatlaw opciyaları bar, tekstti tańlaǵanda payda bolatuǵın úskeneler panelin qamtıydı<ref name="office2007ui">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2007-jıl 26-yanvar | bet =Explore what is new and different in Microsoft Word 2007 | url =https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Word 2007 sonıń menen qatar hújjetlerdi Adobe Acrobat yamasa XPS faylları retinde saqlaw<ref name="office2007ui" /> hám Word hújjetlerin WordPress sıyaqlı servislerde blog jazbaları retinde júklew opciyasın óz ishine alǵan. Word 2010 Lentanı retlewge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_office2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010 |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429174848/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |archive-date=April 29, 2016 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, fayllardı basqarıwǵa arnalǵan Backstage kórinisin qosadı<ref name="pcmag_backstage">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Office 2010's Backstage View |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043605/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |archive-date=December 2, 2010 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, hújjet navigaciyasın jaqsıladı, skrinshotlardı islewge hám kirgiziwge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_word2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Lots of Graphics Options |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424202035/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-date=April 24, 2010 |access-date=December 14, 2021 |work=PC Magazine}}</ref> hám Microsoft OneDrive sıyaqlı onlayn servisler menen biriktirilgen<ref>{{web deregi | bet =Introduction to Word Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101129062236/http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Word 2019 diktovka islew funkciyasın qostı. Word 2021 birge avtorlıq etiwdi, iske qosıw aynası menen qosımsha betlerdi vizual jańalawdı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, sızıqqa fokuslawdı, jańartılǵan súwret salıw qosımsha betin hám ODF 1.3 standartın qollawdı qostı. [[Microsoft Windows]] hám [[MacOS]] sistemalarına arnalǵan Microsoft Word 2024 (Office 16-nıń tórtinshi turaqlı shıǵarılıwı) 2024-jıl 1-oktyabrde shıǵarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 15-may | bet =Office 2024 for Mac is coming and you won't need a subscription to get it {{!}} Macworld| url =https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240515165717/https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. === Mac qa arnalǵan Word === Mac qa 1984-jıl 24-yanvarda usınıldı, al Microsoft aradan bir jıl ótkende, 1985-jıl 18-yanvarda Mac-qa arnalǵan Word 1.0 versiyasın tanıstırdı. DOS, Mac hám Windows versiyaları bir-birinen aytarlıqtay ózgeshe. Tek Mac versiyası ǵana basqa platformalardan álleqayda jetik, WYSIWYG formatında boldı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı. Hárbir platforma óziniń versiya nomerlewin «1.0» dárejesinen qayta basladı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Word 1.x (Mac) | url =https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211222235427/https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac | arxivsáne = 2021-jıl 22-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-dekabr | baspaxana =[[WinWorld]]}}</ref>. Mac-ta 2-versiya bolmadı, biraq joqarıda táriyiplengendey 3-versiya 1987-jılı 31-yanvarda shıqtı. Word 4.0 1990-jıl 6-noyabrde jarıq kórdi hám Excel menen avtomat túrde baylanısıwdı, tekstti grafika átirapında aǵım menen jiberiw múmkinshiligin hám WYSIWYG betlik kórinisin qayta islew rejimin qostı. 1992-jılı shıǵarılǵan Mac-qa arnalǵan Word 5.1 túpnusqa 68000 processorında jumıs isledi hám arnawlı Macintosh qosımshası retinde islengen sońǵı versiya boldı. Keyingi Word 6 Windows-tıń portı boldı hám jaman qabıllandı. Word 5.1 sońǵı klassikalıq Mac OS-qa deyin jaqsı jumıs islewin dawam etti. Kóplegen adamlar hújjetlerdi generaciyalaw hám qayta nomerlew sıyaqlı ayırım ájayıp imkaniyatları ushın yamasa eski fayllarına kiriw ushın búgingi kúnge deyin emulyaciyalanǵan Mac classic sistemasında Word 5.1 baǵdarlamasın iske qosıp kelmekte. 1997-jılı Microsoft klassikalıq Mac OS-qa arnalǵan programmalıq támiynattı jazıwǵa baǵdarlanǵan Microsoft ishindegi ǵárezsiz topar retinde Macintosh Business Unit toparın dúzdi. Onıń Word-taǵı birinshi versiyası — Word 98, Office 98 Macintosh Edition paketi menen birge shıǵarıldı. Hújjetlerdiń úylesimliligi Word 97 dárejesine jetti<ref name="ugeek_97" /> hám ol Windows-qa arnalǵan Word 97-niń imkaniyatların, sonıń ishinde iyrek sızıqlar menen imla hám grammatikanı tekseriwdi qamtıdı<ref name="appleinsider_history">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 3) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153946/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D3 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. Paydalanıwshılar menyular menen klaviatura kombinaciyaların Windows-qa arnalǵan Word 97 yamasa Mac-qa arnalǵan Word 5 versiyalarına uqsas etip tańlay aldı. 2000-jılı shıǵarılǵan Word 2001 birneshe jańa imkaniyatlardı qostı, sonıń ishinde paydalanıwshılarǵa birneshe elementlerdi kóshiriwge hám qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın Office almasıw buferi (Office Clipboard) bar<ref name="atpm">{{web deregi | familiya =Tetrault | at =Gregory | sáne = January 2001 | bet =Review: Microsoft Office 2001 | url =http://www.atpm.com/7.01/office.shtml |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101120035246/http://atpm.com/7.01/office.shtml | arxivsáne = 2010-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=ATPM: About This Particular Macintosh}}</ref>. Bul klassikalıq Mac OS-ta jumıs isleytuǵın sońǵı versiya boldı, al Mac OS X-te ol tek Classic Environment ishinde orınlana aldı. 2001-jılı shıǵarılǵan Word X Mac OS X sistemasında jergilikli túrde jumıs isleytuǵın hám onı talap etetuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_history" /> hám irgeles emes tekstlerdi tańlaw múmkinshiligin engizdi<ref name="macworld_wordx">{{cite news |last=Negrino |first=Tom |date=February 1, 2002 |title=Review: Microsoft Office v. X |url=http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818084538/http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |archive-date=August 18, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Word 2004 2004-jılı may ayında shıǵarıldı. Ol teriw arqalı da, dawıs arqalı da jazıwlar alıwǵa arnalǵan jańa Notebook Layout kórinisin qamtıdı<ref name="macworld_2004">{{cite news |last1=Lunsford |first1=Kelly |last2=Michaels |first2=Philip |last3=Snell |first3=Jason |date=March 3, 2004 |title=Office 2004: First Look |url=http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625001248/http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |archive-date=June 25, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Ózgerislerdi baqlaw sıyaqlı basqa funkciyalar Windows-qa arnalǵan Office-ke uqsasıraq etildi<ref name="macnn_2004">{{web deregi | familiya =Friedberg | at =Steve | sáne = 2004-jıl 25-may | bet =Review: Microsoft Office | url =http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100405220059/http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=MacNN}}</ref>. 2008-jıl 15-yanvarda shıǵarılǵan Word 2008 bet maketlerin tańlaw hám arnawlı diagrammalar menen súwretlerdi engiziw ushın paydalanılatuǵın, Elements Gallery dep atalatuǵın Ribbonǵa uqsas funkciyanı qamtıdı. Ol sonday-aq baspa maketine baǵdarlanǵan jańa kórinisti, biriktirilgen bibliografiyanı basqarıwdı<ref name="appleinsider_word2008_1">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 14, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: Word '08 vs Pages 3.0 |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206164346/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |archive-date=December 6, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám jańa Office Open XML formatın jergilikli qollawdı qamtıdı. Bul Intel processorlarına tiykarlanǵan Mac kompyuterlerinde jergilikli túrde jumıs isleytuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_2008">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 4) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153958/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D4 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. 2010-jılı oktyabrde shıǵarılǵan Word 2011 Elements Gallery funkciyasınıń ornına Windows-qa arnalǵan Office-ke álleqayda uqsas Ribbon paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="appleinsider_ribbon">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=March 29, 2010 |title=New Office 11 for Mac sports dense ribbons of buttons |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124085400/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |archive-date=November 24, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám ol paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi oqıw menen jazıwǵa itibar beriwge múmkinshilik beretuǵın tolıq ekranlı rejimdi, sonday-aq Office Web Apps qollawın qamtıydı<ref name="appleinsider_2011_2">{{cite news |last=Dilger |first=Daniel Eran |date=October 25, 2010 |title=Review: Microsoft's Office 2011 for Mac (Page 2) |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html&page=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028082955/http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html%26page%3D2 |archive-date=October 28, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=Apple Insider}}</ref>. Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2016 (2015) Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2019 (2018) Word 2021 real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, immersivli oqıw quralınıń jaqsılawların, qatarǵa fokuslawdı, vizual jańalawdı, súwretlerdi SVG formatında saqlaw múmkinshiligin hám jańa Eskiz (Sketched) stilindegi konturdı qostı. 2024-jıl 16-sentyabrde shıǵarılǵan Word 2024 Word sessiyasın qálpine keltiriwdi, ODF 1.4 qollawın, jańa tema menen reń palitrasın hám ańsatıraq birlesip jumıs islew múmkinshiligin qamtıdı. Birlesip jumıs islew imkaniyatları Microsoft Word 2021 sistemasında da relizden keyingi jańalawdıń bólimi retinde qoljetimli bolǵanı menen, olar Word LTSC 2021 yamasa Word LTSC 2024 versiyalarında qoljetimli bolmadı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-sentyabr | bet =Differences between Word 2021 and Word 2024 | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/what-s-new-in-word-2024-for-windows-and-mac-9fe36ecd-820b-4f42-a9a2-0861f7615954 |website=Microsoft}}</ref>. === Atari ST-ge arnalǵan Write === Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write — Apple Macintosh ushın shıǵarılǵan Microsoft Word 1.05-tiń Atari versiyası, sonıń menen birge ol 80-jılları hám 90-jıllardıń basında Windows quramına kirgen Microsoft Write baǵdarlaması menen birdey atamanı bólisti<ref>{{cite magazine |last=Friedland |first=Nat |date=March 1987 |title=Today's Atari Corp.: A close up look inside |url=http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[Antic (magazine)|Antic]] |volume=5 |number=11}}</ref>. Baǵdarlama 1986-jılı járiyalanǵanı menen, túrli keshigiwler aqıbetinen baǵdarlama 1988-jılı ǵana payda bolıwına sebep boldı<ref>{{cite magazine |last=Chadwick |first=Ian |date=Summer 1988 |title=Feature Review: Microsoft Write – Was it worth the wait? |url=http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[STart Magazine|STart]] |volume=3 |number=1}}</ref>. Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write hám Windows-qa arnalǵan Microsoft Word ekewi de 1988-jılı [[Atlanta|Atlantada]] (Djordjiya shtatı) ótkerilgen COMDEX kórgizbesinde ózleriniń tiyisli stendleri menen qatar debyut ámelge asırdı<ref>{{web deregi | bet =New From Atari (Special Issue Number Two, 1988, pages 14) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2009%20%28Special%20Issue%20%201988%29/page/n13/mode/2up |website=STart}}</ref><ref>{{web deregi | bet =COMDEX '88: The Computer Dealers Exposition (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 8 - 13, 77 - 83) | url =https://archive.org/details/ST_Log_Magazine_Issue_23/page/n7/mode/2up |website=ST Log}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Looking Back At 10 Years Of Microsoft 365 Making History (January 11, 2023) | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365 |website=Microsoft}}</ref>. Mac versiyası sıyaqlı, Atari versiyası da WYSIWYG formatına iye boldı (GDOS arqalı) hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı (GEM arqalı)<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/v7n5/NewSTWordProcessors.html| bet =New ST Word Processing Entries Microsoft Write|website=Antic}}</ref>. Microsoft Write Atari ST ushın grafikalıq shriftler menen stillerdi kórsetiwge hám basıp shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın GEM (Graphics Environment Manager) sistemasınıń GDOS (Graphics Device Operating System) bólegin paydalanǵan birinshi tekstli processorlardıń biri boldı, bul onı Atari ST ushın kóp háripli tekstli processorǵa aylandırdı (Microsoft Write penen GDOS-tı qatar iske qosıw ushın 2-disktegi diskovodı kerek boldı). Microsoft Write GDOS 1.1 hám Atari XMM804 matricalıq printeriniń drayverleri menen, sonday-aq 4 disketada (3½ dyuymlıq format) Epson FX-80 hám Star Micronics NB-15 sıyaqlı 3-tárep printerleri menen birge pakette usınıldı<ref>{{web deregi | bet =MICROSOFT WRITE: Was It Worth The Wait? (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 36 - 38) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2012%20%28Summer%201988%29/page/n35/mode/2up |website=STart}}</ref>. Usaqlap satıw qaplaması menen birge 3 bólimge bólingen 206 betlik paydalanıwshı kórsetpesi qosıp berildi: Write-tı úyreniw, Write-tı paydalanıw hám Write maǵlıwmatnaması<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimania.com/st/files/microsoft_write_microsoft_manual.pdf| bet =Microsoft Write A word-processing program for all MEGA and ST computers User's Manual|website=Atarimania}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Microsoft Write paydalanıwshıǵa tekstli processordıń keńeytilgen imkaniyatların izertlewge járdemlesetuǵın «Járdem ekranı» quralın qamtıdı, ol óziniń formatı menen usınılıwı ushın joqarı bahaǵa iye boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html| bet =FEATURE REVIEW MICROSOFT WRITE Was It Worth The Wait?|website=STart}}</ref>. === Macintosh qa arnalǵan Write === 1987-jıl oktyabrde Microsoft Macintosh-qa arnalǵan Microsoft Write baǵdarlamasın shıǵardı. Write — bul Microsoft Macintosh tekst processorları bazarında eskirgen MacWrite ornın basadı dep úmitlengen, imkaniyatları sheklewli Microsoft Word versiyası. Sol waqıtta MacWrite jańa Macintosh kompyuterleri menen birge jıynaqta kelgenine qaramastan, Write bahası Word-tan álleqayda arzan boldı. Write-tı «Qısqa menyular» rejiminde bloklanǵan Word dep táriyiplegen durıs, hám ol birdey fayl formatın paydalandı, sonlıqtan paydalanıwshılar fayllardı heshqanday túrlendiriwsiz ańsat almasa aldı<ref>{{cite magazine |last=Flynn |first=Laurie |date=October 26, 1987 |title=Microsoft Pursues Mac Write With Low-End Word Processor |url=https://books.google.com/books?id=_z4EAAAAMBAJ&pg=PA45 |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[InfoWorld]] |publisher=InfoWorld Media Group |page=45 |volume=9 |issn=0199-6649 |number=43}}</ref>. Write jaqsı satılmadı hám System 7 dáwirine deyin toqtatıldı. Microsoft Write Macintosh Portable hám ertedegi PowerBook sistemaların engiziwden baslanǵan Macintosh-qa arnalǵan «jeńilletilgen» tekst processorlarınıń qısqa múddetli trendiniń bólimi boldı. Basqalarına LetterPerfect hám Nisus Compact kirdi. === Mobil platformalardaǵı Word === Word-tıń birinshi mobil versiyaları 1996-jılı Handheld PC qurılmalarında Windows CE-menen birge<ref>{{web deregi | sáne = 1998-jıl 9-oktyabr | bet =First Handheld PCs Based on Microsoft's H/PC Pro Edition Software Expected in Stores Later This Year | url =https://news.microsoft.com/1998/10/09/first-handheld-pcs-based-on-microsofts-hpc-pro-edition-software-expected-in-stores-later-this-year/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-dekabr |website=Stories | til =en-US}}</ref>, al keyinirek Pocket PC qurılmalarında shıǵarıldı. Zamanagóy Word Mobile<ref>{{web deregi | url =http://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us | bet =Word Mobile | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us |url-status=live }}</ref> juwanlatıw, shrift ólshemin ózgertiw hám reńlerdi ózgertiw (qızıl, sarı yamasa jasıldan) sıyaqlı tiykarǵı formatlawdı qollaydı. Ol túsindirmeler qosa aladı, biraq baqlanatuǵın ózgerisleri bar hújjetlerdi qayta isley almaydı. Ol parol menen qorǵalǵan hújjetlerdi asha almaydı; shriftti, tekstti teńlestiriwdi yamasa stildi (normada, 1-tema) ózgerte almaydı; adaptiv belgilerdi engize almaydı; súwretlerdi kirgize almaydı; yamasa háreketti qaytara almaydı<ref name="TechHive">{{web deregi |last1=Ralph|first1=Nate| bet =Office for Windows Phone 8: Your handy starter guide| url =http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|website=TechHive| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015060254/http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Engadget">{{web deregi |last1=Wollman|first1=Dana| bet =Microsoft Office Mobile for iPhone hands-on| url =https://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|website=Engadget| sáne = 2013-jıl 14-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 3-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140903102756/http://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|url-status=live}}</ref><ref name="NYT">{{cite news|last1=Pogue|first1=David|title=Microsoft Adds Office for iPhone. Yawn.|url=https://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|work=The New York Times|date=June 19, 2013|access-date=August 30, 2014|archive-date=July 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722005603/http://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Mashirenko | at =Vladislav | sáne = 2023-jıl 3-iyul | bet =How to insert a checkbox in Word {{!}} Tab-TV | url =https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230704155725/https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ | arxivsáne = 2023-jıl 4-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-iyul |website=www.tab-tv.com}}</ref>. Word Mobile hújjette jumıs islew gezinde siltemelerdi, sońǵı siltemelerdi, bet kolontitulların, bet úzilislerin, dizimlerdiń belgili bir sheginislerin hám belgili bir shriftlerdi kórsete hám engize almaydı, biraq dáslepki hújjette olar bar bolsa, olardı saqlaydı<ref name="Unsupported Word Mobile features" />. Word Mobile dizimlerdi kirgize aladı, biraq retlenetuǵın marker tańbaların ornatıwǵa hám dizimdi nomerlewdi retlewge imkaniyat bermeydi. 2013 versiyasınıń múmkinshiliklerine qosımsha, Windows Mobile-daǵı 2007 versiyası hújjetlerdi Rich Text Format formatında saqlaw hám eski PSW (Pocket Word) faylların ashıw imkaniyatına iye<ref name="Unsupported Word Mobile features">[http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx Unsupported Features in Word Mobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314233206/http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx |date=March 14, 2009 }}. Microsoft. Retrieved September 21, 2007.</ref>. Sonıń menen qatar, ol imlanı tekseriw quralın, sózlerdi sanaw quralın hám «Izlew hám almastırıw» buyrıǵın qamtıydı. 2015-jılı Word Mobile Windows Store dúkanında Windows 10 hám Windows 10 Mobile ushın qoljetimli boldı<ref>{{web deregi |last1=Koenigsbauer|first1=Kirk|last2=Microsoft 365|first2=Corporate Vice President for| sáne = 2015-jıl 29-iyul | bet =Office Mobile apps for Windows 10 are here!| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyul |website=Microsoft 365 Blog| til =en-US| arxivsáne = 2020-jıl 12-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200712164949/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/|url-status=live}}</ref>. Windows 10 Mobile versiyasın qollaw 2021-jıl 12-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{web deregi | bet =Office Apps for Windows 10 Mobile: End of Support for Windows Phones | url =http://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart }}</ref>. [[iOS]]-qa arnalǵan Word 2014-jıl 27-martta<ref>{{web deregi |last1=Cunningham |first1=Andrew | sáne = 2014-jıl 27-mart | bet =Microsoft brings Office to iPad, makes iPhone version free to all | url =https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183411/https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar |website=Ars Technica}}</ref>, al [[Android]]-qa arnalǵan Word 2015-jıl 29-yanvarda shıǵarıldı<ref>{{web deregi |last1=Lardinois |first1=Frederic | sáne = 2015-jıl 29-yanvar | bet =Microsoft's Office For Android Tablets Comes Out Of Preview | url =https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183412/https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-yanvar |website=TechCrunch}}</ref>. === Vebke arnalǵan Word === Vebke arnalǵan Word — bul [[Microsoft Excel]] menen [[Microsoft PowerPoint|Microsoft PowerPointtıń]] veb-versiyaların da qamtıytuǵın Office on the web paketiniń bólimi retinde qoljetimli Microsoft Wordtıń biypul jeńilletilgen versiyası. Vebke arnalǵan Wordta Dizayn hám Poshta xabarları sıyaqlı ayırım Ribbon qosımsha betleri joq. Poshta jiberiwleri paydalanıwshılarǵa konvertler menen belgilerdi basıp shıǵarıwǵa hám Word hújjetlerin tasıw arqalı ǵalabalıq basıp shıǵarıwdı basqarıwǵa imkaniyat beredi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral |website=[[PC World]] |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul }}</ref><ref name="pcworld.com3">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html | bet =Microsoft Office Online review: Work with your favorite Office formats for free |website=[[PC World]] | sáne = 2017-jıl 28-sentyabr | familiya =Ansaldo | at =Michael | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190704092800/https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html |url-status=live }}</ref>. Vebke arnalǵan Word ayırım obektlerdi qayta isley almaydı, mısalı: teńlemeler, formalar, tekstli maydanlar yamasa súwretler, biraq hújjette olardıń ornına orın toltırǵısh bolıwı múmkin. Kesteni sortlaw yamasa baǵanalar sıyaqlı ayırım keńeytilgen imkaniyatlar kórsetilmeydi, biraq olar hújjette burınǵıday saqlanadı. Word stol ústi qosımshasında qoljetimli basqa kórinisler (Kontur, Shıjbaylaw, Veb-sayt hám Tolıq ekranlı oqıw) qoljetimli emes, sonday-aq qatarlastırıp qaraw, bólingen aynalar hám sızǵısh ta joq<ref name="osupport-word">{{web deregi | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | bet =Differences between using a document in the browser and in Word |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]] | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr }}</ref>. == Qabıllaw == Wordtıń dáslepki versiyaları sınǵa ushıradı. Byte jurnalı 1984-jılı DOS ushın Word 1.1 hám 2.0 versiyalarınıń hújjetlestiriwin sınǵa alıp, onı «tolıq fars» dep atadı. Ol programmalıq támiynattı «aqıllı, jaqsı islengen hám ayırım ózgeshe islerdi atqaradı» dep táriyipledi, biraq «ásirese tıshqansha menen jumıs islegende, artıqmashılıqlarına qaraǵanda kóplegen sheklewleri bar... úyreniw menen paydalanıw júdá qıyın» degen juwmaqqa keldi<ref name="cameron1984pc">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1984-09/1984_09_BYTE_09-09_Guide_to_the_IBM_PCs#page/n171/mode/2up | title=Word Processing Revisited | work=BYTE | date=September 1984 | access-date=October 23, 2013 | author=Cameron, Janet | pages=171 | type=review}}</ref>. PC Magazine jurnalınıń sholıwı júdá aralas boldı: «Men burın da ersi tekst processorların ushıratqanman, biraq bul meni birinshi ret albıratqan jaǵday» dep jazdı, degen menen Wordtıń innovaciyaları sholıwshını WordStar-dan bas tartıwdı birinshi ret oylandırǵanın moyınladı. Sholıwda ájayıp WYSIWYG displeyi, quramalı baspa formatlawı, aynalar hám siltemeler artıqmashılıq retinde atalsa da, ol kóplegen kishi kemshiliklerdi, júdá áste jumıs islewin hám « Madame Sadie's Pain Palace tárepinen islegen hújjetlestiriwdi» sınǵa aldı. Juwmaǵında Word «potencial ullılıqtan eki versiya alısta» degen juwmaqqa keldi<ref name="manes19840221">{{cite news|author=Manes, Stephen|date=February 21, 1984|title=The Unfinished Word|pages=192|work=PC Magazine|url=https://books.google.com/books?id=UCIvSU6Y2GAC&pg=192|access-date=October 19, 2021}}</ref>. «Microsoft Word neni durıs islese de, ol hár qanday basqa baǵdarlamadan jaqsıraq isleydi», dep Edvard Mendelson 1985-jıldıń jaz ayında jazdı. «Ókinishlisi, onıń kóplegen nárselerdi qáte isleytuǵınında» dep ol 2.0 versiyası tuwralı The Yale Review basılımında ayttı, onıń ishinde tıshqanshaǵa ǵárezlilikti, qol menen betlewdi hám «oylap tabılǵan eń barokkolı hám de túsiniksiz menyulerdiń ayırımların» atap ótip, onıń ornına WordPerfect penen basqa úsh DOS baǵdarlamasın usındı<ref name="mendelson1985summer">{{Cite journal |last=Mendelson |first=Edward |date=Summer 1985 |title=Word Processing: A Guide for the Perplexed |url=https://mendelson.org/WordProcessingAGuideForThePerplexed.pdf |journal=The Yale Review |issue=74 |pages=615–640}}</ref>. Djerri Purnel 1987-jıldıń oktyabr ayında jazǵanda, ózine Word unamaytuǵının, sebebi «tıshqansha baǵdarlamanıń ajıramas bólimi. Men tekst jazǵanda, qolımdı klaviaturadan alǵım kelmeydi» dep ayttı<ref name="pournelle198710">{{Cite magazine |last=Pournelle |first=Jerry |date=October 1987 |title=New Life for Lucy |url=https://archive.org/details/byte-magazine-1987-10-rescan/1987_10_BYTE_12-11_Heuristic_Algorithms/page/n273/mode/1up?view=theater |access-date=2024-08-18 |magazine=BYTE |pages=251–264 |language=English}}</ref>. Compute! jurnalınıń Apple Applications bólimi 1987-jılı dekabrde Word 3.01 versiyası «belgili bir ebeteysizligine qaramastan» «bunda dizimlew ushın dım kóp imkaniyatları bar» «tiykarǵı Macintosh tekst processorı bolıwı múmkin» dep málimledi. Haqıyqıy WYSIWYG-tıń joqlıǵın sınǵa alıp, jurnal «Word ájayıp. Ol óziniń ullı talantına baylanıslı tosınnan ebeteysizligin keshiretuǵın Mocart yamasa [[Thomas Edison|Edison]] sıyaqlı» degen juwmaqqa keldi<ref name="mcneill198712">{{cite news | url=https://archive.org/stream/COMPUTEs_Apple_Applications_Vol._5_No._2_Issue_6_1987-12_COMPUTE_Publications_US#page/n55/mode/2up | title=Macintosh: The Word Explosion | work=Compute!'s Apple Applications | date=December 1987 | access-date=September 14, 2016 | author=McNeill, Dan | pages=54–60}}</ref>. Compute! jurnalı 1989-jılı Word 5.0 versiyasınıń tekst penen grafikanı biriktiriwi onı «tiykarǵı baspa óndirisine arnalǵan isenimli dvigatel» etkenin atap ótti. Jurnal tekstli rejimniń jaqsılawın maqullap, aldınǵı versiyadan jańartıwǵa arnalǵan 75 dollar bahasın «on jıllıqtıń kelisimi» dep táriyipledi hám «joqarı quwatlı tekst processorı retinde, Word itibarǵa ılayıq» degen juwmaqqa keldi<ref name="nimersheim198912">{{Cite magazine |last=Nimersheim |first=Jack |date=December 1989 |title=Compute! Specific: MS-DOS |url=https://archive.org/stream/1989-12-compute-magazine/Compute_Issue_115_1989_Dec#page/n11/mode/2up |magazine=Compute! |pages=11–12}}</ref>. Computer Intelligence kompaniyası 1987-jılı Microsoft-tıń Fortune 1000 dizimindegi kompyuterlerdegi tekst processorları bazarınıń 4 procentin iyeleytuǵının bahaladı<ref name="computerworld19871102interview">{{Cite interview |last=Gates |first=Bill |interviewer=Paul Gillin |title=The great software debate |last2=Manzi |first2=Jim |last3=Esber |first3=Ed |url=https://books.google.com/books?id=mUSIMiurpfYC&pg=PP73 |access-date=2025-06-08 |work=Computerworld |issue=44 |date=1987-11-02 |page=SR7 |volume=XXI}}</ref>. 1988-jılǵı PC oqıwshılarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 11 procentin anıqladı, ol WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı<ref name="seymour19880229">{{Cite magazine |last=Seymour |first=Jim |date=1988-02-29 |title=Fast, Flexible, & Forward-Looking |url=https://books.google.com/books?id=CmNNyCje8oAC&pg=PA92 |access-date=February 2, 2026 |magazine=PC |pages=92–104 |volume=7 |issue=4}}</ref>. 1990-jılǵı Amerikalı sertifikatlanǵan jámiyetlik buxgalterler institutınıń aǵzalarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 8 procenti paydalanǵan, ol sonday-aq WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı. Dataquest kompaniyası 1991-jılı Wordtıń Windows tekst processorları bazarınıń 55 procentin iyeleytuǵının bahaladı{{r|cw19920720}}. 1996-jıldıń birinshi kvartalında Word dúnya júzilik tekst processorları bazarınıń 80 procentin quradı<ref>{{cite magazine|title=Data Stream|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=21 |publisher=[[Imagine Media]]|date=September 1996|page=21}}</ref>. 2013-jılı Microsoft Wordtı jańa Office 365 ónimine qostı, onda Microsoft óziniń eń ataqlı programmalıq támiynatın biriktirdi<ref>{{web deregi | bet =Looking back at 10 years of Microsoft 365 making history | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365#:~:text=In%20January%202013,%20Office%20365,20%20GB%20of%20SkyDrive%20storage. | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-oktyabr |website=Microsoft 365 | til =en-US}}</ref>, bul [[Google Docs]] penen básekilesiw ushın jazılıwǵa tiykarlanǵan bultlı esaplaw programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. == Logotip galereyası == <gallery> File:Microsoft Office Word (2025–present).svg|2025-jıldan házirgi waqıtqa shekem File:Microsoft Office Word (2019–2025).svg|2019–2025 File:Microsoft Word 2013-2019 logo.svg|2013–2019 File:Microsoft-Word-Logo-2010-2013.png|2010–2013 File:Office Word 2007 logo.svg|2007–2010 File:Logo word.png|2003–2007 File:Microsoft Office Word (2000–03).svg|1999–2003 File:Microsoft-Word-Logo-1995-1995.png|1995–1999 File:MICROSOFT WORD.jpg|1993–1995 File:Microsoft-Word-Logo-1991-1993-700x394-1.png|1991–1993 File:Microsoft-Word-Logo-1987-1991-700x394.png|1987–1991 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office| ]] [[Kategoriya:Classic Mac OS tekst processorları]] [[Kategoriya:DOS tekst processorları]] [[Kategoriya:MacOS tekst processorları]] [[Kategoriya:Windows tekst processorları]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Skrinshot programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Atari ST programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:1983-jılǵı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Tekst processorları]] [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] m74iz2uk0kkbb7b1fb12tx5pzh8j2uq 0 47898 266215 266010 2026-08-17T23:53:37Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266215 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#217346; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Excel |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1985-jıl, 30-sentyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Elektron keste|Elektron keste processorı]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası yamasa [[menshikli programmalıq támiynat]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/excel microsoft.com/microsoft-365/excel] |} '''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar. Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta. [[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]] [[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]] [[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]] == Imkaniyatları == === Tiykarǵı operaciyalar === Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye<ref>Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-470-03737-9</nowiki>.</ref>. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde<ref>Wells, Eric & Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. <nowiki>ISBN 978-1-57231-359-0</nowiki>. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.</ref><ref>Harnett, Donald L. & Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-471-13398-8</nowiki>.</ref>. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı. Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi<ref>{{Web deregi| url =http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne= 2010-jıl 30-dekabr |sáne= 2007-jıl 7-may |jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne= 2010-jıl 14-dekabr |citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}</ref>. === Funkciyalar === Excel 2016 baǵdarlamasında 484 funkciya bar<ref>{{web deregi | bet =Excel functions (alphabetical)| url =https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062357/https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188}}</ref>. Olardıń 360-ı Excel 2010 versiyasına deyin bolǵan. Microsoft bul funkciyalardı 14 kategoriyaǵa klassifikaciyalaydı. Aǵımdaǵı 484 funkciyanıń 386-sın VBA-dan «WorksheetFunction» obektiniń metodları retinde shaqırıwǵa boladı<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 30-mart | bet =WorksheetFunction Object (Excel)| url =https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=Office VBA Reference| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062450/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction}}</ref> hám 44-niń ataması VBA funkciyaları menen birdey<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 13-sentyabr | bet =Functions (Visual Basic for Applications)| url =https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=Office VBA Reference| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062438/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications}}</ref>. 2020-jıl 3-dekabrde LAMBDA funkciyasınıń engiziliwi menen Excel Tyuring boyınsha tolıq sistemaǵa aylandı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft's New Programming Language for Excel Now Turing Complete - | url =https://visualstudiomagazine.com/Articles/2021/01/27/excel-lambda.aspx | qaralǵan sáne = 2025-jıl 9-sentyabr |website=Visual Studio Magazine | til =en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Announcing LAMBDA |url=https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605081225/https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-date=2026-06-05 |access-date=2026-06-07 |work=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM |language=en-US}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Gordon| at =Andy| sáne = 2021-jıl 25-yanvar | bet =LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function| url =https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|url-status=live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-aprel |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2021-jıl 23-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210423120636/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/}}</ref>. === Makroslardı programmalastırıw === ==== VBA programmalastırıw ==== [[File:Functions in Excel.PNG|thumb|300px|Microsoft Excel baǵdarlamasında paydalanıwshı anıqlaǵan sq(x) funkciyasın paydalanıw. x hám y dep atalǵan ózgeriwshiler Atamalar menedjerinde (Name Manager) anıqlanǵan. sq funkciyası Excel quramına kiretuǵın Visual Basic redaktorı arqalı engiziledi.]] [[File:Subroutine in Excel.PNG|thumb|300px|Exceldegi ishki baǵdarlama elektron kesteden oqılǵan x dep atalǵan baǵana ózgeriwshisiniń kvadratın esaplaydı hám onı y dep atalǵan baǵana ózgeriwshisine jazadı.]] Exceldiń Windows versiyası Visual Basictiń dialekti bolıp tabılatuǵın Microsofttıń Visual Basic for Applications (VBA) arqalı programmalastırıwdı qollaydı. VBA arqalı programmalastırıw standart elektron keste usılları menen qolaysız yamasa múmkin emes kestelik manipulyaciyalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. Baǵdarlamashılar kodtı jazıwǵa, kodtı ońlawǵa (debag) hám kod modullerin shólkemlestiriw ortalıǵına arnalǵan aynanı qamtıytuǵın Visual Basic Editor (VBE) arqalı kodtı tikkeley jaza aladı. Paydalanıwshı sanlı metodlardı ámelge asıra aladı, sonday-aq VBA-da formatlaw yamasa maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw sıyaqlı tapsırmalardı avtomatlastıra aladı<ref name="Press"> For example, by converting to Visual Basic the recipes in {{cite book|title=Numerical recipes: the art of scientific computing|author1=Press, William H. Press|author2=Teukolsky, Saul A.|author3=Vetterling, William T.|author4=Flannery, Brian P.|name-list-style=amp|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88068-8|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=1aAOdzK3FegC}} Code conversion to Basic from Fortran probably is easier than from C++, so the 2nd edition ({{ISBN|0521437210}}) may be easier to use, or the Basic code implementation of the first edition: {{cite book|title=Numerical recipes: routines and examples in BASIC|author=Sprott, Julien C.|year=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40689-5|url=https://books.google.com/books?id=3-BfpBw7AqQC}} </ref> hám elektron kestege qayta xabarlanatuǵın hár qanday kerekli aralıq nátiyjelerdi paydalanıp esaplawdı baǵıtlay aladı. VBA Mac Excel 2008 versiyasınan alıp taslandı, óytkeni islep shıǵıwshılar waqtında shıǵarıw VBA dvijogın Mac OS X sistemasına jergilikli túrde portlawǵa imkaniyat bermeydi dep esapladı. VBA kelesi versiyada, Mac Excel 2011-de tiklendi,<ref>{{web deregi | bet =Excel| url =http://www.officeformachelp.com/excel/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-iyul |work=Office for Mac| baspaxana =OfficeforMacHelp.com| arxivsáne = 2012-jıl 19-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120619131821/http://www.officeformachelp.com/excel/}}</ref> degen menen dúziliste ActiveX obektlerine qollaw joq, bul ayırım joqarı dárejeli islep shıǵıwshı qurallarına tásir etedi<ref>{{web deregi | bet =Using Excel – PC or Mac? {{!}} Excel Lemon| url =https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac| arxivurl =http://webarchive.loc.gov/all/20160921074527/https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac| arxivsáne = 2016-jıl 21-sentyabr |website=excellemon.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-iyul }}</ref>. VBA kodın jaratıwdıń keń tarqalǵan hám ańsat usılı — Makros jazbasın (Macro Recorder) paydalanıw<ref name="Walkenbach">However an increasing proportion of Excel functionality is not captured by the Macro Recorder leading to largely useless macros. Compatibility among multiple versions of Excel is also a downfall of this method. A macro recorder in Excel 2010 may not work in Excel 2003 or older. This is most common when changing colors and formatting of cells. {{cite book|author=Walkenbach, John|title=Excel 2007 VBA Programming for Dummies|publisher=Wiley|year=2007|isbn=978-0-470-04674-6|edition=Revised by Jan Karel Pieterse|page=79 ''ff''|chapter=Chapter 6: Using the Excel macro recorder|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&pg=PA79}}</ref>. Makros jazbası paydalanıwshınıń háreketlerin jazadı hám makros túrinde VBA kodın generaciyalaydı. Sonnan keyin bul háreketlerdi makrostı iske qosıw arqalı avtomat túrde qaytalawǵa boladı. Makroslardı klaviatura kombinaciyaları, buyrıq túymesi yamasa grafika sıyaqlı hár túrli trigger túrleri menen de baylanıstırıwǵa boladı. Makrostaǵı háreketlerdi usı trigger túrlerinen yamasa ulıwma úskeneler paneliniń opciyalarınan orınlawǵa boladı. Makrostıń VBA kodın VBE ishinde de redaktorlawǵa boladı. Cikl funkciyaları hám óz qásiyetleri boyınsha ekran sorawı sıyaqlı belgili bir imkaniyatlardı, sonday-aq ayırım grafikalıq displey elementlerin jazıw múmkin emes, olardı baǵdarlamashı VBA moduline tikkeley kirgiziwi tiyis. Tájiriybeli paydalanıwshılar interaktiv baǵdarlama dúziw ushın yamasa betlerdiń júkleniwi yamasa ózgeriwi sıyaqlı waqıyalarǵa juwap beriw ushın paydalanıwshı sorawların qollana aladı. Makros arqalı jazılǵan kod barlıq Excel versiyaları menen úylesimli bolmawı múmkin. Excel 2010 sistemasında qollanılatuǵın ayırım kodtı Excel 2003 sistemasında paydalanıw múmkin emes. Yacheyka reńlerin ózgertetuǵın hám yacheykalardıń basqa aspektlerine ózgerisler kirgizetuǵın makros jaratıw keri úylesimli bolmawı múmkin. VBA kodı elektron keste menen Excel Obektler Modeli (Excel Object Model)<ref name="Walkenbach2">{{cite book|title=cited work|author=Walkenbach, John|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&pg=PA53|chapter=Chapter 4: Introducing the Excel object model|page=53 ''ff''|isbn=978-0-470-04674-6|date=February 2, 2007|publisher=John Wiley & Sons}}</ref>, elektron keste obektlerin anıqlaytuǵın sózlik hám elektron kestege jazıw menen oqıwǵa hám onıń paydalanıwshıları menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın usınılǵan funkciyalar yamasa usıllar jıynaǵı arqalı (mısalı, retlenetuǵın úskeneler panelleri yamasa komanda qatarları menen xabar aynaları arqalı) óz-ara háreketlesedi. Paydalanıwshı islegen VBA ishki baǵdarlamaları usı háreketlerdi orınlaydı hám makroslardı jazıw quralı arqalı generaciyalanǵan makroslar sıyaqlı jumıs isleydi, biraq iykemlirek hám de ónimlirek bolıp tabıladı. ==== Tariyxı ==== Óziniń birinshi versiyasınan baslap Excel paydalanıwshılardıń makroslardı programmalastırıwın (qaytalanatuǵın tapsırmalardı avtomatlastırıw) hám paydalanıwshı anıqlaǵan funkciyalardı (Exceldiń ornatılǵan funkciyalar kitapxanasın keńeytiw) qolladı. Exceldiń birinshi versiyalarında bul baǵdarlamalar operatorları formula sintaksisine iye bolǵan hám arnawlı maqsettegi makros betleriniń yacheykalarında jaylasqan (Windows-ta .XLM fayl keńeytpesi menen saqlanǵan) makros tilinde jazıldı. XLM Excel 4.0 versiyasına deyin Excel ushın ádepki makros tili boldı<ref>{{web deregi | bet =The Spreadsheet Page for Excel Users and Developers| url =http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-dekabr |website=spreadsheetpage.com| baspaxana =J-Walk & Associates, Inc.| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130121061001/http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/|url-status=live}}</ref>. 5.0 versiyasınan baslap Excel makroslardı ádepki boyınsha VBA-da jazdı, biraq 5.0 versiyasında XLM jazıwı ele de opciya retinde ruqsat etildi. 5.0 versiyasınan keyin bul opciya toqtatıldı. Exceldiń barlıq versiyaları, sonıń ishinde Excel 2021, XLM makrosın iske qosıwǵa qábiletli, degen menen Microsoft olardı paydalanıwdı maqullamaydı<ref>{{web deregi | bet =Working with Excel 4.0 macros| url =http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-dekabr |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft Office Support| arxivsáne = 2013-jıl 7-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130307194541/http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx|url-status=live}}</ref>. === Python programmalastırıw === 2023-jılı Microsoft Excel baǵdarlaması [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] tikkeley qollaytuǵının xabarladı<ref name="Introducing Python">{{web deregi | bet =Introducing Python in Excel: The Best of Both Worlds for Data Analysis and Visualization| url =https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/introducing-python-in-excel-the-best-of-both-worlds-for-data/ba-p/3905482|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-sentyabr | til =en}}</ref><ref name="Announcing Python">{{web deregi | bet =Announcing Python in Excel: Combining the power of Python and the flexibility of Excel.| url =https://techcommunity.microsoft.com/t5/excel-blog/announcing-python-in-excel-combining-the-power-of-python-and-the/ba-p/3893439|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-sentyabr | til =en}}</ref>. 2025-jılǵı jaǵday boyınsha [jańartıw], Exceldegi Python Korporativ hám Biznes paydalanıwshıları ushın qoljetimli (ayırım ózgesheliklerdi qospaǵanda, al Shańaraqlıq, Jeke hám Bilimlendiriw paydalanıwshıları ushın aldın ala kóriw rejiminde)<ref>{{web deregi | bet =Get started with Python in Excel - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/get-started-with-python-in-excel-a33fbcbe-065b-41d3-82cf-23d05397f53d | qaralǵan sáne = 2025-jıl 5-iyul |website=support.microsoft.com}}</ref><ref name="Introducing Python" />. === Diagrammalar === [[File:Excel chart.PNG|thumb|right|300px|Microsoft Excel arqalı islengen grafik]] Excel yacheykalardıń belgilengen toparlarınan generaciyalanǵan diagrammalardı, grafiklerdi yamasa gistogrammalardı qollaydı. Ol sonıń menen qatar diagrammanı Ulıwma kestege tikkeley baylanıstırıwǵa múmkinshilik beretuǵın Ulıwma diagrammalardı (Pivot Charts) qollaydı. Bul diagrammanı Ulıwma keste menen birge jańartıwǵa imkaniyat beredi. Generaciyalanǵan grafikalıq komponent aǵımdaǵı betke jaylastırılıwı yamasa bólek obekt retinde qosılıwı múmkin. Eger yacheykalardıń mazmunı ózgerse, bul displeyler dinamikalıq túrde jańartıladı. Mısalı, zárúr jobalaw talapları vizual túrde kórsetilgen meyli; sonnan keyin paydalanıwshınıń parametrler ushın sınaq mánislerin ózgertiwine juwap retinde joybardı táriyipleytuǵın qıysıq sızıqlar formasın ózgertedi hám olardıń kesilisiw noqatları jıljıydı, bul eń jaqsı joybardı tańlawǵa járdemlesedi. === Qosımshalar === Qosımsha imkaniyatlar qosımshalardı paydalanıw arqalı qoljetimli. Sonday birneshewi Excel menen birge usınıladı, sonıń ishinde: * Analiz paketi (Analysis ToolPak): Statistikalıq hám injenerlik tallawǵa arnalǵan maǵlıwmatlardı tallaw quralların usınadı (dispersiyalıq tallaw menen regressiyalıq tallawdı qamtıydı) * Analysis ToolPak VBA: Analysis ToolPak ushın VBA funkciyaları * Evro valyutası quralları (Euro Currency Tools): Evro valyutasın túrlendiriw hám formatlaw * Sheshim tabıwshı (Solver Add-In): Optimallastırıw hám teńlemelerdi sheshiwge arnalǵan qurallar == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}} * {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|url=https://archive.org/details/microsoftofficee0000dodg|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}} * {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-38123-6}} * {{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne= 2021-jıl 25-yanvar |jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne= 2021-jıl 23-aprel }} [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Microsoft Office]] r5ytnpgbwjwlt4t22e64dqs59x3a8xs 0 47899 266271 266039 2026-08-18T00:46:39Z InternetArchiveBot 9299 Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266271 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D83B01; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Office |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Logo_(2019).png|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1990-jıl, 1-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>[[C++]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] (API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]]<br>[[MS-DOS]] (qollanıwdan shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Miyrasxorı | class="infobox-data" |Microsoft 365 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Standartı | class="infobox-data" |Office Open XML (ISO/IEC 29500) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ofis baǵdarlamalar paketi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası, korporativ licenziyalaw yamasa SaaS |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://office.com office.com] |} '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi| url =https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne= 2023-jıl 8-noyabr |avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne= 2023-jıl 8-noyabr |til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne= 2023-jıl 7-noyabr |avtor=Sen|at=Sayan|sáne= 2023-jıl 7-noyabr }}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi| url =https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne= 2024-jıl 17-sentyabr |avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne= 2024-jıl 16-sentyabr |jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Komponentler == === Tiykarǵı qosımshalar menen xızmetler === * [[Microsoft Word]] — bul Microsoft Office paketine hám óndiristen shıǵarılǵan Microsoft Works baǵdarlamasınıń ayırım basılımlarına kiretuǵın tekst processorı. Wordtıń 1983-jıl gúz ayında shıǵarılǵan birinshi versiyası MS-DOS operaciyalıq sistemasına arnaldı hám kompyuter tıshqanshasın kóplegen paydalanıwshılarǵa tanıstırdı. Word 1.0 baǵdarlamasın tıshqansha menen birge pakette satıp alıwǵa bolatuǵın edi, degen menen ol talap etilmegen. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Macintoshqa arnalǵan Word óz paketine jaqınıraq WYSIWYG imkaniyatların qosıwǵa háreket etti. Macqa arnalǵan Word 1985-jılı shıqtı. Macqa arnalǵan Word Microsoft Wordtıń birinshi grafikalıq versiyası boldı. Dáslebinde ol óziniń tiykarǵı formatı retinde patentlengen .doc formatın ámelge asırdı. Degen menen, Word 2007 bul formattı eskirgen dep atap, keyin ala Ecma International ashıq format retinde standartlastırılǵan Office Open XML formatına ústemlik berdi. Portable Document Format (PDF) hám OpenDocument (ODF) formatların qollaw Windowsqa arnalǵan Word baǵdarlamasına birinshi ret Word 2007 ushın Service Pack 2 arqalı engizildi<ref>{{Cite press release |title=Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office |date=May 21, 2008 |publisher=Microsoft |url=https://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |access-date=October 30, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501133844/http://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |archive-date=May 1, 2009}}</ref>. * [[Microsoft Excel]] — bul dáslebinde ústemlik etken Lotus 1-2-3-penen básekilesip, sońında onnan ozıp ketken elektron keste redaktorı. Microsoft Mac OS ushın Exceldiń birinshi versiyasın 1985-jılı hám birinshi Windows versiyasın (Mac penen teńlestiriw ushın 2.05 bolıp nomerlengen) 1987-jıl noyabrde shıǵardı. * [[Microsoft PowerPoint]] — bul ekranda kórsetiwge hám bayanatshı tárepinen usınılıwǵa yamasa plyonkalarǵa ya slaydlarǵa basıp shıǵarılıwǵa bolatuǵın tekstten, grafikadan hám basqa obektlerden turatuǵın slayd-shoular jaratıw ushın paydalanılatuǵın prezentaciya baǵdarlaması. * Microsoft OneNote — bul qoldan jazılǵan yamasa terilgen jazbalardı, súwretlerdi, ekran bóleklerin hám audio túsindirmelerdi jıynaytuǵın jazba júrgiziw baǵdarlaması. Jazbalardı Internet yamasa tarmaq arqalı basqa OneNote paydalanıwshıları menen bólisiwge boladı. OneNote dáslebinde hár qanday Microsoft Office 2003 basılımına kirmeytuǵın avtonom qosımsha retinde usınıldı. Degen menen, OneNote sońında Microsoft Officetiń tiykarǵı komponentine aylandı; Microsoft Office 2013 shıǵarılıwı menen birge OneNote barlıq Microsoft Office usınıslarına engizildi. OneNote sonday-aq Office on the web servisindegi veb-qosımsha, Windows ushın shártli biypul (keyin ala biypul) stol ústi qosımshası, Windows Phone, [[iOS]], [[Android]] hám Symbian ushın mobil qosımsha, sonday-aq Windows 8 yamasa keyingi versiyaları ushın Metro stilindegi qosımsha retinde de qoljetimli. * Microsoft Outlook (Outlook Express, Outlook.com yamasa vebke arnalǵan Outlook penen shatastırmaw kerek) — bul Office 97-den baslap Windows Messaging, Microsoft Mail hám Schedule+ ornın basqan jeke informaciyanı basqarıwshı (jeke menedjer); ol elektron poshta klientin, kalendardı, tapsırmalar menedjerin hám mákan jay kitabın qamtıydı. Mac OS sistemasında Microsoft 1990-jıllardıń ayaǵında Outlooktıń birneshe versiyasın usındı, biraq tek Microsoft Exchange Server menen birge paydalanıw ushın. Office 2001 sistemasında ol Microsoft Entourage dep atalatuǵın, sál ózgeshe imkaniyatlar jıynaǵı bar alternativ qosımshanı engizdi. Ol Office 2011 sistemasında Entourage ornın basıp, Outlooktı qayta engizdi<ref>{{web deregi | familiya =Fried | at =Ina | sáne = 2009-jıl 13-avgust | bet =Next Mac Office, due by 2010's end, gets Outlook | url =http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120815145139/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html | arxivsáne = 2012-jıl 15-avgust | qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-avgust |website=[[CNET News]] | baspaxana =[[CBS Interactive]]}}</ref>. * [[Microsoft OneDrive]] — bul paydalanıwshılarǵa fayllardı sinxronlawǵa hám keyin ala olarǵa veb-brauzerden yamasa mobil qurılmadan kiriwge múmkinshilik beretuǵın fayl xosting servisi. * [[Microsoft Teams]] — bul jumıs ornındaǵı chattı, ushırasıwlardı, jazbalar menen qosımshalardı biriktiretuǵın platforma. === Tek Windowsqa arnalǵan baǵdarlamalar === * [[Microsoft Publisher]] — bul tiykarınan kitapshalardı, belgilerdi, kalendarlardı, qutlıqlaw xatların, vizitkalardı, informaciyalıq byulletenlerdi, veb-saytlardı hám ashıq xatlardı joybarlaw ushın paydalanılatuǵın Windowsqa arnalǵan stol ústi baspa qosımshası. Publisher 2026-jılı óndiristen toqtatıladı<ref>{{web deregi | familiya =Batt | at =Simon | sáne = 2024-jıl 15-fevral | bet =Microsoft is killing off one of its oldest apps in 2026 | url =https://www.xda-developers.com/microsoft-killing-off-app-october-2026/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-sentyabr |website=XDA | til =en}}</ref>. * [[Microsoft Access]] — bul relyaciyalıq Access Database Engine (burınǵı Jet Database Engine) sistemasın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw quralları menen biriktiretuǵın Windowsqa arnalǵan [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması]]. Microsoft Access maǵlıwmatlardı Access Database Engine tiykarındaǵı óziniń formatında saqlaydı. Ol sonday-aq basqa qosımshalarda hám maǵlıwmatlar bazalarında saqlanǵan maǵlıwmatlardı tikkeley importlay aladı yamasa baylanısa aladı<ref name="ms-import">{{web deregi | bet =Introduction to importing and exporting data | url =https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160311025628/https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 | arxivsáne = 2016-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-iyun | baspaxana =Microsoft}}</ref>. * [[Microsoft Project]] — bul waqıyalardı baqlawǵa hám tarmaqlıq diagrammalar menen Gant diagrammaların islewge arnalǵan, heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan joybarlardı basqarıw qosımshası * [[Microsoft Visio]] — bul heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan diagramma hám blok-sxema islew qosımshası. === Mobil qosımshalar === * Office Lens — bul mobil qurılmalarǵa optimallastırılǵan súwret skaneri. Ol hújjetti (mısalı, vizitka, qaǵaz, markerlik taqta) kamera arqalı túsiredi, sonnan keyin súwrettiń hújjet bólegin dúzetedi. Nátiyjeni Word, OneNote, PowerPoint yamasa Outlook baǵdarlamalarına eksportlawǵa yamasa OneDrive sistemasında saqlawǵa, Poshta arqalı jiberiwge yamasa Fotogalereyaǵa ornalastırıwǵa boladı. * Office Mobile — bul Android hám iOS sistemalarına arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamaların bir qosımshaǵa biriktiretuǵın hám tez jazbalar islew, PDF fayllarına qol qoyıw, QR kodların skanerlew hám fayllardı tasıw sıyaqlı jańa imkaniyatlardı kirgizetuǵın biriktirilgen Office mobil qosımshası<ref name="Microsoft">{{web deregi | sáne = 2020-jıl 19-fevral | bet =The new Office app now generally available for Android and iOS | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200320133423/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ | arxivsáne = 2020-jıl 20-mart | qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-mart |website=Microsoft 365 team | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. * Office Remote — bul mobil qurılmanı Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamalarınıń stol ústi versiyaları ushın aralıqtan basqarıw pultine aylandıratuǵın qosımsha. === Server qosımshaları === * Microsoft SharePoint — bul Microsoft Office penen biriktiriletuǵın vebke tiykarlanǵan birlesken platforma. 2001-jılı iske qosılǵan SharePoint tiykarınan hújjetlerdi basqarıw hám saqlaw sisteması retinde satıladı, biraq ónim júdá beyimlesiwshi bolıp tabıladı hám onı paydalanıw shólkemler arasında aytarlıqtay ózgeshelenedi. SharePoint xızmetlerine mınalar kiredi: ** Excel Services — bul [[Microsoft Excel|Microsoft Excelge]] uqsas elektron kestelerdi qayta islew serveri. ** InfoPath Forms Services — bul Microsoft InfoPathǵa uqsas formalardı tarqatıw serveri. ** Microsoft Project Server — bul Microsoft Projectke uqsas joybarlardı basqarıw serveri. ** [[Microsoft Search Server]] * Skype for Business Server — bul operativ xabarlar menen videokonferenciyalarǵa arnalǵan real waqıttaǵı kommunikaciyalar serveri. * Microsoft Exchange Server — bul poshta serveri hám kalendar serveri. === Veb-xızmetler === * Microsoft Sway — 2014-jıl oktyabrde shıǵarılǵan prezentaciya veb-qosımshası. Ol sonday-aq [[iOS]] hám [[Windows 10]] sistemalarına arnalǵan jergilikli qosımshası bar. * Delves — bul Office 365 paydalanıwshılarına ózleriniń elektron poshtaların, ushırasıwların, kontaktların, sociallıq tarmaqların hám OneDrive sistemasında yamasa Office 365-tegi saytlarda saqlanǵan hújjetlerin izlewge hám basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın xızmet. * Microsoft Forms — bul Office 365 Education jazılıwshıları ushın qoljetimli onlayn sorawnama islew quralı. * Microsoft To Do — bul tapsırmalardı basqarıw servisi. * Outlook.com — bul paydalanıwshı interfeysi Microsoft Outlookqa uqsas biypul veb-poshta. * Outlook on the web — Outlook.com-ǵa uqsas, biraq jáne de keń hám tek Office 365 penen Microsoft Exchange Server usınısları arqalı ǵana qoljetimli veb-poshta klienti. * Microsoft Planner — bul Microsoft Office 365 platformasında qoljetimli jobalaw qosımshası. * Microsoft Stream — bul Office 365 Academic yamasa Enterprise licenziyası bar korporativ paydalanıwshılarǵa arnalǵan video bólisiw xızmeti. * Microsoft Bookings — bul Microsoft Office 365 platformasındaǵı ushırasıwlardı bronlaw qosımshası. == Vebke arnalǵan Office == Office for the web — úsh veb-qosımshanı: [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám PowerPointtı qamtıytuǵın Microsoft Officetiń biypul veb-versiyası. Bul usınısqa sonıń menen qatar Outlook.com, OneNote hám OneDrive kirdi; olarǵa biriktirilgen qosımshalardı almastırǵısh arqalı kiriwge boladı. Paydalanıwshılar bul servistiń Office Online Server dep atalatuǵın lokal versiyasın SharePoint, Microsoft Exchange Server hám Microsoft Lync Server menen birlesip jeke bultlarda ornata aldı<ref name="officeitpro-owas">{{web deregi | bet =Introducing Office Web Apps Server | url =http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140225175652/http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 25-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-fevral |website=Office IT Pro Blog | baspaxana =Microsoft }}</ref>. Vebke arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint Office Open XML faylların (docx, xlsx, pptx), sonday-aq OpenDocument faylların (odt, ods, odp) jergilikli túrde asha, qayta isley hám saqlay aldı. Olar sonday-aq burınǵı Office formatları bar fayllardı (doc, xls, ppt) asha aldı, biraq redaktorlanǵannan keyin olar jańa formatlarǵa túrlendirildi. Parol menen shifrlanǵan Office faylları ashılmadı. Makrosları bar fayllardı brauzer qosımshalarında ashıwǵa bolatuǵın edi, biraq makroslarǵa kiriw yamasa olardı orınlaw múmkin emes edi<ref name="osupport-word">{{web deregi | bet =Differences between using a document in the browser and in Word | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref><ref name="osupport-excel">{{web deregi | bet =Differences between using a workbook in the browser and in Excel – Office Support | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170208034000/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 | arxivsáne = 2017-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-fevral |website=support.office.com | til =en-US}}</ref><ref name="osupport-ppt">{{web deregi | bet =How certain features behave in web-based PowerPoint | url =https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20191031075716/https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 | arxivsáne = 2019-jıl 31-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. 2013-jıldıń iyul ayında Word PDF hújjetlerin kórsetiw yamasa olardı Microsoft Word hújjetlerine túrlendiriw imkaniyatına iye boldı, degen menen hújjettiń formatlanıwı túpnusqadan ózgeriwi múmkin edi<ref>{{web deregi | familiya =Zarzar | at =Dan | sáne = 2013-jıl 3-iyul | bet =PDFs in the Word Web App | url =http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130709000444/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 9-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-iyul |website=Office Web Apps blog | baspaxana =[[Microsoft]] }}</ref>. 2013-jıl noyabrde qosımshalar real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı hám fayllardı avtomat saqlawdı qollay basladı. Office for the web paketinde Access hám Publisher baǵdarlamaların qosqanda, Officetiń tolıq stol ústi versiyalarında bar birqatar keńeytilgen imkaniyatlar bolǵan joq. Degen menen, paydalanıwshılar «Stol ústi qosımshasında ashıw» (Open in desktop app) buyrıǵın tańlay aldı; bul ondaǵı keńeytilgen imkaniyatlardı paydalanıw ushın hújjetti olardıń kompyuterindegi yamasa qurılmasındaǵı Officetiń stol ústi versiyasında ashatuǵın edi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul |website=[[PC World]] | baspaxana =[[IDG]]}}</ref><ref name="pcworld.com2">{{web deregi | familiya =Paul | at =Ian | sáne = 2015-jıl 12-fevral | bet =Microsoft beefs up Office Online with new features, streamlined interface | url =https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200804002822/https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html | arxivsáne = 2020-jıl 4-avgust | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr |website=[[PC World]] | baspaxana =[[IDG]]}}</ref>. Office for the web-tiń Jeke (Personal) basılımı SkyDrive (keyin ala OneDrive) hám Office Live Workspace sıyaqlı burınǵı servislerdiń ornın basıp, Office.com arqalı jámiyetshilikke biypul usınıldı. Korporaciya arqalı basqarılatuǵın versiyaları Office 365 arqalı qoljetimli boldı<ref>{{web deregi | familiya =Moore | at =Jason | sáne = 2010-jıl 8-iyun | bet =Office is now live on SkyDrive! | url =http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120818204805/http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx | arxivsáne = 2012-jıl 18-avgust |website=Inside Windows Live | baspaxana =Microsoft}}</ref>. 2013-jıldıń fevralında kiriwsiz-aq SkyDrivetaǵı fayllardı qaraw hám qayta islew imkaniyatı qosıldı<ref>{{web deregi | familiya =Kenison | at =Roxanne | sáne = 2013-jıl 8-fevral | bet =Sign-in no longer required to edit Office docs in SkyDrive | url =http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130601223643/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 1-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-iyul |website=Office Web Apps blog | baspaxana =[[Microsoft]] }}</ref>. Servis sonıń menen qatar korporativlik ortalıqta SharePoint qosımshası retinde yamasa Office Web Apps Server arqalı jeke ornatılıwı múmkin edi<ref name="officeitpro-owas" />. Microsoft sonday-aq Office paketinde basqa da veb-qosımshalardı usındı, mısalı: Outlook Web App (burınǵı Outlook Web Access)<ref>{{web deregi | bet =FAQs for Outlook Web App | url =http://help.outlook.com/en-us/140/cc875910.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130125021557/http://help.outlook.com/en-US/140/cc875910.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=Outlook Web App | baspaxana =Microsoft}}</ref>, Lync Web App (burınǵı Office Communicator Web Access)<ref>{{web deregi | bet =Welcome to Microsoft Lync Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130118043526/http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 18-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>, Project Web App (burınǵı Project Web Access)<ref>{{web deregi | bet =Getting started with Project Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130110080436/http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 10-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=Project Server Help | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Sońıń menen bir qatarda, Microsoft Office documents-ti veb-saytta Office on the web arqalı qaraw ushın Online Doc Viewer atı menen servis usınadı<ref>{{web deregi | bet =View Office documents online | url =https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190102095046/https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online | arxivsáne = 2019-jıl 2-yanvar | qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-mart |website=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. 2017-jılı Office for the web Microsoft 365 penen almastırıldı; xızmet, sonıń ishinde burınǵı Word, Excel hám PowerPoint veb-qosımshaları endi qoljetimsiz<ref>{{web deregi | familiya =Althoff | at =Judson | sáne = 2017-jıl 10-iyul | bet =Microsoft puts partners at the center of $4.5 trillion transformation opportunity | url =https://blogs.microsoft.com/blog/2017/07/10/microsoft-puts-partners-center-4-5-trillion-transformation-opportunity/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-oktyabr |website=The Official Microsoft Blog | til =en-US}}</ref>. == Ulıwma imkaniyatları == Microsoft Officetiń kóplegen versiyaları (sonıń ishinde Office 97 hám keyingileri) ózleriniń vidjetler jıynaǵın paydalanadı hám anıq operaciyalıq sistemaǵa tolıq sáykes kelmeydi. Bul standart menyular reńli, jalpaq kórinetuǵın, kóleńkeli menyu stili menen almastırılǵan Microsoft Office XP menen 2003-te eń ayqın bayqaladı. Microsoft Officetiń belgili bir versiyasınıń paydalanıwshı interfeysi kóbinese Microsoft Windowstıń keyingi versiyasına qattı tásir etedi, mısalı: * Office 4.3-tiń [[úskeneler paneli]], reńli túymeleri hám kúlreń túsli 3D kórinisi Windows 95-ke qosıldı. * Office 2007-de engizilgen lenta (ribbon) Windows 7 hám keyingi versiyalar menen birge keletuǵın birneshe baǵdarlamalarǵa biriktirildi. * Office 2013-tiń (2012-jılı shıqqan) tegis, qutı tárizli dizaynı Windows 8 diń jańa paydalanıwshı interfeysin jańalawda qaytalandı. Microsoft Office paydalanıwshıları sırtqı maǵlıwmatlarǵa Office Data Connection (.odc) fayllarında saqlanǵan jalǵanıw specifikaciyaları arqalı kire aladı<ref>{{Cite book |last=DeMarco |first=Jim |title=Pro Excel 2007 VBA |url=https://archive.org/details/proexcel2007vba0000dema |publisher=Apress |year=2008 |isbn=978-1-59059-957-0 |location=Berkeley, California |page=[https://archive.org/details/proexcel2007vba0000dema/page/361 361] |quote=External data is accessed through a connection file, such as an Office Data Connection (ODC) file (.odc)}}</ref>. Barlıq platformalardaǵı Office sońǵı jılları serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) de, offlayn fayllardı da (qol menen saqlanǵan) qayta islewdi qollaydı. Serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) qayta islewdi qollaw dáslebinde (házirgi túrinde) OneDrive (burınǵı SkyDrive) engizilgennen keyin payda boldı. Biraq, Officetiń eski versiyalarında da serverlik fayllardı qayta islew imkaniyatı bar (atap aytqanda Office 2007). Windows ta, Office ta programmalıq támiynattı jańartıw ushın servis-paklerdi paydalandı. Office-te jıynalmaytuǵın servis-relizleri boldı, olar Office 2000 Service Release 1-den keyin toqtatıldı. Endi Windows penen Office programmalıq támiynattı jańalawdıń boljawlı (aylıq, yarım jıllıq hám jıllıq) shıǵarılıw sxemalarına ótti. Office-tiń burınǵı versiyalarında jiyi Easter eggs-ler boldı. Mısalı, Excel 97 quramında jetkilikli túrde funkcional ushıw simulyatorı boldı. == Fayl formatları hám metamaǵlıwmatlar == Office 2007-ge shekemgi Microsoft Office OLE Compound File Binary Format tiykarındaǵı patentlengen fayl formatların paydalandı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Office File Formats | url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130119005122/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 19-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-fevral |website=[[MSDN#Library|MSDN Library]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Bul maǵlıwmatlardı bólisetuǵın paydalanıwshılardı birdey programmalıq platformanı qabıllawǵa májbúr etti<ref>{{web deregi | familiya =Stallman | at =Richard M. | bet =We Can Put an End to Word Attachments | url =https://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101203074546/http://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html | arxivsáne = 2010-jıl 3-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Free Software Foundation}}</ref>. 2008-jılı Microsoft ekilik Office formatlarınıń tolıq hújjetlestiriwin júklep alıw ushın biypul qoljetimli etti hám Open Specification Promise sheńberinde usı ekilik formatlardı paydalanıw yamasa ámelge asırıw ushın hár qanday itimal patentlik huqıqlardı biypul berdi<ref>{{web deregi | familiya =Spolsky | at =Joel | sáne = 2008-jıl 19-fevral | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Joel on Software}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Jones | at =Brian | sáne = 2008-jıl 16-fevral | bet =Binary Documentation (.doc, .xls, .ppt) and Translator Project Site are now live | url =http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150427143224/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx | arxivsáne = 2015-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Brian Jones: Office Solutions | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Burın Microsoft bunday hújjetlestiriwdi biypul, biraq tek ótinish boyınsha ǵana usınatuǵın edi<ref>{{web deregi | familiya =Jones | at =Brian | sáne = 2008-jıl 17-yanvar | bet =Mapping documents in the binary format (.doc; .xls; .ppt) to the Open XML format | url =http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131023060210/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 23-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Brian Jones: Office Solutions | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2007 den baslap, Ecma International hám ISO/IEC tárepinen standartlastırılǵan hám de járiyalanǵan versiyadan ózgeshe bolǵanına qaramastan, ádepki fayl formatı Office Open XML versiyası boladı. Microsoft Open Specification Promise<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 1-fevral | bet =Microsoft Open Specification Promise | url =https://www.microsoft.com/interop/osp/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081010202435/http://www.microsoft.com/interop/osp | arxivsáne = 2008-jıl 10-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> sheńberinde formatlar texnologiyasına patentlik huqıqlar berdi hám Microsoft Officetiń burınǵı versiyalarına, sonıń ishinde Office 2003, Office XP, Office 2000<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 6-yanvar | bet =Microsoft Office Compatibility Pack for Word, Excel, and PowerPoint File Formats | url =https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180429085200/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 | arxivsáne = 2018-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel |website=Download Center}}</ref> hám Mac OS X-ke arnalǵan Office 2004 ushın biypul júklep alıwǵa bolatuǵın túrlendirgishlerdi qoljetimli etti. Office Open XML-diń úshinshi tárep ámelge asırıwları Windows platformasında (LibreOffice, barlıq platformalar), macOS platformasında ([[iWork]] '08, NeoOffice, LibreOffice) hám [[Linux]]-ta (LibreOffice hám OpenOffice.org 3.0) bar. Sonıń menen bir qatarda, Office 2010, Office 2007 ushın Service Pack 2 hám Macqa arnalǵan Office 2016 hújjetlerdi ashıw hám saqlaw ushın OpenDocument Format (ODF) formatın qollaydı – 1.2 versiyası (2015 ISO/IEC standartı) emes, tek eski ODF 1.0 (2006 ISO/IEC standartı) ǵana qollaydı. Microsoft Office hújjetlerinen metamaǵlıwmatlardı alıp taslaw múmkinshiligin usınadı. Bul hújjet tuwralı sırlı maǵlıwmatlardıń onıń metamaǵlıwmatları arqalı sırtqa aǵıp ketiwi keńnen járiya bolǵan waqıyalarǵa juwap retinde islendi<ref>{{Cite news |last=Libbenga |first=Jan |date=February 2, 2004 |title=Microsoft releases metadata removal tool |work=The Register |url=https://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |url-status=live |access-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203115727/http://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |archive-date=December 3, 2010}}</ref>. Metamaǵlıwmatlardı joq etiw birinshi ret 2004-jılı, Microsoft usı maqsette Office 2003/XP ushın Remove Hidden Data Add-in dep atalatuǵın quraldı shıǵarǵan gezde qoljetimli boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2008-jıl 8-iyul | bet =Office 2003/XP Add-in: Remove Hidden Data | url =https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160324000046/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 | arxivsáne = 2016-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel |website=Download Center | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Ol Office 2007 sistemasına Document Inspector (Hújjet inspektorı) dep atalatuǵın funkciya túrinde tikkeley biriktirildi. == Keńeytiw == Office paketiniń baslı imkaniyatı — paydalanıwshılar menen úshinshi tárep kompaniyalarınıń arnawlı buyrıqlar menen qánigelestirilgen funkciyalardı qosıw arqalı qosımshanıń imkaniyatların keńeytetuǵın qosımshalardı (plaginlerdi) jaza alıw imkaniyatı. Jańa múmkinshiliklerdiń biri — Office Store dúkanı<ref>{{web deregi | familiya =Bort | at =Julie | sáne = 2012-jıl 6-avgust | bet =Microsoft Shows Off A New App Store For Office 2013 | url =http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130501112708/http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 | arxivsáne = 2013-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=Business Insider}}</ref>. Plaginler menen basqa qurallardı paydalanıwshılar júklep ala aladı<ref>{{web deregi | familiya =Hachman | at =Mark | sáne = 2013-jıl 19-yanvar | bet =Inside The New Microsoft Office App Store: One Developer's Story | url =http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |url-status=usurped | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130421002527/http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story | arxivsáne = 2013-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=small-biz | baspaxana =ReadWrite}}</ref>. Islep shıǵıwshılar óz qosımshaların Office Store dúkanında satıw arqalı aqsha taba aladı. Tabıs baǵdarlamashı menen [[Microsoft]] arasında bólinedi, bunda baǵdarlamashı aqshanıń 80%-in aladı<ref name="mashable.com">{{web deregi | familiya =Pachal | at =Pete | sáne = 2012-jıl 7-avgust | bet =Yes, Even Microsoft Office Has Apps Now | url =http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130518172523/http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ | arxivsáne = 2013-jıl 18-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[Mashable]]}}</ref>. Baǵdarlamashılar qosımshalardı barlıq Office paydalanıwshıları menen bólise aladı<ref name="mashable.com" />. Qosımsha hújjet penen birge háreketlenedi hám alıwshı onı ashqanda ne kóretuǵının baǵdarlamashı sheshedi. Alıwshınıń qosımshanı Office Store dúkanınan biypul júklep alıw, biypul sınaq versiyasın baslaw yamasa tólemge baǵdarlanıw opciyası boladı<ref name="mashable.com" />. Officetiń bultlı imkaniyatlarınıń arqasında IT bólimleri ózleriniń biznes xızmetkerleriniń ónimliligin arttırıw maqsetinde olarǵa arnalǵan qosımshalar jıynaǵın isley aladı<ref>{{web deregi | familiya =Murph | at =Darren | sáne = 2012-jıl 6-avgust | bet =Microsoft's Office Store now open for business, productivity-boosting apps just a click away | url =https://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130531231333/http://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ | arxivsáne = 2013-jıl 31-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[Engadget]] | baspaxana =[[Aol]]}}</ref>. Xızmetkerler Office Store dúkanına kirgende, «Meniń shólkemim» (My Organization) bóliminen óz kompaniyasınıń qosımshaların kóredi. Xızmetkerlerdiń jeke júklep alǵan qosımshaları «Meniń qosımshalarım» (My Apps) bóliminde payda boladı<ref name="mashable.com" />. Baǵdarlamashılar qosımshalardı islew ushın HTML5, XML, CSS3, [[JavaScript]] hám API sıyaqlı veb-texnologiyalardı paydalana aladı<ref name="msdn.microsoft.com">{{web deregi | sáne = 2013-jıl 26-fevral | bet =Overview of apps for Office | url =http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082%28v=office.15%29#StartBuildingApps_WhatIsApp |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130510155448/http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082(v=office.15)#StartBuildingApps_WhatIsApp | arxivsáne = 2013-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[MSDN]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Office-ke arnalǵan qosımsha — bul Office klientlik qosımshasınıń ishinde xostinglenetuǵın veb-bet. Paydalanıwshılar hújjettiń, elektron poshta xabarınıń, ushırasıw shaqırıwınıń yamasa qabıllawdıń funkcionallıǵın kúsheytiw ushın qosımshalardı paydalana aladı. Qosımshalar birneshe ortalıqta hám birneshe klientler tárepinen, sonıń ishinde Office-tiń tolıǵı menen stol ústi klientlerinde, Office Web Apps, mobil brauzerlerde, sonday-aq lokal túrde hám bultta jumıs isley aladı<ref name="msdn.microsoft.com" />. Qollap-quwatlanatuǵın qosımshalardıń túri Office versiyalarına qaray ózgeshelenedi: * Office 97 den baslap (standart Windows DLL faylları, yaǵnıy Word WLL hám Excel XLL) * Office 2000 nan baslap (COM qosımshaları)<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 24-yanvar | bet =How to build an Office 2000 COM add-in in Visual Basic | url =http://support.microsoft.com/kb/238228/en-us/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110301014508/http://support.microsoft.com/kb/238228/EN-US | arxivsáne = 2011-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Office XP dan baslap (COM/OLE Automation qosımshaları)<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 29-yanvar | bet =How To Create a Visual Basic Automation Add-in for Excel Worksheet Functions | url =http://support.microsoft.com/kb/285337/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101119015334/http://support.microsoft.com/kb/285337 | arxivsáne = 2010-jıl 19-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Office 2003 ten baslap (Basqarılatuǵın kod qosımshaları – VSTO sheshimleri)<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 5-aprel | bet =Information about designing Office add-ins by using the .NET Framework | url =http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121024210114/http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us | arxivsáne = 2012-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> == Parol menen qorǵaw == Microsoft Office-te paydalanıwshılarǵa Office (Word, Excel, PowerPoint, Access, Skype Business) hújjetlerin paydalanıwshı usınǵan parol menen shifrlawǵa múmkinshilik beretuǵın qáwipsizlik funkciyası bar. Parol 255 simvolǵa deyin qamtıwı múmkin hám ádepki boyınsha AES 128 bitlik keńeytilgen shifrlawdı paydalanadı<ref>{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-fevral |website=Microsoft Office Support | arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200803225056/https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |url-status=dead }}</ref>. Parollerdi pútkil hújjetti, jumıs betin yamasa prezentaciyanı ózgertiwdi sheklew ushın da paydalanıwǵa boladı. Degen menen, hújjetti shifrlawdıń joqlıǵına baylanıslı bul parollerdi úshinshi tárep buzıw programmalıq támiynatın paydalanıp alıp taslawǵa boladı<ref>{{web deregi | bet =Unprotect a Word Document | url =https://superuser.com/a/96244 | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart |website=superuser.com | arxivsáne = 2018-jıl 1-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181101140147/https://superuser.com/questions/96242/unprotect-a-word-document/96244 |url-status=live }}</ref>. == Qollaw siyasatı == === Usıl === Office 2000 nan Office 2016 ǵa shekemgi Microsoft Office ónimleriniń barlıq versiyaları shıǵarılǵannan keyin on jıllıq qollaw huqıqına iye, usı waqıt ishinde Microsoft ónim versiyasına arnalǵan qáwipsizlik jańalanıwların shıǵaradı hám pullı texnikalıq qollaw kórsetedi. On jıllıq dáwir eki bes jıllıq basqıshqa bólinedi: Tiykarǵı faza (Mainstream) hám keńeytilgen faza (Extended). Tiykarǵı fazada Microsoft sheklewli biypul texnikalıq qollaw kórsete aladı hám qáwipsizlikke baylanısı joq jańalawlardı shıǵaradı yamasa ónimniń dizaynın ózgerte aladı. Keńeytilgen faza barısında atalǵan xızmetler toqtatıladı<ref>{{web deregi | sáne = 2017-jıl 9-mart | bet =Microsoft Business, Developer and Desktop Operating Systems Policy | url =https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170424011714/https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy | arxivsáne = 2017-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-aprel |website=Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2019 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın hám keńeytilgen qollawdıń 2 jılın ǵana aladı, al Office 2021 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın ǵana aladı<ref>{{web deregi | bet =Office 2019 On-Premises Release Details (published February 1, 2018) | url =https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190317230749/https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 | arxivsáne = 2019-jıl 17-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. == Logotip tariyxı == <gallery> File:MS Office 1 wordmark.png|1990 File:MS Office 3 wordmark.png|1992 File:MS Office 4 wordmark.jpg|1994 File:MS Office wordmark circa 1994.png|1994 (variant) File:MS Office wordmark 1995 to 2001.png|1995 File:Microsoft Office (2003-2007).svg|2003 File:Microsoft Office 2007-2013 text logo.svg|2007 File:Microsoft Office 2013-2019 logo and wordmark.svg|2013 File:Microsoft Office Logo (2019).png|2019 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office]] m3256a60r1jo63ismzhmdiz3dfgjcdg 0 47903 266264 265976 2026-08-18T00:39:48Z InternetArchiveBot 9299 Add 3 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 266264 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == Mingachevir suw saqlaǵıshı [[Kavkaz]]daǵı eń iri suw saqlaǵısh bolıp, uzınlıǵı {{convert|70|km|abbr=on}}, keńlik {{convert|18|km|abbr=on}}, maksimal tereńligi {{convert|75|m|abbr=on}}, ortasha tereńligi {{convert|26|m|abbr=on}}, maksimal kólemi 15,73 km³,<ref>{{cite book |last1=Coene |first1=Frederik |title=The Caucasus : an introduction |url=https://archive.org/details/caucasusintroduc0000coen |date=2010 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-48660-6}}</ref> jaǵalıq sızıǵınıń uzınlıǵı {{convert|247|km|abbr=on}} hám ulıwma maydanı {{convert|605|km2|abbr=on}} quraydı<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131 |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131/page/81 81] |language=en}}</ref><ref name="anbar">{{web deregi | url =https://mst.gov.az/MST/SA_2.html| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110119071310/http://mst.gov.az/MST/SA_2.html|url-status=dead| bet =Su anbarları| arxivsáne = 2011-jıl 19-yanvar |website=mst.gov.az}}</ref>. Suw saqlaǵıshtıń suw qáddi 1945–1953-jılları [[Bozdaǵ tawları|Bozdaǵ]] qasında qurılǵan [[Mingechaur GES|Mingachevir gidroelektr stanciyası]] bógeti arqalı támiyinlenedi<ref name="minecol">{{web deregi | bet =Rivers, Lakes and Reservoirs of Azerbaijan Republic | url =http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php | baspaxana =Ozarbayjon Ekologiya va tabiiy resurslar vazirligi | qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140702101035/http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php | arxivsáne = 2014-jıl 2-iyul }}</ref>. Ol Ázerbayjannıń eń iri gidroelektr stanciyası bolıp, ornatılǵan elektr quwatı 401,6 [[megavatt]]tı quraydı. Onıń bógetiniń uzınlıǵı {{convert|1550|m|abbr=on}}, eni {{convert|16|m|abbr=on}} hám biyikligi {{convert|80|m|abbr=on}}<ref name="anbar" />. Suw saqlaǵıshtıń dáslepki toltırılıwı 1953jıldan 1959-jılǵa shekem dawam etti<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131 |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131/page/81 81] |language=en}}</ref> hám 1963, 1968, 1973, 1975, 1976, 1978, 1988 hám de 2010-jıllarda maksimal kólemine shekem qayta toltırıldı. == Orografiyalıq sıpatlaması == == Derekler == {{Derekler}} 5qf9wskzkvth0ny0zb1x9r5tjh7cf4k 0 47917 266103 265985 2026-08-17T19:20:43Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 266103 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Yashar Mammedzade atındaǵı stadion |- | '''Sıyımlılıǵı''' | 4800 adam |- | '''Jabılıwı''' | 2024-jıldan baslap «Asta Mingachevir FK» oyınları tiykarǵı stadionnıń remontlanıw sebebi menen jabılıwına baylanıslı qosımsha maydanshada oynalmaqta. |- | '''Komanda''' | Asta Mingachevir Futbol Klubı |} '''Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qalalıq stadionı''' ({{lang-az|Yaşar Məmmədzadə adına Mingəçevir şəhər stadionu}})<ref>[https://web.archive.org/web/20140903111835/http://sportarena.az/news/19695 Futbol üzrə Azərbaycan I Divizionunda 28-ci turun təyinatları məlumdur] {{Wayback|url=http://sportarena.az/news/19695 |date=20140903111835 }}{{ref|az}}</ref> — 1953-jılı ashılǵan [[Mingachevir]] ([[Ázerbayjan]]) qalasınıń bas stadionı. Ázerbayjan chempionatınıń Birinshi divizionı [[Energetik (futbol klubı, Mingachevir)|«Energetik» FK]] futbol klubınıń úy arenasın quraydı. == Tariyxı == === Sovet dáwiri === 1953-jılı qurılǵan Mingachevir qalalıq stadionı 8.000 tamashagóydi sıydıradı<ref>[http://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/energetik-mingechaur/10103/venue/ Yaşar Məmmədzadə adına şəhər stadionu] {{Wayback|url=http://int.soccerway.com/teams/azerbaijan/energetik-mingechaur/10103/venue/ |date=20140903133041 }}{{ref|az}}</ref>. Stadionda mingachevirli [[Kúr-Nur (futbol klubı)|«Kúr-Nur»]] komandası óz oyınların ótkergen<ref>[https://web.archive.org/web/20140209010544/http://rekord.az/news/p:7399 Mingəçevir stadionu hələ də baxımsızlıqdan və diqqətsizlikdən əziyyət çəkir] {{Wayback|url=http://rekord.az/news/p:7399 |date=20140209010544 }}{{ref|az}}</ref>. === Jańa tariyx === 2009-jılı 4-martta Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti [[Ilham Aliev]] [[Mingachevir]] qalasına saparı sheńberinde Yashar Mammedzade atındaǵı stadionda alıp barılıp atratǵan rekonstrukciya jumısları menen tanısıp shıqtı. 2008-jıldıń iyun ayında baslanǵan jumıslar juwmaqlanǵannan keyin, stadion trubunalarında 5000 orınlıq ornatıldı<ref>[http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_mart2009/71107.htm Mingəçevir şəhər stadionu yenidən qurulur] {{Wayback|url=http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_mart2009/71107.htm |date=20140903142618 }}{{ref|az}}</ref>. === Házirgi dáwir === Házirgi waqıtta stadion yuridikalıq adresine iye bolǵan «Yashar Mammedzade atındaǵı qalalıq stadionı» JShK balansında turıp, onıń adresi: Mingachevir q., I. Islamzade kóshesi 24. JShK direktorı — Huseynov Akif Hasan ulı<ref>[http://mingechevir-ih.gov.az/page/18.html «Yaşar Məmmədzadə adına şəhər stadionu» MMC] {{Wayback|url=http://mingechevir-ih.gov.az/page/18.html |date=20140903101113 }}{{ref|az}}</ref>. Stadionnıń rásmiy atı — Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qalalıq stadionı<ref>[https://web.archive.org/web/20140905070018/http://sportlife.az/wap/xeber.php?id=6938 Liqalarda növbəti oyunlar keçiriləcək] {{Wayback|url=http://sportlife.az/wap/xeber.php?id=6938 |date=20140905070018 }}{{ref|az}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140903094826/http://manutd.bakcell.com/en/site/page/faq FAQ for the qualification phase of Manchester United Summer Soccer School] {{Wayback|url=http://manutd.bakcell.com/en/site/page/faq |date=20140903094826 }}{{ref|en}}</ref>. Stadion Ázerbayjan chempionatınıń Birinshi divizionı hám U-14 ligasında gúres alıp barıp atırǵan «Energetik» Mingachevir hám BJSSh klubları ushın úy arenası bolıp tabıladı<ref>[http://arazpfc.com/xeber/51/ 16-cı turun təyinatları açıqlandı] {{Wayback|url=http://arazpfc.com/xeber/51/ |date=20140903082115 }}{{ref|az}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140903143749/http://www.revanfc.az/news/185/U-14+Liqas%C4%B1%3A+II+turun+t%C9%99qvimi/ U-14 Liqası: II turun təqvimi] {{Wayback|url=http://www.revanfc.az/news/185/U-14+Liqas%C4%B1%3A+II+turun+t%C9%99qvimi/ |date=20140903143749 }}{{ref|az}}</ref>. == Salmaqlı adres == Stadion tómendegi adres boyınsha jaylasqan: Mingachevir qalası, [[Úzeyir Hajıbekov]] kóshesi, AZ4506<ref>[http://www.gomap.az/Info/Description.aspx?idlo=33&lvo=3&pID=1485711 Y.Məmmədzadə adına Mingəçevir şəhər stadionu] {{Wayback|url=http://www.gomap.az/Info/Description.aspx?idlo=33&lvo=3&pID=1485711 |date=20140903120939 }}{{ref|az}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı kóp maqsetli stadionlar]] [[Kategoriya:Mingachevirde sport]] [[Kategoriya:Ázerbayjan futbol stadionları]] tfhdouewqkjc4ocqfb7pfhztei8bav8 3 47970 266064 2026-08-17T13:28:57Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266064 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:28, 2026-jıl 17-avgust (UTC) 3pqzuwrwd75nkqofeidxxd3smhfyx8g 3 47971 266065 2026-08-17T14:29:09Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266065 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:29, 2026-jıl 17-avgust (UTC) f3a101x8u9h7m1ontsd5c09gagenc5r 3 47972 266072 2026-08-17T17:29:42Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266072 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:29, 2026-jıl 17-avgust (UTC) tbxdwj71cft7te1rzk5e818ndx5gj59 3 47973 266136 2026-08-17T21:30:28Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266136 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:30, 2026-jıl 17-avgust (UTC) phxw7e2078n7fp08s0fx33miggcy3f6 10 47974 266137 2026-08-17T21:37:25Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «The_Beatles_arrive_at_JFK_Airport.jpg» 266137 wikitext text/x-wiki The_Beatles_arrive_at_JFK_Airport.jpg d7odtxl8yn75oebs7zlbnnggu4czq1q 10 47975 266138 2026-08-17T21:42:52Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Jacqueville beach in may 2026 (0).webm» 266138 wikitext text/x-wiki Jacqueville beach in may 2026 (0).webm ox1ep79xhbwlrubmmmmse951xgvqiak 3 47976 266347 2026-08-18T06:32:03Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266347 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:32, 2026-jıl 18-avgust (UTC) madwvs5wmzdtkvnsuia1is2t3j1d43y 3 47977 266349 2026-08-18T06:40:03Z SHB2000 10633 SHB2000 atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Font8388608]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:Pristome]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Font8388608|Font8388608]]" to "[[Special:CentralAuth/Pristome|Pristome]]" 266349 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Paydalanıwshı talqılawı:Pristome]] czwzskmoma4krtub7je57d14udwsmxb 10 47978 266351 2026-08-18T08:15:25Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg» 266351 wikitext text/x-wiki Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg 0vy8d9yeweqqptvmvhi2nrdsr52ja0u 10 47979 266352 2026-08-18T08:18:53Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Hasselblad L3D-100c - aperture VNr°0011.webm» 266352 wikitext text/x-wiki Hasselblad L3D-100c - aperture VNr°0011.webm 7o847pujjm7fe1lpw7ekmhb4e7n6roe 3 47980 266353 2026-08-18T08:32:24Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266353 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:32, 2026-jıl 18-avgust (UTC) j6l94wwwxyh46dfov1xgquxx9w8yssl