Wikipedia kabwiki https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Uslig Mmeslay Amseqdac Amyannan umsqedac Wikipedia Amyannan n Wikipedia Tugna Amyannan n tugna MediaWiki Amyannan n MediaWiki Talɣa Amyannan n talɣa Tallat Amyannan n tallat Taggayt Amyannan n taggayt Awwur Amyannan uwwur Asenfaṛ Amyannan usenfaṛ TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet C (tutlayt) 0 252 117063 117060 2026-08-14T13:53:06Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 117063 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = C | logo = File:C1stEdition.svg | logo size = 140px | logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C. | logo caption = ''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e" /> (often referred to as "K&R"), the seminal book on C | paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]] | designer = [[Dennis Ritchie]] | developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C) | latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]] | latest release date = {{start date and age|2018|06}} | typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]] | implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}} | dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]] | influenced = [[:Category:C programming language family|Numerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]] | operating system = [[Cross-platform]] | year = 1972<ref name="dottcl_2" /> | turing-complete = Yes | influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]] | file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}} | wikibooks = C Programming }} '''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen. C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen. == Amezruy n C == Tutlayt C yesnulfu-tt-id Dennis Ritchie deg Bell Labs gar useggas n 1969 d 1973. Yella yesra tutlayt i yesɛan tazmert n usnulfu n unagraw Unix s wudem fessusen, arurad, yettwasnen. Send C, llan tutlayin am B d BCPL, maca C tessaweḍ ad tili d ttawil ufrin, acku tella: '''fessuset i uselmed''', '''teqreb ɣer usekka'''r, '''tesɛa tiseddi deg usenker n wahil''', '''yettwasfsu s umsefsay''', '''tezmer ad tili ɣef waṭas n yiselkimen(tiɣeṛɣaṛt tanmidagt)'''. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis d axatar: ''The C Programming Language''. Adlis-a yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen. Sin akin, C tettwaslugen s wuṭṭunen n ilugan: '''C89 / C90''': alugen ANSI d ISO amezwaru. '''C99''': yerna-d ddeqs n tmerniyin am //, for (int i = 0; ...), d tawsatin nniḍen. '''C11''': yerna-d ttawilat i uselḥu amaynut d tɣellist. '''C17''': d aṣeggem n C11. '''C23''': d alugen atrar i d-yernan ddeqs n temsal timaynutin. === Tazwara: acu i d-yeǧǧan C ad tlul? === Deg taggara n iseggasen n 1960, deg Bell Labs (Merraw n Bell) di Marikan, llan imussnawen n tsenselkimt ttnadin ad snulfun anagraw n wammud amaynut, fessusen, yerna yettazzalen s tɣawla. Deg tallit-nni, Ken Thompson yella yettekki deg usenfar n Multics, maca asenfar-nni yuɣal d azuran, yerna yettwaḥseb d aẓayan i uselkim n tallit-nni. Thompson yeǧǧa Multics, yebɣa ad yexdem anagraw amecṭuḥ, s unasiw amecṭuḥ, ɣef uselkim PDP-7. I wakken ad yessuffeɣ anagraw-a, yesnulfu-d tutlayt i wumi isemma B (seg 1969 ar 1970). B tella d tutlayt i d-yekkan seg BCPL (Basic Combined Programming Language), maca tesɛa tilas meqqren: ur tesɛi ara tiwsatin n isefka, u txeddem kan s wawalen n tkatut n tiddi yiwet (mots), ur tezmir ara ad tessenker imuttiyen n tewsatin yemgaraden, arnu ur telli ara d tafessast i usenker n tkatut s wudem uslig. Imiren, yella-d uselkim amaynut PDP-11, i yesɛan tiddi n tkatut n 8 n ibiten (octets). Tutlayt B ur telli ara tezmer ad tessenker anagraw ɣef uselkim-a. Dɣa dagi i d-yekka wugur i yessefken ad yettwafru s tutlayt tamaynut. === Dennis Ritchie d tlalit n C (1972) === Deg useggas n 1971–1972, Dennis Ritchie (i yettwassnen daɣen s yisem dmr) yedda-d ɣer Ken Thompson. Ritchie yebda yettbeddil tutlayt B: yerna-d tiwsatin n isefka (int, char, float...), yerna-d timṣukin i wakken ad yessdukel isefka, yerra tutlayt tezmer ad tessenker tkatut s wudem i yiqerben ɣer usekkar, syin yefka-yas isem C, acku tella d tanernit n B (C d asekkil i d-iteddun deffir B). Ihi, deg useggas n 1972, tlul-d tutlayt C. Ritchie yura amsefsay amezwaru n C ɣef uselkim PDP-11. Deg tallit-nni, C tella tettwaseqdec kan deg Bell Labs, gar imussnawen i yettxeddimen ɣef unagraw amaynut. === Unix yuɣal yettwaru s C (1973) — tagrawla tameqqrant === Deg useggas n 1973, Ken Thompson d Dennis Ritchie gezmen-tt di ṛṛay ad arun anagraw Unix s tutlayt C. Aya yella d tagrawla tameqqrant deg umezruy n uselkim, acku: send 1973, inagrawen n wammud llan ttwarun s tutlayin n usuddes (assembly), i yiqerben mliḥ ɣer usekkar, maca ur zmiren ara ad ttwasnekren seg uselkim ɣer wayeḍ. s C, Unix yuɣal s wudem n uzgay: nezmer ad t-nesselkem ɣef waṭas n yiselkimen yemgaraden, s ubeddel amecṭuḥ kan. C tessken-d belli tutlayt n uswir ameqran tezmer ad tili d ttawil i usnulfu n unagraw n wammud s tɣawla, war ma nesṛuḥ asenker n tkatut. Seg imiren, Unix d C uɣalen d tayuga yettwaqqnen. Yal taneqqiṭ n umezruy n C tezda d umenzu n Unix. === Asuffeɣ seg Bell Labs d udlis n K&R (1978) === Deg iseggasen n 1970, C tebda ad tazzal beṛṛa n Bell Labs: imussnawen nniḍen bdan ttissinen-tt, snulfan-d imsefsayen nniḍen, C tebda tettwaseqdec deg isenfaren n iseɣẓanen d inagrawen. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis i yettwassnen aṭas: "The C Programming Language". Adlis-a yettwasemma s umata "K&R" (seg yismawen n yimura-s). Yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen n umaḍal meṛṛa, yerna yefka-d "alugen" amezwaru n C, i yettwassnen ass-a s yisem "K&R C". Deg tallit-a, llan aṭas n yimsefsayen n C i d-yeffɣen, maca yal yiwen yesɛa kra n umgired. Ayagi yessefk ad yettwafru s uslugen (tizeɣt). == Aslugen n C == === Alugen amezwaru: ANSI C / C89 (1983–1989) === Deg useggas n 1983, ANSI (American National Standards Institute) tesbedd-d tamagrawt i wumi isemma X3J11, i wakken ad tessenker alugen n C. Sdeffir n 6 n yiseggasen n leqdic, deg useggas n 1989, ssuffɣen-d alugen amezwaru unṣib: ANSI X3.159-1989, i yettwassnen s yisem "C89" neɣ "ANSI C". Deg useggas n 1990, ISO teqbel alugen-a s ubeddel amecṭuḥ, tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:1990, i yettwassnen s yisem "C90". C89 d C90 qrib d yiwen. C89/C90 rnan-d ddeqs n tɣawsiwin i yessersen C ɣef llsas iḥersen: * tinaḍin n tesɣanin (prototypes de fonctions) * tamkarḍit talugant am stdio.h, stdlib.h, string.h * aslugen n uzarsekkar (préprocesseur) * aslugen n tewsatin d tseddast Seg imiren, C tuɣal d tutlayt yettwassnen deg umaḍal meṛṛa, yettwasqedcen deg uselkim, deg usnas (deg uḥric temguri) d uselmed. === C99 (1999): anerni ameqqran === Sdeffir n mraw n yiseggasen, deg useggas n 1999, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:1999, i yettwassnen s yisem "C99". C99 yerna-d ddeqs n tmerniyin i yettɛawanen imessihlen: * iwenniten s // (am C++ d Java); * tawuriwin inline i arurad deg tidin n useɣwen; * isirawen(neɣ Tifelwiyin) n teɣzi yettbeddilen (tableaux à longueur variable, VLA); * tawsit _Bool (abulan) d stdbool.h; * tawsit long long i yemḍanen meqqren mliḥ; * stdint.h i tewsatin n tiddi yettwafren; * initialisation s yisem (designated initializers), am: struct point p = { .x = 1, .y = 2 }; * tanaṭ "for" s ubeddu amaynut: for (int i = 0; i < n; i++). C99 yettwaqbel s lemɣawla deg waṭas n yimsefsayen am GCC, maca kra n yimsefsayen nniḍen (am MSVC n Microsoft) ɣef llsas-nni ur t-ṭṭifen ara s timmad. === C11 (2011): C tuɣal ɣer tallit tatrant === Deg useggas n 2011, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2011, i yettwassnen s yisem "C11" (neɣ C1X send ad d-yeffeɣ). C11 yerna-d ttawilat i yeqqnen ɣer uselkim atrar: aselkem s waṭas n yiskaren (ugut n ikalan ifessasen) s threads.h; timhalin tibelkamin s stdatomic.h, i yeqqnen ɣer uselkem yettwaqqnen; _Generic i tefranin s tewsit; timṣukin d tiddukliwin war isem (anonymous structs/unions); static_assert i uselken deg wakud n usefsu; yettwakkes gets() acku yella d aɣbalu n tuccḍiwin n tɣellist (tafuli n tkatut n weḥraz). C11 tessken-d belli C tezmer ad teddu d tallit n uselkem s waṭas n yiskaren (iskaren yesɛan uget n wulawen) d tɣellist. === C17 / C18 (2018): aseggem kan === Deg useggas n 2018, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2018, i yettwassnen s yisem "C17" neɣ "C18". Alugen-a ur yerni ara tamahilt tamaynut; yeṣeggam kan tuccḍiwin yellan deg C11, yerna yessufeɣ-d kra n usegzi. Ihi C17 yella d lqem n "aṣeggem", ur yelli ara d lqem n "tmerniyin". === C23 (2024): lqem atrar === Deg useggas n 2024, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:2024, i yettwassnen s yisem "C23" (neɣ C2X send ad d-yeffeɣ). C23 yerna-d ddeqs n tɣawsiwin i yebɣan imessihlen seg zik: * awalen yettwaṭṭfen bool, true, false (ur yesra ara ad nsekcem stdbool.h) * nullptr i usewwaṛ ilem (pointeur nul), s wudem iḥersen * auto i ubuddu n tewsit s wudem awurman * imḍanen s talɣa tamisint: 0b1010 (binaire) * isekkilen n uɣawas (attributes) s talɣa... <nowiki>[[...]]</nowiki> * typeof i wakken ad d-nawi tawsit n tengalt * #embed i wakken ad nsekcem ifuyla imisinen * yettwakkes ukayad n tewsatin (variable-length arrays) d kra n tɣawsiwin tiqburin. C23 yesskan-d belli C mazal-itt tettbeddil, tettmerni, yerna tezmer ad teqqim d tutlayt tatrant. == Tamselyut == * [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }} == Tiwelhiwin == {{Reflist|refs= <ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref> <ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref> <ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref> }} [[Taggayt:Tutlayt n usihel]] jgm52bj0xhdpuubjjzo7fz9py655hdr 117068 117063 2026-08-14T21:44:05Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117068 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = C | logo = File:C1stEdition.svg | logo size = 140px | logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C. | logo caption = ''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e" /> (often referred to as "K&R"), the seminal book on C | paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]] | designer = [[Dennis Ritchie]] | developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C) | latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]] | latest release date = {{start date and age|2018|06}} | typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]] | implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}} | dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]] | influenced = [[:Category:C programming language family|Numerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]] | operating system = [[Cross-platform]] | year = 1972<ref name="dottcl_2" /> | turing-complete = Yes | influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]] | file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}} | wikibooks = C Programming }} '''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen. C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen. == Amezruy n C == Tutlayt C yesnulfu-tt-id Dennis Ritchie deg Bell Labs gar useggas n 1969 d 1973. Yella yesra tutlayt i yesɛan tazmert n usnulfu n unagraw Unix s wudem fessusen, arurad, yettwasnen. Send C, llan tutlayin am B d BCPL, maca C tessaweḍ ad tili d ttawil ufrin, acku tella: '''fessuset i uselmed''', '''teqreb ɣer usekka'''r, '''tesɛa tiseddi deg usenker n wahil''', '''yettwasfsu s umsefsay''', '''tezmer ad tili ɣef waṭas n yiselkimen(tiɣeṛɣaṛt tanmidagt)'''. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis d axatar: ''The C Programming Language''. Adlis-a yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen. Sin akin, C tettwaslugen s wuṭṭunen n ilugan: '''C89 / C90''': alugen ANSI d ISO amezwaru. '''C99''': yerna-d ddeqs n tmerniyin am //, for (int i = 0; ...), d tawsatin nniḍen. '''C11''': yerna-d ttawilat i uselḥu amaynut d tɣellist. '''C17''': d aṣeggem n C11. '''C23''': d alugen atrar i d-yernan ddeqs n temsal timaynutin. === Tazwara: acu i d-yeǧǧan C ad tlul? === Deg taggara n iseggasen n 1960, deg Bell Labs (Merraw n Bell) di Marikan, llan imussnawen n tsenselkimt ttnadin ad snulfun anagraw n wammud amaynut, fessusen, yerna yettazzalen s tɣawla. Deg tallit-nni, Ken Thompson yella yettekki deg usenfar n Multics, maca asenfar-nni yuɣal d azuran, yerna yettwaḥseb d aẓayan i uselkim n tallit-nni. Thompson yeǧǧa Multics, yebɣa ad yexdem anagraw amecṭuḥ, s unasiw amecṭuḥ, ɣef uselkim PDP-7. I wakken ad yessuffeɣ anagraw-a, yesnulfu-d tutlayt i wumi isemma B (seg 1969 ar 1970). B tella d tutlayt i d-yekkan seg BCPL (Basic Combined Programming Language), maca tesɛa tilas meqqren: ur tesɛi ara tiwsatin n isefka, u txeddem kan s wawalen n tkatut n tiddi yiwet (mots), ur tezmir ara ad tessenker imuttiyen n tewsatin yemgaraden, arnu ur telli ara d tafessast i usenker n tkatut s wudem uslig. Imiren, yella-d uselkim amaynut PDP-11, i yesɛan tiddi n tkatut n 8 n ibiten (octets). Tutlayt B ur telli ara tezmer ad tessenker anagraw ɣef uselkim-a. Dɣa dagi i d-yekka wugur i yessefken ad yettwafru s tutlayt tamaynut. === Dennis Ritchie d tlalit n C (1972) === Deg useggas n 1971–1972, Dennis Ritchie (i yettwassnen daɣen s yisem dmr) yedda-d ɣer Ken Thompson. Ritchie yebda yettbeddil tutlayt B: yerna-d tiwsatin n isefka (int, char, float...), yerna-d timṣukin i wakken ad yessdukel isefka, yerra tutlayt tezmer ad tessenker tkatut s wudem i yiqerben ɣer usekkar, syin yefka-yas isem C, acku tella d tanernit n B (C d asekkil i d-iteddun deffir B). Ihi, deg useggas n 1972, tlul-d tutlayt C. Ritchie yura amsefsay amezwaru n C ɣef uselkim PDP-11. Deg tallit-nni, C tella tettwaseqdec kan deg Bell Labs, gar imussnawen i yettxeddimen ɣef unagraw amaynut. === Unix yuɣal yettwaru s C (1973) — tagrawla tameqqrant === Deg useggas n 1973, Ken Thompson d Dennis Ritchie gezmen-tt di ṛṛay ad arun anagraw Unix s tutlayt C. Aya yella d tagrawla tameqqrant deg umezruy n uselkim, acku: send 1973, inagrawen n wammud llan ttwarun s tutlayin n usuddes (assembly), i yiqerben mliḥ ɣer usekkar, maca ur zmiren ara ad ttwasnekren seg uselkim ɣer wayeḍ. s C, Unix yuɣal s wudem n uzgay: nezmer ad t-nesselkem ɣef waṭas n yiselkimen yemgaraden, s ubeddel amecṭuḥ kan. C tessken-d belli tutlayt n uswir ameqran tezmer ad tili d ttawil i usnulfu n unagraw n wammud s tɣawla, war ma nesṛuḥ asenker n tkatut. Seg imiren, Unix d C uɣalen d tayuga yettwaqqnen. Yal taneqqiṭ n umezruy n C tezda d umenzu n Unix. === Asuffeɣ seg Bell Labs d udlis n K&R (1978) === Deg iseggasen n 1970, C tebda ad tazzal beṛṛa n Bell Labs: imussnawen nniḍen bdan ttissinen-tt, snulfan-d imsefsayen nniḍen, C tebda tettwaseqdec deg isenfaren n iseɣẓanen d inagrawen. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis i yettwassnen aṭas: "The C Programming Language". Adlis-a yettwasemma s umata "K&R" (seg yismawen n yimura-s). Yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen n umaḍal meṛṛa, yerna yefka-d "alugen" amezwaru n C, i yettwassnen ass-a s yisem "K&R C". Deg tallit-a, llan aṭas n yimsefsayen n C i d-yeffɣen, maca yal yiwen yesɛa kra n umgired. Ayagi yessefk ad yettwafru s uslugen (tizeɣt). == Aslugen n C == === Alugen amezwaru: ANSI C / C89 (1983–1989) === Deg useggas n 1983, ANSI (American National Standards Institute) tesbedd-d tamagrawt i wumi isemma X3J11, i wakken ad tessenker alugen n C. Sdeffir n 6 n yiseggasen n leqdic, deg useggas n 1989, ssuffɣen-d alugen amezwaru unṣib: ANSI X3.159-1989, i yettwassnen s yisem "C89" neɣ "ANSI C". Deg useggas n 1990, ISO teqbel alugen-a s ubeddel amecṭuḥ, tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:1990, i yettwassnen s yisem "C90". C89 d C90 qrib d yiwen. C89/C90 rnan-d ddeqs n tɣawsiwin i yessersen C ɣef llsas iḥersen: * tinaḍin n tesɣanin (prototypes de fonctions) * tamkarḍit talugant am stdio.h, stdlib.h, string.h * aslugen n uzarsekkar (préprocesseur) * aslugen n tewsatin d tseddast Seg imiren, C tuɣal d tutlayt yettwassnen deg umaḍal meṛṛa, yettwasqedcen deg uselkim, deg usnas (deg uḥric temguri) d uselmed. === C99 (1999): anerni ameqqran === Sdeffir n mraw n yiseggasen, deg useggas n 1999, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:1999, i yettwassnen s yisem "C99". C99 yerna-d ddeqs n tmerniyin i yettɛawanen imessihlen: * iwenniten s // (am C++ d Java); * tawuriwin inline i arurad deg tidin n useɣwen; * isirawen(neɣ Tifelwiyin) n teɣzi yettbeddilen (tableaux à longueur variable, VLA); * tawsit _Bool (abulan) d stdbool.h; * tawsit long long i yemḍanen meqqren mliḥ; * stdint.h i tewsatin n tiddi yettwafren; * initialisation s yisem (designated initializers), am: struct point p = { .x = 1, .y = 2 }; * tanaṭ "for" s ubeddu amaynut: for (int i = 0; i < n; i++). C99 yettwaqbel s lemɣawla deg waṭas n yimsefsayen am GCC, maca kra n yimsefsayen nniḍen (am MSVC n Microsoft) ɣef llsas-nni ur t-ṭṭifen ara s timmad. === C11 (2011): C tuɣal ɣer tallit tatrant === Deg useggas n 2011, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2011, i yettwassnen s yisem "C11" (neɣ C1X send ad d-yeffeɣ). C11 yerna-d ttawilat i yeqqnen ɣer uselkim atrar: aselkem s waṭas n yiskaren (ugut n ikalan ifessasen) s threads.h; timhalin tibelkamin s stdatomic.h, i yeqqnen ɣer uselkem yettwaqqnen; _Generic i tefranin s tewsit; timṣukin d tiddukliwin war isem (anonymous structs/unions); static_assert i uselken deg wakud n usefsu; yettwakkes gets() acku yella d aɣbalu n tuccḍiwin n tɣellist (tafuli n tkatut n weḥraz). C11 tessken-d belli C tezmer ad teddu d tallit n uselkem s waṭas n yiskaren (iskaren yesɛan uget n wulawen) d tɣellist. === C17 / C18 (2018): aseggem kan === Deg useggas n 2018, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2018, i yettwassnen s yisem "C17" neɣ "C18". Alugen-a ur yerni ara tamahilt tamaynut; yeṣeggam kan tuccḍiwin yellan deg C11, yerna yessufeɣ-d kra n usegzi. Ihi C17 yella d lqem n "aṣeggem", ur yelli ara d lqem n "tmerniyin". === C23 (2024): lqem atrar === Deg useggas n 2024, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:2024, i yettwassnen s yisem "C23" (neɣ C2X send ad d-yeffeɣ). C23 yerna-d ddeqs n tɣawsiwin i yebɣan imessihlen seg zik: * awalen yettwaṭṭfen bool, true, false (ur yesra ara ad nsekcem stdbool.h) * nullptr i usewwaṛ ilem (pointeur nul), s wudem iḥersen * auto i ubuddu n tewsit s wudem awurman * imḍanen s talɣa tamisint: 0b1010 (binaire) * isekkilen n uɣawas (attributes) s talɣa... <nowiki>[[...]]</nowiki> * typeof i wakken ad d-nawi tawsit n tengalt * #embed i wakken ad nsekcem ifuyla imisinen * yettwakkes ukayad n tewsatin (variable-length arrays) d kra n tɣawsiwin tiqburin. C23 yesskan-d belli C mazal-itt tettbeddil, tettmerni, yerna tezmer ad teqqim d tutlayt tatrant. == Aseqdec n C ass-a == Ass-a, C mazal-itt d tutlayt yettwasqedcen aṭas, ladɣa deg yinagrawen ideg arurad d tkatut d lḥaǧa tagejdant: '''Inagrawen n wammud:''' anagraw Linux yettwaru s C (akked kra n C++ d assembly); iferdisen n Windows d macOS daɣen. '''Imikṛuselkimen d IoT:''' Arduino, STM32, ESP32, d yimikṛuselkimen n tkeṛṛusin, n tɣawsiwin, d tsenselkimt tadamsant. '''Taffiwin n isefka''': PostgreSQL, MySQL, SQLite ttwarun s C. '''Imsefsayen''': GCC, iferdisen n Clang/LLVM, d waṭas n yimsefsayen nniḍen. '''Taɣellist tasenselkamt''' (cybersécurité): aṭas n yifecka n tɣellist ttwarun s C, acku zemren ad kecmen ɣer tkatut s wudem uslig. '''Tigzi taragmawant''': aṭas n temkarḍiyin n AI am TensorFlow d PyTorch sɛant llsas n C/C++ ddaw n Python. == Ayɣer C teqqim armi d ass-a? == Aṭas n tutlayin i d-yeffɣen seg 1972, maca C teqqim. Ayagi yella s kra n ssebbat: '''Tussda d ururad''': tangalt C tettwasfsu ɣer tengalt n usekkar s wudem i yeffɣen, war aselkem n waṭas n yiferdisen nnig-s. '''Azgay''': C tezmer ad tettwaseqdec ɣef qrib yal aselkim. '''Asefrek n tkatut''': C yettak-d afus i umessihel ad yesenker takatut s wudem uslig, ayen ilaqen deg yinagrawen d imikṛuselkimen. '''Alugen iḥersen''': seg C89 armi d C23, C tesɛa alugen yettwassnen, yettwaḥerzen. '''Tamkarḍit d yimsefsayen''': llan aṭas n yimsefsayen (GCC, Clang, MSVC...) d temkarḍiyin i C. '''Taseddast fessusen''': C ur tesɛi ara aṭas n wawalen yettwaṭṭfen, dɣa fessus i uselmed d usnulfu. == Tamselyut == * [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }} == Tiwelhiwin == {{Reflist|refs= <ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref> <ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref> <ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref> }} [[Taggayt:Tutlayt n usihel]] 7thtegzgnxqmtin2qibm2puc4dsvq7c 117075 117068 2026-08-15T11:22:12Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117075 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = C | logo = File:C1stEdition.svg | logo size = 140px | logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C. | logo caption = ''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e" /> (often referred to as "K&R"), the seminal book on C | paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]] | designer = [[Dennis Ritchie]] | developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C) | latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]] | latest release date = {{start date and age|2018|06}} | typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]] | implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}} | dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]] | influenced = [[:Category:C programming language family|Numerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]] | operating system = [[Cross-platform]] | year = 1972<ref name="dottcl_2" /> | turing-complete = Yes | influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]] | file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}} | wikibooks = C Programming }} '''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen. C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen. == Amezruy n C == Tutlayt C yesnulfu-tt-id Dennis Ritchie deg Bell Labs gar useggas n 1969 d 1973. Yella yesra tutlayt i yesɛan tazmert n usnulfu n unagraw Unix s wudem fessusen, arurad, yettwasnen. Send C, llan tutlayin am B d BCPL, maca C tessaweḍ ad tili d ttawil ufrin, acku tella: '''fessuset i uselmed''', '''teqreb ɣer usekka'''r, '''tesɛa tiseddi deg usenker n wahil''', '''yettwasfsu s umsefsay''', '''tezmer ad tili ɣef waṭas n yiselkimen(tiɣeṛɣaṛt tanmidagt)'''. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis d axatar: ''The C Programming Language''. Adlis-a yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen. Sin akin, C tettwaslugen s wuṭṭunen n ilugan: '''C89 / C90''': alugen ANSI d ISO amezwaru. '''C99''': yerna-d ddeqs n tmerniyin am //, for (int i = 0; ...), d tawsatin nniḍen. '''C11''': yerna-d ttawilat i uselḥu amaynut d tɣellist. '''C17''': d aṣeggem n C11. '''C23''': d alugen atrar i d-yernan ddeqs n temsal timaynutin. === Tazwara: acu i d-yeǧǧan C ad tlul? === Deg taggara n iseggasen n 1960, deg Bell Labs (Merraw n Bell) di Marikan, llan imussnawen n tsenselkimt ttnadin ad snulfun anagraw n wammud amaynut, fessusen, yerna yettazzalen s tɣawla. Deg tallit-nni, Ken Thompson yella yettekki deg usenfar n Multics, maca asenfar-nni yuɣal d azuran, yerna yettwaḥseb d aẓayan i uselkim n tallit-nni. Thompson yeǧǧa Multics, yebɣa ad yexdem anagraw amecṭuḥ, s unasiw amecṭuḥ, ɣef uselkim PDP-7. I wakken ad yessuffeɣ anagraw-a, yesnulfu-d tutlayt i wumi isemma B (seg 1969 ar 1970). B tella d tutlayt i d-yekkan seg BCPL (Basic Combined Programming Language), maca tesɛa tilas meqqren: ur tesɛi ara tiwsatin n isefka, u txeddem kan s wawalen n tkatut n tiddi yiwet (mots), ur tezmir ara ad tessenker imuttiyen n tewsatin yemgaraden, arnu ur telli ara d tafessast i usenker n tkatut s wudem uslig. Imiren, yella-d uselkim amaynut PDP-11, i yesɛan tiddi n tkatut n 8 n ibiten (octets). Tutlayt B ur telli ara tezmer ad tessenker anagraw ɣef uselkim-a. Dɣa dagi i d-yekka wugur i yessefken ad yettwafru s tutlayt tamaynut. === Dennis Ritchie d tlalit n C (1972) === Deg useggas n 1971–1972, Dennis Ritchie (i yettwassnen daɣen s yisem dmr) yedda-d ɣer Ken Thompson. Ritchie yebda yettbeddil tutlayt B: yerna-d tiwsatin n isefka (int, char, float...), yerna-d timṣukin i wakken ad yessdukel isefka, yerra tutlayt tezmer ad tessenker tkatut s wudem i yiqerben ɣer usekkar, syin yefka-yas isem C, acku tella d tanernit n B (C d asekkil i d-iteddun deffir B). Ihi, deg useggas n 1972, tlul-d tutlayt C. Ritchie yura amsefsay amezwaru n C ɣef uselkim PDP-11. Deg tallit-nni, C tella tettwaseqdec kan deg Bell Labs, gar imussnawen i yettxeddimen ɣef unagraw amaynut. === Unix yuɣal yettwaru s C (1973) — tagrawla tameqqrant === Deg useggas n 1973, Ken Thompson d Dennis Ritchie gezmen-tt di ṛṛay ad arun anagraw Unix s tutlayt C. Aya yella d tagrawla tameqqrant deg umezruy n uselkim, acku: send 1973, inagrawen n wammud llan ttwarun s tutlayin n usuddes (assembly), i yiqerben mliḥ ɣer usekkar, maca ur zmiren ara ad ttwasnekren seg uselkim ɣer wayeḍ. s C, Unix yuɣal s wudem n uzgay: nezmer ad t-nesselkem ɣef waṭas n yiselkimen yemgaraden, s ubeddel amecṭuḥ kan. C tessken-d belli tutlayt n uswir ameqran tezmer ad tili d ttawil i usnulfu n unagraw n wammud s tɣawla, war ma nesṛuḥ asenker n tkatut. Seg imiren, Unix d C uɣalen d tayuga yettwaqqnen. Yal taneqqiṭ n umezruy n C tezda d umenzu n Unix. === Asuffeɣ seg Bell Labs d udlis n K&R (1978) === Deg iseggasen n 1970, C tebda ad tazzal beṛṛa n Bell Labs: imussnawen nniḍen bdan ttissinen-tt, snulfan-d imsefsayen nniḍen, C tebda tettwaseqdec deg isenfaren n iseɣẓanen d inagrawen. Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis i yettwassnen aṭas: "The C Programming Language". Adlis-a yettwasemma s umata "K&R" (seg yismawen n yimura-s). Yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen n umaḍal meṛṛa, yerna yefka-d "alugen" amezwaru n C, i yettwassnen ass-a s yisem "K&R C". Deg tallit-a, llan aṭas n yimsefsayen n C i d-yeffɣen, maca yal yiwen yesɛa kra n umgired. Ayagi yessefk ad yettwafru s uslugen (tizeɣt). == Aslugen n C == === Alugen amezwaru: ANSI C / C89 (1983–1989) === Deg useggas n 1983, ANSI (American National Standards Institute) tesbedd-d tamagrawt i wumi isemma X3J11, i wakken ad tessenker alugen n C. Sdeffir n 6 n yiseggasen n leqdic, deg useggas n 1989, ssuffɣen-d alugen amezwaru unṣib: ANSI X3.159-1989, i yettwassnen s yisem "C89" neɣ "ANSI C". Deg useggas n 1990, ISO teqbel alugen-a s ubeddel amecṭuḥ, tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:1990, i yettwassnen s yisem "C90". C89 d C90 qrib d yiwen. C89/C90 rnan-d ddeqs n tɣawsiwin i yessersen C ɣef llsas iḥersen: * tinaḍin n tesɣanin (prototypes de fonctions) * tamkarḍit talugant am stdio.h, stdlib.h, string.h * aslugen n uzarsekkar (préprocesseur) * aslugen n tewsatin d tseddast Seg imiren, C tuɣal d tutlayt yettwassnen deg umaḍal meṛṛa, yettwasqedcen deg uselkim, deg usnas (deg uḥric temguri) d uselmed. === C99 (1999): anerni ameqqran === Sdeffir n mraw n yiseggasen, deg useggas n 1999, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:1999, i yettwassnen s yisem "C99". C99 yerna-d ddeqs n tmerniyin i yettɛawanen imessihlen: * iwenniten s // (am C++ d Java); * tawuriwin inline i arurad deg tidin n useɣwen; * isirawen(neɣ Tifelwiyin) n teɣzi yettbeddilen (tableaux à longueur variable, VLA); * tawsit _Bool (abulan) d stdbool.h; * tawsit long long i yemḍanen meqqren mliḥ; * stdint.h i tewsatin n tiddi yettwafren; * initialisation s yisem (designated initializers), am: struct point p = { .x = 1, .y = 2 }; * tanaṭ "for" s ubeddu amaynut: for (int i = 0; i < n; i++). C99 yettwaqbel s lemɣawla deg waṭas n yimsefsayen am GCC, maca kra n yimsefsayen nniḍen (am MSVC n Microsoft) ɣef llsas-nni ur t-ṭṭifen ara s timmad. === C11 (2011): C tuɣal ɣer tallit tatrant === Deg useggas n 2011, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2011, i yettwassnen s yisem "C11" (neɣ C1X send ad d-yeffeɣ). C11 yerna-d ttawilat i yeqqnen ɣer uselkim atrar: aselkem s waṭas n yiskaren (ugut n ikalan ifessasen) s threads.h; timhalin tibelkamin s stdatomic.h, i yeqqnen ɣer uselkem yettwaqqnen; _Generic i tefranin s tewsit; timṣukin d tiddukliwin war isem (anonymous structs/unions); static_assert i uselken deg wakud n usefsu; yettwakkes gets() acku yella d aɣbalu n tuccḍiwin n tɣellist (tafuli n tkatut n weḥraz). C11 tessken-d belli C tezmer ad teddu d tallit n uselkem s waṭas n yiskaren (iskaren yesɛan uget n wulawen) d tɣellist. === C17 / C18 (2018): aseggem kan === Deg useggas n 2018, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2018, i yettwassnen s yisem "C17" neɣ "C18". Alugen-a ur yerni ara tamahilt tamaynut; yeṣeggam kan tuccḍiwin yellan deg C11, yerna yessufeɣ-d kra n usegzi. Ihi C17 yella d lqem n "aṣeggem", ur yelli ara d lqem n "tmerniyin". === C23 (2024): lqem atrar === Deg useggas n 2024, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:2024, i yettwassnen s yisem "C23" (neɣ C2X send ad d-yeffeɣ). C23 yerna-d ddeqs n tɣawsiwin i yebɣan imessihlen seg zik: * awalen yettwaṭṭfen bool, true, false (ur yesra ara ad nsekcem stdbool.h) * nullptr i usewwaṛ ilem (pointeur nul), s wudem iḥersen * auto i ubuddu n tewsit s wudem awurman * imḍanen s talɣa tamisint: 0b1010 (binaire) * isekkilen n uɣawas (attributes) s talɣa... <nowiki>[[...]]</nowiki> * typeof i wakken ad d-nawi tawsit n tengalt * #embed i wakken ad nsekcem ifuyla imisinen * yettwakkes ukayad n tewsatin (variable-length arrays) d kra n tɣawsiwin tiqburin. C23 yesskan-d belli C mazal-itt tettbeddil, tettmerni, yerna tezmer ad teqqim d tutlayt tatrant. == Aseqdec n C ass-a == Ass-a, C mazal-itt d tutlayt yettwasqedcen aṭas, ladɣa deg yinagrawen ideg arurad d tkatut d lḥaǧa tagejdant: '''Inagrawen n wammud:''' anagraw Linux yettwaru s C (akked kra n C++ d assembly); iferdisen n Windows d macOS daɣen. '''Imikṛuselkimen d IoT:''' Arduino, STM32, ESP32, d yimikṛuselkimen n tkeṛṛusin, n tɣawsiwin, d tsenselkimt tadamsant. '''Taffiwin n isefka''': PostgreSQL, MySQL, SQLite ttwarun s C. '''Imsefsayen''': GCC, iferdisen n Clang/LLVM, d waṭas n yimsefsayen nniḍen. '''Taɣellist tasenselkamt''' (cybersécurité): aṭas n yifecka n tɣellist ttwarun s C, acku zemren ad kecmen ɣer tkatut s wudem uslig. '''Tigzi taragmawant''': aṭas n temkarḍiyin n AI am TensorFlow d PyTorch sɛant llsas n C/C++ ddaw n Python. == Ayɣer C teqqim armi d ass-a? == Aṭas n tutlayin i d-yeffɣen seg 1972, maca C teqqim. Ayagi yella s kra n ssebbat: '''Tussda d ururad''': tangalt C tettwasfsu ɣer tengalt n usekkar s wudem i yeffɣen, war aselkem n waṭas n yiferdisen nnig-s. '''Azgay''': C tezmer ad tettwaseqdec ɣef qrib yal aselkim. '''Asefrek n tkatut''': C yettak-d afus i umessihel ad yesenker takatut s wudem uslig, ayen ilaqen deg yinagrawen d imikṛuselkimen. '''Alugen iḥersen''': seg C89 armi d C23, C tesɛa alugen yettwassnen, yettwaḥerzen. '''Tamkarḍit d yimsefsayen''': llan aṭas n yimsefsayen (GCC, Clang, MSVC...) d temkarḍiyin i C. '''Taseddast fessusen''': C ur tesɛi ara aṭas n wawalen yettwaṭṭfen, dɣa fessus i uselmed d usnulfu. == Aḥric 4: Taseddast n C == Taseddast n C d taseddast yesɛan ilugan iḥersen. Kra n yiferdisen agejdanen: === 4.1. Tanaṭ === Yal tanaṭ deg C ttfaṛu s usekkil n unegzum: ; Amedya:<syntaxhighlight lang="c"> int x = 5; x = x + 1; </syntaxhighlight> == Tamselyut == * [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }} == Tiwelhiwin == {{Reflist|refs= <ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref> <ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref> <ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref> }} [[Taggayt:Tutlayt n usihel]] 2inbdeceqdiyhc64a3tswwsnwubg00h Karl Marks 0 1785 117066 117062 2026-08-14T21:07:37Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117066 wikitext text/x-wiki {{infobox biography}} '''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass. Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam. ==1. Tudert-is== Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]]. == 2. Asatal amzrayan d waddad n tmetti == Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren. Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan aqhaṛ d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a. == 3. Amhaz Icudden Ɣer Wangaw: Lsas n Tfelsafit-is == Afelsafi almani Hegel yesbedd tikti n umhaz, maca s tmuɣli i yurzen ɣer wallaɣ kan, yella yettḥulfu belli tikta d tmuɣliwin n wallaɣ d nitenti i d-ixelqen tilawt. Marks yerra tamsalt-a, yenna-d: "Tikta n yemdanen ur d-ttekken ara seg igenni, maca ttekken-d seg tilawt tangawat, seg usfares d wassaɣen n tdamsa." S wawal n Marks, mačči d allaɣ n wemdan i d-yettaken tilawt, maca d tilawt tangawat i d-yettaken allaɣ d tikta. Amhaz s wudem n tangawa yessefham-d belli kullci deg umaḍal yettbeddal, yettemhaz, yerna amhaz-a yettili-d s umgired, s temsal yettemgaraden i yettmyelkafen i wakken ad d-snulfunt tamsalt tamaynut. == 4. Amzruy d Umennuɣ n Tserkam == Deg udlis-is "Ulɣu n Ukabar Azduklan", Marks yura belli amzruy n tmettiyin akk i yellan d amzruy n umennuɣ n tserkam. Yal tawada n tmetti tettili-d s umgired gar sin n yidisan: wid iṭṭfen adabu d ihri, d wid ur nesɛi ara ayla. Deg tallit n temsihrit, amennuɣ-a yella gar taserkemt n yimawlanen n ihri d taserkemt n yimɣiden. Imawlanen ttnadin ɣef tanfa d wazal amernay, ma d imɣiden ttnadin ɣef tuddert, tazmert, d tilelli. Umennuɣ-a ur yezmir ara ad yili d amnekni, imi anagraw n tamsihrit yettidir ɣef usfaydu seg uxeddim n yimɣiden baṭel. == 5. Tasertit n Tdamsa d Wazal Amernay == Deg udlis-is ameqran "Ihri", Marks yesleḍ amek tteddun idrimen d usfares. Yufa-d tamsalt n wazal amernay. Amedya: Axeddam ixeddem 8 n yisragen. Deg 4 n yisragen imezwura, ixeddem i wakken ad d-yawi azal n uxeddim-is, ayen akken ad yečč, ad yels, ad yidir. Ma deg 4 n yisragen ineggura, ixeddem i umawlan n ihri baṭel. Azal-nni amernay i d-yettwafarsen deg yisragen-nni ineggura, imawlanen n ihri i t-ttawin. D ayen i d-issefhamen belli tamsihrit mačči d anagraw n umtawa, maca d anagraw n uqher, anda wid iṭṭfen idrimen ttawin ayla n wid ixeddmen. == 6. Tanekra d Imal n Tmetti == Marks yumen belli tamsihrit ad temmet s yiman-is, acku teǧǧur d iɣeblan imeqranen. Imɣiden, mi ara ukin s tilawt-nsen, ad xedmen tanekra. Tanekra ad tawi ɣer udabu n yimɣiden, anda ara ttwakksen yimukan n usfares i yimawlanen n ihri ad uɣalen d ayla n tmetti meṛṛa. Deg taggara, ad d-tili tzdukla: d tmetti anda ulac tiserkam, ulac adabu, ulac aqhaṛ. Yal yiwen ad ixeddem almend n tezmert-is, ad yečč almend n wayen i t-ilaqen. [[Category:Tameddurt]] 8wsig609iny8pxb0fk2gq24a6f2ncvk 117067 117066 2026-08-14T21:16:44Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117067 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored.png|vignette|Karl Marks deg useggas 1857.]] '''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass. Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam. ==1. Tudert-is== Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]]. == 2. Asatal amzrayan d waddad n tmetti == Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren. Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan aqhaṛ d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a. == 3. Amhaz Icudden Ɣer Wangaw: Lsas n Tfelsafit-is == Afelsafi almani Hegel yesbedd tikti n umhaz, maca s tmuɣli i yurzen ɣer wallaɣ kan, yella yettḥulfu belli tikta d tmuɣliwin n wallaɣ d nitenti i d-ixelqen tilawt. Marks yerra tamsalt-a, yenna-d: "Tikta n yemdanen ur d-ttekken ara seg igenni, maca ttekken-d seg tilawt tangawat, seg usfares d wassaɣen n tdamsa." S wawal n Marks, mačči d allaɣ n wemdan i d-yettaken tilawt, maca d tilawt tangawat i d-yettaken allaɣ d tikta. Amhaz s wudem n tangawa yessefham-d belli kullci deg umaḍal yettbeddal, yettemhaz, yerna amhaz-a yettili-d s umgired, s temsal yettemgaraden i yettmyelkafen i wakken ad d-snulfunt tamsalt tamaynut. == 4. Amzruy d Umennuɣ n Tserkam == [[Tugna:Communist-manifesto.png|vignette|Ulɣu n ukabar n tzdukla s tutlayt talalmanit.]] Deg udlis-is "Ulɣu n Ukabar Azduklan", Marks yura belli amzruy n tmettiyin akk i yellan d amzruy n umennuɣ n tserkam. Yal tawada n tmetti tettili-d s umgired gar sin n yidisan: wid iṭṭfen adabu d ihri, d wid ur nesɛi ara ayla. Deg tallit n temsihrit, amennuɣ-a yella gar taserkemt n yimawlanen n ihri d taserkemt n yimɣiden. Imawlanen ttnadin ɣef tanfa d wazal amernay, ma d imɣiden ttnadin ɣef tuddert, tazmert, d tilelli. Umennuɣ-a ur yezmir ara ad yili d amnekni, imi anagraw n tamsihrit yettidir ɣef usfaydu seg uxeddim n yimɣiden baṭel. == 5. Tasertit n Tdamsa d Wazal Amernay == Deg udlis-is ameqran "Ihri", Marks yesleḍ amek tteddun idrimen d usfares. Yufa-d tamsalt n wazal amernay. Amedya: Axeddam ixeddem 8 n yisragen. Deg 4 n yisragen imezwura, ixeddem i wakken ad d-yawi azal n uxeddim-is, ayen akken ad yečč, ad yels, ad yidir. Ma deg 4 n yisragen ineggura, ixeddem i umawlan n ihri baṭel. Azal-nni amernay i d-yettwafarsen deg yisragen-nni ineggura, imawlanen n ihri i t-ttawin. D ayen i d-issefhamen belli tamsihrit mačči d anagraw n umtawa, maca d anagraw n uqher, anda wid iṭṭfen idrimen ttawin ayla n wid ixeddmen. == 6. Tanekra d Imal n Tmetti == Marks yumen belli tamsihrit ad temmet s yiman-is, acku teǧǧur d iɣeblan imeqranen. Imɣiden, mi ara ukin s tilawt-nsen, ad xedmen tanekra. Tanekra ad tawi ɣer udabu n yimɣiden, anda ara ttwakksen yimukan n usfares i yimawlanen n ihri ad uɣalen d ayla n tmetti meṛṛa. Deg taggara, ad d-tili tzdukla: d tmetti anda ulac tiserkam, ulac adabu, ulac aqhaṛ. Yal yiwen ad ixeddem almend n tezmert-is, ad yečč almend n wayen i t-ilaqen. [[Category:Tameddurt]] 7sed1pb6h9lsf9q909znw3eickt8hex 117073 117067 2026-08-15T11:11:17Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117073 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored.png|vignette|Karl Marks deg useggas 1857.]] '''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass. Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam. ==1. Tudert-is== Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]]. == 2. Asatal amzrayan d waddad n tmetti == Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren. Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan aqhaṛ d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a. == 3. Amhaz Icudden Ɣer Wangaw: Lsas n Tfelsafit-is == Afelsafi almani Hegel yesbedd tikti n umhaz, maca s tmuɣli i yurzen ɣer wallaɣ kan, yella yettḥulfu belli tikta d tmuɣliwin n wallaɣ d nitenti i d-ixelqen tilawt. Marks yerra tamsalt-a, yenna-d: "Tikta n yemdanen ur d-ttekken ara seg igenni, maca ttekken-d seg tilawt tangawat, seg usfares d wassaɣen n tdamsa." S wawal n Marks, mačči d allaɣ n wemdan i d-yettaken tilawt, maca d tilawt tangawat i d-yettaken allaɣ d tikta. Amhaz s wudem n tangawa yessefham-d belli kullci deg umaḍal yettbeddal, yettemhaz, yerna amhaz-a yettili-d s umgired, s temsal yettemgaraden i yettmyelkafen i wakken ad d-snulfunt tamsalt tamaynut. === Tangeẓṛi Tamezrayt (Le Matérialisme Historique) === Lsas amenzu n tfelsafit n Marks d tangeẓṛi tamezrayt. Ɣer-s, maççi d tikta, asɣan, neɣ d iziɣren i d-yessuddusen amezruy n talsa, maca d tignatin n waddad adamsan d wamek i d-tettili tfarest. Timetti tebna ɣef sin n yeḥricen igejdanen. Aḥric amezwaru d "adda" i d-immalen allalen n ufares akked wassaɣen n ufares (tadamsa, lxedma, tawuri). Aḥric wis sin d "taɣessa" (la superstructure) i d-ijemɛen tasnakta, izerfan, d tsertit. Adda adamsan d netta i d-isbaduyen taɣessa n tmetti. Ihi, yal tuttya neɣ abeddel lqayen deg umezruy yettas-d mi ara yili umennuɣ gar wallalen n ufares d wassaɣen n ufares n tallit-nni. Amezruy ur iteddu ara s tẓeṛiyin timadwanin, maca s tmentilin yellan s wudem n tengeẓri. == 4. Amzruy d Umennuɣ n Tserkam == [[Tugna:Communist-manifesto.png|vignette|Ulɣu n ukabar n tzdukla s tutlayt talalmanit.]] Deg udlis-is "Ulɣu n Ukabar Azduklan", Marks yura belli amzruy n tmettiyin akk i yellan d amzruy n umennuɣ n tserkam. Yal tawada n tmetti tettili-d s umgired gar sin n yidisan: wid iṭṭfen adabu d ihri, d wid ur nesɛi ara ayla. Deg tallit n temsihrit, amennuɣ-a yella gar taserkemt n yimawlanen n ihri d taserkemt n yimɣiden. Imawlanen ttnadin ɣef tanfa d wazal amernay, ma d imɣiden ttnadin ɣef tuddert, tazmert, d tilelli. Umennuɣ-a ur yezmir ara ad yili d amnekni, imi anagraw n tamsihrit yettidir ɣef usfaydu seg uxeddim n yimɣiden baṭel. == 5. Tasertit n Tdamsa d Wazal Amernay == Deg udlis-is ameqran "Ihri", Marks yesleḍ amek tteddun idrimen d usfares. Yufa-d tamsalt n wazal amernay. Amedya: Axeddam ixeddem 8 n yisragen. Deg 4 n yisragen imezwura, ixeddem i wakken ad d-yawi azal n uxeddim-is, ayen akken ad yečč, ad yels, ad yidir. Ma deg 4 n yisragen ineggura, ixeddem i umawlan n ihri baṭel. Azal-nni amernay i d-yettwafarsen deg yisragen-nni ineggura, imawlanen n ihri i t-ttawin. D ayen i d-issefhamen belli tamsihrit mačči d anagraw n umtawa, maca d anagraw n uqher, anda wid iṭṭfen idrimen ttawin ayla n wid ixeddmen. == 6. Tanekra d Imal n Tmetti == Marks yumen belli tamsihrit ad temmet s yiman-is, acku teǧǧur d iɣeblan imeqranen. Imɣiden, mi ara ukin s tilawt-nsen, ad xedmen tanekra. Tanekra ad tawi ɣer udabu n yimɣiden, anda ara ttwakksen yimukan n usfares i yimawlanen n ihri ad uɣalen d ayla n tmetti meṛṛa. Deg taggara, ad d-tili tzdukla: d tmetti anda ulac tiserkam, ulac adabu, ulac aqhaṛ. Yal yiwen ad ixeddem almend n tezmert-is, ad yečč almend n wayen i t-ilaqen. [[Category:Tameddurt]] 1o3kggo6sl9y2g39djhy4zcpziachve 117074 117073 2026-08-15T11:19:30Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 117074 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored.png|vignette|Karl Marks deg useggas 1857.]] '''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass. Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam. ==1. Tudert-is== Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]]. == 2. Asatal amzrayan d waddad n tmetti == Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren. Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan aqhaṛ d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a. == 3. Amhaz Icudden Ɣer Wangaw: Lsas n Tfelsafit-is == Afelsafi almani Hegel yesbedd tikti n umhaz, maca s tmuɣli i yurzen ɣer wallaɣ kan, yella yettḥulfu belli tikta d tmuɣliwin n wallaɣ d nitenti i d-ixelqen tilawt. Marks yerra tamsalt-a, yenna-d: "Tikta n yemdanen ur d-ttekken ara seg igenni, maca ttekken-d seg tilawt tangawat, seg usfares d wassaɣen n tdamsa." S wawal n Marks, mačči d allaɣ n wemdan i d-yettaken tilawt, maca d tilawt tangawat i d-yettaken allaɣ d tikta. Amhaz s wudem n tangawa yessefham-d belli kullci deg umaḍal yettbeddal, yettemhaz, yerna amhaz-a yettili-d s umgired, s temsal yettemgaraden i yettmyelkafen i wakken ad d-snulfunt tamsalt tamaynut. === Tangeẓṛi Tamezrayt === Lsas amenzu n tfelsafit n Marks d tangeẓṛi tamezrayt. Ɣer-s, maççi d tikta, asɣan, neɣ d iziɣren i d-yessuddusen amezruy n talsa, maca d tignatin n waddad adamsan d wamek i d-tettili tfarest. Timetti tebna ɣef sin n yeḥricen igejdanen. Aḥric amezwaru d "adda" i d-immalen allalen n ufares akked wassaɣen n ufares (tadamsa, lxedma, tawuri). Aḥric wis sin d "taɣessa" (la superstructure) i d-ijemɛen tasnakta, izerfan, d tsertit. Adda adamsan d netta i d-isbaduyen taɣessa n tmetti. Ihi, yal tuttya neɣ abeddel lqayen deg umezruy yettas-d mi ara yili umennuɣ gar wallalen n ufares d wassaɣen n ufares n tallit-nni. Amezruy ur iteddu ara s tẓeṛiyin timadwanin, maca s tmentilin yellan s wudem n tengeẓri. == 4. Amzruy d Umennuɣ n Tserkam == [[Tugna:Communist-manifesto.png|vignette|Ulɣu n ukabar n tzdukla s tutlayt talalmanit.]] Deg udlis-is "Ulɣu n Ukabar Azduklan", Marks yura belli amzruy n tmettiyin akk i yellan d amzruy n umennuɣ n tserkam. Yal tawada n tmetti tettili-d s umgired gar sin n yidisan: wid iṭṭfen adabu d ihri, d wid ur nesɛi ara ayla. Deg tallit n temsihrit, amennuɣ-a yella gar taserkemt n yimawlanen n ihri d taserkemt n yimɣiden. Imawlanen ttnadin ɣef tanfa d wazal amernay, ma d imɣiden ttnadin ɣef tuddert, tazmert, d tilelli. Umennuɣ-a ur yezmir ara ad yili d amnekni, imi anagraw n tamsihrit yettidir ɣef usfaydu seg uxeddim n yimɣiden baṭel. == 5. Tasertit n Tdamsa d Wazal Amernay == Deg udlis-is ameqran "Ihri", Marks yesleḍ amek tteddun idrimen d usfares. Yufa-d tamsalt n wazal amernay. Amedya: Axeddam ixeddem 8 n yisragen. Deg 4 n yisragen imezwura, ixeddem i wakken ad d-yawi azal n uxeddim-is, ayen akken ad yečč, ad yels, ad yidir. Ma deg 4 n yisragen ineggura, ixeddem i umawlan n ihri baṭel. Azal-nni amernay i d-yettwafarsen deg yisragen-nni ineggura, imawlanen n ihri i t-ttawin. D ayen i d-issefhamen belli tamsihrit mačči d anagraw n umtawa, maca d anagraw n uqher, anda wid iṭṭfen idrimen ttawin ayla n wid ixeddmen. == 6. Tanekra d Imal n Tmetti == Marks yumen belli tamsihrit ad temmet s yiman-is, acku teǧǧur d iɣeblan imeqranen. Imɣiden, mi ara ukin s tilawt-nsen, ad xedmen tanekra. Tanekra ad tawi ɣer udabu n yimɣiden, anda ara ttwakksen yimukan n usfares i yimawlanen n ihri ad uɣalen d ayla n tmetti meṛṛa. Deg taggara, ad d-tili tzdukla: d tmetti anda ulac tiserkam, ulac adabu, ulac aqhaṛ. Yal yiwen ad ixeddem almend n tezmert-is, ad yečč almend n wayen i t-ilaqen. [[Category:Tameddurt]] alzu1oktbg8xb3j38zue14tkegfc71l Arrif 0 5490 117071 117031 2026-08-15T00:46:20Z CommonsDelinker 96 Removing [[:c:File:Les_tribus_rifaines_—_Carte_des_tribus_du_Rif_(Version_berbèrophone).png|Les_tribus_rifaines_—_Carte_des_tribus_du_Rif_(Version_berbèrophone).png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Cons 117071 wikitext text/x-wiki '''D Arrif''' neɣ '''D Arif''' neɣ '''DnAftas''' aḍt [[Azrar n idurar|tamsedrart]] tezga-dd di ugafa en [[Murakuc]], tessajja ɣef [[Ilel Agrakal|Yilel agrakal]], zeddɣen deg-s 4 imelyan en yimezdaɣ yessawalen Tamaziɣt. Seg yiɣerman imeqqṛanen iy yellan di temnaḍt n Arrif Ameqqran ɣer-neɣ: [[Nnaḍur|Ennaḍor]], [[Lḥusima|Elḥusima]], [[Miḍar]], [[Targist]], [[Azɣenɣan]], [[Seřwan]], [[Zayyu]], [[Berkan]], [[Aɛarwi]], [[Driwec|Eddriwec]], [[Ayet Buɛeyyac]], [[Kassita|Qasita]], [[Imzuren]] ed [[Ajdir]]. Idurar en Arif udsen ar idurar en ''Ordillera Bética'' en wenẓul en [[Spenya]]. Akken daɣen i yudsen ɣer Yidurar en Waṭlas maca wer qqinen ɣur-sen wer llin d-amur deg-sen. Gar-asen tella [[Taza (Merruk)|Taza]]. Iwdan yessawalen [[Tamaziɣt Tarifant]] di Arif qqaren i yiman-nsen “[[Imaziɣen]]” neɣ “Irifiyen”, maca tutlayt nsen qqaṛen as “Tamaziɣt” mačči "Tarifit". Iwdan en berra i Arif d-nitni iy d-as yeqqaren Tarifit. ==Tiwsatin (tiqbilin) en Arif== [[Tugna:Chauen.jpg|thumb|250px|Tugna en yidurar en Arif]] *[[At Weryaɣel|Ayt Weryaɣel]] zdat en [[Ajdir]] ed [[Lḥusima|Elḥusima]], di tama en [[Iɣzer Uɣis]]. * [[Igzennayen]]: di tama en [[Aknul]], seg utaram en [[Ibḍalsen]]. * [[Iqelɛiyen]] (Iqeřɛiyen), ([[Nnaḍur|Ennaḍor]], [[At Nṣar]], [[Mlilt]], ...). ** [[Imaẓoẓen|Ayt Imaẓoẓen]] (Ayt Imazozen). ** [[At Ciker|Ayt Ciker]] (Ayt Cicer). ** [[At Sidal|Ayt Sidal]] (Ayt Sidař). ** [[At Buyefrur|Ayt Buyefrur]] (Ayt Bouifrur). ** [[At Buyafar|Ayt Buyafar]] (Ayt Bou Ghafer). * [[Ikebdanen]] (Icebdanen). * [[Ibḍalsen]] (Ibḍařsen / Imḍalsen / Imṭalsen). * [[At Buyeḥyi|Ayt Buyeḥyi]]. * [[At Sɛid|Ayt Sɛid]], deg utaram seg [[Iɣzer en Kert]]. * [[At Uliccek|Ayt Uliccek]] (Ayt Uřiccek), southwest of [[Temsaman]]. * [[Tafersit]], seg ugafa en [[At Tuzin]]. * [[At Tuzin|Ayt Tuzin]], deg wenẓol en [[Temsaman]]. * [[Temsaman]], di tama en temdint nni. * [[At Weryaɣel|Ayt Weryaɣel]] (Ayt Weryaɣeř) deg wegmoḍ n [[Ibeqquyen]]. * [[At Ɛemmart|Ayt Ɛemmart]], deg wenẓol en [[At Weryaɣel]]. * [[Targist]], anẓol en [[At Weryaɣel]]. * [[At Gmil|Ayt Gmil]], ataram en [[At Bufraḥ]]. * [[At Bufraḥ|Ayt Bufraḥ]], deg wegmoḍ en [[At Yeṭṭeft]]. * [[Rouadi|Ibeqquyen]], deg utaram en [[At Weryaɣel]]. * [[At Yeṭṭeft|Ayt Yeṭṭeft]], deg wegmoḍ en [[Bades]]. * [[Imestasen]], deg wegmoḍ en [[At Bufraḥ]]. * [[Imtiwen]], gar [[Imestasen]] ed wasif en [[Uringa]]. * [[At Buyeḥyi|Ayt Buyeḥyi]], ataram en yiɣẓer en Melwit. * [[At Iznasen|Ayt Iznassen]], di tama en yiɣṛem en [[Berkan]], Reggada, Ahfir,... * [[Triffa]] * ... [[Category:Arrif]][[Category:Merruk]][[Category:Imaziɣen]] j1g8o9bbyaikaq7zl7z4xwb7o5on2g7 Tavietnamit 0 23903 117072 110150 2026-08-15T10:36:05Z Amherst99 1168 /* */ 117072 wikitext text/x-wiki '''Tavietnamit''' (tiếng Việt ) d tutlayt tunṣibt n [[Vietnam]], yerna d nettat ay d [[tutlayt tayemmat]] n weɣref avietnami ay d-yettgensisen 86% seg yimezdaɣen-nnes. Tutlayt-a ttmeslayen-tt daɣen deg [[Yiwunak Yeddukklen]], di [[Kambud'ya]], di [[Fṛansa]], di [[Ustṛalya]], di [[Ccinwa]], akk d tmura nniḍen anda llant tmezdaɣin (communautés) n laṣel avietnami. Ttmeslayen-tt gar 70 d 73 n yimelyunen n yimsiwlen am tutlayt tayemmat. Aṭas n wawalen n tutlayt-a ay d-yettwaḍḍfen seg [[tutlayt tacinwat]]. Ass-a, tutlayt-a tesseqdac [[agemmay alatini]] s tmerniwin n tmesliwt (marques fonétiques) n tmerna i kra n wawalen. t7g7qtczpl691611riqqg0ugphqlkwm Ludwig Feuerbach 0 25529 117064 117045 2026-08-14T13:59:05Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tucdiwin, syin arniɣ aḍris amaynut 117064 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Ludwig Feuerbach-1.2 V01-1.1.1 cropped and rotated.jpg|vignette|Ludwing Feurebach.]] '''Ludwig Andreas von Feuerbach''' (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n [[Lalman]] imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n [[Hegel]], d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc(Rebbi) ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfer) n wemdan(neɣ d asenẓar n wayen ixuṣṣen amdan s wudem imitti) i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin [[Karl Marks|Marks]], Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti. == I. Tudert d Uselmed n Feuerbach == === 1.1. Talalit d twacult === Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg ''Landshut'', di ''Bavaria'', deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, ''Paul Johann Anselm von Feuerbach'', d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, ''Karl Wilhelm Feuerbach'', d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass. === 1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen === Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n [[Hegel]] s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen. === 1.3. Abaɣur d unadi === Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg ''Bruckberg'', deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg ''Rechenberg'', qrib ''Nuremberg''. == II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel == === 2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan === Feuerbach yebda d aḍefran n [[Hegel]]. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ». === 2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843) === Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan: « Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. » Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem. === 2.3. Abddel n uselmed === Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit: Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein). Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan. Aya d abrid i d-yeldin i [[Karl Marks|Marks]], i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. » == III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit » == === 3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa » === Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan. Feuerbach yenna: « Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen. ». Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is. === 3.2. Asenfar n tumast n wemdan === Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan: '''Amdan yettwali''' '''asenẓer-is(isnefren-is)''': isnefrenr-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart. '''Yessemɣar-iten:''' Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast. '''Yesbedd-iten berra-s:''' Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan. '''Yeɛbed-iten:''' Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan. Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. » === 3.3. Asɣan d takufḍa === Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as. === 3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan? === Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is. == IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant == === 4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach === Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach: '''Takufḍa tasɣanant''': Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as. '''Takufḍa tafelsafant''': Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz. '''Takufḍa tasertant''': Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as. === 4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa === Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s '''tmusni''': mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfar n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is. « Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. » === 4.3. Asemdu ɣef Marks === [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as. == V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan == === 5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan » === Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen. === 5.2. Tumast n wemdan deg tmetti === Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna: « Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. » Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet. === 5.3. Asentel n « Nekk d Kečč » === Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna: « Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ». == VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt == === 6.1. Tanga d tumast === Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ. « Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ». Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a. === 6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni === Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna: « Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. » Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan. === 6.3. Agama d tumast === Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen. == VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach == === 7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit === Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura: « Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. » === 7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit === Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ». === 7.3. Tumast n tmusni tatrart === Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart: '''Deg tesnilsit''': Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. '''Deg tefelsafit n tmetti''': Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu. '''Deg tedamsa''': Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim. '''Deg tussna n tnefsit''': Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra. == VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels == === 8.1. Marks d Feuerbach === [[Karl Marks]] yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa: Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan. Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as. === 8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach === Deg ugemmir wis 11, [[Karl Marks|Marks]] yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan. === 8.3. Engels d Feuerbach === Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna: « Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ». == XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart == === 10.1. Deg tfelsafit n wesɣan === Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek. === 10.2. Deg tassnalsa === Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt. === 10.3. Deg tfelsafit n tmetti === Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana. === 10.4. Deg tfelsafit n tutlayt === Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart. 4hq7fi9fd7dgtesdb8r8qyf3zhfe8q8 117065 117064 2026-08-14T14:00:00Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 117065 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Ludwig Feuerbach-1.2 V01-1.1.1 cropped and rotated.jpg|vignette|Ludwing Feurebach.]] '''Ludwig Andreas von Feuerbach''' (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n [[Lalman]] imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n [[Hegel]], d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc(Ṛebbi) ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfer) n wemdan(neɣ d asenẓar n wayen ixuṣṣen amdan s wudem imitti) i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin [[Karl Marks|Marks]], Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti. == I. Tudert d Uselmed n Feuerbach == === 1.1. Talalit d twacult === Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg ''Landshut'', di ''Bavaria'', deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, ''Paul Johann Anselm von Feuerbach'', d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, ''Karl Wilhelm Feuerbach'', d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass. === 1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen === Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n [[Hegel]] s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen. === 1.3. Abaɣur d unadi === Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg ''Bruckberg'', deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg ''Rechenberg'', qrib ''Nuremberg''. == II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel == === 2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan === Feuerbach yebda d aḍefran n [[Hegel]]. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ». === 2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843) === Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan: « Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. » Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem. === 2.3. Abddel n uselmed === Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit: Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein). Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan. Aya d abrid i d-yeldin i [[Karl Marks|Marks]], i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. » == III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit » == === 3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa » === Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan. Feuerbach yenna: « Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen. ». Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is. === 3.2. Asenfar n tumast n wemdan === Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan: '''Amdan yettwali''' '''asenẓer-is(isnefren-is)''': isnefrenr-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart. '''Yessemɣar-iten:''' Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast. '''Yesbedd-iten berra-s:''' Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan. '''Yeɛbed-iten:''' Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan. Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. » === 3.3. Asɣan d takufḍa === Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as. === 3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan? === Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is. == IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant == === 4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach === Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach: '''Takufḍa tasɣanant''': Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as. '''Takufḍa tafelsafant''': Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz. '''Takufḍa tasertant''': Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as. === 4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa === Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s '''tmusni''': mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfar n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is. « Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. » === 4.3. Asemdu ɣef Marks === [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as. == V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan == === 5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan » === Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen. === 5.2. Tumast n wemdan deg tmetti === Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna: « Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. » Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet. === 5.3. Asentel n « Nekk d Kečč » === Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna: « Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ». == VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt == === 6.1. Tanga d tumast === Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ. « Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ». Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a. === 6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni === Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna: « Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. » Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan. === 6.3. Agama d tumast === Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen. == VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach == === 7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit === Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura: « Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. » === 7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit === Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ». === 7.3. Tumast n tmusni tatrart === Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart: '''Deg tesnilsit''': Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. '''Deg tefelsafit n tmetti''': Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu. '''Deg tedamsa''': Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim. '''Deg tussna n tnefsit''': Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra. == VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels == === 8.1. Marks d Feuerbach === [[Karl Marks]] yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa: Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan. Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as. === 8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach === Deg ugemmir wis 11, [[Karl Marks|Marks]] yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan. === 8.3. Engels d Feuerbach === Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna: « Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ». == XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart == === 10.1. Deg tfelsafit n wesɣan === Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek. === 10.2. Deg tassnalsa === Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt. === 10.3. Deg tfelsafit n tmetti === Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana. === 10.4. Deg tfelsafit n tutlayt === Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart. d7jn0m2ny6x0ruh1lpsjv3wu81szwgi 117069 117065 2026-08-14T21:50:02Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 117069 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Ludwig Feuerbach-1.2 V01-1.1.1 cropped and rotated.jpg|vignette|Ludwing Feurebach.]] '''Ludwig Andreas von Feuerbach''' (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n [[Lalman]] imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n [[Hegel]], d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc(Ṛebbi) ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfer) n wemdan(neɣ d asenẓer n wayen ixuṣṣen amdan s wudem imitti) i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin [[Karl Marks|Marks]], Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti. == I. Tudert d Uselmed n Feuerbach == === 1.1. Talalit d twacult === Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg ''Landshut'', di ''Bavaria'', deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, ''Paul Johann Anselm von Feuerbach'', d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, ''Karl Wilhelm Feuerbach'', d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass. === 1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen === Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n [[Hegel]] s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen. === 1.3. Abaɣur d unadi === Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg ''Bruckberg'', deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg ''Rechenberg'', qrib ''Nuremberg''. == II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel == === 2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan === Feuerbach yebda d aḍefran n [[Hegel]]. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ». === 2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843) === Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan: « Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. » Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem. === 2.3. Abddel n uselmed === Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit: Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein). Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan. Aya d abrid i d-yeldin i [[Karl Marks|Marks]], i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. » == III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit » == === 3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa » === Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan. Feuerbach yenna: « Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen. ». Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is. === 3.2. Asenfer(asenẓer) n tumast n wemdan === Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan: '''Amdan yettwali''' '''asenẓer-is(isnefren-is)''': isnefren-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart. '''Yessemɣar-iten:''' Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast. '''Yesbedd-iten berra-s:''' Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan. '''Yeɛbed-iten:''' Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan. Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. » === 3.3. Asɣan d takufḍa === Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as. === 3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan? === Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is. == IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant == === 4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach === Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach: '''Takufḍa tasɣanant''': Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as. '''Takufḍa tafelsafant''': Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz. '''Takufḍa tasertant''': Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as. === 4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa === Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s '''tmusni''': mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfer n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is. « Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. » === 4.3. Asemdu ɣef Marks === [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as. == V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan == === 5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan » === Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen. === 5.2. Tumast n wemdan deg tmetti === Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna: « Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. » Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet. === 5.3. Asentel n « Nekk d Kečč » === Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna: « Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ». == VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt == === 6.1. Tanga d tumast === Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ. « Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ». Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a. === 6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni === Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna: « Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. » Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan. === 6.3. Agama d tumast === Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen. == VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach == === 7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit === Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura: « Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. » === 7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit === Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ». === 7.3. Tumast n tmusni tatrart === Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart: '''Deg tesnilsit''': Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. '''Deg tefelsafit n tmetti''': Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu. '''Deg tedamsa''': Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim. '''Deg tussna n tnefsit''': Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra. == VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels == === 8.1. Marks d Feuerbach === [[Karl Marks]] yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa: Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan. Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as. === 8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach === Deg ugemmir wis 11, [[Karl Marks|Marks]] yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan. === 8.3. Engels d Feuerbach === Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna: « Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ». == XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart == === 10.1. Deg tfelsafit n wesɣan === Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek. === 10.2. Deg tassnalsa === Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt. === 10.3. Deg tfelsafit n tmetti === Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana. === 10.4. Deg tfelsafit n tutlayt === Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart. muvwx1z090gs6feygcquhsvgvai820w 117070 117069 2026-08-14T21:57:02Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117070 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Ludwig Feuerbach-1.2 V01-1.1.1 cropped and rotated.jpg|vignette|Ludwing Feurebach.]] '''Ludwig Andreas von Feuerbach''' (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n [[Lalman]] imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n [[Hegel]], d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc(Ṛebbi) ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfer) n wemdan(neɣ d asenẓer n wayen ixuṣṣen amdan s wudem imitti) i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin [[Karl Marks|Marks]], Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti. == I. Tudert d Uselmed n Feuerbach == === 1.1. Talalit d twacult === Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg ''Landshut'', di ''Bavaria'', deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, ''Paul Johann Anselm von Feuerbach'', d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, ''Karl Wilhelm Feuerbach'', d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass. === 1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen === Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n [[Hegel]] s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen. === 1.3. Abaɣur d unadi === Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg ''Bruckberg'', deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg ''Rechenberg'', qrib ''Nuremberg''. == II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel == === 2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan === Feuerbach yebda d aḍefran n [[Hegel]]. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ». === 2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843) === Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan: « Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. » Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem. === 2.3. Abddel n uselmed === Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit: Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein). Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan. Aya d abrid i d-yeldin i [[Karl Marks|Marks]], i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. » == III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit » == === 3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa » === [[Tugna:Nuremberg L.A.Feuerbach Memoria Monument f ne.jpg|vignette|Asmektay n Feuerbach deg Nuremberg.]] Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan. Feuerbach yenna: « '''Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen.''' ». Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is. === 3.2. Asenfer(asenẓer) n tumast n wemdan === Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan: '''Amdan yettwali''' '''asenẓer-is(isnefren-is)''': isnefren-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart. '''Yessemɣar-iten:''' Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast. '''Yesbedd-iten berra-s:''' Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan. '''Yeɛbed-iten:''' Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan. Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. » === 3.3. Asɣan d takufḍa === Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as. === 3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan? === Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is. == IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant == === 4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach === Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach: '''Takufḍa tasɣanant''': Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as. '''Takufḍa tafelsafant''': Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz. '''Takufḍa tasertant''': Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as. === 4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa === Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s '''tmusni''': mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfer n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is. « Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. » === 4.3. Asemdu ɣef Marks === [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as. == V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan == === 5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan » === Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen. === 5.2. Tumast n wemdan deg tmetti === Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna: « Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. » Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet. === 5.3. Asentel n « Nekk d Kečč » === Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna: « Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ». == VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt == === 6.1. Tanga d tumast === Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ. « Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ». Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a. === 6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni === Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna: « Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. » Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan. === 6.3. Agama d tumast === Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen. == VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach == === 7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit === Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura: « Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. » === 7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit === Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ». === 7.3. Tumast n tmusni tatrart === Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart: '''Deg tesnilsit''': Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. '''Deg tefelsafit n tmetti''': Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu. '''Deg tedamsa''': Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim. '''Deg tussna n tnefsit''': Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra. == VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels == === 8.1. Marks d Feuerbach === [[Karl Marks]] yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa: Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan. Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as. === 8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach === Deg ugemmir wis 11, [[Karl Marks|Marks]] yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan. === 8.3. Engels d Feuerbach === Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna: « Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ». == XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart == === 10.1. Deg tfelsafit n wesɣan === Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek. === 10.2. Deg tassnalsa === Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt. === 10.3. Deg tfelsafit n tmetti === Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana. === 10.4. Deg tfelsafit n tutlayt === Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart. l2eu32nxj9cq9na9h9b04pdw3ud2pl9